#Article 1: Wikipedia (237 words)


Wikipedia (Ing-bûn tho̍k-im: Ûi-ki̍h-phí-dī-ià, Hàn-jī: 維基百科, tha̍k Ûi-ki Pah-kho/Pek-kho) sī 1-ê chū-iû lōe-iông ê bāng-lō· pek-kho-choân-su. I ê bo̍k-tek sī beh kiàn-li̍p 1 thò chū-iû, bián-chîⁿ, to-gí ê pek-kho-choân-su. Wikipedia sī bāng-lō· téng siāng chē lâng sú-iōng ê 1-ê chham-khó sèng-chit ê bāng-chām; i ê chu-goân pêng-kin 1 ji̍t hông lia̍h 5-chheng-bān pái . Tû-liáu thoân-thóng ê pek-kho-choân-su sû-tiâu í-gōa, iū-koh ū pau-koah tio̍h chú-iàu ê sin-bûn sū-kiāⁿ, lông-bîn-le̍k téng-téng ê lōe-iông.

 

Wikimedia Ki-kim-hōe chit-ê bô-tì-ì-beh-thàn-chîⁿ ê tan-ūi tī āu-piah chi-oān it-poaⁿ-sèng ê koán-lí kap chhau-chok. Lōe-iông hong-bīn oân-choân khai-hòng hō· chèng-lâng ha̍p-chok hoat-tián. Lōe-iông tōa-pō·-hūn sī sè-kài chē-chē kok ê jîn-sū tàu-tīn chhiâu--chhut-lâi ê kiat-kó. Chham-ka ê lâng chū-goān bô tēng-sî khai ka-kī ê sî-kan siá-chok, chè-tô·, siu-kái, chéng-lí, thó-lūn, soan-thoân chit-ê sū-kang.

Wikipedia chū 2001 nî 1 go̍eh 15 khai-sí ūn-chok. Tú khai-sí tan-sûn sī 1-ê Eng-gí ê sū-kang. Aū--lâi ta̍uh-ta̍uh-á cheng-ka . Bo̍k-chêng ū pah-gōa-chióng gí-giân pán-pún. 

Wikipedia koàn-sì iōng bûn-chiuⁿ ê sò·-liōng (bô-lūn tn̂g-té hó-bái) chò sêng-tióng ê chí-sò·. Tùi chit-ê kak-tō· lâi khoàⁿ, ē-sái kóng sêng-tióng chiâⁿ kín. Kàu 2004 nî 2 goe̍h 25 ûi-chí ū 50-bān phiⁿ. Kàu kah hit nî 7 go̍eh ū chhiau kòe 31 bān phiⁿ ê Eng-bûn bûn-chiuⁿ, lēng-gōa ū 53 bān phiⁿ siá kî-thaⁿ gí-giân. 9 goe̍h 20 hit ji̍t chhèng kàu 100-bān phiⁿ.

Wiki ki-su̍t kap bûn-hòa sī tàu-tīn pian-chi̍p ê tiōng-iàu ki-chhó·. Wikimedia Ki-kim-hōe chio thêng-sek siat-kè-su gī-bū khai-hoat MediaWiki chit thò wiki nńg-thé.




#Article 2: Si̍t-bu̍t (161 words)


Tùi seng-bu̍t-ha̍k ê koan-tiám lâi kóng, si̍t-bu̍t (植物) sī chí sio̍k-î Plantae-kài ê seng-bu̍t.

Só͘-iū oa̍h-mi̍h tī thoân-thóng-siōng sī pun chò nn̄g kûn: si̍t-bu̍t kap tōng-bu̍t. Chit khoán hun-lūi khó-lêng sī chū Aristotle khai-sí (Chêng 384–22 nî), i kā it-poaⁿ bē tín-tāng--ê hō chò si̍t-bu̍t, kā ē-tàng oa̍h-tāng chhōe-chia̍h--ê hō chò tōng-bu̍t. Khah òaⁿ ê Linnaeus (1707–78 nî) chhòng-chō hiān-tāi kho-ha̍k hun-lūi-hoat hē-thóng ê ki-chhó͘, to̍h kā che nn̄g khoán siat chò nn̄g-ê kài (lat. regnum ông-kok): Vegetabilia (āu--lâi piàn Metaphyta ia̍h Plantae) kap Animalia (mā hō Metazoa). Chū hit-chūn, lâng bān-bān chai-iáⁿ só͘ kóng ê si̍t-bu̍t-kài sī kā chē khoán bô koan-hē ê hun-kûn pun chò-hóe, lo̍h-bóe chin-khún kiam kúi-à khoán chó-lūi tùi si̍t-bu̍t-kài pun chhut--lâi. Chóng-sī ū-sî-chūn, te̍k-pia̍t sī thong-sio̍k ê tiûⁿ-ha̍p in oa-ná tiāⁿ hông jīn-ûi sī si̍t-bu̍t.

Ē-té ê piáu tián-sī Viridiplantae (chheⁿ-sek si̍t-bu̍t) chi̍t-ê seng-bu̍t hun-ki ê hun mn̂g. Tang-tiong chóng-kè ū tāi-iok 300,000 chéng tng oa̍h--teh ê Viridiplantae seng-bu̍t, in tang-tiong 85%–90% sī khui-hoe si̍t-bu̍t.




#Article 3: Pe̍h-ōe-jī ê le̍k-sú (597 words)


Kóng-gī ê Pe̍h-ōe-jī chì-chió ū 150-tang ê le̍k-sú.

Lûn-tun Soan-tō-hōe ê soan-tō-su Robert Marrison kap William Milne tī 1815 nî ùi Melaka khai-siat Eng-Hôa Ha̍k-īⁿ (Anglo-Chinese College). Tông-sî kâng soan-tō-hōe ê soan-tō-su, chhiūⁿ W. H. Medhurst, tùi Lâm-iûⁿ kóng Hokkien ê kiâu-bîn (hoan-kheh) khak ū chiap-chhio̍k, ū hèng-chhù tī Hok-kiàn-ōe (hokkien). Medhurst tī 1820 nî chiō ùi Melaka hoat-piáu chi̍t pún sió jī-lūi chheh, kàu 1837 nî ê sî, i koh tī Má-kháu chhut-pán Hok-kiàn Hong-giân Jī-tián (A Dictionary of the Hok-keen Dialect of the Chinese Language).

Tiong-kok chhiam Lâm-kiaⁿ Tiâu-iok liáu-āu in chiah khah ū chū-iû tī Hok-kiàn o̍ah-tōng. 1852 nî tī Ē-mn̂g chhut-pán ê Tn̂g-ōe Hoan-jī Chho#x358;-ha̍k (唐話番字初學), sī thôan-kàu-sū Talmage ūi-tio̍h beh kà lâng iōng Lô-m̄á-jī siá Ē-mn̂g-ōe só· pian-siá--ê.

Pe̍h-ōe-jī tāi-iok tī 19 sè-kí, iû thôan-kàu-sū ín ji̍p Tâi-ôan.

Lī-iōng Lô-má-jī tòng-chò su-siá hē-thóng, tī Tâi-ôan ū nn̄g-ê kai-tōaⁿ. Tē-it-ê kai-tōaⁿ sī 17 sè-kí kàu 19 sè-kí chho·-kî ê Sin-káng-bûn, che sī tī 17 sè-kí Hô-lân thóng-tī Tâi-oân ê sî, iû Hô-lân thôan-kàu-sū ín-ji̍p, iōng lâi su-siá hit-tong-sî Tâi-ôan lâm-pō Siraya pêⁿ-po·-cho̍k ê bó-gí. 

Tong-kî-sî thôan-kàu ê tùi-siōng, ùi Tâi-lâm ê Sin-káng-siā khai-sí, sòa--lo̍h-lâi thui-hêng kàu Tōa-ba̍k-kàng (大目降), Ba̍k-ka-liu-oan (目加溜灣), Siau-lâng (蕭壟), kap Môa-tāu (麻豆) téng siā. Thôan-kàu-sū iōng Lô-má-jī su-siá Siraya bó-gí ê Sèng-keng, Kî-tó-bûn, kap Si̍p-kài téng-téng. Tī kong-gôan 1637 nî, ia̍h-tio̍h-sī Hô-lân-lâng lâi Tâi 13 nî liáu-āu, Pêⁿ-po·-cho̍k gôan-chū-bîn í-keng ū 5400 chó-iū ê lâng ji̍p-kàu, kî-tiong Sin-káng-siā sī kok siā tiong-kan chiap-siū Ki-tok-kàu siāng chhim ê chi̍t-ê, só·-í hit-tong-sî ê Lô-má-jī hē-thóng, tī Sin-káng-siā mā sī siāng phó·-phiàn--ê, in-chhú chiah hō-chò Sin-káng-bûn, iū-koh in-ūi sī Hô-lân-lâng ín-ji̍p--ê, só·-í mā hō-chò Âng-mn̂g-jī.

Hô-lân-lâng lī-khui liáu-aū, Hàn-jîn chìn-ji̍p Tâi-ôan khai-khún. Pêⁿ-po·-cho̍k-jîn kap Hàn-jîn chhiam-tèng thó·-tē bé-bē khè-iok ê sî, iû-gôan sú-iōng Sin-káng-bûn, Hàn-jī kā chit-chióng khè-iok hō-chò hoan-á-khè, hiān-chú-sî só· pó-liû--lo̍h-lâi-ê, chha-put-to ū 150 hūn chó-iū. Kin-kì 村上直次郎 ê gián-kiù, bo̍k-chêng chai-iáⁿ siāng chá ê hoan-á-khè, sī tī 1683 nî siá--ê, siāng oàⁿ--ê sī 1813 nî, khó-kiàn tī Hô-lân-lâng lī-khui Tâi-ôan liáu-aū ê chit-pah gōa nî tiong-kan, Siraya ê Pêⁿ-po·-cho̍k iáu-koh ū lâng sú-iōng Sin-káng-bûn, tòng-chò in ê su-bīn-gí.

Aū--lâi, it-ti̍t kàu 19 sè-kí ê aū-pòaⁿ-kî, chiah-koh ū tōa-liōng ê thôan-kàu-sū lâi Tâi-ôan. Kâng-khoán ê tō-lí, ūi-tio̍h beh chìn-hêng thôan-kàu ê kang-chok, thôan-kàu-sū koh-chi̍t-pái ín-ji̍p Lô-má-jī, hong-piān su-siá Hō-ló-oē ê Sèng-keng ia̍h-sī kî-thāⁿ ê khan-bu̍t, chìn-hêng kàu-gī ê soan-thôan. Chit-ê sî-kî ín-ji̍p ê Lô-má-jī su-siá hē-thóng, tio̍h-sī koh-khah-chá chìn-chêng, thôan-kàu-sū tī Tiong-kok tang-lâm iân-hái séng-hūn tn̂g-kî sú-iōng ê hē-thóng.

Tī Tâi-ôan, chit-thò Lô-má-jī ê su-siá hē-thóng, hō-chò Pe̍h-ōe-jī ( sok-siá POJ ), ia̍h ū lâng kā kiò-chò Kàu-hōe Lô-má-jī, kán-chheng Kàu-lô. POJ ê thui-hêng í Tiúⁿ-ló-kàu-hōe ûi-chú, iû-kî sī James L. Maxwell i-su, thui-kóng POJ chin-chiàⁿ kut-la̍t, táⁿ-phò hit-tong-sî it-poan tāi-chiòng ha̍k-si̍p Hàn-jī ê khùn-kéng kap bô-hong-piān, m̄-nā phó·-kip kàu-gī ê soan-thôan, mā hong-piān gí-giân ê kì-lo̍k.

POJ ê chheh kap khan-bu̍t, tî-liáu chhām kàu-hōe siong-koan--ê í-gōa, iah-koh ū kî-thaⁿ hong-bīn--ê, chhin-chhūⁿ tī 1917 nî, Eng-kok i-su G. Gushue-Taylor (Hàn-miâ: 戴仁壽) kap Tâi-ôan-lâng Tân Tōa-lô (Hàn-jī: 陳大鑼) ha̍p-pian ê Lāi-gōa-kho khan-hō#x358;-ha̍k, sī Tâi-ôan tē-it pún hō#x358;-lí-ha̍k ê kàu-kho-su;

Kin-kù Tâi-lâm Hú-siâⁿ Kàu-hoē Pò 1898 nî ê tiāu-cha, hoê-hâm ê 41 ê kàu-hoē tang-tiong, bat POJ ê cha-po· ū 985 lâng, cha-bó· 509 lâng, lóng-chóng 1494 lâng. Khó-kiàn hit-tong-sî liōng-kî-iok bat POJ ê jîn-kháu chiong-kīn 2000 ê.

N̂g Tián-sêng ( 黃典誠, Ē-mn̂g Tāi-ha̍k ) 1955 nî ê thóng-kè jīn-ûi tng-sî POJ ê thoân-pò· tē-khu kap jîn-sò· sī án-ne:

Chá kî ê Pe̍h-ōe-jī ū ts/ch/chh ê khu-hun.

Tâi-oân Tāi-ha̍k gí-giân-ha̍k-hē Tiuⁿ Jū-hông kàu-siū tī Pe̍h-oē-jī Ki-pún-lūn (2001, ISBN 957-2053-07-8) chèng-sek thê-chhut POJ ke-thiⁿ kúi-ê-á sin hû-hō ê kiàn-gī.

Chhiáⁿ chham-khó Tiān-náu chhú-lí Pe̍h-ōe-jī.




#Article 4: I-ha̍k (138 words)


I-ha̍k (Hàn-jī: 醫學) sī oē-seng kho-ha̍k ê 1 mn̂g ha̍k-būn, mā sī ha̍k-būn ê lîm-chhn̂g èng-iōng. I-ha̍k koan-hē tio̍h lâng ê kiān-khong kap lâng ê pēⁿ. In-ūi i-ha̍k kap hiān-tāi se-iûⁿ kho-ha̍k ū bi̍t-chhiat ê koan-hē, i-ha̍k tiāⁿ-tiāⁿ chí se-i-ha̍k. Chóng--sī, tī Tang-a-chiu ê chi̍t-koá kok-ka, i-ha̍k ū-sî mā pau-koat hiān-tāi hàn-i-ha̍k. I-ha̍k mā tiāⁿ-tiāⁿ iōng lâi chí i-seng chò ê tāi-chì. I-ha̍k mā sī hiān-tāi siā-hoē ê 1 ê chè-tō·; che tùi chin chē kok-ka koán-lí i-liâu ē-tit liáu-kái.

I-ha̍k ê ki-chhó· hun-kho ū sio tùi-èng ê lîm-chhn̂g choan-kho, it-poaⁿ àn-chiàu khì-koan a̍h-sī pēⁿ lâi hun. Só·-í i-liâu ê kho-ha̍k ē-sái kóng sī koan-hē khì-koan hē-thóng kap pēⁿ ê chai-bat, ah i-ha̍k ê choan-gia̍p ē-sái kóng sī hùn-liān ē-hiáu èng-iōng hia ê chai-bat ê siā-hoē thoân-thé.

Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ chú-iàu thàm-thó se-i. (Gê-i-ha̍k ū to̍k-li̍p 1 phiⁿ.)




#Article 5: Han-chî (105 words)


Han-chû (Hàn-jī: 番薯,蕃薯, Eng-gí: sweet potato) sī 1 ê tiōng-iàu ê niû-si̍t.  Chit sû ē-sái chí kui-châng ê si̍t-bu̍t a̍h sī kan-taⁿ kin ê pō·-ūi.  Han-chî ê kin pûi, chē tiān-hún, chia̍h--khí-lâi tiⁿ-tiⁿ.  Hio̍h-á kah iù-ki mā ū lâng chia̍h.  Oân-ná ū lâng chèng tī sek-lāi.

Han-chî ê ha̍k-miâ sī Ipomoea batatas L.  Ipomoea chit ê sio̍k iū-koh ū kúi-nā-khoán chèng tī hoe-hn̂g ê chéng (Eng-bûn: morning glory).

Han-chî ê goân-sán-tē it-poaⁿ jīn-ûi tī Lâm Bí-chiu.  Āu--lâi chiah kòe hái khì kàu Thài-pêng-iûⁿ ê Lâm-tó-gí-cho̍k sió-tó.

Ū lâng kám-kak Tâi-oân-tó ê hêng sêng 1 lia̍p hân-chî, só·-í ū chheng-ho· Tâi-oân lâng chò Hân-chî-á ê kóng-hoat.




#Article 6: Kín-siám-ê (119 words)


Kín-siám--ê (Hàn-jī: 緊閃兮, Eng-gí: flashmob) sī 1-tīn lâng àn-chiáu iok-sok ê sî-kan hut-jiân chı̍p-tiong tiàm iok-sok hó ê kong-kiōng tiûⁿ-só·. Kín-siám ê chham-ú-chiá it-poaⁿ chiàu ū-tēng ê hì-pún ián-chhut, liáu-aū chek-sî kip-sok sòaⁿ--khì. It-poaⁿ bē hoat sin-bûn-kó mā bô chiap-siū mûi-thé chhái-hóng.

Kín-siám--ê ê bo̍k-tek chē-chē khóan. Tōa-pō·-hūn tan-sûn beh sim-sek chı̍t-ē.

Tâi-oân chū 2003-nî 8-go̍eh khai-sí ū kín-siám oa̍h-tōng. Ū Tâi-ôan #1 Kín-siám Hêng-tōng thàu-kòe bāng-lō· soan-thôan beh tī 8-go̍eh 30 tiàm Tâi-pak Tiong-hàu SOGO chū-hōe. In beh lòng-cheng, chhiùⁿ-koa, hoah-hiu Happy New Year, Gún beh tńg Hóe-chheⁿ lo·h! téng kháu-hō  . To̍k-phài kín-siám--ê bat tiàm Chiúⁿ Kài-chio̍h ê bōng-á-po· chū-hōe kháu-sé i ê sí-tiong chi-chhî-chiá. In chhēng hà-saⁿ ké chò hàu-lâm hàu-lú kā Chiúⁿ Kong chio-hûn .




#Article 7: Pe̍h-ōe-jī (157 words)


Pe̍h-ōe-jī (POJ; Hàn-jī: 白話字) sī chi̍t khoán iōng Latin (Lô-má) phèng-im hē-thóng lâi siá Tâi-ôan ê gí-giân ê su-bīn bûn-jī. In-ūi tong-chho͘ sī thôan-kàu-sū ín--jı̍p-lâi ê, só͘-í ia̍h-ū-lâng kā POJ kiò-chò Kàu-hōe Lô-má-jī, he̍k-chiá sī kán-chheng Kàu-lô. Put-jî-kò hiān-tāi ê sú-iōng-chiá bē-chió m̄-sī kàu-tô͘, kàu-tô͘ mā chin chē bē-hiáu POJ.

Tùi hoat-tián-sú ê kak-tō͘ lâi khoàⁿ, POJ ē-sái pau-koat chá-chêng ín-ji̍p Tang-lâm-a, Bân-lâm tē-tài koh ū chhin-chiâⁿ koan-hē ê phèng-im hē-thóng. Put-kò hit-kóa hē-thóng kap hiān-tāi POJ bêng-hián ū cheng-chha.

Tùi su-siá gí-giân ê kak-tō͘ lâi khoàⁿ, “tián-hêng” ê POJ sī iōng leh siá Ho̍h-ló-oē. Chóng--sī kàu kah 20 sè-kí mā ū iōng lâi siá Kheh-gí. Ū-kóa POJ chhui-kóng-chiá mā kā Tâi-oân Lâm-tó-gí-hē ê bûn-jī tòng-chò sī POJ ê chi̍t-pō͘-hūn.

POJ pēng-m̄-sī Tâi-oân siōng chá ū ê phèng-im bûn-jī.

Tùi kò-pia̍t jī-bó ê hō-miâ, iā chiō sī tùi jī-bó kò-pia̍t chí-miâ ê sî sú-iōng ê tha̍k-hoat, í-hā sī kî-tiong chi̍t khoán:

Chú-iàu ê bûn-chiuⁿ: Tiān-náu chhú-lí Pe̍h-ōe-jī




#Article 8: Tâi-oân (714 words)


Tâi-oân (臺灣) sī óa Thài-pêng-iûⁿ sai-hōaⁿ chi̍t kûn tó-sū cho͘-sêng ê chèng-tī si̍t-thé, kap Tiong-kok keh chı̍t-tiâu O͘-chúi-kau (Tâi-ôan Hái-kiap). I koh hō-chòe Formosa, sī àn Phû-tô-gâ-gú (Ilha) Formosa lâi--ê, ì-sù sī Bí-lē (Tó). 

Formosa chin tn̂g sî-kan sī Se-iûⁿ tùi Tâi-oân chit só͘-chāi chú-iàu ê hō-miâ. Ji̍t-pún sî-tāi khai-sí tiāⁿ ēng Ji̍t-gí ê Lô-má-jī Taiwan, m̄-koh kàu Chiàn-āu chho͘-kî Se-iûⁿ ê bûn-chiong oa-ná koh koàn-sì ēng Formosa. 

Tī seng-bu̍t ha̍k-miâ lāi-bīn, nā tī Tâi-oân hoat-kìⁿ ê bu̍t-chéng tiāⁿ ēng formosanus ia̍h sī formosana chò chéng-sió-miâ. Nā sī formosa (bí-lē) chò chéng-sió-miâ, chiū bô it-tēng sī tùi tē-hō-miâ só͘ hō--ê.

Formosa ia̍h Tâi-oân í-gōa, kî-tha piáu-sī Tâi-oân ê jī-sû koh ū Tāi-oân (大員), Takasago (高砂), Taccasanga, téng-téng.

Tâi-oân mā ū lâng chheng-hō͘ sī pó-tó.

Tâi-oân chit jī khah phó͘-thong ê ì-sù sī Tâi-oân-tó kap hū-kīn sió-tó, kiam Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó, chóng-sī ia̍h ū pa̍t khoán tēng-gī.

Tâi-oân-tó kap hù-sio̍k ê sió tó, kiam Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó chò-hóe, sī Jī-chhù Tāi-chiàn chìn-chêng í-lâi chi̍t khoán Tâi-oân ê hoān-ûi tēng-gī. Lēng-gōa si̍t-chè hō͘ tiàm tī Tâi-oân ê Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú koán ê Kim-mn̂g kap Má-chó͘, ū sî ia̍h sǹg khoah-khǹg ì-sù ê Tâi-oân hoān-ûi.

Keng-kòe Ji̍t-pún sî-tāi 50-tang ê hiān-tāi-hoà ki-chhó͘ kiàn-siat liáu-āu, Tâi-oân ê keng-chè kah siā-hōe chū 1960 nî-tāi khai-sí hoat-tián khí-lâi, chhòng-chō Tâi-oân kî-chek, chiâⁿ-chòe A-chiu Sù-siáu-liông chi-it. Jiân-āu i-oân tī 1990 nî-tāi chèng-sek chiâⁿ-chòe í-khai-hoat kok-ka ê sêng-goân; bô-lūn sī jîn-kun só͘-tek ia̍h-sī Jîn-lūi Hoat-tián Chí-sò͘, lóng sī sian-chìn kok-ka ê chúi-chún. Tâi-oân hiān-chhú-sî ū chin phong-phài-ê chè-chō-gia̍p kah ko-kho-ki sán-gia̍p, tī pòaⁿ-tō-thé, chu-sìn kho-ki, thong-sìn, tiān-chú cheng-bi̍t chè-chō téng-téng hong-bīn lóng léng-sian sè-kài. Bō͘-e̍k hong-bīn, Tâi-oân chú-iàu thàu-kòe ko-kho-ki sán-gia̍p lâi thàn gōa-hōe, lēng-gōa iáu-ū bûn-hoà sán-gia̍p kah koan-kong-gia̍p ê hoat-tián.

Tóe tio̍h Kái-giâm í-lâi chèng-tī siōng ê chū-iû-hòa kap bîn-chú-hòa, í Hoàn-lâm kap Hoàn-le̍k ûi-siú ê chèng-tóng chèng-tī, thóng-it kap to̍k-li̍p gī-tê, í-ki̍p kong-bîn siā-hōe ê hêng-sêng, Tâi-oân ta̍uh-ta̍uh-á thoat-lī kòe-óng chāi Kài-giâm sî-tāi hêng-sok ê Tōa Tiong-kok sú-koan, hoat-tián chhut í Tâi-oân chò tiong-sim ê to-goân-bûn-hòa-chú-gī, hō͘ Tâi-oân bûn-hòa thêng-hiān to-goân pēng-li̍p kap kiam-iông pēng-thiok ê bīn-māu.

Tâi-oân ê sù-kùi bô-chhiūⁿ hūi-tō͘ khah kôan ê kok-tō͘ hun-bêng. I ê un-tō͘ chha-put-to tī Liap-sī 6 tō͘ kàu Liap-sī 36 tō͘ tiong-kan. Ē-sái-kóng sī sù-kùi-jû-chhun, chin sek-ha̍p lâng tòa ê só͘-chāi.

Tâi-oân ê sai-pêng kah sai-pak sī Tâi-ôan Hái-kiap, pún-tó kū-lî Au-a Tāi-lio̍k pêng-kun tāi-iok 200 kong-lí, siōng e̍h sī Sin-tek-kōan kàu Tiong-kok Hok-kiàn Pêng-thâm-tó ê 130 kong-lí. Tâi-oân ê pak-pêng sī Tang-hái kah Tiâu-sián Pòan-tó, tang-pak sī Liû-kiû Kûn-tó kah Ji̍t-pún Lia̍t-tó. Sai-lâm sī Tiong-kok Kńg-tang-séng, hái-hōaⁿ kū-lî tāi-iok 300 kong-lí. Tang-pêng sī Thài-pêng-iûⁿ. Lâm-pêng sī Hui-lu̍t-pin Kûn-tó kah Pa-si Hái-kiap. Chiông tē-iân chèng-tī ê kak-tō͘ lâi koan-chhat, Tâi-oân tú-hó chiū-sī ūi-tī Tang-a tó-ô͘ ê tiong-kan khu-he̍k, liân-kiat Tang-pak-a kah Tang-lâm-a, sī A-thài keng-chè bō͘-e̍k ê tiōng-iàu ūn-su kah chiàn-lio̍k iàu-tē.

Tâi-oân sī iû Au-A Tāi-lio̍k Pán-khoài, Okinawa Pán-khoài kap Hui-li̍p-pin-hái Pán-khoài chiⁿ-ap só͘ liông-khí ê tó-sū. Tâi-oân chú-iàu sī iû 2 ê pán-khoài ê chū-ha̍p chok-iōng sán-seng, hun-pia̍t kui-sio̍k tī Au-A Pán-khoài kap Hui-li̍p-pin-hái Pán-khoài. Pán-khoài chū-ha̍p chok-iōng hun chò 2 ê pō͘-hūn, tī Hui-li̍p-pin-hái Pán-khoài sai-pêng, Au-A Pán-khoài ín-bu̍t kàu Hui-li̍p-pin-hái Pán-khoài ē-té, ah Hui-li̍p-pin-hái Pán-khoài ê pak-pêng, sī Hui-li̍p-pin-hái Pán-khoài ín-bu̍t kàu Au-A Pán-khoài ē-kha. Pán-khoài chū-ha̍p chok-iōng tì-sú Tâi-oân ta̍uh-ta̍uh-á liông-khí, pēng-chhiáⁿ tī Tâi-oân tang-lâm-pêng hêng-sêng Hui-li̍p-pin Hái-kau kap Má-nî-la Hái-kau, Lū-sòng Hái-chô kap Lū-sòng Tó-ô͘, í-ki̍p tī Tâi-oân tang-pak-pêng, hêng-sêng Liû-kiû Hái-kau kap Liû-kiû Tó-ô͘, iā tì-sú Tâi-oân chiâⁿ-chò chē toān-chân ê khoân-kéng. Tâi-oân thu̍t chhut hái-bīn liáu-āu, hêng-sêng che-chē soaⁿ-me̍h. Í Hoa-Tang Chhiòng-kok chò hun-kài, chhiòng-kok tang-pêng ê Hái-hōaⁿ Soaⁿ-me̍h sio̍k tī Hui-li̍p-pin-hái Pán-khoài, tang-pak-pêng ê Gî-lân, Ku-soaⁿ-tó hit-tah sio̍k-î Okinawa Ô͘-āu li̍h-khui ê chi̍t pō͘-hūn, sai-pêng ê Tiong-iong Soaⁿ-me̍h, Soat-soaⁿ Soaⁿ-me̍h kap Gio̍k-san Soaⁿ-me̍h sī sio̍k-î Au-A Pán-khoài. Gio̍k-san Soaⁿ-me̍h hêng-sêng liáu-āu, in-ūi téng chân hiòng sai ku̍t, hêng-sêng liáu A-lí-san Soaⁿ-me̍h. In-ūi kàng-hō͘ phong-phài chō-chiū lâi-chū ko-soaⁿ ê tōa-liōng tîm-chek-bu̍t, tī soaⁿ-me̍h sai-pêng-bīn tàn-seng liáu chhiong-chek pêⁿ-po͘. Kàu-taⁿ liân-sòa ê pán-khoài ūn-tōng sán-seng liáu pîn-hoân ê tē-tāng. Tâi-oân ūi-tī pán-khoài kau-kài, īn-io̍k liáu ta̍k-ê toān-chân ê sán-seng. Chú-iàu toān-chân ū 921 Tōa Tē-tāng ê Chhia-láng-po͘ Toān-chân, hō͘ Tâi-pak Phûn-tē hām-lo̍h hêng-sêng Khong-hi Tâi-pak-ô͘ ê Soaⁿ-kha Toān-chân, tang-pō͘ siōng tn̂g ê Tî-siōng Toān-chân, í-ki̍p tn̂g 85 kong-lí ê Tâi-oân siōng tn̂g toān-chân Tiô-chiu Toān-chân téng.

Tâi-oân ê khì-āu sī hōo tsē, tān-sī tsuí-hūn ū-sî-tsūn put-tsiok.




#Article 9: Harry Potter (296 words)


Harry Potter sī chok-ka J. K. Rowling ê hoàn-sióng sió-soat hē-lia̍t ê chú-kak, ia̍h sī chheh kap āu--lâi ê tiān-iáⁿ ê thong-sio̍k miâ-chheng. Hē-lia̍t tē-1-pún, Harry Potter kap Mô·-chio̍h (), tī 1997-nî chhut-pán. Siōng sin ê tē-6-pún, Harry Potter kap Poàⁿ-soaⁿ Ông-chú (), tī 2005-nî chhut-pán, àn-sǹg lóng-chóng ē chhut 7 pún. Goân-bûn sī Eng-kok-sek ê Eng-bûn. Chêng-kàu-taⁿ í-keng hoan-e̍k chò chì-chió 55 chióng ê gí-giân, pau-koat La-teng-bûn kap Kó·-tián Hi-lia̍p-bûn. Choân sè-kài ê siau-lō· ko·-kè chhiau-kòe 2-ek 5-chheng-bān pún. Sui-bóng chu-iàu ê tho̍k-chiá-kûn sī khah tōa-hàn ê gín-á, Harry Potter ê tho̍k-chiá bô hān nî-hòe.

Hē-lia̍t múi-1-chi̍p kì-chài Harry Potter tī Ti-chè-á Hoat-su̍t Ha̍k-hāu o̍h hoat-su̍t ê 1-tang sî-kan. Kò·-sū ê khì-hun 1 chi̍p pí 1 chi̍p khah o·-àm. Che hoán-èng chú-kak sêng-tióng kòe-têng ê chêng-sū piàn-hòa, siâng-sî mā tut-hián i ê sí-khiat Lord Voldemort kín lâi kín ū-la̍t.

Harry Potter bó·-hong-bīn chhin-chhiūⁿ 1-khoán tián-hêng ê Eng-kok bûn-ha̍k -- í su-li̍p ha̍k-hāu ê seng-oa̍h chò kò·-sū ê tiōng-sim. Mā ū lâng jīm-ûi biô-siá Há-lih ê chhin-chiâⁿ hit-kóa toāⁿ-lo̍h lio̍h-á ū Roald Dahl ê khì-bī. Nā kap J. R. R. Tolkien ê Chhiú-chí ê Ông phēng, in kiōng-tông ū hoàn-sióng ê sêng-hūn, chok-chiá lóng lâi chū Liân-ha̍p Ông-kok, jī-chhiáⁿ 2 ê tù-chok lóng ū sí-tiong ê gín-á kap tōa-lâng tho̍k-chiá, koh lóng ū phah chò tiān-iáⁿ.

Iōng Harry Potter sè-kài oân-sêng ê tē-2-chía chok-phín ū kúi-nā-pún. In-ūi bô tit-tio̍h goân-chok-chiá tông-ì, J. K. Rowling kap i ê chhut-pán-siong chek-ke̍k chó·-tòng hiah-ê chheh lâu chiūⁿ chhī-bīn. Tī 2002-nî 1-pún hō-chò Harry Potter kap Pà-cháu-liông ê chheh iōng Rowling ê miâ-gī chhiúⁿ-tāi-seng tī Tiong-kok chhut-pán. Chit pún chheh chiâⁿ kín tō hō lâng jīm chhut sī ké--ê, chóng--sī chok-chiá kap chhut-pán-siong lóng bô siū hoat-lu̍t chè-chhâi.

Bô Harry Potter ê hoan-e̍k-pún, só·-í í-hā ê chheh-miâ m̄-sī chèng-sek ê.




#Article 10: Harry Potter (jîn-bu̍t) (145 words)


Harry Potter sī chok-ka J. K. Rowling ê hoàn-sióng sió-soat hē-lia̍t ê chú-kak.  I ê choân-miâ sī Harry James Potter.  Kin-kù kò·-sū ê lōe-iông, i tī 1981-nî chó-iū chhut-sì.  I ê pē-bó tī i 1 hòe ê sî ūi beh hóan-khòng Lord Voldemort, hi-seng in ê sèⁿ-miā lâi pó-hō· i, só·-í i sī hō· a-î, î-tiuⁿ ióng-chhī tòa-hàn ê.  Tī te-1-chi̍p Há-lih Phá-thò 10 hòe beh tńg 11; kàu kah siōng sin 1 chi̍p (te-5-chi̍p), i í-keng sī 15 hòe.

Tī hoat-su̍t ê sè-kài, Harry Potter put-chí-á ū miâ-siaⁿ, in-ūi i 1-hòe tōa ê sî-chūn m̄-nā bô sí tī Voldemort ê chhiú--nih, koh ín-khí Voldemort giâm-tiōng tio̍h-siong lâi cháu-lō·.  Chū hit-pái Harry Potter ê thâu-khak-hia̍h tō ū 1 ê sih-nà-hêng ê khî.

I chì-hó ê pêng-iú sī Ron Weasley kap Hermione Granger; in sī hoat-su̍t ha̍k-hāu ê tông-o̍h.  I ū 1 chiah àm-kong-chiáu hō·-chò Hiat-u-ik.




#Article 11: Chhân-eⁿ (123 words)


Chhân-eⁿ sī Odonata-ba̍k ê khun-thiông, ū tōa-lúi ho̍k-gán, 2 tùi tn̂g-tn̂g thàu-bêng ê si̍t-á, kap lò-tn̂g ê sin-khu. Chhân-eⁿ ê ba̍k-chiu put-chí-á lāi.  In it-poaⁿ chia̍h báng-thâng (báng-á, hô·-sîn), phang, bé-ia̍h téng-téng ê sè-chiah thâng.  Chhân-eⁿ tiāⁿ tī chúi-tî-á, khe-á, làm-tē hù-kīn chhut-hiān.  In bē tèng lâng.

Tùi nn̄g sǹg khí, chhân-eⁿ ê sèⁿ-miā siōng té 6-kó·-go̍eh, siōng tn̂g sīm-chì ū 6~7 tang kú. Chit tōaⁿ sî-kan tōa-pō·-hūn sī iù-thiông (chhu-thâng) ê hêng, hō chò chúi-ge̍k; in tiàm chúi-lāi lia̍h kî-tha bô-liông-kut-lūi (invertebrate) ê thâng chia̍h, chhin-chhiūⁿ tō·-koai-á, báng-á-chhu, kap sè-boé-á hî. Lī-khui chúi ê sêng-thâng khah tōa-hêng ê chéng ū-hoat-tō· oa̍h 4-kó·-go̍eh.

Chhân-eⁿ ê ba̍k-chiu iok-lio̍k ū 3-bān-lia̍p sió-gán (facet), ū kīn 360-tō· ê sī-le̍k, tùi lia̍h khong-tiong ê poe-thâng ū pang-chān.




#Article 12: Tâi-oân goân-chū-bîn (209 words)


Tâi-ôan goân-chū-bîn (Hàn-jī: 台灣原住民) sī 17 sè-kí Hàn-jîn bōe î-bîn chêng tō tī Tâi-oân khiā-khí ê Lâm-tó-gí-cho̍k kah in ê hiō-tāi.  Lēng-gōa 1 ê bêng-sû sī sian-chū-bîn (先住民), taⁿ khah hán-tit iōng.  Tâi-ôan goân-chū-bîn ê thoân-thóng gí-giân sio̍k-î Lâm-tó-gí-hē.

Tâi-oân ê Hō-ló-lâng, Kheh-lâng kiò in Hoan-á, ì-sù sī bô bûn-bêng ê lâng.  Ū-ê goân-chū-bîn mā kā  Hō-ló-lâng hō-chò Pháiⁿ-lâng.  

Ji̍t-pún-lâng kin-kù tiong-sêng-tō· kā in hun-chò se̍k-hoan kah chheⁿ-hoan.  Lēng-gōa iū-koh ū hoan-lâng (Ji̍t-pún-oē: banzin, 蕃人) ê kóng-hoat.  Āu--lâi mā ū ko-soa-cho̍k (takasagozoku, 高砂族), ko-soaⁿ-cho̍k ê kiò-hoat.  In ê cho̍k-kûn hun-lūi tùi hiān-tāi jîn-lūi-ha̍k, gí-giân-ha̍k, sīm-chì it-poaⁿ-lâng ê chai-bat éng-hióng chin chhim.

Chiàn-āu ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú it-lu̍t chheng-ho· in kiò soaⁿ-pau, ē-kha koh pun chò soaⁿ-tē kap pêⁿ-tē 2 chióng.

Sui-bóng bat ū jîn-sū jīn-ûi sian-chū-bîn khah thò-tòng, hiān-chhú-sî goân-chū-bîn chit-ê chheng-ho· sī siā-hōe phó·-phiàn ē-tàng chiap-siū ê bêng-sû.

Tiong-hôa Bîn-kok sêng-jīm ê cho̍k-kûn kah sêng-jīm ê nî-tāi:

(Í-hā khó-lêng ū chhò-gō·)

Chiàn-āu lâi Tâi ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú si̍t-si Hàn-hòa chèng-chhek.  1995 nî siu hoat chìn-chêng, Sèⁿ-miâ Tiâu-lē (姓名條例) pēng bô ún-chún Goân-chū-bîn sú-iōng thoân-thóng miâ-sèⁿ.  Chit tiâu hoat-lu̍t tī 2003 nî koh-chài siu-tēng, ún-chún in tòa kok-bîn sin-hūn-chèng téng-thâu lia̍t lô-má-phèng-im ê miâ.  Chóng--sī kàu 2005 nî iáu bô-kàu 1 chheng lâng hoan-thâu kái iōng thoân-tóng miâ.




#Article 13: Lâm-tó gí-hē (289 words)


Lâm-tó gí-hē (Hàn-jī: 南島語系) sī 1 ê gí-giân ka-cho̍k, tōa-pō·-hūn ê sêng-oân tī Tang-lâm-a kap Thài-pêng-iûⁿ ê tó-sū, kúi-ê-á tī A-chiu tāi-lio̍k, 1 ê tī Hui-chiu Madagasikara-tó. Lâm-tó gí-hē bô-lūn sī gí-giân ê sò·-liōng (kin-kù Ethnologue, ū 1244 ê) iah-sī tē-lí hun-pò· (tùi Madagasikara kàu Rapa Nui) lóng sī só·-ū gí-giân ka-cho̍k tang-tiong siōng-kài tōa--ê 1 ê. Tī Ìn-tō·-Au-chiu gí-giân iáu-bōe thòaⁿ--chhut-khì chìn-chêng, Lâm-tó gí-hē sī sè-kài tē-lí hun-pò· siāng khoah ê ka-cho̍k.

Lâm-tó sī Austronesia chit ê bêng-sû ê hoan-e̍k, goân-thâu sī Hi-lia̍p-gí austro (lâm) kap nesia (tó) 2 sû kap chò-hóe, ì-sù sī lâm-hong ê tó-sū. Má-lâi-Polynesia sī khah kū ê iōng-gí, ū-sî-chūn iōng lâi chheng-ho· Tâi-oân í-gōa ê Lâm-tó gí-giân.

Koan-hē Lâm-tó gí-hē ê goân-thâu kap ián-piàn, bo̍k-chêng 1 ê chú-liû ê ha̍k-soat chú-tiuⁿ Lâm-tó gí-giân ê chó·-gí tī Tiong-kok lâm-pō· he̍k-chiá-sī Tiong-lâm-pòaⁿ-tó, āu--lâi ùi hia thn̂g khì kàu Tâi-oân, Tâi-ôan choaⁿ-á chiâⁿ-chò Lâm-tó gí-hē ǹg Thài-pêng-iûⁿ hām Ìn-tō·-iûⁿ thòaⁿ--chhut-khì ê kin-thâu. Kin-kù gí-giân pí-kàu ê hun-sek, Tâi-oân ê Lâm-tó gí-giân chi-kan ê chha-pia̍t sī Lâm-tó gí-hē sêng-oân tang-tiong siōng-kài tōa--ê, piáu-sī in tī Tâi-oân tó-siōng ū chiâⁿ kú 1 tōaⁿ sî-kan. Khó-kó·-ha̍k thê-kiong chi̍t-kóa chèng-kù chi-chhî chit ê lí-lūn.

Lâm-tó-gí-hē lāi-pō· ê hun-hoat siāng chió ū 2 chióng. 1 chióng khu-pia̍t 10-ê ē-lūi-pia̍t, kî-tiong 9-ê tī Tâi-oân, chhun-ê 1-ê pau-koat só·-ū kî-thaⁿ ê gí-giân (Má-lâi-Polynesia gí-giân):

Formosa gí-giân ê sú-iōng-chiá tī Tâi-oân pún-tó kap Lân-sū, jîn-kháu bô-kàu 50 bān lâng. Má-lâi-Polynesia gí-giân hun-soàⁿ tī 1 tōa-phiàn. In pun 2 tōa cho·: Se Má-lâi-Polynesia (3-ek jîn-kháu) kap Tiong/Tang Má-lâi-Polynesia (1-ek). Se Má-lâi-Polynesia gí-giân pau-koah Hui-lu̍t-pin gí-giân (370 ê chó-iū) kap Ìn-nî sai/tiong-pō· ê gí-giân. Tiong/Tang Má-lâi-Polynesia gí-giân pau-koah tang Ìn-nî gí-giân, sai Sin Guinea gí-giân, Halmahera hit-tah-á ê gí-giân, kap Thài-pêng-iûⁿ ê Polynesia gí-giân.

Bó-gí jîn-kháu.




#Article 14: Wiki (293 words)


wiki (hoat-im úi-kih a̍h u-it-kih) kap WikiWiki chí 1 khóan chhiau-bûn-jī (hypertext) ê bûn-kiāⁿ-chi̍p he̍k-chiá sī sêng-sán hit-kóa bûn-kiāⁿ ê ha̍p-chok-tek nńg-thé. Wiki wiki lâi chū Hā-oái-ih-oē, ì-sù sī iáu-siū-á kín. Wiki ('W' tōa-siá) kap WikiWikiWeb ū-sî chí Portland Pattern Repository -- tē-1-ê wiki. It-poaⁿ-sèng ê iōng-hoat sī kiàn-gī siá sió-siá ê 'w'.

Wikipedia sī 1 khóan wiki.

Wiki ê bûn-kiāⁿ hō·-chò ia̍h. Iōng-chiá thàu-kòe browser ē-sái chhau-chok wiki-ia̍h ê lōe-iông kap kiat-kò·. Iōng wiki kho-ki siat sin ia̍h a̍h-sī siu-kái í-keng chûn-chāi ê ia̍h lóng chin kan-tan, in-ūi wiki sú-iōng 1 khoán kán-hòa ê markup gí-giân, iōng-chiá bē-hiáu HTML iû-goân ū-hoat-tō· chè-chō bûn-kiāⁿ.

It-poaⁿ lâi kóng, siu-kái--kòe ê ia̍h bián keng-kòe lâng sím-cha tō ē-iōng-tit pī chiap-siū. Tōa-pō.-hūn ê wiki tùi-gōa kong-khai, chì-chió sī tùi kâng-ê server ê iōng-chiá kong-khai. Chù-chheh m̄-sī pit-iàu--ê.

Thoân-thóng ê wiki-ia̍h siâng-sî ū 2 chióng hêng-thài tāi-piáu múi-1-ia̍h: hián-sī iōng--ê hêng (it-poaⁿ sī sek-ha̍p browser nńg-thé kái-tha̍k ê HTML) kap pian-chi̍p iōng--ê hêng (kán-hòa ê markup gí-giân). In-ūi HTML sú-iōng chē-chē-khoán nested tag, tag kap lōe-iông thàu-lām chò-hóe, pian-chi̍p bûn-kiāⁿ pí-kàu-tek khah bān, khah ho̍k-cha̍p. Koh in-ūi HTML ún-chún lâng iōng chhin-chhiūⁿ JavaScript kap Cascading Style Sheet chiah-ê hú-chō· kho-ki, iau-kiû iōng wiki te̍k-sû ê tag khah hó î-chhî it-tì ê kek-sek kap chéng-thé ê kám-kak.

Iōng-chiá iōng wiki gí-hoat chéng-lí hó lōe-iông liáu-āu, wiki iân-jín tō chiōng goân-sú ê bûn-kiāⁿ choán-oāⁿ chò HTML, HTML bûn-kiāⁿ chiah koh sàng hō· iōng-chiá ê browser kái-tha̍k, hián-sī.

Wiki chiap-siū ê gí-hoat ū bē-chió chióng hong-giân. Kán-tan ê wiki iân-jín kan-na ū-hoat-tō· chiap-siū ki-pún ê bûn-jī kek-sek-hòa chí-lēng (chhin-chhiūⁿ chho·-thé, sin toāⁿ-lo̍h). Khah ho̍k-cha̍p ê wiki chi-oān table, iáⁿ-siòng, hong-thêng-sek, téng-téng. Ūi beh chéng-ha̍p to-goân ê gí-hoat, ū lâng tng teh chè-tēng 1 thò piau-chún ê Wiki Markup Standard .




#Article 15: Thài-pêng-iûⁿ (184 words)


Thài-pêng-iûⁿ (tùi Se-pan-gâ-gí Pacífico lâi--ê) sī choân-sè-kài siōng tōa ê chúi-sin, só· chiàm ê bīn-chek sī 1.797 ek km², ia̍h-tō-sī tē-kiû ê saⁿ-hun-chi-it.  I ê lâm-pak-tn̂g iok-lio̍k 15,500 km, tùi Pak-ke̍k ê Bering-hái kàu Lâm-ke̍k Ross-hái ê kîⁿ.  Tang-se-hiòng siōng khoah sī tī 5-tō· latitude, ū 19,800 km, tùi Ìn-nî kàu Colombia.  Sai-pêng ê ke̍k-tiám it-poaⁿ jīm-tēng sī Malacca Hái-kiap.  Tē-kiû piáu-bīn siōng-kài kē ê só·-chāi (Mariana Hái-kau) tī Thài-pêng-iûⁿ hái-té.

Thài-pêng-iûⁿ ū 25,000 lia̍p tó-sū, pí kî-tha tōa-hái ha̍p--khí-lâi keng-ka chē ê.  Tōa-pō·-hūn tī chhiah-tō í-lâm.

Thài-pêng-iûⁿ bô-chê ê kîⁿ chiâⁿ-chò chin chē hái, kî-tiong siōng tōa--ê sī Celebes-hái, Coral-hái, Tang-hái, Ji̍t-pún-hái, Sulu-hái, Tasman-hái kap N̂g-hái.  Sai-pêng ê Malacca Hái-kiap hām Thài-pêng-iûⁿ, Ìn-tō· Hái sio-chiap; tang-pêng ê Magellan Hái-kiap kā Thài-pêng-iûⁿ kap Tāi-se-iûⁿ sio-chiap.

Thài-pêng-iûⁿ ê miâ sī Phû-tô-gâ phâng-hái-ka Ferdinand Magellan hō--ê.  I tùi Magellan Hái-kiap kàu Hui-li̍p-pin chit chōa chúi-lō· kiâⁿ tio̍h chin sūn-lī.  Chóng--sī, Thài-pêng-iûⁿ pēng m̄-sī lóng hiah-ni̍h-á pêng-hô.  Chē-chē tó-sū siū hong-thai chau-that; Thài-pêng-iûⁿ-kîⁿ ê lio̍k-tē mā kāu hóe-soaⁿ koh sî-siông ē tē-tāng.  Hái-té tē-tāng ín-khí ê hái-tiòng bat húi-bia̍t chiâⁿ chē lia̍p hái-tó, chō-sêng chū-bîn ê chai-lān.




#Article 16: Tē-kiû (372 words)


Tē-kiû () sī Thài-iông-hē 9 tōa hêng-chheⁿ chi-it, nā-beh pí-kàu chià-ê hêng-chhiⁿ lī Ji̍t-thâu ê hn̄g-kīn, Tē-kiû sǹg-sī pâi tī tē-3-ūi. Tē-kiû sī leh ûi-jiâu Ji̍t-thâu chò kong-choán, siâng-sî iū-koh chū-choán chò ūn-tòng. Tē-kiû kong-chóan ūn-hêng ê kúi-tō liōng-kî-iok sī ah-nn̄g-hêng--ê. Tē-kiû se̍h Ji̍t-thâu 1-khôan sī 1-nî, chū-chóan 1-khôan sī 1-ji̍t (1-kang). Tē-kiû sī Thài-iông-hē siōng tōa ê lio̍k-tē hêng-seng (terrestrial planet), sī bo̍k-chêng ûi-chí, jîn-lūi chai-iáⁿ--ê î-it ū chúi kah sèⁿ-miā tī-leh ê hêng-chhiⁿ. 

Tē-kiû ko·-ko· ū 1-lia̍p thian-jiân ê oē-chheⁿ, tō-sī go̍eh-niû. Ge̍h-niû ûi-jiâu Tē-kiû se̍h 1-khôan sī 1 go̍eh-ji̍t. 

Thài-iông-hē 9 tōa hêng-chhiⁿ sī : Chúi-chheⁿ, Kim-chheⁿ, Tē-kiû, Hóe-chheⁿ, Bo̍k-chheⁿ, Thô·-chheⁿ, Thian-ông-chheⁿ, Hâi-ông-chheⁿ kah Bêng-ông-chheⁿ. Tī-leh Ú-tiū tang-tiong, Tē-kiû sī ûi-it chûn-chāi chúi kah ióng-khì ê chhiⁿ-kiû, che to̍h-sī Tē-kiû siāng-kài te̍k-pia̍t ê só·-chāi. Tē-kiû lī Jit-thâu tāi-iok 1-ek 5000-bān kong-lí hn̄g, kng-sòaⁿ ùi Ji̍t-thâu kiâⁿ-kàu Tē-kiû piáu-bīn, su-iàu 8 hun 20 bió ê sî-kan. Tē-kiû kong-chóan ê sok-tō· sī 1 tiám-cheng 1600 kong-lí, lán lâng soah lóng kám-kak bōe--chhut-lâi. Ge̍h-niû kah Tē-kiû chi-kan ê kū-lî sī 38-bān 4400 kong-lí.

Kàu-kah bo̍k-chiân ûi-chí, kho-ha̍k-ka hoat-hiān kóng Tē-kiû téng siāng-kài kó·-chá ê giâm-chio̍h chha-put-to hêng-sêng tī 45~46 ek nî í-chêng, hit-tong-sî Thài-khong tiong chûn-chāi chin-chiàⁿ chōe ê eng-ia kah thô·-hún. In-ūi eng-ia kah thô·-hún ná-lâi-ná-chōe, ná-kha̍h-ná-kāu, sî-kan chi̍t-ē kú-tn̂g, soah lâi hêng-sêng hiān-chú-sî ê Thài-iông-hē kah chiòng hêng-chheⁿ, Tē-kiû mā-sī tī chit-khóan ê chêng-hêng chi-hā seⁿ-chiâⁿ--ê. 

Tē-kiû sī jîn-lūi kah seng-bu̍t seng-chûn ê só·-chāi, i ê gōa-piáu îⁿ-lìn-lìn, chhin-chhiūⁿ 1-lia̍p kiû. lán lâng kā chit-lia̍p kiû khòaⁿ-chòe sī iû 2 pō·-hūn chó·-sêng--ê, to̍h-sī tē-sim (地心) kah tē-hâm (地函). Ah tē-hâm ê piáu-bīn sī tē-khak (地殼).

Tē-kiû ê gōa-hêng sī téng-ē lio̍h-á khah píⁿ, tiong-ng lio̍h-á khah phòng, ē-sái kóng sī ah-nn̄g-hêng ê kiû-thé. Tē-kiû ū 2-tiâu chú-iàu ê pòan-kèng, khah tn̂g--ê hit-tiâu keng-kòe Chhiah-tō, tāi-iok 6378 kong-lí tn̂g; khah té--ê hit-tiâu keng-kòe Lâm-Pak-ke̍k, tāi-iok 6356 kong-lí tn̂g. 

Tē-kiû ê piáu-bīn-chek tāi-iok 5-ek 1000-ban km², kî-tiong 71% sī hái-iûⁿ, lio̍k-tē bīn-chek kan-na chiàm 29%--niā-niā. 

Tē-kiû gōa-piáu-bīn li-li lak-lak, mi̍h-mi̍h mauh-mauh, bōe pêⁿ-tháⁿ. Lio̍k-tē ê pêng-kin kôan-tō· kan-nā 875 kong-chhioh, put-jī-kò, sè-kài siāng-kôan ê soaⁿ Chomolangma Hong (tī Se-chōng Himalaya Soaⁿ-lêng), i ê hái-po̍at ū 8848 kong-chhioh. Hái-iûⁿ ê pêng-kun chhim-tō· tāi-iok sī 3800 kong-chhioh, siōng-chhim ê Mariana hái-kau ū 10,911 kong-chhioh.




#Article 17: Lâm-ke̍k-iûⁿ (135 words)


Lâm-ke̍k-iûⁿ tùi Lâm-ke̍k hái-hoāⁿ chhun kàu lâm-hūi 60-tō͘, tī hia kap Tāi-se-iûⁿ, Ìn-tō͘-iûⁿ, Thài-pêng-iûⁿ sio-kap. Só͘-í mā ū lâng jīn-ūi sī 3 tōa iûⁿ ê pō͘-hūn, miâ-chheng hō͘-chò Lâm-ke̍k-hái. Lâm-ke̍k-iûⁿ sī tē-2 sè ê hái-iûⁿ, kan-na Pak-ke̍k-iûⁿ koh khah sè. Kok-chè Hydrographic Cho͘-chit tī 2000-nî àn-chiáu Antarctic Treaty System ê lē chè-tēng chèng-sek ê hoān-ûi.

Chúi-un tī 10°C kàu -2°C ê hoān-ûi lāi. Hong-pok (cyclonic storm) ǹg-tang iân tāi-lio̍k-kîⁿ chhoe; in-ūi peng kap hái-chúi ê un-chha tōa, hong-pok te̍k-pia̍t thàu. Tē-kiû-siōng siōng kài kiông ê hong tī lâm-hūi 40-tō͘ chì Lâm-ke̍k-khoan. Tang-thiⁿ hái-chúi tùi tāi-lio̍k-kîⁿ khai-sí kiat-peng; peng thoàⁿ kàu Thài-pêng-iûⁿ ê lâm-hūi 65-tō͘, Tāi-se-iûⁿ ê lâm-hūi 55-tō͘. Piáu-bīn un-tō͘ lak kàu Liap-sī 0-tō͘ í-hā. Hái-hoāⁿ-soàⁿ ū-ê só͘-chāi in-ūi lōe-tē ê kiông-hong (drainage winds) ti̍t-ti̍t sàu--lâi, tì-tio̍h ū-hoat-tō· thàu koaⁿ-thiⁿ î-chhî bô peng ê chōng-hóng.




#Article 18: Tē-hā tiān-tâi (221 words)


Tē-hā tiān-tâi (地下電台) chí bô keng-kòe ún-chún sú-iōng la-jí-o·h kóng-pò pîn-lu̍t ê tiān-tâi. Chiah ê pîn-lu̍t it-poaⁿ pó-liû hō· siong-gia̍p chi̍p-thoân, chèng-hú, a̍h-sī kong-kiōng sú-iōng. Tē-hā tiān-tâi pau-koat té-pho pîn-lu̍t.

Tī hòng-sàng siū kóan-chè ê kok-ka, tē-hā tiān-tâi sī ûi-hoat ê. Put-jî-kò in-ūi siong-koan ê ke-si hó chhàng, chèng-hú tan-ūi (chhin-chhiūⁿ Tâi-oân ê Sin-bûn-kiok, Bí-kok ê Liân-pang Thong-sìn Úi-oân-hoē) tiāⁿ bô-hoat-tō· iú-hāu chhōe chhut hū-chek-jîn koh kā in chè-chhâi.

Tī Se-hng, tē-hā tiān-tâi kap bû-chèng-hú chú-gī ū siong-tong ê koan-hē. Ūn-tōng-chiá jīn-ûi tē-hā tiān-tâi sī tùi tōa châi-thoân kap koaⁿ-hong ūi in siat-kè ê pîn-lu̍t koan-chè hoat-tō· ê thiau-chiàn.

Bí-kok, Liân-ha̍p Ông-kok, Pak Europa ê tē-hā tiān-tâi ū tùi kok-ché-hái hòng-sàng ê thoân-thóng. Tē-1-chiah tē-hā tiān-tâi ê chûn tāi-khài sī Rex. Chit chiah kiáu-chûn tī 1930 nî-tāi tùi Bí-kok Ka-chiu kīn-hái hòng-sàng. Chū 1958-nî khai-sí, kúi-nā-ê tē-hā tiān-tâi tùi chûn-téng hòng-sàng khì kah Danmark, Kē-tē-kok, kap Sūi-tián. Tē-1-ê (ia̍h-sī siōng ū miâ-siaⁿ ê) Eng-kok tē-hā tiān-tâi sī Radio Caroline, tùi 1964-nî khai-sí.

Hoat-kok ê tē-hā tiān-tâi ūn-tōng tī 70 nî-tāi bóe, 80 nî-tāi chhe khai-sí oa̍h-tāng.

Tâi-oân chū 1994-nî khai-sí ū tē-hā tiān-tâi. Chiah ê tiān-tâi lóng tùi tē-bīn hòng-sàng.

Siōng ū miâ-siaⁿ ê tiān-tâi lóng kap hit-chūn ê chèng-tī hoán-tùi ūn-tōng, siā-hōe ūn-tōng ū tī-tāi. Kî-tha iáu koh ū tân-sûn siong-gia̍p-tek ê hui-hoat tiān-tâi, sio̍k-chheng bē-io̍h-á-tâi.

Pō·-hūn tiān-tâi í-keng ha̍p-hoat-hòa.




#Article 19: Pak-ke̍k-iûⁿ (110 words)


Pak-ke̍k-iûⁿ oân-choân khiā tī Pak-ke̍k tē-tài, sī sè-kài 5 tōa-iûⁿ tang-tiong siōng sè koh siōng chhián--ê.  Pak-ke̍k-iûⁿ té tī 1 ê kīn îⁿ-hêng ê phûn-tē lāi-té, i só· chiàm ê bīn-chek iok-lio̍k 14,090,000 km².  Pak-ke̍k-iûⁿ giōng beh hō· lio̍k-tē ûi tiâu leh:  Au-A-tāi-lio̍k, Pak Bí-chiu, Chheⁿ-tē, kap kúi-nā-lia̍p tó.  Lēng-gōa koh sio-chiap Barents-hái, Beaufort-hái, Chukchi-hái, Kara-hái, Laptev-hái, Tang Siberia-hái, Lincoln-haí, Wandel-haí, [Chheⁿ-tē-hái, kap Norge-hái.  Bering Hái-kiap kā Pak-ke̍k-iûⁿ, Thài-pêng-iûⁿ liâm chò-hóe; Chheⁿ-tē-hái chiap khì Tāi-se-iûⁿ.

Chúi-sin chú-iàu tī Pak-ke̍k-khoan lāi

Ke̍k-tē-sèng thiⁿ-sî, thàu-nî-tang koâⁿ, khì-un piàn-hòa iú-hān.  Tang-thiⁿ ê te̍k-chit:  kui-ji̍t àm-thiⁿ, khì-āu ún-tēng, gàn, chió-hûn.  Joa̍h-thiⁿ kui-ji̍t thiⁿ-kng, sip koh bông ê thiⁿ-khì, ū-sî ū cyclone kiam lo̍h-hō·, lo̍h-seh.




#Article 20: Chhiah-tō (154 words)


Chhiah-tō sī 1 tiâu sióng-siōng ê îⁿ-kèng-soàⁿ, kho· tī 1 lia̍p hêng-seng ê lâm-pak-ke̍k ê tiong-ng ūi-tī; hit tah ê tē-bīn kap tńg-se̍h ê te̍k-sim (axis of rotation) pêng-hêng. Chit tiâu soàⁿ sī 1 ê tōa-îⁿ. Chhiah-tō kā kiû ê piáu-bīn chhiat chò Pak-poàⁿ-kiû kap Lâm-poàⁿ-kiû. I ê hūi-tō· hông tēng chò 0-tō·. Tē-kiû ê chhiah-tō ū 40070 km tn̂g.

Jia̍t-tài, chhiah-tō ê kùi-cheh hām un-tài, hân-tài chha chin chē. Tiàm jia̍t-tài khiā-khí ê lâng it-poaⁿ kā kùi-cheh hun-chò 2 ê: sip--ê kap ta--ê. Chóng--sī, tōa-pō·-hūn óa-kīn chhiah-tō ê só·-chāi thàu-nî-tang sip, sui-bóng kî-tha ê in-sò· (koân-tō·, lī hái ê kī-lī) ē éng-hióng kùi-cheh ê piàn-hòa.

Óa-kīn chhiah-tō ê tē-tiám sek-ha̍p siat thài-khong-káng a̍h-sī thài-khong tiān-thui, in-ūi hiah ê tiám tín-tāng ê sok-tō· siū tē-kiû tńg-se̍h éng-hióng, pí tē-kiû jīm-hô só·-chāi koh khah kín. Tùi hia hoat-siā thài-khong-chûn ē-tàng kiám iōng jiân-liāu. Khó-sioh tē-kiû ê chhiah-tō lo̍h tī hái-bīn khah chē, hán-tit keng-kòe lio̍k-tē.




#Article 21: Chiù-khí (1150 words)


Chiù-khí sī chhùi-khí pēⁿ ê 1 khoán koè-têng kap kiat-kó. In-ūi gê-khí ê kiat-kò· siū siong-hāi, chhùi-khí seⁿ chiù-khang. Chiù-khí sī put-chí-á phó·-phiàn ê pēⁿ, kan-na kám-mō· koh khah phó·-phiàn. It-poaⁿ lâi kóng, gín-á, nî-hoè khah chió ê sêng-liân-lâng hoat-seng chiù-khí ê pí-lē khah koân, chóng--sī jīm-hô lâng to̍h ū khó-lêng hoat-seng. Chiù-khí sī siàu-liân-lâng lak chhùi-khí siāng-kài chú-iàu ê goân-in.

Chiù-khí ê hoat-pēⁿ in-toaⁿ kap hoat-pēⁿ koè-têng ia̍h-bô chin chheng-chhó, m̄-koh tāi-pō·-hūn lóng jīn-ûi kah sè-khún, sng, í-ki̍p thoat-kài-hoà (decalcification) ū tī-tāi. Pêng-siông-sî lán lâng ê kháu-khiuⁿ thàu-té lo̍h-ū sè-khún tī--leh. Lán teh chia̍h mi̍h ê sî-chūn, hia ê sè-khún tio̍h ē kā carbohydrate, te̍k-pia̍t sī chià-thn̂g, siau-hoà sán-seng sng. Tī sng ê khoân-kéng chi-hā, pH-ti̍t kàng-kē, chhùi-khí hoat-seng kài lî-chú (calcium ion) kap lîn-sng-kin lî-chú (phosphate ion) ùi gê-iū-chit kái-lî chhut--lâi ê thoat-kài-hoà hiān-siōng, sûi-āu pH-ti̍t seng-koân, ah kài lî-chú kap lîn-sng-kin lî-chú ē koh-chài tîm-chek tńg--khì hêng-sêng koh-kài-hoà (recalcificatioh), ia̍h tio̍h-sī kóng tú-khí-seng ê chiù-khí sī ē-tàng hoê-ho̍k--ê, m̄-koh nā thoat-kài-hoà khah iâⁿ-bīn, chiù-khí choâⁿ lâi hoat-seng. Sè-khún, sng, lah-sap-mi̍h-á kah chhùi-nōa thàu-lām chò-hoé chiâⁿ-chò 1-khoán liâm-liâm iū-koh n̂g-n̂g, chiâⁿ-gâu liâm chhùi-khí ê bu̍t-chit, hō·-lâng hō-chò khí-khún-pan (dental plaque). Khí-khún-pan poaⁿ-ián chiù-khí kap khí-chiu-pēⁿ ê koan-kiān kha-siàu.

Chhùi-khí ê kò͘-chō, te̍k-pia̍t sī chhùi-khí ê piáu-bīn chham chiù-khí chiâⁿ ū koan-hē. Chiù-khí ê hoat-seng-lu̍t kah chhùi-khí piáu-bīn ê hu̍t (氟), sin (鋅), iân (鉛) hâm thih (鐵) lî-chú ê liōng hêng-sêng hoán-pí ê koan-hē. Chhùi-khí ê hêng-thāi mā-sī in-sò· chi-it, sió-khut-á kap li̍h-phāng (pit and fissure) chiâⁿ iông-ī tui-chek gê-khún-pan ín-khí chiù-khí. Chhùi-khí ê ūi-tī mā-ū éng-hióng, pí-jû chhò-ūi (malposition) ê chhùi-khí, sé khah bē chheng-khì, tio̍h khah-gâu chiù-khí.

Chhùi-nōa ê chē-chió tùi chiù-khí ū tiōng-tōa ê éng-hióng, chhùi-nōa nā chē tio̍h khah boē chiù-khí; chhùi-nōa nā chió tio̍h khah gâu chiù-khí.
 

Khah nńg khah liâm ê chia̍h-mi̍h ē chhiok-chìn gê-khún-pan hêng-sêng, chēng-ka chiù-khí ê hoat-seng. Cheng-chè ê chia̍h-mi̍h pí chho·-si ê chia̍h-mi̍h khah gâu ín-khí chiù-khí. Tī thn̂g-lūi lāi-té, chià-thn̂g sī siāng iông-ī ín-khí chiù-khí ê carbohydrate. Tiⁿ ê chia̍h-mi̍h ê chia̍h-iōng chhù-sò· te̍k-pia̍t tiōng-iàu, chia̍h jú-chē kái tio̍h jú-gâu chiù-khí. Lēng-gōa, chia̍h-mi̍h só·-hâm ē hu̍t-lî-chú tùi chiù-khí ê hoat-seng sui-jiân chiâⁿ tiōng-iàu, m̄-koh ím-iōng-chúi lāi-té ê hu̍t-lî-chú hâm-liōng keng-ka tiōng-iàu.

Chiù-khí bô tiāⁿ-tio̍h ē thiàⁿ, phó·-lio̍k lâi kóng tio̍h tán-kàu gê-iū-chit hō· phò·-hāi kàu siong-tong thêng-tō·, chiah-ē thiàⁿ. Chiù-khí mā bô-tek-khak ē-ū chiâⁿ tōa ê chiù-khang tī chhùi-khí ê piáu-bīn hō· lâng khòaⁿ-kìⁿ, tiāⁿ-tiāⁿ sī piáu-bīn kan-tāⁿ ū sè-kah--khang-á ê khang-chhùi, lāi-té í-kēng chiù kah khang-khang-khang.

Gê-i-su chú-iàu sī thàu-kòe ti̍t-chiap koan-chhat, thàm-chiam thàm-chhek (probing), kap tiān-kong liap-iáⁿ (radiograph) lâi kiám-cha chiù-khí. Gê-i-su tāi-seng ti̍t-chiap koan-chhat kám-ū chiù-khí? Chiù-khí ê lîm-chhn̂g cheng-siōng siāng tāi-seng sī pe̍h-tiám. Tī pe̍h-tiám sî-kî iah-bô chhùi-khí kò·-chō ê bêng-hián sòng-sit, chiù-khang ê chìn-hêng sī ē-tàng hôe-ho̍k--ê. Kàu--liáu khah lo̍h--bóe ū kim-sio̍k lî-chí, chhùi-nōa ê nn̄g-pe̍h-chit, he̍k-sī hun-tái tîm-chek ê sî, pe̍h-tiám tio̍h piàn-sêng n̂g-sek, ka-pi-sek, he̍k-sī o·-sek, soah--lâi chiù-chhng khai-sí chhut-hiān jī-chhiáⁿ bē-tàng koh hôe-ho̍k. Gê-i-su soah--lo̍h-lâi ē iōng thàm-chiam thàm-chhek chiù-khang. Sú-iōng tiān-kong liap-iáⁿ ē-tàng pang-chàn chiù-khí ê chín-toān, m̄-koh tiān-kong-phìⁿ só· khòaⁿ--tio̍h ê chiù-khang pí si̍t-chè siōng ê chiù-khang khah sè.

Lîm-chhn̂g siōng, tùi 3 ê kak-tō· kā chiù-khí hun-chòe 6 lūi:

Phò-hāi--khì ê chhùi-khí kiat-kò· bô-hoat-tō· oân-choân koh seⁿ--chut-lâi, sui-bóng chhùi-khiuⁿ oē-seng nā î-chhî tī sek-tòng ê piau-chún, hui-siông sè ê chho·-kî chiù-khang ē koh-kài-hòa--tńg-lâi.  Tùi hui-siông sè ê chiù-khang, kio̍k-pō· ê hu̍t-hoà-bu̍t ē-sái chhiok-chìn koh-kài-hoà. Tùi khah-toā ê chiù-khang ē-sái thàu-koè tī-liâu lâi chiong-chí chiù-khi ê chin-tián. Tī-liâu ê bo̍k-phiau sī pó-liû chhùi-khí ê khí-chit kap phiah-bián chin-chi̍t-pō· ê phò-hāi. 

It-poaⁿ lâi-kóng, chá-kî ê tī-liâu sī khah bē thiàⁿ--ê, mā khah bē khai-chîⁿ. Kio̍k-pō· bâ-chùi (anesthetic), nitrous oxide (laughing gas), he̍k kî-thaⁿ ê io̍h-bu̍t khó-lêng ē-sái pang-chān kiám-kheng tī-liâu ê thiàⁿ-thàng kap chiau-cho.  Ko-sok chhiú-ki kap boâ-chiam pī the̍h-lâi boâ-tû toā-pō·-hūn ê chiù-chhng. Thng-sî o̍·-á (spoon excavator) pī the̍h-lâi sè-jī ê î-tû chiù-khí, iû-kî sī chiù-khí chiok oá khí-chhoé ê chêng-hêng.  Chiù-chhng î-tû chheng-khì liáu-āu, song-sit ê chhùi-khí khí-chit su-iàu siu-ho̍k-thé lâi hui-ho̍k chhùi-khí ê kong-lêng kap bí-koan.

Siu-ho̍k ēng ê châi-liāu ū a-má-káng, ho̍k-ha̍p chhiū-chí, iù-hûi-á, kap kim-á.  Ho̍k-ha̍p chhiū-chí kap iù-hûi-á in-ūi hó-khoàⁿ, pī sú-iōng tī su-iàu khó-lū bí-koan ê só·-chāi. M̄-koh ho̍k-ha̍p chhiū-chí khah nńg, iù-hî-á khah chhè, tī su-iàu khah-toā ê pō· ê la̍t ê āu-piah-khí, ū-ê gê-i-su ē khó-lū kiàn-gī sú-iōng a-má-káng he̍k n̂g-kim.  Nā-sī chiù-khang siuⁿ-koè-toā, chhùi-khí bē-tàng kan-taⁿ iōng thiâm-pó· ê hong-sek lâi siu-ho̍k. chit-ê sî-chūn, tio̍h su-iàu khí-lông. Khí-lông sī 1 ê thò-á, kā chhùi-khí pau--khí-lâi. Khí-lông tiāⁿ-tiāⁿ sú-iōng n̂g-kim, iù-hûi-á, he̍k iù-hûi iông-kàu kim-sio̍k (porcelain fused to metal) chia ê châi-liāu chè-chō. 

Tī chi̍t-kóa chêng-hêng hā, kin-kńg tī-liâu sī su-iàu ê.  Kin-kńg tī-liâu koh kiò-chò khí-lāi tī-liâu. Chhùi-khí nā in-ūi chiù-khí he̍k goā-siong tì-sú khí-chhoé kám-jiám hoat-iām, tio̍h su-iàu kin-kńg tī-liâu. Tī khí-lāi tī-liâu, sîn-keng kap hoeh-kńg chia-ê khí-chhoé kap chiù-khí lóng hông î-tû chheng-khì. Kin-kńg pī iōng endodontic file lâi chheng-kiat kap sok-hêng, lō·-boé koh iōng chhiūⁿ chhiūⁿ-ni ê gutta-percha lâi thūn.  Tī-liâu soah, chhùi-khí ài iōng khí-lông kā khàm--khí-lâi. 

Chiù-khí nā hûi-siông giâm-tiōng, tio̍h ài kā chhùi-khí bán-tiāu. Bô tùi-kā-khí (opposing tooth), he̍k lâu--lo̍h-lâi ē ín-khí chin-chi̍t-pō· ê būn-tê, he̍k tì-hūi-khí lóng-sī bán-chhùi-khí ê sek-èng-chèng.  Pēⁿ-lâng nā-sī bô-hoat-tō· he̍k m̄-goān hù siu-ho̍k ê hùi-iōng, he̍k siu-ho̍k ū khùn-lân, bán-chhùi-khí khó-lêng mā-sī kiàn-gī ê soán-tek.

Hiān-tāi siâng-chāi sú-iōng ê thiâm-pó· châi-liāu ū:

Khah-tōa ê chiù-khang nā sú-iōng ti̍t-chiap thiâm-pó· ê hong-sek khah-bô thò-tòng, pit-su keng-kòe kā-bô· (impression taking), koàn-bô· (pouring cast), tih-la̍h (waxup), hoan-soa (investing), kap chù-chō (casting) téng-téng kòe-têng, chòe-aū chò-sêng kham-thé (inlay), koan-kài-thé (onlay), he̍k-sī khí-lông (crown), chiah-koh iōng liâm-ha̍p-che (dental cement) liâm tī chhùi-khí, án-ne chiah ē-tàng hoe-ho̍k chhùi-khí ê gōa-hêng kap kong-lêng. Kham-thé, koan-kài-thé, kap khí-lông só· sú-iōng ê châi-liāu ū :

Siāng ū-hāu ê ī-hông hoat-to· chi-it sī chīn-liōng mài chia̍h cheng-chè ê thn̂g-lūi chia̍h-mi̍h.
Nā-beh chia̍h tit hoaⁿ-hí, koh bē chhùi-khí-thiàⁿ, tû-liáu ióng-sêng liông-hó ê kháu-khiuⁿ chheng-kiat koàn-sì í-gōa, koh-ài phòe-ha̍p chia̍h-si̍t koán-lí, soán-tek sek-tòng ê chia̍h-mi̍h, kap khòng-chè gâu chiù-khí ê chia̍h-mi̍h ê liap-chhú-liōng.

It-poan lâi-kóng, liâm-sèng koân, hâm thn̂g chē, cheng-chè ê piáⁿ-koaⁿ tiám-sim sī siāng-gâu chiù-khí ê chia̍h-mi̍h. In-chhú teh chia̍h tiám-sim ê sî-chūn, tio̍h-ài chim-chiok soán-tek.

Liông-hó ê kháu-khiuⁿ ōe-seng sī ī-hông chiù-khí ê tē-2 ê hoat-to·, te̍k-pia̍t sī pêng-hôa bīn ê chiù-khí. 1 kang siāng-chió 1 kái sú-iōng khí-bín-á sé-chhùi kap khí-sòaⁿ chheng chhùi-khí-phāng sī chiâⁿ tiōng-iàu ê chheng-kia̍t khang-khòe. Sú-iōng hâm-ū chlorhexidine ê lo̍k-chhùi-chúi sui-jiân ê-tàng ek-chè gê-khún-pan hêng-sêng, m̄-koh gê-i-su bô chàn-sêng tn̂g-kî sú-iōng.

Hu̍t lî-chí tn̂g-sî-kan tiāⁿ-tiāⁿ kap khí-iū-chit chiap-chhiok ē-tàng sú-ti̍t chá-kî ê chiù-khí koh-chài kài-hòa, lēng-gōa koân lông-tō· ê hu̍t mā ē-tàng ek-chè gê-khún-pan sán-seng sng. Só·-í hu̍t-hòa-bu̍t ē-tàng kiám-chió chhùi-khí kài-chit ê liû-sit, pang-chō· chá-kî chiù-khí ê hôe-ho̍k, sú-ti̍t chhùi-khí tùi chiù-khí koh-khah ū té-khòng-la̍t. Gê-i-su siâng-chài kiàn-gī lī-iōng hu̍t-hòa-bu̍t ê hoat-tō· ū:

Kái-piàn chhùi-khí piáu-bīn he̍k chhùi-khí kò·-chō ê lēng 1-ê hó hoat-tō· sī:

Sú-iōng liû-tōng-sèng chiâⁿ-hó ê [chhiū-chí kā chhùi-khí ka-ha̍p bīn siāng-gâu chiù-khang ê sió-khut-á kap li̍h-phāng hong-pì--khí-lâi sī ī-hông sió-khut-á kap li̍h-phāng chiù-khí siāng-hó ê hoat-tō·.

 




#Article 22: Thó͘-chheⁿ (279 words)


Thó͘-chheⁿ (土星, ) sī thài-iông-hē ê 1 lia̍p hêng-seng. Tùi thài-iông hia sǹg--kòe-lâi sī tī tē-6-ūi, sī thài-iông-hē tē-2 tōa ê hêng-seng, kan-na Bo̍k-chheⁿ koh khah tōa. Thó͘-chheⁿ sī 1 lia̍p gá-suh tōa-hêng-seng (gas giant).

Thó͘-chheⁿ ê hêng píⁿ-píⁿ, chhiah-tō kap ke̍k-tē ê ti̍t-kèng cheng-chha beh ū 10% (120,536 km tùi 108,728 km). Che sī in-ūi i chū-tńg ê sok-tō͘ kín, e̍k-thé ê sêng-hūn koân. Pa̍t-lia̍p khì-thé hêng-seng oan-nā ū sio-siâng ê hêng, m̄-koh bô hiah ke̍k-toan. Thó͘-chheⁿ mā sī Thài-iông-hē bi̍t-tō͘ siōng kài kē ê hêng-seng, pêng-kin ê specific bi̍t-tō͘ chiah 0.69, pí chúi ke chin kē. Chóng--sī che sī pêng-kin ê sò͘-ta̍t: tāi-khì-chân ê téng-pêng koh khah kē bi̍t-tō͘, ah i ê he̍k-sim ê bi̍t-tō͘ tō pí chúi ke chin koân.

Thó͘-chheⁿ siōng chhut-miâ ê te̍k-cheng kiám-chhái sī i ê khoân. Galileo Galilei tī 1610 nî iōng i ê chhian-lí-kiàⁿ tāi-seng khoàⁿ--tio̍h, m̄-koh i bô lí-kái hia ê mi̍h sī siaⁿh. Kàu-kah 1655 nî chiah ū Christiaan Huygens iōng 1-thò ke chin ū-la̍t ê chhian-lí-kiàⁿ, koat-tēng Thó͘-chheⁿ ū khoân kho͘ tī goā-bīn. 1675 nî Giovanni Domenico Cassini hoat-hiān hia ê khoân si̍t-chāi sī kúi-nā-ê khah iù ê khoân ha̍p chò-hoé ê, koh khoân kap khoân tiong-ng ū làng-phāng. Āu--lâi ū lâng kā siōng toā ê phāng hō i ê miâ, hō͘-chò Cassini Division.

Pioneer 11-hō tī 1979 nî poe oá Thó͘-chheⁿ. Kiâⁿ-chûn-chiá 1-hō (1980) kap Kiâⁿ-chûn-chiá 2-hō (1981) toè tī āu-piah. Cassini-Huygens thài-khong-chûn tī 2004 nî 7-goe̍h 1 poe ji̍p Thó͘-chheⁿ ê kúi-tō.

Thó͘-chheⁿ ū chin chē lia̍p goe̍h-niû, kî-tiong 30 lia̍p ū hō-miâ. Siông-sè ê sò͘-ba̍k oh koat-tēng, in-ūi se̍h thó͘-chheⁿ ê mi̍h ū bē-chió. Titan sī kui-ê thài-iông-hē î-it 1 lia̍p ū tāi-khì-chân ê goe̍h-niû.




#Article 23: Euro (115 words)


Euro (€; ISO 4217 EUR) sī Au-chiu Liân-bêng ê chîⁿ ê tan-ūi. Liân-bêng ê 28 ê hōe-ôan kok-ka lāi-té, ū 19 ê sı̍t-chāi teh iōng euro.

Túi Lô-má Tè-kok kàu taⁿ, euro sī siōng tōa, siōng tiòng-iàu ê gîn-phiò kái-kek. Euro m̄-niā sī kiōng-tóng chhī-tiûⁿ kè-e̍k ê 1 pō͘-hūn, mā-sī chèng-tī ha̍p-it ê tiōng-iàu pō͘-hūn.

Euro sī Au-chiu Tiong-iong Gîn-hâng Hē-thóng kóan--ê; chit-ê hē-thóng lāi-té ū Au-chiu Tiong-iong Gîn-hâng kap iōng euro e hōe-ôan kok-ka e tiong-iong gîn-hâng. Au-chiu Tiong-iong Gîn-hâng siat tī Main hô-kîⁿ ê Frankfurt; kan-nā i ū châi-tiāu siat gîn-phiò chèng-chhek. Iōng euro e hōe-ôan kok-ka e tiong-iong gîn-hâng kan-nā hū-chek ìn gîn-phiò kap lân-san-chîⁿ, kap ūn-chok euro tē-khu hù-chīⁿ ê hē-thóng.




#Article 24: Liân-ha̍p Ông-kok (100 words)


Tāi Britain kap Pak Ài-ní-lân Liân-ha̍p Ông-kok () sī tī Au-chiu ê 1 ê kok-ka, tiāⁿ-tiāⁿ sī kiò-chò Eng-kok (英國, tùi Eng-lân lâi--ê; m̄-koh án-ne kiò bô chin chèng-khak). 

Liân-ha̍p Ông-kok sī 4 ê pang-kok (country) cho͘-sêng--ê: Eng-lân, So͘-kat-lân, Ui-le̍k-sū (chit 3 ê tī Britain-tó téng-kôan) kap Pak Ài-ní-lân (tī Ài-ní-lân-tó ê pak-pêng).

Liân-ha̍p Ông-kok sī Au-chiu Liân-bêng ê hōe-ôan kok-ka, m̄-koh bô iōng euro, in ê hoè-pè sī Eng-pōng.

Liân-ha̍p Ông-kok sī 1 ê ū hiàn-hoat ê ông-kok; i ê thâu-lâng sī Cha-bó͘ Ông Elizabeth 2-sè; siú-siòng (chhoā-thâu ê pō͘-tiúⁿ) sī Boris Johnson. Liân-ha̍p Ông-kok ê siú-to͘ sī London. 




#Article 25: Au-chiu (240 words)


Au-lô-pa, phó͘-thong kóng Au-chiu, mā ū kì O͘-lô-pa ia̍h O͘-ló͘-pà, sī tī A-sè-a sai-pêng ê tāi-lio̍k, mā ē-sái kóng sī Au-A Tāi-lio̍k ê sai-pêng pō͘-hūn. Au-chiu tī Pak-ke̍k-iûⁿ ê lâm-hong; sai-hong ū Tāi-se-iûⁿ, lâm-hong ū Tē-tiong-hái, O͘-hái. Tang-hong ū Ural-soaⁿ.

Bīn-chek sī tē-2-sè ê, ū 10,400,000 km², pí Ò-chiu khah tōa--tām-po̍h-á.

Jîn-kháu pí A-chiu, Hui-chiu khah chió, liōng-kî-iok ū 666,498,000 lâng (2001 nî). Che chha-put-to sī sè-kài jîn-kháu ê 7 hun chi 1.

Au-chiu kok-ka tōa-pō͘-hūn sī Au-chiu Phêng-gī-hoē (Council of Europe) ê hōe-oân, kan-na Belarus, Vaticano, Kazakhstan, Monaco bô chham-ka. Bo̍k-chêng ū 25 kok chham-ka Au-chiu Liân-bêng. Iū-koh ū kî-thaⁿ kok-ka tng teh kau-sia̍p ka-ji̍p ê tiâu-kiāⁿ, mā ū kok-ka àn-sǹg khai-sí sin-chhéng. Taⁿ in-ūi Au-chiu Liân-bêng ná lâi ná tōa, Au-chiu chit ê bêng-sû ū lâng lia̍h chò sī tông-gī-sû.

Tī kó͘-tián Hi-lia̍p sîn-ōe lāi-té, ū chi̍t-ê hō chò Europa (Kó͘-tāi Hi-lia̍p-gí: Εὐρώπη, Eurṓpē) ê Phoenicia kong-chú. Che sī pún chiu hō-miâ ê lâi-goân.

Au-chiu ê sim-lîm chū 9,000 nî-chêng khai-sí ū lông-gia̍p tō ta̍uh-ta̍uh-á kiu--khì. 16 sè-kí ê sî-chūn ū Tek-gí tē-khu khai-sí hoat-tián koán-lí sim-lîm ê hoat-tō͘, hiah-ê ki-su̍t tùi hia thoân kàu Au-chiu kî-thaⁿ só͘-chāi. Tò-kiu ê chhu-sè tī 19 sè-kí khai-sí kiâⁿ hoan-thâu. Bo̍k-chêng Au-chiu sī thong-sè-kài sim-lîm pó-chûn liáu siāng hó ê tē-khu.

Au-chiu Liân-bêng í-gōa, iū-koh ū ē-kha chia ê kok:

Ē-kha ê niá-thó͘ to-siáu ū in bûn-hòa-siōng he̍k-chiá tē-lí-siōng ê te̍k-sek. Tōa-pō͘-hūn bó͘-chióng thêng-tō͘ ū chū-tī koân. Bó-kok lia̍t tī āu-piah.




#Article 26: Se-pan-gâ (111 words)


Ès-pā-ngiā Ông-kok ( Ès-pā-ngiā-uē: ) sī tī Au-chiu sai-lâm-pêng ê kok-ka. Tī Iberia poàⁿ-tó téng-kôan, kan-nā ū i, Phû-tô-gâ kap Gibraltar. Tī i ê tang-pak-pêng, kóe Pirineo Soaⁿ-lêng, sī Hoat-kok kap sió-kok Andorra. I koh ū chit-koah sió-tó: siōng tōa ê sī Balear Kûn-tó kap Canaria Kûn-tó; kap Hui-chiu pak-pêng 2 ê siâⁿ-chhī Ceuta kap Melilla.

Ès-pā-ngiā sī Au-chiu Liân-bêng ê hōe-ôan kok-ka, mā ū iōng euro.

Ès-pā-ngiā sī 1 ê ū hiàn-hoat ê ông-kok; i ê thâu-lâng sī Cha-po͘ Ông Ès-pā-ngiā ê thâu VI ê Felipe; siú-siòng (chhoā-thâu ê pō͘-tiúⁿ, Ès-pā-ngiā-uē: Presidente del Gobierno) sī Mariano Rajoy. Ès-pā-ngiā ê siú-hú sī Madrid.

Ès-pā-ngiā tī 17 sè-kí ū-bat thóng-tī Tâi-oân pak-pō͘.




#Article 27: Hoat-kok (185 words)


Hoat-kok (法國, Hoat-gú: ), iā-sī kiò-chò Hu̍t-lân-se/Pu̍t-lân-se (佛蘭西), Se-á-kok (西仔國) kap Hoat-lân-se (法蘭西), sī Au-chiu sai-pêng ê kiōng-hô-kok. I ê chhù-piⁿ ū Pe̍k-ní-gī, Luxembourg, Tek-kok, Sūi-se, Í-tāi-lī, Monaco, Andorra, kap Se-pan-gâ. Hoat-kok sī Au-chiu Liân-bêng ê hoat-khí hōe-oân ê 1 ê; ū iōng euro. I mā sī NATO, Liân-ha̍p-kok An-chôan Lí-sū-hōe ê hōe-oân. Hoat-kok ū he̍k-chú bú-khì.

Hoat-kok bīn-chek 550,000 km², sī se Au-chiu siōng toā ê kok-ka. I piⁿ--á ū Pak-hái, Eng-kok hái-kiap (Hoat-gí: La Manche, chhiú-ńg), Tāi-se-iûⁿ, kap Tē-tiong-hái; hái-hoāⁿ lóng-chóng sī 3,427 kong-lí tn̂g. 

Tî-liáu tang-pak-pêng ê pō͘-hūn, Hoat-kok ê piⁿ-kài chú-iàu sī thian-jiân ê kài-soàⁿ. Lâm-pêng ê Pyrénées soaⁿ-me̍h kā Hoat-kok kap Se-pan-gâ hun-khui. Tang-pêng ê Alpes kap Jura soaⁿ-me̍h sī i kap Í-tāi-lī í-ki̍p Sūi-se ê chū-jiân piⁿ-kài. 

Hoat-kok siōng tn̂g ê hô sī Loire-hô, tùi tang-lâm-pō͘ ê Ardèche-khu lâu khì sai-pêng ê Tāi-se-iûⁿ. Loire-hô ū 1,020 kong-lí tn̂g; i 117,000 km² ê liû-he̍k chhiau-kòe Hoat-kok bīn-chek ê gō͘-hun-chi-it.

Tī hiān-sî Hoat-kok só͘ hoat-hiān ê siāng kó͘ ê jîn-lūi tāi-iok chûn-chāi tī 1,800,000 nî chêng.  

Tī chêng 600 nî, Ionia-lâng tī Tē-tiong-hái kiàn-li̍p siâⁿ-chhī. Tông-sī, Gallia-lâng mā chìn-ji̍p liáu Hoat-kok.




#Article 28: Oa̍t-lâm-gú (238 words)


Oa̍t-lâm-gí (Tiếng Việt) sī 1 khoán siaⁿ-tiāu giân-gú. I tùi Hàn-gí chioh chiâⁿ chē sû-lūi, kòe-khì mā bat iōng hàn-jī kap hóng hàn-jī ê bûn-jī su-siá. Chóng--sī giân-gú ha̍k-ka jīn-ûi Oa̍t-lâm-ōe sio̍k-î Lâm-a-chiu giân-gú (Austroasiatic) ê 1 chióng – kap Hàn-gí bô kâng ka-chok – jī-chhiáⁿ sī ka-chok-lāi siōng chē sú-iōng jîn-kháu ê sêng-oân, pí tē-2-tōa ê Khmer-gí chē 10 pōe.

Oa̍t-lâm-ōe sī Oa̍t-lâm ê kok-chok kiam koaⁿ-hong giân-gú, sī 87% ê Oa̍t-lâm-lâng ê bó-gí. Tī kok-gōa koh ū 2-pah-bān ê sú-iōng-chiá, iû-kî tī Bí-kok, Hoat-kok, sīm-chí Tâi-oân.

Hiān-tāi ê hun-lūi-ha̍k kā Oa̍t-lâm-ōe pâi tòa Lâm-a-chiu giân-gú ka-chok ê Mon-Khmer hun-ki ē-kha ê Viet-Muong lūi.

Kin-kù Ethnologue, Oa̍t-lâm-ōe tī sè-kài ê sú-iōng hoān-ûi pau-koat Australia, Kampuchea, Kha-ná-tah, Tiong-kok, Côte d'Ivoire, Suomi, Hoat-kok, Tek-kok, Lao-kok, Martinique, Hô-lân, Sin Caledonia, Norge, Hui-li̍p-pin, Senegal, Thài-kok, Liân-ha̍p Ông-kok, Bí-kok, Vanuatu. Tâi-oân mā ū kúi-ā-bān ê sú-iōng-chiá, chú-iàu sī gōa-lô kap gōa-lâi sim-pū.

Oa̍t-lâm-ōe sī Oa̍t-lâm ê koaⁿ-hong-gí.

Hong-giân chi-kan ē-tit sio-thong. Chú-iàu ū 3 chióng: Hà Nội (Pak Oa̍t-lâm-ōe), Huế (Tiong Oa̍t-lâm-ōe), Sài Gòn (Lâm Oa̍t-lâm-ōe). In ê siaⁿ-tiāu sió-khoá ū cheng-chha, Huế hong-giân te̍k-pia̍t bô kâng. Pak Oa̍t-lâm-ōe ê hỏi kap ngã ê tiāu pí lâm-pō· hong-giân khu-pia̍t khah bêng-hián.

Hiān-tāi ê phiau-chún-gí (hoat-im kap phèng-im) sī tòe Hà Nội ê tì-sek kai-chân ê khiuⁿ-kháu.

Oa̍t-lâm-ōe ū 6 ê siang-tiāu: ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng.

Chú-iàu ê bûn-chiuⁿ: Oa̍t-lâm iōng Latin-jī ê le̍k-sú

Hiān-tāi Oa̍t-lâm-bûn sī lô-má-jī ê 1 chióng.




#Article 29: Hô-lân (105 words)


Hô-lân( / , , ì-sù: Kē-tē) ah O-lân ()  sī kun-chú li̍p-hiàn kok-ka Hô-lân Ông-kok (Koninkrijk der Nederlanden)--ê kò͘-sêng-kok. Kē-tē Kok-ka (Low Countries/Benelux) ê 1 hūn-chú. I sī tī sai-pak Au-chiu, kap Pak Hái, Pe̍k-ní-gī, Tek-kok sio-liâm. 

Hô-lân pau-koat Hô-lân; in-ūi Hô-lân sī kó·-chá O-lân 7 Séng Liân-ha̍p (1581 nî kàu 1795 nî) ê keng-chè niá-thâu ê séng, só·-í lâng tiāⁿ-tiāⁿ kā Nederland kap Hô-lân lām chò-hóe; taⁿ sı̍t-chāi Hô-lân sī Hô-lân ê 2 ê séng: Pak Hô-lân kap Lâm Hô-lân.

Hô-lân sī Au-chiu Liân-bêng ê hōe-ôan kok-ka, mā ū iōng euro.

Hô-lân tī 17 sè-kì ū-bat thóng-tī Tâi-oân.

Hô-lân hun chò 12 ê séng.




#Article 30: Pe̍k-ní-gī (103 words)


Pe̍k-ní-gī Ông-kok (白耳義王國), mā thang kiò chò Pí-lī-sî (比利時) ia̍h-sī Tāi-pí-kok (大比國) (O-lân-gú: België, Hoat-gú: Belgique, Tek-gú: Belgien) sī sai Au-chiu ê 1 ê kok-ka, piⁿ--á ū O-lân, Tek-kok, Luxembourg, Hoat-kok kap Pak-hái. Pe̍k-ní-gī sī bûn-hòa ê kau-kài: pak-pêng ū kóng Tek-gú-hē ê Vlaams-gú ê lâng; lâm-pêng ū kóng Latin-gú-hē Hoat-gú ê Wallonie-lâng. Pe̍k-ní-gī ê le̍k-sú, hiàn-hoat, kap chèng-tī cho͘-chit hoán-siā chit-ê tia̍t-pia̍t chōng-hóng.

Pe̍k-ní-gī sī 1 ê ū hiàn-hoat ê ông-kok; i ê thâu-lâng sī Cha-po͘ Ông Filip; siú-siòng (chhoā-thâu ê pō͘-tiúⁿ) sī Charles Michel (2014-nî). 

Pe̍k-ní-gī ê siú-hú sī Brussel.

Pe̍k-ní-gī sī Au-chiu Liân-bêng ê hōe-ôan kok-ka, mā ū iōng euro.




#Article 31: Iâ-so͘-hoē (103 words)


Iâ-so͘-hoē (Latin-gú: Societas Iesu) sī 1-ê Lô-má Thian-chú-kàu ê siu-tō-hoē. 1534 nî 1 tīn Paris Tāi-ha̍k gían-kiù-seng hoat-khí--ê, thâu-lâng sī Iñigo Lopez de Loyola (Loyola ê Ignatius).

Europa kok-ka ê chèng-koân tùi Iâ-so͘-hoē put-boán. Kàu kah 1767 nî ū Portugal, Hoat-kok, Nn̄g ê Sicilia, Parma, Se-pan-gâ téng-kok kā Iâ-so͘-hoē tùi niá-thó͘ (pau-koat si̍t-bîn-tē) koáⁿ-cháu. Tī 1773 nî, Kàu-chong Clement XIV chhiam-jī táⁿ-ap tī só͘-ū Thian-chú-kàu kok-ka ê Iâ-so͘-hoē. Kàu 19 sè-kí Iâ-so͘-hoē chiah koh têng khai-sí oa̍h-tōng.

Hiān-tāi ê Iâ-so͘-hoē iû-goân mî-nōa chò thoân-kàu kap kàu-io̍k ê sū-kang.

Tī Latin Bí-chiu ū-kóa Iâ-so͘-hoē hūn-chú kiâⁿ Thían-chú-kàu ê chó-phài lō͘-soàⁿ. In chhui-kóng Tháu-pa̍k Sîn-ha̍k.




#Article 32: Unicode (1008 words)


Unicode, he̍k-chiá kiò thong-iōng-bé (通用碼), bān-kok-bé (萬國碼; Hôa-gí ho͘-im: Wanguoma) sī 1-chióng pian-bé piau-chún. Unicode ji̍t jī sī Eng-gí uni kap code 2-jī cho͘-ha̍p--khí-lâi-ê. Uni ū thong-iōng ê ì-sù; code sī hû-bé ê ì-sù. Unicode ê 1-ê tiōng-iàu ê lí-liām sī beh siat-kè 1-thò ē-sài chhú-lí sè-kài kok-chióng bûn-jī ê pian-bé. 

Kán-tan kóng, thong-iōng-bé sī 1-ê kok-chè piau-chún. I ê bo̍k-piau sī kā chhú-lí sè-kài kok-chióng gí-giân ê bûn-jī ê jī-tô͘ chòe-pian-bé. Kā múi 1-ê jī-tô͘ tùi-èng kàu 1-ê chéng-sò͘. Chit-ê chéng-sò͘ kiò-chòe chit-ê jī-tô͘ ê bé-ūi. Án-ne ē-sài kā bûn-jī choán-hoà choè sò͘-jī, chiah ū-hoat-tō iōng tiān-náu chhú-lí kah pó-chûn.

Thong-iōng-bé ū chi̍t-koá ki-su̍t siōng ê hān-chè kap būn-tê. Mā-ū chi̍t-kóa phoe-phêng. M̄-koh, thong-iōng-bé chiām-chiām piàn-chòe nńg-thé kok-chè-hòa kap nńg-thé to-gí-giân khoân-kéng chit 2-hāng sū-kang siōng chú-liû ê pian-bé. Microsoft Windows NT kap āu-lâi ê Microsoft Windows 2000, Microsoft Windows XP iōng UTF-16 lâi pó-chûn hē-thóng lāi-pō͘ iōng ê bûn-jī. UNIX-lūi ê hē-thóng, chhiūⁿ Linux, BSD (OpenBSD, FreeBSD) kap Mac OS X iōng UTF-8 lâi piáu-hiān to-gí-giân ê bûn-jī.

Chá-kî tiān-náu iōng ê pian-bé chú-iàu chiam-tùi Eng-gí lâi siat-kè. Ka-na sek-ha̍p chhú-lí Eng-bûn. Āu-lâi chiām-chiām cheng-ka Au-chiu kî-tha chú-iàu gí-giân iōng ê jī-bó. M̄-koh, bô-kâng kok-ka só͘ su-iàu kap chin-ka ê jī-bó lóng bô-kâng. Kiat-kó sī chhut-hiān chin-chē bô-hoat-tō͘ sio kau-thong ê pian-bé. Iōng Hoat-gí pian-bé hē-thóng pó-chûn ê chu-liāu, nā iōng Tek-gí pian-bé hē-thóng lâi tha̍k kap chhú-lí ē têng-tâⁿ--khì. Chiam-tùi 1-chióng gí-giân ê pian-bé hē-thóng siat-kè ê nńg-thé ka-na ē-sài chhú-lí hit chióng gí-giân. Beh kā chit-ê nńg-thé kái kah ē-sài chhú-lí pa̍t chióng gí-giân sī chin hùi-khì ê tāi-chì. Beh iōng tiān-náu chhú-lí 1-chóng í-siōng ê gí-giân ē-sài kóng chin khùn-lân. Nā sī khó-lū sè-kài kî-tha ê gí-giân kap bûn-jī, chit-ê būn-tê ka-na ē lú-lâi lú siong-tiōng.

Nā-sī ū 1-thò pian-bé ē-sài chhú-lí sè-kài kok-chióng bûn-jī. Bô kâng gí-giân ê chu-liāu kau-thong tio̍h piàn kán-tan. Tông-sî chhú-lí to-gí-giân mā piàn kán-tan. Nā-sī 1-thò nńg-thé lī-iōng chit chióng pian-bé lâi siat-kè, chit-ê nńg-thé, tiō sǹg-kóng khai-sí sī chiam-tùi bó͘ 1-chóng gí-giân lâi siat-kè, mā ē-sài khah kán-tan tio̍h kái lâi chi-oān pa̍t-chóng gí-giân kap bûn-jī. Chia-ê lī-ek ē-sài kóng sī chá-kî khai-sí thui-sak thong-iōng-bé ê tōng-ki.

Beh liáu-kái thui-sak thong-iōng-bé chit-chióng pian-bé piau-chún ê tōng-ki, su-iàu seng liáu-káu siáⁿ-mi̍h sī pian-bé. Iōng Eng-gí chòe lē. Eng-gí su-iàu 26 ê tōa-siá ê jī (ABC...XYZ), 26 ê sió-siá ê jī (abc...xyz), Arabic sò͘-jī (0123456789), kap 1-kóa piau-tiám (jī). Beh iōng tiān-náu chhú-lí Eng-gí, su-iàu 1-ê tùi-chiàu-pió, chit-ê pió ka múi 1-ê jī tùi-èng 1-ê to̍k-it ê 2-chìn-ūi sò͘-jī. M̄-koh, tiòng-iàu ê sī, ta̍k-ê lâng lóng ài iōng kāng-khóan ê tùi-chiàu-pió. Án-ne ta̍k-ke chia ū hoat-tō ko͘-thong, beh ka chia-ê 2-chìn-ūi sò͘-jī hoan-e̍k tńg lâi chòe Eng-gí chiah bôe têng-tâⁿ.

Chá-kî ê tiān-náu, RAM sī chin tin-kùi ê chu-goân. In-ùi án-ne, ta̍k-ke ē iōng sè ê pian-bé. Chhú-lí Eng-gí ê sī, sǹg-sǹg 7-bit ê pian-bé tio̍h ū-kàu. Che chò-sêng 7-bit ê ASCII pian-bé piau-chú. M̄-koh, kî-thaⁿ iōng lô-má-jī bûn-jī hē-thóng ê Europe gí-gian, chia-chia sū-iàu 1-koa ū ka phiat-im hū-ho ê jī, chhiūⁿ 'å', he̍k-chiá-sī 1-koá liân-jī, chhiūⁿ 'œ'. Chia-ê jī(jī-tô͘) bô pau-koah tī ASCII pian-bé. Europe kok-ka, khai-sí chè-têng 8-bit ê pian-bé. Chia-ê 8-bit pian-bé, tùi 0 kàu 128 ê bé-ūi kap ASCII oân-choân sio-siâng.

Ūi-tio̍h beh tī iú-hān ê pian-bé khong-kan lāi-tè chi-goân lú-chē lú-hó ê bûn-jī, thong-iōng-bé sú-iōng cho͘-hap-ê jī-bó ê chò-hoat. Iōng á chit-ê jī chò lē. Thong-iōng-bé ū hō chit-ê jī ka-kī 1-ê bé-ūi (U+00E1). M̄-koh, lán m̄a ē-sài siūⁿ-kóng chit-ê jī sī a (bé-ūi U+0061) kap ˊ lâi cho͘-hap--ê. Tī thong-iōng-bé ū tēng-gī 1-ê cho͘-hap-iōng (combining) ê ˊ (bé-ūi U+0301). N̄a-sī chhut-hiàn U+0061 U+0301 chit 2-ê sò͘-jī sio-liân, lán tio̍h ài liáu-kái che sī ài kà thâu-chêng U+0061 tāi-piáu ê a kap aū-piah U+0301 tāi-piáu ê ˊ, cho͘-ha̍p choè á. Iōng á (U+00E1) 1-ê sò͘-jī lâi piáu-sī Lô-má-jī jī-bó ê á, chit-chióng kiò cho͘-hó-ê jī-bó. (precomposed character). Iōng U+0061 U+0301 lâi piáu-sī, chit-chióng kiò cho͘-ha̍p-ê jī-bó (composed character). Chhiū U+0301 chit-chióng ê, chiò cho͘-ha̍p-iōng jī-bó (combining character).

Iōng Hàn-jī ê '明' chit-ê jī chòe ké-sióng ê lē (si̍t-chè siōng Unicode tùi 明 ê chhù-lí sī chò tan-to̍k chi̍t jī, m̄-sī nn̄g jī ê cho͘-ha̍p). Chit-ê jī it-poaⁿ kan-na iōng 1-ê jī-tô͘ lâi ìn-soat, ū tok-lip ê bé-ūi. M̄-koh, chit-ê jī mā ē-sái thiah-chòe 2-ê jī-tô͘, hun-piat sī '日' kap '月'. Iōng chit 2-ê jī-tô͘ lâi ìn-soat, khó-lêng ē ìn chhut chhiūⁿ '日月' án-ne ê tô͘ , Chin pháiⁿ-khòaⁿ.

M̄-koh, kā '明' thiah-chòe 2-ê jī-tô͘ lâi ìn-soat ū 1-ê hó--chhù: kiám-chió su-iàu ê jī-tô͘. Tī 1-ê jī iōng 1-ê jī-tô͘ ê chêng-hêng, beh ìn '日','月','明', su-iàu 3-ê jī-tô͘. Nā-sī '明' thiah chòe 2-ê jī-tô͘ ìn, kan-na su-iàu 2-ê jī-tô͘. In-ùi jī-tô͘ ê sò͘-bo̍k it-tèng sī iú-hān. Beh iōng chia ê iú-hān ê jī-tô͘ lâi ìn-soat pí jī-tô͘ sò͘-bo̍k koh-khah chē ê jī ê sî, su-iàu kā jī thiah-choè 1-ê í-siōng ê jī-tô͘ lâi ìn. Iā-tio̍h-sī iōng jī-tô͘ khì cho͘-ha̍p (tàu) chhut sin-ê jī.

Beh iōng 2-ê í-siōng ê jī-tô͘ lâi cho͘-ha̍p chhut 1-ê jī ê sî, Su iàu iōng 1-kóa ìn-soat ki-su̍t, nā-bô ìn ê jī ê chhiūⁿ '日月' án-ne chin pháiⁿ-khòaⁿ.

Beh chèng-khak hián-sī cho͘-ha̍p ê jī-bó sū-iàu khah ho̍k-cha̍p ê jī-hêng hián-sī ki-su̍t. Chia ê ki-su̍t m̄-sī thong-iōng-bé piau-chún ê 1-pō͘-hūn. Chóng-kóng in-ùi tōa-pō͘-hūn ê bûn-jī kan-na su-iàu iōng cho͘-hó-ê jī-bó, tiān-náu nńg-té tùi cho͘-ha̍p jī-bó ê chi-oān kaù-taⁿ iû-oân bô-kaù-hó. Ū-hoat-tō͘ chèng-khak hián-sī cho͘-ha̍p jī-bó ê ki-chân jī-hêng ki-su̍t ū OpenType (Adobe System kap Microsoft chè-tēng), AAT (Apple Computer chè-tēng), kap Graphite (SIL International chè-tēng). M̄-koh, tōa-hūn ê nńg-thé bô khì lī-iōng chia ê jī-hêng ki-su̍t, tōa-hūn ê jī-hêng mā bô chi-oān, só͘-í bô hoat-tō͘ chèng-khak hián-sī cho͘-ha̍p ê jī-bó. Pí-lūn chiū Pe̍h-oē-jī lâi kóng, chin chē Pe̍h-oē-jī jī-bó m̄-sī tāi-seng to̍h í-keng cho͘-ha̍p hó-sè ê thong-iōng-bé, iā-to̍h-sī kóng it-tēng ài-iōng cho͘-ha̍p ê hong-sek. Tōa-pō͘-hūn ê nńg-thé leh hián-sī chia ê jī-bó ê sî ē têng-tâⁿ--khì (pìⁿ chòe lōan-má).

Ū ê bûn-jī hē-thóng sī àn tó-pêng hiòng chiàⁿ-pêng siá, chhiūⁿ Latin bûn-jī. Ū ê sī àn chiàⁿ-pêng hiòng tó-pêng siá, chhiūⁿ Hi-pek-lâi-gí kap A-la-pek-gí.

Chhiáⁿ chham-khó Taigi Unicode chit-phiⁿ bûn-chiuⁿ.




#Article 33: Sin-ka-pho (568 words)


Sin-ka-pho (), choân-chheng Sin-ka-pho Kiōng-hô-kok (, ), sī Má-lâi poàn-tó lâm-hong ê tó-kok, thó͘-tē bīn-chek 647.5 km².

Sin-ka-pho ê jîn-kháu ū tāi-iok 400-bān lâng. Tn̂g-lâng chiàm 76.9%, Má-lâi-lâng 14%, Ìn-tō͘-lâng 7.7%, ki-thaⁿ cho̍k-kûn chiàm 1.4%.

Chú-iàu ê chong-kàu ū: Hu̍t-kàu, Tō-kàu, Islam-kàu, Ki-tok-kàu kah ìn-tō͘-kàu. 

Má-lâi-gí sī kok-gí. Eng-gí, Pak-kiaⁿ-ōe (tong-tē chheng Tn̂g-lâng-ōe), Tamil-gí lóng-sī koaⁿ-hong gí-giân, kî-tiong Eng-gí iū-koh sī hêng-chèng iōng-gí, thong-iōng ê kang-chok gí-giân.

Hôa-jîn cho̍k-kûn ê thong-iōng gí-giân ū: Hôa-gí, Hok-kiàn-oē, Tiô-chiu-oē, Kńg-tang-ōe kap Kheh-ka-gí sù tāi hong-giân.

Tû-liáu Sin-ka-pho í-goā, chit-ê só͘-chāi koh ū chin chē kî-tha ê miâ, chhan-chhiūⁿ Sai-siâⁿ (獅城) kap Má-lâi-gí ê Temasek; Ji̍t-pún chhàm-niá ê sî-chūn ia̍h bat kái chò Syônantô (昭南島). Í-chá ê hàn-jī siá-hoat pau-koa 星加坡, 新嘉坡, 新加坡 í-ki̍p 星嘉坡, 1965 nî to̍k-li̍p í-āu, hàn-jī it-lu̍t ēng 新加坡.

Sin-ka-pho le̍k-sú chin té-chiām, chá-kî chú-iàu sī Má-lâi-lâng tī chia tòa, tāi-iok tī-leh kong-gôan 13, 14 sè-kí hit-chūn, Tiong-kok-lâng to̍h í-keng lâi-kàu Sin-Má tē-khu. Bêng, Chheng sî-tāi ê Hok-kiàn-lâng, kā Sin-ka-pho kiò-chòe Sit-la̍t (gí-goân sī Má-lâi-gí ê Selat) he̍k-chiá Sit-la̍t-po͘ . Kong-gôan 1819 nî 1 ge̍h 29 hō, Eng-kok Tang-ìn-tō͘ kong-si ê sin-lô Stamford Raffles lâi-kàu Sin-ka-pho, pēng-chhiáⁿ khai-sí kóan-ha̍t chit-tè thó͘-tē. Kong-gôan 1824 nî, Sin-ka-pho chèng-sek chiâⁿ-chòe Eng-kok ê si̍t-bîn-tē. 

Kong-gôan 1941 nî, Thài-pêng-iûⁿ chiàn-cheng ê sî-kî, Sin-ka-pho cho-siū Ji̍t-pún-lâng thóng-tī 3 nî koh 6 go̍eh-ji̍t. Kàu-kah 1945 nî 8 ge̍h, Eng-kok chiah-koh chia̍p-kóan Sin-ka-pho. 1959 nî, Sin-ka-pho tit-tio̍h chū-tī ê tē-ūi, liáu-āu, tī 1963, iū-koh kiat-ha̍p hit-tong-sî ê Má-lâi Liân-pang, Sarawak kah Pak Borneo (iā-to̍h-sī chit-chūn ê Sabah ), kiōng-tông sêng-li̍p Má-lâi-se-a Liân-pang, thoat-lī Eng-kok ê thóng-tī. Kong-gôan 1965 nî 8 ge̍h 9 hō, Sin-ka-pho soan-pò͘ thè-chhut Má-lâi-se-a Liân-pang, chèng-sek chiâⁿ-chò 1-ê chú-kôan to̍k-li̍p ê kok-ka. 

Chhú-khì 30-nî tiong-kan, Sin-ka-pho keng-chè tit-tio̍h hui-sok ê hoat-tián, chiâⁿ-chòe Tang-lâm-a tiōng-iàu ê kim-iông kah chóan-kháu bō͘-ek tiong-sim, sī A-chiu sì-sió-liông chi-chi̍t.

Sin-ka-pho sī gī-hōe-chè ê kok-ka, kok-ka ki-kò͘ si̍t-hêng sam-koân hun-li̍p, chóng-thóng sī ti̍t-chiap bîn-sóan sán-seng--ê, sī kok-ka ê gôan-siú. Kok-hōe gī-ôan mā-sī sóan-kú sán-seng. Ah chóng-lí sī àn kok-hōe to-sò͘ tóng tang-tiong sán-seng, i léng-tō ê lōe-koh iong-iú hêng-chèng-kôan. Chóng-lí ē-tàng ùi gī-ôan tang-tiong sóan-chhut lōe-koh sêng-ôan. 

Se-hong kok-ka phoe-phêng kóng, Sin-ka-pho Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng tn̂g-kî chiáng-khòng tio̍h Sin-ka-pho ê chèng-tī bú-tâi, kok-hōe sêng-ôan tōa-to-sò͘ lóng-sī chit-ê tóng ê lâng, ah chêng-āu 3-jīm ê chóng-lí (Lí Kong-iāu, Gô͘ Chok-tòng kah Lí Hián-liông) mā sî lâi-chū chit-ê tóng. Sin-ka-pho chèng-hú thé-chè kán-ná koh-khah chiap-kīn choan-chè thóng-tī, iah hām bîn-chú chèng-tī chin bô sio-siâng. Iah m̄-ko̍h hō͘ lâng kám-kak kiaⁿ-kî kah chheng-chàn ê sī, Sin-ka-pho chèng-hú kèng-jiân sī 1-ê ôan-chôan thàu-bêng, chheng-liâm iū-koh ko-hāu ê chèng-hú.

Kong-gôan 1965 nî liāu-āu, Sin-ka-pho ê keng-chè sìn-sok hoat-tián--khí-lâi, chiâⁿ-chòe sin-heng ê hiān-tāi-hòa kang-gia̍p kok-ka. Kang-gia̍p chú-iàu pau-koat kok-lāi siōng-tōa ê liàn-iû tiong-sim, hòa-kang, chō-chûn, tiān-chú kah ki-hâi téng . Tù-miâ ê Jū-lông kang-gia̍p-khu (Hàn-jī:裕廊, Eng-gí :Jurong Industrial Park) to̍h-sī tī Sin-ka-pho. Kok-chè bō͘-ek kah kim-iông gia̍p tī Sin-ka-pho keng-chè tang-tiong pān-ián tio̍h chin-chiàⁿ tiōng-iàu ê kak-sek. Bo̍k-chiân, Sin-ka-pho sī chôan-kiu tē-4-tōa gōa-hōe chhī-tiûⁿ kau-ek tiong-sim, kan-ta pâi-tī Niú-iok, Lûn-tun kah Tang-kiaⁿ ê āu-piah. Sin-ka-pho ūn-su gia̍p hui-siông hoat-ta̍t, chit-tè ū chôan-kiû siāng hôan-bâng, siāng lāu-jia̍t ê káng-kháu kah ki-tiûⁿ. Choè-kīn kúi nî, Sin-ka-pho toā-liōng tâu-chu, kè-oē seng-bu̍t kho-ki ê sán-gia̍p hoat-tián. Jîn-bîn seng-oa̍h chúi-pêng chin-kôan, jîn-kin kok-bîn seng-sán chóng-ti̍t chhiau-kòe 3-bān Bí-gôan, pâi-tī sè-kài thâu-kúi-miâ. Lú-iû gia̍p mā tī kok-ka chéng-kô ê keng-chè kiat-kò͘ tang-tiong chiàm-kū tiōng-iàu ê pí-tāng, lâi chia chhit-thô, lú-iû ê lâng-kheh chú-iàu lâi-chū Ji̍t-pún, Tiong-kok, Au-Bí kah Tang-lâm-a kî-thaⁿ kok-ka .




#Article 34: Bí-kok (337 words)


Bí-kok (Hàn-jī: 米國 ia̍h-sī 美國), choân-miâ America Ha̍p-chiòng-kok (Eng-gí: United States of America, Tī Bí-chiu ê Liân-ha̍p Chu-kok) sī tī Pak Bí-chiu, Thài-pêng-iûⁿ ê 1 ê liân-pang kiōng-hô-kok. I ê niá-thó· tùi tang-pō͘ ê Tāi-se-iûⁿ hái-hoāⁿ kàu kah se-pō͘ ê Thài-pêng-iûⁿ. Pak-pêng ê lio̍k-tē piⁿ-kài kap Canada sio-liâm; lâm-pêng kap México sio-óa. Tī sai-pêng hái-siōng hām Lō͘-se-a sio-tú. Lēng-gōa koh ū hái-gōa ê niá-thó͘, pau-koat Puerto Rico, Midway Khoân-chiau, Guahan. Bí-kok ū 50 ê chiu; tī liân-pang chè-tō· hā, in bó͘-chióng thêng-tō͘ ū ka-kī tē-hng ê chū-tī-koân.

Chiap tī Ka-ná-tah ê Iân-hái-tē (The Maritimes), sī Sin Eng-lân ê pak-pō͘, lāi-bīn hâm Maine, New Hampshire, kap Vermont; in hiòng lâm sī kang-gia̍p hoat-ta̍t ê lâm-pō͘ Sin Eng-lân, pau-koat Massachusetts, Connecticut kap Rhode Island.

Sin Eng-lân ê soaⁿ-tē thang kòe New Jersey ê pak-pō͘, thòng ji̍p Pennsylvania ê tang-pō͘. Chit tè koân-tē hō chò Reading Prong, ū Hudson Kang tùi tang-tiong chhiat khui keng-kòe.

Siōng-bô tī 15,000 nî í-chêng, siōng chá ê chū-bîn chio̍h keng-kòe Siberia lâi kàu Pak Bí-chiu. Pí-lūn kî-tiong chi̍t kûn sī Mississippi bûn-hòa, ùi lông-gia̍p, kiàn-tio̍k, kok-ka-hòa ê siā-hōe lóng ū it-tēng ê hoat-tián.

Ha̍k-kài tùi hiān-chāi sio̍k Bí-kok chia só͘-chāi tī Au-chiu-lâng lâi kàu chìn-chêng ê jîn-kháu bô chheng-chhó ê sò͘-jī, chóng-sī ē-tàng thui-chhek tai-khài 200 bān kàu 1000 bān chó͘-iū. Chāi-tē bûn-bêng ê seng-gōa hong-sek kok-tē bô kâng; hit-chūn, chhin-chhiūⁿ khiā tī kin-á-ji̍t Ohio kap Illinois tē-hng ê Hopewell lâng, chin gâu chè-chō kim-sio̍k-khì, sī lông-gia̍p-sek ê siā-hōe; Nā chhiūⁿ Mississippi kap Missouri ê Cahokia lâng, sī khah chū-jiân seng-oa̍h ê siā-hōe.

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, thong Bí-kok ê jîn-kháu tī 2017 nî 7 goe̍h sî ū  as of July 1, 2017, pêng-kin lâi sǹg ta̍k kang ke 6,646 lâng.

Bí-kok ê Chòe-ko Hoat-īⁿ tī 1999 nî Alden v. Maine àn-kiāⁿ ê châi-phòaⁿ tang-tiong, chí chhut Bí-kok Hiàn-hoat sī kā Bí-kok ê chú-iàu chú-khoân ê tiòng-iàu chi̍t pō͘-hūn lâu hō͘ koh chiu (state), lâi pó-chûn koh chiu ê chú-khoân tē-ūi. Chi̍t khoán hêng-sek thang chheng chò sī siang-têng chú-khoân-sèng (dual sovereignty).




#Article 35: Bân-lâm-gú (1464 words)


Bân-lâm-gú/Bân-lâm-gí (Hàn-jī: 閩南語) sī Hàn-gí-cho̍k Bân-gí-chi ê chit-châng tōa chhiūⁿ-châng ê chi̍t ki chhiū-oe, sī siōng-kài ū éng-hiáng-la̍t ê Bân-gí gí-giân. Kóng-gī ê Bân-lâm-gú hun-pò͘ hōan-ûi chiâⁿ-khoah, chú-iàu thong-hêng tī Hok-kiàn lâm-pō͘ ê Chiang-chiu, Chôan-chiu, Ē-mn̂g; Tâi-ôan, Kńg-tang Tiô-chiu, Sòaⁿ-thâu tē-khu, Lûi-chiu pòan-tó; Hái-lâm-tó; Chiat-kang-séng lâm-pō͘ ê Chhong-lâm-kōan, Pêng-iông-kōan, Tōng-thâu-kōan; Hok-kiàn sai-pō͘ Lêng-nâ (龍巖) ê chhī-khu kah Chiang-pêng-kōan; Hok-kiàn tang-pak-pō͘ ê Hok-tiáⁿ-chhī; Tang-lâm-a chi̍t-kóa-á kok-ka kah tē-khu.

Nā phó͘-thong-sî lâng kóng Bân-lâm-gú, he thàu-té sī leh kóng Hok-kiàn lâm-pō͘ Chôan-Chiang-Hā tē-khu kah Tâi-ôan chit-tah ê gí-giân. 

Kè-khì tī Tiong-kok Chheng-tiâu ê sî-tāi, Se-iûⁿ lâng kā Bân-lâm-gú kiò-chòe Amoy (che sī Eng-gú, sī Ē-mûi ê piàn-im). Tī tang-lâm-a, Bân-lâm-gú hō͘-lâng kiò-chòe “Hokkien” (Hok-kiàn-oē ê ì-sù), tī Tâi-ôan kiò-chò Ho̍h-ló-ōe, Tâi-oân-oē, Tâi-gú. Tī Hiong-káng mā kiò Ē-gú (Ē-mn̂g-oē ê ì-sù).

Bân-lâm-gú hoat-gôan-toē (siāng gôan-thâu ê só͘-chāi) si Hok-kiàn lâm-pō͘ ê Ē-mn̂g, Chiang-chiu kah Chôan-chiu chit saⁿ ê só͘-chāi. 

Ē-mn̂g-ōe kah Tâi-ôan-ōe hō͘ lâng kong-jīn sī Bân-lâm-gú ê phiau-chún. Tī Hái-lâm, iōng Bûn-chhiong-oē chòe tāi-piáu.

Kóng--khí-lâi sī kāng chi̍t chióng gú-giân, put-jî-kò tī bô-kâng ê hiuⁿ-lí, hōan-sè to̍h ū bô-kâng ê miâ-chheng. Hiān-chú-sî, tī Hok-kiàn, lâng thàu-té kā kiò-chòe “Bân-lâm-gú / Bân-lâm-ōe”, ū-tang-sî-á ka-kī lâng tùi ka-kī lâng mā kóng “Lán-lâng-ōe”. Tī Tang-lâm-a, thàu-té kā kiò-chòe Hok-kiàn-ōe, m̄-koh tiàm Hui-lu̍t-pin mā chhêng-chāi ū leh kóng “Lán-chhù-ōe”. Tâi-ôan ê kóng-hoat siōng-kài chōe, ū “Tâi-gí”, “Ho̍h-ló-ōe”, “Bân-lâm-gí” chōe-chōe chióng. Tong-jiân, kāng-khóan mā-sī ū lâng kóng “Lán-chhù-ōe”.

Tâi-oân ū chē-chē lâng jīn-ûi Tâi-gí m̄-sī Bân-lâm-gí. In jīn-ûi hiān-chú-sî ê Tâi-gí hām Hok-kiàn Bân-lâm-gí sī nn̄g chióng bô siô-siâng ê gí-giân. Chú-tiuⁿ chit-hāng koan-tiám ê lí-iû sī:

Bân-lâm-gú ê chú-im (siaⁿ-bó) ti̍t-chiap kè-sêng Siōng-kó͘ Hàn-gú (上古漢語) ê siaⁿ-bó hē-thóng, tī chit hong-bīn lâi kóng, Bân-lâm-gú pēng bô siū-tio̍h Tiong-kó͘ sî-kî Hàn-gú-hē gú-im ián-piàn ê éng-hiáng. Hiān-chú-sî, lâng phó͘-piàn jīn-ûi Siōng-kó͘ Hàn-gú ū 19 ê siaⁿ-bó. Àn-chiàu thôan-thóng ê Bân-lâm-gú si̍p-ngó͘-im (十五音) lâi hun-sek, hoat-hiān Bân-lâm-gú ê siaⁿ-bó ū 15 ê, iā-to̍h-sī kóng Siōng-kó͘ Hàn-gú 19 ê, Bân-lâm-gú kā pó-liû 15 ê.

Siōng-kó͘ Hàn-gú ū chi̍t-kóa-á te̍k-tiám:

Chiah-ê tiōng-iàu ê kó͘-tāi Hàn-gú gú-im hiān-siōng, Bân-lâm-gú kā pó-chûn kah chiâⁿ hó-sè, taⁿ lâi tùi-èng téng-kôan Siōng-kó͘ Hàn-gú ê te̍k-tiám, chi̍t-tiâu chi̍t-tiâu lâi hun-sek:

Bân-lâm-gú ê bó-im kah siaⁿ-tiāu thé-hiān Tiong-kó͘-im (中古音) ê te̍k-tiám. Bó-im lâi kóng, Bân-lâm-gú ôan-chéng pó-chûn Tiong-kó͘-im 6 ê hú-im-ūn ūn-bóe, kî-tiong [-p̚], [-t̚], [-k̚] sī sat-im (塞音), [-m], [-n], [-ŋ] sī phīⁿ-im.

Siaⁿ-tiāu hong-bīn, Tiong-kó͘-im “piâⁿ, sióng, khì, ji̍p” pun im-iông ê te̍k-tiám chôan-pō͘ tī Bân-lâm-gú lāi-té tit-tio̍h thé-hiān. Chiang-chiu-khiuⁿ ū “im-piâⁿ, im-sióng, im-khì, im-ji̍p, iông-piáⁿ, iông-khì, iông-ji̍p” 7 ê tiāu; Chôan-chiu-khiuⁿ ū iông-sióng-tiāu.

Chit-chūn Bân-lâm-gú ê sû-gí ū chiâⁿ chōe sio̍k-î Kó͘-Hàn-gú ê sêng-hūn, siōng kó͘-chá ē-tàng khan khì kàu Chhun-Chhiu, Chiàn-kok ê nî-tāi, pí-lūn kóng Bân-lâm sio̍k-gú “Ji̍t--sî cháu-phā-phā, àm--sî tiám teng-la̍h.” Chit lāi-tóe ê “la̍h” to̍h-sī hit-ê sî-tāi ê giân-gí. Si-keng (詩經) Siáu-ngá (小雅) Sìn-lâm-san (信南山): “Chip kî loân to, í khé kî mô͘, chhú kî hiat liâu. (執其鸞刀, 以啟其毛, 取其血膋.)” Koh pí-lūn kóng “saⁿ-khò͘”, “lâng-kheh”, “thàn-chîⁿ”, “bîn-chhn̂g”, “chiaⁿ-bah”, “kún-chúi” téng-téng lóng-sī Tông, Sòng í-lâi Kó͘-Hàn-gú ê iōng-sû. 

Bân-lâm-gú chi̍t-kóa-á kò͘-sû ê hong-sek hām hiān-tāi Hôa-gú tú-hó tian-tò-péng, put-jî-kò soah hām Kó͘-Hàn-gú sio-siâng, chhan-chhiūⁿ “ah-bó”, “hong-thai”, “lâng-kheh”, “chhin-tông”, “kha-chhiú”.

Tī Hàn-gú-hē kok gú-giân tong-tiong, beh kóng “bûn-pe̍h ī-tho̍k” ê hiān-siōng, Bân-lâm-gú iāng ho̍k-cha̍p. “Bûn” to̍h-sī “bûn-tho̍k-im”, a̍h-sī kóng “tha̍k-chheh-im”. “Pe̍h” tāi-piáu “kháu-gí-im” a̍h-sī “pe̍h-ōe-im”. Bân-lâm-gú ê “tha̍k-chheh-im” kah “kháu-gí-im” ē-sái kóng sī nn̄g ê hō͘-siong tùi-èng ê hē-thóng. Bûn-pe̍h hē-thóng ê hêng-sêng sī chi̍t-tōaⁿ chin-chiàⁿ ho̍k-cha̍p ê le̍k-sú kòe-thêng. Bân-lâm-gú ê bûn-pe̍h ī-tho̍k, kú-lē jû-hā:
 

Bân-lâm-gú ê hêng-sêng sī kó͘-tāi Tiong-gôan Hàn-gú hām kó͘-tāi Bân-oa̍t-cho̍k gú-giân sio-thàu-lām ê kòe-thêng. Hiān-chú-sî, Bân-lâm-gú lāi-té iu-gôan koh pó-liû tio̍h chōe-chōe kó͘-tāi Bân-oa̍t-gú ê sêng-hūn, pí-lūn kóng “ka-cháu”, “ka-cho̍ah”, “ka-lēng”, “tō͘-kâu”, “tō͘-ún”, “káu-hiā”, “ka-lún-sún”, “phah-kha-chhiùⁿ”, “tio̍h-ka-cha̍k”.

Ùi Tông-tiâu ê sî-tāi khai-sí, Chôan-chiu to̍h hoat-tián chiâⁿ-chòe tang-hong tē-it tōa-káng, kó͘-tāi Hái-siōng Si-tiû chi Lō͘ ê khí-tiám tī Chôan-chiu. Chhú-khì, Bân-lâm chit-tah hām Tiong-tang, Tang-lâm-a ê lâi-óng ke-chiâⁿ chia̍p. Kòe-hoan ê hoan-kheh chiong gōa-hiuⁿ ê gí-giân chah tńg-lâi Hok-kiàn, nî-kú-go̍eh-chhim, ū ê gōa-lâi-gú ê gí-sû soah lām-lo̍h Bân-lâm-gú, chiâⁿ-chòe Bân-lâm-gú ê chi̍t-pō͘-hūn. Chit-khóan--ê, pí-lūn “sat-bûn”, “pa-sat”, “chi-ku-la̍t”, “chu-lu̍t”, “phia̍t-á”, “tōng-kak”, “si̍p-pán-á”, “ba̍k-thâu”, “àu-sài”, “te̍k-sî”, “pa-sū”, “má-tih”, “gō͘-kha-kī”, “ka-po̍k / ka-pò͘-mî”, “ko-pi” téng-téng.

Tâi-ôan Bân-lâm-gú ū koh-khah chē ê gōa-lâi-gí chioh-sû, kî-tiong siōng chē--ê sī Ji̍t-gí chioh-sû, pí-lūn kóng: “o͘-tó͘-bái”, “khí-mo͘-chih”, “chu-ná-mih”, “tò-sàng”, “sa-sí-mih”. Che í-gōa, ôan-á ū khip-siu chi̍t-kóa Pêⁿ-po͘-cho̍k-gí kah kî-thaⁿ gōa-gí ê sêng-hūn.

Múi chi̍t-chióng jîn-lūi gú-giân lóng ū ka-tī ê im-phiau hē-thóng. Bo̍k-chiân, múi chi̍t-chióng gú-giân ê im-phiau hē-thóng lóng sú-iōng hû-hō lâi kì-lio̍k. Ū-ê gú-giân ê im-phiau hē-thóng siâng-sî chûn-chāi kúi-nā-chióng phèng-im hû-hō, pí-lūn kóng Bân-lâm-gú.

Se-kài kok-tē ê ha̍k-chiá tùi “phèng-im hû-hō” ê lōe-hâm ū bô kāng-khóan ê lí-kài. Ū-ê lâng chú-tiuⁿ kā phèng-im hû-hō tòng-chòe bûn-jī lâi khòaⁿ-thāi, put-jî-kò mā ū lâng hóan-tùi. 

Tâi-ôan ū chiâⁿ chē gú-giân ha̍k-chiá chú-tiuⁿ Bân-lâm-gí phèng-im hû-hō mā sī bûn-jī, pí-lūn kóng Pe̍h-oē-jī to̍h-sī tang-tiong ê chi̍t-chióng. 

Àn-chiàu le̍k-sú ê kak-tō͘ lâi khòaⁿ, Pe̍h-oē-jī chêng-kàu-taⁿ lóng sī hō͘-lâng tòng-chò bûn-jī teh sú-iōng. Chí-put-kò, Pe̍h-oē-jī oân-á kū-pī phèng-im ê kong-lêng, só͘-í ū-sî Pe̍h-oē-jī iū-koh pān-ián tio̍h im-phiau ê kak-sek. Koan-hē Pe̍h-ōe-jī ê im-phiau hē-thóng chhiáⁿ chham-khòaⁿ Ē-mn̂g-ōe gú-im hē-thóng chit-phiⁿ.

Taⁿ Bân-lâm-gú ê im-phiau siāng-chió chhiau-kòe 64 chióng (Iûⁿ Ún-giân, Tiuⁿ Ha̍k-khiam, 1999 nî), ē-sái kóng sī pah-pah-khóan. Ū-ê iōng chù-im hû-hō, ū-ê iōng Khá-nah, ū-ê iōng Hangeul. Ah siāng-kài chē--ê sī sú-iōng Lô-má-jī. Chóng--sī, bo̍k-chiân lóng iáu-bōe thóng-it. Chōe-chōe chióng phèng-im tang-tiong, siāng-kài sîⁿ-kiâⁿ, sú-iōng jîn-kháu siāng-kài chē--ê sī Tâi-lô, Pe̍h-ōe-jī (Kàu-hōe Lô-má-jī), TLPA kah Tong-iōng Phèng-im.

Beh chè-tēng TLPA ê gôan-in sī:

(1) Tâi-gí im-phiau ū chin chōe thò, chó͘-gāi Tâi-ôan gú-giân ê ha̍k-si̍p kah hoat-tián;

(2) Pe̍h-ōe-jī bô ôan-chôan sek-ha̍p tiān-náu.

TLPA hām POJ siōng chú-iàu ê chha-pia̍t sī:

TLPA kong-pò͘ liáu-āu, tī Tâi-ôan Bân-lâm-gí-kài ín-khì chin tōa ê hong-pho, chō-chiâⁿ TLPA ê chi-chî-chiá hām POJ chi-chî-chiá nn̄g phài chi-kan tn̂g-kî lâi leh tùi-khòng.

Tiong-kok kó͘-tāi Hàn-gú bûn-ha̍k, thàu-té sī Khóng-chú-jī ê bûn-hiàn chiàm cho̍at-tùi ê iâⁿ-bīn, iah nā sio̍k-î pe̍h-ōe-bûn ê Tn̂g-lâng-jī, to̍h chiâⁿ hán-tit the̍h lâi chòe bûn-ha̍k chhòng-chok. It-ti̍t kàu kah Bêng, Chheng ê sî-tāi, chiah khah chia̍p ū leh khòaⁿ tio̍h thong-sio̍k ê kháu-gú siáu-soat, pí-lūn Tiong-kok ê kó͘-tián sù tāi bêng-chok to̍h-sī chit-ê sî-kî ê chok-phín. Tī chit-chióng khôan-kéng kah pōe-kéng chi-hā, siōng chá ê Bân-lâm-gú bûn-ha̍k chok-phín Lē-kiàⁿ-kì chhut-pán, pēng-chhiáⁿ tī Chôan-chiu kah Tiô-chiu chit-tah chiâⁿ-chòe kài sî-kiâⁿ ê hì-bûn. Put-jî-kò si̍t-chāi kóng, Lē-kiàⁿ-kì iáu-koh m̄-sī chin-chin-chiàⁿ-chiàⁿ ê Bân-lâm-gú bûn.

Siōng-kài ē-tàng tāi-piáu chá-kî Bân-lâm-gú bûn-jī--ê sī kì-chài Chôan-chiu lâm-kóan gē-su̍t (pau-koat lâm-kóan-ga̍k hâm lâm-kóan-hì) ê ga̍k-phó͘ kah lō͘-bóe kì-chài koa-á-hì hì-bûn ê koa-á-chheh.

Se-gôan 20 sè-kì ê chá-kî kah tiong-kî, Tâi-ôan khì hō͘ Ji̍t-pún si̍t-bîn thóng-tī. Hit-tong-sî, chi̍t-kóa-á Tâi-ôan chāi-tōe ê bûn-ha̍k jîn-sū hoat-kak tio̍h pún-thó͘ gú-giân ê tiōng-iàu. In ho͘-iok Tâi-ôan chāi-tōe-lâng to̍h-ài iōng “siōng-kài chhin-chhiat ê Tâi-ôan-ōe lâi chhóng-chok Tâi-ôan ê bûn-ha̍k”. Put-jî-kò in-ūi Ji̍t-pún si̍t-bîn chèng-hú ūi-tio̍h thui-hêng hông-bîn-hòa ūn-tōng, soah chôan-bīn kìm-chí tī Tâi-ôan sú-iōng Hàn-bûn, tì-sú tú leh puh-íⁿ ê hiong-thó͘ bó-gú bûn-ha̍k ūn-tōng soah chôaⁿ chhàu-ta o͘-áu khì. Chit-ê sî-kî, thui-sak hiong-thó͘ bó-gú bûn-ha̍k ūn-tōng ê tāi-piáu jîn-bu̍t, chú-iàu pau-koat: Liân Un-kheng (連溫卿), Liân Ngá-tông (連雅堂), N̂g Se̍k-hui (黃石輝), Keh Chhiu-seng (郭秋生).

Tū Kok-bîn-tóng chèng-hú soan-pò͘ kái-giâm liáu-āu, Tâi-ôan ê Bân-lâm-gú-bûn chhòng-chok chôaⁿ hiông-hiông sî-kiâⁿ--khí-lâi, chiâⁿ-chōe chok-ka kah ha̍k-chiá mā lóng ka-ji̍p “Bân-lâm-gú-bûn chhòng-chok” chit-ki tūi-ngó͘. Iú-koan chu-liāu ê kì-chài hián-sī, chit-tīn lâng tang-tiong khah chú-iàu--ê sī: Lîm Gím-hiân (林錦賢), Lîm Chong-gôan (林宗源), N̂g Kèng-liân (黃勁連), Lîm Iong-bín (林央敏), Âng Ûi-jîn (洪惟仁), Tēⁿ Liông-úi (鄭良偉), Tân Bêng-jîn (陳明仁), Tō͘-Phoaⁿ Hong-keh, (杜潘芳格), Ngô͘ Siù-lē (吳秀麗), Lí Khîn-hōaⁿ (李勤岸) téng-téng.

Bân-lâm-gú sī Hàn-cho̍k gí-giân ê chi̍t-chió̍ng. I ê su-siá hē-thóng hām Hiān-tāi Hàn-gú Pe̍h-ōe-bûn (iā-to̍h-sī Hôa-gí su-bīn-gú) ôan-chôan bô sio-siâng. Bân-lâm-gú ê su-siá hē-thóng siá--ê sī Bân-lâm-gú pe̍h-ōe-bûn, mā-sī kháu-gú. Bân-lâm-gú pe̍h-ōe-bûn ū-tang-sî-á kán-chheng hō͘-chòe “Bân-lâm-gú-bûn”. Tâi-ôan khah chia̍p kóng chòe “Tâi-gí-bûn”.

Siá Bân-lâm-gú-bûn, chhái-iōng tó-chi̍t-chióng bûn-jī--leh? Si̍t-chāi kóng, chit-ê būn-tôe tī bú-gú-kài kàu taⁿ pēng bô kiōng-sek, jî-chhiáⁿ chit hong-bīn ê khang-khè chú-iàu mā kan-na sī Tâi-ôan-lâng teh chòe. Tī Tâi-ôan, Bân-lâm-gú ê su-siá, chú-iàu ū:

Chóng--sī, hiān-chú-sî, Tâi-ôan Bân-lâm-gú ê su-siá ôan-á iáu-bē ta̍t-sêng thóng-it ê ì-kiàn, phài-hē chiâⁿ chōe, khó-pí chi̍t-iūⁿ bí chhī phah-iūⁿ lâng, hō͘ lâng khòaⁿ kah bū-sahⁿ-sahⁿ koh hoe-kô-kô. Put-jî-kò, chêng 1990 nî-lâi í-lâi, chú-tiuⁿ kiâⁿ chôan-Lô lō͘-sòaⁿ ê siaⁿ-soeh kài tōa, tang-tiong siāng hiáⁿ-ba̍k--ê sī Pe̍h-ōe-jī-bûn. Chi-chhî-chiá kái-soeh kóng chôan-Lô khí-bé ū ē-kha ê iu-tiám, sī Hán-jī a̍h-sī kî-thaⁿ hêng-sek ê bûn-jī hû-hō bô hoat-tō͘ thang pí-phēng--ê: 

Chi-chhî thoat-Hàn--ê koh ū nn̄g chióng bô kâng koan-tiám ê lâng. Chi̍t chióng jīn-ûi beh thoat-Hàn sī in-ūi Hàn-jī bô-kàu iōng, hāu-ek kē, chiâⁿ lióng-kong. Lēng-gōa chi̍t chióng chú-tiuⁿ chí-ū thoat-Hàn chiah ē-tàng hō͘ Tâi-ôan tī bûn-hòa siōng ôan-chôan lâi kah Tiong-kok chhé hō͘-i lī-lī-lī.

Bo̍k-chiân, Tâi-ôan Bân-lâm-gú-bûn ê su-siá, khah sêng-kong--ê pau-koat:

(1) Chit-kòa-á chhái-iōng chôan-Lô a̍h-sī Hàn-Lô ê khan-bu̍t, pí-lūn kóng Tâi-bûn Thong-sìn, Tâi-bûn Bóng-pò téng-téng;

(2) Bāng-chām, chhan-chhiūⁿ ôan-chôan chhái-iōng POJ ê Bân-lâm-gí Wikipedia kah i ê chí-bē sū-kang téng-téng.




#Article 36: Bân-lâm-gú hoat-gôan (288 words)


Bân-lâm-gí ê hêng-sêng

Se-chìn bo̍at-nî, Lo̍k-iông sit-siú, Chin ông-sek lâm chhian. Hit-tong-sî lo̍h-lâm tô-lān ê hàn-jîn, ū chı̍t-pō·-hūn lâng lâi-kàu liáu chit-chūn ê Bân-tiong, Bân-pak; Tang-chìn bia̍t-bông liáu-āu, lo̍h-lâm ê hàn-jîn iū-koh khok-sàn kàu Bân-tang, Bân-lâm, ū chı̍t-pō·-hūn lâng tēng-ki tī Chôan-chiu sì-kho·-lìn-tńg ê Chìn-kang (晋江) liû-he̍k. Tông-tiâu ê si-jîn Tiuⁿ-Che̍k tī Éng-ka-hêng tang-tiong án-ne siá  pak-jîn phek-hô· kai-chāi lâm, lâm-jîn chì-kim lêng pak-gú  ( ì-su sī kóng: pak-hng lâng siám-phiah chiàn-lōan lâi-kàu lâm-pêng, ah lâm-pêng lâng iu-gôan ē-hiáu kóng pak-á-ōe ), che thé-hiān liáu tng-sî ê sı̍t-chè chêng-hóng. Tùi Hān-tāi kàu Se-chìn, Lo̍k-iông it-tı̍t sǹg-sī kiaⁿ-to·, lo̍h-lâm ê hàn-jîn tòa-lâi hô-lo̍k koaⁿ-ōe, chiâⁿ-chòe Bân-lâm-ōe ê ki-chhó· . Tông-chóng-chiong jī-nî ( se-gôan 669-nî ), Chôan-chiu kah Tiô-chiu chō-hóan, Hô-lâm Kong-chiu Ko·-sí lâng Tân-chèng hōng tiâu-têng chi-bēng, lo̍h-lâm pêng-hóan, chhōa-niá chióng-sū 132-lâng sûi-hêng, tìn-siú sūi-an ( chit-chūn ê Chiuⁿ-phó· kōan ) . Tân-chèng ê hiaⁿ-ko Tân-bín-sû lō·-bóe iū-koh chhōa-niá 58 sèⁿ ê lâng lâi-kàu Hok-kiàn chò-hóe phah-piàⁿ. Tân-chèng kòe-sin í-āu, in-kiáⁿ Tân-gôan-kong kè-sêng lāu-pē chì-gōan, pêng-tēng lōan-tóng,hōng-bēng tìn-siú Chiang-chiu, tī chia tn̂g-kî tēng-ki--lo̍h-lâi, khai-hoat Chiang-chiu. 

Kàu-kah Tong Khai-gôan nî-kan, chit-ê só·-chāi í-keng ū 5-bān hō· ki-bîn, sī hit-sî chôan Hok-kiàn jîn-kháu siōng-kài ba̍t ê tē-khu. Hit-sî ê Bân-lâm-ōe chha-put-to í-keng tēng-hêng--lo̍h-lâi. Tông-tiâu-bóe, Ông-tiâu, Ông-sím-ti iū-koh chhōa-tio̍h chin-chōe Tiong-gôan ê a-peng-ko kah peh-sèⁿ lâi Bân-lâm khui-hng, khai-khún.chóng--sī, Tông-tāi chit-nn̄g-kòa lâi-kàu Hok-kiàn ê pak-hng-lâng, tòa-lâi hit-sî ê Tiong-gôan Hàn-gí, chhiok-chìn Bân-lâm hong-giân hoat-seng chı̍t-kóa-á piàn-hòa. Tong-jiân, liáu-āu 1000-gōa-nî lâi Bân-lâm-lâng tī chit-tè thó·-tē tn̂g-kî tàu-tīn phah-piàⁿ chò-sit, che iū-koh sī chı̍t-ê piàn-hòa ê kòe-thêng. 

Kin-ná-jı̍t ê Bân-lâm-ōe, mā í-keng liû-thôan kàu gōa-tē.séng-lāi chú-iàu liû-thong tī Hok-kiàn tang-lâm iân-hái ê Tè-hûn soaⁿ-me̍h kah Pok-pêng soaⁿ-me̍h chi-kan, pau-koat Ē-mn̂g, Chôan-chiu, Chiang-chiu saⁿ ê tē-khu kóan-ha̍t ê 24-ê kōan-chhī, sī Hok-kiàn-séng siāng-tōa ê hong-giân.




#Article 37: Bân-lâm (242 words)


Bân-lâm sī Hok-kiàn-séng lâm-pō· tē-khu, pau-koat Chiang-chiu, Ē-mn̂g, Chôan-chiu chit saⁿ-ê tē-kip-chhī (地級市), pún-sin bô sǹg-sī 1 ê hêng-chèng tan-ūi. 

Bân-lâm Hā-Chiang-Chôan saⁿ-kak-chiu, tiàm-tī Tiong-kok tang-lâm iân-hái, hái-he̍k khui-khoah, hái-hōaⁿ-sòaⁿ oan-oan-oat-oat, kúi-ā-pah kong-lí tn̂g. Tùi siōng pak-pêng ê Hūi-oaⁿ-kōan kàu-kah siōng lâm-pêng ê Tang-soaⁿ-kōan, hun-sòaⁿ tio̍h 1-ê sòa 1-ê iu-liông ê thian-jiân hái-káng.

Bân-lâm Tē-khu hām Tâi-ôan-tó keh 1-tiâu O·-chúi-kau (Tâi-ôan Hái-kiap), Ē-mn̂g kàu Ko-hiông ê tit-sòaⁿ kū-lī tāi-iok 365 kong-lí. Le̍k-sú kì-chài, tī Tiong-kok kó·-chá Sòng-Gôan ê sî-tāi, to̍h í-keng ū Hok-kiàn-lâng liâu-kòe O·-chúi-kau khi Tâi-ôan khui-hng. Kàu-kah Bêng-tiâu, Chheng-tiâu chit-2-ê tiâu-tē, Bân-lâm siā-hōe khai-sí tōa kui-bô· hiòng Tâi-ôan tē-khu î-bîn. Tēⁿ Sêng-kong phah-pāi Hô-lân-lâng liáu-āu, chôaⁿ tī chit-ê ko·-tó kiàn-to·, kā i tòng-chò hóan-Chheng hok-Bêng ê kin-kì-tē. Tēⁿ Sêng-kong ê lâng-bé tōa-to-sò· sī hit-tong-sî Chôan-chiu-hú kah Chiang-chiu-hú ê peh-sìⁿ, chià-ê lâng kā kò·-hiong ê Chiang-Chôan bûn-hòa chah-lâi-kàu Tâi-ôan. Kong-gôan 1683 nî, Kong-hi hông-tē thóng-it Tâi-ôan, siat-li̍p Tâi-ôan-hú, lē-sio̍k Hok-kiàn-séng kóan-ha̍t. Chhú-khì 200 nî ê tiong-kan, Tâi-ôan it-ti̍t sio̍k-î Hok-kiàn-séng, koh ū chiok-chōe chiok-chōe ê Chiang-Chôan jîn-sū liâu-chúi kòe Tâi-ôan. Chit-ê sî-chūn, Bân-lâm-lâng í-keng tī Tâi-ôan chiām 7-8-siâⁿ, Chiang-Chôan bûn-hòa chiâⁿ-chòe Tâi-ôan siā-hōe ê chú-liû. 1895 nî ~ 1945 nî chit-tōaⁿ sî-kan, sui-jiân Tâi-ôan piàn-sêng Ji̍t-pún ê si̍t-bîn-tē, m̄-koh Bân-Tâi 2-hōaⁿ ê bîn-kan kàu-óng ôan-á m̄-bat tn̄g-kòe. 1945 nî, Ji̍t-pún thiat-lī Tâi-ôan liáu-āu, 2-tē ê kau-óng koh-khah chia̍p. 1949 nî liáu-āu, in-ūi Kok-Kiōng hun-lia̍t, Lióng-hōaⁿ koh-chài 1-pái hun-lî. It-tit kàu-kah 1989 nî khai-hòng tham-chhin í-āu, Lióng-hōaⁿ ê kau-liû chiah-koh ûn-ûn-á lāu-jia̍t--khí-lâi. 




#Article 38: Choân-chiu-chhī (302 words)


Choân-chiu-chhī (Hàn-jī: 泉州市) sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng ê tē-kip-chhī, ūi-tī Hok-kiàn ê tang-lâm-pō͘, Tâi-ôan Hái-kiap sai-hōaⁿ, tang-keng 117-tō͘ 25-hun kàu 119-tō͘ 05-hun, pak-úi (北緯) 24-tō͘ 30-hun kàu 25-tō͘ 56-hun, tang-sai chóng-khoah 153 kong-lí, lâm-pak chôan-tn̂g 157 kong-lí. Chôan-chiu kah Tâi-ôan keh-hái-sio-khòaⁿ, siōng-kīn--e, lī Tâi-ôan kan-nā 97 hái-lí. Chôan-chhī thó͘-tē bīn-chek 11,015 pêng-hong kong-lí.

Chôan-chiu-chhī óa-soaⁿ khò-hái, ū kôan-soaⁿ, ū pêⁿ-iûⁿ; ū hô-liû, ū hái-káng. Khî-tiong 1000 kong-chhioh í-siōng ê tōa-soaⁿ 455-chō, chú-iàu hun-pò͘ tī Tek-hōe, Éng-chhun, An-khoe, Lâm-oaⁿ ê soaⁿ-khu. Tē-hûn soaⁿ-me̍h chū tang-pak hiòng sai-lâm chhun-tn̂g, chú-hong kôan 1856 kong-chhioh, hō͘-lâng pí-lūn chòe  Hok-kiàn ê tiong-chit  (閩中屋脊). 

Chôan-chiu hái-hōaⁿ-sòaⁿ oan-kiau khiok-chiat, tōa-to-sò͘ sī giâm-chio̍h hái-hoaⁿ, chôan-tn̂g tāi-iok 421 kong-lí. Kang-oan 4-ūi, sī Bî-chiu-oan, Chôan-chiu-oan, Chhim-hō͘-oan kah Ûi-thâu-oan; lēng-gōa koh-ū khang-kháu 14-ūi.

Chôan-chiu ē-kha si̍t-chè thóng-tī 4 ê khu, 4 ê koān kap 3 ê koān-kip-chhī, iáu ū 1 ê bô si̍t-chè thóng-tī ê koān: Kim-mn̂g-koān.

Se-gôan 1997-nî té, Chôan-chiu-chhī jîn-kháu chóng-sò͘ ta̍t-kàu 646-bān lâng, kî-tiong chhī-khu jîn-kháu 21.8-bān, chôan-chhī jîn-kháu, Hàn-cho̍k siāng-chē, chhiàm 99% khah-ke, sió-sò͘ bîn-cho̍k chú-iàu sī Hôe-chok, Bông-kó͘-cho̍k, Sia-cho̍k, Miâu-cho̍k. Chôan-chiu siâⁿ-hiuⁿ thong-iōng ê gú-giân sī Phó͘-thong-ōe kah Bân-lâm-gú. 

Chôan-chiu sī chhut-miâ ê kiâu-hiong kah Tâi-ôan-lâng ê chó͘-che̍k-tē. Bo̍k-chiân lâi-kóng, chó·-ke Chôan-chiu ê hôa-kiâu ū 620-gōa-bān lâng, Káng-Ò tông-pau 75-bān lâng. Hái-gōa chin-chōe keng-chè-kài kah kho-ki bûn-hòa-kài ê miâ-lâng, chó͘-ke tī Chôan-chiu. Chôan-chiu ê hôa-kiâu chı̍p-tiong tī Tang-lâm-a. Tâi-ôan Hàn-jîn ū 44.8% ê lâng chó͘-che̍k sī Chôan-chiu. Chôan-chiu kah Tâi-ôan, huih-me̍h siong-chhin, bûn-hòa sio-kâng, gí-giân sio-thong.

Chôan-chiu sī Tiong-kok Kok-bū-īⁿ thâu-chı̍t-phoe kong-pò 24-ê le̍k-sú bûn-hòa bêng-siâⁿ chi-chı̍t. sī Tiong-kok kó͘-tāi tong-hong tē-it tōa-káng, sī Hái-siōng Si-tiû chi Lō͘ ê khí-tiám.

sió-chia̍h

choân-chiu iû-î le̍k-sú iu-kiú, lî-chhiáⁿ lîn-bûn hong-hù, bûn-hòa kau-hōe, só͘-í ū chin-chē ê bí-si̍t, pí-jū, mi-sòaⁿ-kô͘（麵線糊）, thô͘-sún-tāng（土筍凍）,ô-á-chian（蚵仔煎）, sù-kó͘-thng（四果湯）,iûⁿ-kam-ki（余乾枝）,soàn-iông-ki（蒜蓉枝）,bah-chàng（肉粽）,chhài-thâu-sng（菜頭酸）,lūn-piaⁿ-kàu（潤餅卷）,gû-bah-kiⁿ（牛肉羹）、kòng-thn̂g（貢糖）、ke-kńg（雞卷）、so͘-kó（酥糕）、ô-piáⁿ(蠣餅)、tāu-koaⁿ(金淘豆乾)、hông-lāi koe-kha(洪瀨雞爪)。

hong-giân

choân-chiu chī hong-giân chú-iàu sī choân-chiu ōe, gí-giân-ha̍k bīn-téng kui-lūi sio̍k-î bân-lâm-gí ê choân-chiang-phìⁿ. 

Chhiáⁿ cham-khó Bân-lâm bûn-hòa




#Article 39: Eng-gí (314 words)


Eng-gú ia̍h-sī Eng-gí sī 1 chióng Se Tek-gí-hē ê gí-giân, i ê goân-thâu tī Eng-kok. Eng-gí ê bó-gí jîn-kháu chhiau-kòe 4-ek (2002 nî sò·-kì). Liân-ha̍p Ông-kok kap āu--lâi Bí-kok tī kun-sū, keng-chè, kho-ha̍k, chèng-tī, bûn-hòa ê éng-hióng tì-sú Eng-gí chiâⁿ-chò sè-kài chú-iàu ê thong-hêng-gí chi it.

Kóng Tek-gí-hē gí-giân ê Angle, Saxon, Jute téng-téng ê pō·-lo̍k tī Se-goân 500 nî chó-iū khai-sí si̍t-bîn Britain-tó. In chi-phoè pún-té í-keng tī England tē-khu ê Celtic-gí cho̍k-kûn. In ê hong-giân sī Eng-gí ê sian-chó·, āu--lâi chheng-ho͘ sī Kó· Eng-gí (Old English). Kó· Eng-gí oan-nā siū Kó· Norse (Old Norse) chit ê Tek-gí-hē hong-giân éng-hióng. Hiān-tāi ê hun-lūi jīn-ûi Kó· Eng-gí î-chhî kàu 1100 nî, Norman-lâng chhim-lio̍k Britain-tó liáu-āu bô joā kú. Beowulf sī Kó· Eng-gí ê tāi-piáu-chok.

Norman-lâng toà--lâi ê Kó· Hoat-gí (Old French) chhim-chhim éng-hióng Tiong Eng-gí (Middle English), iok-lio̍k tùi 1100 nî (Norman-lâng tī 1066 nî khai-sí thóng-tī) kàu 1500 nî (ìn-soat-ki hoat-bêng liáu-āu). Tiong Eng-gí sî-kî lâu--lo̍h-lâi siōng ū miâ-siaⁿ ê tù-chok sī Geoffrey Chaucer ê The Canterbury Tales. Chit toāⁿ sî-kî Eng-gí keng-koè Ūn-bó Toā Soá-ūi (Eng-gí: Great Vowel Shift) ê im-ta̍t piàn-chhian, liáu-āu chiâⁿ-chò Hiān-tāi Eng-gí (Modern English).

Hiān-tāi Eng-gí tùi William Shakespeare ê sî-tāi khai-sí hoat-tián. I ê gí-hoat, hoat-im chêng hit-chūn kàu taⁿ goân-chek-siōng bô kái-piàn, ke̍k-ke sû-lūi ū toā cheng-ka niā-niā. Ū-ê ha̍k-chiá khu-pia̍t chá-kî kap āu-kî (1800 nî) ê Hiān-tāi Eng-gí. 1800 nî liáu-āu, Britain Tè-kok chiàm-niá sè-kài toā pō·-hūn, siâng-sî ia̍h siū hia ê gí-giân éng-hióng.

Eng-gí sio̍k Ìn-tō·-Europa ka-cho̍k chi-hā ê Tek-gí-hē.

Eng-gí siōng chhin ê hiān-tāi chhin-chiâⁿ sī Scots kap Frysk. Koan-hē khah hn̄g--tām-po̍h-á ê gí-giân sī Kē Saxon-gí (tī Kē-tē-kok tang-pêng kap Tek-kok pak-pō·). Kî-thaⁿ ū koan-hē ê gí-giân ū Kē-tē-kok-gí, Afrikaans, Tek-gí, Pak Europa ê gí-giân. In-ūi Eng-gí tùi Norman-lâng ê Hoat-gí khip-siu chē-chē sû-lūi, bat Eng-gí ê lâng mā ē-tit liáu-kái chin chē Hoat-gí ê sû; phèng-im, ì-sù mā sio-oá he̍k-chiá kāng-khoán.




#Article 40: Eng-lân (700 words)


Eng-lân (Hàn-jī: 英蘭; Eng-gí: England) sī Liân-ha̍p Ông-kok ê chi̍t pō͘-hūn. “Eng-kok” ū-sî sī chí England.

Tī goân Eng-gí ho͘-im, England sī tha̍k chò /ˈɪŋɡlənd/. Kó͘ Eng-gí ê goân-thâu sī Englaland, ì-sù sī “Angle lâng ê thó͘-tē”. Angle lâng sī Chá-kî Tiong-sè-kí seng-oa̍h tī Tōa Britain tē-hng ê German-hē pō͘-cho̍k.

England chit-ê miâ tī Ho̍h-ló-ōe bûn-su ia̍h kháu-gí, pau-koat hiān-chāi í-keng hàn tit ēng ê chāi lāi, ū Eng-kok, Tāi-eng-kok, Âng-mn̂g-kok, Eng-kek-lân, Eng-lân téng khoán.

Eng-lân ê pak-pêng sī So͘-kat-lân; sai-pêng sī Ài-ní-lân Hái, Ui-le̍k-sū kap Tāi-se-iûⁿ; tī lâm-pêng sī Eng-lân Hái-tō; hiòng tang-pêng sī Pak-hái.

Tē-hêng ê hong-bīn, Eng-lân ê koân-tō͘ bô koân, chóng-sī tû-liáu óa tang-pō͘ ê só͘-chāi, tōa-hūn lóng m̄-sī te̍k-pia̍t pêⁿ-tháⁿ. Eng-lân ê thó͘-tē it-poaⁿ sī sè-lia̍p kē soaⁿ-lūn cho͘-sêng--ê. Pennine Soaⁿ-lūn, Cotswold Soaⁿ-lūn, kiam chi̍t kóa moor tē-hêng kap lâm-pō͘ ê pe̍h-thô͘ (chalk) tē-chit, sī Eng-lân hô-chhoan chú-iàu ê pun-chúi tē-hêng.

Só͘ chai-iáⁿ siāng chá tī Eng-lân tē-hng chhut-hiān ê hui hiān-tāi chéng jîn-lūi sī Homo antecessor, Eng-lân chāi-tē só͘ hoat-kiàn ê kut-thâu sio̍k tī 50 bān tang chêng. Tī Norfolk ê Happisburgh chng, koh ū hoat-kiàn tāi-iok 90 bān tang chêng chè-chō ê jîn-chō-bu̍t. Siōng-bô ū 9 pho sú-chêng jîn-kûn tùi Au-chiu lâm-pêng sóa ji̍p Eng-lân, kî-tiong siāng bóe kûn chêng 15,000 tang chêng to̍h seng-oa̍h tī kin-á-ji̍t ê Nottinghamshire, Norfolk kap Devon téng só͘-chāi. Tong-sî ê Pak Hái iáu koh sī pêⁿ-po͘ kap nâ-á-tē. Keng-kòe Ch. 4700 nî kàu Ch. 2000 nî kan ê Sin-chio̍h-khì sî-kî, Eng-lân ê jîn-kháu chiàu ko͘-sǹg chin-ka kàu 300,000 chó-iū. Tī Ch. 3000 nî ê sî, í-keng ū ēng chio̍h-thâu khí ê chhiûⁿ-á hun-keh thó͘-tē.

Lô-má-lâng tī Ch. 55 nî ê sî thâu chi̍t pái chhim-ji̍p Eng-lân. Tong-sî Eng-lân pō͘-cho̍k ê chi̍t ūi siú-léng sī Cassivellaunus. Caesar niá kun-tūi hiòng Britain chìn-peng, tāi-seng tī Deal hū-kīn chiūⁿ-hōaⁿ, keng-kòe chē pái chiàn-tò͘ liáu-āu thè-kun. Chóng-sī chit chūn Britain lâm-pō͘ chi̍t kóa pō͘-cho̍k mā khai-sí Lô-má-hòa. Kàu Claudius chò Lô-má hông-tè ê sî, chiong-kun Aulus Plautius tī Āu 43 nî niá tāi-iok 2 bān lâng ê kun-tūi kòe Eng-lân. Ùi Medway Khe Chiàn-tò͘, Caratacus chhōa-thâu ê chāi-tē kun-tūi hō͘ Lô-má phah-pāi. Liáu-āu Claudius niá peng lâi kàu Eng-lân hiòng chāi-tē siâⁿ-chhī Camulodunum chò siāng bóe ê kong-kek. Chit kái ê chiàn-sū, hō͘ Lô-má khai-sí liáu tùi Eng-lân ê cheng-ho̍k. Āu 47 nî, Boudicca niá-chhōa ê Iceni pō͘-cho̍k hiòng Lô-má ê thóng-tī hoat-tōng hoán-khòng, chhim-ji̍p liáu pau-koat Tè-kok tē-hng siú-hú Colchester chāi-lāi ê só͘-chāi. Kàu-bé Boudicca tī Watling Tōa-ke Chiàn-tò͘ chiàn su Lô-má chiong-kun Suetonius Paulinus ê kun-tūi. Tī Lô-má sî-kî, Eng-lân ê káng-kháu, kim-sio̍k kap cho͘-sòe ū pang-chō͘ Lô-má siong-gia̍p ê chok-iōng. Āu--lâi chia mā piàn chò sī Au-chiu ê lông-sán-tē.

Eng-lân ê Alfred Tāi-ông to̍h sī tī chit chūn tek-sè. Keng-kòe chē pái chiàn-su liáu-āu, i ēng chîⁿ siu-bé Tan-be̍h kun-tūi, hō͘ hia Tan-be̍h-lâng thè tńg Lûn-tun, chit-ê sî-kî Alfred sǹg sī Tan-be̍h sè-le̍k ê phoan-chú. Liáu-āu Alfred koh tī Chippenham chiàn-pāi, liû-bông kòe Somerset tē-hng. I ùi Athelney khí siat chi̍t chō iàu-sài. 878 nî ê chhun-thiⁿ, Alfred Tāi-ông niá Somerset, Wiltshire, kap pō͘-hūn Hampshire ê kun-tūi khì kàu chi̍t-ê hō chò “Egbert ê Chio̍h-thâu” (Egbert’s Stone) ê só͘-chāi. Tī Wiltshire ê Edington i kap Tan-be̍h thâu-lâng Guthrum ê kun-tūi khí Edington Chiàn-tò͘, lo̍h-bé phah iâⁿ. Liáu-āu Guthrum chiap-siū kiat-kó jî-chhiá kap chē-ê chí-hui-koaⁿ siū-sé ji̍p Ki-tok-kàu.

Tan-be̍h-lâng, mā hō chò Viking lâng, tī 10 sè-kí bóe oa-ná koh tī Eng-lân oa̍h-tāng. Eng-lân ê kun-chú Ethelred chū Maldon Chiàn-tò͘ chiàn-pāi liáu-āu to̍h chē pái hiòng Tan-be̍h-lâng ê sè-le̍k la̍p sòe-kim. Tan-be̍h-ông Swein Forkbeard koh tī 1013 nî kap hāu-seⁿ Canute chhōa chûn-tūi kòe Eng-lân, chiàⁿ iâⁿ Ethelred ê sè-le̍k. Canute tī 1016 nî tit tio̍h ông-ūi; chiūⁿ-ūi liáu-āu to̍h khai-sí thâi Eng-lân hôa-cho̍k. I mā choán sìn Ki-tok-kàu, koh chham goân-té Ethelred ê bó͘ Emma kiat-hun. Canute tī Eng-lân kiàn-li̍p tiat-sū, koh chū-chheng sī So͘-kat-lân, Ài-ní-lân kiam Ui-le̍k-sū ê kun-chú. I hi-chūn oa-ná sī Tan-be̍h kiam Nô͘-ui ê ông. 1035 nî Canute kòe-sin, keng-kòe in kiáⁿ Harold Harefoot kap Harthacanute ê té-chām thóng-tī, āu--lâi khoân-le̍k thoân kàu Ethelred kap Emma ê hāu-seⁿ Edward khì. 1043 nî siū ka-bián liáu-āu, Edward to̍h siat chi̍t kóa lī-ek Normandy sè-le̍k ê chèng-chhek, chhan-chhiūⁿ pun Lûn-tun ê bé-thâu hō͘ Rouen ê seng-lí-lâng.




#Article 41: Hiàn-hoat (341 words)


Hiàn-hoat (憲法), koh hō-chò hiàn-chiong (憲章), kin-pún-hoat (根本法) he̍k-chiá hiàn-chè bûn-kiāⁿ (憲制文件), sī chi̍t ê chú-khoân kok-ka, chèng-tī si̍t-thé, chū-tī tē-khu, liân-pang-chè kok-ka ê liân-pang-chiu, ia̍h-sī kok-chè cho͘-chit ê siāng ki-pún hoat-lu̍t. Hām hiàn-hoat ū kāng-khoán tē-ūi ê hoat-lu̍t iáu-koh ū ki-pún-hoat.

Hiàn-hoat thong-siông kui-tēng chi̍t ê kok-ka ê siā-hōe chè-tō͘, kok-ka chè-tō͘, kok-ka ki-koan, kong-bîn ê ki-pún khoân-lī kap gī-bū téng, m̄-koh bô-it-tēng pau-hâm í-siōng choân-pō͘ lōe-iông, chhin-chhiūⁿ ē chiām-chiām cheng-ka hiàn-hoat lōe-iông ê Eng-kok put-sêng-bûn hiàn-hoat. Ū-ê hiàn-hoat (te̍k-pia̍t sī sêng-bûn hiàn-hoat) ē hān-chè chèng-hú ê khoân-lī, i-ê hong-sek sī chè-tēng chi̍t-kóa chèng-hú khoân-lī ê ūn-chok hoān-ûi (chhin-chhiūⁿ jîn-bîn ê ki-pún-khoân), chhiūⁿ Bí-kok Hiàn-hoat chiū sī chit khoán hiàn-hoat. Hiàn-hoat ê chè-tēng kap siu-kái it-poaⁿ ài keng-kòe te̍k-tēng ê thêng-sū. Khó-niû Bí-kok Hiàn-hoat kap Bí-kok o͘-lô͘ chân-keng tông-sî pēng-chûn, jīn-tēng hiàn-hoat pēng m̄-sī bîn-chú kok-ka te̍k-iú ê hoat-lu̍t chióng-lūi, í hiàn-hoat ê goân-bûn constitution chò-ûi su-khó ê khí-tiám, hiàn-hoat ê tēng-gī kî-si̍t sī kok-ka ki-pún kiat-kò͘ ê ì-sù.

Ìn-tō͘ Hiàn-hoat sī sè-kài só͘-ū chú-khoân kok-ka phian-hok siāng tn̂g ê sêng-bûn hiàn-hoat, chóng-kiōng ū 444 tiâu, pun 22 chiuⁿ, 12 tiuⁿ pió, kap 118 ê siu-chèng-àn; nā hoan-e̍k chò Ìn-tō͘ Eng-gí ū 117,369 jī. Siong-tùi, Bí-kok Hiàn-hoat sī phian-hok siāng té ê sêng-bûn hiàn-hoat, chóng-kiōng 7 tiâu kap 27 ê siu-chèng-àn, ha̍p-kè 4,400 jī.

Lí-lūn-siōng, hiàn-hoat ê hāu-le̍k pí pún-kok kî-thaⁿ hoat-lu̍t kap hoat-kui koân. Hiàn-hoat hoán-èng kai-kip le̍k-liōng ê tùi-pí koan-hē. M̄-koh tī hiān-si̍t tiong, hiàn-hoat pēng m̄-sī tī só͘-ū kok-ka lāi lóng ū khoân-ui-sèng. Tī bô-kāng ê sî-tāi kap lūi-hêng ê kok-ka, hiàn-hoat ê hêng-sek kap lōe-iông mā bô-siáⁿ-kāng, m̄-koh lóng sī thóng-tī kai-kip ì-chì ê piáu-hiān, sī si̍t-hiān in kai-kip choan-chèng ê tiōng-iàu kang-kū. Ūi-tio̍h beh pó-chèng hiàn-hoat ê khoân-ui-sèng, su-iàu chi̍t thò siong-èng ê thé-hē lâi khak-pó bô lâng ē-tàng ûi-pōe hiàn-hoat. Che chiū sī ûi-hiàn sím-cha. Tī hiān-tāi bîn-chú kok-ka, in-ūi si̍t-si ûi-hiàn sím-cha chè-tō͘, chu̍t tiâu hoat-kui jû-kó hām hiàn-hoat sio ûi-pōe, tiō ē sit-hāu. Ah tī hui-bîn-chú kok-ka, hiàn-hoat ê siāng koân hāu-le̍k keng-siông bē-tàng tit-tio̍h ū-hāu ê î-hō͘, tì-sú hiàn-hoat sit-khì ì-gī.




#Article 42: Bûn-jī hē-thóng (246 words)


Bûn-jī hē-thóng sī iōng tô·-hêng lâi kì-lok gí-giân ê hē-tóng. Chit chióng tô·-hêng, it-poaⁿ kiò-chòe bûn-jī. 1-ê gí-giân ē-sài iōng 1-chóng í-siōng ê bûn-jī hē-thóng lâi piáu-ta̍t. 1-ê bûn-jī hē-thóng ē-sài iōng tī 1-chóng í-siōng ê gí-giân. 1 thò bûn-jī hē-thóng kap 1-chóng gí-giân sio-kap ê sî, su-iàu 1-thò chiàⁿ-jī-hoat.

Bûn-jī hē-thóng it-poaⁿ ē-sài chho· hun chòe 3-lūi. Piáu-ì bûn-jī (logographic), Im-chiat bûn-jī (syllabic) kap Phèng-im bûn-jī (alphabetic).

Tī piáu-ì bûn-jī hē-thóng lāi, ki-pún-siōng 1-ê jī tio̍h tāi-piáu 1-ê oân-chéng ê kài-liām iah-sī ì-sù. Ūi-tio̍h beh piáu-ta̍t kap siá 1-ê gí-giân só·-ū ê kài-liām/ì-sù, su-iàu chin-chē bô-kâng ê jī. Kah phèng-im bûn-jī hē-thóng pí-khì-lâi, beh o̍h iōng piáu-ì bûn-jī siá 1-ê gí-giân ài ke poē chin-chē jī. Che sī piáu-ì bûn-jī ê 1-ê khat-tiám. In-ùi piáu-ì bûn-jī ê jī kap ì-sù sī sio-kap chò-hoé--ê. Kâng-khoán 1-thò piáu-ì bûn-jī hē-thóng chiáu-kóng ē-sài iōng-lâi siá bô-kâng-khoán ê gí-giân. M̄-koh, si̍t-chè siōng 1-thò piáu-ì bûn-jī tiāⁿ-tiāⁿ ka-na ē-sài tī chin oá ê gí-giân tiong-kan sio-thong. Pí-lūn kóng hàn-jī kap hàn-gí hē-thóng ê gí-giân. Che sī in-ùi SYNTAX ē hān-chè 1-ê piáu-ì bûn-jī ê thong-iōng-sèng. Ji̍p-pún-oē kap Hân-kok-oē lóng ū iōng hàn-jī, chia-ê hàn-jī ê ì-sù kap hàn-gí hē-thóng ê ì-sù chin-oá. M̄-koh, che 2-ê gí-giân kap hàn-gí chha chin-hn̄g. Só·-í, iōng hàn-jī siá ê hàn-gí bûn-jī tùi Ji̍p-pún-lâng kap hân-kok-lâng lâi kóng bô-hoat-tō lí-kái. 

Siōng tiōng-iàu ê piáu-ì bûn-jī hē-thóng sī hàn-jī. Kó·-chá ê Egypt bûn kap Maya bûn mā sī piáu-ì bûn-jī. M̄-koh chit 2-chióng bûn-jī í-kēng bô-leh-iōng--ah.




#Article 43: Kok-ka (157 words)


Kok-ka sī 1 ê ū thó͘-tē, chú-koân ê chèng-tī tan-ūi. Kok-ka ū chèng-hú hoa̍t-lo̍h hêng-chèng, pau-koat lī-iōng kéng-chhat, kun-tūi chè-tō͘ chip-hêng hoat-lu̍t (chhin-chhiūⁿ kā jîn-bîn khioh-sòe). Hiān-tāi ê kok-ka it-poaⁿ ū hiàn-hoat; pau-koat chi̍t-kóa ông-kok mā sī.

Ū-kóa kok-ka tī le̍k-sú-siōng iû 1 ê chú-iàu ê cho̍k-kûn/bîn-cho̍k kiàn-li̍p, a̍h-sī tī kiàn-kok ê kòe-têng ū kúi-ā-ê cho̍k-kûn chiâⁿ-chò 1 ê ū ì-sek ê kûn-thé. Ū lâng chheng-ho͘ chit khoán kok-ka sī bîn-cho̍k kok-ka. Mā ū kok-ka iû kúi-ā-ê ū thoân-thóng thó͘-tē ê bîn-cho̍k chó͘-sêng, āu--lâi kè-sio̍k î-chhî ka-kī ê bûn-hòa, chèng-tī ì-sek kap hêng-chèng tan-ūi, sīm-chì ū chū-tī-koân, kî-á, kok-koa. Chit-khoán kok-ka lāi-té ê tan-ūi ū-sî oân-nā ū lâng chheng-hō͘ sī kok-ka; in it-poaⁿ bô hoa̍t-lo̍h gōa-kau ê koân-lī. Liân-ha̍p ông-kok ê Cymru, Se-pan-gâ ê Catalunya, Danmark ê Føroyar-tó, Lō͘-se-a lāi-pō͘ ê Mordva Kiōng-hô-kok (Мордовскяй Республикась).

Kok-ka ê léng-thó͘ ū-sî m̄-sī kui tè kiap chò-hóe. Chhin-chhiūⁿ Tang Timor ū sè-tè thó͘-tē (Oecussi-Ambeno) tī Ìn-nî thóng-tī ê Se Timor.




#Article 44: Pian-bé (141 words)


Pian-bé sī jī ê chi̍p-ha̍p kap lēng-gōa 1-ê chi̍p-ha̍p ê tùi-èng. Lēng-gōa chit-ê chi̍p-ha̍p tiāⁿ-tīaⁿ sī sò·-jī, mā ū khó-lêng sī tiān-chú sìn-hō. Pí-lūn kóng, Morse bé sī 1-chióng Latin-jī kap telegraph key ê tùi-èng; ASCII kā Eng-gí iōng ê Latin-jī, sò·-jī, kap 1-kóa hû-hō tùi-èng kàu chéng-sò· kap chit-ê chéng-sò· ê 7-bit 2-chìn-ūi piáu-sī.

Beh iōng tiān-náu lâi chhú-lí bûn-jī, su-iàu tùi chit-ê bûn-jī chòe pian-bé. Pian-bé ê kòe-têng tī kài-liām téng ē-sái thià-chòe 2 pō-hūn. Tē 1-pō-hūn sī kā chit-ê bûn-jī hē-thóng ê ki-pún tan-ūi (ē-sái sī jī, jī-tô·, kap Grapheme) tùi-èng kàu 1-ê chéng-sò·.

Tē 2-pō-hūn sī kā chit-ê chéng-sò· tùi-èng kàu 1-ê sek-hap tiān-náu chhú-lí ê 2-chìn-ūi sò·-jī. Siōng kán-tan ê sī iōng chit-ê chéng-sò· ê 2-chìn-ūi piáu-sī. Khah ho̍k-cha̍p ê sī kā chit-ê chéng-sò· tùi-èng kàu 1-ê í-siōng (bô it-teng ài kò·-tēng kùi-ê) ê 2-chìn-ūi sò·-jī.




#Article 45: Ē-mn̂g-chhī (319 words)


Ē-mn̂g-chhī (Ē-mn̂g-oē tha̍k choè Ē-bn̂g-chhī; kán-thé hàn-jī: 厦门市, thoân-thóng hàn-jī: 廈門市) sī lâm Tiong-kok Hok-kiàn-séng hái-hoāⁿ Bân-lâm tē-tāi ê 1 ê hù-séng-kip siâⁿ-chhī. Ē-mn̂g hù-kūn ū Chiang-chiu, Choân-chiu. Ē-mn̂g chá-kî tī kok-chè bú-tâi ê miâ-chheng hō-chòe Amoy; che sī kun-kù Bân-lâm-gú ê hoat-im. Hiān-chú-sî Amoy kap āu-lâi ê Xiamen (Hôa-gú hoat-im) lóng ū lâng īng.

Bīn-chek: 1565.09 km² (300 km² sī hái)

Hiān-chú-sî, Ē-mn̂g ū 6 ê khu tī Tāi-lio̍k. Ē-mn̂g-tó óa-kīn Kim-mn̂g, sī Hok-kiàn tē-4-tōa tó.

Ē-mn̂g ê khì-hāu sǹg sī a-jia̍t-tāi hêng, pêng-kun khì-un iok-lio̍k 21-tō· Celsius.

Ē-mn̂g-chhī ê cho̍at-tùi tē-lí ūi-tì tòa-leh tang-keng 118°04'04, pak-úi 24°26'46 hūn-kīn. Khu-he̍k hōan-ûi pau-koat Ē-mn̂g-tó, Kó·-lōng-sū, tāi-lio̍k ê Tâng-oaⁿ, Chi̍p-bí, Hái-chhng, Hēng-lîm kah kî-thaⁿ chōe-chōe hái-siōng ê sió tó-sū.

Tī se-goân 282 nî, Ē-mn̂g sī Tâng-oaⁿ-koān (Hàn-jī:同安縣), sio̍k Chìn-an-kūn (晉安郡).  Tī 1387 nî Chheng-tiâu iōng Ē-mn̂g chò phah hái-chha̍t ê ki-tē.  Hit-chūn sio̍k-î Choân-chiu.  Tēⁿ Sêng-kong tī 1650 nî tiàm hia khiā-khí, jī-chhiáⁿ kā miâ kái chò Su-Bêng-chiu (思明洲).  Put-jî-kò Boán-chheng tī 1680 nî koh-chài kā miâ kái tńg-khì Ē-mn̂g Subprefecture.  1912 nî Sin-hāi Kek-bēng liáu-āu Su-Bêng pìⁿ-chiâⁿ 1 ê kōaiⁿ-miâ (?).  Chóng-sī bô-kàu 1 tang koh kái tńg-khì Ē-mn̂g-chhī.  Tī 1949 nî Ē-mn̂g chiâⁿ-chò 1 ê séng-ha̍t-chhī, sòa-lo̍h-lâi seng-téng chò hù-séng-kip-chhī.  Tī 1984 nî Ē-mn̂g chiâⁿ-chò 1 ê keng-chè-te̍k-khu.

Au-chiu-lâng tī 1541 nî tio̍h ū tī Ē-mn̂g chò seng-lí.  19 sè-kí ê Ē-mn̂g sī Tiong-kok chú-iàu chhut-kháu tê-bí ê káng-chhī, tì-tio̍h Europa gí-giân khip-siu Hàn-gú ê kè-têng siū Ē-mn̂g-oē he̍k-chiá kî-thaⁿ ê Bân-gú éng-hióng.  Khó-pí kóng, Amoy, tea (tê), cunshaw (kám-siā), ketchup.

Tē-1-chhù (?) A-phiàn Chiàn-cheng liáu-āu chhiam ê Lâm-kiaⁿ Tiâu-iok (1842) iau-kiû khai-hóng Ē-mn̂g kap kî-thaⁿ 4 ê hái-káng, che to̍h-sī Tiong-kok le̍k-sú siōng ê Ngó·-kháu thong-siong .

Chhiáⁿ cham-khó Bân-lâm bûn-hòa

Ē-mn̂g-chhī ē-kha ū 6 ê khu.

Su-bêng kap Ô͘-lí-khu tī Ē-mn̂g tó-lāi.

Tī 2003 nî 5 go̍eh, gôan-té ê Kó͘-lōng-sū-khu (鼓浪嶼區) kap Khai-gôan-khu (開元區) ha̍p-pèng kàu Su-bêng-khu. Hēng-lîm-khu (杏林區) kái-miâ chò Hái-chhng-khu.  Siông-an-khu ùi Tâng-oaⁿ pun--chhut-lâi.




#Article 46: Kim-mn̂g-koān (184 words)


Kim-mn̂g-koān, kòe-khì sio̍k-î Hok-kiàn Tâng-oaⁿ-kōan kóan-ha̍t, Bîn-kok 4 nî (1915 nî) to̍k-lı̍p siat kōan. Hiān-chú-sî, Kim-mn̂g-kōan kah Liân-kang-kōan (Má-chó·-tó) pêⁿ-pêⁿ sio̍k Tiong-hôa-bîn-kok (Tâi-ôan) kóan-ha̍t. Tiong-hôa-bîn-kok (Tâi-ôan) Hok-kián-séng séng-chèng-hú siat-tī Kim-mn̂g.

Kim-mn̂g Tē-lí ūi-tì sī tang-keng 118 °24 ′, pak-úi 24 °27 ′, tú-hó tī Kiú-liông-kang (九龍江) chhut-hái-kháu, hām Ē-mn̂g-tó bīn-tùi-bīn. Kim-mn̂g ê thó·-tē pau-koah Tōa-kim-mn̂g-tó, Lia̍t-sū (Sió-kim-mn̂g), Tōa-tàⁿ, Jī-tàⁿ, lóng-chóng 12 ê tōa-sè tó-sū, chóng bīn-chek liōng-kî-iok 153.056 km² .

Kim-mn̂g tó-siōng chú-iàu kau-thong sī kong-lō·, chôan-tó kong-lō· bı̍t-tō· tī Tâi-ôan tē-khu pâi tē-it. Tùi-gōa kau-thong　khong-ūn ûi-chú, bo̍k-chiân khai-thong ê hui-lêng-ki ( hui-ki ) hâng-sòaⁿ chú-iàu sī kàu-tè chit-kúi-ê só·-chai: Tâi-pak, Tâi-tiong, Ka-gī, Tâi-lâm kah Ko-hiông. Hái-ūn hong-bīn chú-iàu ū Liàu-lô kah Chúi-thâu nn̄g-ê káng-kháu, kî-tiong Chúi-thâu-káng mā-sī sió-sam-thong chí-tēng ê káng-kháu, hām tùi-hōaⁿ ê Ē-mn̂g Hô-pêng bé-thâu chi-kan lóng-ū tēng-kî ê hang-soaⁿ.

Kim-mn̂g tē-khu sóan-bîn kiat-kó· chha-put-to sī hōan-nâ-kun ê chi-chhî-chiá, le̍k-kài sóan-kí, hōan-nâ ê hāu-sôan-jîn tī chia pêng-kun tı̍t-phiò-só· lóng tī 9 siâⁿ í-siōng. Kīn-nî-lâi, Bîn-chìn-tóng sui-jiân chek-ke̍k tau-jı̍p hêng-chēng chu-gôan, kut-la̍t khai-kún, put-jī-kò in-ūi chāi-tē Kim-mn̂g peh-sìⁿ it-kòan bô chi-chhî Bîn-chìn-tóng ê chèng-tī chú-tiuⁿ, só·-í hōan-le̍k-kun tī chia tı̍t-phiò-lu̍t khah kē.




#Article 47: Jī-tô͘ (292 words)


Tī oa̍h-jī ìn-soat lāi-té, jī-tô· it-poaⁿ piáu-sī 1-ê jī ê tô·-hêng piáu-teng. M̄-koh, mā khó-lêng sī kúi-nā-ê jī ia̍h-sī jī ê 1-pō·-hūn ê tô·-hêng piáu-teng. Jī sī 1-ê gí-giân kap chiàⁿ-jī-hoat ê bûn-jī tan-ūi. Jī-tô· sī 1-chióng tô· ê tan-ūi. Pí-lūn kóng, 'ffi' sǹg 3-ê jī-bó, m̄-koh, tiāⁿ-tiāⁿ kan-na iōng 1-ê jī-tô· lâi piáu-sī. 'a̍' sǹg 1-ê jī, m̄-koh, tī Thong-iōng-bé, su-iàu iōng 2-ê jī-tô· 'a' kap '|' lâi piáu-sī kap chó·-ha̍p.

Iōng '明' chit-ê jī chòe lē. Chit-ê jī 1-poaⁿ kan-na iōng 1-ê jī-tô· lâi ìn-soat. M̄-koh, chit-ê jī ma ē-sài thià-chòe 2-ê jī-tô·, hun-piat sī '日' kap '月'. Iōng chit 2-ê jī-tô· lâi ìn-soat, kó-lêng ē ìn-chhut chhiuⁿ '日月' án-ne ê tô·. Chin phái-khòaⁿ.

M̄-koh, ka '明' thià-chòe 2-ê jī-tô· lâi ìn-soat ū 1-ê hó chhù, chit-ê hó chhù sī án-ne su-iàu ê jī-tô· ē-sài kiám-chió. Tī 1-ê jī iōng 1-ê jī-tô· ê chêng-hêng, beh ìn '日','月','明', su-iàu 3-ê jī-tô·. Na-sī '明' thiàⁿ iōng 2-ê jī-tô· ìn, kan-na su-iàu 2-ê jī-tô·. In-ùi jī-tô· ê sò·-bok it-tèng sī iú-han. Beh iōng chia-ê iú-han ê jī-tô· lâi ìn-soat pí jī-tô· sò·-bok koh khah chē ê jī ê sî, su-iàu ka jī thià-choè 1-ê í-siong ê jī-tô· lâi ìn. Iah tio̍h sī iōng jī-tô· khì chó·-ha̍p (tàu) chhut sin-ê jī.

Beh iōng 2-ê í-siong ê jī-tô· lâi chó·-ha̍p chhut 1-ê jī ê sî. Su iàu iōng 1-kóa ìn-soat ki-su̍t, na bô ìn ê jī ê chhiuⁿ '日月' án-ne phái-khòaⁿ. Pí-lūn kóng, beh iōng '方','土' chit 2-ê jī-tô· ìn-chhut '堃' chit-ê jī, su-iàn ū chhiâu-chhek 2-ê jī-tô· khèng tī chèng-khak ê ūi.

Tiān-náu hián-sī bûn-jī ki-pún-siong iōng sio-siang ê tò-lí. Jī-hêng ki-pún-siong sī jī-tô· ê chi̍p-hap. Iōng 1-ê jī-hêng lâi hiàn-sī bûn-jī ê ì-sù tio̍h-sī iōng chit-ê jī-hêng lâi-té ê jī-tô· lâi ōe-chhut bûn-jī.




#Article 48: Esperanto (268 words)


Esperanto, mā thang hoan-e̍k chò Sè-kài-gí (世界語), sī sè-kài siōng siāng-kài chōe lâng sú-iōng ê jîn-kang gú-giân, Polska gán-kho i-seng L. L. Zamenhof thong-kòe 10 gōa nî ê gián-kiù chhòng-chok, tī kong-gôan 1887 nî chèng-sek kiàn-lı̍p chit-chióng gí-giân ê ki-chhó· (chham-khó Esperanto ê le̍k-sú). I ê bo̍k-tek sī siūⁿ-beh iōng 1-chióng kán-tan iū-koh iông-ī o̍h ê gí-giân lâi chò-ûi kok-chè hú-chō· gí-giân. Chit-chióng gí-giân tùi sè-kài múi-1-ê lâng lâi kóng, lóng sī tē-jī gí-giân, m̄-sī beh iōng-lâi tāi-thè jīm-hô 1-chióng chū-jiân gú-giân, kàu-kah hiān-chú-sî, tōa-to-sò· Esperanto sú-iōng-chiá lóng-sī phāu-chhî chit-chióng ê lí-liām, in sú-iōng Esperanto ê bo̍k-tek, chí-sī siūⁿ-beh kah gōa-kok-lâng chò kau-liû, he̍k-chiá liáu-kái kî-thaⁿ kok-ka kah bûn-hòa. Hiān-chú-sî, sè-kài siōng ū chiok-chē chiok-chē ê lâng teh sú-iōng Esperanto. 

Hām kî-thaⁿ ê bîn-cho̍k gí-giân sio-pí, Esperanto ē-sái kóng sī 1-chióng siōng-kài iông-ī ha̍k-sı̍p ê gōa-gí, iû-kî pí hià-ê chûn-chāi chin-chē bô kui-chek hiān-siōng ê gí-giân, he̍k-chiá hui-piáu-im (非表音) gí-giân hó o̍h chin-chōe, pí-lūn Eng-gí, Hoat-gí, Hàn-gí. Ū chèng-kì piáu-bêng, seng ha̍k-sı̍p Esperanto, tùi jı̍t-āu ha̍k-sı̍p kî-thaⁿ ê gōa-gí (iû-kî sī Ìn-tō·-Europa gí-hē) pang-chō· chin-tōa. 

Bí-kok Washington Tāi-hak Sidney S. Culbert phok-sū thong-kòe gián-kiù, jīn-ûi sè-kài siōng lóng-chóng ū 1,600,000 lâng ê Esperanto ta̍t-kàu hàm-hàm kôan ê chúi-pêng. Sè-kài jîn-kháu tang-tiong chha-put-to 0.03% ê lâng sú-iōng Esperanto, sò·-liōng m̄-sī chin-chōe. In-ūi chióng-chióng ê gôan-in, Esperanto mā siū-tio̍h chin-chōe ê phoe-phêng, te̍k-pia̍t sī kî-thaⁿ hú-chō· gí-giân thôan-thé ê phoe-phêng. 

Esperanto ū 6-ê tài hù-ka-hû-hō ê jī-bó: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kah ŭ, ē-kha ê jī-bó toaⁿ bô pau-hâm ê jī-bó sī: q, w, x, kah y. 

Esperanto jī-bó toaⁿ:

Pêng-iú mā ē-tàng chham-khó gōa-pō· ê liân-kiat . 

Chù-ì： 

  




#Article 49: Tiò-hî-tó būn-tôe (360 words)


Tiò-hî-tó būn-toê, ia̍h-sī Tiò-hî-tâi liat-sū būn-tôe, Tiò-hî-tó kah kî hū-sio̍k tó-sū būn-tê téng (Ji̍t-pún hō͘-choè  Senkaku Shotō mondai [bun-tê]), sī le̍k-sú siōng Tiong-kok kah Jı̍t-pún tī Tiò-hî-tó chit-tè thó·-tē sán-seng chú-kôan cheng-gī ê būn-tôe.

Bêng-tiâu chho·-kî, Tiò-hî-tó to̍h í-keng bêng-khak sī Tiong-kok ê léng-thó·, Bêng, Chheng 2 tiâu-tē lóng-chóng kā Tiò-hî-tó ōe-jı̍p ka-kī ê hái-hông kóan-ha̍t hōan-ûi. Kong-gôan 1880 nî, Jı̍t-pún koaⁿ-hong hiòng Chheng-tiâu chèng-hú thê-kau ê iú-koan Ryukyu ê kok-thó· hōan-ûi ê bûn-su, pēng bô pau-hâm Tiò-hî-tó. iā-to̍h-sī kóng hit-tong-sî ê Jı̍t-pún chèng-hú jīn-ûi Tiò-hî-tó sī Tiong-kok ê léng-thó·. Kàu-kah 1895-nî Má-koan tiâu-iok chhiam-tèng ê chìn-chêng 3 kò go̍eh, Jı̍t-pún chèng-hú kèng-jiân kā Tiò-hî-tó hām sì-chiu-ûi ê tó-sū lia̍t-jı̍p Okinawa-kōan ê kóan-ha̍t hōan-ûi. 1943-nî  Khai-lô soan-giân  seng-bêng, Jı̍t-pún chiong chìn-chêng chiàm-niá ê Tiong-kok léng-thó· pau-koat Tang-pak, Tâi-ôan, Phêⁿ-ô· lia̍t-tó chāi-lāi ê thó·-tē hêng hō· Tiong-kok. 20 sè-kí 60 nî-tāi, Tiò-hî-tó chit-ê só·-chāi hoat-hiān chio̍h-iû kah thian-jiân-khì chu-gôan liáu-āu, Jı̍t-pún khai-sí kian-chhî chiong Tiò-hî-tó ōe-jı̍p in ê leng-thó· hōan-ûi. 

Tiong-kok Tāi-lio̍k chèng-hú seng-bêng tùi Tiò-hî-tó iong-iú chú-kôan. sū-sı̍t siāng, tōa-to-sò· ê Tiong-kok-lâng lóng jīn-tông chit-ê koan-tiám. 

Tāi-lio̍k hong-bīn chú-tiuⁿ, Tiong-Jı̍t chi-kan chûn-chāi ê Tiò-hî-tó būn-tê, eng-kai thong-kòe hô-pêng tâm-pòaⁿ lâi kiám-chió hun-kî, hô-pêng kái-koat būn-tôe. Tâi-ôan hong-bīn mā jīn-ûi Tiò-hî-tó būn-tê su-iàu thong-kòe hô-pêng ê chhiú-tōaⁿ kái-koat. 

Tâi-ôan hong-bīn kòe-khì it-kòan chú-tiuⁿ Tiò-hî-tó sio̍k-î Tiong-hôa-bîn-kok ê léng-thó·. 2004-nî 4 go̍eh 15 hō, kin-kù Tiong-hôa-bîn-kok chèng-hú lōe-chèng-pō· ê chí-sī, Gî-lân-kōan i-kù 1-nî chêng hōe-chè ê chek-liông-tô·, chèng-sek kā Tiò-hî-tó hām hūn-kin ê tó-sū ōe-jı̍p Gî-lân-kōan kóan-ha̍t. iah chìn-chêng Tâi-ôan tong-kio̍k ūi-tio̍h beh phiah-bián kah Jı̍t-pún hoat-seng chhiong-tu̍t, thiau-kang kā būn-tôe tām-hòa, só·-í chìn-chêng lóng bô chiong iú-koan ê hái-hêk ōe-jîp tē-thô· tong-tiong.

Tiong-kok bîn-kan kàu-taⁿ bat chū-hoat chó·-chit kah khai-tián kúi-nā-pái ê Pó-tiò hêng-tōng. Chū 1971-nî New York Hôa-jîn tē-it-pái khòng-chēng khai-sí, “ pó-tiò ” it-tı̍t sī chôan-kiû Hôa-jîn ê 1-hāng tiōng-iàu ê o̍ah-tōng, siāng ko-tiâu ê sī ta̍t-kàu 200 gōa- ê bîn-kan thôan-thé. 

Jı̍t-pún chèng-hú seng-bêng iong-iú Tió-hî-tó ê chú-kôan. Jı̍t-pún chèng-hú bêng-khak chiong Tió-hî-tó lia̍t-jı̍p Bí-kok kun-sū pó-hō· bo̍k-phiau. 

Ū lâng kóng, Bí-kok tùi Tiò-hî-tó būn-tôe thài-tō· khah ài-māi, che sī in-ūi Bí-kok ū-sim beh at-chè Tiong-kok, chú-iàu sī chiam-tùi Tiong-kok lú lâi lú kiông-tāi ê hiān-tāi-hòa kun-sū le̍k-liōng.




#Article 50: Kán-po͘-chē (368 words)


Kán-po͘-chē (), choân-chheng Kán-po͘-chē Ông-kok (; ), Tang-lâm-a ê kok-ka. Tâng-pêng koh kòe sī Oa̍t-lâm, sai-pak-pêng Thài-kok, pak-pêng Liâu-kok, lâm-pêng Thài-kok-oan. Siú-to͘ tī Phnom Penh. Thâu-lâng sī Norodom Sihanouk Ông, siú-siòng sī Hun Sen.

Tī SG 1000 nî chó-iū khai-sí ū ko-téng bûn-bêng chhut-hiān tī hia. Khmer bûn-bêng tùi 9 sè-kí chì 13 sè-kí hoat-tián, chiâⁿ-chò 1 ê tè-kok, siú-to͘ siat tī Angkor.

Āu--lâi Khmer tè-kok ê léng-thó͘ ná lâi ná liû-sit, iû Thài-kok, Oa̍t-lâm chiàm--khì he̍k-chiá siu--tńg-khì. Tī 1863 nî Kán-po͘-chē pìⁿ Hoat-kok pó-hō͘ ê thó͘-tē, ia̍h-chiū-sī ha̍p-pèng tī i ê Indochine miâ-gī hā. Ji̍t-pún tī Tē-jī-pái Sè-kài Tāi-chiàn chiàm-niá Kán-po͘-chē. Kán-po͘-chē tī 1953 nî soan-pò͘ to̍k-li̍p.

Bí-kok tī Indochine Chiàn-cheng (1946-1975) bat tāi-liōng hong-chà Kán-po͘-chē , tì-sú bîn-kan sí-siong kīn 600,000 (liōng-kî-iok). Tī 1970 nî Lon Nol chiong-kun chiūⁿ-tâi, soan-pò· sêng-li̍p Khmer Kiōng-hô-kok. Hoán-tùi Lon Nol, si̍t-bîn chú-gī ê Kán-po͘-chē Kiōng-sán Tóng (Hoat-gí: Khmer Rouge, Chhiah-sek ê Khmer-lâng) tī 1975 nî tit-tio̍h chèng-koân, kái kok-hō chò Kán-po͘-chē. In î-chhî 3 tang ê siā-hōe kek-bēng ko·-kè chō-sêng 80 bān chì 300 bān lâng sí-bông.

Oa̍t-lâm tī 1978 nî phah-ji̍p Kán-po͘-chē, Kán-po͘-chē Kiōng-sán-tóng sit-khì chèng-koân. 1993 nî khai-sí ū soán-kí, iû Liân-ha̍p-kok chàn-cho·. Hit nî 9 goe̍h Kán-po͘-chē chiâⁿ-chò ū hiàn-hoat ê ông-kok. 1998 nî pān choân-kok-sèng ê soán-kí. Kán-po͘-chē ê chèng-kio̍k ta̍uh-ta̍uh-á ún-tēng--lo̍h-lâi, Kán-po͘-chē Kiōng-sán-tóng chhun ê kun-le̍k tâu-hâng.

Kán-po͘-chē ê bīn-chek ū 181,040 kmsup2;. Kap Thài-kok kong-ke ê piⁿ-kài ū 800 km, kap Laos kong-ke 541 km, kap Oa̍t-lâm kong-ke 1228 km. Iân Thài-kok-oan ê hái-hoāⁿ-soàⁿ ū 443 km.

Un-tō· tī 10 °C kàu 38 °C tiong-kan. 5-go̍eh kàu 10-go̍eh sī Kán-po͘-chē ê tâm kùi-cheh. Sai-lâm chhoe--lâi ê jia̍t-tāi monsoon (kùi-hong) tòa lâi Thài-kok-oan, Ìn-tō·-iûⁿ ê sip-khì; 9-go̍eh, 10-go̍eh ê hō·-chúi te̍k-pia̍t chē. 11-go̍eh kàu 3-go̍eh sī ta kùi-cheh. Tang-pak lâi ê kùi-hong chhoe tùi hái-hoāⁿ khì. Chiaⁿ-go̍eh kàu 2-go̍eh hō·-chúi siōng chió.

Kán-po͘-chē ê jîn-kháu 9-siâⁿ khah ke sī Khmer-lâng. Cham-lâng (sìn-gióng Hôe-kàu) sī siōng chú-iàu ê chío-sò· cho̍k-kûn. Ia̍h ū-kóa Oa̍t-lâm-lâng, Hàn-lâng.

Khmer-gí hām Oa̍t-lâm-gí lóng sio̍k Lâm-a-gí-hē ê Mon-Khmer hun-ki.

Siōng chú-iàu ê chong-kàu sī Theravada Pu̍t-kàu, che kòe-khì siū Kán-po͘-chē Kiōng-sán-tóng ap-chè, taⁿ í-keng koh oa̍h-thiàu.

Chng-kha chú-iàu ê keng-chè sêng-sán sī lông-gia̍p kap óa-khò lông-gia̍p ê oa̍h-tōng. Chè-chō-gia̍p ê sán-liōng iú-hān.




#Article 51: Ji̍t-pún (230 words)


Ji̍t-pún (Ji̍t-pún-gí: Nippon a̍h-sī Nihon; hàn-jī: 日本), tiàm tī Tang A-chiu ê hái-tó kok-ka, tī Tiâu-sián Poàn-tó kap Thài-pêng-iûⁿ tiong-kan.

Ji̍t-pún ê jîn-kháu bi̍t-tō· sī só·-ū í-khai-hoat kok-ka tang-tiong tē-1-koân ê.

Ji̍t-pún tiàm-tī Thài-pêng-iûⁿ Hóe-khoan ê hóe-soaⁿ tē-tài, khin-tō· tē-tāng chia̍p-chia̍p ū, sam-put-gō·-sî chhek koh khah lī-hāi. Tōa tē-tāng ta̍k sè-kí hoat-seng kúi-nā-pái, hái-tiòng chhiâng-chāi tòe tī āu-piah, chō-sêng tōa chai-lān. Kīn-lâi hoat-seng ê tē-tāng ū 2004 nî ê Chyuetu Tē-tāng kap 2005 nî ê Tōa Hansin Tē-tāng. Un-chôaⁿ móa-móa-sī, chē-chē khai-hoat chò tō·-ká-tiong-sim.

Ji̍t-pún kûn-tó khì-hāu un-hô; lâm-hong sio-lo̍h, sio̍k-î a-jia̍t-tài, pak-hong (Hokkaidô) chheng-liâng, sio̍k-î un-tài.

Ji̍t-pún ê lio̍k-tē chú-iàu pau-koah 4 tōa tó kap 1 cho· kûn-tó: Hokkaidô (北海道), Honshû (本州), Sikoku (四国), Kyûshû (九州), kap Ryûkyû Kûn-tó (琉球). 73% sī soaⁿ-tē, ta̍k-ê tōa tó to ū 1 liâu soaⁿ-me̍h. Huzi-soaⁿ siāng koân (3,776 m). 80% ê tē sī sim-lîm. Tōa-pō·-hūn m̄-sī goân-sú-nâ, sī tī kòe-khì 300 tang sin chèng ê chhiū-châng. Tokugawa Bō·-hú ê chèng-chhek kó·-lē pó-io̍k sim-lîm.

Ji̍t-pún tōa-pō·-hūn sī soaⁿ-tē, kan-taⁿ 20% chó-iū sī pêⁿ-tē. Soaⁿ-tē jîn-kháu bi̍t-tō· kē, siâⁿ-chhī kap lông-tē lóng tī pêⁿ-tē, hia jîn-kháu bi̍t-tō· hui-siông koân.

Tī Tokugawa sî-tai khai-sí tōa-liōng khai-hoat hái chu-goân.

Ji̍t-pún téng-chân ê hêng-chèng tan-ūi àn-chiàu thoân-thóng pun chò to͘-tō-hú-koān 4 lūi, iā-chiū-sī ū 1 ê to͘ (Tang-kiaⁿ), 1 ê tō (Hokkaidô), 2 ê hú (Kiaⁿ-to͘, Tāi-pán), kah 43 ê koān.  Lēng-gōa iū-koh pun chò kúi-nā-ê tē-khu.




#Article 52: Lí Teng-hui (290 words)


  
Lí Teng-hui (李登輝, ), chhut-sì tī taⁿ Tâi-ôan Sin-pak-chhī Sam-chi-khu. I sī Tiong-hôa Bîn-kok tē-it ūi bîn-sóan ê chóng-thóng. Í-chá ê Ji̍t-pún miâ hō-chòe Iwasato Masao (岩里政男).

Kong-gôan 1944-nî 1 go̍eh, tng-tong siàu-liân ê Lí Teng-hui tī Ji̍t-pún Kiaⁿ-to· Tè-kok Tāi-ha̍k ji̍p-ngó·. Chò-peng tiong-kan, i khó-tiâu Ji̍t-pún Chiba Ko-siā-phàu Ha̍k-hāu (千葉高射炮學校), siâng nî-tō· 8 go̍eh 19 hō, Lí--sian chìn-seng ūi lio̍k-kun siàu-ūi, liáu-āu liam-mī tī Tâi-ôan Kiong-hiông thè-ngó·. 

Liōng-kî-iok tī 1972-nî, Lí Teng-hui tit-tio̍h Kok-bîn-tóng chhâi-keng léng-he̍k pâi-chí lâng ê khan-sêng, ka-ji̍p KBT, chhú-khì it-ti̍t tit-tio̍h Chiúⁿ Keng-kok ê khì-tiōng, bat chò-kòe hêng-chèng-īⁿ chèng-bū úi-ôan , Tâi-pak chhī-tiúⁿ, Tâi-ôan-séng chú-se̍k , Tiong-hôa Bîn-kok hù-chóng-thóng téng-téng ê koaⁿ-hâm (官衔). Kàu-kah Chiúⁿ Keng-kok kòe-sin liáu-āu, Lí Teng-hui chiap-jīm chóng-thóng, koh kiam chip-chèng-tiúⁿ, lóng-chóng 12-nî hiah-ni̍h kú. 

Lí Teng-hui chāi jīm ê chho·-kî chi-chhî Tiong-kok thóng-it, m̄-koh āu--lâi lióng-hōaⁿ hō·-siong chi-kan sìn-jīm ê thêng-tō· bô kàu, ah bîn-kan koh put-sî chhut-hiān chi̍t-kóa mô-chhat sū-kiāⁿ bô tit-tio̍h ôan-bóan ê kái-koat, kaù-kah sià-jīm ê chòe-āu 1-nî, Lí Teng-hui kèng-jiân soah lâi piáu-thāi kóng lióng-hōaⁿ koan-hē sī te̍k-sû kok í kok ê koan-hē (Lióng-kok-lūn). 2000-nî, chóng-thóng soán-kí, KBT sit-lī, Lí Teng-hui ūi taⁿ-khí chek-jīm, sî-khì tóng-chú-se̍k ê chit-bū, pēng-chhiáⁿ tī kāng nî-tō· 5 go̍eh, iā-tio̍h-sī chóng-thóng jīm-kî kài-móa sià-jīm kòe-āu, kong-khai chú-tiuⁿ Tâi-ôan to̍k-li̍p, chiâⁿ-chòe Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê si̍t-chè léng-tō-lâng chi-it. Pòaⁿ-nî āu, Lí-Teng-hui tio̍h-chhiú chhòng-li̍p 1-ê sin--ê chèng-tóng: Tâi-oân Thoân-kiat Liân-bêng (Tâi-Liân-Tóng), chiâⁿ-chòe chit-ê chèng-tóng ê cheng-sîn léng-siù.

Tâi-ôan Thôan-kiat Liân-bêng chú-tiuⁿ kiàn-li̍p Tâi-ôan-lâng ê Tâi-oân Kiōng-hô-kok, chhiàng-gī Tâi-ôan chiàⁿ-miâ ê ūn-tōng. 2004-nî chìn-chêng to̍h í-keng hām KBT chhé-kah lī-lī-lī ê Lí Teng-hui, iū-koh kiâⁿ chhut-lâi hē-la̍t thīn Bîn-Chìn-Tóng ê hāu-sóan-jîn Tân Chúi-píⁿ, i ho·-iok siā-hōe kok-kài ài hō· Tân Chúi-píⁿ sêng-kong liân-jīm, i kóng án-ne Tâi-ôan chiah ē-tàng hiáng-siū chú-kôan to̍k-li̍p ê tē-ūi.




#Article 53: Tâi-oân ESP Hia̍p-hōe (139 words)


Tâi-oân ESP Hia̍p-hōe (Ji̍t-gí: 台湾エスペラント協会), Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê Tâi-oân Esperanto cho·-chit.  Pān-sū-chhù siat tī Tâi-pak Báng-kà Ē-khàm.  Tōa-tiū-tiâⁿ sī chú-iàu ê oa̍h-tōng hoān-ûi.  Hia̍p-hōe ê chiân-sin hō·-chò Ji̍t-pún ESP Hia̍p-hōe (Japana Esperantista Asocio) Tâi-oân-chi-pō·, iû Kodama Sirô (児玉四郎) tī 1913 nî chhòng-pān.  Āu--lâi iû So· Phek-hui (蘇璧輝), Liân Un-kheng (連溫卿) hoāⁿ, jī-chhiáⁿ kā kái-miâ.

Hia̍p-hōe bat hoat-hêng goe̍h-khan La Verda Ombro (1919-1924, Le̍k-ǹg ê ì-sù), chú-pian sī Liân sī.  La Verda Ombro bat hām pa̍t-kok ê cho·-chit chò khan-bu̍t kau-oāⁿ ê kau-liû.

Hia̍p-hōe ū chiam-tùi sè-kài pa̍t-ūi ê chèng-tī hoat-tián hoat-giân.  Tī 1932 nî 11 goe̍h 6, in tī Tâi-oân Sin-bîn-pò hoat-piáu khòng-gī Ji̍t-pún chhim-lio̍k Tiong-kok Tang-pak ê bûn-chiuⁿ, m̄-koh hō· tong-kio̍k san-tû.  Tī 1933 nî Hia̍p-hōe sêng-li̍p Deutsch Hoán-bûn-hòa Khòng-gī Tông-bêng khòng-gī Tek-kok Adolf Hitler ê chèng-tī.  In kó·-chhoe Sè-kài-gí ê oa̍h-tōng mā siū-tio̍h kéng-chhat ê kan-sia̍p.




#Article 54: Tân Chúi-píⁿ (584 words)


  
Tân-Chúi-píⁿ (陳水扁; ), chêng Tiong-hôa Bîn-kok chóng-thóng, Bîn-chìn-tóng chú-se̍k, Formosa Bûn-kàu Ki-kim-hōe táng-sū-tiúⁿ, Tâi-ôan Tâi-lâm-kōan Koaⁿ-tiân-hiong lâng. Tī Tâi-ôan, chin-chōe lâng lóng ài iōng Bân-lâm-ōe chhin-chhiat chheng-hō· i chòe “A-píⁿ-à” , Tâi-ôan ê mûi-thé kòan-sì kā tong-sî ê Bîn-chìn-tóng chèng-hú kiò-chòe “Píⁿ Chèng-hú”. 

Tân-Chúi-píⁿ sī Tâi-ôan tē-2 jīm bîn-sóan chóng-thóng, mā-sī tē-1 ê liân-jīm ê chóng-thóng, i tông-sî iū-koh sī thâu-chi̍t-ê Bîn-chìn-tóng che̍k ê chóng-thóng. Tī tong-kim ê kok-chè chèng-tī jîn-bu̍t tang-tiong, Tân-Chúi-píⁿ mā-sī 1-ê hàm-hàm hông cheng-gī ê lâng. Chin-chōe Tiong-kok-lâng phoe-phêng Tân-Chui-píⁿ bô-kò· Tiong-kok Tāi-lio̍k ê ap-le̍k, tōa-táⁿ chú-tiuⁿ Tâi-to̍k ê li̍p-tiûⁿ, án-ne hōan-sè ē chō-sêng kok-chè chhiong-thu̍t, mā-ū chin-chōe lâng phoe-phêng i sī “ āu-bú bīn ”, hoah piàn to̍h piàn, kóng-ōe bô chún-sǹg, iū-koh khiàm-khoe si-chèng lêng-le̍k. ah m̄-koh, lēng-gōa 1 hong-bīn, mā-ū chin-chōe Tâi-ôan bîn-chiòng jīn-ûi i ûi-hō liáu Tâi-ôan ê “ bîn-chú chū-iû hoat-tī ” , pó-hō· chú-kôan to̍k-li̍p put-siū chhim-hōan, o-ló í sī chhut-sì tī sàn-chhiah ê chng-kha ka-têng, óa-khò pún-sin ê hùn-tò·/tàu, chiâⁿ-chò chóng-thóng, chi-chhî i ê lâng kā i tòng-chòe Tâi-ôan-lâng ê kiau-ngō·.

Kong-gôan 1950-nî Tân-Chúi-píⁿ chhut-sì tī Tâi-lâm-kōan 1-ê sàn-chhiah ê lông-bîn ka-têng, in-ūi ka-kéng pin-hân, sī-tōa-lâng hôan-ló hōan-sè bô-hoat-tō· chhiâⁿ-ióng chit-ê gín-á, it-ti̍t kàu-kah A-piⁿ-à 2-hoe chiah chèng-sek khì sin-pò hō·-kháu. A-píⁿ-à chú sè-hàn kut-la̍t tha̍k-chheh, sī-tōa-lâng khiām-tng-neh-tō·, sìm-chí chong-chîⁿ kiong i tha̍k-chheh. In-ūi seng-chek chiâⁿ-hó, mā lâi tit-tio̍h Lông-hî-hōe ê chióng-ha̍k-kim, pang-chō· i ôan-sêng ha̍k-gia̍p. 1969-nî, ùi Tâi-lâm it-tiong pit-gia̍p liáu-āu, A-píⁿ-à khó-tiâu Tâi-ôan Tāi-ha̍k siong-ha̍k-hē, liáu-āu i tùi hoat-lu̍t kám-hèng-chhù, tī 1-nî āu koh-chài khó-ji̍p Tâi-tāi hoat-lu̍t-hē. 1973-nî, chāi-hāu 3-nî-kip ê Tân-Chúi-píⁿ iū-koh í tē-it miâ ê sêng-chek khó-tio̍h lu̍t-su ê chu-keh. Che i-āu, Tân-Chúi-píⁿiū-koh sian-āu chiâⁿ-chòe Hân-kok Khèng-lâm Tāi-ha̍k êng-ū phok-sū, Ngô-lô-su Keng-chè Ha̍k-īⁿ keng-chè-ha̍k êng-ū phok-sū.

Chò li̍p-ūi ê sî-chūn, Tân-Chúi-píⁿ hō·-lâng jīn-ûi sī būn-chèng piáu-hiān siāng-hó ê 1-ê. Chham-ka li̍p-hoat-īⁿ kok-hông úi-ôan-hōe kî-kan, Tân chú-pian choān-siá kok-hông chó·-chit chhó-àn, pēng-chhiáⁿ kiat-lō· chhut kúi-nā chân kok-hông bú-pī-àn, ki-tiong pau-koat pī-siū kok-kài koan-chù ê “ la-hoat-ia̍p kun-kò· bú-pī-àn ”. 1993-nî 7 go̍eh, Tân-Chúi-píⁿ hō· Bí-kok sin-bûn chiu-khan (Newsweek) phêng-sóan ûi Tâi-ôan kok-hōe hong-hûn jîn-bu̍t.

Tân-Chúi-píⁿ chāi-jīm chhī-tiúⁿ tiong-kan, ū-lâng páu-chiáng, ū-lâng khì-hiâm. O-ló ê lâng kóng i chhin-kin bîn-chiok, thui-tōng chin-choe hāng chhī-chèng kiàn-siat, pau-koat chia̍t-ūn, hā-chúi-tō tī-lí téng-téng, iau-koh tiōng-tiám sàu-tû sek-chêng hâng-gia̍p, sī-chèng bóan-ì-tō· ta̍t-kàu 76%. Ah m̄-koh mā ū-lâng kong i chò liáu bô-kàu. 1998-nî Tân-Chúi-píⁿ kèng-cheng liân-jīm, cho-siū tio̍h KBT hāu-sóan-jîn Má Eng-kiú ê kiông-le̍k thiáu-chiàn, chòe-āu liân-jīm sit-pāi.

Kēng-sóan chhī-tiúⁿ sit-lī kòe-āu, 1999-nî Tân-Chúi-píⁿ sóan-te̍k chhut-kok bôa-liān, chù-sim ha̍p-si̍p gōa-kok ê keng-giān kah su-sióng. I koat-tēng beh chiong gán-kong khǹg-tiàm 2000-nî Tâi-ôan chóng-thóng tāi-sóan. Khí-chhù seng-phah tē-ki, Tân-Chúi-píⁿ lī-iōng chit-tōaⁿ sî-kan kiâⁿ-thàng chôan Tâi-ôan 309-ê hiuⁿ-tìn, ūi kim-āu si-chèng phah ki-chhó·. Siâng-chi̍t-nî 7 go̍eh, Tân-Chúi-píⁿ tit-tio̍h BCT thê-miâ ûi chóng-thóng hāu-sóan-jîn. 

Tân-Chúi-píⁿ chham-khó Eng-kok ê kái-kek mô-sek, thê-chhut sin tiong-kan lō·-sòaⁿ, chò-ûi sóan-kú ê tiong-sim su-sióng. sóan-kí kî-kan, Tâi-ôan mûi-thé kong-chok jîn-ôan Ô·-Tiong-sìn chhut-pan 1-pún miâ hō-chò Tâi-ôan chi-chú ê chheh, siông-sè kài-siāu Tân-Chúi-píⁿ ê jîn-seng le̍k-thêng, che ūi i lō·-bóe sūn-lī tòng-sóan thê-kiong bōe-chió ê pang-chō·, hō· i tit-tio̍h koh-khah chōe ê chi-chhî. Tī chit-pún chheh lāi-tē, Tan-Chúi-píⁿ mā siông-sè soat-bêng liáu i kò-jîn ê chèng-tī li̍p-tiûⁿ kah i tùi Tâi-ôan bī-lâi hoat-tián ê koan-tiám. 

Kong-gôan 2000-nî, in-ūi KBT ê tē-jī chhù hun-lia̍t, Chhin-bîn-tòng ê chú-sek Sòng-Chhó·-jû pho̍ah-lo̍h heng-phiò-àn sū-kiāⁿ, chòe-āu Tân-Chúi-píⁿ chiàm-tio̍h pân-gî, kan-nā 33.9% ê tit-phiò-lu̍t hō· i sūn-lī tòng-sóan chóng-thóng, si̍t-hiān Tâi-ôan le̍k-sú siōng thâu-chi̍t-pái chèng-tóng lûn-thè. Tī chit-piàn ê sóan-kú tang-tiong, kāng-khóan ū lâng hong-siaⁿ kóng sī Lí-Teng-hui tī-leh àm-tiong siong-chō· Tân-Chúi-píⁿ.

Chen's aboriginal names

(Source: Taipei Times ; )




#Article 55: Ji̍t-pún-gí (124 words)


Ji̍t-pún-gí (Ji̍t-bûn: ) sī Ji̍t-pún kok-lāi siōng chú-iàu ê gí-giân. Chit-chūn it-poaⁿ lóng hō-chòe Ji̍t-gí() kah Ji̍t-bûn().

Sui-jiân Ji̍t-pún ê hoat-lu̍t bô khak-si̍t kui-tēng kóng Ji̍t-gí sī koan-hong gí-giân; put-kò, in ê chin chē hoat-tiâu lóng kui-tēng ài sú-iōng Ji̍t-bûn lâi su-siá. Tī Ji̍t-pún ê ha̍k-hāu tiong, mā lóng iōng Ji̍t-gí kah Ji̍t-bûn teh kàu-io̍k kah ha̍k-sip; Ji̍t-gí sī kong-iōng gí-giân sī sū-si̍t.

雖然並無精確兮日語使用人口之統計，毋過計算日本國內兮人口以及居住佇日本國外兮日本人、日僑和日裔，日語使用者應該超過一億三千萬人。絕大部分佇日本出生長大兮日本國民攏以日語為母語。此外，對於失聰者，有對應日語文法以及音韻系統兮日本手語存在。

佇日語語法學界，如果無特別說明，「日語」（日本語）這個詞，一般是指以江戶山手地區（今仔日東京中心一帶）兮中流階層方言為基礎兮現代標準日本語，有時也稱作「共通語」（共通語）。

Ji̍t-pún-oē chú-iàu tī Ji̍t-pún sú-iōng; Tâi-oân, Hân-kok, Tiong-kok Tang-pak mā ū siū-koè si̍t-bîn-tē kàu-io̍k ê lāu-lâng ē-hiáu.

日語佇音韻方面，除了促音「っ」和撥音「ん」外，開音節（以元音結束兮音節）語言的特徵強烈。此外包括標準發音在內兮眾多方言攏具有音拍（mora）。佇重音方面，屬於音高重音（pitch accent，或謂非重音語言）。自古流傳至今兮和語具有以下特徵：

Ji̍t-gí ê sú-iōng hoān-uî chú-iàu sī tī Ji̍t-pún kok-lāi. Tī Ji̍t-pún, bô-lūn tiān-sī, hòng-sàng kah tiān-iáⁿ, iáu-sī sió-soat, manga kah pò-chóa, chha-put-to lóng sī sú-iōng Ji̍t-gí.

日語的所屬語系迄今不明，而且嘛誠歹難看著解明的眉目。雖然有多個假說，但仍未能有統一的看法。

認為日語屬阿爾泰語系的說法自明治時代末期開始受到關注。其根據是古代的日語（和語）的首個音節不會出現r音（流音）、日語有元音和諧律等理由。然而，难以证明日语和被认为属于阿爾泰語系的各种具体语言之间相互存在亲属关系。因此，古代日語的上述特徵只能證明日語在類型上屬「阿爾泰型」的語言，而不能證明更多。

也有觀點指出日語和南島語系在音韻體系和詞彙上有類似之處，然而词例並不充足，嘛有很多例子只是推断，并不確定。而且这种观点並不受到主流接受，因为找不到音韵演化的有规律性关系。

有觀點認為日語和达罗毗荼语系之間存在關係，但承認這一觀點的學者較少。大野晋認為日語在詞彙、語法方面和泰米爾語有共同点，但其在比較語言學的方法上存在問題，受到較多批評。也请参看大野晋 — 克里奥尔泰米尔语（「」）一节。

而關於日語和其他單獨語言的關係。漢語，特別是古漢語自古以來就-{zh-hant:透過;zh-hans:通过}-漢字、漢語對日語的表記及詞彙、語素上有很強影響。日语音韵中的拗音等就是来自于汉语，此外日語模仿古代漢語書面語的文法、語法的行为，使得人们在日语文法、語法和文體上都能看見漢語對日語的影響。日本屬於以中國為中心的漢字文化圈。但是，日語的基礎詞彙和漢語不对应。而在文法和音韻的特點方面，漢語是孤立語，而日語是黏著語。但以西田龙雄为代表的学者认为日语属于汉藏语系。

阿依努語雖然佇語序（主賓謂語序）上和日語相似，但在文法和形態屬和日语不同類型的多式綜合語。在音韻構造上，阿依努語没有清音、浊音的区别，有較多閉音節，這點和日語不同。雖有人指出日語在基礎詞彙上和阿依努語類似，但例子並不充足。而兩門語言較為相似的詞彙中，有很多都是阿依努語借用自日語的外来语。在目前還缺乏能夠證明兩者有系統性關聯的資料。

朝鮮語雖然在文法構造上有很多地方和日語相似，但基礎詞彙有很大不同。在音韻方面，雖然日語和朝鮮語都具有固有詞彙開頭不出現流音和元音和諧律等和上述的阿爾泰語系語言共同的類似点，但也有一些重大的不同，例如：朝鲜语有閉音節及复辅音的存在，沒有清音、浊音的區別。雖然日語和朝鮮的死語高句麗語在數詞上有相似的詞彙，然而高句麗語的实际情况人们所知甚少，目前還難以成為語系的判斷依據。

有學者認為琉球群島（舊琉球王國）的語言是日語的一種方言（琉球方言），也認為其雖然和日語語系相同但是另外一門語言（琉球語），并将琉球語定位和日語同屬於日本語系，不同的研究者和機關对此看法有分歧。

綜合以上兩種說法，更有學者提出『韓日-琉球語族』，佇咧引發學術界的討論。

另外在過去還有人認為日語和雷布查語、希伯來語是相同語系，但这些议论只停留在偽比較語言學的範疇內。

Tiong-kó͘ Ji̍t-gí




#Article 56: Hâng-khong-ki (969 words)


Hâng-khong-ki sī ē-tàng lī-iōng khong-khì, tī tāi-khì-chân hōan-ûi lāi hui-hêng ê hui-hêng-khì.

Àn-chiàu tēng-gī, Hâng-khong-ki ū kok-chióng ê hêng-sek, pau-koat:

Jîn-lūi chū kó·-chá khai-sí, to̍h iōng chin chē pān-hoat lâi beh o̍h poe. Koan-chhat tōng-bu̍t kiám-chhái sī siōng-kài ti̍t-chiap ê hong-hoat. Iû-kî sī chiáu-á ê hêng-thé, put-toān chhì-kek jîn-lūi khì mô·-hóng. Thoân-soat kap kò·-sū lāi-té, ē-hiáu poe ê lâng, sîn-bêng ah-sī kúi-kòai, chin chē lóng ū chi̍t-siang chhin-chiūⁿ chiáu-á ah-sī iā-pô ê si̍t-á.

Chit-khóan mô·-hóng chiáu-á ia̍t-si̍t ê tòng-chok, āu--lâi hông chóan-piàn chò ia̍t-si̍t-ki (Eng-gí: ornithopter). Iā-tio̍h-sī lī-iōng ki-hâi siat-kè, lâi sak-tōng n̄ng-phìⁿ si̍t-á chò téng-ē ê ia̍t-tōng. M̄-koh chit-khóan khài-liām bô kái si̍t-chè. Che khan-sia̍p tio̍h hit-tong-sî jîn-lūi tùi chiaú-á hui-hêng tōng-chok koan-chhat ê cheng-chha, kap chi̍t-kóa-á Khong-khì tōng-le̍k-ha̍k ê būn-tê.

Le̍k-sú siōng chin ū-miâ ê Leonardo da Vinci, tùi hui-hêng ū chin tōa ê hèng-chhù. Hiān-chú-sî pó-chûn--lo̍h-lâi ê i ê chhiú-kó tang-tiong, koan-hē hui-hêng ê lāi-iông chhiau-kòe 35,000 jī, siong-koan ê tô·-iūⁿ ū 500 kúi pak. Chiam-tùiia̍t-si̍t-ki, i mā ōe liáu bē chió ê siat-kè-tô·. Put-jî-kò i sī m̄-sī ū chhì-giām ah-sī si̍t-hiān chia-ê siat-kè.

Kin-kù bûn-hiàn ê kì-chài, jîn-lūi tē-1-pài poe chiūⁿ thiⁿ, sī lī-iōng jia̍t-khì-kiû. 1783 nî 11 go̍eh 21, Pilatre de Rozier kap Marquis d'Arlandes n̄ng-lâng, chē jia̍t-khì-kûi poe kòe Pa-lê ū 5 eng-lí hn̄g.

Jia̍t-khì-kiû sī iû Joseph Montgolfier kap Etienne Montgolfier hiaⁿ-tī-á nn̄g-lâng só· siat-kè kap chè-chok--ê. In hoat-hiān jia̍t-khong-khì ē-sái hō· mi̍h-kiāⁿ poe--khí-khì, to̍h khai-sí chìn-hêng si̍t-giām. Kòe-thêng tiong seng iōng jia̍t-khì-kiû chài iûⁿ-á, ke-kak-á, ah koh ū ah-á téng-téng ê tōng-bu̍t chò chhì-giām.

Giâm-keh kóng--khí-lâi, che iáu bô sǹg-sī chin-chiàⁿ ê hui-hêng. Che kan-na sī lī-iōng jia̍t khong-khì bi̍t-tō· khah sè, só·-í ē-tàng tī khong-khì laī-té phû--khì-lâi. M̄-koh jia̍t-khì-kiû ê sêng-kong, khak-si̍t tāi-piáu jîn-lūi lî-khui tē-bīn ê chi̍t-tōa-pō·.

Hiān-chú-sî ê hui-hêng-ki kap kòe-khì it-poaⁿ-lâng ê ia̍t-si̍t khài-liām bô-kâng. Chit-má lán só· khòaⁿ--tio̍h ê hui-hêng-ki, chhap-put-to si̍t-á lóng sī kò͘-tēng ê. Chit-ê khài-liām sī Eng-kok ê George Cayley (1773-1857) tī 1799 nî só· siat-kè--chhut-lâi ê.

I ê siat-kè khài-liām sī:

George Cayley ê khài-liām, ē-sái kóng sī āu--lâi jîn-lūi sêng-kong chō chhut hui-hêng-ki ê tiōng-iàu ki-chhó·. Kòe-khì ê siūⁿ-hoat sī o̍h chiáu-á ê ia̍t-si̍t, hi-bāng lī-iōng si̍t-á ê ia̍t-tōng, chò-hóe thê-kiong thui-le̍k kap seng-le̍k. Tī si̍t-chè siōng, chài-lâng ê hui-hêng ki-khì chin oh iōng chit-khóan hong-sek lâi ta̍t-sêng hui-hêng ê bo̍k-te̍k.

George Cayley m̄-nā thê-chhut sin koan-liām, i koh siat-kè si̍t-giām ki-kò· lâi chhì-giām e̍k-phò͘-bīn ê seng-le̍k. I iā siat-kè bô·-hêng (Eng-gí: model) ê chhiú-siā phiau-hêng-ki (Eng-gí: hand launched glider). I ê bô͘-hêng í-keng ū hiān-tāi hui-hêng-ki ê chho·-pō· hêng-thé, pau-koat kò͘-tēng ê chú-e̍k, chúi-pêng bóe-e̍k kap khiā-ti̍t bóe-e̍k.

Tû-liáu bô·-hêng chhì-giām, George Cayley mā chìn-hêng chài-lâng phiau-hêng-ki ê hui-hêng si̍t-giām.

George Cayley sūi-bóng phah-hā chin tiōng-iàu ê ki-chhó·, m̄-koh i ê sêng-chiū tī hit-tong-sî bô siū-tio̍h tiōng-sī. Chi̍t-kóa-á āu-lâi ê hui-hêng-khì siat-kè-chiá, ū chham-khó tio̍h Cayley ê lí-lūn, soah bô it-tēng chai-iáⁿ chia-ê lí-lūn sī Cayley só· gián-kiù--chhut-lâi-ê.

Kap George Cayley kāng sî-tāi ê William Samuel Henson (1812-1888), tī 1843-nî siat-kè liáu chi̍t-khóan lī-iōng cheng-khì-ki tài-tōng nn̄g-ê phiat-á ê kò͘-tēng-e̍k hui-hêng-ki. Chit-ê siat-kè hō-chò khong-tiong cheng-khì-chhia (en: aerial steam carriage), chú-iàu sī í Cayley ê gián-kiù chò ki-chhó· lâi siat-kè--ê. Sui-jiân miâ-siaⁿ bē-sió, m̄-koh chit-ê mi̍h-kiāⁿ kan-na ū siat-kè, pēng bô si̍t-chè ê chè-chok sêng-phíⁿ, tong-jiân iā bô chìn-hêng jīn-hô ê chhì-poe.

Henson ê pêng-iú John Stringfellow, chè-chō sió-hêng ê cheng-khì iân-jín tàu tī mô͘-hêng-ki téng-bīn. Sui-bóng i ê chhì-giām mā bô sêng-kong, m̄-koh i ê mi̍h-kiāⁿ tùi āu-lâi ê lâng ū bē-sió ê éng-hióng. 

Tī Hoat-kok mā ū siong-koan ê si̍t-giām kap hoat-tián. 1857-nî kàu 1858-nî, ū 1-ūi miâ-kiò Félix Du Temple ê hái-kun kun-koaⁿ (iā sī kang-thêng-su), sêng-kong chhì-poe tē-1-chiah ū tōng-le̍k ê tan-e̍k mô·-heng-ki. Chit-chiah hui-hêng-ki ê tōng-le̍k sī sú-iōng sî-cheng ê ki-hâi hoat-tiâu. 1874-nî ê sî, i chìn-1-pō· sêng-kong chhì-poe lī-iōng mó· 1-khóan jia̍t-khì iân-jín ê chài-lâng hui-hêng-ki. Chit-chiah iû 1-ūi siàu-liân kiâⁿ-chûn-lâng só· kà-sú ê hui-hêng-ki, kan-na khí-poe 1-ē-á, pēng bô î-chhî hui-hêng ê sè-bīn.

Tē 2-kiāⁿ lūi-sū ê hui-hêng kì-lo̍k, sī tī 1884-nî ê Lō·-se-a, iû Alexander F. Mozhaiski (ru: Александр Фёдорович Можайский) tī Leningrad (ru: Ленинград) só· chìn-hêng--ê. I ê siat-kè chú-iàu sī án-chiàu Henson ê khong-tiong cheng-khì-chhia. Kap Du Temple kāng-khóan, i ê hui-hêng-ki mā kan-na lî-khui tē-bīn 1-sî-á niâ, bô-hoat-tō· î-chhî chìn-1-pō· ê hui-hêng.

Tī 1896-nî i sit-sū kòe-sin chìn-chêng, Lilienthal chóng-kiōng sêng-kong chìn-hêng kòe 2,500 kài í-siōng ê phiau-hêng.

I ū 1-pún chheh, chheh-miâ hō-chò Í Chiáu-á ê Hui-hêng ûi Hâng-khong ê Ki-Chhó͘ (Tek-gí: Der Vogelflug als Grundlage der Fliegekunst). Lāi-té m̄-nā gián-kiù chiáu-á si̍t-á ê kò͘-chō kap hêng-thé, koh kā chia-ê khong-khì tōng-le̍k tì-sek, iōng tī ki-khì ê hui-hêng siat-kè. Chit-pún chheh ū 1-kóa-á hit-tang-chūn siōng-kài siông-sè ê khong-khì tōng-le̍k sò͘-kì. Aū--lâi chin chhut-miâ ê Wright  hiaⁿ-tī bat tha̍k-tio̍h 1-pō͘-hūn ê hoan-e̍k lōe-iông, iā í che chò ki-chhó͘, chìn-hêng phiau-hêng-ki ê siat-kè.

Lilienthal tùi hâng-khong kho-ki hoat-tiań ê khoàⁿ-hoat sī Ài ka-tī liâu--lo̍h-khì. Lâng it-tēng tio̍h-ài chhin-sin thé-giām hui-hêng, chiah ē-tàng tī si̍t-chè ê hui-hêng kòe-thêng tiong, tit-tio̍h koan-hē hui-hêng ê keng-giām. Kán-tan kóng, i kám-kak jîn-lūi beh ē-tàng chìn-1-pō͘ hoat-tián hâng-khong, si̍t-chè ê hêng-tōng kap chhì-giám sī chin tiōng-iàu--ê.

Tî-liáu jia̍t-khì-kiû, tāi-pō·-hūn hui-hêng-ki ê hui-hêng, lóng ē-tàng chham-khó ē-bīn ê goân-lí.

Hui-ki ê hui-hêng, khan-sia̍p tio̍h chin-chē bu̍t-lí-ha̍k ê goân-lí, iû-kî sī khong-khì tōng-le̍k-ha̍k.

Tī-leh hui-hêng ê sî, chok-iōng tī hui-hêng-ki pún-thé ê le̍k-liōng ū sì-hāng, pau-koat thui-le̍k, chó·-le̍k, seng-le̍k, kap tāng-le̍k. Thui-le̍k it-poaⁿ iû hoat-tōng-ki (iân-jín) lâi thê-kiong, iōng-lâi khek-ho̍k chó·-le̍k, hō· hui-hêng-ki ē-tàng chiân-chìn. Chó·-le̍k sī in-ūi hui-hêng-ki kap khong-khì ū siong-tùi ê ūn-tōng chiah sán-seng--ê, seng-le̍k mā-sī án-ne, chit-nn̄g-chióng la̍t lóng-sī sio̍k-î khong-khì tōng-le̍k. Tāng-le̍k iā-chiū-sī hui-hêng-ki pún-sin ê tāng-liōng, in-ūi tē-kiû ê tāng-le̍k-tiûⁿ (Hàn-jī: 重力場) só· ín-khí--ê.

Kán-tan lâi kóng, hui-hêng-ki beh ē-tàng poe--khí-lâi, thui-le̍k ài pí chó·-le̍k khah tōa, seng-le̍k ài pí tāng-le̍k khah tōa. In ê koan-hē ē-tàng siá-chò:

khî-tiong T sī thui-le̍k, D sī chó·-le̍k, L sī seng-le̍k, W sī tāng-le̍k.




#Article 57: Oa̍t-gí (Kńg-tang-oē) (169 words)


Oa̍t-gí (粵語), mā kiò choè Kńg-tang-ōe (廣東話), sī Hàn-gí-cho̍k ê chú-iàu gí-giân chi-chi̍t. Thong-hêng tī Tiong-kok lâm-hong ê Kńg-Tang-séng, Kńg-sai-séng, Hiong-káng, Ò-mn̂g kah Tang-lâm-a chi̍t-kóa-á kok-ka, sī hái-gōa hôa-jîn siāng-chú-iàu ê thong-hêng gí-giân. Kńg-tang-ōe iū kiò-chòe Kńg-chiu-ōe, Oa̍t-gí, Pe̍h-ōe, i e miâ-chheng sī àn Tiong-kok kó·-tāi lâm-hong ê sió-sò· bîn-cho̍k Oa̍t (越) tńg—kòe-lâi-ê.

Sè-kài siōng tāi-iok ū 7000-bān lâng tī-leh sú-iōng Kńg-tang-ōe, sui-jiân pí bōe kòe Phó·-thong-oē, mā sǹg-sī sè-kài chú-iàu ê 1-chióng gí-giân.

Àn gí-giân-ha̍k ê koan-tiám lâi kóng, Kńg-tang-ōe kah chin-chōe Hàn-gí hong-giân siâng-khóan, pó-liû chiok-chē kó·-tāi Hàn-gí ê te̍k-tiám.

Kńg-tang-ōe ê hoat-im kah Phó·-thong-ōe ū chin-tōa ê bô-kâng, chú-iàu thé-hiān tī siaⁿ-tiāu kah ūn-bú. Kńg-tang-ōe ê siaⁿ-tiāu chin ho̍k-cha̍p, lóng-chóng ū 9-ê siaⁿ-tiāu, kó·-tāi Hàn-gí 3-ê ji̍p-siaⁿ-tiāu lóng-chóng pó-liû tī Kńg-tang-ōe lāi-té, che to̍h-sī “-t, -k, -p”. Che í-gōa, “-n, -m, -ng” chit-thò ôan-chéng ê phīⁿ-im-ūn (鼻音韵) mā pó-chûn tī Kńg-tang-ōe tang-tiong.

Siāng tiōng-iàu—ê, Kńg-tang-ōe kàu-taⁿ pó-chûn tio̍h chin-chōe kó·-tāi Hàn-gí ê iōng-sû kóng-hoat í-ki̍p gí-khì chō·-sû. Chià-ê te̍k-tiám tī hiān-tāi Hàn-gí tang-tiong chha-put-to khòaⁿ bōe-tio̍h—à.




#Article 58: Hok-kiàn-séng (435 words)


Hok-kiàn-séng (hàn-jī: 福建省), kán-chheng Bân (閩), sī Tiong-kok tang-lâm iân-hái ê chi̍t ê séng. Séng-hōe siat tī Hok-chiu. Tang-sai tn̂g-tō͘ tāi-iok 480 kong-lí, lâm-pak 530 kong-lí, thó͘-tē 12.4-bān pêng-hong kong-lí. Tang-pak-pêng chham Chiat-kang-séng sio-óa, sai-pêng kap sai-pak chham Kang-sai-séng sio-óa, sai-lâm-pêng sī Kńg-tang-séng. Tang-pêng sī Tâi-oân Hái-kiap, tùi-hōaⁿ sī Tâi-oân. Hok-kiàn ē-kha pun chò 1 ê hù-séng-kip-chhī, 8 ê tē-kip-chhī kap 1 ê si̍t-giām-khu.

Hok-kiàn ê tē-lí te̍k-tiám sī óa-soaⁿ koh óa-hái. Hok-kiàn ū chē-chē lia̍p soaⁿ, choân-séng soaⁿ-tē kap soaⁿ-lūn biān-chek chiàm choân-séng thó͘-tē ê 90%. Hok-kiàn choân-séng ū 62.96% sī chhiū-nâ, sī Tiong-kok kok-lāi tē-it. Hok-kiàn ê hái-hōaⁿ-osàⁿ tn̂g-tō͘ sī Tiong-kok kok-lāi tē-jī, hái-hōaⁿ oan-oat, koh ū chē-chē tó-sū. Jī-chhiáⁿ, in-ūi Hok-kiàn ūi-tī Tang-hái kap Lâm-hái ê kau-thong iàu-chhiong, tī le̍k-sú siōng sī Hái-siōng Si-tiû chi Lō͘ kap Tēⁿ Hô hā Se-iûⁿ ê khí-tiám, mā sī hái-siōng seng-lí óng-lâi ê chi̍p-sàn-tē; chham Tiong-kok ê kî-thaⁿ só͘-chāi bô-kāng, Hok-kiàn iân-hái ê Bân-lâng tē-khu sī hái-iûⁿ bûn-bêng, ah lāi-lio̍k ê Kheh-lâng tē-khu sī lông-gia̍p bûn-bêng.

Hok-kiàn ê keng-chè pâi Tiong-kok kok-lāi tē-10; sī Tiong-kok keng-chè hoat-tián liáu siāng kín ê séng-hūn chi it. 2014 nî 12 goe̍h 12, Kok-bū-īⁿ koat-tēng beh siat-li̍p Tiong-kok (Hok-kiàn) Chū-iû Bō͘-e̍k Chhì-giām-khu (Hok-chiu chiàm 31.26 m2, Pêng-thâm chiàm 43 m2, Ē-mn̂g chiam 43.78 m2). Hok-kiàn koan-kong chu-goân hong-hù, ū Bú-î-soaⁿ, Kó͘-lōng-sū, Chheng-goân-soaⁿ, Thài-bó͘-soaⁿ téng chū-jiân kong-kéng kap thó͘-lâu, An-pêng-kiô kap Sam-hong Chhit-hāng téng jîn-bûn kéng-koan.

Hok-kiàn ê bîn-cho̍k ho̍k-cha̍p, Hàn-cho̍k lóng-chóng chiàm 97.84%, m̄-koh ē-tàng pun chò Bân-lâng kap Kheh-lâng 2 ê tōa kûn-thé, Bâng-lâng ē-khá koh thang pun chò Bân-pak-lâng, Hok-chiu-lâng, Heng-hòa-lâng kap Bân-lâm-lâng. Chió-sò͘ bîn-cho̍k chú-iàu sī Siâ-cho̍k, chiàm chóng jîn-kháu ê 1%; lēng-gōa koh ū chi̍t-kóa Hôe-cho̍k kap Boán-chiu-cho̍k.

mā kiò chò Chhit-bân (七閩) kap Pat-bân (八閩). Chhit-bân sī kó͘-chá 7 ê chéng-cho̍k. Pat-bân sī Song-tiâu ê Hok-kiàn-lō͘ ē-kha pun chò Hok-chiu, Kiàn-chiu, Choân-chiu, Chiang-chiu, Theng-chiu, Lâm-kiàm-chiu, Siō-bú-kun kap Heng-hòa-kun 8 ê hêng-chèng-khu.

Hok-kiàn-séng í-pak sī Chiat-kang-séng, í-lâm sī Kńg-tang-séng, í-sai sī Kang-sai-séng. Tang-hoāⁿ kòe Tâi-oân Hái-kiap sī Tâi-oân.

Hok-kiàn-séng hun-chò 9 ê tē-kip-chhī:

Kong-gôan 2001-nî té, Hok-kiàn chôan-séng (Kim-mn̂g, Má-chó· bô-sǹg chāi-lāi) chóng jîn-khàu sī 3440-bān lâng. Hiān-tāi Hok-kiàn siōng tōa ê hui-Hàn-cho̍k cho̍k-kûn sī  Sia  (畲).

Hok-kiàn ê Kheh-lâng khah oàⁿ kàu. In tòa ê só͘-chāi khah chē tī Bân-sai soaⁿ-khu. Tâi-oân ê Kheh-lâng pō͘-hūn ū chó͘-sian tùi Hok-kiàn lâi.

Hok-kiàn soaⁿ chē, kú-tn̂g í-lâi kau-thong bô lī-piān, tì-sú hong-giân chin to-goân-hòa. Tī thoân-thóng siā-hōe, khiā-ke hn̄g-kīn chha 10 km ê lâng tō khó-lêng hō͘-siong thiaⁿ bô tùi-hong ê bó-gí. Gí-giân-ha̍k-ka kā Hok-kiàn ê Bân-gí hun-chò 2 tōa lūi: Hái-kîⁿ Bân-gí (Hok-chiu, Phô͘-chhân, Bân-lâm) kap Soaⁿ-khu Bân-gí (Lâm-pêng, Sam-bêng).

Hok-kiàn Kheh-lâng ê thô͘-lâu te̍k-pia̍t chhut-miâ.




#Article 59: Im-sò͘ (113 words)


Thoân-thóng gí-giân-ha̍k jīn-ûi im-sò· sī 1-ê gí-giân ê siaⁿ-im hē-thóng ê ki-pún tan-ūi.

Chá-kî ê gián-kiù-chiá hoat-kak tan-sûn biô-siá gí-giân ê siaⁿ-im (gí-im) ū i ê hān-chè. Gí-im chi-kan ê chha-pia̍t pēng bô tāi-piáu ū ì-gī ê chha-pia̍t. In kā 1 ê gí-giân lāi-té siong-koan ê gí-im chéng-lí chò 1 ê lí-lūn siōng ê im-sò· tan-ūi. Im-sò· piáu-hiān chhut-lâi ê piàn-hòa tō-sī hia ê gí-im.

Āu--lâi ū gían-kiù-chiá jīn-ûi im-sò· sī 1 khóan sím-lí tan-ūi.

Ū-ê gí-giân bûn-jī ê chiàⁿ-jī-hoat óa-kīn im-sò· hun-sek.

Chá-kî ê Hō-ló-oē Pe̍h-oē-jī khu-pia̍t ts kap ch. Chóng--sī chit 2 ê jī-bó ē-sái kóng tāi-piáu kāng-ê im-sò· ê bô kāng piáu-hiān (allophone). Āu--lâi ê chiàⁿ-jī-hoat tō kan-na iōng ch.




#Article 60: Tiōng-le̍k (169 words)


Tiōng-le̍k (Hàn: 重力; pe̍h-ōe-im: tāng-la̍t; Eng: gravitation, gravity) sī Bu̍t-lí-ha̍k ê iōng-sû, mā hō-chò bān-iú-ín-le̍k ia̍h bān-iú-ín-la̍t, sī kóng ū chit-liōng ê mi̍h-kiāⁿ ài beh sio oá ê chok-iōng. Tiōng-le̍k sī chū-jiân-kài 4 chióng ki-pún-la̍t ê 1 chióng, lēng-goā 3 chióng sī tiān-chû-la̍t, jio̍k-la̍t, ham kiông-la̍t; tiōng-le̍k sī chit lāi-té siōng sè, m̄-koh chok-iōng siōng hn̄g, koh tiāⁿ-tio̍h ū chok-iōng--ê. Kó͘-tiān le̍k-ha̍k kā tiōng-le̍k tòng-chò ū chit-liōng ê mi̍h-kiāⁿ sán-seng ê la̍t. It-poaⁿ siong-tùi-lūn kā tāng-la̍t tòng-chò ū chit-liōng ê mi̍h-kiāⁿ kā sî-khong oan-khiau liáu-aū ê chok-iōng, m̄ sī 1 chióng la̍t. Tī Liōng-chú tiōng-le̍k (quantum gravity) ê lí-lūn, ū lâng ká-siat ū tiōng-chú (graviton) thang thoân-pò tiōng-le̍k.

Jīm-hô nn̄g-ê ū chit-liōng (mass) ê bu̍t-thé tiong-kan, lóng ū chi̍t-ê hō·-siong khip-ín ê le̍k-liōng, chiū-sī tāng-le̍k.

Tiōng-le̍k kap bu̍t-thé ê chit-liōng ū ē-bīn ê koan-hē:

　　　

　　　

F sī nn̄g-ê bu̍t-thé chi-kan ê le̍k-liōng

G sī Bān-iú ín-le̍k siông-sò· (universal gravitational constant)

M kap m hun-pia̍t sī nn̄g-ê bu̍t-thé ê chit-liōng

r sī nn̄g-ê bu̍t-thé (M kap m) ê kī-lī




#Article 61: Hok-chiu-chhī (103 words)


Hok-chiu-chhī (hàn-jī: 福州市; Se-hng ū-sî siá Foochow, Fuchow; Hok-chiu-oē: ) sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng ê tē-kip-chhī kiam séng-to͘, mā sī Hok-kiàn siōng tōa ê siâⁿ-chhī.

Hok-chiu kap Hok-kiàn tōa-pō͘-hūn ê tē-kip-chhī sio-siâng, óa-kīn hái-hoāⁿ.

Kong-gôan 1405 nî kàu 1433 nî tiong-kan, Bêng-tiâu ê Tēⁿ Hô 7-pái chhōa chûn-tūi tùi Hok-chiu chhut-hoat, kiâⁿ-koè Ìn-tō͘-iûⁿ, khì kàu Hui-chiu.

Lâm-kiaⁿ Tiâu-iok (1842) pek Chheng-tiâu khai-hòng Hok-chiu kap Tiong-kok kî-thaⁿ 4 ê siâⁿ-chhī.

Hok-chiu ē-kha hun 5 ê khu, 6 ê koān kap 2 ê chhī.

Hok-chiu ū bē-chió lâng î-bîn khì kàu Bí-kok, kî-tiong bē-chió khui sè-keng chhan-thiaⁿ.

Hok-chiu chāi-tē ê gí-giân sio̍k Hàn-gí Bân-tang-gú, hō-chò Hok-chiu-oē.




#Article 62: Oān-chō͘ kau-chè (167 words)


Oān-chō·-kau-chè (hàn-jī: 援助交際; kán-siá: oān-kau), it-poaⁿ chí cha-bó· gín-á, te̍k-pia̍t sī ha̍k-seng-á, khò bē-chhun a̍h-sī kî-tha ê sèng kau-koan lâi bóan-chiok seng-oa̍h khai-siau ê su-iàu.  Chóng--sī mā ū cha-po· gín-á chìn-hêng oān-kau.

Chit ê sû tùi Ji̍t-pún-oē enzyo kôsai (hàn-jī: 援助交際) lâi ê.  Chit ê bêng-sû bó·-chióng thêng-tō· hoán-èng (siàu-liân) chham-ú-jîn tùi oān-kau ê thāi-tō·.  Khah chē bô jīn-ûi oān-kau chhiūⁿ thoân-thóng siā-hōe ê bē-chhun, tek-kha̍k ū hù-bīn ê ì-gī.

Tī Tâi-oân, Ji̍t-pún, bô kì-miâ ê bāng-lō· khai-káng-keng (Eng-gí: chatroom) tiāⁿ-tiāⁿ sī chih-chiap ê chú-iàu kang-khū.  Chìn-chi̍t-pō· ê iok-sok ū khó-lêng iōng tio̍h chhiú-ki, e-mail, té-sìn (Hoâ-gí: 短訊) téng-téng ê sin thong-sìn kho-ki.

Oān-kau kap hèng siau-hùi chú-gī ê siàu-liân-lâng ē-bûn-hòa ū tī-tāi.  Ji̍t-pún 1980 nî-tāi ê keng-chè sêng-tióng sit-pāi liáu-āu, khai-sí ū oān-kau bûn-hòa chhut-hiān.  Ū-ê koan-chha̍t-chiá jīn-ûi oān-kau pang-chān siàu-liân-lâng î-chhî in ê seng-oa̍h hong-sek, bē siū ka-têng keng-chè lo̍h-chhē ê éng-hióng.  Mā ū ha̍k-chiá jīn-ûi oān-kau sī 1 khoán chiâⁿ-lâng ê gî-sek.

Oān-kau sī Tâi-oân mûi-thé tī 21 sè-kí chho·-kî jia̍t-mn̂g ê sin-bûn oē-tê.




#Article 63: Seng-le̍k (104 words)


Tong liû-thé (pí-lūn-kóng khong-khì kap chúi) lâu-kòe chi̍t-ê bu̍t-thé ê sî, ē tī bu̍t-thé piáu-bīn sán-seng ap-le̍k, chia--ê ap-le̍k hun-pò· (distribution) it-poaⁿ lâi kóng lóng chin ho̍k-cha̍p, nā-sī keng-kòe chek-hun (Hàn-jī: 積分), ē-tàng tit-tio̍h chi̍t-ê ha̍p-le̍k, chit-ê ha̍p-le̍k ē-tàng hun-chò nn̄g-ê hong-hiòng, kap liû-thé kâng hong-hiòng--ê hō-chò chó·-le̍k, khiā-ti̍t (Hàn-jī: 垂直)--ê hō-chò phû-le̍k, iōng hâng-khong-ha̍k siong-koan--ê su̍t-gí lâi kóng tio̍h-sī seng-le̍k, iā-chiū-sī hō· hui-hêng-khì seng-khong ê le̍k-liōng.

Nā-sī beh thó-lūn seng-le̍k, chiū ài liáu-kái e̍k-phò·-bīn.

Hui-hêng-ki su-iàu seng-le̍k, lú-tōa lú-hó, tông-sî chó·-le̍k ài lú-sè lú-hó. E̍k-phò·-bīn sī jîn-lūi só· chai-iáⁿ ê mi̍h-kiāⁿ tang-tiong, ē-tàng tī-leh sán-seng seng-le̍k ê sî, ū siāng-sió chó·-le̍k ê hêng-thé.




#Article 64: Tēⁿ Sêng-kong (560 words)


Tēⁿ Sêng-kong (; ), Ji̍t-pún-miâ Hukumatu (), gôan-miâ hō-chò Tēⁿ Sim (), piáu-jī Bêng-giám (); āu--lâi Bêng-tiâu Tông-ông Liông-bú hông-tè sù-hō i sèⁿ Chu (朱), miâ hō-chòe Sêng-kong, só·-í lâng mā chheng-hō͘ ì Kok-Sìⁿ-iâ (). Tēⁿ Sêng–kong sī Bêng-tiâu chòe-āu chi̍t-ê chú-tiuⁿ Hóan-Chheng-hok-Bêng ê koaⁿ-oân, i kóaⁿ-chàu hit-tông-sî chiàm-niá Tâi-ôan ê âng-mô·-hoan (紅毛番, Hô-lân lâng), kàu-taⁿ, tī Hok-kiàn, Tâi-ôan ê bîn-kan iu-gôan liû-thôan tio̍h chin-chōe iú-koan Tīⁿ Sêng-kong ê le̍k-sú kó͘-chek kah sîn-kî ê thôan-soat. Tēⁿ-Sêng-kong kòe-sin liáu-āu, i-ê kin-sûi-chiá chiong i chòng tī Tâi-ôan Lo̍k-ní-mn̂g-káng ê hùn-kīn. Tēⁿ-Sêng-kong chāi-seⁿ ê sî-chūn, âng-mô·-hoan mā lóng kā i kiò-chò Kok-Sìⁿ-iâ. 

Tīⁿ Sêng-kong in lāu-pē Tīⁿ Chi-liông, kui-sūn Chheng-tiâu chìn-chêng sī hái-chha̍t ê thâu-lâng. Bú-chhin sī Ji̍t-pún-lâng, miâ hō-chò Tagawa Matu (). Tīⁿ Sêng-kong chhut-sì tī Ji̍t-pún khò-hài ê siâⁿ-chhī Hirado (), 7-hòe í-chêng, Tīⁿ Sêng-kong it-ti̍t hām in lāu-bú tòa-tī Hirado, liáu-āu tò-tńg-kàu Hok-kiàn-séng Chìn-kang-kōaiⁿ Oaⁿ-pêng-tìn（hiān-chāi Oaⁿ-hái ） seng-o̍ah liáu 10-gōa-nî. Tīⁿ Sêng-kong chū sè-hàn báu-tho̍k keng-su, i chhim-chhim liáu-kái tio̍h Tong-hong ê thôan-thóng lé-sò· kah bîn-cho̍k ì-sek. 

Tông-ông Liông-bú Hông-tè put-hēng pī-hài, Bêng-tiâu lo̍k-pāi. Tēⁿ-Chi-liông jīn-ûi Bêng-tiâu khì-sò͘ í chīn, ko͘-put-lî-chiong ko͘-1-ê khì hiòng Chheng-tiâu tâu-hâng. iā-tio̍h-sī tī chit-ê sî-chūn, Chheng-peng chhim-mn̂g-ta̍h-hō, m̄-nā chhiúⁿ-kiap Tīⁿ--ka, iū-koh bú-jio̍k Tīⁿ-Sêng-kong in lāu-bú, Tīⁿ-bú put-kham cho-siū chau-that, soah lâi tiàu-tāu chū-sat. Kong-gôan 1645-nî, Kok-hūn ka-siu (國恨家仇) pek-sú Tēⁿ-Sêng-kong khì-lâi chò-hóan, khí-gī ê só·-chāi sī Sió-kim-mn̂g, khí-gī ê kháu-hō sī Tiong-hau-pe̍k Chiau-thó Tāi-chiòng-kun Choē-sîn Chu Sêng-kong (). Chhú-khì 16-nî tiong-kan, Tīⁿ-Sêng-kong óa-khò Kim-mn̂g kah Ē-mn̂g chò-ûi kin-kù-tē, oân-chôan khòng-chè tī-hái-kôan. Tīⁿ-Sêng-kong hām hoan-á-lâng chò-seng-lí, mō͘-chi̍p chu-kim, chio-peng-bóe-bé, i koh phài-chhut chhin-sìn, tī Tāi-lio̍k khui siong-hâng, siu-chi̍p Chheng-tiâu ê chêng-pò. Kî-kan Tīⁿ-Sêng-kong bat khí-gī kòe kúi-ā-pái, ū-sî mā chhōe chioh-khàu, kah Chheng-tiâu ké gī-hô, cheng-chhú sî-kan chiâⁿ-ióng peng-má. 

Kong-gôan 1659-nî, Tīⁿ-Sêng-kong chhut-peng kong-táⁿ Lâm-kiaⁿ sit-pāi, 2-nî-āu, kin-kù-tē sóa-kòe-khì Tâi-ôan.

Kong-gôan 1661-nî, Tīⁿ-Sêng-kong chhut-peng phah Tâi-ôan, chiong Tâi-ôan kóe-miâ kiò  Tang-to· (東都), bo̍k-tek si hi-bāng ē-tàng ngiâ-chiap Lâm-Bêng Éng-le̍k hông-tè Kùi-ông lâi Tâi-ôan. Iā-to̍h-sī tī chit-ê sî-chūn, Chheng-tiâu Sūn-tī hông-tè pan-pò· chhian-kài (遷界) ê bēng-lēng, sî-kan î-chhî 20-nî hiah-nī kú, án-ne Tīⁿ-Sêng-kong mā tn̄g-cho̍at liáu keng-chè chi-gōan, put-tek-í khai-sí khai-khún kah kiàn-siat Tâi-ôan chit-tè thó͘-tē. Kong-gôan 1662-nî Tīⁿ-Sêng-kong in lāu-pē Tīⁿ-Chi-liông tī Pak-kiaⁿ hông chám-siú, koh bô-lōa-kú liáu-āu, Tīⁿ-Sêng-kong phah-pāi âng-mô͘-hoan-á Hô-lâm-lâng, kā in kóaⁿ-chhut Tâi-ôan. ah m̄-koh bô-lōa-kú liáu-āu thôan-lâi Lâm-Bêng Éng-le̍k hông-tè khì So·-chiu bē ah-nn̄g ê siau-sit, che it-chhat lóng cheng-ka Tēⁿ-Sêng-kong bû-hān ê iu-chhiû kah ut-chut. Kāng-nî ê 5-go̍eh, Tēⁿ-Sêng-kong chì-chàn bōe-tiâu, phòa-pīⁿ kòe-sin, hiang-liân 39-hoe. 

Tēⁿ Sêng-kong sí liáu-āu, i ê hāu-seⁿ Tēⁿ Keng kè-sio̍k tiàm Tâi-ôan keng-êng thóng-tī, put-jī-kò sêng-hāu iú-hān. Kong-gôan 1683-nî, Tēⁿ Khek-sóng hiòng Chheng-tiâu tâu-hâng. Kong-gôan 1684-nî, Tâi-ôan-hú chèng-sek lâp-ji̍p Tiong-kok ê pán-tô·, lē-siok-î Hok-kiàn-sèng, ē-bīn siat-tī Tâi-ôan-kōan, Hōng-san-kōan kah Chu-lô-kōan.

Tīⁿ Sêng-kong sī Bêng-tiâu bo̍at-nî Hok-kiàn Chôan-chiu Lâm-oaⁿ-kōaiⁿ ê lâng. I koáⁿ-cháu hit-tong-sî chiàm-niá Tâi-ôan ê âng-mô·-hoan (紅毛番) Hô-lân chhim-lo̍k-chiá, pēng-chhiáⁿ khai-hoat Tâi-ôan, chiong sian-chìn ê Hàn-cho̍k bûn-bêng ín-ji̍p Tâi-oân. it-ti̍t kàu-kah kin-á-ji̍t, Tīⁿ Sêng-kong iu-goân sī toā-to-sò͘ Tiong-kok-lâng sim-tiong ê bîn-cho̍k eng-hiông.

Put-jī-kò tī Tâi-ôan kah tong-kim ê kok-chè siā-hōe, mā ū chin-chōe ha̍k-chià jīn-ûi Tīⁿ Sêng-kong sī gōa-lâi-chiá. chi-chhî chit-chióng koan-tiám ê lâng jīn-ûi tī-leh Tīⁿ Sêng-kong lâi-kàu Tâi-oân chìn-chêng, Tâi-ôan chit-ê só͘-chái pēng-bô Hàn-jîn kah Hàn bûn-hòa, mā m̄-bat tī Bêng-tiàu chìn-chêng chiap-siū kòe Tiong-kok jīm-hô chi̍t-ê tiâu-tāi ê thóng-tī kah kóan-ha̍t. In kóng Hàn-jîn kah âng-mô͘-lâng lâi-kàu Tâi-gôan í-chêng, Tâi-oân sī gôan-chū-bîn ê só·-chāi, só͘-í mā bô-sǹg sī Tiong-kok ê léng-thó͘ .




#Article 65: Bûn-hòa (182 words)


Bûn-hòa (文化) sī chí lâng ê oa̍h-tōng. Bô sio-siâng ê tēng-gī hoán-èng bô kāng-khoán ê hun-sek bô·-sek Nā chiàu UNESCO ê tēng-gī, bûn-hòa sī: tī siā-hōe iā chi̍t-ê siā-hōe kûn-thé lāi-bīn ê chi̍t thò cheng-sîn, bu̍t-chit, tì-lêng, kap kám-chêng ê sèng-chit, kok pau-koat ka-thiam gē-su̍t kap bûn-ha̍k, seng-goa̍h hong-sek, chò-hóe seng-oa̍h ê hong-hoat, kè-ta̍t hē-thóng, thoân-thóng kap sìn-gióng.

Bûn-hòa chit jī tī Kó͘ Hàn-bûn ū sio-tùi-sû, ì-sù sī bú, bú-le̍k ê tiān-tò-péng. Āu--lâi Ji̍t-pún-oē kā chioh lâi piáu-sī kīn-tāi Se-hng kultura (Eng-gí: culture) ê ì-sù. Chit ê sin ì-hân hām koè-khì ê bûn-bú tùi-pí bô ti̍t-chiap ê koan-hē. Liōng-kî-iok lâi kóng, bûn-hòa ē-sái chí lâng ê oa̍h-tōng. Bô sio-siâng ê tēng-gī hoán-èng bô kāng-khoán ê hun-sek bô͘-sek.

Thong-sio̍k ê iōng-hoat tiāⁿ-tiāⁿ kā bûn-hòa chún-chò 1-khoán phêng-lūn sia-hoē, lâng-chéng, kai-chân, thoân-thé koân-kē ê kang-khū. Khó-pí kóng, ū-ê siā-hoē kho·-á jīn-ûi siau-hùi Europa Kó͘-tián Im-ga̍k sī ko-sióng ê bûn-hòa hêng-ûi, pō͘ pin-nn̂g tō bô sǹg sī bûn-hòa. Chóng-sī, nā tī jîn-lūi-ha̍k siōng, lâng ê ta̍k khoán hêng-tōng, pí-lūn kho-ha̍k-ka chò gián-kiù ê kòe-têng, he̍k-chiá sī thong-sio̍k jîn-kûn ê phó͘-thong seng-oa̍h, lóng sǹg sī bûn-hòa.




#Article 66: Koa-á-hì (188 words)


Koa-á-hì, 1-chióng iōng Bân-lâm-gí ián-chhiùⁿ ê hì-khiok, liû-hêng tī Tâi-ôan, Hok-kiàn Chiang-chiu, Ē-mn̂g kah Tang-lâm-a ê Bân-lâm-lâng siā-khu. 

Koa-á-hì hêng-sêng tī Tâi-ôan.  Chá-kî ê hì-khek hām kó·-chá-sî Chiang-chiu chāi-tē ê bîn-kan khiok-gē koa-á (錦歌, gím-koa) koan-hē bi̍t-chhiat, khan-liân chin chhim. Hit-tong-sî liû-hêng tī Chiang-chiu, Ē-mn̂g chit-tah ê bîn-kan im-ga̍k gē-su̍t koa-á, tòe-tio̍h Tn̂g-soaⁿ-lâng î-bîn ê kha-pō·, thôan khì-kàu Tâi-ôan. Koa-á sī Kóa-á-hì siōng ki-pún ê chó·-sêng pō·-hūn. Chha-put-to tī kong-gôan 20 sè-kí chho·-kî, kóa-á-hì ùi Tâi-ôan thôan tò-tńg-khì Hok-kiàn Bân-lâm tē-khu, tit-tio̍h Chiang-chiu, Ē-mn̂g peh-sèⁿ ê hí-ài kah thiàⁿ-sioh, chiâⁿ-chòe Bân-lâm thôan-thóng tē-hng hì-khiok. Koa-á-hì tī Bân-lâm só·-chāi iū kiò-chòe Hiong-kio̍k (薌劇). Koa-á-hì ê im-ga̍k khiok-tiàu cha̍p-chiok hong-hù, ū chhit-jī-á, tōa-tiāu, pōe-su-tiāu, cha̍p-liām-tiāu, siāng tiōng-iàu ê sī khàu-tiâu-á. Che í-gōa, iū-koh khip-siu chin-chōe Tâi-ôan bîn-kan koa-iâu kah tē-hng im-ga̍k, chhin-chhiūⁿ Kheh-ka soaⁿ-koa. Koa-á-hì chú-iàu ê ián-chàu ga̍k-khì sī tōa-kóng-hiân, khak-á-hiân, Tâi-ôan phín-á kah go̍eh-khîm. Koa-á-hì ê piáu-ián, kak-sek, hì-ho̍k, hòe-chong, lô-kó·-chhim (鑼鼓鋟) téng táⁿ-kek ga̍k-khì ki-pún-siōng hām Kiaⁿ-kio̍k sio-siâng. 

Koa-á-hì ê ián-chhut kio̍k-bo̍k, tōa-to-sò· sī bîn-kan thôan-soat, pí-lūn-kóng San-pek Eng-tâi, Tân-saⁿ Ngō·-niû téng-téng, āu--lâi, iū-koh kái-phian chin-chōe ê Kiaⁿ-kio̍k kio̍k-bo̍k, mā cheng-ka chin-chōe Tiong-kok le̍k-sú tê-châi ê kio̍k-bo̍k.




#Article 67: Iran (108 words)


Iran (  I-láng), chèng-sek choân-miâ Iran Islam Kiōng-hô-kok ( ) sī A-chiu ê kok-ka.

Siú-to͘: Tehran

Bīn-chek:164,500.00 pêng-hong kong-lí 

Tùi Pho-su kap Elam ê chá-kî kì-lio̍k ū chhut-hiān tī Assyria Tè-kok ê chu-liāu. Tāi-iok tī Chêng 640 nî-tāi, Cyrus 1-sè pat phài tāi-piáu kìⁿ Assyria ê thóng-tī-chiá Ashurbanipal.

Iran sī Tiong-tang tē-khu kok-ka, kó͘-chá-sî Tiong-kok-lâng kā in hō-chò Pho-su. 1925 nî, Pahlavi ông-tiâu kiàn-li̍p, 1935 nî 3 go̍eh kái-miâ Iran. Tī le̍k-sú siōng, chit-ê kok-ka put-sī cho-siu tio̍h pa̍t-kok ê chhim-lio̍k. 

Jîn-kháu: 6873-bān lâng (1996 nî) 

Bîn-cho̍k: chú-iàu sī Pho-su-lâng, chiàm chóng jîn-kháu ê 51%. 

Koaⁿ-hong gí-giân: Farsi-gí

Chong-kàu: Islam-kàu, Ki-tok-kàu, Iû-thài-kàu.

Hòe-pē: rial

Kok-chè tiān-ōe hō-bé: 98 




#Article 68: Tāi-lio̍k (153 words)


Tē-lí-ha̍k ê tāi-lio̍k chí tē-kiû ê tōa tè tē.  It-poaⁿ lâi kóng, 1 ê tāi-lio̍k tio̍h ū tōa ê bīn-chek, tē èng-kai tī chúi-bīn téng-koân, piⁿ-kài ài ū tē-lí siōng ê ì-gī.  In-ūi bô kāng bûn-hoà, ha̍k-kho ū bô kāng-khoán ê phiau-chún, tàu-té ū kúi ê tāi-lio̍k pēng bô it-tēng.  Ū lâng jīn-ûi ke̍k-ke ū 4~5 tè tāi-lio̍k; siōng phó·-phiàn ê sò·-bo̍k sī 6~7 ê.

Siōng tōa ê cheng-gī khan-sia̍p tio̍h Europa/A-chiu kap Pak-bí-chiu/Lâm-bí-chiu.  Khó-pí kóng, Europa kap A-chiu tiāⁿ-tiāⁿ hō· lâng tòng-chò 1 ê Euro-a-chiu (Eurasia).  Lâm, pak Bí-chiu mā ū lâng jīn-ûi lóng sī kāng-ê Bí-chiu tāi-lio̍k.

Hái-tó it-poaⁿ hō· lâng tòng-chò sī siōng kīn ê tāi-lio̍k ê 1 pō·-hūn.  Só·-í Britain-tó sǹg sī Europa tāi-lio̍k ê 1 koe̍h.  Hái-lâm-tó, Ji̍t-pún mā sǹg sī A-chiu tāi-lio̍k ê 1 pō·-hūn.

Thong-sio̍k ê chèng-tī gí-giân kóng ê Tiong-kok Tāi-lio̍k chí Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok si̍t-chè thóng-tī ê léng-thó·, pau-koat iân-hái koán-hat lāi ê tó-sū.




#Article 69: Walter Henry Medhurst (124 words)


Walter Henry Medhurst (Hàn-miâ: 麥都思, 1796 nî kàu 1857 nî), Eng-kok Ki-tok-kàu Kong-lí-hoē ê thoân-kàu-sū, Bân-lâm-gí ê kì-chài-chiá.  I it-seng ū 40 tang chó-iū ti Tang-lâm-a kap Tiong-kok.  I chhut-sì tī London, tī St Paul ê ha̍k-hāu siū kàu-io̍k.  I o̍h ìn-soat ê kang-hu.  I tùi thoân-kàu ū chhù-bī, chū án-ne tī 1816 hit nî lī-hiong khì kàu Tang-lâm-a Melaka (Má-la̍k-kah).  London Thoân-tō-hōe (London Missionary Society) àn-sǹg tiàm hia siat 1 ê ìn-soat tiong-sim.  I o̍h ē-hiáu Má-lâi-oē, mā bat Hàn-jī kap kúi-nā-chióng Tiong-kok-oē.  Tī 1819 nî i chiâⁿ-chò bo̍k-su, khai-sí i ê thoân-kàu seng-gâi.  Tú khai-sí tī Penang, sòa--lo̍h-lâi tī Batavia; 1842 nî Chheng-tiâu chhiam tiâu-iok liáu-āu, tō khì tī Siōng-hái, kàu kah 1856 nî.  I sêng-kong thè bī-lâi ê thoân-kàu sū-kang pho·-lō·.




#Article 70: Tê (165 words)


Tê (茶) sī chi̍t khoán phang-hiuⁿ ím-liāu, kā tê-châng hio̍h-á iōng sio chúi lo̍h-khì phàu--ê. Tê sī thong-sè-kài tē-jī liû-hêng ê ím-liāu, pâi tē-it ê sī chúi. Tê ū chin chē khoán; ū chi̍t-kóa tê, chhin-chhiūⁿ Darjeeling kap le̍k-tê, ū chheng-sóng, bî-bî-á sng kap siap-siap ê kháu-kám; ah kî-thaⁿ tê ū kok-chióng chu-bī.

Tê goân-chū Tiong-kok se-lâm, goân-té sī the̍h-lâi tòng-chò ím-iōng io̍h-bu̍t sú-iōng. Lo̍h-bóe tī Tiong-kok Tông-tiâu sî-tāi chiâⁿ-chò hiu-hân ím-liāu, mā liû-hêng kàu Tang-lâm A kok-ka khì. Phû-tô-gê thoân-kàu-sū kap seng-lí-lâng tī 16 sè-kí kā tê-châng chah tńg-khì Au-chiu. 17 sè-kí ê sî, Eng-kok-lâng chiâⁿ ài lim tê, lo̍h-bóe khai-sí tī Ìn-tō͘ tōa-liōng koh siong-gia̍p-hòa ê lâi chèng tê-hio̍h. 2016 nî, Ìn-tō͘ kap Tiong-kok kiong-èng thong-sè-kài 62% ê tê.

Chháu-pún tê kóng ê sī m̄-sī iōng tê-châng phàu--chhut-lâi ê ím-liāu.

Tê tī sè-kài ū nn̄g-khóan éng-hióng chin-tōa ê hoat-im lâi-gôan, chi̍t-khóan sī Ē-mn̂g Bân-lâm-gú ê tê, lēng-gōa chi̍t-khóan sī Kńg-tang-ōe ê chá.

It-poaⁿ lâi-kóng, àn hoat-kàⁿ ê thêng-tō͘, tê ē-sài khu-hun choè 4-chióng.




#Article 71: Ka-pi (256 words)


Ka-pi (), iah ko-pi () sī ka-pi-châng ê koé-chí ka-pi-taū, keng-koè chhú-lí liáu, iōng sio-chúi phaù chhut-lâi ê ím-liāu.

Ka-pi siāng-chá sī chhut-sán tī Ethiopia (埃塞俄比亚) sai-lâm hong ê Kaffa koân-phiâⁿ tē-khu. Ū 1-chióng thôan-soat kóng, gôan-pún ū 1-ê kò· iûⁿ-á ê sin-lô (Hàn-jī :牧羊人) tī-leh bô-ì-tiong hoat-hiān iûⁿ-á nā-sī chia̍h-tio̍h 1-chióng si̍t-bu̍t liáu-āu, ta̍k-pái piàn-kah hui-siông ê hèng-hùn, sì-kè cháu, phut-phut-thiàu, chit-chióng si̍t-bu̍t to̍h-sī ka-pi. Lēng-gōa mā-ū lâng kóng sī ka-pi-nâ tio̍h-hóe-sio liáu-āu, chháu-hóe-hun bī ín-khí chāi-tē lâng ê chù-ì, chū-án-ne soah-lâi hoat-hiān ka-pi chit-chióng mi̍h-á. Siāng-chá hit-chūn, lán lâng pō· ka-pi-tāu sī beh thê-sîn, āu--lâi keng-kòe hang, géng-bôa, chiah-koh lām mī-hún lo̍h-khí chò-chiâⁿ mī-pau. Kā chit-khóan mī-pau hō· chiàn-tiûⁿ téng ê ióng-sū chia̍h-kòe liáu-āu, to̍h ē-tàng thê-seng in chok-chiàn ê ióng-khì. Kàu-kah kong-gôan 1000 nî chó-iū, chiah khai-sí iōng chúi lâi kā chú chiâⁿ ím-liāu. Kong-gôan 13 sè-kí ê sî-chūn, Ethiopia ê kun-tūi chhim-lio̍k Yemen (也门), ka-pi mā liû-thôan kàu Arab (阿拉伯) ê só·-chāi. Hit-tng-sî Islam (伊斯兰) kàu-gī kìm-chí kàu-tô· chia̍h-chiú, ū-ê chong-kàu-kài ê jîn-sū jīn-ûi ka-pi chit-chióng ím-liāu ē chhì-kek lâng ê sîn-keng, hām kàu-gī bô-ha̍h, in-chhú kìm-chí jîn-bîn keng-êng ka-pi-tiàm. Āu--lâi, Egypt (埃及) kah The Sudan (苏丹), jīn-ûi che bô-sǹg ûi-pōe kàu-gī, in chhú-siau kìm-lēng, chū án-ne, ka-pi mā chin-kín tī Arab tē-khu sî-kiâⁿ--khí-lâi. Ka-pi (咖啡, Coffee) chit-ê miâ-sû, to̍h-sī tùi Qahwa (阿拉伯语) thòaⁿ--chhut-lâi-ê, ì-sù sī si̍t-bu̍t ím-liāu . Āu--lâi, thôan khì Thó·-ní-kî píⁿ-chiâⁿ Kahve, che mā-sī Au-chiu (Europe) gí-giân tang-tiong piau-sī coffee chit-ê sû ê bú-gí. Ah, ka-pi chèng-choh, ka-kang ê chhiú-gē mā tit-tio̍h A-la-pek lâng put-tōan ê kái-chìn kah ôan-siān.




#Article 72: Catalunya (548 words)


Catalunya ( Kha-tha-lún-ià) sī 1 ê tī Iberia Poàn-tó ê le̍k-sú bûn-hoà tē-tài, mā sī hiān-tāi Se-pan-gâ ê hêng-chèng khu chi-it, hō-chò Catalunya Chū-chú Siā-lí (Comunitat Autònoma de Catalunya), tī Se-pan-gâ tang-pak. Catalunya ê siú-hú kap siāng-toā ê siâⁿ-chhī sī Barcelona.

Catalunya lâm-pō͘ oá Valencia, se-pō͘ oá Aragón, pak-pō͘ oá Hoat-kok kap Andorra. Tang-pō͘/tang-lâm oá Tē-tiong-hái. Pirineo Soaⁿ-lêng pō͘-hūn tī Catalunya.

Tī 19, 20 sè-kí Catalunya sī Se-pan-gâ kang-gia̍p-hòa siōng jia̍t ê tē-khu chi it. Hiān-chú-sî Catalunya ê keng-chè-le̍k khah koân Se-pan-gâ pêng-kin.

Catalunya ê chèng-hú (Catalunya-gí: Generalitat, ì-sù sī thôan-thóng ê Chiong-kun-hú) pun chò Gī-hōe, Chóng-thóng, Chip-hêng Úi-oân-hōe (Eng-gí: Executive Council). Gī-hōe lóng-chóng ū 135 se̍k, sī chèng-hú ê li̍p-hoat pō͘-mn̂g. Chóng-thóng kap Chip-hêng Úi-oân-hōe sī hêng-chèng pō͘-mn̂g, ē-kha pun 16 ê pō͘-mn̂g. In sī Gī-hōe soán--chhut-lâi ê.

Catalunya pun 4 ê séng: Barcelona Séng, Girona (Se-pan-gâ-gí: Gerona), Lleida (Se-pan-gâ-gí: Lérida; Aran-gí: Lhèida), Tarragona. Comarca sī chú-iàu ê tē-hng hêng-chèng tan-ūi, kong-lêng khó-pí koān a̍h-sī kùn.

Chú-iàu ê chèng-tóng:

Catalunya bô chhin-chhiūⁿ Navarre iah-sī Euskadi hia ê Chū-chú Siā-lí ū ka-kī ê sòe-chè. Tong-tē chèng-hú ê keng-chè ki-chhó͘ chha-put-to lóng oá-khò tiong-ng chèng-hú pun--i. Catalunya chèng-hú jīn-ûi Catalunya lap ê sòe-kim khah chē cháu tùi kok-ka kim-khò͘; in chú-tiuⁿ èng-kai ta̍t-sêng châi-chèng chū-chú. Tī 2005 nî 9 goe̍h Catalunya gī-hōe thong-kòe (120 tùi 15 phiò) chhú-tāi 1979 nî ê Catalunya Chū-chú Hoat (Estatut d'Autonomia de Catalunya) ê hoat-àn. Sui-bóng poah khioh-sòe koân (í-ki̍p ún-chún Catalunya siat pêng-hêng ê su-hoat hē-thóng) siong-tong ū cheng-gī, Se-pan-gâ kok-hōe iáu-sī tī 2006 nî 3 goe̍h thong-kòe (189 tùi 154 phiò) chi-chhî poah sin koân-le̍k hō͘ Catalunya chèng-hú. Chit ê àn tī siâng nî 6 goe̍h keng-kòe Catalunya kong-bîn tâu-phiò thong-kòe (75% chàn-sêng, ~50% tâu-phiò-lu̍t).

Tû-liáu ún-chún Catalunya chèng-hú hoāⁿ sin koân, sin pán Chū-chú Hoat mā kā Catalunya hō-chò kok-ka (nació). Chit ê hoat-àn ín-khí chin tōa ê gī-lūn. Cheng-gī ê tiong-sim khan-siap tio̍h Catalunya ê sin pán Chū-chú Hoat hām Se-pan-gâ Hiàn-hoat sī m̄ sī ū sio chhiong. 1978 nî ê Se-pan-gâ Hiàn-hoat tē 2 chiuⁿ ū siá Hiàn-hoat ê ki-chhó͘ sī thóng-it, bē-tàng thiah-soàⁿ ê Se-pan-gâ Kok-ka (Nación), m̄-koh siâng-sî mā kóng tio̍h bîn-cho̍k kap tē-hng (nacionalidades y regiones) ū chū-chú koân.

Catalunya sī Catalunya-gí ê khí-chó͘ tē, mā sī siōng tiōng-iàu koh siōng tōa ê bó-gí tē-poâⁿ.  Catalunya Chū-chú Hoat kui-tēng Catalunya-gí sī Catalunya 2 ê koaⁿ-hong gí-giân kî-tiong 1 ê; lēng-gōa ū Se-pan-gâ-gí (tē-ūi siū 1978 nî ê Hiàn-hoat pó-hō·).  Tī Val d'Aran (Aran Soaⁿ-kok) hit khu (jîn-kháu 7000), Aran-gí (1 chióng Occitan-gí) mā hiáng-siū koaⁿ-hong tē-ūi.  (Tian-tò tī Hoat-kok chit ê Occitan-gí khí-chó͘ ê só͘-chāi bô koaⁿ-hong tē-ūi.)

Catalunya chèng-hú chèng-chhek-siōng thui-sak Catalunya-gí.  Kong-ka ê kàu-io̍k kap chèng-hú koaⁿ-liâu thé-chè oân-choân iōng Catalunya-gí.  Tong-tē ê Catalunya-gí mûi-thé chiap-siū chèng-hú chin chē pó͘-chō͘.  Hoat-lu̍t kui-tēng khì-gia̍p ê bûn-àn tio̍h pau-koah Catalunya-gí (khó-pí kóng chhan-thiaⁿ ê chhài-toaⁿ).  Chi̍t-kóa Catalunya-gí ê sú-iōng-chiá chú-tiuⁿ chit khoán pó-hō͘ chèng-chhek ū i ê pit-iàu-sèng, in-ūi ū thài chē chū-bîn kiau î-bîn bô o̍h a̍h-sī bô iōng Catalunya-gí.  Siâng-sî mā ū kóa Se-pan-gâ-gí ê sú-iōng-chiá piáu-sī che sī khî-sī-sèng ê chèng-chhek, ûi-hoán in iōng Se-pan-gâ-gí ê bîn-koân.  Chèng-chhek-bīn ê éng-hióng chō-chiâⁿ Catalunya-gí tī koaⁿ-hong kap ha̍k-su̍t-kài ná lâi ná kiông-sè, m̄-koh tùi gí-giân siā-hōe-sèng ê sú-iōng tō pí-kàu khah bô éng-hióng; bó-gí sī Se-pan-gâ-gí ê lâng pêng-siông-sî iû-goân chiàu-siông iōng in ê oē.  




#Article 73: Tō-bêng-hōe (102 words)


Tō-bêng-hōe (道明會), Thian-chú-kàu ê 1 ê siu-hōe. Chèng-sek ê Latin miâ-chheng hō-chò Ordo Praedicatorum, ì-sù sī Thoân-tō-chiá ê siu-hōe.

Le̍k-sú siōng, Tō-bêng-hōe kap Iâ-so͘-hōe tùi Tiong-kok, Ìn-tō͘ téng só͘-chāi ê chi̍t-koá bîn-kan gî-sek ū gī-lūn. Iâ-so͘-hoē ê li̍p-tiûⁿ khim-hióng chiap-siū pō͘-hūn gî-sek, jīm-ûi bô khan-sia̍p tio̍h chong-kàu. Tō-bêng-hoē hoán-tùi. Tī 18 sè-kí kàu-chong khiā tī in hit-pêng, chū án-ne Thian-chú-kàu tī Tiong-kok ê oa̍h-tōng tō khai-sí chió--khì.

Tō-bêng-hoē tī 17 sè-kí kap 19 sè-kí bat phài thoân-kàu-sū khì kàu Tâi-oân. Tō-bêng-hoē ê le̍k-sú kì-chài ū Francisco de Santo Domingo (Portugal-lâng, -1633) kap Luis Moro (Se-pan-gâ-lâng, -1636) 2 lâng tī hia siū-hāi .




#Article 74: Thih-koan-im (297 words)


Thih-koan-im sī 1 khoán tê-bí, siāng-chá chhut-sán tī Hok-kiàn Chôan-chiu An-khoe-kōan, chò--chhut-lâi ê tê-sim, kiat-chiâⁿ sè-sè lia̍p, 1-ôan-á 1-ôan, lio̍h-á ū bóe-liu, ū lâng kóng khòaⁿ-tio̍h chhan-chhiūⁿ chhân-eⁿ ê thâu, iū-koh chhan-chhiūⁿ tō͘-kôai-á (kap-kôai-á, 蝌蚪) ê bóe-liu. Tê phàu hó-sè liáu-āu, hō͘-lâng 1-chióng chheⁿ-hio̍h khong âng-kîⁿ ê kám-kak. Thih-koan-im sī o͘-liông-tê ê tin-phín.

Thih-koan-im ê chò-tê chhiú-gē ū khah hok-cha̍p, sêng-phín tê ê tê-sim ke-chin pá-lia̍p (饱粒), sok-kiat (束结), tê ê sek-tī mā chin-chiàⁿ chheⁿ, iū-koh o͘-kim. Hó tê tī-leh chò-tê ê tiong-kan hià-ê ka-pi-kiⁿ (咖啡碱) ê sûi-tio̍h chúi-hūn cheng-hoat, tê-sim to̍h-ē chhut-hiān 1-têng pe̍h-pe̍h po̍h-po̍h ê sng, iōng kún-chúi chhiong-phàu kòe-āu, liam-mī ē-tàng phīⁿ-tio̍h 1-khóan ná-chhūn thian-jiân lân-hoe ê phang-bī, hit-chióng bí-biāu ê kám-kak, sit-chāi hō͘-lâng o-ló kah ē tak-chi̍h ! Phàu-tê siāng-hó ài kèng sok-kiat iū-koh kó͘-chui ê tê-kū, chia̍h-tê seng ài phīⁿ tê-phang. Thih-koan-im tê lim-koè liáu-āu, chin sûn, chin kam-tiⁿ, hō͘ lâng pàng-bōe-lī. Kīn-nî-lâi, si̍t-chè piáu-bêng o͘-liông-tê ē-tàng chheng-ka kiān-sin kah bí-iông ê kong-hāu, iu-kî tit-tio̍h Ji̍t-pún kah Tang-lâm-a bîn-chiòng ê hí-ài.

Thih-koan-im sī o͘-liông-tê ê tin-kùi phín-chéng. Tê-hio̍h 1-nî 4-kùi bán 4-pái, àn nî-thâu ê ú-súi kàu-kah li̍p-hē chit-tōaⁿ sî-kan chhai-siu ê tê, hō-chòe chhun-tê, m̄-nā sán-liōng kôan (chiām chôan-nî sán-liōng 50% ), phín-chit mā siāng-kài hó. An-khoe thih-koan-im ê chè-chok kang-gē ài keng-kòe ē-kha chit-kúi-hāng pō͘-chō͘ : chhoe-hong → pha̍k-ji̍t → koh chhoe-hong → khí-kàⁿ→ chhá chhiⁿ → nóa tê → thâu-piān hang → jī-piàn hang → koh nóa → ûn-hóe pû → kèng tê. chia̍h-tê ê hong-sek, Ē-mn̂g, Chôan-chiu, Chiang-chiu, Tiô-chiu chit-tah kah Tâi-ôan lóng chin sio-siâng, bîn-kan thôan-thòng sî-kiâⁿ chia̍h kang-hu-tê. Sio̍k-gí kóng  Tê chia̍h tē-jī phàu, bó· chhōa pòaⁿ-ló-lāu  , kó-kiàn Bân-lâm-lâng chia̍h-tê sī chin káng-kiù--ê. Chhù-lāi-té nā-ū lâng-kheh lâi, ji̍p-mn̂g seng hōng-tê, che sī lán Bân-lâm-lân] jia̍t-chêng hò͘ⁿ-kheh ê piáu-hiān, koh-khah sī 1-chióng tùi-thāi seng-o̍ah ê gē-su̍t.




#Article 75: Kang Hūi (119 words)


Kang Hūi (江蕙, pún-miâ Kang Siok-hūi 江淑惠, 196? nî 9 goe̍h 1) sī Tâi-gí koa thian-hō·-kip ê bêng-chheⁿ koa-chhiú. Ko-hiông lâng (?).

I ê saⁿ-mōe 江淑娜 oân-nā sī chhut-miâ ê koa-chheⁿ.

I chhut-sì tī 1 ê ka-kéng chheng-khó· ê ka-thêng, lóng-chóng 6 ê gín-á. sè-hàn chia̍h-pn̄g tiāⁿ-tiāⁿ toh-téng bô chhài, bián-kióng pn̄g kiáu tāu-iû chò 1 tǹg. In put-sî poaⁿ-chhù. 9-hoè ê sî-chūn kui-ke poaⁿ khì Tâi-pak Pak-tâu. In lāu-pē chò pò·-tē-hì ang-á. I chū sè-hàn tō hèng chhiùⁿ-koa, in pē-bó khêng koá chîⁿ hō· i toè Nakasi ê sai-hū o̍h koa. 9-hoè khai-sí tī Pak-tâu ê pn̄g-tiàm, chiu-ka chhiùⁿ àm-liām ê Ji̍t-pún koa hō· Ji̍t-pún koan-kong-kheh thiaⁿ, tō· ji̍t-chí. Āu--lâi poaⁿ khì Saⁿ-têng-po·, Tâi-pak-kiô piⁿ ê ē-kha-chân siā-hoē.




#Article 76: An-khoe-koān (237 words)


An-khoe-koān (Hàn-jī: 安溪縣) sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Choân-chiu-chhī kóan-ha̍t ê chi̍t-ê koān, hông kiò chò thih-koan-im tê ê kò͘-hiong, . Kong-gôan 1985 nî, Tiong-kok Kok-bū-īⁿ phoe-chún ûi iân-hái tùi-gōa khai-hòng kōan. An-khoe ( An-khe ) tī  Bân-lâm kim-saⁿ-kak  ê tiong-sim tē-tài, kū-lī Ē-mn̂g 80 kong-lí, lī Chôan-chiu 50 kong-lí, lī Chiang-chiu 80 kong-lí. An-khoe chôan-kôan thó͘-tē bīn-chek 3057.28 km², jîn-kháu 106 bān lâng chó-iū, kóan-ha̍t 24-ê hiong-tìn. 

An-khoe sī Tiong-kok o͘-liông-tê ê hoat-gôan-tē, tê-hio̍h ê sán-liōng Hok-kiàn chôan-séng pâi tē-it, phín-chit siōng pâi-chí, ē-tàng kóng sī : miâ-seng thàng Pak-kiaⁿ, chin-chiàⁿ chhut-miâ hái-lāi-gōa. 

An-khoe-koan le̍k-sú iu-kiú, jîn-kia̍t tē-lêng, bêng-sèng kó͘-chek móa sì-kè. Chôan-kōan lóng-chóng ū kōan-kip í-siōng ê bûn-bu̍t pó-hō· tan-ūi 50 gōa ê, siāng chhut-miâ ê An-khoe bûn biō (安溪文廟) kah Bân-lâm kó͘ sī-biō Chheng-chúi-giâm, múi-chi̍t-nî ê iû-kheh lóng-chóng chhiau-koè chiâⁿ-phah-bân lâng hiah-nih chōe. Hiān-chú-sî, gōa-kok seng-lí-lâng tâu-chu heng-kiàn ê  Chì-bân seng-thài lú-iû hn̂g  (志閩生態旅遊園), pau-koat  Soaⁿ-chôaⁿ tō͘-ká-chhun  (山泉度假村) kah  Un-chôaⁿ tō͘-ká-chhun  (溫泉度假村) chit-nn̄g-ê hó-sńg ê só͘-chāi. Lú-kheh tī chia, ē-tàng thé-hōe tio̍h  phiau-liû, iá-chiàn hūn-liān, peh chio̍h-piah  chit-khóan hó-sńg koh chhù-bī ê ūn-tòng. 

An-khoe sī Hok-kiàn-séng chin chhut-miâ ê kiâu-hiong, hái-gōa hôa-kiâu hiong-chhin 80-gōa-bān lâng, in khiā-tī sè-kài 30-gōa-ê bô-siâng ê kok-ka kah tē-khu. An-khoe mā-sī Tâi-ôan Hàn-jîn chú-iàu ê chó͘-chek-tē, chha-put-to 200-gōa-bān Tâi-ôan-lâng chó͘-ke sī An-khoe, chit-ê só͘-jī liōng-ki-iok chiàm Tâi-ôan chóng jîn-khàu ê 10% . Kong-gôan 1994 nî kah 1997 nî, bat tī An-khoe-kōan sêng-kong kú-pān kòe 2-kài ê  Sè-kài An-khoe Hiong-chhin Tāi-hōe .




#Article 77: Má-chó͘-tó (115 words)


Má-chó͘-tó, (馬祖島), iū kiò-chò Lâm-kan-tó  (南竿島), tī Hok-kiàn Bân-kang chhut-hái-kháu phian-pak hong-hiòng tāi-iok 15 hái-lí ê só͘-chāi, i ê tùi-bīn to̍h-sī N̂g-kî pòan-tó. Má-chó͘-tó chóng bīn-chek 10.4 km², sio̍k Liân-kang-kōan kóan-ha̍t. 

Kin-kù Liân-kang kōan-chì ê kì-châi, Sòng-tāi Hok-kiàn Phô͘-chhân lú-chú Lîm Be̍k-niû, ūi-tio̍h chhōe i ê lāu-pē, bô-kò͘ sèⁿ-miā, tâu lo̍h hái-té. I ê sin-si hō͘ hái-éng koah khì-kàu Liân-kang-kōan ê Lâm-kan-tó chit-tah. Tó siōng ê peh-sìⁿ siū i ê hàu-sim só͘ kám-tōng, kā i ê song-sū pān kah chin liông-tiōng, pēng-chhiáⁿ khí-keng khí-biō lâi kā-i chè-pài. Āu--lâi, Chheng-tiâu Khong-hi hông-tè chek-hong Lîn Be̍k-niû ûi Thian-hō͘ , āu-tāi ê lâng lóng kā i kiò-chò Má-chó͘ (媽祖), iah, Lâm-kan-tó mā chôan hō͘-lâng kiò-chò Má-chó͘ Lia̍t-tó (馬祖-).




#Article 78: Lô-chúi-khe Kong-siā (266 words)


Lô-chúi-khe Kong-siā (LTK, hàn-jī: 濁水溪公社; 1990 nî chèng-sek chhòng-li̍p) sī Tâi-oân chhut-miâ ê tē-hā ga̍k-thoân.  In ê im-ga̍k ū punk, rock, nakasi, Tâi-oân bîn-iâu téng-téng ê sêng-hūn thàu-lām chò-hoé.  In āu-lâi chheng-hō· in kiâⁿ ê im-ga̍k lō·-soàⁿ, Taik (Hôa-gí: 台客).

Lô-chúi-khe Kong-siā mā hō-chò LTK, ū-sî-chūn siá Loh Tsui Kweh.  Hō Lô-chúi-khe ê miâ, iōng LTK ê phèng-im, lóng piáu-sī in ū ì-sek kiâⁿ 1 tiâu pún-thó· ê lō·-soàⁿ.

In ê koa khah chē kui-tiâu iōng Hō-ló-oē, ū-sî sī Hôa-gí.

Lô-chúi-khe Kong-siā bat ho·-èng Tâi-oân 90 nî-tāi chho·-kî ê ke-thâu ūn-tōng, pau-koat lô-kang, khoân-pó, hoán Kok-bîn-tóng ui-koân thé-chè téng-téng ê siā-hoē gī-tê.  In mā bat chàn-siaⁿ chi-chhî jîn-koân ūn-tōng kap Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng.

In ê koa tiāⁿ-tiāⁿ chhiùⁿ chhut ē-kha-chân siā-hoē chò-kang-á-lâng ê sim-siaⁿ, te̍k-pia̍t sī cha-po·-lâng ê ut-chut, tùi sèng ê ǹg-bāng, tùi sèng-bû-lêng ê kiaⁿ-hiâⁿ.  In ê koa-sû thiau-kò·-ì ū chin chē tùi sèng ê biô-siá (chhin-chhiūⁿ phah-chhiú-chhèng, SM) kap lah-sap, chho·-ló· ê oē-gí (khó-pí kóng sái, kàn-kiāu).

Ū lâng jīn-ûi in khoàⁿ-khin cha-bó·-lâng.  Kiông-kan Sat-jîn chit tè koa te̍k-pia̍t ū cheng-gī.

Chhan-chhiūⁿ phêng-lūn-ka Malaita kóng--ê, thiaⁿ--koè ê lâng m̄ sī chin kah-ì tō sī put-chí-á hoán-kám.

Chhoà Hái-un, Koa Jîn-kian 2 lâng í-chá tha̍k Tâi-oân Tāi-ha̍k, āu--lâi hông thoè-ha̍k.

Lô-chúi-khe Kong-siā chá-kî ê im-ga̍k hoán-èng Chhoà Hái-un ê kháu-bī, sêng grunge.  Siā-hoē-chú-gī Kái-hòng Tâi-oân, U238 sio̍k kāng chit-ê hong-keh.  Chhoà Hái-un mā toà lâi pún-thó· bîn-iâu ê goân-sò·.  Lēng-goā 1-ūi lêng-hûn jîn-bu̍t Koa Jîn-kian toà lâi Nakasi.  I tī koa lāi-té chham hóng thoân-thóng hì-khek ê kháu-pe̍h kap chháu-kin ê kàn-kiāu bûn-hoà.  Malaita jīn-ûi Lâu Pek-lī toà lâi khah li̍p-thé ê pian-khek hong-keh.




#Article 79: Ko-kah-hì (493 words)


Ko-kah-hì, iū kiò-chòe  Káu-kak-hì  , sī Hok-kiàn chú-iàu ê hì-khiok kio̍k-chéng, iōng Bân-lâm-gí chò-ûi ián-chhut ê gí-giân. Ko-kah-hì chú-iàu liû-hêng tī Chôan-chiu, Ē-mn̂g, Kim-mn̂g, Tâi-oân chià-ê thong-hêng Bân-lâm-gí ê só·-chāi, siāng-chá ê hoat-gôan-tē sī Chôan-chiu. 

Ko-kah-hì hêng-sêng tī Chheng-tiâu tiong-kî. Lâi-kóng hit-chūn-sī ê Chôan-chiu siâⁿ, kiàn-nā tú-tio̍h cheh-ji̍t ah-sī hí-khèng ê ji̍t-chí, lóng-ài kí-pān oah-tōng iû-hêng seh ke-á-lō·. seh ke-á-lō· ê tiong-kan, chhoan-bîn to̍h-ài chng kok-chióng kak-sek ê Chúi-hó· jîn-bu̍t. Án-ne, ū-lâng phah-kûn-thâu, ū-lâng kòng-kó·, pûn phín-á, mā-ū lâng chhiūⁿ-khek liām koe-si, ián-chhut kán-té ê kó·-sū. Hoat-tián kàu āu--lâi chit-chióng choan-tê piáu-ián Song-Kang eng-hiông kó·-sū ê hì-pan chiū chhut-hiān--lo·h. peh-sèⁿ kā chit-chiong hì-pan ê ián-ôan kiò-chòe  sòng-kang-á  , chit-khóan ê hì-bûn hō·-chòe  Sòng-kang-hì  . Kàu-kah Chheng-tiâu āu-kî, Lâm-oaⁿ niá-tau-chhoan chhut-hiān 1-pan miâ-kiò  Ha̍p-heng  ê hì-pan , in ê piáu-ián hêng-sek tu̍t-phò thôan-thóng hì-pan kan-nā piau-ián Sòng-Kang kó·-sū ê kheng-kè, tōa-táⁿ ka-ji̍p 1-kóa-á bûn-hì ê pō·-hūn, āu--lâi iū-koh hoat-tián kàu siù-páng-hì (绣房戏). Chit-khóan iû sòng-kang-hì kah ha̍p-heng-hì hō·-siong thàu-lām khip-siu pēng-chhiáⁿ tio̍k-chiām tēng-hêng--lo̍h-lâi ê hì-khek, to̍h-sī hiān-chú-sī lán kóng--ê  ko-kah-hì  .

Ko-kah-hì ê kio̍k-bo̍k hun-chòe  tāi-khì-hì  ( kiong-têng hì kah bú-hì ),  siù-pâng hì  kah  thiú-tòaⁿ hì  chit 3-tōa lūi-hêng, iu-kî bú-hì, tiú-tòaⁿ hì kah kong-àn hì siāng-kài chōe. Kio̍k-bo̍k tōa-to-sò· lâi-chū ka-lé-hì, pò·-tē-hì kah kó·-tián siáu-soat, pí-lūn-kóng Sam-kok, Lia̍t-kok, Chúi-hó·-tōan, Ga̍k-hui tōan téng-téng. mā-ū 1-pō·-hūn sī ko-kah-hì gē-jîn ka-tī àn bîn-kan thôan-soat khì kái-pian--ê, pí-lūn Hoan-pô-lāng, Tông-jī-pia̍t, Kóan-hú-sàng chià-ê thôan-thóng kio̍k-bo̍k. 

Ko-kah-hì ê im-ga̍k ki-chhó· sī Lâm-im (iū kiò-chòe Lâm-kóan, Lâm-khiok he̍k-chiá Lâm-ga̍k ), che í-gōa, iū-koh khip-siu ka-lé-tiāu kah bîn-kan koa-iâu, pēng-chhiáⁿ tī sôan-lu̍t chiat-chàu téng-bīn chòe-liáu kái-kek, hō· i ē-tàng koh-khah hó lâi phòe-ha̍p hì-tâi-téng piáu-ián kok-chióng jîn-bu̍t ê sèng-keh. Ko-kah-hì ū chin lông-hō· ê hiong-thó·-bī, i ê chhiùⁿ-khiuⁿ iōng pún-siaⁿ, ū-sî kôan-tiāu āng-siaⁿ, ū-sî iū-koh khin-siaⁿ sè-gí. 

Ko-kah-hì ê ga̍k-khì, pun-chòe bûn-ga̍k kah bú-ga̍k. Bûn-ga̍k í kó·-chhoe ûi-chú, kî-thaⁿ phōaⁿ-chàu ê ga̍k-khì ū : phín-á, tōng-siau, sam-hiân, jī-hiân, gî-pê, iûⁿ-khîm, hiân-á, tiong-hiân, sio-thê-khîm kah tōa-thê-khîm. Bú-ga̍k ū : phah-kó·, sió-kó·, thong-kó·, tōa-sè-lô, tōa-sè-chhim-á téng-téng ga̍k-khì.

Ko-kah-hì ê kak-sek hām kiaⁿ-kio̍k chha-put-to sio-siâng, thiú-kak ê piáu-ián iu-kî tu̍t-chhut. Kan-nā thiú-kak to̍h ē-sái pun-chòe cha-po· thiú kah cha-bó· thiú; iah, cha-po· thiú koh pun-chòe bûn-thiú kah bú-thiú. Bûn-thiú iū-koh ū tn̂g-saⁿ thiú kah té-saⁿ thiú chi-hun; bú-thiú mā koh-chāi pun-chòe su-iâ thiú kah khún-sin thiú. cha-bó·-thiú ū hu-jîn thiú, hm̂-lâng thiú, lāu-pô-á thiú, kán-á thiú téng sò·-cha̍p-hāng. Thiú-kak ê piáu-ián gē-su̍t chin-chiàⁿ hong-hù, chhin-chhiūⁿ  kong-chú thiú ,  phòa-saⁿ thiú  ,  ka-lé thiu  ,  cha-bó· thiú  téng-téng lóng-chóng sī ko-kah-hì gē-jîn àn seng-o̍ah tang-tiong thê-chhú sò·-chhâi, thong-kòe ka-tī ê nó·-le̍k siat-kè--chhut-lâi-ê. Chià-ê tiú-kak piáu-ián tōng-chok bí-biāu kî-khiáu; piáu-chêng chhiò-khoe o̍ah-phoat. Im-ga̍k ê chiat-chàu chheng-chhó, bú-tō-sèng kiông, m̄-nā khin-khòai chhù-bī, iū-koh te̍k-sû, si̍t-chāi hō·-lâng kám-siū tio̍h chin-chhim ê hiong-thó·-chêng kah khin-sang lōng-bān ê khì-hūn. Khòaⁿ-hì ê lâng m̄-nā ē-tàng àn tang-tiong thé-hōe tio̍h khin-sang kah lû-khòai, iū-koh e-tàng kak-ngō· chhut chin-chōe jîn-seng ê tiat-ha̍k.

Kh-kha-hì liû-thoân kaù tâi-oân aū, chiām-chiām thaù-lām kî-thāⁿ liû-hêng tī Tâi-oân ê hì-kio̍k kap im-ga̍k (chú-iaù sī lâm-koán kap pak-koán).




#Article 80: Toā-ki (103 words)


Toā-ki (hàn-jī: 大支, pún-miâ Chan Koàn-iông 曾冠榕, 1969 nî chó-iū chhut-sì), Tâi-oân ê 1 ê hip hop gē-su̍t-ka.  I ê Hō-ló-oē rap te̍k-pia̍t chhut-miâ.  I ê tē-1-tiuⁿ koh-jîn choan-chip sī Sia̍t-chhàn-liân-hoe (舌粲蓮花, 2002); khek-poâⁿ kong-si soan-thoân sī Hoâ-jîn sè-kài thâu-1-tiuⁿ rap ê choan-chip.  I bat hām MC HotDog ha̍p-chok.

It-poaⁿ lâng tùi i hit tè siau-lō· kài hó ê single, Tâi-oân Sóng te̍k-pia̍t ū ìn-sióng.  Chit tiâu koa piáu-hiān chhut 1 chióng ū chū-sìn ê Tâi-oân jīn-tông.  Koa miâ kiám-chhái sī siang-koan-gí, tî-liáu ū thiòng ê ì-sù, im iū-koh sêng Hôa-gí siōng (頌, Hàn-gú Pheng-im: sòng), só·-í mā ū ko-siōng, o-ló ê ì-bī.




#Article 81: Hui-li̍p-pin (446 words)


Hui-li̍p-pin ia̍h-sī im-e̍k chò Hui-lu̍t-pin (Hàn-gí: ), choân-chheng Hui-li̍p-pin Kiōng-hô-kok (Hui-li̍p-pin-gí: ), tī A-chiu ê tang-pō͘, iû Thài-pêng-iûⁿ ê Hui-li̍p-pin Kûn-tó kah sì-kho͘-le̍ ê tó-sū, lóng-chóng 7500 gōa ê tōa-sió tó-sū cho͘-sêng. 

Tāi-iok chêng 3000 nî ê sî, Lâm-tó bîn-cho̍k khai-sí tī Hui-li̍p-pin khiā-khí, chia Lâm-tó lâng chú-iàu sī tùi Tâi-oân kòe--lâi. Kàu chêng 500 nî ê sî-chūn, Hui-li̍p-pin khai-sí kap Ìn-tō͘, Lâm-iûⁿ kî-thaⁿ só͘-chāi, koh-ū Tiong-kok ū bō͘-e̍k lâi-óng.

Kong-gôan 1521 nî, Au-chiu thàm-hiám-ka Ferdinand Magellan chhōa-tio̍h i thàm-hiám-tūi keng-kòe chit-ê só·-chāi. 1565 nî liáu-āu, Se-pan-gâ khai-sí thóng-tī chit-phiàn thó·-tē, 1898 nî liáu-āu ōaⁿ Bí-kok thóng-tī. 1935 nî, kok-ka chhòng-kiàn  kiōng-tông-thé , 1946 nî chhú-tit ôan-chôan ê to̍k-li̍p. 

Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kî-kan, bat hō· Ji̍t-pún-lâng chiàm-niá kòe 1-chām. 1965 nî kòe-āu, chóng-thóng Ferdinand Marcos si̍t-hêng to̍k-chhâi thóng-tī, it-ti̍t kàu-kah 1981 nî, Maria Corazón Aquino kèng-sóan sèng-lī liáu-āu, chiah kóaⁿ-cháu Marcos, pēng-chhiáⁿ chiong i khu-tiok chhut-kéng.

Hui-li̍p-pin si̍t-hêng chóng-thóng-chè. Chóng-thóng sī kok-ka ê gôan-siú kiam chèng-hú siú-náu, koh kiam bú-chong pō·-tūi ê chóng-su-lēng. 

Hui-li̍p-pin chit-ê kok-ka ê thó·-tē chóng--ê ē-tàng kā pun-chòe Luzon, Visayas kah Mindanao 3 tōa pō·-hūn. Chôan-kok lóng-chóng ū 13-ê tē-khu, 1-ê hêng-chèng-khu Cordillera, 1-ê chū-tī-khu (Mindanao Muslim chū-tī-khu). Chóng--ê 76-ê séng. 

Hui-li̍p-pin tōa-pō·-hūn ê kok-thó· sī kôan-soaⁿ, ko-gôan kah sió soaⁿ-lûn cho·-sêng--ê, o̍ah-hóe-soaⁿ chiâⁿ chōe, tē-tāng chin keng-siông. Mindanao ê Apo Hóe-soaⁿ sī kok-lāi siōng-kôan ê 1-chō soaⁿ. Luzon ê Mayon Hóe-soaⁿ sī siōng-tōa ê o̍ah-hóe-soaⁿ. Kok-lāi chú-iàu ê hô-liû sī Mindanao Hô kah Cagayan Hô. 

Hui-li̍p-pin sio̍k hái-iûⁿ-sèng jia̍t-tāi kùi-hong khí-hāu, nî pêng-kun khì-un 27℃, nî kàng-hō·-liōng ta̍t-kàu 2500 kong-lî chó-iū. Jo̍ah--lâng tiāⁿ-tiāⁿ ū teh chò hong-thai. 

Hui-li̍p-pin siāng chú-iàu ê lâng sī sio̍k Má-lâi-cho̍k, pau-koat Thaⁿ-ka-lo̍k lâng kah kî-thaⁿ 4-ê bîn-cho̍k. Lēng-gōa koh ū Tn̂g-lâng (Hôa-jîn), Ìn-nî-lâng, Ìn-tō·-lâng kah A-la-pek lâng téng. Kok-lāi sìn-hōng Thian-chú-kàu ê lâng chha-put-tō chiàm 85%, lēng-gōa koh ū 4.9% ê lâng sìn-hōng I-su-lân-kàu, chió-sò· làng sìn-hōng To̍k-li̍p-kàu kah Ki-tok-kàu, Tn̂g-lâng tāi-to-sò· sìn-hōng Hu̍t-kàu, gôan-chū-bîn chha-put-to lóng sìn-hōng Gôan-sú chong-kàu. 

Hiān-tāi Hui-li̍p-pin ê bûn-hòa sī tan-se-iûⁿ ê sa-lām, i tián-hiān Má-lâi sek bûn-hòa ê tông-sî, mā khip-siu tōa-liōng ê Se-pan-gâ kap Bí-kok bûn-hòa éng-hióng.

Hui-li̍p-pin-lâng hō-miâ ê hong-sek sī bêng-hián ê Se-pan-gâ hêng-sek, put-koán sī miâ-sèⁿ, Se-pan-gâ-sek hō-miâ lóng sī tong-tē chú-liû, jî-chhiá kî-tiong koh ū chi̍t pō͘-hūn sī chāi-tē he̍k-chiá kî-tha lâi-goân (pí-lūn Hok-kiàn) miâ-sèⁿ ê Se-pan-gâ-hòa. Chi̍t khoán hiān-siōng kap in 19 sè-kí sî chóng-tok Narciso Clavería y Zaldúa thui-sak Se-pan-gâ hō-miâ ū koan-hē. 

Tû-liáu lâng-miâ, tē-hō-miâ kap ki-koan siat-si ê miâ mā lóng tōa-hūn sī Se-pan-gâ-sek. Chóng-sī chi̍t pō͘-hūn óa-ná î-chhî Má-lâi (Lâm-tó) ê tek-sek.

Kun-kù thóng-kè, bo̍k-chiân Hui-li̍p-pin ê Tn̂g-lâng lâng-sò· tāi-khài ū chiâⁿ-pah-bān, tang-tiong chha-put-to ū 8, 9-siâⁿ ê lâng cho·-ke tī Hok-kiàn ê Bân-lâm tē-khu (pau-koat Chôan-chiu, Chiang-chiu kah Ē-mn̂g). 




#Article 82: Ho̍h-ló bîn-kan im-ga̍k (294 words)


Tâi-ôan Ho̍h-ló phài bîn-kan im-ga̍k, pau-koat Ho̍h-ló bîn-koa kah khì-ga̍k nn̄g pō͘-hūn. 

Ho̍h-ló bîn-koa, ki-pún-siōng sī teh kóng Tâi-ôan bîn-kan ê Ho̍h-ló koa-iâu, iōng Bân-lâm-gí (Ho̍h-ló-ōe) ián-chhiùⁿ, sī ùi kòe-khì chi̍t tāi sòa chi̍t tāi siong-thôan--lo̍h-lâi ê bin-kan koa-iâu.

Tâi-ôan Ho̍h-ló bîn-koa, àn-chiàu sán-seng kah liû-thong hun-pō͘ ê chōng-hóng, liōng-ki-iok ē-sái pun-chòe saⁿ ê khah tōa ê phìⁿ, che to̍h-sī: sai-pō͘ pêng-gôan, Hêng-chhun tē-khu kah pak-pō͘ Gî-lân tē-khu. Chit saⁿ ê khu-he̍k, tú-tú-hó mā-sī Bân-lâm-lâng tēng-ku khai-hoat siāng-kài chi̍p-tiong ê só͘-chāi.

Àn-chiàu koa-sû biâu-siá ê hong-keh, tāi-khài pun-chòe ē-kha kok-chióng ê lūi-hêng:

Put-lī-kò, in-ūi koa-sû óng-óng khan-liân chin-chōe chióng ê ì-gī, ū-sî mā chin oh-tit kā Ho̍h-ló bîn-koa chòe tan-sûn ê hun-lūi. Ho̍h-ló bîn-koa ê ián-chhiùⁿ tōa-to-sò͘ sio̍k-î toaⁿ-im khiok-tiāu ê ián-chhiùⁿ, mā-ū sio-po tùi-chhiùⁿ--ê, pí-lūn Thô-hoe tah-tō͘ kah Tō͘-ún-á koa. Che í-gōa, koh-ū gîm-siōng sek ê ián-chhiùⁿ hong-hoat, put-kò khah hán-kiàn. Ho̍h-ló bîn-koa ê choh-sû choh-khek chin sû-phok, i ê sôan-lu̍t bí-biāu, chhiong-bóan hiong-thó͘-bī, koa-sû it-poaⁿ sī sì kù chhit jī, lâng kóng “sì-kù-liân-á”. 

Tâi-ôan Ho̍h-ló bîn-kan khì-ga̍k, àn-chiàu im-ga̍k te̍k-sek, ē-tàng pun-chòe lâm-kóan ga̍k kah pak-kóan ga̍k nn̄g ê phài-pia̍t, chóng--sī khah-chē ha̍p-chàu, to̍k-chàu khah-chió. To̍k-chàu im-ga̍k ê ga̍k-khì thong-siông sī hiân-á chit-lūi--ê, chhan-chhiūⁿ tōa-kóng-hiân, jī-hiân, ah sio̍k-î phoah-hiân ga̍k-khì ê go̍eh-khîm, ū-tang-sî-á mā-ē iōng--tio̍h. 

Ha̍p-chàu khì-ga̍k chhái-iōng ê ga̍k-khì, pau-koah “kim (金), chio̍h (石), thó͘ (土), phôe-kek (革), si-sòaⁿ (絲), tek (竹), phû (匏)” kok-chióng lūi-hêng--ê, àn-chiàu ga̍k-khì bô-kâng ê pian-chè, koh ē-tàng pun-chò ē-kha sì chióng lūi-hêng: 

Che-í-gōa, chi̍t-kóa-á iû-tio̍h Tâi-ôan kīn-nî-lâi gē-kài só͘ chhòng-chok--ê, iu-siù ê Bân-lâm-gí chhiò-khoe-kio̍k, mā hō͘-lâng khòaⁿ-chòe sī Ho̍h-ló im-ga̍k tiōng-iàu ê chó͘-sêng pō͘-hūn. Chit-khóan chhiò-khe kio̍k tōa-to-sò͘ sī iau-chhiáⁿ gē-kài ê chhiò-khoe ián-ôan lâi lio̍k-chè--ê, i ê te̍k-tiám sī chhiong-bóan chhù-bī kah hàm-kó͘, gí-giân tùi-pe̍h cha̍p-chiok chhiò-khoe, iu-kî siū-tio̍h bîn-chiòng ê hí-ài kah phâng-tiûⁿ.




#Article 83: Ho̍h-ló (215 words)


Tī Tâi-oân, Ho̍h-ló (Hō-ló) chit sû chí só͘-ū kóng Ho̍h-ló-oē ê lâng a̍h-sī in ê bûn-hoà.

Ū lâng jīn-ûi, siong-tùi Bân-lâm, Hok-kiàn, Tâi-oân téng-téng ê siong-koan-sû, Ho̍h-ló bô bêng-hián ê tē-he̍k hoān-ûi. Chit tiám hām Kheh-ka ū lūi-sū ê só͘-chāi. Chóng--sī, mā ū lâng jīn-ûi sī chí Hok-kiàn (福建), a̍h-sī chí Lo̍k-iông (洛陽) tē-tāi ê Hô-lo̍k (河洛). Bo̍k-chêng Tâi-oân loē-pō͘ pēng bô chi̍t ê tēng-lūn.

Ho̍h-ló ê Hàn-jī siá-hoat chêng-kah-taⁿ lóng ū lâng gī-lūn. Ē-tàng hun chit-kúi-chióng chú-iàu ê siá-hoat kap koan-tiám:

Tī Tâi-oân, í-siōng chêng saⁿ chióng Hàn-jī siá-hoat lóng chin chia̍p chhut-hiān. “河洛” kap “福佬” pí-kàu-tek khah phó͘-phiàn, “河洛” ū kín lâi kín chia̍p-iōng ê chhu-sè. Chú-liû ê koan-tiám khim-hióng kā tòng-chò chiàⁿ-bīn he̍k-chiá tiong-li̍p ê oē-gí.

Tâi-oân thóng-phài ia̍h hó, to̍k-phài ia̍h hó, lóng bô bêng-hián ê phian-ài. Bûn-hoà Tâi-to̍k tùi “河洛” khah hoán-kám, kám-kak sī chi̍t chióng bô ha̍h sî-tāi ê Tiong-goân ì-sek, só͘-í mā bat ū lâng kā kái chò “和樂”, piáu-sī “hô-pêng khoài-lo̍k”.

In-ūi Hàn-jī ê siá-hoat kap ì-gī lóng bô khak-tēng, ū lâng chàn-sêng lia̍h im siá Lô-má-jī tō hó.

Kheh-gí ê koan-hē-sû sī Ho̍k-ló, Hàn-jī chāi-lâi siá-chò “學老”, lia̍h-im tàu--ê. “福佬” ê Kheh-oē tho̍k-im sī “Fuk-ló” (Kheh-gí Pe̍h-oē-jī, khó-pí “福建” sī “Fuk-kien”), m̄-koh Kheh-oē bô chit chióng kóng-hoat. Hiān-tāi ê Ho̍k-ló bô bêng-hián ū khin-sī ê ì-bī.




#Article 84: Kim-mn̂g-ông kap Lí Péng-hui (179 words)


Kim-mn̂g-ông kap Lí Péng-hui, Tâi-oân chhut-miâ ê chheⁿ-mê im-ga̍k-ka.  In 2 lâng tī pak-pō· Pak-tâu, Tām-chúi ê thoân-thóng tê-sek chhiùⁿ-koa chin chē tang, tī 1997 nî chiah keng-koè Phoaⁿ Sió-kiap, Tân Bêng-chiong chhut Hō-ló-oē choan-chip Liû-lōng kàu Tām-chúi, chū án-ne toā chhut-miâ.  Nakasi sī in ê hong-keh.

Kim-mn̂g-ông (金門王) pún-miâ Ông Eng-thán (王英坦, 1953 nî- 2002 nî).  Iáⁿ-siòng kì-lio̍k-chiá Phoaⁿ Sió-kiap (潘小俠) tī Tām-chúi Má-kai pài-tn̂g hù-kīn hām i se̍k-sāi.  In-ūi Ông sī Kim-mn̂g lâng, i tō kā i hō Kim-mn̂g-ông chit ê miâ.  Kim-mn̂g-ông sè-hàn hò·ⁿ-hiân khì khioh peng-á tàn-hìⁿ-sak ê mi̍h, soah hō· hoé-io̍h chà kah ba̍k-chiu kiông-beh chheⁿ-mê, chhiú-poâⁿ tio̍h-siong.  12~3 hoè ê sî, Kim-mn̂g chèng-hú sàng i khì Tâi-oân chiū-ha̍k, m̄-koh ha̍k-hāu hiâm i nî-hoè siuⁿ chē, bô hō· i tha̍k.  I bat ti Báng-kah chò cha̍p-kang-á, liáu-āu ji̍p khì pin-gî-siā pûn lat-pah (?). Ba̍k-chiu chhiú-su̍t sit-pāi pìⁿ chheⁿ-mê, i chū án-ne khì kàu Sin-chng bông-jîn ha̍k-hāu, tī hia se̍k-sāi Lí Péng-hui.  Āu--lâi khì tī Tām-chúi, ū lâng kài-siāu i sì-kè ián-chhiùⁿ -- choân-tó chông thàu-thàu.

Lí Péng-hui (李炳輝)

In lóng-chóng chhut 3 tiuⁿ choan-chi̍p.




#Article 85: Nakasi (131 words)


Nakasi (Hoâ-gí: 那卡西) sī Tâi-oân ê 1 chióng im-ga̍k khoán-sek.  Chit sû tùi Ji̍t-pún-oē nagasi (流し) lâi ê , goân-pún sī liû-tōng, cháu-chông ê ì-sù.  It-poaⁿ jīn-ûi sī teh biô-siá Nakasi ga̍k-chhiú phiau-lōng ê ji̍t-chí.

Nakasi tī tē-2-pái tāi-chiàn liáu-āu ê im-ga̍k-sú ū siong-tong ê tē-ūi.  Chhan-chhiūⁿ Kim-mn̂g-ông kap Lí Péng-hui, Kang Hūi, Lô-chúi-khe Kong-siā chia chiâⁿ bô kāng-khoán ê ián-chhut-chiá, lóng ū siū Nakasi éng-hióng.

Nakasi ū chin tāng ê ē-kha-chân siā-hoē ê khì-bī.  Nakasi tng sî-kiâⁿ ê sî-chūn, ga̍k-su khò tê-sek, chiú-ka téng-téng ê ngô·-lo̍k-gia̍p tō· seng-oa̍h.  Tâi-pak Pak-tâu ê un-choâⁿ sán-gia̍p mā kap Nakasi ū bi̍t-chhiat ê koan-hē.

Tâi-oân kang-hoē ūn-tōng ê im-ga̍k choan-chip it-poaⁿ lóng ē chhah kúi-tiâu-á Nakasi ê koa-á.  Kang-lâng Li̍p-hoat Hêng-tōng Úi-oân-hoē ê koan-hē jîn-sū sīm-chì kā in ê ga̍k-thoân hō-miâ chò O·-chhíu Nakasi.




#Article 86: Tiong-kok (iōng-gí) (177 words)


Tiong-kok sī A-chiu tāi-lio̍k tang-pō͘ chi̍t tè khu-he̍k. Kin-sè hō ka-tī Tiong-kok ê chèng-khoân siōng-bô ū nn̂g-ê, pau-koat it-poaⁿ kok-chè jīn-tēng ê Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok, kap si̍t-chè koán-hat Tâi-oân (kiam Phêⁿ-ô͘), kap Kim-mn̂g kiam Má-chó͘ téng só͘-chāi ê Tiong-hôa Bîn-kok.

Chá-chêng thóng-tī Tiong-kok ê tè-kok Tāi-chheng, tī bóe-kî oa-ná ēng kok-chè só͘ jīn-ûi ê Tiong-kok chò tùi gōa kau-óng ê sin-hūn. Āu-lâi kiàn-li̍p ê chèng-khoân mā chhái-ēng Tiong-kok ê koan-liām. Jī-chhù Tāi-chiàn liáu-āu Tiong-kok Lōe-chiàn chō-sêng Chiúⁿ Kài-se̍k/Kok-bîn-tóng niá-chhōa ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú choán kòe Tâi-oân, kâng sî-chūn Kiōng-sán-tóng tī Tiong-kok kiàn-li̍p khí Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok. Keng-kòe 20 sè-kí āu-kî, sè-kài-siōng tōa-pō͘-hūn ê kok-ka kap kok-chè cho͘-chit chiām-chhù lóng sêng-jīm āu-chiá sī î-it ê Tiong-kok chèng-hú.

Tī Tâi-oân, sui-bóng ū chi̍t kóa chèng-tī lí-sióng sī hi-bāng si̍t-chè thóng-tī hia ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú hòng-khì tāi-piáu Tiong-kok ê chú-tiuⁿ, chóng-sī m̄-bat tī hiàn-chèng ê chân-kip si̍t-hêng chit khoán siat-sióng. Tâi-oân tī kok-chè-hoat siōng sī-m̄-sī sǹg Tiong-kok ê chi̍t hūn, koh koan-hē tio̍h 1950 nî-tāi í-lâi kok-chè to-hong tùi Tâi-oân ê hoat-lu̍t tē-ūi kap kui-ê chèng-tī bûn-tē ê cheng-gī.




#Article 87: Tân Kah-kiⁿ (321 words)


Tân Ka-kiⁿ (陳嘉庚, pún-lâi ê miâ sī Tân Kah-kiⁿ 陳甲庚 Tan Kah Kee, 1874 nî 10 go̍eh 21 hō chhut-sì, 1961 nî 8 go̍eh 12 hō koè-sin), chó·-ke Hok-kiàn Tâng-oaⁿ-kōan Chi̍p-bí-chhng. 17 hòe ê sî-chūn, Tân Ka-kiⁿ kòe-hoan khì Sin-ka-pho, tī in lāu-pē Tan Ki-pek keng-êng ê bí-tiám-á o̍h chò seng-lí. 1904 nî, chhù-lāi seng-lí pāi, Tan Ka-kiⁿ taⁿ-khí tiông-sin chín-chok ka-gia̍p ê tàⁿ-thâu, i tiû-pī chu-kim, khui ōng-lâi chhiúⁿ ( chhiáng ) kah chhiū-liⁿ hn̂g, tiōng-tiám hoat-tián chhiū-liⁿ kang-gia̍p kah hái-ūn hâng-gia̍p. I ê kut-la̍t phah-piàⁿ, tī āu--lâi tit-tio̍h  hù-kùi. 1925 nî Tan Kah-kiⁿ ê chu-sán chhiau-kòe 1200-bân ( Sin-pē ?? Bí-gôan?? Tiong-kok chóa-jī?? ), piàn-sîng chá-kî Tang-lâm-a siā-hōe kang-siong-kài ê niá-thâu-lâng. 

Tân Ka-kiⁿ sian-siⁿ tī-leh phah-piàⁿ sū-gia̍p ê tông-sî, chek-ke̍k thui-tōng kah thê-chhiòng kok-bîn kàu-io̍k. Ūi-tio̍h beh pôe-ióng ē-1-tāi, i hē-lāt khui o̍h-tn̂g (ha̍k-hāu), hoat-tián kàu-io̍k sū-gia̍p. Tī Sin-ka-pho, ùi 1907 nî kàu-kah 1947 nî, lóng-chóng 40 nî ê lāi, Tan Ka-kiⁿ châiⁿ-āu kiân-tì  Tō-lâm, Ài-tông, Chiông-hok, Chiông-pún 4-keng sió-ha̍k, Hôa-kiâu tiong-ha̍k, Lâm-iûⁿ su-hoān kah Hôa-kiâu lú-chú tiong-ha̍k téng-téng ha̍k-hàu. Tân Ka-kiⁿ ê kàu-io̍k kòng-hiàn chú-iàu Tī Bân-lâm, 1913 nî kàu 1920 nî, i tī ka-hiong Tâng-oaⁿ Chi̍p-bí chêng-āu khai-pān 1-keng sòa 1-keng ê o̍h-tn̂g, āu--lâi thóng-chheng  Chi̍p-bí Ha̍k-chhun  (hiān-chú-sî, kàu-ha̍k ê kui-bô· pau-hâm sió-ha̍k, tiong-ha̍k kah tāi-ha̍k). Che-í-gōa, Tan Kah-kiⁿ sian-seⁿ iū-koh tī 1921 nî tiàm Ē-mn̂g tó khai-pān chhut-miâ ê Ē-mn̂g Tāi-ha̍k. Tan--sian-siⁿ tùi Hā-tāi ê ti̍t-chia̍p châi-bū chi-oân ū kah 16 nî hiah-nī kú. 

Sui-liân, Tan Ka-kiⁿ ê khì-kia̍p tī 1930 nî liáu-āu kiâⁿ-kàu bóe-lō·, m̄-koh i hit-chióng  kheng-ka heng-ha̍k, li̍p-chì ūi kiáⁿ-sun hiō-tāi  ê cheng-sîn ē éng-góan  hō· chôan sè-kài ê lâng o-ló kah kìng-tiōng.

Tû-liáu thê-chhiòng kàu-io̍k í-gōa, Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ iū-koh chek-ke̍k chham-ka siā-hōe kái-chìn, chhut-la̍t kái-siān tn̂g-lâng siā-hōe (唐人社会) ê chó·-chit kah chok-hong, thê-chiông siā-hōe chû-siān sū-gia̍p. Tiong-kok khòng-ji̍t chiàn-cheng hit-chūn, Tân--sian-siⁿ sì-kòe cháu-chông, kiò kòng-tāi hoan-pêng tn̂g-lâng khiā chhut-lâi kā Tiong-kok tàu-saⁿ-kāng, chhut-chîⁿ kah chhut-la̍t kā Tiong-kok kun-tūi kah jîn-bîn daù-kha-chhiú.




#Article 88: Thài-kok (177 words)


Thài-kok () sī Tang-lâm-a ê 1-ê kok-ka, tī Lao-kok kah Kampuchea ê tang-pêng. Thài-kok ê lâm-pêng sī Thai-kok-oan kah Má-lâi-se-a, se-pêng kah Myanmar hām Andaman Hái sio-liâm. 1949 nî 5 go̍eh chìn-chêng, chit-ê kok-ka ê chèng-sek bêng-chheng hō-chòe Siam-lô ().

Àn-chiàu Thài-kok ê kok-ka hiàn-hoat, kok-ông pêng-bô sím-mi̍h si̍t-chè ê kôan-le̍k, kok-ông put-kò sī kok-ka ê tāi-piáu kah chú-kôan ôan-chéng ê siōng-tin. Chèng-hú ê thâu-lâng sī chóng-lí, iû kok-ông chí-tēng, it-poaⁿ sī iû gī-hōe kah liân-ha̍p chèng-hú ê to-sò͘-tóng léng-siù tam-jīm. 

Thài-kok ê gī-hōe hun-chòe 2-pō͘-hūn: chiòng-gī-hōe (500-ê se̍k-ūi), chham-gī-hōe (200-ê se̍k-ūi). Gī-hōe ê sêng-ôan iû kok-bîn sóan-kí sán-seng. Chiòng-gī-hōe ê gī-ôan jīm-kî 4-nî, chham-gī-hōe sī 6-nî. Kok-ka siōng-kôan su-hoat ki-koan sī chòe-ko hoat-īⁿ, i ê sêng-ôan kāng-khóan iû kok-ông chí-tēng. 

Thài-kok sī Tang-lâm-a Kok-ka Cho͘-ha̍p ê sêng-ôan kok.

Thài-kok jîn-kháu tang-tiong ū beh-óa 8-siâⁿ ê lâng sī Thài-cho̍k. Che í-gōa, mā-ū chiok-chōe Tn̂g-lâng (Hôa-jîn) tòa-tī Thài-kok. Kî-thaⁿ ê sió-sò͘ bîn-cho̍k chú-iàu sī Má-lâi-lâng. 

Tōa-to-sò͘ Thài-kok-lâng siong-sìn Hu̍t-kàu. Lēng-gōa, Thài-kok koh-ū 1-pō͘-hūn lâng sìn Islam-kàu, Ki-tok-kàu kah ìn-tō͘-kàu. 

Thài-kok ê koaⁿ-hong gí-giân sī Thài-gú, sú-iōng Thài-gú jī-bó. 




#Article 89: Má-lâi-se-a (513 words)


Má-lâi-se-a (, Má-lâi-gú: Malaysia), tong-tē kán-chheng Tōa-má (), Sin-ka-pho sio̍k-chheng Chiu-hú (), sī Tang-lâm-a ê 1-ê kok-ka, i ê thó͘-tē hun-chòe 2 tōa pêng, tiong-ng keh Lâm Tiong-kok Hái. Sai-pō͘ sī Má-lâi poàn-tó téng-bīn ê Sai Má-lâi-se-a, óa tī Thài-kok ê lâm-hng, ǹg-lâm sī Sin-ka-pho kah Ìn-nî ê Sumatra-tó; Tang-pō͘ hō chò Tang Má-lâi-se-a, chiap-kin Hui-li̍p-pin, chiàm Borneo-tó ê pak-pêng (kā Bûn-lâi pau tiâu leh), ǹg-lâm sī Ìn-nî.

Má-lâi-se-a chiām-tē bīn-chek chiong-kīn 33-bān k㎡, hái-hōaⁿ-sòaⁿ chôan-tn̂g ta̍t-kàu 4192 kong-lí, kok-ka siú-to͘ sī Kuala Lumpur. In sī 1-ê jia̍t-tài kok-ka, i ê cho̍at-tùi tē-lí hong-ūi sī tī Tē-kiû Chhiah-tō pak-hng 7-tō͘ ê só͘-chāi, tú-tú-hó tī Tang-lâm-a ê tiong-sim tē-tài. 

Má-lâi-se-a sio̍k-î jia̍t-tài ú-lîm khì-hāu, iân-hái pêⁿ-iûⁿ pêng-kin khì-un 25℃~30℃, soaⁿ-khu pêng-kin khì-un 22℃~28℃.

Kun-kù ûi-thoân kiam seng-bu̍t-ha̍k gián-kiù, hiān-tāi jîn-lūi tī tāi-khài 40,000 tang chêng to̍h khì kàu Má-lâi Poàn-tó kap Borneo.

Kong-gôan 15 sè-kí chho͘-kî, tī Melaka ûi tiong-sim ê Melaka ông-kok thóng-it Má-lâi pòan-tó ê tōa-pō·-hūn só·-chāi, pēng-chhiáⁿ hoat-tián chiâⁿ-chòe tng-sî Lám-iûⁿ chú-iàu ê kok-chè bō·-e̍k tiong-sim. Kàu-kah 16 sè-kí liáu-āu, chit-ê ông-kok chêng-āu cho-siū se-hong si̍t-bîn chú-gī kok-ka Phû-tô-gâ, Hô-lân kah Eng-kok ê chhim-lio̍k, pēng-chhiáⁿ tī 1911 nî chiâⁿ-chòe Eng-kok ê si̍t-bîn-tē. Tē-jī chhù sè-kài tāi-chiàn kî-kan, Má-lâi-se-a ê 1-pō·-hūn tē-khu bat hō· Ji̍t-pún chiàm-niá, chiàn-cheng kiat-sok liáu-āu, iū-kok hoe-hok Eng-kok ê thóng-tī. 1957 nî 8 goeh 31 hō, Má-lâi-a Liân-pang thoat-lī Eng-liân-pang, si̍t-hêng to̍k-li̍p. 1963 nî 9 go̍eh 16 hō, Má-lâi-a Liân-pang hām Sin-ka-pho, Sarawak, Sabah ha̍p-pèng, sêng-li̍p  Má-lâi-se-a Kok  .

Má-lai-se-a chôan-kok chóng jîn-kháu tāi-iok 3-chheng 2-pahbān lâng. Kî-tiong Má-lâi-lâng kah kî-thaⁿ ê gôan-chū-bîn chiām 60%, Tn̂g-lâng (Hôa-jîn) chiām 25%, Ìn-tō·-lâng chiām 7%. 

Má-lâi-gí sī Má-lai-se-a ê kok-gí, m̄-koh thong-iōng ê gí-giân khiok-sī Eng-gí, che-í-gōa, Hôa-gí ê sú-iōng hōan-ûi mā put-chí-á khoah. Leng-goa koh u goan-chu-bin e kok-chiong gi-gian.

Chá-kî ê Tn̂g-lâng tōa-to-sò͘ lâi-chū Tiong-kok tang-lâm iân-hái tē-khu. Má-lai-se-a Tn̂g-lâng ê gí-giân, pau-koat Hok-kiàn-oē, Tiô-chiu-oē, Kńg-tang-ōe, Kheh-lâng-ōe, Pak-kiaⁿ-ōe, Hok-chiu-ōe, Hái-lâm-ōe kah kî-thaⁿ ê Tiong-kok hong-giân, kî-tiong ài-sǹg Bân-lâm-gí kah Kńg-tang-ōe ê sú-iōng jîn-kháu siāng-chē.

Islam-kàu sī Má-lai-se-a ê kok-kàu. Kî-thaⁿ ê chong-kàu chú-iàu sī, Hu̍t-kàu, Ki-tok-kàu kah ìn-tō·-kàu.

Má-lâi-se-a sī 1-ê liân-pang, mā sī 1-ê ū hiàn-hoat ê ông-kok. Si̍t-chè ê kôan-le̍k tī siú-siòng kah kok-hōe ê chhiú--nih. Kok-ka miâ-gī-siōng siōng-kôan ê léng-tō-lâng sī Yang di-Pertuan Agong, mā sī Islam-kàu ê léng-siù kiam bú-chong pō·-tūi ê Thâu-lâng, iû sóan-kí sán-seng. Gôan-siú chhiú-thâu ū li̍p-hoat, su-hoat kah hêng-chèng ê choè-ko kôan-le̍k, ū jīm-bēng chóng-lí, tông-ì ah-sī kū-cho̍at kái-sàn kok-hōe ê chiong-chióng kôan-le̍k. Gôan-siú ê jīm-kî sī 5-nî. Thóng-tī-chiá gī-hōe sī iû Má-la̍k-kah 4-ê chiu ê chiu gôan-siú kah kok-lāi kî-thaⁿ 9-ê chiu ê sè-si̍p sultan chó·-sêng. Thóng-tī-chiá gī-hōe ê chit-lêng sī tī-leh 9-ê sè-si̍p sultan tang-tiong lûn-liû sóan-kí sán-seng kok-ka ê choè-ko gôan-siú kah hù choè-ko gôan-siú ; sím-gī pēng-chhiáⁿ pan-pō· kok-ka ê hoat-lu̍t, hoat-kui; tùi chôan-kok-sèng ê Islam-kàu būn-tê ū chòe-chiong chhâi-koat-kôan; sím-gī sia̍p-ki̍p Ma-lâi-lâng hām kî-thaⁿ gôan-chū-bîn chi-kan ê te̍k-kôan cheng-gī téng tiōng-tāi ê būn-tôe. Hôan-sī iú-koan thóng-tī-chiá te̍k-kôan tē-ūi ê hoat-lu̍t, nā-bô keng-kòe gī-hōe tông-ì, to̍h bōe-tàng thong-kòe. Kok-hōe sī chòe-ko li̍p-hoat ki-kò·, iû  siōng gī-īⁿ  kah  hā gī-īⁿ  chó·-sêng, put-lī-kò, si̍t-kôan khiok-sī chiáng-ak tī lōe-koh chhiú-tiong.




#Article 90: Lí Hián-liông (351 words)


Lí Hián-liông (李显龙/李顯龍, Hoâ-gí pheng-im: Lǐ Xiǎnlóng; Eng-gí: Lee Hsien Loong, ), sī hiān-jīm Sin-ka-pho chèng-hú chóng-lí. I mā-sī Sin-ka-pho Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng pì-su-tiúⁿ. 

Kun-kù Sin-ka-pho chip-chèng ê Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng Tiong-iong Chip-hêng Úi-ôan-hōe tī 2004 nî 5 ge̍h 29 khui-hōe thong-kòe ê 1-hāng koat-gī, Lí Hián-liông hông thui-sóan chòe Gô͘ Chok-tòng ê chiap-pan-lâng, chhut-jīm ē-kài ê chóng-lí. Kong-gôan 2004 nî 8 ge̍h 12, Gô͘ Chok-tòng jīm-moá lo̍h-tâi, Lí Hián-liông chèng-sek chhiūⁿ-jīm, chiâⁿ-chòe Sin-ka-pho tē-3-jīm chóng-lí. 

Lí Hián-liông sī Sin-ka-pho kok-hū Lí Kong-iāu ê tōa-hàn hāu-siⁿ. Lí Kong-iāu sī Sin-ka-pho tē-1-jīm chóng-lí, hiān-chú-sî ê chit-bū sī lōe-koh chu-chèng. 

Lí Hián-liông tī tng-tē Hôa-bûn sió-ha̍k kah kong-kàu tiong-ha̍k pit-gia̍p liáu-āu, chìn-ji̍p kok-ka chho͘-kip ha̍k-īⁿ. Āu--lâi, i kong-êng tit-tio̍h chóng-thóng chióng-ha̍k-kim kah Sin-ka-pho Bú-chong Pō͘-tūi chióng-ha̍k-kim, khì-kàu Eng-kok Cambridge Tāi-ha̍k liû-ha̍k chhim-chō, 1974 nî tī chia pit-gia̍p pēng-chhiáⁿ tit-tio̍h Sò͘-ha̍k It-téng Êng-ū Ha̍k-ūi kah Tiān-náu kho-ha̍k Bûn-phêng (iu-téng). 1971 nî, ka-jip Sin-ka-pho Bú-chong Pō͘-tūi. 1978 nî tī Bí-kok Kansas-chiu chìn-siu Lio̍k-kun chí-hui kah chham-bô͘ ê khò-thêng. 1979 nî tit-tioh Harvard Tāi-ha̍k Kennedy Hêng-chèng Kóan-lí Ha̍k-īⁿ kong-kiōng hêng-chèng-ha̍k ê sek-sū ha̍k-ūi. Hôe kok āu tam-jīm Sin-ka-pho Bú-chong Pō͘-tūi chham-bô͘-tiúⁿ kiam Liân-ha̍p Hêng-tōng kah Chhek-ōe su-tiúⁿ. 1984 nî 6 go̍eh thê-seng ûi chún-chiòng (准将), kāng nî 9 goeh, sî--tiāu kun-chit, tam-jīm kok-hông pō͘-tiúⁿ chèng-tī pì-su. 1984 nî 12 go̍eh tòng-sóan kok-hōe gī-ôan, pēng-chhiáⁿ koh tī-leh 1988 nî, 1991 nî, 1997 nî kah 2001 nî 4-kài ê tāi-sóan tang-tiong tòng-sóan. 

Lí Hián-liông bat kiat-hun kòe 2-pái, ū 1-ê cha-bó͘-kiáⁿ kah 3-ê hāu-siⁿ. Thâu-1-pái kiat-hun tī 1978 nî, thài-thài miâ hō-chòe N̂g Bêng-iông (黄名扬), sī 1-ê sian-siⁿ-lâng, tī pēⁿ-īⁿ chia̍h-thâu-lō͘. N̂g Bêng-iông tī 1982 nî kòe-sin, hit-sî kan-na 31 hōe--niâ. 1985 nî Lí Hián-liông kah hiān-chāi ê hu-jîn Hô Cheng (何晶/Ho Ching) kiat-chiâⁿ liân-lí.

Hô Cheng bo̍k-chiân sī Sin-ka-pho Châi-chèng-pō͘ choan-kôan khòng-kó͘ ê chèng-hú tâu-chu kong-si Tám-má-sek (淡马锡) khòng-kó͘ tàng-sū. Lí Hián-liông ê sió-tī Lí Hián-iông sī Sin-ka-pho siāng-tōa ê kok-iú khì-gia̍p Sin-ka-pho Tiān-sìn ê chóng-chhâi. 

In-ūi Lí--sì ka-cho̍k chiáng-ak tio̍h Sin-ka-pho ko-chân ê chin-chōe tiōng-iàu chit-ūi, só͘-í chit chióng 1-ke-kháu-á ê seng-lí mā tiāⁿ-tiāⁿ siū-tio̍h lâng ê phoe-phêng, put-jī-kò 1-kóa-á kong-khai gī-lūn ê lâng, lō͘-bóe óng-óng cho-siū khòng-kò.




#Article 91: Ô-á mī-sòaⁿ (111 words)


Ô-á mī-sòaⁿ (蚵仔麵線) sī 1-chióng tē-hng kháu-bī, liû-hêng tī Hok-kiàn ê Chiang-chiu, Chôan-chiu, Ē-mn̂g kah Tâi-ôan. Ô-á mī-sòaⁿ sǹg-sī Bân-Tâi kháu-bī ê chia̍h-mi̍h, Bân-lâm só·-chāi mā ū lâng kā kiò-chò mī-sòaⁿ-kô·. 

Chú ô-á mī-sòaⁿ ū 2-chióng hong-hoat. Khah phó·-phiàn ê chò-hoat sī kā chhiⁿ ô-á hām mī-sòaⁿ lo̍h tiáⁿ khì chú thng. Chú ê sî-chūn ài khiàn-phang, sòa kî-thaⁿ ê tiâu-bī-sò·, mā ē-sái ke 1-kóa-á pa̍t-mi̍h liāu, pí-lūn-kóng tōa-tn̂g a̍h-sī ti-hoeh. Lēng-gōa, Tī Tâi-lâm, Ô-á mī-sòaⁿ sī án-ne lâi chú--ê, seng kā chhiⁿ-ô-á sa̍h kòe liáu-āu, hô·--khì-lâi, chiah-koh hām môa-iû mī-sòaⁿ lām-lām lo̍h-khí kiáu kah lā, thiaⁿ-kóng bī-sò· ôan-ná sī chin chán, chia̍h-tio̍h ē khui-pî, hō· lâng lú chia̍h lú sòa-chhùi.




#Article 92: Chu̍t-bí-tn̂g (123 words)


Chu̍t-bí-tn̂g iah-sī bí-tn̂g, sī chi̍t-chióng iōng chu̍t-bí khì-chò ê chia̍h-mi̍h, tī Tâi-ôan chin phó·-phiàn. Chu̍t-bí-tn̂g sī kā tiâu-bī liáu ê chu̍t-bí chiⁿ-ji̍p-khì sé chheng-khì ê Ti ê tōa-tn̂g.

Chu̍t-bí-tn̂g kap ian-chhiâng chin sio-siâng, bô-kâng ê só·-chāi sī iōng chu̍t-bí chò-ê āⁿ. Chò āⁿ ê sî seng kā tn̂g-chu̍t-bí chìm-chúi, liáu-āu kap ká-bah, hê-bí, âng-chhang-thâu lām chò-hé chhá-chhá--leh, iōng tāu-iû, bí-chiú, kap iâm tiâu-bī. Āⁿ chò hó kòan ji̍p-khì tōa-tn̂g. Chheⁿ ê chu̍t-bí-tn̂g chhe-se̍k liáu tiō ē-sái chia̍h--a. It-poaⁿ ê chu̍t-bí-tn̂g tn̂g-tō· chha-put-to 10 chì 15 kong-hun, ti̍t-kèng iok 3 chì 4 kong-hun.

Chu̍t-bí-tn̂g ê chia̍h-hoat chin-chē-chióng. Chá-kî iōng chhoe-ê khah-chē, chhoe liáu-āu chhiat sè-phìⁿ, ùn bí-chiùⁿ, thō·-má-toh khe-chia-pu, iah-sī tāu-iû-ko. Āu--lâi iâm-so·-ke chiām-chiām liû-hêng, chu̍t-bí-tn̂g mā khai-sí iōng chìⁿ-ê, chìⁿ liáu chiah chhiat-phìⁿ. 




#Article 93: Lí Kong-iāu (809 words)


Lí Kong-iāu (Hàn-jī: 李光耀; Eng-gí: Lee Kuan Yew; ) Sin-ka-pho chêng chóng-lí, hiān-jīm lōe-koh chu-chèng, Sin-ka-pho chèng-tôaⁿ siang-kài pâi-chí ê jîn-bu̍t, hō· lâng khòaⁿ-chòe si Sin-ka-pho ê kok-hū. 

Lí Kong-iāu chhut-sì tī Sin-ka-pho 1-ê kóng Eng-gí ê Tn̂g-lâng ka-têng, chū sè-hàn chiap-siū Eng-gí kàu-io̍k, 13 hōe hit-nî khò-ji̍p tng-tē siāng pâi-chí (siōng-kài chán) ê Eng-hāu Lâi-hu̍t-sū Su-īⁿ (莱佛士书院; Raffles Institution), 1940 nî chìn-ji̍p Lâi-hu̍t-sū Ha̍k-īⁿ (莱佛士学院; Raffles College), Ji̍t-pún kun-tūi chiàm-niá Sin-ka-pho liáu-āu, i tiong-tn̄g ha̍k-gia̍p. Chiàn-cheng kòe-āu, i lâi-kàu Eng-kok liû-ha̍k, tiàm Lûn-tun Keng-chè Ha̍k-īⁿ (伦敦经济学院; London School of Economics) ha̍k-si̍p ê sî, Li Kong-iāu siū-tio̍h i ê tō-su Lasky siā-hōe chú-gī lí-lūn ê éng-hiáng, khai-sí hián-sī chhut hóan-tùi si̍t-bîn thóng-tī ê kóan-liām. Put-lī-kò, āu-lâi ê Lí Kong-iāu khiok-sī chiâⁿ-chòe 1-ê sè-kāi thong-lâng chai ê hóan kiōng-sán chú-gī chiá. I ê hôe-ek-lio̍k kí-châi kóng thó-iàm (thó-iah) kiōng-sán-tóng, kin-pún gôan-in sī in chhái-iōng Lenin-chú-gī, put chāi-î in-ê Marx-chú-gī su-sióng. 

Tī Eng-kok Lûn-tun ha̍k-si̍p 1-nî liáu-sū, Li Kong-iāu iu-koh chóan-ha̍k Kiàm-kiâu Tāi-ha̍k (剑桥大学; University of Cambridge) choan-kong hoat-lu̍t, 1949 nî pit-gia̍p liáu-āu the̍h-tio̍h lu̍t-su chu-keh chèng-su. Mā-to̍h-sī sio-kāng tī chit-nî, Li Kong-iāu kah i tiàm Lâi-hu̍t-sū Su-īⁿ ê cha-bó· tông-o̍h (tâng-o̍h) Koa Gio̍k-chi (柯玉芝) kiat-sêng liân-lí. 1950 nî, Lí Kong-iāu tī Eng-kok ka-ji̍p 1-ê iû tng-tē Tang-lâm-a jîn-sū chó·-sêng ê thôan-thé Má-lâi-a Lūn-tôaⁿ, tui-kiu Má-lâi-a to̍k-li̍p sī in ê bo̍k-phiau. Hit-1-tang ê 8 go̍eh, Li Kong-iāu tò-tńg-lâi Sin-ka-pho, chò lu̍t-su ê khang-khòe. 1952 nî, Sin-ka-pho siā-hōe kang-lâng pà-kang, Lí Kong-iāu chêng-keng chhut-bīn chò tāi-piáu khì hām chèng-hú tâm-pòaⁿ. In-ūi chit-pái ê keng-le̍k, hō· i miâ-siaⁿ thàng kiaⁿ-siâⁿ, pēng-chhiáⁿ khái-sí tī kang-hōe tang-tiong kiàn-li̍p kûn-chiòng ki-chhó·, che tùi ji̍t-āu chiông-chèng pang-chō· chin tōa. 

Kong-gôan 1959 nî, Sin-ka-pho tit-tio̍h chū-tī ê tē-ūi, Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng tī chū-tī chèng-hú thâu-piān sóan-kí tang-tiong chiâⁿ-chòe li̍p-hoat gī-īⁿ tē-it tōa tóng, Li Kong-iāu chhut-jīm chóng-lí. Chhú-khì, Li Kong-iāu it-ti̍t ǹg-bāng beh kah Má-lâi-a ha̍p-pēng sêng-li̍p Tōa Má-lâi-se-a , bo̍k-tek sī beh cheng-chhú chin-chiàⁿ ê to̍k-li̍p, siâng-sî koh ē-tàng ūi Sin-ka-pho keng-chè hoat-tián thê-kiong pó-chiòng, mā ē-tàng sūn-sòa siau-bia̍t tng-tē ná lâi nâ ū sè-le̍k ê Kiōng-sán-tòng. 

Put-lī-kò, ha̍p-pèng liáu-āu ê liân-pang chèng-hú kah Sin-ka-pho chèng-hú tī-leh pau-koat keng-chè chāi-lāi ê to-chióng chèng-chhek téng-bīn hoat-seng giâm-tiōng ê hun-kî. 1964 nî, Sin-ka-pho hoat-seng chéng-chio̍k tōng-lōan, Lí Kong-iāu chèng-hú khián-chek Má-lâi-se-a liân-pang chèng-hú khì-tô· thê-sak  chéng-cho̍k sa-bûn chú-gī  , hō· Má-lâi-lâng tī liân-pang lāi-pō· hiáng-siū te̍k-sû ê thāi-gū, pēng-chhiáⁿ siàn-tōng Sin-ka-pho ê Má-lâi-lâng hóan-tùi tng-tē ê Tn̂g-lâng chèng-hú. In-ūi án-ne ê gôan-in, tō-tì Sin-ka-pho tī 1965 nî 8 go̍eh thè-chhut Má-lâi-se-a liân-pang. 

To̍k-li̍p liáu-āu, Li Kong-iāu chek-ke̍k thui-tōng keng-chè kái-kek kah hoat-tián, chhōa-niá Sin-ka-pho iōng 30-nî ê sî-kan hoat-tián chiâⁿ-chòe A-chiu siāng-kài hoat-ta̍t ê kok-ka chit-it. Chāi i ê jīm-kî lāi, i thui-thōng kah khai-hoat Jū-lông Kang-gia̍p Ôan-khu (裕廊工业园区; Jurong Industrial Estate), chhòng-li̍p kong-chek-kim chè-tō·, sêng-li̍p liâm-chèng kong-sú, chìn-hêng kàu-io̍k kái-kek téng-téng to-hāng ê chèng-chhek. Kin-ná-ji̍t ê Sin-ka-pho chèng-hú it-kòan óa-khò ko-hāu, liâm-kiat chhut-miâ chôan-sè-kài, jîn-bîn ê seng-o̍ah chúi-pêng pí kî-thaⁿ ê A-chiu kok-ka kôan chin-chōe. 

Kong-gôan 1990 nî, Lí Kong-iāu sî khì kok-ka chóng-lí ê chit-bū, tām-jīm chèng-hú lōe-koh chu-chèng it-ti̍t kàu-kah chit-chūn. Lí Kong-iāu 1-sì-lâng thê-sak A-chiu kè-ta̍t koan , chú-tiuⁿ A-chiu kok-ka bô su-iàu ôan-chôan àn-chiàu se-hong kok-ka ê ke-ta̍t-koan chò tāi-chì.

Chá-kî, Lí Kong-iāu kah Tâi-ôan hong-bīn ê liân-hē khah chia̍p. 20 sè-kí 70 nî-tāi Sin-ka-pho kah Tai-ôan tī kun-sū siōng chìn-hêng chin-chōe hāng ê ha̍p-chok, Lí Kong-iāu pún-lâng mā bat kúi-ā-pái hong-būn Tâi-ôan, hām Chiúⁿ Keng-kok kò-jîn ê kau-chêng chin chhim. Lí Teng-hui chiūⁿ-tāi liáu-āu, pún-jiân in 2-lâng kau-óng mā chin bi̍t-chhiat, m̄-koh āu--lâi koan-hē pián-pháiⁿ. Put-lī-kò, i hām hiān-jīm ê Tâi-ôan léng-tō-lâng Tân Chúi-píⁿ ê koan-hē ôan-á sī bōe-pháiⁿ, A-píⁿ-á chiūⁿ-tāi liáu-āu, Li Kong-iāu bat hong-mn̄g Tâi-ôan 2-pái. 

Lí Kong-iāu tī-leh 20 sè-kí 70 nî-tāi bóe-kî khái-sí hām Tiong-kok Tāi-liok phah-kau-koan, siang-hong lóng kā 60 nî-tāi hōng-hêng ê te̍k-tùi chèng-chhek pàng-1-piⁿ. Li Kong-iāu bat pài-hòe kòe Mô· Te̍k-tong, Tēng Siáu-pêng kah kî-thaⁿ kúi-nā-ê Tiong-kok léng-tō-lâng. Tī Lí Kong-iāu ê khan-sêng chi-hā, 1993 nî tī Sin-ka-pho, hái-kiap lióng-hōaⁿ kú-hêng hōe-tâm, ì-gī tiōng-tāi, che to̍h-sī tù-miâ ê Ong-Ko· hōe-tâm (Ko·-Ong hōe-tâm).

Lí Kong-iāu tī Sin-ka-pho bêng-bōng chin-kôan, tī kok-chè siōng mā-ū chin-hó ê mia-siaⁿ. M̄-koh mā-ū chin-chōe lâng khián-chek Sin-ka-pho pēng-bô cha̍p-chiok ê chū-iû, chèng-tī siōng mā bô kàu bîn-chú. Lí Kong-iāu ê 2-ê hāu-siⁿ lóng-chóng tī chèng-hú tang-tiong tam-jīm tiōng-iàu ê chit-bū, tōa-hàn hāu-siⁿ Lí Hián-liông sī hiān-jīm ê Sin-ka-pho chóng-lí, thiaⁿ-kong mā í-keng khak-tēng si ē-jīm chóng-thóng hāu-sóan-jîn; sè-hàn hāu-siⁿ Lí Hián-iông sī kok-ka siōng tōa ê kok-iú khì-gia̍p Sin-ka-pho tiān-sìn ê chóng-chhâi. Lí Hián-liông ê ke-āu Hô Cheng tī 2002 nî chhut-jīm chèng-hú khòng-chè ê chu-kim kóan-lí kong-si tàm-má-sek khòng-kó· (淡马锡控股) ê tàng-sū. Tù-miâ ê châi-keng mûi-thé Bloomberg hoat-piáu bûn-chiuⁿ khau-sè kóng, che sī 1-chióng  ūi-tio̍h bóan-chiok Lí--sì ka-chio̍k lī-ek ê hú-pāi ê khai-sí  . Bûn-chiuⁿ hoat-piáu liáu-āu, sûi cho-siū tio̍h Lí Kong-iāu kiông-lia̍t ê hó·ⁿ-tēng kah khòng-kò. Sui-jiân lō·-bóe Lí Kong-iāu phah iâⁿ chit-tiûⁿ ê koaⁿ-si, put-lī-kò chit-khóan ê phoe-phêng iu-gôan tī-leh.




#Article 94: Tank (248 words)


Thán-kek (Eng-gí:Tank, Hàn-jī:坦克) sī chi̍t-chióng chiàn-chhia, Tī Tiong-kok kó·-tāi ê chiàn-cheng tang-tiong, chiàn-chhia to̍h hō·-lâng tòng-chòe 1-chiòng tiōng-iàu ê tu̍t-kì (Hàn-jī : 突击) chong-pī, siū-tio̍h kó·-chá lâng ê tiōng-sī. Tī hiān-tāi ê chiàn-cheng tong-tiong, chiàn-chhia choh-ûi lio̍k-kun kiàn-siat ê ki-chhó· chong-pī, koh-khah sī siū-tio̍h kun-hong ê phó·-piàn tiōng-sī. Kî-tiong, Thán-khek kū-pī kong-kek kah hong-siú ê lêng-le̍k, tī chiàn-tiûⁿ téng lú lâi lú béng, tit-tio̍h kun-chèng tong-kio̍k, iû-kî sī lio̍k-kun ê kah-ì, só·-í, thán-kek chong-pī mā tit-tio̍h chin-tōa ê hoat-tián. 

Thán-kek ê hāu-lêng tī-leh i ê kong-kek lêng-le̍k, hông-siú lêng-le̍k kah ki-tòng lêng-le̍k. 

Thán-kek-chhia ē-tàng hun-chòe 4-chióng ê lūi-hêng : chú-chiàn thán-kek, tiong-hêng thán-kek, khin-hêng thán-kek kah te̍k-chéng thán-kek. 

chú-chiàn thán-kek chú-iàu sī iōng-lâi kah te̍k-jîn ê thán-kek chok-chiàn; tiong-hêng thán-kek chú-iàu sī phòe-ha̍p pō·-peng chok-chiàn; khin-hêng thán-kek ē-tàng iōng kun-lām ūn-sàng a̍h-sī khong-ūn kàu chok-chiàn ê só·-chāi, iōng-lâi phòe-ha̍p khong-kàng-peng a̍i-sī hái-kun lio̍k-chiàn-tūi ê chok-chiàn; te̍k-chióng thán-kek it-poaⁿ sī bô-lâng kà-sái ê khin-hêng thán-kek, ē-sái tī chiàn-tiûⁿ téng chò chin-chhat, mā ē-sái iōng-lâi chài-móa hóe-io̍h chhiong-ji̍p te̍k-kun ê tiōng-iàu kun-sū siat-si, liáu-āu kā i chà-tiāu. 

Thán-kek ê chok-iōng tong-jiân chin tiōng-iàu, put-lī-kò nā-sī bô kî-thaⁿ peng-chióng ê phòe-ha̍p kah chi-chhî, mā-ē chiâⁿ-chòe hóan thán-kek pō·-peng kah bú-chong ti̍t-seng hui-ki ê bah-tiam, ho· i bô hoat-tō· hoat-hui kong-hāu. Ōe koh kóng tò-tńg, ká-sú te̍k-jîn ê pō·-peng nā bô phòe-pī tùi-hū thán-kek ê tàng-bú-khì, tng-tong i cho-siū thán-kek kong-kek ê sî-chūn, kióng-kiaⁿ mā-ē chin put-hēng, hōan-sè chún-sǹg Sun-bú chāi-sè mā bô i hoat, chí-hó khòaⁿ-phòa kin-liâu, khah-bōe tú-tio̍h pa̍t-tiâu .




#Article 95: Tâi-oân Bîn-chiòng Tóng (1927 nî) (113 words)


Tâi-oân Bîn-chiòng Tóng (台灣民眾黨), sī Tâi-oân le̍k-sú siōng ê chi̍t ê pún-thó͘ chèng-tóng. 1927 nî 7 goe̍h 10 hō tī Tâi-tiong-chhī Sin-hù-teng Chū-eng-lâu sêng-li̍p, sī Tâi-oân-lâng tī Ji̍t-pún sî-tāi sêng-li̍p ê tē-it ê chèng-tóng, sêng-li̍p tāi-hōe iû Chhòa Sek-kok chú-chhî. Chi̍t khai-sí, tī Ji̍t-pún Tâi-oân Chóng-tok-hú ê chó͘-jiáu hā, Lîm Hiàn-tông, Chiúⁿ Ūi-súi téng lâng put-toān ōaⁿ tóng-miâ, siu-kái tóng-kong, ùi Tâi-oân Chū-tī Hōe (台灣自治會) kàu Tâi-oân Bîn Tóng (台灣民黨), chòe-āu chiah tī ū tiâu-kiāⁿ ún-chún hā sêng-li̍p.

Chho͘-kî chú-iàu jîn-bu̍t ū Lí Èng-chiong, Chiúⁿ Ūi-súi, Lîm Hiàn-tông, Chhòa Pôe-hóe kap N̂g Chiu téng lâng. Tóng-kî siāng chá hóng Tiong-kok Kok-bîn Tóng tóng-kî, āu-lâi kái chò hóng Tiong-hôa Bîn-kok Kok-kî ê sam-seng tóng-kî.




#Article 96: Bāng-ia̍h liû-lám-khì (218 words)


Bāng-ia̍h liû-lám-khì sī 1-chióng iōng-lâi khoàⁿ kò-jîn kap soàⁿ-téng ê HTML bûn-kiāⁿ ê èng-iōng nńg-thé. It-poaⁿ kán-chheng liû-lám-khì.

Liû-lám-khì kap bāng-ia̍h ho̍k-sāi-khì/sù-haū-khì (server) chi-kan lī-iōng HTTP hia̍p-tēng kau-thong.

Tim Berners-Lee tī 1990 nî chhòng-chō sè-kài tē-it-ê bāng-ia̍h lîu-lám-khì, kiò-choè WorldWideWeb. Chit-ê lîu-lám-khì kan-na ē-sái chhú-lí bûn-jī, bô hoat-tō͘ chhú-lí tô͘. I tī 1991 nî 3 goe̍h kā chit-ê sán-phín kài-siāu hō͘ CERN ê tông-sū. Chit-ê nńg-thé tī hit tong-sî chú-iàu ê kong-lêng sī hong-piān CERN ê kho-ha̍k-ka cháu-chhoē kap kau-oāⁿ chu-liāu.

Aū--lâi, Bí-kok ê NCSA hoat-tián-chhut tē-it-ê ē-sái hián-sī tô͘-hêng ê liû-lám-khì, kiò Mosaic. Chit-ê liû-lám-khì chin súi koh chin hó-iōng. In-ūi án-ne, liû-lám-khì lú lâi lú liû-hêng. Tī 1993 nî thui-sak chhut Mosaic 1.0 pán. Liáu-aū, Mosaic sió-cho· ê thâu-lâng Marc Andreessen lī-khui NCSA khì khui 1-keng kong-si, kiò Bāng-kéng Thong-sìn Kong-si (Netscape Communications Corporation).

Bāng-kéng tī 1994 nî 10 goe̍h hoat-piaú Netscape Navigator chit-ê liû-lám-khì. Mā ū khai-hòng hō͘ lâng bián-hùi táuⁿ-ló͘. Netscape Navigator siū-tio̍h chin-toā ê hoan-gêng. 1995 nî, Microsoft ūi-tio̍h beh chìn-ji̍p liû-lám-khì nńg-thé ê chhī-tiûⁿ, thui-sak-chhut mā sī bián-chîⁿ ê Internet Explorer (it-poaⁿ kán-siá choè IE). Chit 2-ê liû-lám-khì tī aū-lâi 3 nî chó-iū ê ke̍k-lia̍t kèng-cheng, hō·-lâng chheng-choè (te-it-pái) liû-lám-khì ê chiàn-cheng.

Iōng Gecko choè ki-chó· ê liû-lám-khì

Iōng Internet Explorer choè ki-chó· ê liû-lám-khì

Iōng KHTML choè ki-chó· ê liû-lám-khì

Kî-thaⁿ




#Article 97: Tēng Siáu-pêng (716 words)


Tēng Siáu-pêng (鄧小平, ), chêng Tiong-kiōng Tiong-iong kun-úi chú-se̍k, Kok-bū-īⁿ hù chóng-lí. Tēng Siáu-pêng chāi-siⁿ ê sî-chūn kóng ka-kī sī Tiong-kok Kiōng-sán-tóng kah (Tiong-kok Tāi-lio̍k) kok-ka ê tē-jī tāi léng-tō-lâng, chit-ê kóng-hoat hō·-lâng kóng-hōan ūn-iōng. Tēng Siáu-pêng sī Tiong-kok kái-kek khai-hòng kah it-kok lióng-chè ê thê-gī chiá, sī Tiong-kok àn 1978 nî kàu 1997 nî tiong-kan, chèng-hú si̍t-chè siōng-kôan ê léng-tō-jîn. Tēng Siáu-pêng ê chèng-chhek chha-put-to í-keng éng-hiáng tio̍h chit-ê sî-kî múi-1-ê tòa-tī Tiong-kok Tāi-lio̍k ê lâng, tī i ê léng-tō chi-hā, chhian-chhian bān-bān ê Tiong-kok-lâng, seng-o̍ah chúi-pêⁿ tit-tio̍h chin-tōa ê kái-siān. 

Tēng Siáu-pêng gôan-miâ kiò Tēng Hi-hiân (邓希贤), chhut-sì tī Sù-chhoan-séng tang-pō͘ ê Kóng-an-kōan, hit-tong-sî i ê ka-kéng ôan-ná sǹg-sī bōe-bái. 1919 nî, Tēng Siáu-pêng lī-khui ka-hiong, tī Tiōng-khèng 1-keng liû-o̍h ū-pī ha̍k-hāu tha̍k-chheh, 1920 nî 9 go̍eh, chèng-sek khì Hoat-kok liû-o̍h. Tī Hoat-kok kî-kan, i ka-ji̍p Tiong-kok Kiōng-sán-tóng, chiông-sū kiōng-sán chú-gī ūn-tōng. 1925 nî nî-bóe, Tēng Siáu-pêng lī-khui Hoat-kok, chêng-óng So͘-liân. Tī Bo̍k-su-kho seng-o̍ah tit-beh 1-nî ê sî-kan, liáu-āu tò-tńg-khì Tiong-kok. Hôe-kok āu, Tēng Siáu-pêng bat tiàm Se-an chham-ka kong-chok. Tāi-iok tī-leh tē-it chhù Kok-Kiōng ha̍p-chok phò-lia̍t liáu-āu, Tēng--sian ê kang-chok chóan-kàu Bú-hàn,  Tēng Siáu-pêng  chit-ê miâ to̍h-sī hit-ê sî-chūn ké--kòe-lâi-ê. 1928 nî, Tēng Siáu-pêng tam-jīm Tiong-kiōng Tiong-iong pì-su-tiúⁿ, hoat-tòng kòe kúi-nā-pái ê khí-gī. 

Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kiàn-kok ê chho͘-kî, Tēng Siáu-pêng it-ti̍t tiàm-tī sai-lâm séng-hūn kong-chok (jīm sai-lâm-kiok su-kì), chú-iàu sī thui-sak thó͘-tē kái-kek chèng-chhek. 1952 nî, Tēng Siáu-pêng tiāu-khì Pak-kiaⁿ, tam-jīm Kok-bū-īⁿ (hit-sî kiò Chèng-bū-īⁿ) hù chóng-lí, keh-nî iū-koh chiap-jīm Châi-chèng pō͘-tiúⁿ. 1954 nî ê 4 go̍eh, Tēng chhut-jīm Tiong-kiōng Tiong-iong pì-su-tiúⁿ, kang-chok tāng-sim ùi chèng-hú chóan-î kàu tóng-lāi. 1955 nî 4 go̍eh, Tēng iū-koh ji̍p-sóan Chèng-tī-kio̍k, chìn-ji̍p Kiōng-sán-tóng ê hu̍t-sim ki-kò͘. Tiong-kiōng tē-8 kài it-tiong chôan-hōe liáu-āu, Tēng tòng-sóan chò Tiong-iong úi-ôan-hōe chóng-su-kì, kah Lâu Siàu-kî chò-hóe hū-chek ji̍t-siông ê sū-bū. 

Pún-jiân, Tēng hām Mô͘ Te̍k-tong, Chiu Un-lâi it-ti̍t sǹg-sī tah-sim ê pêng-iú, chìn-chêng in ê su-jîn koan-hē mā chin-bā. Tāi-iāu-chìn (大耀進) liáu-āu, Mô͘ Te̍k-tong tī Kiōng-sán-tóng lāi-pō͘ ê kôan-ui tē-ūi siū-kàu thiáu-chiàn, Lâu Siàu-kî hām Tēng Siáu-pêng ê tē-ūi khai-sí siōng-seng, in 2-lâng thui-hêng ê kái-kek tī chôan-kok siū-tio̍h chin-tōa ê chi-chhî. Che chin-tōa ê chhì-kek tio̍h Mô͘Te̍k-tong, Mô͘ lú-lâi-lú hôan-ló ē sit-khì kôan-le̍k. Mô͘ khai-sí lī-iōng i ê chèng-tī éng-hiáng, tī chôan-kok hōan-ûi-lāi hoat-tōng 1-tiûⁿ ê chèng-tī ūn-tōng, khì-tô͘ chhia-tó i ê chèng-te̍k.

Tēng Siáu-pêng kái-kek ê bo̍k-phiau sī kā Tiong-kok kiàn-siat chiâⁿ-chòe i-ê lông-gia̍p, kang-gia̍p, kho-ki kah kok-hông chôan-bīn hiān-tāi-hòa ê kok-ka, gôan-chek to̍h-sī siā-hōe chú-gī chhī-tiûⁿ keng-chè. 

Tēng Siáu-pêng thê-chhut tù-miâ ê siā-hōe chú-gī chho·-kip kai-tōaⁿ lí-lūn, i jīn-ûi che to̍h-sī Tiong-kok bo̍k-chiân ê siā-hōe chú-gī, Kiōng-sán-tóng ê chit-chek to̍h-sī ôan-siān Tiong-kok te̍k-sek ê siā-hōe chú-gī. Chit-chióng kái-sek kàng-kē keng-chè būn-tê tang-tiong ì-sek hêng-thāi ê tiōng-iàu-sèng, koh-khah chù-tiōng chèng-chhek ê si̍t-chè hāu-lêng. Tēng chí-chhut, siā-hōe chú-gī m̄-sī ì-bī tio̍h kiōng-tông sàn-chhiah, che hām Mô· Te̍k-tong ê koan-tiám ôan-chôan bô-kâng. Tēng kah kî-thaⁿ ê Kiōng-sán-tóng lâng bô kāng-khóan, i sī 1-ê chhiong-bóan kái-kek su-sióng ê léng-tō-lâng. 

Tēng Siáu-pêng ūi Tiong-kok ê kái-kek thê-chhut sin ê lí-lūn ki-chhó·, i tī-leh chè-tēng chèng-chhek ê sî m̄-nā ài seng tiàm tē-hng chèng-hú si̍t-si chhì-giām, mā ē chham-khó chiok-chōe gōa-kok-lâng ê keng-giām.

Tēng Siáu-pêng tī-leh gōa-kau hong-bīn ê chok-hong, mā hām Mô· Te̍k-tong bô-kâng, i hán-tit tâm kek-bēng, kēng-ka kiông-tiāu thong-kòe hô-pêng chhiú-tōaⁿ kái-koat kok-ka chi-kan ê cheng-toan. Lēng-gōa Tēng ê gōa-kau chèng-chhek mā pí i ê chiân-pòe koh-khah bū-si̍t, i jīn-ûi gōa-kau to̍h-sī kok-ka cheng-kiông si̍t-la̍t kah kok-chè éng-hiáng ê chhiú-tōaⁿ chi-it. Tiong-kok tī-leh ka-kiông kah Bí-kok koan-hē ê tông-sî, mā ta̍uh-ta̍uh-á teh kái-siān chham So·-liân ê koan-hē. Siōng kin-pún--ê, Tiong-kok ê gōa-kau chèng-chhek sī hōng-hêng To̍k-li̍p chū-chú ê gôan-chek. 

Kah kî-thaⁿ ê Tiong-kok léng-tō-jîn kāng-khóan, Tēng Siáu-pêng chin-chiàⁿ tiōng-sī kok-ka ê thóng-it, i siōng-chá khó-lū tio̍h ê sī Tâi-ôan. 1981 nî, Tēng tùi 1-ê Bí-kok tāi-piáu-thôan piáu-sī kóng, thóng-it liáu-āu Tâi-ôan ē-tàng pó-chhî ka-tī ê chèng-tī chè-tō·, chèng-hú kah kun-tūi, Tâi-ôan léng-tō-jîn sīm-chí koh ē-tit tam-jīm chôan-kok-sèng ê léng-tō chit-bū. che to̍h-sī it-kok lióng-chè siōng-chá ê thê-gī. it-kok lióng-chè siōng chá sī chiam-tūi Tâi-ôan būn-tôe lâi siat-kè--ê, chòe-āu seng-kong ê ūn-iōng tī Hiong-káng kah Ò-mn̂g, iah Tâi-ôan khiok-sī it-chài kū-cho̍at chit-ê thê-àn. 1984 nî 12 ge̍h, Tiong-Eng 2-kok chhiam-sú liân-ha̍p seng-bêng, koat-tēng chiong Hiong-káng hêng hō· Tiong-kok; 1986 nî , Tiong-Phû 2-kok mā kāng-khóan chhiam-sú kui-hêng Ò-mn̂g ê seng-bêng. Hiong-káng kah Ò-mn̂g hun-pia̍t tī 1997 kah 1999 nî hôe-kui Tiong-kok. 




#Article 98: Chiúⁿ Kài-se̍k (337 words)


Chiúⁿ Tiong-chèng (蒋中正; se-iûⁿ miâ: Chiang Kai-shek, ), jī Kài-se̍k (介石), Chiat-kang Hōng-hòa Khe-kháu lâng, hiān-tāi kun-sū thâu-lâng kiam to̍k-chhâi-chiá, chò koè Tiong-hôa Bîn-kok chóng-thóng (1947–1975), kiáⁿ Keng-kok soà-chiap chiáng-koân kàu 1988 nî koè-óng ûi-chí. Hu-jîn Sòng Bí-lêng sī Hoâ-jîn téng-chân siā-hoē chhut-miâ ê jîn-bu̍t.

Chiúⁿ Kài-se̍k chá-nî bat tiàm Pó-tēng Kun-koaⁿ Ha̍k-hak kah Ji̍t-pún Chìn-bú Ha̍k-hāu ha̍k-si̍p. tī Ji̍t-pún kî-kan, Chiúⁿ Kài-se̍k ka-ji̍p Tông-bêng-hōe, chêng  jī-chhù kek-bēng  liáu-āu khai-sí kin-sûi Sun Tiong-san, bat 2-pái chí-hui Tang-cheng, mā chêng-keng chhut-jīm N̂g-phó· Kun-hāu hāu-tiúⁿ, Kok-bîn kek-bēng-kun chóng-su-lēng, Kok-bîn-tóng Tiong-iong Tóng-pō· chóng-chhâi kah Tiong-iong úi-ôan-hōe chú-se̍k chià-ê chit-bū. 1927 nî, Chiúⁿ hoat-tòng chheng-tóng, hun-Kiōng, chheng-tû Kok-bîn-tóng lōe-pō· iōng su-jîn miâ-gī ka-ji̍p Kiōng-sán-tóng ê tóng-ôan, chit-chân tāi, to̍h-sī le̍k-sú siōng ê sù-jī-it chèng-piàn. Kāng-khóan sī tī 1927 nî, Ong Cheng-ōe tī Bú-hàn chhut-jīm Kok-bîn Chèng-hú chú-se̍k, ah Chiúⁿ Kài-se̍k khiok-sī tiàm Lâm-kiaⁿ lēng-gōa koh sêng-li̍p 1-ê Kok-bîn Chèng-hú. Chiúⁿ hā-lēng kiàn-li̍p Kun-thóng-kio̍k, jīm-iōng Kun-thóng te̍k-bū Tè Li̍p kah Mô· Jîn-hōng chià-ê lâng, sè-kè khì lia̍h Kiōng-sán-tóng-lâng pēng-chhiáⁿ kā in koaiⁿ-tī Chi̍p-tiong-iâⁿ, āu--lâi, chin-chōe Kiōng-sán-tóng lâng to̍h-sī chhám-sí tī chia, tang-tiong pau-koah tng-sî khah ū miâ-siaⁿ ê Hiōng Kèng-î(向警予) kah Png Chì-bín(方志敏). Kiú-it-pat sū-piàn liáu-āu, Ji̍t-pún hoat-tōng chhim-Hôa chiàn-cheng, tāi-seng ê sî, Chiúⁿ si̍t-hêng m̄ tí-khòng chèng-chhek, āu--lâi, Tiuⁿ Ha̍k-liông kah Iûⁿ Hó·-siâⁿ hoat-tōng Se-an sū-piàn, pek-sú Chiuⁿ hām Mô· Te̍k-tong léng-tō ê Kiōng-sán-tóng liân-ha̍p, kiōng-tông khòng-chiàn. Tī-leh tùi Ji̍t chok-chiàn ê tiong-kan, Kok-bîn-tóng kun-tūi sī Tiong-kok hong-bīn ê chú-le̍k-kun. 1945 nî, Ji̍t-pún soan-pō· bô tiâu-kiāⁿ tâu-hâng, khòng-chiàn tit-tio̍h sèng-lī. Liáu-āu, Kok-Kiōng ha̍p-chok phò-lia̍t, Tiong-kok ê lāi-chiàn iu-koh khai-sí. In-ūi Kok-bîn-tóng tī keng-chè, chèng-tī kah kun-sū kok hong-bīn lóng boe-tit jîn-sim, tì-sú tī lāi-chiàn tang-tiong su-kah lī-lī-lī. 1949 nî Kok-bîn-tóng chôan-bīn sit-lī, pī-pek thiat-lī Tāi-lio̍k, thè-peng khì-kàu Tâi-ôan. Thè-siú Tâi-ôan liáu-āu, tī Bîn-kok 39 nî (1950 nî), Chiúⁿ Kái-se̍k hoe-hok Tiong-hôa Bîn-kok chóng-thóng ê chheng-hō, iōng tōng-ôan chiàn-lōan sî-kî chòe lí-iû, thui-sak tóng-kìm, pó-kìm, soan-pō· kài-giām-lēng. Chiúⁿ hōng-hêng 1-ê Tiong-kok ê gôan-chek, bô sêng-jīn Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok, mā hóan-tūi Tâi-ôan to̍k-li̍p, i chek-kek chún-pī beh hóan-kong Tāi-lio̍k, khiok-sī bōe-tàng sūn-sim sūn-ì. 




#Article 99: Czesław Miłosz (282 words)


Czesław Miłosz (IPA: ; 1911 nî 6-goe̍h 30 – 2004 nî 8-goe̍h 14), Polska-gí ê si-jîn, sàn-bûn-ka. I chhut-sì tī Lō͘-se-a Tè-kok thóng-tī ê Lietuva, Šeteniai hit-tah-á.  Sui-bóng i ê poē-kéng sī Polska, i it-seng kiông-tiāu i hām Lietuva ê koan-hē, chheng-hō͘ ka-kī sī Lietuvos Grand Duchy siōng-boé-ê kong-bîn.  I toà koè Vilnius chit ê thàu-lām bô-kāng cho̍k-kûn, bûn-hoà ê siâⁿ-chhī, tī hia ê seng-oa̍h éng-hióng i it-seng.  I 1940 nî lī-khui Vilnius, kàu-kah 1992 nî chiah tńg--khì.  Āu--lâi toà Bí-kok.  I tit-tio̍h 1980 nî ê Nobel Chióng, bûn-ha̍k lūi.  Hit nî Polska ê Gdansk tng ū hoán Kiōng-sán-tóng ê kang-lâng ūn-tōng.  Koè-sin chêng tī Polska ê Kraków khiā-khí.

Chiàn-āu i chò Polska Jîn-bîn Kiōng-hô-kok tiàm Bí-kok, Hoat-kok ê goā-kau-koaⁿ, hū-chek bûn-hoà pō͘-mn̂g.  M̄-koh tī 1951 nî thoat-lî koan-hē, lâu tī Hoat-kok.  1953 nî i tit-tio̍h Europa Bûn-ha̍k Chióng (Prix Littéraire Européen).

Miłosz chú-iàu sī si-jîn, m̄-koh i hit pún sàn-bûn chi̍p, Zniewolony umysł (Sok-pak tiâu leh ê ì-sek), khiok-sī i siōng chhut-miâ ê tù-chok, chē lâng o-ló sī gián-kiù ke̍k-koân chi-hā, tì-sek hūn-chú ê su-sióng án-choáⁿ hông niú-khiok siōng iu-siù ê 1 ê tù-chok.  I kóng, pìⁿ-chiâⁿ hoán-tùi-phài ê tì-sek hūn-chú bī-pit ū siōng kian-kiông ê ì-sek, tian-tò sī ū siōng nńg-jio̍k ê ūi.  Lâng ê náu ū-hoat-tō͘ kā jīn-hô mi̍h ha̍p-lí-hoà, m̄-koh lâng ê ūi kan-na ū-hoat-tō͘ thun-jún hiah chē.

I kóng, chò 1 ê si-jîn i bô beh khì tāng-tio̍h ka-kī kok-ka ê siong-chhùi, khah bē khang-chhùi pìⁿ-chiâⁿ sîn-sèng--ê.

Czesław Miłosz ê miâ kì tī Í-sek-lia̍t ê Yad Vashem kì-liām-koán; in chun-kèng i sī Kok-tō͘ Tang-tiong Ū-gī ê.

I 93-hoè koè-sin ê sî-chūn ū 3 ê kok-ka ê hō͘-chiàu.

I ê si-chok ū lâng kā hoan-e̍k chò Bân-lâm-gí (Tâi-oân).




#Article 100: Chiúⁿ Keng-kok (165 words)


Chiúⁿ Keng-kok (, ), Chiat-kang Hōng-hòa lâng, Tiong-kok hiān-tāi tù-miâ chèng-tī-ka Chiúⁿ Kài-se̍k ê tióng-chú, Tiong-hôa Bîn-kok tē-6 kap tē-7 jīm chóng-thóng ( 1978 nî - 1988 nî chāi-ūi ). 

Chiúⁿ Keng-kok sī Chiúⁿ Kài-se̍k hām i ê tōa-bó· ( tōa-chiá ) Mô· Kok-mûi seⁿ--ê. Chiúⁿ Keng-kok chhut-sì tī Chiat-kang Hōng-hòa, 1922 nî tiàm Siōng-hái chiū-ha̍k, 1925 nî 10 ge̍h, khì-kàu chêng-So·-liân ê Bo̍k-su-kho liû-ha̍k, tī hia ka-ji̍p Kiōng-san-tóng, pēng-chhiáⁿ hām 1-ê tng-tē ê ko·-niû Faina (āu--lāi kòe miâ Chiúⁿ Hong-liông ) kiat-liân-lí, chò ang-á-bó·. 1937 nî Chiúⁿ chhōa bó·-kiáⁿ lī-khui Bo̍k-su-kho, tò-tńg kàu Tiong-kok. 

Chiúⁿ Keng-kok chêng-keng tam-jīm sam-bîn chú-gī Chheng-liân-thôan kàn-sū-tiúⁿ, Tâi-ôan-séng tóng-pō· chú-jīm úi-ôan, Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ chià-ê chit-bū. 

Chiúⁿ Keng-kok kah i ê khan-chhiú--ê ( ke-āu ) Chiúⁿ Hong-liông seⁿ-io̍k 3-ê hāu-seⁿ kah 1-ê cha-bó·-kiáⁿ. 3-ê hāu-á sī Chiúⁿ Hàu-bûn, Chiúⁿ Hàu-bú kah Chiúⁿ Hàu-ióng. In ê cha-bó·-kiáⁿ miâ hō-chòe Chiúⁿ Hàu-chiong. Che i-gōa, Chiúⁿ Keng-kok tī gōa-khàu koh hām sè-î-á Chiong A-jio̍k seⁿ 1-tùi siang-seⁿ-á, to̍h-sī Chiong Hàu-giâm kah Chiong Hàu-chû 




#Article 101: Belarus (296 words)


Belarus Kiōng-hô-kok (Belarus-gí: Белару́сь, Lō͘-se-a-gí: Белару́сь; óa-im: Be-lá-luh-suh) sī tī Tang Au ê 1 ê kok-ka. Sai-hong ū Pho-lân, Lietuva; tang-hong ū Lō͘-se-a; lâm-hong ū Ukraina; pak-hong ū Latvia.

Í-chá kiò Byelorussia (Белору́ссия, ì-sù sī Pe̍h-sek ê Lō͘-se-a), chóng--sī che sī tùi Lō͘-se-a koan-tiám hō ê miâ, ná lâi ná chió lâng iōng.

Koaⁿ-hong gí-giân: Belarus-gí, Lō͘-se-a-gí

Hú-siâⁿ: Minsk

Chóng-thóng: Alexandr Lukashenko (1994-)

Belarus ê bīn-chek sī 207,600 sq km. Tē-hêng chú-iàu sī pêⁿ--ê, ū chin chē làm-tē. Siōng koân tiám tī Dzyarzhynskaya Hara (346 m), siōng kē tiám tī Neman Hô (90 m). Ū 3 tiâu chú-iàu ê hô: Neman Hô, Pripyat Hô, Dnepr Hô. 

Tē-it-pái Sè-kài Tāi-chiàn ê sî, Tek-kok kin-kù Brest-Litovsk Tiâu-iok chiàm-niá Belarus. Belarus Bîn-cho̍k Kiōng-hô-kok tī 1918 nî 3-goe̍h 25 soan-pò͘ sêng-li̍p. Âng-kun tī 1919 nî 1-goe̍h 5 ji̍p khì Minsk liáu-āu, Kiōng-hô-kok ê chèng-koân cháu-lō͘.

Tē-jī-pái Sè-kài Tāi-chiàn ê sî, Nazi ū kè-oē beh iōng Belarus Bîn-cho̍k Kiōng-hô-kok ê miâ-gī phô͘ 1 ê ka-lé chèng-koân.

Tī So͘-liân lāi-té, Belarus ê miâ-chheng sī Byelorussia Soviet Siā-hoē-chú-gī Kiōng-hô-kok, tī 1919 nî chiaⁿ-goe̍h 1 soan-pò͘ sêng-li̍p.

So͘-liân kái-soàⁿ liáu-āu, Pe̍h-Lō͘-se-a tī 1990 nî 7-goe̍h 27 soan-pò͘ to̍k-li̍p.

Belarus ê hêng-chèng-thé pun-chò 6 ê voblast kap 1 ê horad (to͘). Ē-kha lia̍t chhut voblast kap in ê hêng-chèng tiong-sim.

Voblast koh pun chò rayon.

Jîn-kháu: 10,322,151 (2003 nî 7-goe̍h)

Cho̍k-kûn: Belarus-lâng 81.2%, Lō͘-se-a-lâng 11.4%, Polska-lâng (~4.1%), Ukrainian (~2.9%), kî-thaⁿ 7.4%

Chong-kàu (1997): Tang-hong Chèng-kàu 80%, kî-thaⁿ (pau-koat Lô-má Thian-chú-kàu, Uniate, Sin-kàu, Iû-thài-kàu, Islam-kàu) 20%. Chia ê sò͘-kì sī kin-kù lâng ê pò-kò; bû-sîn-lūn-chiá ê pí-lē khó-lêng chin koân.

Belarus ū kok-hōe (Natsionalnoye Sobranie), m̄-koh koân-le̍k khah bô chóng-thóng chē. Chū to̍k-li̍p kàu taⁿ, chèng-koân goân-chāi sī Lukashenko chóng-thóng teh hoāⁿ. 2004 nî 10-goe̍h 17 ê kong-bîn tâu-phiò thong-kòe chóng-thóng liân-jīm bô hān-chè ê àn.




#Article 102: Aung San Suu Kyi (191 words)


Aung San Suu Kyi (Bián-tiān-gí: ; ) sī Bián-tiān bîn-chú ūn-tōng siōng ū mia-siaⁿ ê thâu-lâng. I tī 1991 nî tit-tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng, lí-iû sī i hoat-hui hui-po̍k-le̍k ê cheng-sîn, chhiú-toāⁿ cheng-chhú bîn-chú kap jîn-koân.

I tī Bián-tiān Rangoon chhut-sì, sī Bián-tiān ê kok-ka eng-hiông Aung San chiong-kun ê cha-bó·-kiáⁿ. I khì tī Liân-ha̍p Ông-kok ê Oxford Tāi-ha̍k liû-ha̍k, tī hia se̍k-sāi-tio̍h i bī-lâi ê ang-sài Michael Aris, āu--lâi ū 2 ê kiáⁿ. I mā ū tī Lûn-tun Tāi-ha̍k ê Tang-hong kap Hui-chiu Gián-kiù Ha̍k-īⁿ tha̍k-chheh.

Chū 1989 nî khai-sí, Bián-tiān ê kun-chèng-hú kā i koaiⁿ tī chhù--lìn, i toā-pō·-hūn ê sî-kan tī hia koè. 1995 nî 7 goe̍h, chèng-koân ún-chún i lī-khui m̄-koh kóng i it-tàn chhut-kok tō bô àn-sǹg beh hō͘ i tńg--lâi. 1997 nî ê sî-chūn in ang tio̍h gâm, m̄-koh chèng-koân kū-choat tǹg chhiam-chèng hō͘ i. In-ūi Aung San Suu Kyi kian-chhî lâu toà kok-lāi, kàu in ang koè-sin chìn-chêng (1999) i tō lóng bô ki-hoē kìⁿ choè-āu 1 bīn.

Kok-ka Bîn-chú Tông-bêng tī 2015 nî soán-kí liáu-āu chiâⁿ chò sī choa̍t-tùi to-sò͘, Aung San Suu Kyi tè-bé tī 2016 nî 4 goe̍h khai-sí chò chóng-lí.




#Article 103: Gô͘ Chok-tòng (235 words)


Gô͘ Chok-tòng (吴作棟/Goh Chok Tong, ), 1990 nî Lí Kong-iāu thè-ūi liáu-āu, chiap-jīm Sin-ka-pho tē-jī jīm chóng-lí, 1992 nî khai-sí chò Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê pì-su-tiúⁿ ti̍t-kàu 2004 nî 12 goe̍h. 2004 nî 8 goe̍h chóng-lí sià-jīm āu, chiâⁿ-chò Sin-ka-pho kok-bū chu-chèng.

Gô͘ Chok-tòng chhut-sì tī Sin-ka-pho, 1961 nî ji̍p-khì Sin-ka-pho Kok-li̍p Tāi-ha̍k tha̍k-chheh, 1964 nî tit-tio̍h keng-chè-ha̍k It-téng Êng-ū Ha̍k-ūi, sio-kāng tī chit-nî, i khai-sí tiàm chèng-hú pō͘-bûn jīm-chit. 1966 nî, Gô͘ Chok-tòng khì Bí-kok Ui-liâm-sū Ha̍k-īⁿ (Williams institute) liû-ha̍k chhim-chō, tit-tio̍h hoat-tián keng-chè-ha̍k sek-sū ê ha̍k-ūi. Tò-tńg kàu Sin-ka-pho liáu-āu, i bat tī Sin-ka-pho Hái-hông Lûn-chûn Kong-si chò kang, pēng-chhiáⁿ tī 1973 nî chiâⁿ-chòe chit-keng kong-si ê táng-sū keng-lí. 1976 nî, Gô͘ Chok-tòng tit-tio̍h Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê thê-po̍at, chham-sóan kok-hōe gī-ôan, jî-chhiáⁿ sūn-lī tòng-sóan. 1977 nî, i chìn-ji̍p chèng-hú lōe-koh, chhut-jīm Châi-chèng-pō͘ pō͘-tiúⁿ, 1979 nî iū-koh chiâⁿ-chòe Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng Tiong-iong Chip-hêng Úi-ôan-hōe úi-ôan, āu--lâi iū-koh chêng-āu chò kòe kok-ka Bō͘-kang pō͘-tiúⁿ, Ōe-seng pō͘-tiúⁿ kah Kok-hông pō͘-tiúⁿ. 1990 nî, Lí Kong-iāu koat-tēng beh thè-ūi ê sî, chôan-thé lōe-koh sêng-ôan thong-kòe tâu-phiò, koat-tēng iû Gô͘ Chok-tòng chhut-lâi chiap-jīm kok-ka ê chóng-lí. Lí Kong-iāu iu-gôan chò lōe-koh chu-chèng. 1992 nî 12 ge̍h, Gô͘ Chok-tòng chiap-jīm Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê pì-su-tiúⁿ. Chāi i ê léng-tō hā, Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng tī 1997 nî kah 2001 nî ê sóan-kí tang-tiong, lóng iâⁿ-tit liáu chin tōa ê sèng-lī. 

Gô͘ Chok-tòng ê ke-āu sī 1-ê lu̍t-su, in ang-á-bó͘ chit-sì-lâng lóng-chóng seⁿ-io̍k 1-tùi siang-siⁿ-kiáⁿ (Liông-hōng-thai).




#Article 104: Baltic Kok-ka (106 words)


Baltic Kok-ka (Eng-gí: Baltic States) chí Baltic Hái tang-hoāⁿ ê 3 ê kok-ka: Estonia, Latvia kap Lietuva.

Ū lâng jīn-ûi chit 3 ê kok pēng-bô it-tì ê lī-hāi koan-hē. Chhin-chhiūⁿ Estonia tō ǹg-bāng hām Hun-lân kāng-khoán, hō· lâng tòng-chò 1 ê Pak Au ê kok-ka. Lietuva khah khim-hióng kiàn-li̍p hām Pho-lân, Tiong Au ê koan-hē.

Tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn chìn-chêng, mā ū kok-ka (te̍k-pia̍t sī So͘-liân) kā Hun-lân tòng-chò tē-4-ê Baltic Kok-ka, ia̍h-tō-sī tī Lō͘-se-a ê éng-hióng-khoan chi-lāi. Chóng--sī, Hun-lân pún-sin khim-hióng jīn-tēng ka-kī sī Pak Au ê kok-ka; che oân-nā sī hiān-tāi chú-liû ê khoàⁿ-hoat.

Baltic Tē-khu chí só͘-ū tī Baltic Hái hái-kîⁿ ê kok-ka.




#Article 105: Lîm Gí-tông (185 words)


Lîm Gí-tông (林語堂, 1895 nî 10 go̍eh 10 - 1976 nî 3 go̍eh 26), Hok-kiàn Liông-khe (chit-chūn ê Liông-hái) lâng. Gôan miâ kiò-chòe Hô-lo̍k, lō͘-bóe kái miâ Gio̍k-tông, āu--lâi iū-koh kái-chò Gí-tông. Kong-gôan 1912 nî ji̍p-khì Siōng-hái Sèng Iok-hān Toā-o̍h (上海聖約翰大學), pit-gia̍p liáu-āu tiàm Chheng-hôa Tāi-ha̍k chòe sian-siⁿ. 1919 nî chhiu-thiⁿ tī Bí-kok Harvard Toā-o̍h Bûn-ha̍k-hē (Department of literature of Harvard University) chhim-chō, 1922 nî the̍h-tio̍h sek-sū ha̍k-ūi. Liáu-āu, khì-kàu Tek-kok Leipzig Toā-o̍h (University of Leipzig), choan-kong Gí-giân ha̍k. 1923 nî the̍h-tio̍h phok-sū ha̍k-ūi, liáu-āu tò-tńg khì Tiong-kok, tī Pak-kiaⁿ Toā-o̍h chò kàu-siū, iū-koh kiam Pak-kiaⁿ Lú-chú Su-hōan Toā-o̍h kàu-bū-tiúⁿ kah Eng-bûn hē chú-jīm. 1924 nî liáu-āu, chiâⁿ-chòe Gí-si (語絲) ê chú-pit (chú-iàu chok-chiá). 1926 nî, tam-jīm Ē-mn̂g Toā-o̍h Bûn-ha̍k īⁿ īⁿ-tiúⁿ. 1927 nî tām-jīm kok-ka Gōa-kau-pō͘ pì-su. 1932 nî, chú-pian pòaⁿ-go̍eh-tâm Lûn-gí. 1934 chhong-pan Jîn-se-kan, 1935 nî chhòng-pānÚ-tiū hong (宇宙風), chhiòng-gī siá-chok ê hong-keh to̍h-ài kian-chhî chú-ngó· ûi tiong-sim, sok-chō chheng-êng koh sù-sī ê hong-keh. 1935 nî liáu-āu, tī Bí-kok iōng Eng-bûn siá liáu 1-kóa-á tú-miâ ê bûn-hòa chok-phín kah tn̂g-phiⁿ siáu-soat, pí-lūn-kóng : Ngô͘-kok Ngô͘-bîn (吾國吾民), Kiaⁿ-hôa Ian-hûn (京華煙雲), Hong-siaⁿ Ho̍k-lē (風聲鶴唳) téng-téng. 




#Article 106: Tiong-hoâ Bîn-kok (310 words)


Tiong-hôa Bîn-kok (hàn-jī: 中華民國) sī chit-má koán Tâi-oân, Phêⁿ-ô͘, Kim-mn̂g, Má-chó͘-tó kap hù-kīn sió-tó ê chèng-tī si̍t-thé ê hō-miâ. I-ê chèng-hú chú-tiuⁿ Tiong-hôa Bîn-kok sī 1 ê chú-khoân kok-ka, m̄-koh sè-kài toā-pō͘-hūn ê kok-ka lóng bô kā sêng-jīm, pō͘-hūn Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê lí-lūn-ka mā bô tông-ì chit ê chú-tiuⁿ. Nā kóng tio̍h koè-khì, Tiong-hôa Bîn-kok bat sī í Tiong-kok tāi-lio̍k kah Tiong-kok-lâng chiàm chú-iāu pō͘-hūn ê kok-ka. M̄-kò tī 1949 nî, sìn kiōng-sán-chú-gī ê jîn-bîn kā chèng-hú thui-hoan. Í goân-pún tōa-hūn ê chū-bîn tiông-sin kiàn-li̍p Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok. Chhun--ê lâng tō kè-sio̍k í Tiong-hôa Bîn-kok ê miâ-gī, tī 1949 nî chó͘-iū hun-phoe so͘-khai kàu Tâi-oân têng khiā-khí.

Tiong-hôa Bîn-kok ê hiàn-hoat bô kui-tēng koaⁿ-hong gí-giân, m̄-koh Hoâ-gí (hō͘-chò Kok-gí) sī si̍t-chè siōng î-it ê koaⁿ-hong gí-giân.

Se-hong ê mûi-thé khah chē kā Tâi-oân tòng-chò Tiong-hôa Bîn-kok ê tông-gī-sû, ah Tiong-kok tòng-chò sī Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ê kán-chheng. Tiong-hôa Bîn-kok ê mûi-thé kap chèng-hú mā kā Tâi-oân, Tiong-hôa Bîn-kok tòng-chò sio-siâng, put-jî-kò kan-na ū pō͘-hūn mûi-thé kiò Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chò Tiong-kok. Tī Léng-chiàn sî-tāi, Tiong-hôa Bîn-kok mā hō͘-chò Chū-iû Tiong-kok.

Tī kok-chè léng-he̍k, Tiong-hôa Bîn-kok tiāⁿ-tiāⁿ put-tek-í iōng kî-thaⁿ ê miâ-chheng, pau-koat Chinese Taipei (Tiong-hoâ Tâi-pak). Sè-kài Bō͘-e̍k Cho͘-chit iōng Separate Customs Territory of Taiwan, Penghu, Kinmen and Matsu (Tâi-Phêⁿ-Kim-Má To̍k-li̍p Koan-bō͘ Léng-he̍k).

Tùi 1911 nî khai-sí, Tiong-hôa Bîn-kok sêng-sio̍k Chheng Tè-kok ê thóng-tī, niá-thó͘ hoān-ûi pau-koat Se-chōng, Sin-kiang, Bông-kó͘

Bōng-kó͘ tī 1922 nî soan-pò͘ to̍k-li̍p, jī-chhiáⁿ tit-tio̍h So·-liân ê chi-chhî. Chóng--sī Tiong-hôa Bîn-kok ê chèng-hú kàu-kah 1945 nî chiah sêng-jīm, bô joā kú koh hoan-thâu m̄ kā sêng-jīm, it-ti̍t kàu 2003 nî Bîn-chìn-tóng chip-chèng ê sî-chūn chiah-koh kā sêng-jīm. Kóng sī 1945-nî í-keng sêng-jīm koè.

Kú-tn̂g í-lâi, Tiong-hôa Bîn-kok ê hiàn-hoat jīn-tēng niá-thó͘ pau-hâm Bōng-kó͘ kap Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok jīn-tēng ê niá-thó͘ (pau-koat Tâi-oân).

Tiong-hoâ Bîn-kok ê hêng-chèng thé-chè si̍t-chè koán-hat 2 ê séng kap 6 ê ti̍t-hat-chhī:




#Article 107: Má Eng-kiú (147 words)


  
Má Eng-kiú(馬英九, ), chó·-ke Ô·-lâm-séng Hêng-san-kōan, Kok-bîn-tóng tóng-ôan. Tâi-ôan Tāi-ha̍k Hoat-lu̍t hē pit-gia̍p, Bí-kok Niú-iok Tāi-ha̍k hoat-ha̍k sek-sū, Harvard Tāi-ha̍k hoat-ha̍k phok-sū. 

Tī Bí-kok liû-ha̍k ê sî-chūn, chò kòe Pho-su-tùn Thong-sin (1-pún liú-Bí ha̍k-seng khan-bu̍t ) ê chú-pian, Niú-iok-chhī 1-keng lu̍t-su sū-bū-só· ê si̍t-si̍p lu̍t-su, Má-ní-lân Tāi-ha̍k (University of Maryland) hoat-ha̍k-īⁿ gián-kiù kò·-būn. Tò-tńg-khì Tâi-ôan ê chho·-kî, bat chò kòe Chóng-thóng-hú tē-it hù kio̍k-tiúⁿ, liáu-āu kā Chiúⁿ Keng-kok chòe hoan-e̍k ê khang-khòe. 1984 nî kàu 1988 nî, tam-jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Tóng-pō· hu pì-su-tiúⁿ. 1988 nî kàu 1990 nî, chhut-jīm Hêng-chèng-īⁿ Gián-khó-hōe chú-úi kiam Tāi-lio̍k Kang-chok Hōe-po Chip-hêng chhù pì-su. 1990 nî kàu 1993 nî chhut-jīm Tāi-lio̍k Kang-chok Úi-ôan-hōe hù chú-úi. 1992 nî ê sî, iū-koh tòng-sóan kok-tāi tāi-piáu. 1993 nî 2 go̍eh chhut-jīm Hoat-bū pō· pō·-tiúⁿ. 1996 nî 6 ge̍h, tām-jīm Hêng-chèng-īⁿ chèng-bū úi-ôan. 1998 nî 12 ge̍h khai-sí chò Tâi-pak chhī-tiúⁿ kàu 2006 nî 12 goe̍h. 




#Article 108: Siā Tiông-têng (147 words)


Siā Tiông-têng (Chiā Tiông-têng, 謝長廷, ),  Tâi-pak Tōa-tiū-tiâⁿ-lâng, Bîn-chìn-tóng tóng-ôan. 2005 nî 2 goe̍h chhe 1 chiâⁿ-chò Tiong-hôa-bîn-kok ê hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ.

Chò kòe Tâi-pak Pêng-bîn Hoat-lu̍t Ho̍k-bū Tiong-sim ê chú-jīm, Koan-hôai cha̍p-chì-siā siā-tiúⁿ, Tâi-ôan Bîn-chú cha̍p-chì-siā hoat-hêng-jîn. Bat Tī 1981 nî kah 1985 nî tòng-sóan tio̍h Tâi-pak-chhī gī-ôan. 1984 nî, chhut-jīm Tóng-gōa Kong-chèng-hōe ê lí-sū, 1-nî āu, iū-koh liân-jīm tē-jī, tē-saⁿ, kah tē-sì kài ê pì-su-tiúⁿ. 1989 nî nî-té, tòng-sóan tio̍h cheng-gia̍h li̍p-úi. 1992 nî kah 1995 nî, hun-pia̍t tòng-sóan kòe tē-jī kah tē-saⁿ kài li̍p-úi. 1996 nî 3 ge̍h, tit-tio̍h thê-miâ hām Phîⁿ Bêng-bín thīn-thâu kèng-sóan tē-9 kài chóng-thóng sit-pāi. 1998 nî 12 ge̍h, tòng-sóan chò Ko-hiông-chhī chhī-tiúⁿ. 2000 nî 6 ge̍h, tòng-sóan Bîn-chìn-tóng tóng-chú-se̍k, 2002 nî 7 ge̍h sî-sak chit-ê chit-bū. 2002 nî 12 ge̍h liân-jīm Ko-hiông-chhī chhī-tiúⁿ. 2005 nî 2 ge̍h tam-jīm hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ, 2006 nî chiaⁿ--ge̍h sià-jīm. 2006 nî 12 ge̍h kèng-soán Tâi-pak-chhī chhī-tiúⁿ sit-pài.




#Article 109: Liân Chiàn (187 words)


Liân Chiàn (連戰, ) chhut-sī tī Se-an. 1957 nî pit-gia̍p tī Tâi-ôan Tāi-ha̍k Chèng-tī-hē, the̍h-tio̍h ha̍k-sū ê ha̍k-ūi, 1961 nî the̍h-tio̍h Bí-kok Chicago Tāi-ha̍k kok-chè kong-hoat kah gōa-kàu choan-gia̍p ê sek-sū ha̍k-ūi, 1965 nî iū-koh the̍h-tio̍h chit-keng tāi-ha̍k ê Chèng-tī-ha̍k phok-sū ha̍k-ūi. 1966 nî kàu 1967 nî, tī Bí-kok kà-chheh chòe sian-siⁿ, 1968 nî hō· lâng phèng-iōng chòe ( kok-li̍p ) Tâi-ôan Tāi-ha̍k Chèng-tī-hē kheh-chō kàu-siū, Chèng-tī-hē kah Gián-kiù-só· chú-jīm, sî-kan tn̂g--ta̍t 7-nî. 1975 nî chhut-jīm El Salvador Kiōng-hô-kok te̍k-bēng chôan-kôan Tāi-sài, 1976 nî hōng-bēng tiàu tng-lâi Tâi-ôan, chhut-jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Úi-ôan-hōe Chheng-liân Kang-chok-hōe chú-jīm, 1978 nî 7 ge̍h seng-chòe Tiong-iong Úi-ôan-hōe pí-su-tiúⁿ koh kiam A-bêng lí-sū (亞盟理事), kāng-nî 10 go̍eh, chhut-jīm Hêng-chèng-īⁿ Chheng-liân Hú-tō Úi-ôan-hōe chú-jīm úi-ôan. 1981 nî chhut-jīm kau-thong pō·-tiúⁿ, thâu-bóe chòe 6-nî ê sî-kan, kàu-kah 1984 nî iū-koh tòng-sóan Kok-bîn-tóng Tiong-siông-úi. 1987 nî seng chòe Hêng-chèng-īⁿ hù īⁿ-tiúⁿ, 1988 nî chhut-jīm gōa-kau pō·-tiúⁿ, 1990 nî 6 ge̍h iū-koh tiāu-jīm Tâi-ôan-séng chèng-hú chú-se̍k, 1993 nî 2 ge̍h tām-jīm Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ, siâng-nî 8 ge̍h, tit-tio̍h Lí Teng-hui ê thê-miâ, jīm Kok-bîn-tóng hú chú-se̍k, 1996 nî 3 ge̍h chiâⁿ-chòe hú chóng-thóng. Hiān-chú-sī sī Kok-bîn-tóng bêng-ū chú-se̍k. 




#Article 110: Sòng Chhó͘-jû (142 words)


Sòng Chhó͘-jû (宋楚瑜, ), Ô͘-lâm Siong-thâm lâng, i ê lāu-pē hō-chòe Sòng Ta̍t. 

Sòng Chhó·-jû chá-kî pit-gia̍p tī Tâi-oân Chèng-tī Tāi-ha̍k Gōa-kau-hē, 1966 nî khì Bí-kok kiû-ha̍k, sian-āu theh-tio̍h California Tāi-ha̍k (University of California) chèng-tī-ha̍k sek-sū, Thian-chú-kàu Tāi-ha̍k (Georgetown University) tô·-su kóan-lí sek-sū kah 'Kiâu-tī-siâⁿ Tāi-ha̍k Chèng-tī-hē tiat-ha̍k phok-sū kok-hāng ha̍k-ūi. 1974 nî chhut-jīm Hêng-chèng-īⁿ Chiúⁿ Keng-kok ê Eng-bûn sī-chiông pì-su, kā Chiúⁿ--sian chò hoan-e̍k. 1979 nî chò Sin-bûn-kiok tāi-lí kiok-tiúⁿ, 1981 nî tòng-sóan Kok-bîn-tóng tē-12 kài tiong-iong úi-ôan, 1984 nî 10 ge̍h jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Bûn-hòa Kang-chok-sek chú-jīm, 1987 nî 3 ge̍h chhut-jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Tóng-pō· hù pì-su-tiúⁿ. 1989 nî seng chòe tiong-iong pì-su-tiúⁿ. 1993 nî chhut-jīm séng chú-se̍k, 1994 nî tòng-sóan ûi bîn-sóan séng-tiúⁿ. 1999 nî, hām Kok-bîn-tóng thiah-phòa-bīn, iōng to̍k-li̍p chham-sóan-jîn ê sin-hūn chham-ka 2000 nî chóng-thóng tāi-sóan. Sit-pāi liáu-āu, ka-tī sêng-li̍p chèng-tóng, miâ hō·-chòe Chhin-bîn-tóng, chò tóng chú-se̍k.




#Article 111: Lū Siù-liân (358 words)


Lū Siù-liân (呂秀蓮, ), chó͘-ke Hok-kiàn Chiang-chiu Lâm-chēng Su-iûⁿ-chhoan (書洋村). 1944 nî 6 go̍eh 7 hō, chhut-sī tī Tâi-ôan Thô-hn̂g-kōan, kàu-taⁿ bī-hun. 

Sió-ha̍k pit-gia̍p liáu-āu, Lū Siù-liân khó-ji̍p Tâi-pak-chhi Tē-it Lú-chú Tiong-ha̍k. Che í-āu, khó-ji̍p Tâi-ôan Tāi-ha̍k Hoat-lût-hē, āu--lâi iū-koh tī chit-keng tāi-ha̍k ê Hoat-lu̍t Gián-kiù-só· tha̍k sek-sū, put-jī-kò kan-na tha̍k 1-nî to̍h hòng-khì. 1969 nî, Lū Siù-liân khò chióng-ha̍k-kim khì-kàu Bí-kok Illinois Tāi-ha̍k (University of Illinois) liû-ha̍k chhim-chō, pēng-chhiáⁿ tī 1971 nî the̍h-tio̍h pí-kàu hoat-ha̍k sek-sū ê ha̍k-ūi. Tiàm Bí-kok tha̍k-chheh kî-kan, i bat choan-kang khì-kòe 1-pái Au-chiu, hām Tâi-ôan To̍k-li̍p Kiàn-kok Liân-bêng Au-chiu pún-pō· ê hū-chek-lâng Tiuⁿ Ûi-ka (張維嘉) chhú-tit liân-hē, che sī Lū Siù-liân chit-sì-lâng tē-it pái hām hái-gōa tâi-to̍k sè-le̍k kau-koan. Mā-sī in-ūi án-ne, chhiok-sú Lū Siù-liân ho̍ah-chhut tâi-to̍k ê tē-it pō·, pēng-chhiáⁿ tī ji̍t-āu ê jîn-seng lō·-thô· siōng, lú kiâⁿ lú tōa ho̍ah. 

Àn Bí-kok tò-tńg-khì Tâi-ôan liáu-āu, Lū Siù-liân bat tiàm Hêng-chèng-īⁿ Hoat-kui Úi-ôan-hōe chò kòe kho-tiúⁿ, choan-ôan kah chu-gī (諮議), āu--lâi, koh bat tī Tiong-kok Sî-pò kah Tâi-ôan Sî-pò tām-jīm choan-nôa chok-ka (專欄作家), hit-sî, i tī Ko-hiông kah Tâi-pak siat-li̍p pó-hō· lí choan-sòaⁿ, thê-chhiòng pó-hō· hū-lú kôan-lī, sok-chō sin lú-sèng, chū án-ne, ta̍uh-ta̍uh-á khai-sí chìn-hêng hū-lú ūn-tōng. Lū Siù-liân pún-jiân sī Kok-bîn-tóng tóng-ôan, m̄-koh àn 1974 nî khai-sí to̍h chin-chió chham-ka Kok-bîn-tóng ê tóng-bū o̍ah-tōng. Āu--lâi i khui chhut-pán-siā (miâ hō-chòe Thok-hong-chiá ), ka-tī chò chhut-pán-siā ê siā-tiúⁿ, chhú-khì i kiâⁿ-hiòng tóng-gōa hóan-tùi sè-le̍k chit-tiâu ê tō-lō·. 1978 nî, the̍h-tio̍h Bí-kok Harvard Tāi-ha̍k (Harvard University) hoat-ha̍k sek-sū ê ha̍k-ūi. Pún-jiân, i koat-tēng beh tī chit-ê sî-chūn tńg-lâi Tâi-ôan chham-sóan Thô-hn̂g tē-khu ê cheng-gia̍h li̍p-hoat úi-ôan, put-jī-kò āu--lâi i pēng-bô án-ne chò, tian-tó sī í tóng-gōa jîn-sū ê sin-hūn chham-sóan Thô-hn̂g-kōan ê kok-tāi tāi-piáu. In-ūi án-ne, Kok-bîn-tóng soah-lâi khai-tû i ê tóng-che̍k. Mā to̍h-sī tī chit-1-nî ê nî-tē, Bí-kok soan-pò· kah Tâi-ôan tōan-cho̍at gōa-kau koan-hē, Lū Siú-liân hām 50 gōa ê Kok-bîn-tóng ê tóng-gōa jîn-sū thīn-thâu, hoat-piáu só·-ūi ê kok sī seng-bêng, ho·-iok siā-hōe kok-kài to̍h-ài kian-chhî chú-tiuⁿ Tâi-ôan ê miā-ūn iû 1700-bān jîn-bîn ka-tī chò koat-tēng, i koh kóng chéng-kô Tâi-ôan ê le̍k-sú sī 1-phō hō· gōa-lâi cho̍k-kûn thóng-tī kah hóan-khòng kiông-kôan ê bîn-cho̍k ūn-tōng sú, kiông-tiāu Kok-bîn-tóng sī gōa-lâi chèng-kôan. 




#Article 112: Hàn-gí (133 words)


Hàn-gí (hàn-jī: 漢語), ia̍h sī kóng Tiong-kok-ōe, thong-sio̍k ê ì-sù sī Tiong-kok kiam Tiong-kok-lâng kóng ê giân-gí. 

Tiong-kok chá-kî hoat-tián giân-gí-ha̍k ê sî-chūn, koàn-sì ēng le̍k-sú siaⁿ-ūn-ha̍k ê kak-tō͘, kā kui-ê Hàn-gí-cho̍k lóng tòng chò chi̍t khoán hō chò Hàn-gí ê giân-gí, tang-tiong chiah koh ū hong-giân ê chha-pia̍t. Chiàu chit khoán lí-lō͘, tī Tiong-kok nā kóng Hàn-gí, tiāⁿ-tiāⁿ sī chí-miâ tang-tiong ê Phó͘-thong-ōe ia̍h Hôa-gí chò tāi-piáu. Pí-lūn kin-sè it-poaⁿ ê Eng Hàn Sû-tián (英漢辭典), sī Hôa-gí hoan-e̍k Eng-gí ê sû-tián.

Chiàu kīn-taⁿ ê liáu-kái, thoân-thóng-siōng kóng ê Hàn-gí, siōng-bô ài sǹg 1 ê gí-cho̍k, he̍k-chiá kóng sī Hàn-Chōng gí-hē ê 1 ê gí-giân ka-cho̍k, in loē-pō͘ ê chha-pia̍t put-chí sī tē-hng-chha, ē-sái kóng sī gí-giân chi-kan ê chha-pia̍t, kok iūⁿ pe̍h-ōe bô khah su Romance chu-gí (Romance languages) chi-kan ê chha-pia̍t.




#Article 113: Thoân-kàu-sū (100 words)


Thoân-thóng ê thoân-kàu-sū sī 1 ūi soan-thoân chong-kàu kàu-gī ê lâng, le̍k-sú-siōng chú-iàu iû cha-po͘-lâng lâi tam-jīm.  Thoân-kàu-sū it-poaⁿ iû chong-kàu cho͘-chit phài khì goā-hiong, tī hia hām chāi-tē-lâng toà tàu-tīn, ha̍k-si̍p in ê gí-giân kap lé-sio̍k.  Te̍k-pia̍t ūi thoân-kàu sū-kang siat ê chong-kàu cho͘-chit hō͘-chò soan-kàu-hoē.

Ki-tok-kàu ê thoân-kàu-sū bat ūi chin chē bô bûn-jī ê gí-giân liông-sin-tēng-chò bûn-jī hē-thóng.  Chiap-chhiok sin gí-giân ê thoân-kàu-sū mā ū lâng hū-chek hoan-e̍k Sèng-chheh.

Chèng-tī siōng, Ki-tok-kàu ê thoân-kàu-sū ū-ê bē-su kap si̍t-bîn chú-gī chèng-koân kiâⁿ, ū-ê bó͘-chióng thêng-tō͘ tông-chêng he̍k-chiá pang-chān pī si̍t-bîn ê lâng.

Thoân-tō-chiá sī khah chú-koan ê iōng-gí.




#Article 114: Jîn-bîn Hêng-tōng Tóng (216 words)


Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng (Eng-gí: People's Action Party; PAP) , sī Sin-ka-pho siāng-tōa ê chèng-tóng. Ùi 1959 nî kok-ka tē-it pái sóan-kí liáu-āu, chit-ê chèng-tóng to̍h it-ti̍t khòng-chè tio̍h Sin-ka-pho ê chèng-hú. Tī 1961 nî ~ 1965 nî ê tiong-kan, Sin-ka-pho sī sio̍k-î Má-lâi-se-a ê 1-pō·-hūn, hit-sî ê Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ôan-á sǹg-sī Má-lâi-se-a ê 1-ê chèng-tóng. Āu--lâi in-ūi Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê nó·-le̍k, Sin-ka-pho chôaⁿ thoat-lī Má-lâi-se-a Liân-pang, chiâⁿ-chòe 1-ê to̍k-li̍p ê kok-ka. 

Kong-gôan 1954 nî, 1-kóa-á tú-tú àn Eng-kok liû-hâk tò-tńg-lâi Sin-ka-pho ê tiong-sán kai-kip tàu chò-hóe sêng-li̍p Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng. Tī kòe-khì 1-tōaⁿ chin-tn̂g ê sî-kan lāi-tē, it-ti̍t sī iû Lí Kong-iāu teh léng-tō chit-ê chèng-tóng, Lí--sian chêng-keng sī Sin-ka-pho tē-it jīm chóng-lí, 1992 nî jīm-móa thè-ūi. Lí Kong-iāu ê chiap-pan-lâng sī Gô· Chok-tòng, Gô· tī 2004 nî 8 ge̍h 14 hō hā-tâi, chiap-jīm ê lâng sī hit-sî ê hù chóng-lí Lí Hián-liông ( Lí Kong-iāu ê hāu-siⁿ ). Lí--ka pē-á-kiáⁿ hām Gô· Chok-tòng lóng-chóng sǹg-sī Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê sêng-ôan. 

Sui-jiân tī Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê léng-tō chi-hā, Sin-ka-pho ê keng-chè tit-tio̍h hui-sok ê hoat-tián, bîn-chiòng ê seng-o̍ah chúi-pêng óan-óan chhiau-kòe kî-thaⁿ ê A-chiu kok-ka, m̄-koh ôan-á ū bōe-chió lâng tiāⁿ-tiaⁿ teh khián-chek in, kóng in sī leh to̍k-chhâi thóng-tī, kóng in táⁿ-ap giân-lūn chū-iû, jî-chhiáⁿ put-sî khò su-hoat sò·-siōng ê koaⁿ-si pek-sú 1-koá-á chú-iàu ê hóan-tùi-tóng kek tiām-tiām. 




#Article 115: Âng-phoê Sèng-keng (111 words)


Âng-phoê Sèng-keng (hàn-jī: 紅皮聖經) sī 1970 nî-tāi ê Tâi-gí Sin-iok Sèng-keng hoan-e̍k-pún.  Che sī Tâi-oân chi̍t-kóa-á chú-liû ê Ki-tok-sin-kàu, Thian-chú-kàu cho͘-chit hia̍p-tiâu hoan-e̍k chhut-lâi ê sin e̍k-pún.  Hoan-e̍k goân-chek kin-kù Eugene Nida ê hong-hoat-lūn, chhin-chhiūⁿ Eng-bûn Hó Siau-sit Sèng-keng ê pán-pún.

Âng-phoê Sèng-keng bô tan-1-ê chèng-sek ê miâ-chheng.  Chheh-phôe ìn Sin-iok, ah Eng-bûn ê sū (chok-chiá Albert V. Fedders) kiàn-gī ē-sái hō-chò The Ko-Tân Colloquial Taiwanese Version, kán-chheng The Kô-Tân Version (KTV) a̍h-sī The Kerymatic Taiwanese Version (KTV), Tâi-gí siá chò Ko-Tân Tâi-oân Pe̍h-oē Sèng-keng E̍k-pún a̍h-sī Ēng Tâi-gí Thôan-pò͘ Hó-siau-sit ê Sèng-keng E̍k-pún.  Chóng--sī it-poaⁿ lâng kiò i chò Âng-phoê Sèng-keng.  

Kah Pa-khek-lé Sèng-keng kāng-khoán iōng Pe̍h-oē-jī chò su-bīn bûn-jī.




#Article 116: Tân Lûi (chok-ka) (102 words)


Tân Lûi (陳雷, pún-miâ Gô͘ Kéng-jū 吳景裕, 1939 nî chhut-sì, Tâi-lâm-koān Moâ-tāu), Tâi-oân Hō-ló-oē ê chok-ka.  I ê sió-soat, hì-kio̍k te̍k-pia̍t chhut-miâ.

Tân Lûi tī Tâi-lâm-chhī toā-hàn.  1964 nî tùi Tâi-oân Tāi-ha̍k i-kho pit-gia̍p.  Seng khì Bí-kok si̍t-si̍p, liáu-āu tī Kha-ná-tah tha̍k-chheh, the̍h-tio̍h bián-e̍k-ha̍k phok-sū ha̍k-ūi.  1973 nî khai-sí tī Ontario chò khai-gia̍p-i.

I tāi-ha̍k sî-tāi khai-sí siá Tiong-bûn ê si kap sàn-bûn.  1985 nî liáu-āu chiah khai-sí hoat-piáu Hō-ló-oē ê bûn-ha̍k chok-phín.  Bí-lē ê Chiuⁿ-nó·-nâ (1986) sī i ê tē-1-phiⁿ té-phiⁿ sió-soat.

I ê bûn-ha̍k chok-phín chha-put-to lóng iōng hàn-lô ê siá-hoat hoat-piáu.  Tâi-bûn Thong-sìn sī i chú-iàu ê hoat-piáu hn̂g-tē.




#Article 117: Bân-lâm bûn-hòa (224 words)


Siáⁿ-mi̍h hō-chòe Bân-lâm bûn-hòa? Kin-kù Ē-mn̂g-chhī Bân-lâm bûn-hòa Hâk-su̍t Gián-kiù-hōe hù pì-su-tiúⁿ Iûⁿ Hō-chûn (楊浩存) ê kái-soeh, Bân-lâm bûn-hòa sī tī Tiong-kok kó·-tāi Chìn Tông sî-kî Tiong-gôan bûn-hòa ê ki-chhó· siōng, thàu-lām Hok-kiàn chāi-tē ê gôan-chū-bîn bûn-hòa, pēng-chhiáⁿ keng-kòe chhian-pah nî ê piàn-hòa kah hoat-tián, chiah bān-bān tēng-hêng--lo̍h-lâi-ê. Kó·-chá sî-chūn, 1-kóa-á hoan-á bûn-hòa óan-á tùi Bân-lâm bûn-hòa sán-seng chin-tōa ê éng-hiáng, pí-lūn-kóng A-la-pek (Arabic) bûn-hòa, Lâm-iûⁿ bûn-hòa, se-hong bun-hòa kah Ji̍t-pún bûn-hòa. Bân-lâm bûn-hòa ū chin bêng-hián ê tē-hng sek-chhái, i ê kò-sèng te̍k-sû, lôe-hâm hong-hù. Bân-lâm bûn-hòa ê kin-pún sī Hàn-cho̍k bûn-hòa. 

Bân-lâm bûn-hòa ū-sî mā hông kiò-chò Bân-Tâi bûn-hòa, tī Tâi-ôan mā kiò-chò Hō-ló bûn-hòa. 

Kúi-nā-pah nî lâi, Bân-lâm-lâng put-tōan ê kòe-hoan î-bîn, Bân-lâm-lâng ê kha-liah piàn-pò· chôan sè-kài. Bân-lâm bûn-hòa chú-iàu liû-thôan tī Hok-kiân lâm-pō·, Tâi-ôan, Tang-lâm-a ê Má-lâi-se-a, Sin-ka-pho, Hui-lu̍t-pin chià-ê kok-ka ê Tn̂g-lâng siā-khu.

Ē-mn̂g-chhi Bân-lâm Bûn-hòa Gián-kiù-só· ê só·-tiúⁿ Tân-keng (陈耕) sian-siⁿ túi Bân-lâm bûn-hòa ê lōe-hâm chò-liáu kái-tho̍k, i kóng, Bân-lâm bûn-hòa ū chheng-gōa-nî ê le̍k-sú, i ê lōe-hâm hui-siông ê hong-hù. Kàu-taⁿ (ha̍k-su̍t-kài) tùi i ê gián-kiu, siāng-chió ài pau-koat: Bân-lâm bu̍t-chit seng-o̍ah bûn-hòa, Bân-lâm-gí-giân, Bân-lâm bîn-kan hong-sio̍k, Bân-lâm kháu-thôan bûn-ha̍k (闽南口传文学), Bân-lâm bîn-kang gē-su̍t, Bân-lâm bîn-kan sìn-gióng, Bân-lâm bîn-kan kang-gē, Bân-lâm bîn-kan i-io̍h, Bân-lâm ka-cho̍k chè-tō· kah Bân-lâm-lâng ê sèng-keh kò-sèng téng-téng. Khan-sia̍p tio̍h le̍k-sù, gē-su̍t, Bîn-sio̍k, chong-kàu, gí-giân, sim-lí, i-io̍h téng-téng chin-chōe ê ha̍k-kho.




#Article 118: Pò͘-tē-hì (409 words)


Pò·-tē-hì (布袋戲) sī 1-chióng tē-hng hì-kio̍k, Bân-lâm pò·-tē-hì chú-iàu liû-hêng tī Bân-lâm kah Tâi-ôan, pēng-chhiáⁿ tī Tâi-ôan tit-tio̍h chin tōa ê kái-liông, siāng chhut-miâ--ê, pí-lūn N̂g Chùn-hiông pò·-tē-hì, sǹg-sī Tâi-ôan tiān-sī pò·-tē-hì ê tāi-piáu, i ê piáu-ián gē-su̍t kah gí-giân hong-keh ū chin-kôan ê chúi-chún. Pò·-tē-hì tī Tâi-ôan sīm-chí hoat-tián chiâⁿ-chòe 1-khóan liû-hêng bûn-hòa. 

Pò·-tē-hì, tī Tiong-kok bîn-kan, mā kiò-chòe chhiú-tiong ka-lé, i ê le̍k-sú hàm-hàm kú-tn̂g. Kin-kù Bú-lîm kū-sū kah Tang-kiaⁿ bāng-hôa-lio̍k ê kì-chài, Tiong-kok Sòng-tāi ê sî to̍h í-keng ū pò·-tē-hì ê piáu-ián chhut-hiān tī kiong-têng iàn-hōe tang-tiong.

Bân-lâm pò·-tē-hì siāng-chá chhut-hiān tī Bêng-tiâu Ka-chēng ê sî-tāi. Thôan-soat kóng, Chôan-chiu siù-châi Niû Péng-lân (梁炳鳞), in-ûi khó kong-bêng bô-tiâu, sim-chêng ut-chut, ū 1-kang i chio pêng-iú tàu-tìn khì Chôan-chiu Khai-gôan-si thiu-chhiam pak-kòa, siòng-miā-sian tī i ê chhiú-chiúⁿ siá liáu 5-ê jī kong-bêng chāi chiáng-tiong. Lái kóng chit-ê Niû--sian-si chêng ùi Khai-gôan-sī tò-tńg-lâi liáu-āu, mā m̄-bat koh khó-tio̍h kong-bêng, i khòaⁿ-phòa liû-liōng tī ke-thâu-hāng-bóe, kóng-kó· tō· ji̍t-chí, in-ūi kiaⁿ kiàn-siàu, thiau-kang iōng 1-tè pò·-lî-á (布帘仔) lia̍h bīn, bô ài hō·-lâng jīn chhut i lâi, i chú-ngó· kái-soeh kóng che hō-chòe keh lî-á kóng-kó·. Ū 1-ji̍t, 1-ê lāng ka-lé-hì ê sai-hū mā lâi thiaⁿ Niû siù-châi kóng-kó·. Chit-ê lāng ka-lé-ang-á ê sai-hū kám-kak Niû siù-châi kóng-kó· kóng liáu chin-chiàⁿ chán, iu-kî gí-giân chhù-bī koh kho̍k-khe (chhiò-khoe), kò·-sū kóng-kah khiā-chin-khiā-hiān. Liáu-āu, chit-ê ka-lé-sai chôaⁿ kiàn-gī Niû siù-châi kóng-kó· ê sî to̍h-ài chhiú theh ka-lé-ang-á, ná kóng ná lāng, pēng-chhiáⁿ kà i lāng ka-lé-ang-á ê phiat-pō·. Che í-āu, tī Bân-lâm tē-khu to̍h ta̍uh-ta̍uh-á chhut-hiān chit-chióng chhiú-tiong ka-lé-hì, in-ūi ka-lé-ang-á ê sin-khu sī iōng pò· chò ê lâng-á-pak, chhin-chhiūⁿ pò·-tē, chāi-tōe ê peh-sèⁿ chôaⁿ kā i hō·-chòe pò·-tē-hì. 

Put-jî-kò lēng-gōa koh ū chi̍t-chióng kóng-hoat, kóng he sī in-ūi piáu-ián ê ke-si-thâu-á chin kan-tan, kan-ta ū 1-kha pò·-tē to̍h ē-tàng sì-kè khì piáu-ián, só· í kiò-chòe pò·-tē-hì. 
　 
Bûn-jī kì-chài kóng, pò·-tē-hì khai-sí tī Chôan-chiu chit-ê só·-chāi sî-kiâⁿ--khí-lâi, chha-put-to sī tī Chheng-tiâu Khiân-liông ê sî-tāi. tī Chheng-tāi, Chôan-chiu-hú kóan-ha̍t chi-hā ê 5-ê kōan lóng-ū choan-tê leh lāng pò·-tē-hì thàn-chia̍h ê ka-cho̍k.

Kó·-chá lâng kóng, pò·-tē-hì tāi-seng chhut-hiān tī Chôan-chiu-hú 5-ê kōan, lō·-bóe chiah-koh thôan kàu Chiang-chiu-hú chit kak-sì, tio̍k-chiām hêng-sêng 2-ê bô-siâng ê phài-pia̍t. Chóng--ê lâi kóng, Chôan-chiu ê pò·-tē-hì hō·-lâng kiò-chòe lâm-phài, Chiang-chiu ê pò·-tē-hì hō-chò pak-phài. Lâm-phài ê piáu-ián sī mô·-hóng Chôan-chiu chāi-tē ê ka-lé-hì, iōng chéng-thâu-á lāng, che to̍h-sī ka-lé chiúⁿ-tiong pan, lēng-gōa nā-sī mô·-hóng lê-hn̂g-hì piáu-ián--ê, kiò-chòe lê-hn̂g-chiúⁿ. Pak-phái ê piáu-ián hong-sek chú-iàu sī mô·-hóng Kiaⁿ-kio̍k, só·-í lâng kiò-chòe kiaⁿ-pan-thé.




#Article 119: Ka-lé-hì (224 words)


Ka-lé-hì, tī kó͘-chá sî-chūn, mā kiò-chòe sù-bí-pan (四美班), che sī in-ūi éng-kòe ê ka-lé-hì kan-ta 4-ê lâng teh piáu-ián, piáu-ián ê kak-sek hun-pia̍t sī seng (生), tòaⁿ (旦), pak (北), cha̍p (杂) 4-chióng. Chôan-chiu ê ka-lé-hì, thôan-thóng ê kio̍k-ba̍k ū 700-gōa thò, chha-put-to lóng-chóng sī iōng chhiu-siá ê phō·-á 1-tāi thôan 1-tāi liû-thôan kàu-taⁿ. Ū-ê hì-bûn tī Tiong-kok kî-thaⁿ ê hì-kio̍k tang-tiong lóng m̄-bat khòaⁿ--tio̍h, pí-lūn kóng tò·-tho (窦滔). 

Tī Tiong-kok kok-chióng phái-pia̍t ê ka-lé-hì tang-tiong, Chôan-chiu è ka-lé sī ûi-it ū im-ga̍k phòe-ha̍p ián-chhut ê ka-lé hì-kio̍k. Chôan-chiu ka-lé-hì ê khiok-ga̍k hō-chòe ka-lé-tiāu, i ê chhiùⁿ-khiuⁿ siaⁿ-tiāu kôan, âu-im pá-chiok, chhiong-bóan hiong-thó· bī. Ka-lé-tiāu kàu-taⁿ iu-gôan pó-liû tio̍h 300-gōa-ê kio̍k-bo̍k ê sôan-lu̍t khiok-tiāu. 

Chôan-chiu ê ka-lé-ang-á gōa-hêng chê-cháⁿ, chè-chok iu-bí, iu-kî sī ang-á-thâu ê tiau-khek kah chia̍h-chhat ōe-ang-á ê chhiú-gē, ē-sái kóng sī sè-kài chhōe bô tē-jī ê, chò kah khiā-chin khiā-hiān, sit-chāi sī tiám teng-á-hóe bô-tè-chhōe. Chôan-chiu lāng ka-lé ê lân-tō· chin-kôan, múi-1-sian ka-lé lóng-ài pa̍k 16-tiâu, sīm-chì 30-tiâu ê iù-sòaⁿ. Le̍k-tāi ê gē-jîn iōng chin-chiàⁿ sin-kî kah khá-biāu e piáu-ián ki-su̍t, sok-chō chin chōe o̍ah-lèng-lèng ê kak-sek, mā thé-hiān chhut Chôan-chiu ka-lé-hì ê iù-siù, pek-chin kah khá-biāu. 

Chòe-kīn chit kúi nî lâi, Chôan-chiu ê ka-lé-hì iū-koh ū sin ê hoat-tián, koan-chiòng tiāⁿ-tiāⁿ ē-tàng tī hì-pêⁿ-kha khòaⁿ-tio̍h pêⁿ-téng lāng sòaⁿ ka-lé hām chiáng-tiong ka-lé ( pò·-tē-hì ) kāng pêⁿ ián-chhut ê chêng-hêng. 




#Article 120: N̂g Tián-sêng (354 words)


N̂g Tián-sêng (黄典诚,1914 ~ 1993 nî ), Tiong-kok hiān-tāi tù-miâ ê gî-giân ha̍k-ka, Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Tiong-bûn-hē kàu-siū, Hàn-gí-sú phok-sū-seng tō-su. I ê chó·-ke tī Hok-kiàn Chiang-chiu, chêng kong-gôan 1937 nî tiàm Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Bûn-ha̍k-īⁿ Gí-giân-ha̍k-hē pit-gia̍p liáu-āu, to̍h lâu-tiàm-leh Hā-Tāi ( Ē-mn̂g Tāi-ha̍k ê kán-chheng ) kà-chheh, it-ti̍t kàu-kah kòe-sin. 

N̂g Tián-sêng kàu-siū chāi-siⁿ ê sî tī gí-giân-ha̍k chit-ê léng-he̍k kut-la̍t chhia-piàⁿ, 1-sì-lâng siá kòe chiok-chōe iu-siù ê chok-phín. I ê kòng-hiàn chú-iàu sī : tan-to̍k chhut-pán Gí-giân-ha̍k khài-iàu (语言学概要), Hàn-gí gí-im sú (汉语语音史), Chhiat-ūn chong-ha̍p gián-kiù (切韵综合研究), Hùn-kó·-ha̍k khài-iàu (训诂学概要), Si-keng thong-e̍k sin-chôan (诗经通译新诠) chit 5-thò tù-chok, iū-koh chú-pián Hok-kiàn-séng Hàn-gí hong-giân khài-hóng (福建省汉语方言概况) kah Pó·-thong-ōe Bân-lâm hông-giân sû-tián (普通话闽南方言词典), che í-gōa, i koh tiàm kok-lāi-gōa ê chin-chōe pò-chóa kah chap-chì téng-thâu hoat-piáu kòe phah-gōa phiⁿ ê ha̍k-su̍t lūn-bûn. 

N̂g Tián-sêng kàu-siū teh gián-kiù Hàn-gí im-ūn kah Hàn-gí hong-giân chit hong-bīn, kòng-hiàn chin-tōa. N̂g--sian keng-kòe tn̂g sî-kan ê jīn-chin tiāu-cha kah gián-kiù liáu-āu, thê-chhut tio̍h i kò-jîn tiōng-tāi ê hoat-hiān: Hàn-gí im-ūn àn siōng-kó· hoat-tián kàu tiong-kó· chit-tōaⁿ sî-kan, kiâⁿ-kòe 1-tiâu ‘siaⁿ-ūn mâu-tún, khin-tāng-(im) bô pêng-hêng’ ê oan—lō·. N̂g--sian ê chit-tiâu lí-lūn hō·-lâng kiò-chò Tián-sêng-lu̍t (典诚律) a̍h-sī kiông-jio̍k khin-tāng-lu̍t (强弱轻重律). Chit-tiâu lí-lūn ê hoat-hiān, ūi ha̍k-su̍t-kài kài-koat liáu chiâⁿ-chē chìn-chêng bô-hoat-tō· kái-soeh ê lân-tôe.

N̂g--sian-siⁿ tùi Hàn-gí hong-giân ê gián-kiù ôan-á kài-ū sêng-chiū, iu-kî sī tùi Bân-lâm-gí ê gián-kiù. Ji̍t-pún ê ha̍k-chiá o-ló i sī  Hok-kiàn-gí gián-kiù kong-jīn ê kôan-ui , iah Tâi-ôan ha̍k-chiá mā kóng i sī  Bân-lâm-gí gián-kiù ê sian-hêng-chiá . N̂g--sian-siⁿ ê gián-kiù sêng-kó, tùi jîn-lūi kiàn-siat Hàn-gú hong-giân-ha̍k chu-liàu-khò· lâi-kóng, ū chin tiōng-tāi ê ì-gī. Tī 20 sè-kí 80 nî-tāi, iû N̂g Tián-sêng chú-pian ê Pó·-thong-ōe Bân-lâm hong-giân sû-tián, kū-pī chin kiông ê kho-ha̍k-sèng kah chin kôan ê ha̍k-su̍t kè-ta̍t, mā chin si̍t-iōng. N̂g--sian tī kó·-chheh chéng-lí kah bûn-jī kái-kek ê léng-he̍k, mā chò-chhut tio̍h chek-kek ê kòng-hiān.

Chāi-siⁿ ê sî, N̂g Tián-sêng tam-jīm kòe chin chōe siā-hōe chit-bū kah bêng-ū chit-bū. Chú-iàu sī : Ē-mn̂g-chhī Sin-bûn-ha̍k Gián-kiù-hōe hōe-tiúⁿ, Tiong-kok Gí-giân Ha̍k-hōe kah Hàn-gí Hong-giân Ha̍k-hōe lí-sū, Tiong-kok Im-ūn Ha̍k-hōe ha̍k-su̍t úi-ôan, Hok-kiàn-séng Gí-giân Ha̍k-hōe hōe-tiúⁿ, Tiong-kok Hùn-kó· Ha̍k-hōe, Chôan-kok Ko-téng-īⁿ-hāu Bûn-ha̍k Kái-kek Ha̍k-hōe kah Hok-kiàn-séng Sú-chì Hia̍p-hōe kò·-būn.




#Article 121: Holopedia (238 words)


Holopedia (Holopedia larr; Hi-lia̍p-gú ὅλος “lóng-chóng/ka-nn̂g” + παίδεια “kàu-io̍k”; tha̍k Ho̍h-ló-phí-dī-ià) sī Ho̍h-ló-oē (Bân-lâm-gú) pán ê Wikipedia. Holopedia iōng Pe̍h-ōe-jī chit-thò bûn-jī hē-thóng lâi siá Ho̍h-ló-ōe. Holopedia kàu taⁿ ū  phiⁿ ê .

Holopedia ē-sái pun chò nn̄g ê bô kāng sî-tāi ê pán-pún. Tī 2004 nî 5 goe̍h chìn-chêng ê pán-pún khǹg tī holopedia.net (“kū Holopedia”). Gō͘-goe̍h-té khai-sí hām Wikipedia ha̍p-chok chi̍t ê sin pán-pún.

Holopedia.net sī goân-pán, kap Wikipedia iōng kāng chi̍t thò nńg-thé (MediaWiki), m̄-koh hām Wikipedia bô cho͘-chit koan-hē. Tân Pek-tiong sī holopedia.net ê hoat-khí-jîn kiam hêng-chèng jîn-gôan. Ka-ji̍p Wikipedia liáu-āu, kū Holopedia tō bô koh-chài iōng. Bûn-chiuⁿ lóng-chóng ū 138 phiⁿ.

 tī 2004 nî 5 goe̍h hiòng Wikipedia siā-khu thê-chhut Ho̍h-ló-oē Wikipedia ê sin-chhéng-àn, kúi kang liáu-āu khai-sí ūn-chok. Ka-ji̍p Wikipedia ê sî, hi-bāng iōng RFC 3066 phiau-chún ê zh-min-nan chò gí-giân tāi-hō kiam bāng-lō͘ chū-chí ê thâu-chêng koeh. M̄-koh chi̍t-khai-sí ū siong-koan ê ki-su̍t jîn-gôan ū bô-kāng-ê khòaⁿ-hoat. In koat-tēng iōng zh-cfr chit-ê bô phiau-chún ê tāi-bé. Che sī ISO 639 ê zh tàu SIL ê Bân-lâm-gí pian-bé, cfr). Āu--lâi kái iōng minnan, chòe-āu chiah koh kái chò zh-min-nan.

In-ūi ki-su̍t būn-tê ê koan-hē, kū Holopedia iû-goân ū chiâⁿ-pah-phiⁿ bûn-chiuⁿ iáu-bōe sóa lâi tī Wikipedia.

Holopedia ka-ji̍p Wikipedia liáu-āu, bat ū Wikipedia-lâng giâu-gî i chûn-chāi ê thò-tòng-sèng kap siá-chok ê hong-sek. Giâu-gî ê lâng chú-iàu lâi chū Hôa-bûn-pán ê Wikipedia, chóng-sī oân-ná ū chi̍t-nn̄g-ê-á kî-thaⁿ jîn-sū kong-khai tî-gî. In ê lūn-tiám pau-koah:




#Article 122: Kha-kiû (1270 words)


Kha-kiû chit jī, it-poaⁿ sī chí hia̍p-hōe kha-kiû (Eng-gí: association football), che sī choân sè-kài siōng chē lâng sńg, siōng chē lâng khoàⁿ ê kiû-tūi thé-io̍k ūn-tōng. Chia só͘ kóng ê hia̍p-hōe kha-kiû, sī chí ha̍h FIFA (Kok-chè Kha-kiû Hia̍p-hoē Liân-bêng) kok-chè phiau-chún ê kha-kiû hêng-thài; nā pa̍t-khoán kha-kiû, pí-lūn Bí-kok kha-kiû ia̍h Rugby, in liû-hêng ê tē-khu khah iú-hān.

Kha-kiû sī 1 khoán kiû-lūi ūn-tōng, pí-sài ê lâng hun 2 tūi, 1 tūi siōng chē ū 11 ê kiû-oân. That kiû ji̍p-khì kiû-mn̂g khah chē piàn ê hit tūi sǹg iâⁿ. Kha-kiû iōng--ê kiû mā hō-chò kha-kiû, chú-iàu khò kha lâi tín-tāng; chóng--sī mā ún-chún kiû-oân iōng chhiú í-goā ê kî-thaⁿ hêng-khu pō·-ūi khì sak kiû. Kò· kiû-mn̂g ê kiû-oân sī î-it ē-tàng tī pí-sài-khu lāi-té iōng chhiú bong kiû ê lâng.

FIFA (hoa̍t-lo̍h kha-kiû ê kok-chè cho·-chit) 2001 nî hoat-piáu ê tiau-cha kiat-kó, hoat-kiàn ū chhiau-koè 2-ek 4-chheng-bān lâng, toà tī 200 kúi-ê kok-ka, tēng-kî sńg kha-kiû. Kha-kiû ê kui-chek kán-tan, tùi siat-pī ê iau-kiû chin hó boán-chiok, chia ê in-sò· kiám-chhái tùi kha-kiû ê liû-thoân ū pang-chān. Tû-liáu ū chit-gia̍p ê kiû-tūi, mā ū chin chē hui-chit-gia̍p--ê. Tī chē-chē só·-chāi (te̍k-pia̍t sī Europa, Latin Bí-chiu, Hui-chiu) kha-kiû ū chin chē sí-tiong ê kiû-bê, in ê jia̍t-chêng tiāⁿ-tiāⁿ tī kiû-tiûⁿ po̍k-hoat chhut-lâi.

Kap chit-má kha-kiû ke-kiám beh kâng ê kó͘-chá ūn-tōng, ū Hi-lia̍p ê episkyros, Lô-má ê harpastum, Tiong-kok ê chhiok-kiok (蹴踘), Mesoamerica ê pok-a-tok, Au-chiu tiong-sè-kí ê choule, calcio, Ji̍t-pún ê kemari, Má-lâi ê sian sepak raga téng-téng.

Kong-gôan-chêng 307 nî, mā tio̍h-sī Tiong-kok kó·-tāi ê Chiàn-kok sî-kî. Tiō-kok ê kok-ông ( Bú-lêng-ông ) si̍t-hêng kái-kek, tī chôan-kok thui-sak  khiâ-bé siā-chìⁿ  ê ūn-tōng. Tiō-ông sî-siông chhōa-tio̍h chhin-sìn khiâ-bé chhut siâⁿ khì se̍h-chhit-thô, seng-oa̍h koè-tit chhiaⁿ-iāⁿ koh chū-chāi. Ū 1 ji̍t, Tiō-ông chham i-ê ē-kha-chhiú-lâng lâi-kàu 1-phiàn chhiū-nâ lāi, chèng-lâng khòaⁿ-kìⁿ chhiū-nâ lāi-té ū chin chōe iá-thò·, seⁿ-chòe chin-chiàⁿ kó·-chui. Tiō-ông sûi bēng-lēng chiòng-lâng seng ùi sì-chiu-ûi kā chia-ê iá-thò· pau-ûi--khí-lâi, àn-sǹg beh lâi o̍ah-lia̍h. Pò·-tì hó-sè liáu-āu, khai-sí tāng-chhiú, siūⁿ-bōe-kàu iá-thò· chi̍t-ē tio̍h-kiaⁿ, kha-chhiú soah koh-khah liú-lia̍h, chū-án-ne sì-kài chông, sì-kè nǹg, tī lâng-phāng kah bé-phāng tang-tiong chǹg-lâi-chǹg-khì. Sui-jiân chèng-lâng lóng-chóng chin kut-la̍t teh pau-chhau, m̄-koh kāng-khóan bô-chhái-kang, kàu-bóe-á iá-thò· mā-sī chôan-pō· cháu-kah bô-pòaⁿ-chiah. Tiō-ông kám-kak chin òan-thàn, sim-chêng mā chin bô sóng-khòai. Chit-ê sî-chūn, ū 1-ê pō·-hā hiông-hiông siūⁿ-tio̍h 1-ê phiat-pō·, siūⁿ-beh lâi thè Tiō-ông kái iu-chhiû, i kái-soeh kóng chit-khóan lia̍h thò·-á ê iû-hì si̍t-chāi chin chhù-bī, put-jî-kò thò·-á siūⁿ-kòe-thâu chiáu-chiⁿ, nā-beh lia̍h, ē khah hùi-khì, i kiàn-gī Tiō-ông, put-jû iōng  kiû  tāi-thè thò·-á, ta̍k-ê-lâng ûi-ûi kòe-lâi sńg, m̄-nā ē-tàng siau-khián, koh ū-hoat-tō· tòan-liān sin-thé, to̍h-chún-kóng tī kiong-têng lāi-té mā ē-tàng lâi chhit-thô. Tiō-ông thiaⁿ-liáu chin hoaⁿ-hí, kóaⁿ-kín hoan-hù pō·-hā chek-sî khì chhau-pān. Chū-án-ne, chit-chióng gôan-sí ê kha-kiû ūn-tōng choa̋n khai-sí tiàm Tiong-kok sî-kiâⁿ--khí-lâi. M̄-koh, hit-tong-sî ê lâng iu-gôan sī khiâ tī bé-téng leh that-kiû. 

Hàn-tāi ê sî-chūn, í-keng hoat-tián kah ū choan-mn̂g thê-kiong hông pí-sài iōng ê kha-kiû-tiûⁿ, hit-sî hō-chò  kiok-siâⁿ (鞠城), tiûⁿ-tē sī sì-kak-hêng--ê, sán-tn̂g-sán-tn̂g, àn tiong-ng pun-chòe 2-pêng, 1-pêng kok an-pâi 6-ê tōng-khang (洞). Tiûⁿ-tē ê sì-kho·-lìn-tńg (四周围) ài iōng piah-chhiûⁿ-á khong--khí-lâi. 

Kàu-kah Tông-tiâu ê sî-tāi, Tiong-kok ê kha-kiû iû-hì í-keng chin phó·-piàn, peh-sìⁿ chhit-thô kha-kiû ê chúi-pêng mā pí kòe-khì thê-kôan put-lí-á chē. Chit-ê sî-chūn, kha-kiû ūn-tōng mā khai-sí liû-thôan kàu gōa-kok. Ùi Sòng-tiâu ê sī koh ū ná kū-lo̍k-pō͘ teh keng-êng ê chhiok-kiok oa̍h-tāng.

Kong-gôan 12 sè-kí chho·-kî, Eng-kok khai-sí chhut-hiān kha-kiû pí-sài, kok-ka mā-ū teh kiàn-siat choan-gia̍p ê kha-kiû-tiûⁿ.

Kha-kiû tī Eng-kok tāi-seng sī peh-sèⁿ ê oa̍h-tāng, sī kòe-chiat kiam khèng-tián ê ji̍t-chí leh ī--ê. William Fitzstephen tiām i 1174 nî kì Thomas à Becket ê toān-kì thâu-sū lāi-bīn ū kóng tio̍h chá-kî tī Eng-kok kha-kiû oa̍h-tāng. 14 sè-kí téng-chām Lûn-tun ê chhī-tiúⁿ Nicholas Farndon kìm-chí kha-kiû, lí-iû sī ín-khí chak-chō. 1365 nî, kok-ông Edward 3-sè koh pan-pò͘ tùi kha-kiû kiam chhiú-kiû (handball) ê thong kok kìm-lēng, in-ūi kóng chia oa̍h-tāng hō͘ lâng bô choan-sim liān siā-chìⁿ. Chóng-sī, kàu Shakespeare ê sî-tāi, kha-kiû í-keng sī in kok-bîn bûn-hòa, bûn-ha̍k chok-phín lāi-bīn, chhin-chhiūⁿ King Lear, to ū kì-su̍t.

Kha-kiû pìⁿ-chiâⁿ sī 1-chióng lâng kah kiû chi-kan ê iû-hì. Hit-sî Eng-kok-lâng chiong kha-kiû ūn-tōng khòaⁿ-chò sī ko-siōng ê ūn-tōng, kan-na hān-chè tī Ông-sek (王室) lāi-té hiáng-siū, kìm-chí phó·-thong ê peh-sèⁿ sńg chit-chióng iû-hì. Āu--lâi, Eng-kok kah Tan-be̍h hoat-seng chiàn-cheng, chin-chōe Eng-kok ê a-peng-ko ūi-tio̍h beh pâi-kái tùi te̍k-jîn ê oàn-hūn, thiau-kang tī hioh-khùn ê sî-chūn iōng te̍k-jîn ê thâu-khak tòng kha-kiû lâi sńg. Chit-chióng  ài-kok  ê hêng-ûi kám-tòng tio̍h hit-sî ê Eng-kok kok-ông, i ūi-tio̍h beh chióng-lē jîn-bîn, to̍h hā-lēng chhú-siau  bîn-kan bōe-tàng sńg kha-kiû  ê kìm-lēng. Chū-án-ne, kha-kiû chiah khai-sí tī Eng-kok kok-lāi sî-kiâⁿ--khí-lâi, jî-chhiáⁿ hoat-tián chin kín. 

Hiān-tāi ê kha-kiû oa̍h-tāng sī Eng-kok-lâng tī 19 sè-kí hoat-bêng. In tāi-seng chhòng-chō kui-chek, sêng-li̍p hia̍p-hōe kha-kiû kū-lo̍k-pō͘, an-pâi ji̍t-chí cho͘-chit pí-sài. Kha-kiû thang kóng sī hit chūn Eng-kok siong-gia̍p, chè-chō-gia̍p, chit-gia̍p tiong-sán kai-kip khí-heng ê hù-sán-bu̍t, te̍k-pia̍t sī ùi in-ê su-jîn tiong-o̍h (chiàu chāi-tē hō-miâ sī kong-hāu, public school) chin liû-hêng. Chóng-sī hia kong-hāu chi kan hêng-sek bô it-tì. 1863 nî 10 ge̍h 26 hō Kha-kiû Hia̍p-hōe (Football Association) tī Lûn-tun sêng-li̍p, tiō sī beh chè-iok kong-tēng ê kui-chek. Hit-tang-chūn ū chi̍t phài tùi chhiú ê sú-iōng téng kî-tha sêng-hun ū bô-kâng ê kiàn-kái, āu--lâi ùi 1871 nî sêng-li̍p La-gú-bih Kha-kiû Liân-ha̍p (Rugby Football Union).

Kā kiû that ji̍p-khì tùi-hong ê kiû-mn̂g siōng chē piàn ê hit tūi sī iâⁿ-hong. Kan-na kò· kiû-mn̂g ê kiû-oân (1 tūi 1 ê) ē-sái tiàm pí-sài-khu lāi-té iōng chhiú khì bong kiû.

Múi 1 tiûⁿ pí-sài ū 1-ūi chhâi-phoàⁿ-koaⁿ (Eng-gí: referee). Kui-chek tē-5-tiâu siá-kóng: i choân-jiân ū koân-ui chiam-tùi i hō· lâng chí-phài ê hit tiûⁿ tùi-sài lâi chip-hêng Kiû-sài ê Hoat, jî-chhiáⁿ i tùi kiû-sài ū choè-āu ê koat-tēng-koân. Chhâi-phoàⁿ-koaⁿ ū 2-ūi chō·-lí. Tiāⁿ-tiāⁿ koh ū tē-4-ê lâng pang-chān chhâi-phoàⁿ-koaⁿ; nā ū su-iàu, i ē-sái tāi-thè pa̍t-lâng.

Múi 1 tūi siōng chē ū 11-ê kiû-oân, kî-tiong 1-ê tiāⁿ-tio̍h sī kò· kiû-mn̂g--ê. Pí-sài kui-chek ē-sái lēng-goā koh chí-tēng siōng chió ê lâng-sò· (it-poaⁿ iau-kiû ū 8 ê).

Kui-chek ún-chún kò·-mn̂g-oân tī ka-kī ê hoa̍t-khu (penalty area) lāi, iōng chhiú khì tín-tāng kiû.

Chhun ê kiû-oân ē-sái iōng chhiú í-goā ê jīm-hô 1 ê pō·-ūi chhau-chok kiû. î-it ê lē-goā: kiû chún nā hông that chhut-khì piⁿ-soàⁿ goā-kháu, kiû-oân ē-sái tùi kài-goā iōng chhiú kā kiû tàn ji̍p-khì pí-sài-khu lāi.

Kiû-sài chìn-hêng ê tang-tiong, kiû-tūi ē-sái kā ka-kī ê kiû-oân oāⁿ--lo̍h-lâi, oāⁿ sin kiû-oân chiūⁿ-tiûⁿ. Oāⁿ-tiāu ê kiû-oân bē-sái koh-chài ji̍p--khì. Siōng chē ē-sái oāⁿ kúi-ê, bô-kāng liân-bêng, kok-ka ū bô kāng-khoán ê kui-tēng. Oāⁿ kiû-oân ê lí-iû pau-koat tio̍h-siong, siuⁿ thiám, bô hāu-lu̍t, chiàn-su̍t su-iàu.

Siōng chú-iàu ê kok-chè kha-kiû pí-sài sī FIFA pān--ê Sè-kài-poe. Sè-kài-poe ê pí-sài múi 4-tang chò 1 kî. 190-goā-ê kok-ka tūi seng tī tē-hng chham-ka chu-keh pí-sài. Koat-sài (múi 4-tang 1 pái) khai-hóng 32 tūi chham-ka (1998 nî chìn-chêng sī 24 tūi), pí-sài 4 lé-pài.

Olympia Ūn-tōng-hoē chū 1900 nî khai-sí ū kha-kiû pí-sài (kan-na 1932 nî bô). Pún-té kan-na khai-hóng hō· gia̍p-goā soán-chhiú chham-ka; 1984 nî hit pái khai-sí mā ū tiâu-kiāⁿ chiap-siū chit-gia̍p soán-chhiú ê chu-keh. In-ūi Ò-ūn kan-na ún-chún 23 hoè í-hā ê soán-chhiú kap kúi-ê-á nî-hoè khah toā-ê, pí-sài ê chúi-chún it-poaⁿ khah bô kàu chit-gia̍p ê thêng-tō·.

Thīn kha-kiû-tūi ê sí-tiong chi-chhî-chiá ū-sî ē chè-chō mâ-hoân, sīm-chì chō-sêng lâng tio̍h-siong, sí-bông. Chhin-chhiūⁿ Colombia-che̍k ê kiû-oân Andres Escobar tī 1994 nî Sè-kài-poe pí-sài soah, beh tńg-chhù ê lō·--lìn hō· lâng thâi--sí, lí-iû kóng sī in-ūi i kā kiû that-ji̍p ka-kī tūi ê kiû-mn̂g. Kha-kiû ê po̍k-le̍k hūn-chú ū lâng chheng-ho· sī kha-kiû lô·-moâ. 2004 nî tī Pak-kiaⁿ ê A-chiu-poe pí-sài mā hoat-seng koan-chiòng tùi Ji̍t-pún-tūi kap kî-thaⁿ ê ji̍t-pún-lâng kiông-lia̍t piáu-ta̍t put-boán, hiám-á pìⁿ-chiâⁿ po̍k-le̍k sū-kiāⁿ.




#Article 123: Tân Tiong-hô (pâi-kiû kàu-liān) (142 words)


Tân Tiong-hô (陳忠和), Hok-kiàn-séng Chiang-chiu Liông-hái lâng, 1957 nî 10 ge̍h 2 hō chhut-sì, hiān-jīm Tiong-kok Kok-ka Lú-chú Pâi-kiû-tūi chú-kàu-liān. 

Tân Tiong-hô tī Tiong-kok Lú-pâi kang-chok 20-gōa-nî, i sèng-chêng un-hô, chò-lâng tiong-hō· kó·-ì, chò tāi-chì kut-la̍t koh tiám-tîn. Tân--sian tī 2001 nî chèng-sek chiūⁿ-jīm Kok-ka Lú-pâi chú-kàu-liān ê sî, gōa-kài tùi i ê phêng-kè sī  1-ê chin sè-jī ê lâng , chin chōe lâng kóng i chit-chióng un-hô ê kò-sèng bô sek-ha̍h chò chú-kàu-liān. Put-jī-kò, Tân--sian khiok-sī bô tông-ì pa̍t-lâng tùi i ê phêng-kè, i kóng ka-tī  m̄-sī 1-ê un-hô ê lâng, kāng-kóan ū chin khut-kiông ê kò-sèng kah phek-le̍k . Sū-si̍t chèng-bêng Tân--sian kóng liáu bô-m̄-tio̍h, chêng i hōaⁿ-ke liáu-āu, Kok-ka Lú-pâi sio-liân-sòa iâⁿ-tit chin chōe sè-kài-kip pí-sài ê kòan-kun. Chòe-kīn Tī Hi-lia̍p Ngá-tián-chhī kú-pàn ê Tē-28-kài Ò-ūn-hōe, Tân Tiong-hô chhōa-tio̍h i ê Kok-ka Lú-pâi tē-chú, kòe-ngó·-koan, chám-lio̍k-chiòng, chòe-āu iâⁿ-tit kim-pâi.




#Article 124: Tâi-oân-ōe (345 words)


Tâi-oân-ōe (臺灣話), mā hō Tâi-gí (-gú) ia̍h Tâi-oân-gí (-gú), sī chú-iàu tī Tâi-oân liû-thong ê chi̍t khoán giân-gí, sī Tâi-oân 60% jîn-kháu thoân-thóng-siōng ê bú-gí. I sǹg sī khoah-khǹg ì-sù ê Bân-lâm-gí tang-tiong chi̍t khoán.

Ùi Tâi-oân-ōe pún-sin ê iōng-gí, tùi pún giân-gí ê hō-miâ kî-tiong chi̍t khoán sī Ho̍h-ló-ōe; “Ho̍h-ló” chit-ê khài-liām khó-lêng ê gí-goân sī Kńg-tang-hē ê Kheh-lâng ia̍h Kńg-hú-lâng tùi Tiô-chiu téng tha-cho̍k ê chheng-ho͘, ùi Hok-kiàn khah hán lâng chai.

Tī ha̍k-su̍t-kài it-poaⁿ ê jīn-sek lāi-bīn, Tâi-oân-ōe sǹg Bân-lâm-gí chi̍t chióng, nā chiàu hit khoán lí-lō͘, mā thang ēng Tâi-oân Bân-lâm-gí lâi chí-miâ Tâi-oân-ōe. Chóng-sī Tâi-oân-ōe ēng-chiá khah hán teh ēng “Bân-lâm-gí” chheng-ho͘ ka-tī teh kóng ê giân-gí. Lēng-gōa koh ū chi̍t kóa tiûⁿ-ha̍p, “Tâi-oân-gí”, “Tâi-gí” téng iōng-gí, hông ēng-lâi piáu-sī kok khoán Tâi-oân ê giân-gí chéng-thé.

Tâi-gí ia̍h Bân-lâm-gí tī éng-pái tiāⁿ hông kóng sī Tiong-kok-ōe ê chi̍t khoán hong-giân. M̄-koh nā khó-lū tio̍h hō͘-siong hui-lí-kái-sèng (mutual unintelligibility), Bân-lâm-gí sī sǹg Hàn gí-cho̍k (Sinitic family; sio̍k Hàn-Chōng gí-hē chi̍t hūn) ē-té ê chi̍t khoán giân-gí. Nā Bân-lâm-gí kap Tâi-gí ê koan-hē, mā ū ha̍k-chiá chú-tiuⁿ ài khó-lū in-ê chèng-tī pian-kài, kā khòaⁿ chò ná Tek-gí kap Hô-lân-gí ê koan-hē.

Kīn-taⁿ Tâi-oân-ōe ê chú-liû khiuⁿ-kháu, chú-iàu sī chi̍t khoán Chiang-choân-lām, ia̍h chiū sī goân-lâi tī Tâi-oân hun-pia̍t liû-thong tī pō͘-hūn tē-hng ê Chiang-chiu-ōe kap Choân-chiu-ōe nn̄g khoán ōe saⁿ-lām liáu-āu sán-seng--ê. Tû-liáu Chiang-Choân ê lâi-goân, Tiô-chiu-ōe mā chiàm liáu chin chió-hūn ê éng-hióng, Tiô-chiu-hē ê jîn-kûn tī Tâi-oân ē-tàng kóng í-keng pun-sòaⁿ tī chāi-tē Ho̍h-ló-lâng lāi-bīn. 

Kap Hok-kiàn he̍k-chiá sī Lâm-iûⁿ téng kî-tha Bân-lâm-hē giân-gí khah bô kâng ê pō͘-hūn chi it, sī Tâi-oân-ōe khah chē tùi Ji̍t-pún-ōe he̍k-chiá sī keng-kòe Ji̍t-pún-ōe thoân ji̍p ê gōa-lâi-gí, lēng-gōa ia̍h ū chi̍t kóa chāi-tē Lâm-tó giân-gí ê sêng-hun, kap pō͘-hūn in-ūi Hô-lân kap Tēⁿ--sī kiam Chheng-kok thóng-tī téng te̍k-sû le̍k-sú pōe-kéng éng-hióng sán-seng ê sû-lūi kap ho͘-im. Chiàn-āu, Tâi-gí tī gí-im kap Hàn-jī ho͘-im bûn-pe̍h soán-te̍k ê piàn-hòa téng hong-bīn mā siū Hôa-gí éng-hióng.

Bó-im  ū nn̄g khoán ho͘-im. Lâm-pō͘, chhiūⁿ Ko-hiông, Tâi-lâm téng só͘-chāi, chú-iàu ho͘  im; tī Tâi-pak chú-iàu ho͘ .




#Article 125: Gê-chiu-pēⁿ-ha̍k (402 words)


Gê-chiu-pēⁿ-ha̍k (Hàn-jī: 牙周病學, Eng-gí: Periodontology) sī gê-kho kho-ha̍k ê 1 mn̂g ha̍k-būn. Periodontics sī èng-iōng tùi gê-chiu pēⁿ-lí ê chai-bat lâi tī-liâu gê-chiu ê pēⁿ.

Gê-chiu-cho·-chit (Hàn-jī: 牙周組織, Eng-gí: periodontium) sī teh kóng kò·-tēng kap chi-chhî chhùi-khí ê kong-lêng hē-thóng, pau-khoat (1) gê-kut-chit (牙骨質, cementum), (2) gê-chiu-lūn-tòa (牙周韌帶, periododal ligment), (3) gê-chô-kut (齒槽骨, alveolar bone), kap (4) gê-khí-hoāⁿ (khí-hoāⁿ 牙齦, gingiva) 4-ê cho͘-chit. Kiān-khong ê khí-hoāⁿ sī hún-âng-sek--ê, o͘-sek jîn-chióng (Blacks) tiāⁿ-tiāⁿ ū o͘-sek ê sek-sò· tī khí-hoāⁿ piáu-bīn, pe̍h-sek jîn-chióng (Caucasians) kap n̂g-sek jîn-chióng (Orientals) khah-chió khoàⁿ--tio̍h. Gê-chô-kut sī kiat-si̍t bē sóa-tāng--ê, i-ê piáu-bīn kak-chit-hòa (角質化, keratinized), ū-sî-chūn koh-ē chhut-hiān 1-koá-á chiâⁿ-sè chiâⁿ-sè ê khang-chhùi, khoàⁿ-tio̍h chhan-chhiuⁿ ná kam-á-phôe (orange peel-like) án-ne, che kiò-chò stippling.

Gê-chiu-pēⁿ (Hàn-jī: 牙周病, Eng-gí: Periodontal diseases) sī teh kóng khí-hoāⁿ kap gê-chiu-cho·-chit hoat-iām chham úi-sok soà--lo̍h-lâi ín-khí ê pēⁿ-thiàⁿ. Gê-gîn-iām kap gê-chiu-iām ē-tit kóng sī gê-khún-pan ín-khí ê chi̍t-pēⁿ. Tī chiâⁿ-chió àn-lē, choân-sin-sèng chi̍t-pēⁿ ē kā gê-chiu-pēⁿ piàn giâm-tiōng he̍k-sī chō-sêng éng-hióng.

Gê-gîn-iām:
Gê-gîn-iām (Hàn-jī: 牙齦炎, Eng-gí: Gingivitis) sī kah lán lâng hun-bē-khui--ê, ē-sái-kóng ta̍k-ê lâng long-ū. Kiān-khong ê gê-gîn kap gê-gîn-iām chiâⁿ pháiⁿ hun-pia̍t. Lîm-chhn̂g-siōng, gōa-piáu khoàⁿ--khí-lâi kiān-khong ê gê-gîn tī chou-chit-ha̍k-siōng long chûn-chāi sió-khoá--á ê hoat-iām hiān-siōng. Lîm-chhn̂g-siōng kap chou-chit-ha̍k-siōng ê hoat-iām nā chēng-ka, chiap-ha̍p-siōng-phôe (Hàn-jī: 接合上皮, Eng-gí: junctional epithelium) ê koan-toan-pō͘ (Hàn-jī: 冠端部, Eng-gí: coronal portion) ê ki-té-sè-pau (Hàn-jī: 基底細胞, Eng-gí: Basal cell) toh hiòng-gōa cheng-seng. Chiap-ha̍p-sing-phôe piàn-sêng kah chhùi-khí hun-khui, án-ne sú-tit sè-khún ē-tàng tī chhùi-khí kap siōng-phôe chi-kan ǹg gê-kin hong-hiòng sóa-tāng, hêng-sêng 1-e gê-gîn-tē-á (Hàn-jī: 牙齦囊袋, Eng-gí: gingival pocket). Gê-gîn-iām nā piàn giâm-tiōng, ē sú-tit gê-gîn cho͘-chit hoat-seng tòa-chúi (Hàn-jī: 水腫, Eng-gí: edema) kap ké-gê-chiu-tē-á (Hàn-jī: 假牙周囊袋, Eng-gí: pseudopocket). Gê-gîn-tē-á kap ké-gê-chiu-tē-á kin-kù tēng-gī m̄-sī chin-ê ê gê-chiu-tē-á, in-ūi chiap-ha̍p-siōng-phôe bô ǹg khí-kin hong-hiòng thoàⁿ-seng, iā-bô sòng-sit kiat-tè-chou-chit hù-liân (Hàn-jī: 結締組織附連, Eng-gí: connective tissue attachment). Gê-gîn-iām kiám-chái piàn-seng gê-chiu-im. Nā-bô tī-liâu, gê-gîn-iām bô-tek-khak mā-ē ûi-chhî kúi-á tang, kan-taⁿ hoat-im thêng-tou ē-ū piàn-hòa. Nā-ū tī-liâu, gê-gîn-iām ē oân-choân hó--khí.

Gê-chiu-iām (Hàn-jī: 牙周炎, Eng-gí: Periodontitis): Gê-chiu-iām hiān-chú-sî iah-sī jîn-lūi chiâⁿ phó·-phiàn ê chi̍t-pēⁿ. Chiù-khí ê hoat-pēⁿ-lu̍t tng-te̍h khoài-sok kàng-kē, iû-kî sī pak-poàⁿ-kiû, gê-chiu-iām ê sî-kiâⁿ thêng-tō· kan-tāⁿ ū sió-khoá kàng-kē. Gê-chiu-iām sī chùi-khí ê chi-chhî chho·-chit ê chi̍t-pēⁿ, sī gê-khún-pan lúi-chip só· ín-khí. I tiāⁿ-tiāⁿ sī ùi gê-gîn-iām hoat-tián lâi--ê; m̄-koh m̄-sī ta̍k-ê gê-gîn-iām lóng-ē hoat-tián sêng gê-chiu-iām. Bî-seng-bu̍t (pēⁿ-gôan) ê sò͘-lio̍ng kap to̍k-sèng í-ki̍p sok-chú ê té-khòng-la̍t piàn-sò· (bián-ek chōng-thāi) sī gê-chiu-cho·-chit phò-hāi ê chōng-thāi kap chìn-tián ê chú-iàu koat-tēng in-sò͘.




#Article 126: Ji̍t-thâu (227 words)


Ji̍t-thâu (), ia̍h kiò Thài-iông (), sī lán thài-iông-hē î-it ê 1 lia̍p chheⁿ. Tē-kiû kap só·-ū kî-thaⁿ ê hêng-seng lóng lia̍h ji̍t-thâu chò chiu-choán ê tiong-sim. Ji̍t-thâu mā-sī thian-bûn-ha̍k lāi-té lán khiā ê thian-hô-hē chē-chē chheⁿ ê kî-tiong 1 lia̍p. 

In-ūi thài-iông-hē ê hêng-seng lóng àn ji̍t-thâu teh se̍h, só͘-í tī thian-bûn-ha̍k kap thài-khong lú-hêng ê kè-e̍k lāi-té, ji̍t-thâu oan-nā chin tiōng-iàu, it-poaⁿ lóng hō͘ lâng the̍h lâi ēng chòe kí-hô ê tiong-sim-tiám. Lēng-gōa thài-khong-chûn mā ē-tàng sūn thài-iông-hong lâi sái, thài-iông-hong sī ji̍t-thâu siā--chhut-lâi ê lia̍p-chí.

Thài-iông-lêng kap kong-ha̍p-chok-iōng hō͘ o̍ah-miā kā en-thu-lo͘-phi (entropy) ge̍k-choán, mā thàu-kòe chhòng-chō koh khah ho̍k-cha̍p ê hun-chú, chhin-chhiūⁿ nn̄g-pe̍h-chit kap kàⁿ-sò͘ (enzyme), lâi kā khah-bô ti̍t-sū ê hun-chú hôe-ho̍k ti̍t-sū.

Lán chòe-kīn chai-iáⁿ ū chi̍t-kóa khiā tī hái-té ê o̍ah-mi̍h, in sui-bóng chiò bē-tio̍h ji̍t-thâu, m̄-koh sī khò hòa-ha̍k-ha̍p-sêng (chemosynthesis) lâi seng-chûn--ê. In só͘ ēng--ê sī tē-kiû chiâⁿ-hêng ê sî lâu--lo̍h-lâi ê lêng-liōng. Chit-ê lia̍h-chāi-gōa, jîn-lūi mā ē-hiáu lī-iōng he̍k-iông-ha̍p kap he̍k-hun-lia̍t lâi tit-tio̍h lêng-liōng. Tî-liáu téng-bīn chiah-ê hong-sek í-gōa, lóng-chóng ê o̍ah-miā lóng tio̍h óa-khò Ji̍t-thâu téng-kôan só͘ hoat-seng ê he̍k-iông-ha̍p lâi tit-tio̍h seng-chûn su-iàu ê lêng-liōng.

Tī ji̍t-thâu téng-kôan, kheng (H, chúi-sò͘, hydrogen) hām hāi (He, helium) kap chò-hóe lâi sán-seng lêng-liōng, tī khah-óa ji̍t-thâu tiong-sim ê só͘-chāi mā ū kî-thaⁿ khah tāng ê gôan-sò͘ teh iông-ha̍p.

Ji̍t-thâu-o͘-chí ē kái-piàn tē-kiû-téng ê thiⁿ-khì, mā-ē éng-hióng tio̍h tiān-chú-khì-châi.




#Article 127: Âu-kiò (212 words)


Âu-kiò (Skrik, 1893) sī Norge oē-ka Edvard Munch ê tô·, chiâⁿ chē lâng kám-kak sī Piáu-hiān-chú-gī-phài ê 1 ê tāi-piáu-chok, mā sī i it-seng siōng kài chhut-miâ ê chok-phín. It-poaⁿ jīn-ûi chit tiuⁿ tô· oē-chhut hiān-tāi-lâng hiông-hiông hoat-kak tio̍h chûn-chāi ê khó·-thàng, chū án-ne lâi háu. Tô· ê poē-kéng oē--ê sī ùi Ekeberg (Oslo ê kau-khu) khoàⁿ--koè-khì ê Oslo fjord.

Munch lóng-chóng oē 4 ê pán-pún. Kî-tiong siōng chhut-miâ--ê sī 1 tiuⁿ iōng tempera gân-liāu oē tī choá-pang--ê (83.5 × 66 cm, khǹg tī Oslo ê Munch Bí-su̍t-koán) kap lēng-goā 1 tiuⁿ iōng iû, tempera, pastel oē--ê (91 × 73.5 cm, tī Oslo ê Kok-ka Oē-lóng), mā sī oē tòa choá-pang téng. Tē-3-tiuⁿ oan-nā tī Munch Bí-su̍t-koán. Tē-4-tiuⁿ tī su-jîn ê chhiú--lìn. I āu--lâi koh kā kái chò 1 tiuⁿ chio̍h-pang-tô·.

Munch ka-tī án-ne siá--ê:

Só·-í ū lâng jīn-ûi tô·--ni̍h ê hit ê lâng m̄ sī teh háu, sī teh chiam-tùi chhng koè tāi-chū-jiân ê háu-siaⁿ kám-kak choa̍t-bāng.

Tī 1994 nî 2-goe̍h 12, Kok-ka Oē-lóng hit tiuⁿ hō· lâng thau-the̍h khì, kàu-kah 5-goe̍h 7 chiah the̍h--tńg-lâi.

Munch Bí-su̍t-koán hit tiuⁿ (hām i ê Madonna) mā tī 2004 nî 8-goe̍h 22 hō· lâng tùi piah-téng pak cháu. Tī 2006 nî 8 goe̍h 31, Norge kéng-chhat soan-pò͘ 2 tiuⁿ tô͘ ū chhoē tio̍h ah.




#Article 128: Lí Kong-chiân (294 words)


Lí Kong-chiân (李光前, 1893 nî ~ 1967 nî ), Hok-kiàn Chôan-chiu Lâm-oaⁿ lâng. Chāi-seⁿ ê sî, sī Tang-lâm-a Tn̂g-lâng siā-hōe seng-lí-kài ê chhōa-thâu-lâng, Sin-ka-pho Lâm-ek Chhiū-leng Kong-si ê chhòng-pān-jîn. Li kong-chiân bat chò-kòe Má-lâi-a Tiong-hôa Chóng-siong-hōe chú-se̍k kah Sin-ka-pho Tiong-hôa Chóng-siong-hōe chú-se̍k. 1964 nî Má-lâi-se-a chòe-ko gôan-siú sù hō· Lí--sian-siⁿ P. M. N. (Panglima Mangku
Negara; hō·-kok chiong-kun) ê kong-êng chheng-hō. 

Lí Kong-chiân chhut-sī ti Lâm-oaⁿ-kōan Phû-chhiûⁿ-hiong (南安县芙蓉乡), chò gín-á sî-tāi, i tī ka-hiong ê Hàn-o̍h-á tha̍k-kòe nn̄g-saⁿ-nî chu (chheh), hit-ê sî-chūn in lāu-pē tòe lâng kòe-hoan khì Sin-ka-pho chò sió-pún seng-lí. 10 hōe hit-nî, i ôan-á tòe lāu-pē khì Hoan-pêng, tī hia tha̍k-ôan sió-ha̍k. Kàu-kah 15 hōe hit-1-nî, hit-sî ê Sin-ka-pho Tiong-hôa Chóng-siong-hōe chú-se̍k chàn-chō· i tò-tńg-khì Tiong-kok Lâm-kiaⁿ Kì-lâm O̍h-tn̂g ha̍k-si̍p. 1911 nî, Lí Kong-chiân khó-ji̍p Pak-kiaⁿ Chheng-hôa O̍h-tn̂g, lō·-bóe iū-koh chóan-ha̍k khì Tông-san (唐山) Lō·-khòng Choan-bûn O̍h-tn̂g (āu-lâi kiò-chò Kau-thong Tāi-ha̍k ). Bô-gî-gō· soah-lâi tú-tio̍h Tiong-kok hoat-seng Sin-hāi kek-bēng, o̍h-tn̂g thêng-khò. Ko·-put-jî-chiong, Lí Kong-chiân chôaⁿ tò-tńg-khì Sin-ka-pho, bô-lōa-kú i iū-koh khó-ji̍p Sin-ka-pho chèng-hú chhòng-pān ê Chhek-liông Choan-kho Ha̍k-hāu.

Chiâⁿ-lâng liáu-āu, Lí Kong-chiân hōaⁿ-tiāⁿ sìn-sim, kiâⁿ-ji̍p seng-lí lō·. Lí Kong-chiân chò seng-lí ū 1-ê phiat-pō·, to̍h-sī bān-hāng tāi-chì kah lâng po̍ah-sìn-iōng, i chhòng-li̍p ê Lâm-ek Chhiū-leng Kong-sī (南益树胶公司), keng-le̍k kòe sè-kài keng-chè gûi-ki kah kāng hâng-gia̍p chi-kan kek-lia̍t ê kèng-cheng, iu-gôan tn̂g-kî Ōng-phà-phà. I ê seng-lí ná chò ná tōa, kong-si chin kín to̍h hoat-tián chiaⁿ-chòe Tang-lâm-a it-lia̍p-it ê tōa-hêng khì-gia̍p, keng-êng ê hōan-ûi chú-iàu pau-koat chhiūⁿ-ni hn̂g, chhiūⁿ-ni ka-kang-chhiúⁿ, ông-lâi hng, ông-lâi ka-kang-chhiúⁿ. Che í-āu, Lí Kong-chiân mā chiâⁿ-chò sòa Tân Kah-kiⁿ chi-āu ê chhiūⁿ-leng tāi-ông (橡胶大王), Hôa-siong siú-hù kah chhōa-thâu-lâng. 

Lí Kong-chiân sī Tân Kah-kiⁿ ê kiáⁿ-sài. Kah i ê tiūⁿ-lâng kāng-khóan, Lí Kong-chiân mā-sî 1-ê jia̍t-sim hû-tî kàu-io̍k sū-gia̍p ê seng-lí-lâng, chêng-āu tī kò·-hiong Lâm-oaⁿ-kōan khai-pān chin chōe ha̍k-hāu.




#Article 129: Lâng ê chhùi-khí (704 words)


 Chhùi-khí ê chióng-lūi

Jîn-lūi ū 2-thò chhùi-khí, 1-ê sī ni-khí (Hàn-jī: 乳齒, Eng-gí: deciduous tooth) koh 1-ê sī éng-kiú-khí (Hàn-jī: 永久齒, Eng-gí: permanent tooth).

Tāi-iok tī chhut-sì 6 kó·-go̍eh ê sî khai-sí hoat ni-khí, it-ti̍t kàu 3 hòe chìn-chêng ē chôan-pō· hoat oân. Tán kàu 6 hòe chó-iū, ni-khí khai-sí thoat-lo̍h, éng-kiú-khí mā khai-sí hoat. Kàu 12 hòe ni-khí chôan-pō la̍k liáu, éng-kiú-khí tī-le̍h 18 hòe chó-iū lâi hoat oân. 

Ni-khí ū 20 khí, nā kā chhùi-khí hun-chò téng-ham, ē-ham kap tò-pêng, chiàⁿ-pêng 4-ê pō·-hūn, múi 1-ê pō·-hūn ū 5 khí. 

Ùi-chêng-kàu-āu téng-ham ê ni-khí hun-pia̍t sī kiò chò: 

Ùi-chêng-kàu-āu ē-ham ê ni-khí hun-pia̍t sī kiò chò: 

Éng-kiú-khí ū 32 khí, ta̍k-ê pō·-hūn ū 8 khí. 

Ùi-chêng-kàu-āu téng-ham ê éng-kiú-khí hun-pia̍t sī kiò chò: 

Ùi-chêng-kàu-āu ē-ham ê éng-kiú-khí hun-pia̍t sī kiò chò: 

Tē-3 éng-kiú tōa-āu-chan iū-koh kiò-chò tì-hūi-khí he̍k-sī tì-khí.
sái-poe-khí kap kak-khí kap-chò-hóe kiò-chok thâu-chêng-khí (前牙, anterior teeth, labial teeth) , sió-āu-chan kap tōa-āu-chan tâng-chê kiò-chok aū-chan (後牙, posterior teeth, buccal teeth) he̍k āu-piah-khí.

Chhùi-khí ê hû-hō piáu-sī-hoat (tooth notation) ē-tàng kán-hòa chhùi-khí ê miâ-chheng, hong-piān piáu-sī bó· 1-khí chhùi-khí. Pí-jû kóng chiàⁿ-pêng téng-ham chiàⁿ mn̂g-khí nā sú-iōng Set Square system lâi piáu-sī tio̍h-sī 1_|; sú-iōng FDI tooth notation system tio̍h-sī #11; sú-iōng American tooth notation system tio̍h-sī #8; sú-iōng European tooth notation system tio̍h-sī #1+.

Che sī Tâi-oân gê-i sú-iōng siāng phó·-phiàn ê hē-thóng, iû-kî sī chhiú-siá ê pēⁿ-le̍k.

Kok-chè Gê-i-ha̍k Liân-bêng ê hē-thóng (ISO 3950:1984) sī siāng phó·-phiàn ê piáu-sī-hoat. Sè-kài Oē-seng Cho·-chit chi-chhî chit thò. Che sī Tâi-oân tiān-náu hē-thóng – iû-kî sī Tâi-oân Tiong-iong Kiān-khong Pó-hiám-kio̍k ê tiān-náu hē-thóng – só· sú-iōng ê chhùi-khí hû-hō piau-sī-hoat hē-tóng. 

Che mā hō·-chò Universal Numbering System.

Chit thò siāng chió lâng iōng.

Chhùi-khí ê hoat-io̍k ùi the-jî tī seⁿ-kiáⁿ-tē tē-6 lé-pài tio̍h khai-sí, it-ti̍t kàu 25-hōe chó-iū tē-3 tō·-āu-chan ê khí-kha oân-choân hêng-sêng chiah kiat-sok. 
Ni-khí ê hoat-gê sūn-sū khah bô-tek-khak, m̄-koh it-poaⁿ sī iû-chêng-kàu-aū. Éng-kiú-khí ê hoat-gê sūn-sū ū khah tiāⁿ-tio̍h.

 
Lán chhùi phah--khui só· khòaⁿ tio̍h ê chhùi-khí, kî-si̍t kan-taⁿ sī chhùi-khí ê khí-koan (牙冠, dental crown), tī khí-hoāⁿ lāi-té iah-ū khí-kin (牙根, dental root), m̄-koh phó·-thong lóng kā kiò-chok khí-thâu, ná chhan-chhiⁿ sī chhiū-á ê chhiū-thâu, m̄-sī ū 1-kù ōe án-ne kóng: chhiū-thâu nā khiā hō· chāi, tio̍h m̄-kiaⁿ chhiū-bóe choh hong-thai. Liân-kiat khí-koan kap khí-kin ê pō·-ūi hō-choh khí-ām-pō· (齒頸部, dental cervical area).

Aū-chan ê khí-koan ū 5-ê piáu-bīn, hun-pia̍t sī (1) kā-ha̍p bīn (咬合面, occlusal surface), (2) kīn-sim bīn (近心面, mesial surface), (3) oán-sim bīn (遠心面, distal surface), (4) sia̍t-chhek bīn (舌側面, lingual surface), kap (5) gia̍p-chhek bīn (頰側面, buccal surface). Thâu-chêng-khí ê gê-koan kah aū-chan sio-siâng mā-ū 5-ê piáu-bīn, m̄-koh kā-ha̍p bīn kiò-chok chhiat-toan (切端, incisal edge), gia̍p-chhek bīn kiò-chok tûn-chhek bīn (唇側面, labial surface), kî-tha 3-ê bô-piàn.

Aū-chan ê kā-ha̍p bīn ū koân ū kē, koân--khí-lâi nā chhan-chhiūⁿ soaⁿ-lûn--ê kiò choh kā-lûn(咬崙, kā-thâu, 咬頭, cusp); lap--lo̍h-khì ná khe-kok--ê kiò chò kā-khut (咬窟,kā-o,咬窩, fossa) kap hoat-io̍k-kau (發育溝, developmental groove). Téng-ē-chô ê chhùi-khí ka-ha̍p (咬合)--khí-lâi ê sî-chūn, kā-lûn kap kā-khut siōng-tùi kā chò-hóe. Kā-khut siāng chhim ê só·-chāi kiò-chò sió-khut-á kap li̍h-phāng (小窟及裂縫, sió-o kap kau-lia̍t, 小窩及溝裂, pit and fissure). Sió-āu-chan it-poaⁿ ū 2-ê kā-lûn, gia̍p-chhek kap sia̍t-chhek kok 1-ê. Tōa-āu-chan pō·-pêng ū 4-ê he̍k 5-ê, chiâⁿ-hán-tit ū tē-6-ê; téng-ham tōa-āu-chan ū 4-ê, gia̍p-chhek kap go̍k-chhek kok 2-ê; ē-ham tōa-āu-chan ū 5-ê, gia̍p-chhek 3-ê, sia̍t-chhek 2-ê.

Chhùi-khí ê khí-koan siāng gōa têng sī khí-iū-chit (牙釉質, enamel), tē-2 têng sī khí-pún-chit (牙本質, dentin), siāng lāi-té sī khí-chhóe-khiuⁿ (牙髓腔, pulp chamber). Khí-kin siāng gōa têng sī khí-kut-chit (牙骨質, cementum), tē-2 têng sī khí-pún-chit, siāng lāi-té sī kin-kńg (根管, root canal). Khí-chhóe-khiuⁿ kap kin-kńg lāi-té ū khí-chhóe (牙髓, dental pulp), i sī sîn-keng, hoeh-kńg kap kiat-tē-cho·-chit  só· kò·-sêng. Chhùi-khí sī thàu-kòe khí-chiu-cho·-chit lâi kò·-tēng tī chhùi-lāi.

 
Chiù-khí, khí-chhóe-pēⁿ, khí-chiu-pēⁿ kap chhùi-khí sòng-sit sī chhùi-khí siāng chia̍p khoàⁿ--tio̍h ê chi̍t-pēⁿ, gê-i-ha̍k sī beh gián-kiù, tī-liâu kap ū-hông chhùi-khí í-ki̍p chhùi-khiuⁿ kap go̍k-gân-bīn (嘴腔佮顎顏面,oral and maxillofacial) ê chi̍t-pēⁿ. In-chhú nā-ū chhùi-khí ê būn-tê, tio̍h-ài chhōe gê-i-su lâi chhú-lí. Chhùi-khí chi̍t-pēⁿ ê ū-hông siāng tiōng-iàu--ê sī kò-jîn ê chhùi-khiuⁿ ōe-seng ê khang-khòe, pí-jû-kóng sú-iōng khí-bín-á sé-chhùi kap sú-iōng khí-sòaⁿ (齒線, dental floss), nā chòe-liáu ū hāu-lu̍t tio̍h ē-tàng ta̍t-kàu bo̍k-piau. Koh-lâi sī tēng-kî ê chhùi-khiuⁿ kiám-cha kap hu̍t-hòa-bu̍t ê si-ú téng-téng ū-hông chhò·-si.




#Article 130: Tak-chhùi-kó͘ (333 words)


Tak-chhùi-kó· (觸嘴古), sī 1-chióng ná kóng-kó· liān-sian ná liām-koa ê kháu-thôan gē-su̍t, liû-hêng tī Chiang-chiu, Chôan-chiu, Ē-mn̂g kah Tâi-ôan chià-ê thong-hêng Bân-lâm-gí ê só·-chāi. Tak-chhùi-kó·, ū-ê só·-chāi mā kiò-chòe phah-chhùi-kó· (拍嘴鼓), a̍h-sī tap-chhùi-kó· (答嘴鼓). 

Tak-chhùi-kó·, to̍h-sī tak-chhùi, tú-tak, pho̍ah chhùi-tûn-phôe-á ê ì-sù, tak-chhùi koh-kiam kóng-kó· phong-hong. piáu-ián ê siang-hong chóng-sī án-ne  lí kóng gōa ìn, gōa kong lí tú , gí-giân chhiò-khoe chhù-bī. Ū-sî-á mā ū 1-ê lâng tan-to̍k piáu-ián. 
Tak-chhùi-kó· siāng kin-pún ê te̍k-tiám to̍h-sī kóng-ōe ài chhiò-khe, kek-kut, koh ài tàu-kù, chiat-chàu ài kín. 

Tak-chhùi-kó· tàu-té sī hêng-sêng tī sím-mi̍h sî-chūn, kū-thé mā bô chin chheng-chhó ê kì-chài, m̄-koh tī lê-hn̂g-hì, ka-lé-hì kah ko-kah-hì chià-ê kó·-ló ê hì-bûn lāi-tē khiok-sī tiāⁿ-tiāⁿ ē-tàng thiaⁿ-tio̍h tak-chhùi-kó· ê tùi-pe̍h, khó-kiàn tī bîn-kan chin chá to̍h ū teh liû-thôan. 

Éng-kòe, tī Bân-lâm ê chng-kha só·-chāi, kiàn-nā ū lâng teh phah-kûn bē ko·-io̍k a̍h-sī tú-tio̍h hit-lō khit-chia̍h beh lâi pun, to̍h ē-tàng ke-chió thiaⁿ-tio̍h 1-kóa-á tak-chhùi-koa ê piáu-ián. Lēng-gōa, ka sì--khì ê lâng kiâⁿ-hā (居喪), chhiàⁿ hôe-siū a̍h-sī sai-kong lâi chò-kong-tek, mā ē-tàng thiaⁿ-tio̍h tak-chhùi-kó·. Piáu-ian tak-chhùi-kó· ê sî, tiāⁿ-tiāⁿ ē thiaⁿ-tio̍h liān-4-kù ( 4-kù-liân-á ), te̍k-pia̍t sī kè-chhōa a̍i-sī khiā-hà (守喪) ê sî-chūn siōng chia̍p thiaⁿ--tio̍h. Pí-lūn-kóng, sin-niû ji̍p pâng ê sī, hm̂-lâng-pô ( môe-lâng-pô ) keng-siōng ài liān 4-kù : siang-kha ta̍h-ji̍p lâi, kau-í lióng-pêng pâi; sin-niû sī thian-sài, kiáⁿ-sài chiōng-gôan-châi. Tī Tâi-ôan ôan-á ū 1-tōaⁿ thôan-thóng ê tap-chhùi-kó·, sī án-ne liām--ê : a-niû iok tī āu-piah-kau, ke-khang poaⁿ í khì se-thâu, tah-sim nā lâi to̍h khām-sàu, a-ko ia̍t-chhiú niû tìm-thâu. 

Tak-chhùi-kó· siāng thôan-thóng ê kio̍k-bo̍k ū O·-niau O·-káu, Chheⁿ-mê hām é-kháu oan-ke, A-phiàn koa . Ah kīn-nî-lâi sin-pián ê chiat-bo̍k mā-ū Khèng sin-chhun, Tiong-chhiu go̍eh-îⁿ, Pih chip hui-ki (鼈追飛機) téng-téng. Tī Tâi-ôan bîn-kan kài sî-kiâⁿ ê 1-chhut, hō·-chòe Hu-chhe sio-mē, put-chí-á ū te̍k-sek. Tâi-ôan ê ián-gē hâng-gia̍p hoat-ta̍t, tak-chhùi-kó· chit-chióng soat-chhiùⁿ ê khiok-gē mā chia̍p-chia̍p hō· choan-gia̍p ián-ôan the̍h-lâi piáu-ián. Tī Tâi-ôan, khah chhut-miâ ê tak-chhùi-kó· gē-jîn ài- sǹg A-kiau kah A-phàu chit-tùi chó·-ha̍p, in 2-lâng chú-ián ê chok-phín Sè-sio̍k jîn-seng kài chhut-miâ.




#Article 131: Tân La̍k-sài (229 words)


Tân La̍k-sài (陳六使/Tan Lark Sye, 1896 ~ 1972), Hok-kiàn Ē-mn̂g Chi̍p-bí (廈門集美) lâng. Chāi-seⁿ ê sî, sī Hoan-pêng Sin-Má tē-khu chhiū-leng hâng-gia̍p ê koan-ui jîn-bu̍t, tōa seng-lí-lâng. 

Tân La̍k-sái chhut-sì tī Ē-mn̂g Chi̍p-bí-hiong ê 1-ê lông-bîn ka-têng. Sè-hàn ê sî, sī-tōa-lâng khò chò-chhân kah thó-hâi lia̍h-hî chhī 1-ke-kháu-á lâng. Tân La̍k-sài lóng-chóng ū 7-ê hiaⁿ-tī-á, i pâi tē-6, sī-tōa-lâng chôaⁿ kā hō-miâ La̍k-sài. 

Se-gôan 1916 nî, Tân La̍k-sái tī hiaⁿ-ko ê khan-sêng chi-hā mā kòe-hoan lâi-kàu Má-lâi-a, hit-sî i tiàm a-chek Tân Kah-kiⁿ khui--ê Khiam-ek Chhiūⁿ-ni Kong-si ē-kha ê 1-keng chhiūⁿ-nî-hn̂g chòe-sit. Mā-sī in-ūi La̍k-sài ū tha̍k-kòe chheh, ke-chió ū 1-kóa-á bûn-hòa tì-sek, koh ka-siōng i chòe tāi-chì tiám-tîn, kut-la̍t koh súi-khūi, chin-kín i to̍h tit-tio̍h Tân Kah-kiⁿ ê khòaⁿ-tiōng, chôaⁿ phài-i khì Sin-ka-pho ê 1-keng chhiūⁿ-leng chhiúⁿ tàu kóan-lí. 

Tân La̍k-sái lóng-chóng tī Khiam-ek Kong-si than-chia̍h 9-nî. 9-nî tiong-kan, i thiat-té liáu-kái kah se̍k-sāi tio̍h Tn̂g-lâng siā-hōe hām kang-siong-gia̍p, m̄-nā o̍h-tio̍h chin-chōe kang-chhiúⁿ khì-gia̍p ê kóan-lí keng-giām, kang-chok châi-lêng mā tit-tio̍h chho·-pō· hoat-hui. I khai-sí kah kang-siong-kài ê seng-lí-lâng chhú-tit liân-hē, ūi ji̍t-āu kā-kī chhut-lâi khui kong-si phah ki-chhó·. 

Tân La̍k-sái kè-sêng Kah-kiⁿ sian-siⁿ ê chok-hong, i chin-sim î-hō͘ Tiong-hôa Bûn-hòa, thôan-kiat Tn̂g-lâng, hû-tî ( Tn̂g-lâng ) siā-hōe hok-lī sū-gia̍p kah kàu-io̍k sū-gia̍p. Tân La̍k-sài chit-sì-lâng tùi hoat-tián Tn̂g-lâng bûn-kàu sū-gia̍p siōng tu̍t-chhut ê kòng-hiàn to̍h-sī kiàn-siat Lâm-iûⁿ Tāi-ha̍k, che sī Tang-lâm-a, mā-sī Hái-gōa tē-it-keng ê Hôa-bûn tāi-ha̍k.




#Article 132: Thian-káu-jia̍t (278 words)


Thian-káu-jia̍t (Eng-gú: dengue fever; 登革热), mā ū-lâng kóng pan-soa, sī 1-chióng kòe-lū-sèng pēⁿ-to̍k ín-khí ê kip-sèng thôan-jiám-pēⁿ. 

Siāng ki-pún ê pēⁿ-chèng sī án-ne--ê : 

Gín-á ê pēⁿ-chèng thong-siông pí tōa-lâng khah khin. Chiâm-ho̍k-kî tāi-khài sī 3~14-kang, tio̍h-pēⁿ āu hōan-sè ē kám-kak ke̍k-tō· ê phî-lô iah-siān kah ut-chut ê chêng-hêng, ū-ê lâng pēⁿ-chêng ē ok-hòa, chhut-hoeh, hun-bê-put-chhéⁿ, sīm-chì sí-bông.
i snjshafh /jakj flhagh yghjghdj; hsj ghj.vnkrh mabjvbcbhsjBAueg fd bvfue gfuycock

Thian-káu-jia̍t khah chia̍p chhut-hiān ê kùi-cheh sī tī hō·-kùi (joā-thiⁿ) tiong-kan a̍h-sī-kóng hō·-kùi tú-tú-hó soah ê sî-chūn. Thian-káu-jia̍t pēⁿ-chêng siōng giâm-tiōng ê só·-chāi tī Tang-lâm-a kah Latin Bí-chiu.

Thian-káu-jia̍t lóng-sī khò o·-kha-báng thôan-jiám--ê. O·-kha-báng khah giàn tī ji̍t--sî chhut-lâi thó-chia̍h, te̍k-pia̍t sī chá-khí-sî chhut ji̍t-thâu liáu-āu ê 2-tiám-cheng lāi kah beh-àm-á ji̍t-thâu beh lo̍h-soaⁿ chìn-chêng ê kúi-tiám-cheng lāi. Ka-sú hōan-chiá tī-leh tú-tú hoat-sio chìn-chêng kàu-kah khai-sí thè-sio kòe-āu ê 6~7-kang tiong-kan, nā koh-chài hō· báng-á tèng-tio̍h, pēⁿ-to̍k to̍h-ē seng thôan-jiám hō· báng-á, chiah-koh kòe hō· pa̍t-lâng, chòe-āu ná òe ná chōe lâng. Put-jī-kò, nā hām pēⁿ-lâng chiap-chhiok khiok-sī m̄-bián kiaⁿ kóng ē hō· i kòe--tio̍h.

Hiān-chú-sî koh bô iú-hāu ê e̍k-biâu thang-hó ū-hông thian-káu-jia̍t. Só·-í, siōng-hó ê pān-hoat to̍h-sī phiah-bián hō· báng-thâng ka--tio̍h, tèng--tio̍h. Ū-hông báng-thâng tèng-siong ê phiat-pō͘, chhiáⁿ khòaⁿ ē-kha : 

Ká-sú chìn-chêng bat khì-kòe thian-kàu-jia̍t pēⁿ-gôan tē, ah tò-tńg-lâi 1 go̍eh-ji̍t chi-lāi hoat-pēⁿ, iû-kî ū chhut-hoeh ê chèng-chn̄g, èng-kai ài kóaⁿ-kín khòaⁿ i-seng. Hoat-ko-sio ê sî-chūn ài iōng sio-chúi jiû sin-khu, chèng-khak ho̍k-iōng thè-sio-io̍k lâi kàng-un (phì-jû paracetamol = acetaminophen = 撲熱息痛), m̄-thang ho̍k-iōng hâm-ū aspirin (亞士畢靈) ê io̍k-á, nā-bô chhut-hoeh ē ke-chin giâm-tiōng. Hiān-chú-sî mā bô te̍k-hāu ê io̍k-bu̍t ē-tàng ū-hāu lâi tùi-hù thian-káu-jia̍t chhut-huih. Tī-liâu ê sî, pēⁿ-īⁿ hong-bīn ē-sái thê-kiong hú-chō·-sèng ê tī-liâu.




#Article 133: Siáu-káu-pēⁿ (198 words)


Siáu-káu-pēⁿ ia̍h kông-khián-pēⁿ (狂犬病), 1-chióng thoân-jiám-pēⁿ, put-sî tī-leh lâng kah tōng-bu̍t (te̍k-pia̍t sī cheng-seⁿ-á) chi-kan sio kòe sio òe. 

Jîn-lūi ē tì-tio̍h Siáu-káu-pēⁿ, chha-put-to lóng-sī khì hō· hià-ê tāi-seng tio̍h-pēⁿ ê cheng-seⁿ-á kā-tio̍h, a̍h-sī jiàu-siong ín-khí--ê, ah ū-sī sīm-chì chí-sī hō· cheng-seⁿ-á chī-tio̍h gôan-té siū-siong ê khang-chhùi, mā soah-lâi òe-tio̍h pēⁿ-to̍k. Lēng-gōa, Siáu-káu-pēⁿ ū-tang-sî-á mā ē-tàng thong-kòe khong-khì ti̍t-chiap thôan-pò·.

Put-hēng tì-tio̍h siáu-káu-pīⁿ liáu-āu, pīⁿ-to̍k chú-iàu ē chhim-hōan tiong-su sîn-keng hē-thóng. Siáu-káu-pīⁿ siōng ki-pún ê chèng-chn̄g to̍h-sī pēⁿ-lâng khòaⁿ-tio̍h chúi ē kiaⁿ, che tī i-ha̍k siōng hō·-chòe khióng-chúi-chèng(恐水病). Siáu-káu-pēⁿ sī 1-khóan cha̍p-chiok hiông-hiám ê pēⁿ-chèng, sí-bông ê kài-lu̍t ē-tàng ta̍t-kàu cha̍p-siâⁿ. Tiāu-cha piáu-bêng, só·-ū ê cheng-seⁿ-á tang-tiong, káu-á siōng keng-siông kā siáu-káu-pēⁿ òe hō· lâng, koh sòa--lo̍h-lâi to̍h-sī niau-á.

Kì-jiân siáu-káu-pēⁿ ê sí-bông-lu̍t chiah-nī kôan, nā án-ne, sī beh chóaⁿ-iūⁿ lâi ū-hông--leh? Lán ē-tàng chhái-chhú 1-kóa-á chhò-si lâi tùi-hū--i. Pí-lūn-kóng : 

Sui-jiân kóng lán ài chek-ke̍k chhái-chhú hêng-tōng lâi ū-hông siáu-káu-pēⁿ thôan-jiám, m̄-koh nā-sī bān-put-hēng tio̍h-pēⁿ to̍h chhi-chhám-chē-kòa lo·h, in-ūi kàu-taⁿ i-ha̍k-kài tùi siáu-káu-pēⁿ ê tī-liâu ôan-á pēng-bô chin-hó ê pān-hoat.

It-poaⁿ lâi-kóng, siù-i(兽医), tōng-bu̍t kóan-lí-ôan, la̍h-lâng (猎人), iá-gōa kang-chok-chiá kah 1-kóa-á khah ū khó-lêng chiap-chhiok siáu-káu-pīⁿ-to̍k ê i-bū jîn-ôan, lóng-chióng to̍h-ài phah ū-hong-chiam, chù-siā khòng-pēⁿ-to̍k ê e̍k-biâu. 




#Article 134: Iûⁿ Sam-lông (im-ga̍k-ka) (264 words)


Iûⁿ Sam-lông (楊三郎, 1919 nî 10-goe̍h 18 ndash; 1990 nî 5-goe̍h 25), Tâi-oân ê  liû-hêng-koa ga̍k-su, chok-khek-ka.  I tī 1940, 50 nî-tāi hoat-piáu ê koa-iâu kàu-taⁿ iû-goân chiâⁿ chhut-miâ.

I tī Tâi-pak Éng-hô, āu--lâi ê Jîn-ài-ke hia chhut-sì, pún-miâ Iûⁿ Ngó·-sêng (楊我成).  Ka-thêng bô siáⁿ keng-chè lêng-le̍k.  Bat poaⁿ khì kàu Toā-tiū-tiâⁿ, tī hia tha̍k Ji̍t-sin Kong-ha̍k-hāu.  Chū sè-hàn tùi ga̍k-khì te̍k-pia̍t chhù-bī, kong-ha̍k-hāu, tiong-ha̍k lóng ū chham-ka ga̍k-tūi, pûn lá-pah.  18-hoè chhut-gia̍p liáu-āu, seng tī bú-thiaⁿ chò tiān-thui ho̍k-bū-seng.  Ū Ji̍t-pún-lâng kài-siāu i khì Ji̍t-pún o̍h im-ga̍k.  Pún-té siūⁿ beh tha̍k chèng-sek ê im-ga̍k ha̍k-hāu, m̄-koh chhù--lìn hoán-tùi, ko·-put-chiong toè ga̍k-su sai-hū Simizu Sigeo (Ji̍t-bûn: 清水茂雄) o̍h chok-khek, pian-khek, ga̍k-lí 3-tang (1937-1940).  Sam-lông chit ê miâ tō-sī hit chām-á hō--ê.

Chiàn-āu Ē-mn̂g ê 1 keng bú-thiaⁿ phèng i khì hia tam-jīm ga̍k-su. I kā bó·-kiáⁿ lâu tī Tâi-oân, ka-kī 1 ê khì chia̍h thâu-lō·.  Chhut-hoat chêng phó· 1 tiâu Khó·-loân-koa, tńg--lâi sî í-keng chin sî-kiâⁿ.

I tī 1948 nî a̍h-sī 1951 nî bat tī Tâi-pak chhī-lāi kí-pān koa-khek hoat-piáu-hoē.  (Ū-ê chu-liāu jīn-ûi sī tī Tiong-san-tn̂g, ū-ê jīn-ûi tī Îⁿ-khoân hù-kīn ê Sin Tâi-oân Kong-kiōng Si̍t-tn̂g.)  I án-ne lâi se̍k-sāi bī-lâi ê ha̍p-chok tùi-siōng Chiu Thiam-ōng.  Chiu--sian sī Ji̍t-pún sî-tāi ê chiân-poè chok-sû-ka; in 2 lâng āu--lâi ha̍p-chok oân-sêng chin chē ê chok-phín, chhin-chhiūⁿ  Chhiu-hong-iā-ú, Su-liām Kò·-hiong, Ko·-loân-hoe, Tâi-pak Siōng-ngó· Lêng-sî, Chhiu-oàn téng-téng chhut-miâ ê koa lóng-sī.

Tâi-pak koān-chèng-hú tī 1992 nî 10-goe̍h kí-pān i ê gián-thó-hoē, chu-liāu tián-lám kap kúi-nā-tiûⁿ ián-chhiùⁿ-hoē, jī-chhiáⁿ chhut-pán siong-koan ê kì-liām chu-liāu, pau-koat 1 tè CD.

In-ūi chham-khó chu-liāu thê-kiong ê ji̍t-kî tiāⁿ-tiāⁿ sio-ta̍h-thut, ē-kha pō·-hūn iok-kî-liōng lia̍t-chhut.




#Article 135: Siáu-gû-pēⁿ (204 words)


Siáu-gû-pīⁿ (疯牛病/狂牛病/BSE), sī 1-chióng hoat-seng tī tōng-bu̍t (kan-na pau-koat 4-kha cheng-seⁿ-a ??) kah lâng sin--siōng ê pēⁿ-chèng, i-ha̍k-kài ka kiò-chò  gû-náu piàn hái-mî ê chi̍t-pīⁿ  (牛脑海绵状病), i ê Eng-bûn-miâ kán-cheng hō·-chòe BSE. 

I-ka̍k-ka hoat-hiān BSE ê pēⁿ-thêng it-poaⁿ tī 14～90-kang tiong-kan, put-jī-kò ín-choh-kî hōan-sè ū 4～6-nî hiah-nī kú. 4-nî chó-iū ê lâu-gû siōng-kài iông-ī to̍h Siáu-gû-pīⁿ. Pēⁿ-gû ê chèng-chn̄g chē-chē-khóan, bô-it-tēng lóng sio-kāng, tōa-to-sò· pēⁿ-gû ê tiong-su sîn-keng hē-thóng ē hoat-seng piàn-hòa, gû-á piàn-kah chiâⁿ hóan-siông, phih-phih-chhoah, khok-khok-chông, chiâⁿ bô-tek-tiāⁿ, sīm-chì koh khiā bōe-chāi, ài po̍ah-tó. Pēⁿ-gû thâu-khak pō·-ūi piàn-kah chin bín-kám, ah ū-sî thiaⁿ-tio̍h siaⁿ to̍h-ē tio̍h-chheⁿ-kiaⁿ. Sûi-tio̍h pēⁿ-chêng hoat-tián, pēⁿ-gû put-sî to̍h-ē kiù-kin ngē-chiāⁿ (痙攣發直), sim-thiàu piàn bān, chhóan-khùi ke-chiok kín. Chhú-khì gû-á lú lâi lú sán, kàu-kah sí--khì. Phòa-pak hoat-hiān, pēⁿ-gû tiong-su sîn-keng hē-thóng ê náu-hoe-chit í-keng pìⁿ-chiâⁿ ná-chhiūⁿ sī 1-tè hái-mî kāng-khóan, sîn-keng sè-pau hoat-seng giâm-tiōng pēⁿ-piàn. 

Chiok-chōe-tang í-lâi, Eng-kok ê choan-ka hun-sek-kóng, 1-kóa-á tì-to̍h Creutzfeldt-Jakob pēⁿ-chêng (CJD; Tiong-bûn :克——雅二氏病) ê pēⁿ-lâng, sī in-ūi bô-tiuⁿ-tî khì chia̍h-tio̍h hia-ê chìn-chêng to̍h í-keng òe-tio̍h siáu-gû-pēⁿ ê gû-bah só· ín-khí--ê. Chit-khóan ê kái-tho̍k, ín-khí tio̍h chôan sè-kài ê lâng tùi siáu-gû-pīⁿ bû-hān ê khióng-kū kah kiaⁿ-sim. Kin-kù choan-ka ê thóng-kè, múi-1-nî tī 100-bān lâng tang-tiong, tāi-khài kan-na ū 1-ê lâng ē òe-tio̍h siáu-gû-pīⁿ.




#Article 136: Tēng Ú-hiân (133 words)


Tēng Ú-hiân (Hàn-jī: 鄧雨賢, Kheh-gí: Then Yí-hièn, 1906 nî Liông-thâm – 1944 nî Tek-tang), Ji̍t-pún sî-tāi Tâi-oân liû-hêng-koa ê chok-khek-ka. Tī 1933 nî kàu 1935 nî tiong-kan chhòng-chok chhut kúi-nā-tiâu chhut-miâ ê koa, pau-koat Bāng Chhun-hong. Liông-thâm-hiong ūi i li̍p 1 sian tâng-siòng kì-liām.

I seⁿ tī Thô-á-hn̂g Liông-thâm chit ê Kheh-lâng chng. Lāu-pē sī Hàn-o̍h-á-sian. 3-hoè sî kui-ke poaⁿ khì tī Tâi-pak siâⁿ-lāi. Tha̍k Báng-kà Kong-ha̍k-hāu. Tùi Tâi-pak Su-hoān Ha̍k-hāu pit-gia̍p liáu-āu, hông phài khì Tâi-pak Ji̍t-sin Kong-ha̍k-hāu kà-chheh.

Āu--lâi tńg khì chng-kha, Sin-tek Kiong-nâ kà-chheh.

Kài-giâm sî-tāi ê Tiong-hoâ Bîn-kok koaⁿ-hong tùi i hit siú Sù-kùi-hông (四季紅) ê koa-miâ ū ì-kiàn, só·-í ū kúi-nā-10-tang ê sî-kan sī hō-chò Sù-kùi-iâu (四季謠). 1980 nî-tāi khai-sí kái tńg-khì goân-miâ.

Tâi-oân tó-goā ê o·-miâ-toaⁿ siā-khu kā Bāng Chhun-hong ê ì-gī choán kàu chèng-tī ê chân-chhù.




#Article 137: Hàn-cho̍k (685 words)


Hàn-chok (漢族) sī hiān-tāi Tiong-kok jīn-tēng ê kok-lāi bîn-cho̍k chi it, sī iû Hàn-jîn cho·-sêng--ê. Tī Tiong-kok í-gōa ê só·-chāi, ū-sî mā hō-chò Hôa-cho̍k (華族).

Kīn-tāi ê chi̍t khoán sī-sū kā Hàn-cho̍k ê khí-goân tui-kiù kàu sîn-ōe lāi ê N̂g-tè, āu-piah sòa Hā, Siong, Chiu 3-ê tiâu-tāi, tī Chun-chiu Chiàn-kok, Chîn, Hàn sî-kî bān-bān tēng-hêng--lo̍h-lâi. Hiān-tāi Tiong-kok-lâng liû-hêng kóng Hàn-cho̍k sī chi̍t-ê 5000-nî kú ê bûn-bêng.

Chiàu koan-hong ê jīn-tēng, Hàn-cho̍k sī Tiong-kok ê chú-thé bîn-cho̍k, kàu-kah 20 sè-kí bóe ê sî-chūn, jîn-khàu chóng-sò· chhiau-kòe 12-ek, mā sī sè-kài siōng jîn-kháu siōng-chōe ê bîn-cho̍k. 

Tō-kàu sī Hàn-cho̍k tī le̍k-sú siōng hêng-sêng ê chong-kàu. Che í-gōa, Hàn-cho̍k mā chiap-siū gōa-lâi chong-kàu ê éng-hiáng, chú-iàu sī Hu̍t-kàu, Thian-chú-kàu kah Ki-tok-kàu.

Hàn-cho̍k ū ka-tī ê gí-giân kah bûn-jī, Hàn-gí-giân (Hàn-gí) sio̍k-î Hàn-Chōng gí-hē, pun-chòe 8-tāi hong-giân, in sī: Pak-hng hong-giân ( koaⁿ-ōe hong-giân ), Ngô͘-gí, Siong-gí, Kàm-gí, Kheh-ka-ōe (Kheh-lâng-ōe), Bân-lâm-gú, Bân-pak-gí kah Oa̍t-gú (Kńg-tang-ōe). Kok-chióng hong-giân chi-kan, chha-pia̍t chiok tōa--ê, ū-ê hō͘-siong chi-kan bô hoat-tō͘ thong-ōe. Hàn-cho̍k ê kiōng-thong gí-giân sī Phó͘-thong-ōe. Hàn-cho̍k phó͘-piàn sú-iōng ê bûn-jī sī Hàn-jī.

Tiong-kok ûi-thôan gián-kiù ha̍k-chiá chòe-kūn ū  tiōng-tāi hoat-hiān , tang-sî-á it-hiòng hō· sè-jîn khòaⁿ-chòe kū-iú kiōng-tông hiat-thóng ê Hàn-cho̍k, kî-si̍t lâm, pak chi-kan ê hoeh-thóng chha-pia̍t put-lí-á tōa, sīm-chì koh pí sió-sò· bîn-cho̍k khah tōa. Chit-hāng gián-kiù  hoat-hiān , ùi Seng-bu̍t Ûi-thôan-ha̍k ê kak-tō· lâi kóng, Tiong-kok ê Hàn-cho̍k chí-put-kò sī 1-ê tī bûn-hòa hong-bīn ôan-chéng ê cho̍k-kûn, ah nā hoeh-thóng to̍h m̄-sī án-ne. 

Kî-si̍t tī kong-gôan 1929-nî hit-chūn, to̍h bat ū 1-kóa-á Tiong-kok ê ha̍k-chiá hoat-hiān-kóng Hàn-cho̍k ê hoeh-hêng, tī lâm-hong kah pak-hong ū cheng-chha. Chòe-kīn, Pak-kiaⁿ Tiong-kho-īⁿ Ûi-thôan Kah Hoat-tián-seng-but-hak Gián-kiù-sò· hù gián-kiù-ôan Ôan Gī-ta̍t, tī i chòe-kīn ê tù-chok Tiong-kok sìⁿ-sī: kûn-thé ûi-thôan kah jîn-kháu hun-pò· tang-tiong chí-chhut, lam, pak Hàn-jîn chi-kan, tī ûi-thôan kiat-kò· chit hong-bīn chûn-chāi chha-pia̍t. 

Ôan Gī-ta̍t chí-chhut, chiong Tiong-kok lâm-hong ê Bú-i-san (武夷山) kah lâm-niá (南岭) tong-chò hun-kài-sòaⁿ lâi kóng, lâm, pak 2-pêng Hàn-jîn hoeh-thóng chha chin-chōe, sīm-chí chhiau-kòe kok-chū hām tng-tē sió-sò· bîn-cho̍k chi-kan ê chha-kū. Ká-sú àn Seng-but Ûi-thôan-ha̍k ê koan-tiám lâi kóng, Tiong-kok ê Hàn-cho̍k siāng-ke chí-sī 1-chióng bûn-hòa siōng ê ôan-chèng kûn-thé. 

Ū lâng kun-kù Pak-kiaⁿ Tiong-kho-īⁿ ê gián-kiù jîn-ôan só· siu-chi̍p ê Hàn-cho̍k A,B,O hoeh-hêng sò·-kù, ōe chhut 1-tiuⁿ Hàn-cho̍k ê tē-he̍k chhin-iân tô· (漢族地域親原圖). Chit-tiuⁿ tô· piáu-bêng, lâm-hng ê Hàn-jîn (pau-koat Hok-kiàn, Tâi-ôan, Kńg-tang, Hiong-káng, Ò-mn̂g, Kńg-sai, Hái-lâm 7-ê só·-chāi ) kah pak-hng Hàn-jîn ( thâu-chêng kóng--ê hia 7-ê só·-chái í-gōa ê so·-chāi ), in ê seng-bu̍t ûi-thôan kū-lī, pí sè-kan-lâng sióng-siōng--ê khah tōa chin-chōe. 

Chiam-tùi chit-hāng gián-kiù sêng-kó, Ôan Gī-ta̍t tī-leh chiap-siū Pak-kiaⁿ Kho-ki-po hóng-mn̄g ê sî piáu-sī kóng, lâm kah pak chi-kan hoeh-iân ê chha-pia̍t tī Sòng-tiâu ê sî-tāi to̍h í-keng hêng-sêng, hit-chūn hun-pò· ê kui-lu̍t kah hiān-chú-sî ki-pún kāng-khóan. 

Lâm, pak chit-2-ê khu-he̍k ê Hàn-cho̍k sī án-chóaⁿ hun-hòa--ê neh ? Ôan Gi-ta̍t jīn-ûi, Hôa-ha bîn-cho̍k tn̂g-kî í-lâi, tī-leh chhian-î kah chìn-hòa ê kòe-thêng tang-tiong, lâm pak chi-kan put-tōan teh hun-hòa. Pì-jû-kóng, pak-hng-lâng chú-iàu chham pek-pêng ê sió-sò· bîn-cho̍k kau-óng, pek-hng ê sió-sò· bîn-cho̍k ū Hiong-nô· (匈奴), Sián-pi (鮮卑), Tu̍t-ko̍at (突厥), Kiong-cho̍k (羌族), Bông-kó·-cho̍k (蒙古族) chia-ê sio̍k-î pak Bông-kó· lâng-chéng (北蒙古人種) ê bîn-cho̍k. Lâm-hng ê Kńg-tang, Kńg-sai, Hok-kiàn, Tâi-ôan chia-ê só·-chāi ê Hàn-cho̍k, chú-iàu chham lâm-hng ê sió-sò· bîn-cho̍k seng-o̍ah chò-hóe, lam-hng ê sió-sò· bîn-cho̍k lóng-chóng sio̍k-î lâm Bông-kó· lâng-chéng. 

Tiong-kok ê pak-hong, thó·-tē pêⁿ-tháⁿ, jîn-lūi ê chhian-î khah kōe, khah chia̍p. Mā si in-ūi án-ne, pak-hong kok bîn-cho̍k chi-kan hō·-siong tông-hòa ê sok-tō· pí lam-hong khah kín, pak-hong ê gí-giân thóng-it mā iâⁿ-kòe lâm-hong chin-chōe. Tiong-kok lâm-hong tē-khu, te̍k-pia̍t sī Bú-î-soaⁿ kah Lâm-niá ê lâm--sì, soaⁿ-kôan niá-kiā, khe hô kau-chhap, tē-hêng hui-siông ho̍k-cha̍p, jîn-kháu chhian-î khah bô hiah-nī kán-tan, cho̍k-kûn chi-kan ê tông-hòa sok-tō· mā khah bān, lâm-hong kok cho̍k-kûn chi-kan ê gí-giân chha-pia̍t to̍h koh-khah tōa. 

Ôan Gī-ta̍t chí-chhut, kúi-nā-chheng nî lâi, Hàn-cho̍k chìn-hòa ê le̍k-sú mā chèng-bêng lâm, pak chi-kan ê chha-pia̍t, che sī 1-chióng kûn-thé ûi-thôan ki-in ê bô-kâng. Bûn-hòa ê chha-pia̍t, pau-koat gí-giân ê bô-kâng, lóng-chóng ē-tàng thong-kòe kok-ka ê chèng-chhek kah hoat-lēng, tī bô-lōa-kú liáu-āu sok-sè chha-pia̍t, put-jī-kò, kúi-chheng-nî lâi chō-sêng ê ûi-thôan ki-in chi-kan ê chha-pia̍t khiok-sī bô hoat-tō· thang kái-piàn, che sī pún-chit ê chha-pia̍t.




#Article 138: Ìn-nî (359 words)


Ìn-nî (), choân-chheng Ìn-tō͘-nî-se-a Kiōng-hô-kok (; ), sī tī Tang-lâm-a poàn-tó kap Ò-chiu ê tiong-kan só͘-chai, mā tī Ìn-tō͘-iûⁿ kap Thài-pêng-iûⁿ tiong-kan ê kok-ka, sī sè-kài siōng toā ê kûn-tó. Tī Borneo-tó siōng, Ìn-nî kap Má-lâi-se-a ê piⁿ-kài sio-tú; New Guinea-tó ê sai-pêng iû Ìn-nî thóng-tī, tang-pêng sio̍k-î Papua New Guinea kok; Ìn-nî mā thóng-tī Timor-tó ê sai-pêng, tang-pêng sī Tang Timor kok.

Ìn-nî koán-hat iok-lio̍k 17,000 ê tó (kî-tiong 6-chheng ê ū toà lâng), lóng tī chhiah-tō hù-kīn, khì-hāu sī jia̍t-tāi-sèng--ê. Siōng toā ê tó-sū ū Java (1-poàⁿ ê jîn-kháu tiàm hia khiā-khí), Sumatra, Borneo, Irian Jaya, kap Sulawesi téng-téng.

Ìn-nî ê ūi-tī oá-kīn tāi-lio̍k tē-pang ê kîⁿ, só͘-í tiāⁿ-tiāⁿ siū tē-tāng, tsunami éng-hióng. Hoé-soaⁿ mā chē, siōng chhut-miâ--ê sī í-keng bô--khì ê Krakatau (Krakatoa) hoé-soaⁿ.

Ìn-nî ê jîn-kháu ē-sái tāi-iok-á pun 2 tīn lâng. Sai-pêng ê lâng-chéng chú-iàu sī Má-lâi-lâng, ah tang-pêng chú-iàu sī Papua-lâng. Cho̍k-kûn kiat-kò· pí-kàu khah ho̍k-cha̍p, pau-koat ū Borneo, Irian Jaya hit tah ê thoân-thóng pō·-lo̍k. Hoâ-jîn sī 1 ê toā chió-sò· bîn-cho̍k, ū 2~3 pah-bān chē. In tī keng-chè léng-he̍k te̍k-pia̍t oa̍h-thiàu.

Islam-kàu sī Ìn-nî chú-iàu ê chong-kàu, sìn-tô· tāi-iok ū 82% chē. Chhun ê sī Ki-tok-kàu (9%), Hu̍t-kàu (2%), Ìn-tō·-kàu. Choè-kīn kúi nî ū bē-chió chong-kàu chhiong-tu̍t hoat-seng.

Koaⁿ-hong gí-giân Ìn-nî-gí (Má-lâi-oē ê 1 chióng) chiâⁿ phó·-phiàn. Chóng--sī tē-hng gí-giân chiah sī pêng-siông-sî ê chú-iàu oē-gí.

Ìn-nî siōng koân ê li̍p-hoat ki-kò· hō-chò Majelis Permusyawaratan Rakyat (MPR), iā-chiū-sī Jîn-bîn Hia̍p-gī Hōe.  Che sī 1 ê tan-īⁿ-chè ê gī-hoē, ē-kha siat Jîn-bîn Tāi-piáu Hoē (Dewan Perwakilan Rakyat , DPR) kap Tē-hng Tāi-piáu Hoē (Dewan Perwakilan Daerah, DPD).  2004 nî ê soán-kí kiat-sok liáu-āu, àn-sǹg Jîn-bîn Hia̍p-gī Hōe ē chiâⁿ-chò siang-īⁿ-chè ê kok-hoē.

Chóng-thóng hoāⁿ hêng-chèng koân.  Hiān-jīm ê chóng-thóng sī Megawati Sukarnoputri, i sī Sukarno ê cha-bó·-kiáⁿ.

Jîn-bîn Hia̍p-gī Hōe pún-té múi 5 tang soán chhut 1-ūi sin chóng-thóng kap hù-chóng-thóng.  2004 nî khai-sí thàu-koé kong-bîn tāi-soán lâi koat-tēng.  Tē-1-pái ê tāi-soán tī 2004 nî 7-goe̍h kí-pān, soán chhut 2-cho· hiō-soán-jîn, Susilo Bambang Yudhoyono (SBY) kap Megawati Sukarnoputri.  Tē-2 kai-toāⁿ ê tâu-phiò tī 9-goe̍h 20 oân-sêng, chèng-sek kiat-kó hián-sī Susilo the̍h-tio̍h 60.9% ê phiò, àn-sǹg ē sūn-lī tī 10 goe̍h 20 chiū-jīm.




#Article 139: Bí-liân-siā (137 words)


Bí-liân-siā (Eng-gí: Associated Press, AP; 美联社), Bí-kok Liân-ha̍p Thong-sìn-siā, Bí-kok Liân-ha̍p Sin-bûn-siā ê kán-chheng, sī iû kok sêng-ôan tan-ūi cho·-sêng ê ha̍p-chok-hêng thong-sìn-siā. Tē-jī chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu, i ê sêng-ôan khok-tōa kàu tiān-tâi, tiān-sī-tâi, ún-chún hui-chèng-sek siā-ôan lâi tiāⁿ sin-bûn-ko. Bí-liân-siā ê chóng-pō· tī Niú-iok. 

Bí-liân-siā chit-ê sin-bûn ki-kò· ê pian-chi̍p pō·-bûn chú-iàu ū: Kok-chè-pō·, Tùi-gōa-pō·, Keng-chè Sin-bûn-pō·, Thé-io̍k Sin-bûn-pō·, Tô·-phìⁿ Sin-bûn-pō·, Te̍k-kó-pō·, Kóng-pò· Sin-bûn-pō·, Tiān-sī-pō· (APTV). Kî-tiong Tiān-sī-pō· ê kang-chok tiong-sim siat-tī Lûn-tun, thong-kòe A-chiu, Latin Bí-chiu, Pak Bí-chiu kah Chôan-kiû Ho̍k-bū chit-4-tiâu choan-soàⁿ, hiòng chôan sè-kài tiān-sī iōng-hō· thê-kiong siaⁿ-(im) (iáⁿ)-siōng sin-bûn, iōng 6-chióng bûn-jī hoat-pò· sin-bûn-kó. 

Kàu-kah 2004 nî, ū 1,700 ê pò-siā, 5,000 ê tiān-tâi kah tiān-sī-tâi chhái-iōng Bí-liân-siā ê sin-bûn. In ê iáⁿ-siòng tô·-si-koán ê siu-chông chhiau-koè 1,000-bān tiuⁿ.

Bí-liân-siā tī 1848 nî 5-goe̍h iû 6 keng Niú-iok ê pò-siā chhòng-li̍p.




#Article 140: Tō-kàu (379 words)


Tō-kàu (道教) sī Tiong-kok tē-2 tōa ê chong-kàu, mā sī to̍k-to̍k Tiong-kok chiah-ū--niā. Tō-kàu chú-tiuⁿ chheng-chēng bû-ûi, tiông-seng put-ló, tit-tō sêng-sian. 

Tō-kàu gôan-î Sian-Chîn(先秦) sî-tāi ê Tō-ka su-sióng kah Chîn-Hàn sî-kî kài sî-kiâⁿ ê sîn-sian hong-su̍t. Tong-Hàn bo̍at-nî. Tiuⁿ Tō-lêng(張道陵) tī Sù-chhoan tē-khu chhòng-li̍p tē-it-ê Tō-kàu cho͘-chit gō͘-táu-bí tō (五斗米道). Āu--lâi, Tiuⁿ Kak (张角) iū-koh thê-chhiòng thài-pêng-tō, chhōa-thâu hoat-tōng N̂g-kun khí-gī. 

Kàu-kah Lâm-pak-tiâu ê sî-tāi, hit-sî liān-tan-su̍t chin sî-kiâⁿ, Tō-kàu mā tit-tio̍h chin tōa ê hoat-tián. ū 1-ê hō-chò Khò͘ Khiam-chi (寇谦之) ê lâng tit-tio̍h Pak-Gūi (北魏) Thài-bú-tè ê chi-chhî, kiàn-li̍p pak-thian-su tō (北天师道), siâng-sî koh ū lēng-gōa 1-ê miâ-kiò Lio̍k Siu-chēng (陆修静) ê lâng chhòng-li̍p lâm-thian-su tō (南天师道). Kàu-kah Tông-tiâu ê sî-chūn, Tō-kàu í-keng hō͘ lâng chin tiōng-sī ah. 

Tō-kàu chú-tiuⁿ chheng-chēng bû-ûi, iau-kiû siu-tō ê lâng to̍h-ài siu-sin ióng-sèng, tui-kiû tit-tō sêng-sian. Tō-kàu chông-pài ê sîn-sian, tōa-to-sò͘ sī Tiong-kok le̍k-sú siōng ê chin-jîn si̍t-sū, Tō-kàu mā ùi hu̍t-kàu hia khip-siu chin-chōe lí-lūn kah thôan-soat, koh jī-chhiáⁿ lóng-chóng kā tńg-chò Tiong-kok ê bûn-hòa. Tō-kàu ê Giâm-lô-ông, Phòaⁿ-koaⁿ, Liông-ông chia-ê sîn lóng-chóng ū i chin-si̍t ê sìⁿ-miâ, bîn-kan ê Tō-kàu óng-óng chiong bó͘-1-ê só͘-chāi ê chhut-miâ-lâng, chheng-liâm ê ló-tia (清官) a̍h-sī eng-hiông hōng-thāi chò sêng-hông a̍h-sī thó͘-tī-sîn, hō͘ in lâi chiap-siū sìn-tô͘ ê chham-pài. 

Tō-kàu siāng chú-iàu ū 2-ê phài-hē : chôan-chin phài (全真派) kah chèng-it phài (正一派). 

Tō-kàu sìn-hōng Ló Chú (老子) ê Tō-tek-keng (道德经) kah Chong-chú (庄子) ê Lâm-hôa-keng (南华经) chit-2-phō keng-chheh. Che í-gōa, Tō-kàu ôan-á ū hóng-chiàu hu̍t-kàu ê Tāi-chōng-keng (大藏经) chhòng-chō kā-kī ê Tō-chōng (道藏). 

Tō-kàu tùi Tiong-kok thôan-thóng bûn-hòa ê éng-hiáng chiok-tōa chiok-tōa--ê, phì-jû-kóng Khì-kang, tō-ín (导引), chiam-kù (针灸) téng-téng. Ah chū-kó͘ í-lâi, tō-sū lóng hò͘ⁿ liān-tan, só͘-í in mā sī Tiong-kok kó͘-tāi siōng chá chhut-hiān ê hòa-ha̍k-ka, ū lâng teh ioh kóng, hóe-io̍h hòan-sè to̍h-sī tō-sū hoat-bêng--ê. Tō-kàu káng-kiù chhut-sè(出世) ê koan-liām, tú-tú-hó chham Jû-kàu (儒教) ji̍p-sè ê koan-liām tian-tò-péng, lēng-gōa Tō-kàu mā bô-chhiūⁿ Hu̍t-kàu ū hiah-nī chōe ê kài-lu̍t. Só͘-í, le̍k-sú siōng ū chin-chōe tī chèng-tôaⁿ sit-chì ê tì-se̍k-lâng kàu-bóe-á lóng lo̍h Tō-kàu (信道教). Mā in-ūi án-ne, Tō-kàu tùi Tiong-kok ê tiat-ha̍k, gē-su̍t kah bûn-ha̍k lóng éng-hiáng chin tōa. 

Tiong-kok ê bîn-kan chong-kàu tōa-to-sò͘ kah Tō-kàu ū khan-liân, put-jī-kò chià-ê bîn-kan chong-kàu lóng bô-thang tit-tio̍h Tiong-kok cheng-hú ê jīn-tông. Tiong-kok ê bîn-kan chong-kàu chú-iàu ū : Pe̍h-liân kàu, Pat-kòa kàu, Thài-pêng tō. 




#Article 141: Hu̍t-kàu (633 words)


Hu̍t-kàu (Pu̍t-kàu, 佛教), sè-kài 3-tōa chong-kàu chi-it, (Lēng-gōa 2-ê sī Ki-to̍k-kàu kah Islam-kàu). Se-gôan-chêng 6 sè-kí ê sî-tāi, Sek-khia-mô·-nî tī Kó·-Ìn-tō· chhòng-kiàn liáu Hu̍t-kàu, kiò-chòe hu̍t-tô. Àn thôan-pō· sòaⁿ-lō·, ē-tàng kā Hu̍t-kàu pun-chòe Lâm-thôan Hu̍t-kàu kah Pak-thôan Hu̍t-kàu, ah nā àn-chiàu kàu-gī ê cheng-chha lâi kóng, koh ē-sái pun-chò Sió-sêng Hu̍t-kàu (小乘佛教) kah Tāi-sêng Hu̍t-kàu (大乘佛教). Hiān-chú-sî, Hu̍t-kàu chú-iàu sī liû-hêng tī Tiong-kok, Hân-kok, Ji̍t-pún chià-ê Tang-a tē-khu kah 1-kóa-á Tang-lâm-a ê kok-ka (phì-jû-kóng Thài-kok) 

Ē-ēng--ê chham-khó Hu̍t-kàu le̍k-sú 

Sek-khia-mô·-nî kòe-sin liáu-āu, Hu̍t-kàu tī tng-sî ê Ìn-tō· tit-tio̍h chin-kín hoat-tián, kàu-kah Khóng-chhiok Ông-tiâu A-io̍k-ông ê sî-tāi, Hu̍t-kàu í-keng chiâⁿ-chòe Ìn-tō· ê kok-kàu, hui-siông ê liông-sēng. Kèng-hōng hu̍t-chó· ê hu̍t-thah mā khai-sí tāi-liōng teh kiàn-chō. Ùi se-gôan-chêng 150-nî khai-sí kiàn-chō ê A-chiân-tô chio̍h-khut (阿旃陀石窟), it-ti̍t kàu-kah se-gôan 7 sè-kí chiah chò soah. 

Sûi-tio̍h hêng-sè teh hoat-tián, Hu̍t-kàu mā put-tōan teh siu-chèng kah hong-hù Sek-khia-mô·-nî ê ha̍k-soat, kàu-bóe-á hun-hòa chò 18-pō· ( ū lâng kóng 20 pō· ). Se-gôan 1 sè-kí ê sî, sán-seng Tāi-sêng Hu̍t-kàu. 

Àn Khóng-chhiok Ông-tiâu khai-sí, Hu̍t-kàu to̍h pun 2-ê bô-kāng ê hong-hiòng hiòng gōa-kok thôan-pò·. Lâm-thôan Hu̍t-kàu (Sió-sêng Hu̍t-kàu ) chú-iàu thn̂g-thòaⁿ kàu Thài-kok, Bián-tiān, Kán-po·-chē kah Su-lí-lân-khah chià-ê só·-chāi. Pak-thôan Hu̍t-kàu (Tāi-sêng Hu̍t-kàu ) koh-chài pun-chòe 2-ê phài-pia̍t. 1-phài keng-iû Keshen Mil thòaⁿ khì-kàu Sin-kiong, jī-chhiáⁿ tī Hàn-tāi ê sî-chūn thôan-ji̍p Tiong-kok, hêng-sêng Hàn-thôan Hu̍t-kàu (漢傳佛教), āu--lâi koh-chài thôan-ji̍p-khì Tiâu-sián, Ji̍t-pún kah O̍at-lâm. Lēng-gōa koh 1-phài chú-iàu tī Se-chōng tē-khu thòaⁿ-kin, lâng kiò-chòe Chōng-thôan Hu̍t-kàu (藏傳佛教), mā-to̍h-sī Lā-ma-kàu.

Pài-hu̍t ê lâng jīn-ûi sè-kan chhiong-bóan thòng-khó·, bān-bu̍t lóng m̄-sī kò·-tēng put-piàn--ê, che hō·-chòe bû-siông. Hu̍t-kàu ê ki-pún kàu-gī sī sù-tè (四谛), to̍h-sī khó·, chi̍p, bia̍t, tō (苦,集,灭,道). 

Khó·-tè sī Hu̍t-kàu ê khí-tiám, jîn-ûi jîn-seng ū 7-hāng khó· : seⁿ, lāu, pīⁿ, sí, hun-lî, òan-hūn, kiû--lâng(求不得). Chí-beh lâi kàu chia, to̍h pit-tēng ài siū thòng-khó· ê chiat-bôa. 

Chi̍p-tè kái-soeh sán-seng thòng-khó· ê kun-gôan, jīn-ûi kóng, sī lâng to̍h-ū iok-bōng, to̍h-ē sán-seng hiō-kó, ah hiō-kó to̍h-sī thòng-khó· ê kin-gôan. Che to̍h-sī in-kó ha̍k-soat. 

Bia̍t-tè soeh-bêng liáu beh án-chóaⁿ lâi siau-tû thòng-khó·. Jīn-ûi koan-kiàn sī ài siau-tû iok-bōng. 

Tō-tè kā lâng kóng-bêng siu-tō ê lō·-tô· kah hong-hoat, kóng ài thong-kòe pat-chèng-tō (八正道) ê siu-hēng chiah ē-tàng ta̍t-kàu put-seng, put-bia̍t, cho̍at-tùi ê tiām-chēng kah éng-góan chhiau-thoat ê kéng-kài. 

Hu̍t-kàu kàu-tō lâng ài lún-khúi-kiû-seng, jīm-lô-jīm-òan, ài ū chú-ngó· hi-seng ê cheng-sîn. Hu̍t-kàu thê-chhiòng chiòng-seng pêng-téng, jīn-ûi jīm-hô lâng chí-beh siong-sìn Hu̍t to̍h ē-tàng tit-tio̍h kái-thoat. 

Sek-khia-mô·-nî bat chhì-kòe kúi-á-khóan ê pō·-sò·, siūⁿ-beh thè lâng tit-tio̍h kái-thoat. Kàu-bóe-á, i tī 1-châng phô·-thê-chhiū-kha siūⁿ 7-mê 7-ji̍t, chóng-sǹg kak-ngō·, i ngō·-chhut 1-tiâu lí-lūn : lâng tiāⁿ-tio̍h ài keng-kòe siu-hēng chiah ē-tàng siau-tû hôan-ló kah hi-bî, ta̍t-kàu ôan-chôan kái-thoat ê kéng-kài, liáu-āu to̍h tit-tio̍h tōa tì-hūi, liáu-chhiat seⁿ-sí, án-ne chú-jiân to̍h-ē ôan-lî khó·-chhó·. 

Hu̍t-kàu kok kàu-phài tī hoat-tián tang-tiong lóng-chóng hêng-sêng kok-chū ê te̍k-sek kah kàu-gī. 

Sió-sêng Hu̍t-kàu kian-chhî Hu̍t-kàu siōng-chá-sî ê kàu-gī, jīn-ûi Sek-khia-mô·-nî sī siōng tāi-seng thiat-té kak-ngō· ê lâng, m̄-sī sîn-bêng, chí-sī í-kéng ôan-chôan kái-thoat ê úi-jîn. Ah phó·-thong lâng nā beh kin-sûi hu̍t ê kàu-tō, pit-su seng ài chhut-ke chò hôe-siūⁿ chò 1-chām sî-kan, chòe-āu thiat-tē kái-thoat chiâⁿ-chò a-lô-hàn (阿罗汉). Sió-sêng Hu̍t-kàu chông-pài sī-biō ê ti̍t-sū (秩序), kóng sī-biō siong-tin tio̍h sè-kan ê hu̍t-thah, iā-to̍h-sī bān-tô-lô (曼陀罗). 

Tāi-sêng Hu̍t-kàu jîn-ûi lâng-lâng lóng ē-tàng sêng-hu̍t, lâng keng-kòe siu-hēng lóng ē-tàng khì-kàu se-hng ke̍k-lo̍k sè-kài, to̍h-sī chiâⁿ-chò hu̍t. Tāi-sêng Hu̍t-kàu chông-pài hu̍t-siōng (佛像), jīn-ûi bô-it-tēng ài chhut-ke，chí-beh sim-lāi ū hu̍t, chóng-ū 1-kang kāng-khóan mā-ē chiâⁿ-chòe hu̍t.

Hu̍t-kàu tùi A-chiu kok-ka ê éng-hiáng siōng-kài chhim, Hu̍t-kàu ê su-sióng í-keng chiâⁿ-chòe sìn-kàu kok-ka jîn-bîn ê jîn-seng koan-liām. M̄-koh tī Ìn-tō·, Hu̍t-kàu bûn-hòa khiok-sī lú-lâi-lú pāi-hài, hiān-chú-sī hu̍t-tō· tī Ìn-tō· chí-ū 0.6% ê jîn-khàu, jī-chhiáⁿ chin hun-sòaⁿ. 

Hu̍t-kàu liông-sēng ê kok-ka kah tē-khu, in ê bîn-cho̍k bûn-hòa kah gē-su̍t lóng-chóng siū-tio̍h Hu̍t-kàu su-sióng chiok tōa ê éng-hiáng. 

chham-khó Hu̍t-keng lia̍t-toaⁿ 

Hu̍t-keng pau-hâm Hu̍t-kàu it-chhè ha̍k-soat. Hu̍t-keng ê chôan-chi̍p hō·-chòe Tāi-chōng-keng。 




#Article 142: X Tóng-àn (236 words)


X Tóng-àn (Eng-gí: The X-Files) sī 1 chhut Bí-kok-chè--ê kho-hoàn tiān-sī iáⁿ-chi̍p, tī 1990 nî-tāi te̍k-pia̍t siū hoan-gêng. Pōe-āu ê lêng-hûn jîn-bu̍t sī chhòng-chok-jîn Chris Carter. David Duchovny ián Fox Mulder, Gillian Anderson ián Dana Scully. In 2 lâng sī Bí-kok Liân-pang Tiau-cha-kio̍k (FBI) ê te̍k-phài-ôan, hū-chek tiau-cha chhiau-chū-jiân hiān-siōng. Ke̍k-chêng khan-sia̍p tio̍h gōa-chheⁿ-lâng hām chèng-hú chi-kan ê in-mô-lūn.

X Tóng-àn ùi 1993 nî khai-sí tī Bí-kok ê FOX Tiān-sī-bāng hòng-sàng, āu--lâi tī kî-thaⁿ kok-ka mā ū chò, kàu kah 2002 nî (tē-9-kùi) poaⁿ soah.

Sí-tiong ê khô͘-á koàn-sì kā kio̍k-chêng pun 2 chióng lâi khoàⁿ. 1 khoán sī sîn-oē (mythology) ê tan-goân, koan-hē tio̍h goā-chheⁿ-lâng chhim-lio̍k Tē-kiû ê kè-oē. Lēng-goā 1 khoán hō-chò Chit Lé-pài ê Koài-bu̍t, sio̍k-î to̍k-li̍p ê kò͘-sū tan-goân. Kho͘-á-lāi ū 1 tīn hō-chò Shippers, in te̍k-pia̍t koan-sim chú-kak Mulder kap Scully 2 lâng ê kám-chêng hoat-tián.

Chin chē siáu X Tóng-àn ê sí-tiong-chiá kap phêng-lūn-ka jīn-ûi chit chhut hì ē sêng-kong to-siáu kap 2-ūi chú-kak ián-ôan ū koan-hē.

Chóng--sī, ū lâng kám-kak tùi tē-5-kùi (1997) khai-sí, chiat-bo̍k ê phín-chit tō ū kàng-kē ê chhu-sè.  FOX tī 1998 nî sak 1 phìⁿ tiān-iáⁿ chiūⁿ-chhī, hō-chò The X-Files: Fight the Future (X Tóng-àn:  Gêng-chiàn Bī-lâi), m̄-koh phiò-pâng bô ī-kî hiah lí-sióng, iáⁿ-phêng-ka mā bô te̍k-pia̍t him-sióng.  Tē-7-kùi (1999) poaⁿ soah, Duchovny tō bô koh kò·-tēng ián-chhut.  I bat piáu-sī kóng, tùi ke̍k-pún ê phín-chit put-boán, mā kám-kak i ián ê kak-sek bô bī.




#Article 143: 2004 nî 8 goe̍h (256 words)


Lâm-hui ê Sin Kok-ka-tóng soan-pò· beh tī 2005 nî kái-soàⁿ, in ê thâu-lâng àn-sǹg ho·-io̍k chi-chhî-chiá ka-ji̍p Hui-chiu Bîn-cho̍k Gī-hoē. ()

Kin-kù Tâi-ôan mûi-thé pò-tō, Lū Siù-liân 8 goeh 6 hō chiap-siū choan-hóng ê sî chí-chhut, Liong-hōaⁿ í-keng chìn-ji̍p chún chiàn-cheng chōng-hóng, i kóng chit-chūn-sî sī chhiau-o̍at chiàn-cheng ê sî-tāi, bô it-tēng ài tán-kàu Tāi-lio̍k phah--kòe-lâi chiah hō-chòe chiàn-cheng , Tāi-lio̍k i-keng tī gōa-kau, keng-chè siōng tùi Tâi-ôan soan-chiàn. 

Chiam-tùi ji̍t-chiàn A-mei (张惠妹) tī Tāi-lio̍k siū táⁿ-ap ê su-kiāⁿ, Lū Siù-liân mā lâi hóan-mn̄g kóng: ká-sú Tiong-Tâi chiàn-cheng po̍k-hoat, sī beh khì Pak-kiaⁿ chhiùⁿ-koa, iah-sī pó-hō· 2300-bān Tai-ôan peh-sèⁿ khah tiōng-iàu? 

Lū Siù-liân tī-leh kóng-kàu chòe-kīn gôan-chū-bîn hong-pho ê sî chí-chhut, i pún-lâng bô siáⁿ thang-hó hiō-hóe, mā bô pit-iàu tō-khiám siáⁿ-hòe, sī siáⁿ-lâng thiau-kang teh siàn-tōng gôan-chū-bîn tùi-li̍p, ōe-hó·-lān, chiah to̍h-ài hiòng gôan-chū-bîn hōe sit-lé. 

Chiam-tùi Lū Siù-liân kóng-chhut chún chiàn-cheng chóng-thài chit-chân tāi, Tâi-ôan kok-hông-pō· piáu-sī kóng in bô liáu-kái chêng-hóng, mā bô hong-piān phêng-lūn. Siong-koan ê jîn-ôan su-té-hā khiok-sī piáu-sī kong2，kái-hōng-kun bo̍k-chiân pēng-bô siáⁿ-mi̍h te̍k-sû ê tōng-chok, iah, kòe-khì mā m̄-bat thiaⁿ-kòe  chún chiàn-cheng chòng-thài  chit-ê kóng-hoat, in sit-chāi m̄-chai Lū--sī sī leh kóng tó-chit-tiâu. 

Lū Sìu-liân ê kóng-hoat ín-khí chāi-iá-tóng ê phoe-phêng. Chóng-thóng-hú Kong-kiōng Sū-bū-sek iōng siāng kán-té ê hong-sek têng-chheng kóng: Lióng-hōaⁿ iá-bōe kàu-kah só·-ūi ê chún chiàn-cheng chōng-thài, tì-le̍k kiàn-kò· hô-pêng ún-tēng ê Lióng-hōaⁿ koan-hē sī chèng-hú it-kòan ê bo̍k-phiau, chèng-hú ê li̍p-tiûⁿ bōe kái-piàn. 

Kok-bîn-tòng chú-sek Liân Chiàn khiok-sī piáu-sī, Lióng-hōaⁿ koan-hē kín-tiuⁿ, bōe-sái kek hòng-hòng, kok-ka léng-tō-lâng ài ū lêng-le̍k bīn-tùi būn-tê, hòa-kái mâu-tún, kàng-kē kín-tiuⁿ ê khì-hun.




#Article 144: Hiong-káng (979 words)


Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Hiong-káng Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu, kán-chheng Hiong-káng. I ê tē-lí ūi-tì sī tī Tiong-kok Chu-kang chhut-hái-kháu chham Lâm Tiong-kok-hái kau-chiap ê só͘-chāi, sī iû Hiong-káng-tó, Kiú-liông pòan-tó, Sin-kài kah hū-kīn 200-gōa-ê sió tó-sū cho͘-sêng. Hiong-káng óa pak-pêng sī Kńg-tang-séng ê Chhim-chùn-chhī, óa se-pêng sī Chu-hái-chhī.

Sin-chio̍h-khì sî-kî to̍h ū lâng tī chia khiā-khí. Tông-tiâu ê sî, Hiong-káng sio̍k-î Hūi-chiu kóan-ha̍t. 

Tiong-hôa bîn-kok kiàn-kok āu, chèng-hú ôan-á siūⁿ-beh lâi chhú-siau hia-ê put-pêng-téng tiâu-iok, bû-nāi kok-le̍k put-chiok, koh in-ūi pîn-hôan ê lāi-chiàn pek-sú Kok-bîn chèng-hú bô êng-kang khó-lū chit-chân tāi-chì. Hit-tong-sî, bōe-chió Hiong-káng-lâng ôan-á chhut-chiⁿ koh chhut-la̍t, ōan-chō͘ Kok-bîn chèng-hú. 

Khòng-chiàn po̍k-hoat liáu-āu, chin-chōe Hiong-káng-lâng ti̍t-thàu koan-chîⁿ hō· Tiong-kok, ín-khí Ji̍t-pún hong-bīn chin-tōa ê put-bóan, put-sî hiòng Eng-kok léng-sū-kóan teh khòng-gī. Kàu-kah khòng-chiàn tiong-kî, Sin-kài tē-khu ê bîn-chiòng kēng-ka sī chi-chhî Pat-lō͘-kun, in tiàm Hiong-káng sêng-li̍p bú-chong-tūi, ti̍t-chiap tùi-khòng Ji̍t-pún ê bú-chong sè-le̍k. Che í-āu, Eng-kok chèng-sek soan-pò͘ hiòng Ji̍t-pún soan-chiàn, koh bô-lōa-kú, Ji̍t-pún chiàm-niá Hiong-káng, tiong-kan Ka-ná-tāi kah Ìn-tō͘ ê kò͘-iong-peng bat kúi-ā-pái chham Ji̍t-kun hoat-seng kek-lia̍t ê chhèng-chiàn. 1941 nî ê Seng-tàn-cheh (Ia-tàn-choeh), tng-sî ê Káng-tok soan-pò· hiòng Ji̍t-pún tâu-hâng, chhú-khì Hiong-káng cho-siū Ji̍t-pún lóng-chóng 3-nî 08 go̍eh-ji̍t ê si̍t-bîn thóng-tī. 

Khòng-chiàn sèng-lī liáu-āu, sui-jiân Kok-bîn chèng-hú chêng-keng tī Liân-ha̍p-kok tāi-hōe téng iau-kiû beh siu-hoe Hiong-káng, put-jī-kò, khiok-sī in-ūi Kok-Kiōng lāi-chiàn ê éng-hiáng, soah bô-hoat-tō· hiòng Eng-kok chèng-hú thó-hôe kong-tō. 1949 nî, Tiong-kiōng kiàn-li̍p sin Tiong-kok, Tiong-Eng siang-hong chiu Hiong-káng būn-tê ta̍t-sêng hia̍p-gī : Eng-hong kè-sio̍k hêng-sú chú-kôan, Tiong-hong m̄ kan-sia̍p; Eng-kok to̍h-ài sêng-jīn sin Tiong-kok. 1950 nî，Eng-kok piáu-sī sêng-jīn kiōng-sán Tiong-kok. Āu--lâi Tiâu-sián chiàn-cheng pok-hoat, Tiong-kok hām se-hong kok-ka pìⁿ-bīn, chìn-chhut-kháu cho-siū hong-soh, Hiong-káng chôaⁿ chiâⁿ-chò Tiong-kok bu̍t-chu tiong-chóan, hōe-chi̍p chu-kim kah siu-chi̍p sìn-sit ê thang-á-kháu. 

Chêng 1984 nî kàu 1997 nî chi-kan, Hiong-káng chiâⁿ-chòe chôan A-chiu siāng-kài hó-gia̍h ê siâⁿ-chhī chi-it, Hiong-káng ê jîn-kun kok-bîn seng-sán chóng-ti̍t pâi tī chôan-kiû 10-miâ chi-lāi. Sui-jiân châi-gôan kóng-chìn, m̄-koh iu-gôan bōe-tàng am-khàm Hiong-káng-lâng tùi bī-lâi chèng-kôan ê iu-lū. 1989 nî, Tiong-kok hoat-seng Lio̍k-sù thian-an-bûn sū-kiāⁿ liáu-āu, Hiong-káng-lâng chhut-hiān khong-chiân ê sìn-sim gûi-ki, sio-liân-sòa 5-nî chhut-hiān î-bîn ê ko-tiâu. It-ti̍t kàu-kah hôe-kui chêng 1-2-tang, in-ūi se-hong kok-ka ê keng-chè, te̍k-pia̍t sī Ka-ná-tāi kah Ò-chiu chhut-hiān keng-chè soe-thé, Hiong-káng ê î-bîn hiān-siōng chiah tio̍k-pō͘ ún-tēng--lo̍h-lâi. 

Kòe-tō͘ sî-kî kàu-kah 1997 6 go̍eh 30 hō siu-soah, Hiong-káng chèng-sek kiat-sok Eng-kok si̍t-bîn thóng-tī. Bô-gî-gō· 3 go̍eh-ji̍t āu, Hiong-káng ê hè-pè siū-tio̍h gōa-lâi chhiong-kek, tē-sán sán-ti̍t tōa-hok-tō͘ hā-po̍ah, in-ūi seng-sán-sòaⁿ gōa-î, Hiong-káng phōaⁿ-ián Tiong-kok chóan-kháu bō·-e̍k ê iu-sè kàng-kē, sit-gia̍p, thong-hōe siu-siok ê būn-tôe lóng-chiau lâi. Te̍k-khu chèng-hú sio-liân-sòa hoat-seng chèng-chhek sit-gō͘, mûi-thé tùi chèng-hú chhāu-chhāu-liām, siā-hōe kok-kài mā chin put-bóan.

Hiong-káng chóng thó·-tē bīn-chek 1092 k㎡, kî-tiong 75% ê thó·-tē sio̍k kau-iá tē-tāi. Hiong-káng sio̍k A-jia̍t-tāi khì-hāu, kôaⁿ-thiⁿ sī kôaⁿ koh sip, jo̍ah-thiⁿ jo̍ah koh kāu-hō·, chhiu-kùi ū tām-po̍h-á ak-chak-jo̍ah, sam-put-gô͘-sî ē khí-hong-thai. Chóng--si, sè-kùi ji̍t-thâu-kng chhiong-chiok. 

Hiong-káng Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu iû Hiong-káng hêng-chèng tiúⁿ-koaⁿ (tong-tē kóng tek-siú) choh-ûi chèng-hú léng-tō. Te̍k-siú iû Sóan-kú Úi-ôan-hōe piáu-koat sán-seng. Tē-it kài úi-ôan ê sêng-ôan iû Tiong-kok chèng-hú chí-phái, chhú-khì lóng ài iû Kong-lêng Chó͘-pia̍t sóan-bîn sóan--chhut-lâi. Hêng-chèng tiúⁿ-koaⁿ jīm-kî 5-nî, siōng-chē ē-tàng kèng-sóan liân-jīm 1-pái. 

Tē-it-jīm te̍k-siú sī Tàng Kiàn-hôa, tī 1997 nî 7 go̍eh 1 ji̍t chèng-sek chiūⁿ-jīm. 2002 nî 2 go̍eh, Tàng Kiàn-hôa sūn-lī thong-kòe liân-jīm kèng-sóan, jīm-kî àn 2002 nî 7 go̍eh khai-sí kàu-kah 2007 nî 6 go̍eh kiat-sok. 

Hiong-káng Li̍p-hoat-hōe sóan-kí tī 1998 nî 5 goeh hām 2000 nî 9 go̍eh kú-héng kòe 2-kài. Àn-chiàu Hiong-káng Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu Ki-pún-hoat kui-tēng, tē-it-kài li̍p-hoat-hōe siat 60-se̍k, kî-tiong 24-se̍k ti̍t-chiap iu tē-khu sóan-kú sán-seng, 30-se̍k chò-ûi kong-lêng cho͘-pia̍t se̍k-ūi, chhun--ê 6-se̍k iû Sóan-kú Úi-ôan-hōe tâu-piò.

Hiong-káng sī 1-ê ko-tō͘ i-lāi kok-chè bō͘-e̍k ê chū-iû chhī-tiûⁿ, in-ūi khiàm-khoat chū-jiân chu-gôan, si̍t-phín kah gôan-liāu lóng su-iàu chìn-kháu. Sū-si̍t siōng, chìn-chhut-kháu (pau-koat chóan-kháu ) lóng chhiau-kòe kok-lāi seng-sán chóng-ti̍t, chún-kóng tī iá-bōe hôe-kui Tiong-kok chìn-chêng, Hiong-káng ê bō͘-e̍k kah tâu-chu lóng kah Tiong-kok Tāi-lio̍k koan-hē bi̍t-chhiat. 

Hiong-káng ê jîn-kun seng-sán chóng-ti̍t ē-tàng chham Se-Au 4-ê chú-iàu ê keng-chè-thé sio-pí-pēng. Tī 1989 nî kàu-kah 1997 nî kî-kan, kok-lāi seng-sán chóng-ti̍t múi-nî pêng-kun cheng-hok ta̍t-kàu 5%. 1998 nî A-chiu kim-iông hong-poh chêng-keng hō͘ Hiong-káng cho-siū tîm-tāng ê táⁿ-kek, kok-lāi seng-sán chóng-ti̍t hā-kàng 5%. Hiān-chú-sî lâi kóng, chôan-kiû keng-chè put-kéng-khì tùi Hiong-káng chhut-kháu ôan-á ū chin-tōa ê éng-hiáng.

Hiong-káng sī chôan sè-kài jîn-kháu bi̍t-tō· siāng-kôan ê só·-chāi chi-it, pêng-kun mui-1-k㎡ tāi-iok khiā 6,700 lâng. Tōa-to-sò· ê Hiong-káng-lâng tòa-tī ko-kip ê lâu-á-chhù lāi-té, pêng-kun 1-hō͘ iû 4-ê lâng cho·-sêng ê ka-têng khiā-chhù bīn-chek chí-ū 400~800 pêng-hong-chhioh. 

Hiong-káng jîn-kháu ê chhut-seng-lu̍t, tī chôan-kiû 225-ê kok-ka kah tē-khu tang-tiong pai-tī siōng soah-bóe, pêng-kin 1000-ê lâng chiah seng-io̍k 7.23-ê âng-eⁿ-á.。Koh ka-siōng lâng ê siū-miā iú-só· cheng-ka, jîn-kháu lāu-hòa ê thêng-tō· lú-lâi-lú tōa. Àn-chiàu Hiong-káng Chèng-hú Thóng-kè-chhù tī 2004 nî hoat-piáu ê , kó·-kè kàu 2033 nî, chôan-chhī chhiau-kòe 65-hōe ê jîn-kháu chiong ē ta̍t-kàu 27%, pí 2003 nî ê 11%, cheng-tióng ke-chin tōa. Che lóng giâm-tiōng éng-hiáng tio̍h siâⁿ-chhī hoat-tián ê kui-ōa. 

Kńg-tang-ōe (O̍at-gí, Kńg-chiu-ōe,Pe̍h-ōe) sī Hiong-káng tōa-to-sò· lâng sú-iōng ê Hàn-gí hong-giân, lēng-gōa, chió-sò͘ siā-khu tī lāi-pō͘ thang-hêng Hokkien, Siōng-hái-ōe, Tiô-chiu-ōe a̍h-sī Kheh-lâng-ōe. 

Hiong-káng hām Tiong-kok ē Kńg-chiu tē-khu pēng-bô ôan-chôan kāng-khóan, Hiong-káng-lâng tī ha̍k-hāu iōng Kńg-tang-ōe kau-ha̍k, Li̍p-hoat-hōe sú-iōng Kńg-tang-ōe hoat-giân kah piān-lūn. Put-jī-kò, ū 1-ê hiān-siōng kài kî-kòai, to̍h-sī kóng, Hiong-káng-lâng teh siá chok-bûn ê sî-chūn ôan-á sú-iōng Phó͘-thong-ōe ê gí-hoat. Hiong-káng chiáu-gôan su-iōng hôan-thé Hàn-jī. 

Hiong-káng lēng-gōa 1-ê koaⁿ-hong gí-giân sī Eng-gí. Eng-gí tī Hiong-káng kài sî-kiâⁿ, tī-leh chôan-chhī 114-só· Eng-bûn ha̍k-hāu tang-tiong, chha-put-to lóng-sī iōng Eng-gú kàu-ha̍k (tú-liáu Tiong-kok gí-bûn, le̍k-su kah bûn-ha̍k ). It-chhè tiōng-iàu ê koaⁿ-hong bûn-kiāⁿ lóng-chóng ài ū Eng-bûn pán-pún, ū-ê sīm-chì kan-taⁿ ū Eng-bûn pán-pún--niā-niā. Tī Li̍p-hoat-hōe hōe-gī a̍h-sī tiōng-iàu ê sin-bûn hoat-pō͘-hōe téng, it-poaⁿ lóng ū chek-sî hoan-e̍k. 

Put-jī-kò, kīn-nî-lâi Hiong-káng-lâng ê Eng-gí chúi-pêng khiok-sī put-tōan teh hā-kàng.

Chha-put-to múi-1-ê chú-iàu ê chong-kàu lóng ē-tàng tī Hiong-káng chhōe-tio̍h sìn-tô·, chú-liû chong-kàu pau-koat Hu̍t-kàu, Thian-chú-kàu, Ki-tok-kàu, Tō-kàu, Hôe-kàu kah Jû-kàu. Ah m̄-koh bô-lūn sī siáⁿ-khóan ê chong-kàu pōe-kéng, tōa-to-sò͘ Hiong-káng-lâng lóng ū chè-pài chó·-kong ê thôan-thóng. 




#Article 145: Kho-ha̍k siáu-soat (221 words)


Kho-ha̍k siáu-soat (Eng-gí: science fiction kho-ha̍k hi-kò͘; kán-lio̍k: SF iā sci-fi), mā kiò kho-ha̍k hoàn-sióng (kho-hoàn), chí tī 20 sè-kí hêng-sêng ê 1 khóan hoàn-sióng sió-soat. I ê tê-châi thàm-thó chin-chiàⁿ a̍h-sī sióng-siōng ê kho-ha̍k kap kho-ha̍k ki-su̍t tùi siā-hōe, kò-jîn ê éng-hióng.

Kho-hoàn sió-soat ê chhut-hoat-tiám pō·-hūn tiàm-tī kho-ha̍k ki-chhó· téng-kôan, tùi hia chhui-lí chhut khó-sìn ê tê-châi, pō·-hūn bô kò· kho-ha̍k gôan-lí ká-siat 1-ê chōng-hóng. Bô-lūn pōe-āu ê kho-ha̍k chin a̍h ké, ū kin-kù a̍h bô, lóng tio̍h ū i ê khó-sìn-sèng tī teh.

Kho-ha̍k siáu-soat tāi-seng sī chí 1920 nî-tāi bóe chi̍t lūi hoat-piáu tī Bí-kok chhan-chhiūⁿ Amazing Stories iā Astounding Stories of Super-Science téng khoán pulp cha̍p-chì téng-bīn ê kò͘-sū. Té-bé chit-ê ēng-gí, mā hông ēng lâi chí chá-chêng kap kâng sî-tāi ê kok khoán tê-ba̍k óa-kīn, te̍k-pia̍t sī tùi ki-su̍t ū sian-ti-sèng kì-su̍t ê bûn-ha̍k, pí-lūn Jules Verne, H. G. Wells, iā Edgar Rice Burroughs téng chok-chiá ê bō͘-hiám, kho-ha̍k lô-bān-suh (scientific romances), he̍k-chiá sī tùi kî-tha sè-kài ê khong-sióng kò͘-sū.

Ū chi̍t kóa kho-ha̍k siáu-soat tê-ba̍k í-keng chûn-chāi chin kú-têng ê sî-kan, pí-lūn chū-jiân chai-hō, khoàn he̍k-chheⁿ lú-hêng, utopia iā dystopia ê bī-lâi. Tùi chū-jiân chāi-hō ê piáu-hiān, hoán-èng chhut hiān-tāi kho-ha̍k tùi bûn-hòa ê chi-phòe. Bô chhiūⁿ kó͘-chá ê kò͘-sū it-poaⁿ ēng chhiau-chū-jiân le̍k-liōng ké-soeh chū-jiân, hiān-tāi ê chok-phín tiāⁿ ēng kho-ha̍k lâi ké-soeh.




#Article 146: Liân-pang Tiâu-cha Kio̍k (266 words)


Bí-kok Liân-pang Tiāu-cha-kio̍k (美国联邦调查局/Federal Bureau of Investigation, Kán-chheng  FBI ), Sī Bí-kok Su-hoat-po· siāng-kài chú-iàu ê tiāu-châ ki-kò·. Bí-kok hoat-tián tē-28 tiâu, tē-533 khóan kui-tēng, kok-ka siū-kôan Su-hoat-pō· pō·-tiúⁿ lâi úi-jīm koaⁿ-ôan tùi  hóan Bí-kok  ê chōe-hêng chìn-hêng cheng-thàm kah tiāu-cha, ah kî-thaⁿ liân-pang ê hoat-lēng pit-su pàng-kôan hō· FBI khì tiāu-cha te̍k-tēng ê chōe-hêng. FBI hiān-chú-sî ê tiāu-cha su-hoat-kôan í-keng chhiau-kòe 200-chióng liân-pang chōe-hêng. Cha̍p-tāi thong-chi̍p hōan chit-hūn chheng-toaⁿ ùi 1930-nî to̍h khai-sí hiòng sè-kài kong-pò·. 

FBI ê jīm-bū sī tiāu-cha ûi-hóan liân-pang hōan-chōe hêng-ûi, chi-ōan kok-ka ê hoat-lu̍t. FBI hū-chek pó-hō· hia-ê thong-kòe tiāu-cha a̍h-sī kàn-tia̍p hêng-ûi só· tit-tio̍h ê chêng-pò. I ê chek-jīm sī hàu-tiong kok-ka hiàn-hoat kah ūi kong-chòng su-kiû thê-kiong ho̍k-bū, pēng-chhiáⁿ ūi pún-kok ê liân-pang, chiu-hú, 1-kóa-á chāi-tē ê cho·-chit kah kok-chè ki-kò· thê-kiong pang-chān. 

FBI tī-leh múi-1-pái chip-hêng jīm-bū liáu-āu, to̍h-ài kā tiāu-cha ê chêng-pò hām chu-liāu thê-kau hō· siong-koan ê lu̍t-su a̍h-sī Su-hoat-pō· ê koaⁿ-ôan chìn-chêng chhâi-koat, khòaⁿ sī beh chhái-chhú ē-1-pō· ê hêng-tōng a̍h-si m̄-bián. 

FBI kòe-khì chêng-keng ū 1-kóa-á chiâⁿ bô tan-sûn ê le̍k-sú, to̍h sī kóng FBI ki-pún ê chong-chí sī chi-chhî Bí-kok ê hoat-lu̍t, m̄-koh ū-tang-sî-á iū-koh chò 1-kóa-á kah hoat-lu̍t siong ûi-pōe ê hêng-ûi. Ah tī tōa-to-sò· Bí-kok-lâng ê sim-bo̍k-tiong, FBI iu-gôan sī táⁿ-kek hōan-chōe siāng-kài ū hāu-le̍k ê ki-kò·. 

Tī FBI ê hē-thóng tang-tiong, choan-bûn ê te̍k-bū jîn-ôan ta̍k-nî lóng teh cheng-ka, hiān-chú-sî ê sêng-ôan í-keng chhiau-kòe 11,000 ê. Chia-ê te̍k-bū tōa-to-sò· lóng an-pâi tī gōa-kok, it-poaⁿ tiàm tng-tē ê Bí-kok tāi-sài-kóan kang-chok, phó·-thong-sî, in kong-khai ê chit-bū sī hoat-lu̍t jîn-ôan. FBI ê sêng-ôan chheng-ho· in kā-kī sī LEGATS. 

Bí-kok Tiong-iong Chêng-pò-kio̍k 




#Article 147: Tiong-iong Chêng-pò Kio̍k (158 words)


Tiong-iong Chêng-pò-kio̍k (中央情报局/Central Intelligence Agency, kán-chheng Tiong-chêng-kio̍k, Eng-gú kán-chheng CIA), i sī Bí-kok tē-it tōa ê chêng-pó ki-kò·. 

Tiong-chêng-kio̍k ê chú-iàu jīm-bū sī kong-khai he̍k-chiá pì-bi̍t teh siu-chi̍p, hun-sek 1-kóa-á kok-gōa ê chêng-pò kah sìn-sit, chia-ê chêng-pò chú-iàu khan-sia̍p tio̍h gōa-kok ê chèng-hú ki-kò·, kong-si, kò-jîn. Tiong-chêng-kio̍k só· siu-chi̍p--ê chú-iàu sī chèng-tī, bûn-hòa, kho-ki chit-kóa hong-bīn ê chêng-pò. Thong-kòe siu-chi̍p chêng-pò liáu-āu, koh ē-tàng chi-ōan a̍h-sī hia̍p-tiâu Bí-kok kok-lāi kî-thaⁿ ê chêng-pò ki-kò·. Tiong-chêng-kio̍k chóng-sī ài chiong siu-chi̍p tio̍h ê chêng-pò hōe-pò hō· Bi-kok chèng-hú kok pō·-bûn. 

Tû-liáu siu-chi̍p chêng-pò, Tiong-chêng-kok mā hū-chek kóan-lí Bí-kok tōa-liōng ê kun-su siat-pī. Tī léng-chiàn kî-kan, chià-ê kun-su siat-pī chú-iàu ê hāu-lêng to̍h-sī beh iōng-lâi thui-hoan 1-kóa-á gōa-kok ê chèng-hú, phì-jû-kóng Chêng-So·-liân, i-ki̍p 1-kóa-á tùi Bí-kok lī-ek hêng-sêng ui-hia̍p ê hóan-túi-chiá, khó-pí-kóng chhan-chhiūⁿ Gui-tē-má-là (Guatemala) ê Arbenz kah Chì-lī (Chile) ê Allende. 

Tiong-chêng-kio̍k ôan-á sî-siông teh chò 1-kóa-á àm-sat ê o̍ah-tōng, chú-iàu sī àm-sat te̍k-kok ê kok-ka léng-tō-lâng, put-jī-kò chin-chió ū sêng-kong. 




#Article 148: Khîm-liû-kám (513 words)


Khîm-liû-kám (Hàn-jī: 禽流感), chôan-chheng hō·-chòe Chiáu-lūi liû-hêng-sèng kám-mō·, sī 1-chióng sî-khì-sèng ê kám-mō· pīⁿ-to̍k, siāng tāi-seng ê sî, chit-chióng pīⁿ-to̍k kan-ta tī chiáu-lūi tang-tiong thôan-jiám. 1878 nî thâu-1-pái tī Italia chhut-hiān. 

Khîm-liû-kám sī 1-chióng thôan-jiám chin kín, hong-hiám kài kôan ê thoân-jiám-pēⁿ. Chêng 1997 nî tī Hiong-káng chhut-hiān jîn-lūi ôan-á kám-jiám tio̍h khîm-liû-kám liáu-āu, sûi ín-khí tio̍h sè-kài kok-tē ōe-seng cho·-chit ê ko-tō· koan-chù. Chhú-khì, chit-khóan e̍k-chèng sam-put-gō·-sî tī A-chiu tē-khu chhut-hiān, hit-tong-sî iu-gôan m̄-sī chiok giâm-tiōng. M̄-koh, chêng 2003 nî 12 ge̍h khai-sí, khîm-liû-kám soah piàn tōa hōan-ûi po̍k-hoat, thôan-jiám ê thêng-tō· mā chin-chiàⁿ lī-hāi. Oa̍t-lâm kah Hân-kok chiâⁿ-chòe chit-pái e̍k-chêng khok-sòaⁿ siōng giâm-tiōng ê kok-ka, ū-ê lâng sīm-chì sit-khì sìⁿ-miā. It-ti̍t kàu-kah 2004 nî nî-thâu, e̍k-chèng iu-gôan bô hóan-hô ê hiān-siōng.

Tī 2005 nî 9 ge̍h, Liân-ha̍p-kok hū-chek hia̍p-tiâu khòng-chè A-chiu khîm-liû-kám ê koaⁿ-oâⁿ David Nabarro phok-sū tùi-gōa piáu-sī kóng, khîm-liû-kám kiàn-nā khai-sí ē-tàng tī lâng chi-kan thoân-jiám, kàu-sî sí-bông ê jîn-sò· siāng chió 500-bān, siāng chē hoān-sè 1-ek-5-chheng-bān. 

Tōa-to-sò· lóng thé-hiān chhut H5 ê te̍k-cheng, chú-iàu ê lūi-hêng sī: H5N1, H5N2, H7N7, H9N2 (ah-á, ê-á ē kám-jiám). Kàu-kah bo̍k-chiân ûi-chí, kan-ta H5N1 chit-chióng lūi-hêng--ê ē thôan-jiám hō· jîn-lūi. Che jī-bú H piáu-sī hiat-gêng-sò· (血凝素), lóng-chóng ū 15-ê chéng-lūi. N tāi-piáu sîn-keng-an-sng-mûi (神经氨酸酶), lóng-chóng ū 9-ê chéng-lūi.

Kun-chong kàu-té, khîm-liû-kám ê gôan-thâu sī hāu-niáu (候鸟). Múi-1-nî ê kôaⁿ--lâng, hāu-niáu lóng-beh ùi Pak-hng poe-khì lâm-hng hioh-tang, tán-thāi khì-hāu piàn sio-lō liáu-āu chiah-koh poe tńg-khì pak-hng. 2003-nî nî-bóe, Tang-lâm-a hoat-seng khîm-liû-kám ē-tàng chèng-bêng án-ne 1-ê ká-siat : to̍h-sī-kóng e̍k-chèng tāi-seng chhut-hiān tī Hân-kok lâm-pō· ê só·-chāi, hāu-niáu chhian-î ê sî-chūn, chiong e̍k-chèng chah khi-kàu Tâi-ôan, Hiong-káng kah Oa̍t-lâm chia-ê só·-chāi. Tâi-ôan kah Hiang-káng ê khôan-kèng siong-tùi khah ōe-seng, jî-chhiáⁿ chìn-chêng koh ū tùi-hū e̍k-chèng ê keng-giām tī--leh, só·-í pēng-bô chhut-hiān giâm-tiōng ê thôan-pò. Oa̍-lâm ê ōe-seng khôan-kéng khah bái, chhut-hiān e̍k-chèng liáu-āu, m̄-nā chiáu-lūi tōng-bu̍t tōa-liōng ê sí-bông, mā tùi jîn-lūi chō-sêng giâm-tiōng ê éng-hiòng, sí-bông ê lâng-sò· chiong-kīn 20 lâng.

Ka-khîm hām iá-gōa ê hāu-niáu sio-siâng, lóng-sī sio̍k-î chiáu-lūi, in-chhú ka-khîm kám-jiám e̍k-pēⁿ ê ki-lu̍t ôan-á kài kôan. Tī ka-khîm tang-tiong, ài-sǹg ke-á (koe-á) siōng-gâu to̍h-pīⁿ, sòa--lâi chiah-sī ah-á, gô-á (giâ), ah m̄-kóan sī ke a̍h-sī ah, chí-beh òe--tio̍h, chha-put-to lóng bōe siáⁿ ē-koh o̍ah. Ke-á tùi e̍k-pīⁿ siōng bín-kám, thôan-jiám chiok kín, sí-bông lu̍t kēng-ka sī kôan. Kòe-khì lán kan-ta chai-iáⁿ kā chit-chióng hiān-siōng kiò-chòe  tio̍h-che , soah lóng hàn-teh chim-chiok khì gián-kiù tio̍h-che ê goan-in. 

Bo̍k-chiân hiān-hiān ê H5N1 e̍k-pēⁿ pēng-bô chham jîn-lūi liû-kám pēⁿ-to̍k hoat-seng chong-ha̍p hóan-èng. Kàu-taⁿ ûi-chí, mā bô cha̍p-chiok ê chèng-kù piáu-bêng bat chhut-hiān lâng kòe lâng ê hiān-siōng. 

Khòng-chè thôan-jiám-pīⁿ pit-su ài tùi chit 3-ê khôan-chiat lâi chò : 

Beh iú-hāu lâi ū-hông khîm-liû-kám ê e̍k-chèng, tāi-seng ài giâm-keh hong-soh e̍k-chèng chhut-hiān ê gôan-thâu. Sū-si̍t chèng-bêng, chhái-chhú giâm-keh ê keh-lī, siūⁿ pān-hoat pì-bián chhù-lāi-té ê ka-khîm khì chiap-chiok tio̍h hia-ê iá-gōa ê hāu-niáu a̍h-sī kî-thaⁿ ê chiáu-chiah, thiat-té hông-chí kau-che kám-jiám. Lēng-gōa, ah-á, gô-á (giâ) chhian-bān m̄-thang kah ke-á chhī chò-hóe. 

Tùi lâng lâi-kóng, lán ài keng-siông piàⁿ-sàu lông-tiúⁿ, ke-liâu, ah-liâu, koh ài î-chî khîm-niâu kau-ek chhī-tiûⁿ ê khôan-kéng ōe-seng, kàng-kē e̍k-chèng thôan-jiám ê ki-hōe. 




#Article 149: Andorra (321 words)


Andorra Kong-kok (Catalunya-gí: Principat d'Andorra) sī Au-chiu sai-lâm-pêng ê 1 ê chiâⁿ sè ê kong-kok (thâu-lâng-kok), khiā tī Pirineo Soaⁿ-lêng, giap tī Hoat-kok kap Se-pan-gâ tiong-kan. Andorra éng-koè ko·-li̍p, taⁿ hiān-chāi in-ūi koan-kong, kim-iông hoat-ta̍t--khí-lâi, ke chin hoân-hoâ.

Andorra m̄ sī Europa Liân-bêng ê hoē-oân-kok, m̄-koh ū te̍k-sû ê keng-chè koan-hē.

Andorra ê tē-hêng khah chē sī koân soaⁿ, pêng-kin-koân ū 1,996 m, siāng koân kàu 2,946 m. Ū 3 ê soaⁿ-kok, kî-tiong 2 ê ha̍p chò tē-3-ê. Valira-hô ê chúi tùi hia lâu khì kah Se-pan-gâ.

Un-tài-hêng ê khì-hāu, m̄-koh in-ūi tī hái-poa̍t khah koân ê só·-chāi, koâⁿ-thiⁿ ê seh pí-kàu khah chē, joa̍h--lâng mā khah liâng--tām-po̍h-á.

Andorra siat 7 ê siā-lí, hō·-chò parròquies (tan-sò· parròquia):

Lông-gia̍p sī thoân-thóng ê keng-chè chu-goân. In-ūi Andorra ê thó·-tē kan-na 2% sek-ha̍p chèng-choh, che chú-iàu sī chhī cheng-siⁿ, te̍k-pia̍t sī iûⁿ-á. Chia̍h-mi̍h chú-iàu sī chìn-kháu--ê.

Hiān-tāi ê keng-chè ki-chhó· í-keng choán khì koan-kong-gia̍p hām kim-iông. Koan-kong-gia̍p ê seng-sán-gia̍h chiàm KSCh ê 80%. Liōng-kî-iok ta̍k-nî ū 9-pah-bān lâng khì hia koan-kong, siau-hùi. Andorra ê bián-soè chè-tō· kap i ê koan-kong kiàn-siat te̍k-pia̍t siū hoan-gêng. Chóng--sī, choè-kīn kúi-nî kè-piah Hoat-kok, Se-pan-gâ ê keng-chè ū khah khai-hòng, tì-tio̍h in kok-lāi ê siau-hùi sán-phín pí éng-koè khah phong-phài, soè-kim mā ū khah kē, tùi Andorra ê kēng-cheng-le̍k sī 1 ê thiau-chiàn.

Kim-iông-gia̍p ê bián-soè chèng-chhek mā sī keng-chè ê tōng-le̍k.

Chè-chō-gia̍p chú-iàu seng-sán hun, kńg-hun (cigar) kap ka-khū.

Andorra kap Europa Liân-bêng ū te̍k-sû ê keng-chè koan-hē. I ê chè-chō-phín tī EL lāi-pō· bián phah chìn-kháu-soè. Lông-gia̍p-phín hong-bīn tō bô kâng.

Andorra ê kok-bîn sī kok-ka jîn-kháu ê chió-sò·, chiàm 33% niā-niā. Se-pan-gâ-lâng chiàm 43%, Phû-tô-gâ-lâng chiàm 11%, Hoat-kok-lâng 7%, chhun ê kok-chióng gōa-kok-lâng chiàm 6%.

Catalunya-gí sī î-it ê koaⁿ-hong-gí. Chhù-piⁿ Se-pan-gâ ê Catalunya tē-tài mā kóng kāng-khoán ê oē. Se-pan-gâ-gí, Hoat-gí mā ē thong.

Lô-má Thian-chú-kàu sī chú-iàu ê chong-kàu.

Andorra kàu-kah choè-kīn kúi-nî chiah ū bêng-khak chiōng chèng-tī thé-chè pun chò 3-hun-koân ê chè-tō·.




#Article 150: Si̍t-bîn-tē (117 words)


Si̍t-bîn-tē (殖民地) sī teh kóng 1-ê kok-ka (a̍h-sī tē-khu) ê chèng-tī kah keng-chè khì hō͘ pia̍t-ê kok-ka khòng-chè, pún-kok sit-khì to̍k-li̍p kah chú-chhâi ê kôan-lī, i ê kok-ka (a̍h-sī tē-hng ) chu-gôan siū lâng khau-pak a̍h-sī pà-chiàm, chit-khóan ê kok-ka (a̍h-sī tē-khu ) hō͘-chòe si̍t-bîn-tē. Pìh-jû-kóng, Ìn-tō͘ kah Hiong-káng khah-chá sī Eng-kok ê si̍t-bîn-tē; Tâi-ôan chêng-keng sī Ji̍t-pún ê si̍t-bîn-tē. Hiān-chú-sî, sè-kài-siōng tōa-to-sò͘ ê si̍t-bîn-tē chha-put-to lóng têng-thâu he̍k-tit to̍k-li̍p--ah, iah sè-kài si̍t-bîn thé-hē mā í-keng bô chûn-chāi lo·h. Put-jī-kò ôan-á ū sió-pō͘-hūn ê si̍t-bîn-tē kàu-taⁿ iá-bōe to̍k-li̍p, phì-jû-kóng Puerto Rico, Guam, Guantanamo chia-ê só͘-chāi iu-gôan cho-siū Bí-kok ê si̍t-bîn thóng-tī, m̄-koh in ū it-tēng ê chū-tī-kôan. 

Si̍t-bîn chú-gī ê chèng-chhek mā it-kòan siū-tio̍h sè-kan-jîn ê phoe-phêng. 




#Article 151: Si̍t-bîn-chú-gī (119 words)


Si̍t-bîn chú-gī (殖民主義) ê tēng-gī sī : kiông-kok khò bú-le̍k a̍h-sī keng-chè le̍k-liōng, tiāⁿ-tiāⁿ tùi kok-le̍k khah nńg-chiáⁿ ê kok-ka a̍h-sī tē-khu chìn-hêng ap-pek, thóng-tī, khau-pak he̍k-chiá bôa-sái (Hôa-gí:奴役) ê chèng-chhek. 

Si̍t-bîn chú-gī thong-siông thé-hiān tī hái-gōa î-bîn, chu-pún su-chhut, siong-phín kheng-siau, khau-pak gôan-liāu kah bóe-bōe lô͘-lē chit-kúi-ê hong-bīn. Si̍t-bîn chú-gī kok-ka óng-óng tī-leh to̍at-chhú si̍t-bîn-tē liáu-āu, tiàm hia jīn-bēng chóng-tok chìn-hêng thóng-tī kah kóan-lí, pau-koat tīn-ap tng-tē it-chhè ê kek-bēng hêng-tōng. 

Sè-kài si̍t-bîn chú-gī thé-hē keng-kòe tē-it-chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu khái-sí chhut-hiān khōng-kha-khiàu ê hiān-siōng, kàu-kah tē-jī-chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu í-keng ki-pún pang-soaⁿ. Hit-tong-sî, chin chōe A-chiu kah Hui-chiu kok-ka sio-liân-sòa he̍k-tit tok-li̍p ê tē-ūi, chí-ū chió-sò͘ kok-ka kah tē-khu kàu-taⁿ iu-gôan bô pái-thoat si̍t-bîn chú-gī ê thóng-tī. 




#Article 152: Yano Tetu (149 words)


Yano Tetu (Ji̍t-bûn: 矢野徹, 1923 nî 10 goe̍h 10 - 2004 nî, 10-goe̍h 13), Ji̍t-pún kho-ha̍k siáu-soat hoan-e̍k-chiá, chok-ka.  I tùi 1940 nî-tāi bóe-kî khai-sí tōa-liōng kài-siāu Bí-kok ê kho-hoàn siáu-soat chok-phín hō· Ji̍t-pún-lâng chai.  I sī thâu-1-ê hóng-būn Bí-kok ê Ji̍t-pún kho-hoàn chok-ka (1953 nî).  I tàu hoat-khí Ji̍t-pún SF Chok-ka-hōe (日本SF作家クラブ), mā bat tam-jīm hōe-tiúⁿ (1978-1979).

Yano--sī chhut-seⁿ tī Ehime-koān, Matuyama-chhī; i tī Kobe-chhī tōa-hàn.  Tī Tiong-iong Tāi-ha̍k (Tyuô Daigaku) tha̍k 3-tang ê chheh, liáu-āu hō· chèng-hú cheng-tiàu ji̍p-khì lio̍k-kun 2 nî koh 2 goe̍h-ji̍t.  Ji̍t-pún chiàn-pāi liáu-āu, i tī Bí-kun ki-tē khioh pùn-sò tō· ji̍t-chí.  I tùi Bí-kok peng-á tàn-hìⁿ-sak ê kho-hoàn siáu-soat ê chheh-phôe, ang-á chin ū chhù-bī, chū án-ne khai-sí o̍h tha̍k Eng-bûn.  Kúi-nā-nî liáu-āu oân-nā liâu-lo̍h-khì hoan-e̍k ê sū-kang.  Kàu-taⁿ hoan-e̍k liáu 360 pún chó-iū, te̍k-pia̍t sī Robert Heinlein, Frederik Pohl, Desmond Bagley, Frank Herbert téng-jîn ê chok-phín. 

I koh-jîn ê chhòng-chok pau-koat:




#Article 153: UTC (142 words)


UTC (Eng-gí: Coordinated Universal Time) sī 1-khoán Thong-iōng Sî-kan (UT) ê phiau-chún. C piáu-ta̍t i sī hia̍p-tiau--kòe ê sî-kan. Choân sè-kài ê sî-khu ē-iōng-tit siá chò UTC ê chha-ta̍t. Chá-chêng ê Greenwich Pêng-kin Sî-kan (GMT) sī kin-kì thian-thé ūn-tōng lâi kè-sǹg sî-kan, āu--lâi ê UTC sī àn-chiàu goân-chú-cheng ê phiau-chún tit-tio̍h ê. Thong-sio̍k oē-gí ū-sî lia̍h GMT sī UTC ê tông-gī-sû.

UTC kap goân-chú sî-kan (TAI) oân-ná ū chha-pia̍t, chha kúi-nā-ê chéng-sò͘ ê bió-cheng. UTC ê ta̍t su-iàu lâng cheng-ka (a̍h-sī kiám-chió) tām-po̍h-á, hō· i bē phian-lî UT1 0.9 bió khah chē. Múi-tang ê 6 go̍eh 30 kap 12 go̍eh 31 ê pòaⁿ-mî ōe lâi chim-chiok khòaⁿ beh tiâu-chéng-·bô. 1-kái sī tiâu-chéng 1-bió-cheng, hō-chò lūn-bió. Chêng-kàu-taⁿ m̄-bat kiám-·kè, lóng sī ēng ka-·ê. Tī 1972 nî ê sî UTC kap TAI ê cheng-chha tēng-gī chò 10 bió, hiān-chú-sî í-keng chha 33 bió ah.




#Article 154: Ò-chiu (420 words)


Ò-chiu (澳洲, ), mā thang kiò chò O͘-sú-to-lá-lí-ah (オーストラリア), mā pat kiò Hô-chiu (豪洲/濠洲), Hô-thài-la̍t-lī (濠太剌利) ia̍h-sī Ò-tāi-lī-a (澳大利亞), choân-miâ Australia Liân-pang/Ò-tāi-lī-a Liân-pang (Commonwealth of Australia), sī chôan sè-kài thó͘-tē bīn-chek tē-6 tōa ê kok-ka, i mā sī Tāi-iûⁿ-chiu siāng-tōa ê kok-ka. Ò-chiu pún-sin sī tē-kiû téng thó͘-tē bīn-chek siōng-sè ê 1-tè lio̍k-tē. Tī Ò-chiu ê tang-lâm-hong sī New Zealand, pak-pêng 3-ê kok-ka sī Papua New Guinea, Ìn-nî kah Tang Timor. Australia chit-ê Eng-bûn tan-sû ê gôan-thâu sī Latin-gí ê terra australis incognita (iá-bōe liáu-kái ê lâm-hong tāi-lio̍k) 

Tī 50000-nî chêng, Ò-tāi-lī-a chit-ê só͘-chāi to̍h ū jîn-lūi o̍ah-tōng ê kha-liah, chit-chūn tng-tē hia-ê gôan-chū-bîn ê chó͘-sian to̍h-sī ùi Tang-lâm-a poaⁿ-sóa kòe--lâi-ê. Au-chiu-lâng kàu-kah 17 sè-kí chiah hoat-hiān chit-tè tāi-lio̍k. 1770 nî, Eng-kok soan-pò͘ khai-sí tùi Ò-tāi-lī-a hêng-sú chú-kôan, 1788 nî liáu-āu, Ò-tāi-lī-a chèng-sek chiâⁿ-chòe Eng-kok ê liû-hòng-tē (penal colony). 

Hiān-chú-sî ê Ò-tāi-lī-a sī kun-chú li̍p-hiàn chè ê kok-ka,  kun-chú  to̍h-sī kok-ka gôan-siú. Kun-kù Ò-tāi-lī-a ê hoat-lu̍t, Eng-kok kun-chú to̍h-sī Ò-chiu ê kun-chú. 1999 nî, Ò-tāi-lī-a kú-hêng chôan-bîn kong-koat, iōng kiōng-hô thé-chè chhú-tāi lú-hông ê thê-àn siū hó͘-koat. 

Eng-kok lú-ông sī Ò-tāi-lī-a liân-pang ê kok-ka gôan-siú, chóng-tok sī lú-ông ê tāi-piáu. Put-jî-kò sū-si̍t siōng kun-chú chí-sī 1-chióng siōng-tin. Kok-ka ê hêng-chèng kôan-le̍k iû Lōe-koh khòng-chè, chóng-lí sī lōe-koh ê léng-tō-lâng Chóng-lí it-poaⁿ lâi kóng to̍h-sī Chiòng-gī-īⁿ to-sò͘-tóng ê léng-siù. 

Liân-pang gī-hōe iû 2-ê gī-īⁿ cho͘-sêng : Chiòng-gī-īⁿ (150-se̍k) kah Chham-gī-īⁿ (76-se̍k). 2-ê gī-īⁿ múi-hông 3-nî kú-hêng 1-pái ê sóan-kí. 

Australia chôan-kok pun-chòe 6-ê chiu, 3-ê léng-thó͘ kap 7-ê hái-goā léng-thó͘.

Ò-tāi-lī-a kok-lāi tōa-to-sò͘ ê só͘-chāi sī soa-bo̍k he̍k-chiá pòaⁿ-soa-bo̍k tē-tài (soa-bo̍k chiàm 40%). Kok-ka ê tang-lâm-pō͘ kah sai-lâm-pō͘ sio̍k Un-tài khì-hāu, thô͘-chit khah pûi; pak-pō͘ só͘-chāi sī Jia̍t-tài khì-hāu, 1-pòaⁿ sī Jia̍t-tài ú-nâ, koh 1-pòaⁿ sī chháu-gôan; tang-pak-pō͘ ū 1-ê chôan sè-kài siōng-tōa ê san-ô͘-chiau: Tāi-pó-ta (Great Barrier Reef; 大堡礁)

Ò-tāi-lī-a sī 1-ê chiâⁿ hôan-êng ê se-sek hūn-ha̍p-hêng keng-chè ê kok-ka, jîn-kun GDP kah Au-chiu sù-tāi keng-chè-thé ū-tè pí. Chòe-kīn chit-chām, Ò-tāi-lī-a ê keng-chè siū-tio̍h chôan-kiû keng-chè lo̍h-nńg ê éng-hiáng, ôan-á pàng-bān cheng-tióng ê sok-tō͘. 

Ò-tāi-lī-a tōa-to-sò͘ kok-bîn ê chó·-sian sī 19, 20 sè-kí ê sî-kî î-bîn kòe--lâi ê Eng-kok-lâng. Che í-gōa, koh ū 1-kóa Hi-lia̍p, Italia kah A-chiu kok-ka ê î-bîn poaⁿ-lâi chia tòa. Gôan-chū-bîn chiàm ê pí-lē khah bô kàu 1%. Chham chin-chōe hoat-ta̍t kok-ka sio-siông, jîn-kháu ló-hòa ê būn-tôe ôan-á khùn-jiáu tio̍h Ò-tāi-lī-a. 

Ò-tāi-lī-a ê thong-iōng-gí sī Eng-gí. 1-kóa-á gôan-chū-bîn kàu-taⁿ iu-gôan pó-liû in ê cho̍k-gí. Î-bîn cho̍k-kûn ê tē-2 tāi óng-óng ē-hiáng kóng bú-gí kah Eng-gí. 

Tī Ò-tāi-lī-a, phó͘-lio̍k ū 7,8-siâⁿ ê kok-bîn sìn-hōng Thian-chú-kàu a̍h-sī Sin-kàu. 




#Article 155: New Zealand (269 words)


New Zealand (Eng-gí ho͘-im:  Niu Jí-len-toh), Māori-gú hō-miâ Aotearoa, mā thang hoan-e̍k chò Sin Se-lân (新西蘭), Liú Se-lân (紐西蘭), ia̍h Niú Se-lân, sī Tāi-iûⁿ-chiu ê kok-ka.

Hô-lân ê thàm-hiám-chiá Abel Tasman tī 1642 nî ê sî kā pún só͘-chāi hō chò Staten Landt, goân-lâi sī lia̍h-kiò chia sī Lâm Bí-chiu ê lâm-pêng bóe. 1645 nî, Hô-lân ê tē-tô͘-su kái miâ Nova Zeelandia (Sin Ji̍t-lân-jia), che sī tùi Hô-lân ê séng-hūn Zeeland hō--lâi-ê. Té-bóe Eng-kok ê thàm-hiám-chiá James Cook koh kā hō-miâ Eng-gí-hòa, pìⁿ chò New Zealand.

New Zealand chit-ê Eng-gí-miâ tī kin-sè khah liû-hêng ê im-e̍k-gí chi̍t khoán sī Liú Se-lân (紐西蘭), chóng-sī nā Tâi-oân-ōe it-poaⁿ sī kóng Niú Se-lân. Mā ū-ê hoan-e̍k ū chiàu New ê ì-sù, pìⁿ chò Sin Se-lân (新 *). Kî-tha Tang-iûⁿ-sek ê im-e̍k-gí koh ū Giû Se-lân (牛西蘭), Sin Siat-lân-tō͘ (新設蘭杜), Sin Se-lân-thó͘, Sin Tī-i-lân-thó͘ (新地伊蘭土), Sin Chek-lân-thó͘ (新則蘭土), Sin Chek-lân-tē (新則蘭地) téng khoán.

Ū chi̍t khoán Maori sek ê hō-miâ sī Aotearoa. Chóng-sī Maori lâng tī Au-chiu-lâng kòe hia chìn-chêng sī-m̄-sī ū ēng chit jī piáu-sī kui-ê kin-á-ji̍t ê New Zealand, sī iáu bô kài chheng-chó ê tāi-chì. Khah goân-sú ê ì-sù, Aotearoa sī chí-miâ New Zealand ê Pak-tó. Maori-gí ia̍h ū pa̍t khoán chheng-ho͘ New Zealand chú-iàu tó-sū ê miâ, pau-koat hō Pak-tó sī Te Ika-a-Māui, chheng Lâm-tó sī Te Waipounamu ia̍h Te Waka o Aoraki. New Zealand Tē-lí-ha̍k Lí-sū-hōe ( New Zealand Geographic Board) tī 2009 nî ê sî, hoat-kiàn kok-ka m̄-bat tēng koan-hong ê Lâm/Pak-tó hō-miâ, sòa tī 2013 nî ê sî chèng-sek siat Pak-tó hō Eng-gí North Island kap Maori-gí Te Ika-a-Māui, Lâm-tó hō South Island kap Te Waipounamu.




#Article 156: Pó-seng tāi-tè (684 words)


Pó-seng tāi-tè (保生大帝) sī Hok-kiàn kah Tâi-ôan bîn-kan lóng ū teh pài ê 1-sian sîn-bêng. Pó-seng tāi-tè sī Tō-kàu ê sîn-bêng. 

Pó-seng tāi-tè, mā kiò-chòe Tāi-tō-kong (大道公), Gô· Chin-kun (吳真君), ah i chai-seⁿ ê sî, pún-miâ hō·-chòe Gô· Tho (吳夲), jī (字) kiò-chòe Hôa Ki, hō (號) sī Hûn Tang (雲東).  Gô· Tho, chhut-sì tī Sòng-tiâu Sòng Thài-chong Thài-pêng-heng-kok 4-nî (kong-gôan 979 nî), Hok-kiàn Chôan-chiu-hú Tang-oaⁿ-kôan Pe̍h-ta-hiang, iā-tio̍h-sī hiān-chú-sî ê Chiang-chiu Liông-hái-chhī Kak-bóe-tìn Pe̍h-ta-chhoan (漳州龍海市角美鎭白礁村).

Gô· Tho ê lāu-pē hō·-chòe Gô· Thong (吳通), bú-chhin N̂g--sī. Gô· Tho ê seⁿ-ji̍t sī 3 go̍eh 15. Bîn-kan thôan-soat kóng, Gô· Tho in lāu-bú teh seⁿ i ê hit-ê sî-sîn, bîn-bāng tang-tiong ū lâi bāng-kìⁿ sîn-sian hā-hôan lâi kàu in pâng-keng ê mn̂g-kha-kháu, tùi tio̍h pâng-keng-mn̂g kóng chhut án-ne ê chi̍t-kù ōe : ngh...chit-ê gín-á sī Hông-tè-chheⁿ (Hàn-jī:皇帝星, Hôa-gí:紫微星).

Gô· Tho chū sè-hàn to̍h pí pa̍t lâng-tau ê gín-á ke-khah cheng-kong, iû-kî tùi tō-ka ê lí-lūn, tō-lí chin hèng. Siáu-liân sî-tāi ê Gô· Tho í-keng sī tī-thian-bûn, bat tē-lí, i phok-lám-kûn-su, thong ga̍k-lí, chai lé-sò·, iu-kî i-su̍t koh-khah ko-bêng. 17 hòe hit-nî, Gô· Tho koat-sim hûn-iû sù-hái, pài-hóng thian-hā-kan ê hiân-jîn châi-chú. I bat tú-tio̍h 1-ê kùi-jîn, chí-tiám i chiūⁿ Khun-lûn-soaⁿ khì pài-kiàn Ông-bú niû-niû. Ông-bú niû-niû siū i hò·ⁿ-siān-lo̍k-si ê phín-hēng só· kám-tōng, chôaⁿ thôan-siū i kiù-sè pì-hng kah khu-siâ ê hoat-su̍t. Gô· Tho tò-tńg kàu chhù-lāi-té liáu-āu, iōng-sim su-khó kah siu-liān, i hōaⁿ-tiāⁿ koat-sim m̄-koh chia̍h iû-chho, m̄ chhōa-bó·. I pō·-ji̍p koaⁿ-tiûⁿ, koaⁿ-hâm (官銜) chū kú-jîn it-tit kàu-kah gī-sú.

Kéng-iū 3-nî (1036 nî) 5 go̍eh chhe 2, Gô· Tho tī ka-hiong ê Pe̍h-ta-hiang kòe-sin, thôan-soat kóng i kòe-sin liáu-āu kà-ho̍h seng-thian (乘鶴昇天). Sòng Ko-chong Siāu-heng nî-kan, hông-tè chiàu-bûn hā-lēng tī Chiang-chiu ê Pe̍h-ta kah Chhia-ta (青礁) chit 2-ê só·-chāi khí-keng chō-biō, kèng-hōng Gô· Tho. Sòng Hàu-chong khiân-tō 7-nî (1171 nî) ê sî-chūn, tiâu-têng iū-koh hōng i chò Tāi-tō chin-jîn. 

Bêng Thài-chó· ê nî-kō, tiâu-têng koh 1-pài thek-hong chò Hō-thian gī-sú i-lêng chin-kun (昊天御史醫靈真君). Kāng-khóan sī Bêng-tiâu, tī Âng-hi (洪熙) gôan-nî (1425 nî), koh-chài hōng chò Chû-chè i-lêng biāu-tō chin-kun (慈濟醫靈妙道真君) kah bān-siū bû-ke̍k Pó-seng tāi-tè.

Pó-seng tāi-tè tō-hēng ko-chhim, hoat-le̍k bû-pian. I chin-chiàⁿ liáu-kái sam-ngó· hui-pō· ê hoat-tō͘, i iōng to̍k-te̍k ê hoat-su̍t kiù-chè sè-kan ê peh-sèⁿ. 

Sòng Jîn-chong Bêng-tō nî-kan (1032~1033), Hok-kiàn Chiang-chiu, Chôan-chiu chit kak-sì khó-hōaⁿ kah chiâⁿ lī-hāi, peh-sèⁿ lóng bô-thang-chia̍h, gō--sí ê lâng chiâⁿ chōe. Pó-seng tāi-tè chai-iáⁿ liáu-āu, si-tián hoat-su̍t, pang-chō· peh-sèⁿ ūn-sàng ngó·-kok kiù-chè chí-ki. Bô-gî-gō·, koh kòe khah bô 1-nî, Chiang-Chôan só·-chāi iū-koh sī sì-kè e̍k-pēⁿ, un-e̍k hôaiⁿ-hêng. Chit-pái, kāng-khóan sī Pó-seng tāi-tè chek-sî chhut-bīn tìn-soah, i chiau-lâi kok-lō· thiⁿ-sîn, phah sí hia-ê tī bîn-kan chok-ok ê lah-sap-kúi kah mô·-sîn-á. Pó-seng tāi-tè i si-tián hoat-su̍t kah i-su̍t thé sù-hong peh-sèⁿ siau-chai kái-eh, i an-tah bîn-sim, chhiok-sú siā-hōe tit-tio̍h an-tēng.

Gô· Tho sī kó·-chá sî-tāi ê sîn-i, i 1-sì-lâng lóng tī-leh hêng-i kiù-sè. Chheng-tiâu Tông-tī ê Hok-kiàn thong-chì siá kóng: Gô· Tho hêng-i kiù-lâng, tùi-chèng lo̍h-io̍h, kiàn tī kiàn hó. Gô· Tho tī-pēⁿ ê sî, kòan-sì chhái-iōng suh-khì kah kòan-chúi ê pō·-sò·, sui-bóng sī gî-lân cha̍p-chèng, mā lóng chóng tī ē hó. 

Bân-su (閩書) iáu-koh ū kì-chài kóng, Bêng-tiâu Éng-lo̍k nî-kan (1403~1424), Bûn-hông-hō· leng-pâng ê chèng-thâu giâm-tiōng, sui-jiân sì-kè kiû-i ôan-á bô-hāu. Ū 1 kang, Bêng-hông-hō· bāng-kìⁿ 1-ê tō-jîn lâi kà i tī-pīⁿ ê phiat-pō·. Tō-jîn kà i seng iōng âng-si-á-sòaⁿ kā ne-á tîⁿ kah bā-bā, lio̍h-á sǹg ân, liáu-āu tī ne-á téng-thâu chò chiam-kù, pēⁿ soah lâi tī hó-sè. Hông-hō· kám-un, koat-tēng beh cháu-chhōe hit-ê tiàm bāng-tiong kā i tiám-tuh ê tō-jîn. Āu--lâi Hông-hō· jīn-tiāⁿ Gô· Tho to̍h-sī hit-ê tō-jîn, chôaⁿ thek-hong Gô·-chin-jîn Pó-seng tāi-tè ê miâ-hō, jî-chhiáⁿ ka sù liông-phâu 1-niá.

Ūi beh kì-liām Gô· Tho hêng-i kiù-sè ê kong-tek, āu-tāi ê lâng lóng khí-keng chō-am lâi kèng-hōng i. Gô· Tho sī Hok-kiàn Chiang, Chôan só·-chāi ê lâng, chai-seⁿ ê sî hêng-i kiù-lâng mā sī tī Chiang, Chôan 2-hú chit kho·-le̍h-á. In-ūi án-ne, tī Bân-lâm Chiang, Chôan chit-tah kah Tâi-ôan pak-pō·, í-ki̍p Tang-lâm-a Hokkien siā-khu, lóng chóng kiàn-chō chin-chōe kèng-hōng Pó-seng tāi-tè ê biō-am. Múi-nî kū-le̍k 3 ge̍h 15 sī Pó-seng tāi-tè ê seⁿ-ji̍t, thian-hā-kan ê Bân-lâm-lâng lóng ài chè-pài Tāi-tō-kong, kî-kiû ang-kong pó-pì sin-thé khong-kiàn, siau-chai kái-eh.




#Article 157: Chheng-chúi chó͘-su (547 words)


Chheng-chúi chó͘-su (清水祖师), mā kiò-chòe Môa-chiong siōng-jîn (麻章上人), Bân-lâm só·-chāi kóng chòe O·-bīn chó·-su khah chōe, ah nā Tâi-ôan sī ka hō·-chò Chó·-su-kong a̍h-sī Chó·-su-iâ. Chó·-biō tī Hok-kiàn Chôan-chiu An-khoe-koān ê Chheng-chuí-giâm (泉州安溪县清水巖). An Chheng-chúi-giâm chó·-biō hun-lô· chhut-khì ê chó·-su-biō kàu-taⁿ piàn-thian-hā, kî-tiong sǹg Tâi-ôan ê biō-am siōng chōe, che í-gōa, tī Má-lâi-se-a, Sin-ka-pho kah Hui-lu̍t-pin chià-ê só·-chāi mā ē-tàng khòaⁿ-tio̍h Chheng-chúi chó·-su biō. 

Tâi-ôan chôan-kok lóng-chóng ū chiâⁿ-pah chō Chheng-chúi chó͘-su biō. Tī Tâi-ôan, chó͘-su-kong ū chin chōe ê hun-sin, kok só·-chāi ê kiò-hoat bô it-tēng kāng-khóan, chú-iàu ê kiò-hoat sī : Sam-tai chó͘-su, Hông-lâi chó͘-su, Hián-èng chó͘-su, Chiàu-èng chó͘-su, Hui-èng chó͘-su, Phó·-hiân chó͘-su kah La̍k-phīⁿ chó͘-su, kî-tiong La̍k-phīⁿ chó͘-su siāng-kài ū miâ-siaⁿ.

Tī Tâi-ôan chiâⁿ-pah chō Chheng-chúi chó·-su biō tang-tiong, siōng hai siōng chhut-miâ ê ū 3-chō, he to̍h-sī Sam-kiap Chó·-su-biō, Tām-chúi Chó·-su-biō kah Báng-kah Cho·-su-biō. Kî-tiong koh ài-sǹg Sam-kiap Chheng-chúi Chó·-su-bio le̍k-sú siōng kú-tn̂g, siāng chhut-miâ, siāng lêng-siàⁿ, hiuⁿ-hóe mā siāng-kài ōng. Sam-kiap Chó·-su-biō kui-chō biō-am khí kah súi-tang-tang koh kim-sih-sih, bô-lūn khí-chhù ê kiàn-tiok châi-liāu a̍h-sī kóng thô·-chúi-sai, chò-ba̍k-sai ê chhiú-lō·, lóng mā it-lia̍p-it. 

Bîn-kan thôan-soat kóng Chheng-chúi chó·-su chāi hān-kan ê sī-chūn sìⁿ Tân(陳), miâ kiò Èng(應), (mā ū-ê kóng hō·-chòe Tân Chiau a̍h-sī Tân Chiau-èng (陳昭應)), i ê hoat-miâ hō·-chò Phó· Chiok (普足), chhut-sì tī Sòng-tiâu Jîn-chong khèng-le̍k 4-nî chiaⁿ-go̍eh chhoe-6, chhut-sì ê só·-chāi sī Hok-kiàn Éng-chhun-koan (永春县) Sio-ko· hiong. Tân Èng chū sè-hàn to̍h tiàm 1-keng miâ hō·-chòe Tāi-hûn-īⁿ ê sī-biō chhut-ke chia̍h-chhài, lō·-bé i bōe-kham cho-siū sī-biō ê khó·-to̍k, ka-kī poaⁿ-khì Ko-thài-soaⁿ, tī hia tah 1-keng chhâ-chhù-am, pih-koan siu-hēng, āu--lâi, iū-koh tit-tio̍h Tāi-chēng-soaⁿ Bêng Siông tāi-su ê chí-tiám, gián-tha̍k Hu̍t-keng 3-nî, chóng-sǹg kak-ngō· chhut tāi-tī-hūi. Bêng Siông tāi-su chôaⁿ siu i Tan Èng sai--ê chò tô·-tē, thôan-siū i chin kang-hu. Bêng Siông tāi-su khòan-tō i kóng : Hu̍t-kài siōng tōa ê kong-tek to̍h sī chò siân-sū, só·-í ài pàng-sak it-chhiat ê sè-sio̍k, kā kiù-chè kah pang-chān sè-kan ê chò-hoat khòaⁿ-chò ka-kī ê chit-jīm. Tân Èng kā su-hū kau-tài ê ōe kì-kah tiâu-tiâu-tiâu, i khai-sí tī Môa-chiong hêng-i tī-pīⁿ, kiù-chō· peh-sìⁿ, ah tng-tē lâng chôaⁿ kā hō·-chòe Môa-chiong siōng-jîn. 

Sòng-tāi Sîn-chong gôan-hong 6-nî ê sî-chūn, Hok-kiàn An-khoe, Éng-chhun chit-tah tōa-hōaⁿ (大旱), hiong-bîn chhiáⁿ Môa-chiong siōng-jîn lâi khit-hō· (乞雨), bô-gî-gō· chiâⁿ-si̍t tōa-hō· lo̍h-bōe-lī, chū-án-ne, lâng chôaⁿ kā i hō·-chòe Chheng-chúi chó·-su. Che í-āu, An-khoe chit-tah ê peh-sèⁿ chôan tī Hông-lâi-soaⁿ soaⁿ-téng khí 1-chō biō-am, iau-chhiáⁿ Môa-chiong siōng-jîn lâi hia khiā-khí, chit-ê só·-chāi sūn-sòa hō·-miâ kiò Chheng-chúi-giâm. Thôan-soat kóng, Môa-chiong siōng-jîn tī hia siu-hēng 19-nî, kî-kan kiù-khó· kiù-lān, pho·-lō· chō-kiô, chō-hok peh-sèⁿ, thong-lâng o-ló, iu-kî Chiang-chiu, Theng-chiu (汀州) chit-tah ê peh-sèⁿ lóng lâi sìn-hōng i. 

Sòng Hui-chong cheng-kok 9-nî, 5 go̍eh 13 hit-kang, Môa-chiong siōng-jîn ôan-chek seng-thian, hiáng-liân 65 hòe. Tē-hng jîn-sū kám-liām ê i ê kong-tek, ka i ê chò-ûi hōe-pò tiâu-têng. Tiâu-têng sûi thek-hong chò Chiau Èng tāi-su. 

Tâi-ôan Sam-kiap Chó·-su-biō kok ū lēng-gōa 1-chióng thôan-soat. Chheng-chúi chó·-su sī Pak-Sòng kiaⁿ-to· Khai-hong-hú Siông-hû-kōan lâng (taⁿ Hô-lâm Khai-hong), chêng-keng tui-sûi Sòng-tiâu chái-siōng Bûn Thian-siông pó-ka ōe-kok, tí-khóng Gôan-peng (元兵) chhim-hōan, sī hit-sî ê bîn-cho̍k eng-hiông. Chheng-chúi chó·-su chai-seⁿ ê thé-ín tī Hok-kiàn ê Chheng-chúi-giâm, kòe-sin liáu-āu, Bêng Thài-chó· tài-liām ê kong-tek, thek-hong chò Hō·-kok-kong, jî-chhiáⁿ hā-lēng tī Hok-kiàn An-khoe Chheng-chui-giâm chit-ê só·-chāi khí-keng chō-biō, hō· lâng sè-tāi chè-sī. Chū-án-ne, Hok-kiàn An-khoe lâng chôaⁿ ka hō·-chòe Chó·-su-kong, i ê biō-am ho·-chòe Chó·-su-biō.




#Article 158: Tiong-kan-tiám (207 words)


Bûn-jī hē-thóng kóng--ê tiong-kan-tiám (Eng-gí: middle dot) sī 1 khoán chhut-hiān tī jī poàⁿ koân-kē ūi-tì ê tiám, chhin-chhiūⁿ ē-kha chia ê lē.

Chá-kî ê Latin-bûn bat iōng 1 khoán tiong-kan-tiám hō·-chò interpunct, āu--lâi kái iōng làng-keh-á lâi tn̄g-sû.  Sakartvelo-bûn (Georgia-bûn) iōng he chò tō͘-tiám (逗點).  Tâi-oân Hō-ló-oē Pe̍h-oē-jī ū-sî ē iōng tiong-kan-tiám tāi-thè chiàⁿ-pêng-koân-tiám (dot above right).  Hi-lia̍p-bûn ê Ano Teleia (koân-tiám, U+0387) mā ū iōng tiong-kan-tiám U+00B7 tāi-thè; che sī chhin-chhiūⁿ semicolon ê phiau-tiám hû-hō.

Catalunya-bûn ū 1 ê punt volat (poe-tiám) iōng lâi keh-khui 2 ê L jī-bó (chhin-chhiūⁿ: l·l), án-ne piáu-sī in sio̍k-î bô kāng-ê im-chiat.  Che sī in-ūi Catalunya-gí ū 1 ê siang-é-lo·h ê jī-bó ll, tāi-piáu Kok-chè Im-phiau ê [λ] im.  Thong-iōng-bé ū 2 ê hiān-sêng ê Latin jī-bó ū chit ê tiong-kan-tiám (U+013F, U+0140).

Ji̍t-bûn katakana ū iōng tio̍h Ji̍t-pún-sek ê tiong-kan-tiám, sī sì-kak-hêng ê.  Che iōng lâi thiah-khui lò-lò-tn̂g ê katakana jī-choā, te̍k-pia̍t sī gōa-lâi-gí.  Sì-kak-tiám (pau-koat piⁿ--a ê phāng) chiàm 1 ê Ji̍t-pún-jī ê khoah.

Hiān-tāi Hàn-bûn mā ū iōng keng-keh-hō (間隔號 , amp;#65294;) chiōng gōa-kok lâng a̍h-sī chió-sò· cho̍k-kûn jîn-sū ê miâ kap sèⁿ keh-khui.

Sò·-ha̍k ún-chún lâng siá 1 ê sè-ê tiong-kan-tiám, ì-sù hām × sio-siâng, piáu-sī sêng (乘).  Khó-pí kóng x·y téng-î x × y.




#Article 159: Nobel Chióng (202 words)


Tit-tio̍h Nobel Chióng (ia̍h Nobel Siúⁿ) ē-sái kóng sī sè-kài kong-jīn siāng-kài ū êng-kng ê o-ló. Chit ê chióng pan hō͘ tùi siā-hōe ū te̍k-sû kòng-hiàn ê lâng. Hoat-khí-jîn sī Alfred Nobel; i sī Sūi-tián-kok ê kang-gia̍p-ka, mā sī dynamite ê hoat-bêng-jîn. I tùi i ê hoat-bêng-phín hō͘ lâng tòng-chò bú-khì kám-kak sit-bōng, só͘-í hi-bāng ē-tàng po-siúⁿ tùi jîn-lūi ū kòng-hiàn ê lâng. I tī 1895 nî 11-goe̍h 27 tī Pa-lí ê Sūi-tián Ná-ui Club chhiam i ê chhiú-bóe-jī.

Múi-1-ê Nobel Chióng pau-koat tio̍h 1 pit chióng-kim, hiān-chú-sî iok-lio̍k ta̍t 1-chheng-bān Sūi-tián krona (3-chheng-gōa-bān Tâi-phiò). Goân-thâu ê ì-sù sī hi-bāng ti̍t-chióng-jîn ē-tit-thang khùiⁿ-oa̍h chiap-sòa chò in ê khang-khòe. Chóng--sī, bē-chió lâng tio̍h-chióng ê sî-chūn í-keng sī thoè-hiu liáu-āu ah.

Chióng hun ē-kha chit kúi ê léng-he̍k:

Tī 1968 nî Sūi-tián Gîn-hâng hoat-khí 1 ê sin chióng, hō·-chò Alfred Nobel Keng-chè Kho-ha̍k Kì-liām-chióng, it-poaⁿ kán-chheng Nobel Keng-chè-ha̍k Chióng, tio̍h-chióng miâ-toaⁿ mā sī iû Hông-sek Sūi-tián Kho-ha̍k-īⁿ koat-tēng. Chóng--sī, in-ūi Nobel ê ûi-chok bô kóng-tio̍h chit hāng, mā bô chhut-chîⁿ, i ê ka-siok kàu-taⁿ bô jīn-ûi che sī Nobel Chióng ê kî-tiong 1 hāng. Tī 1995 nî chú-pān tan-ūi koat-tēng Keng-chè Chióng ê hiō-soán-jîn èng-kai pau-koat tùi kok-chióng siā-hōe kho-ha̍k ū kòng-hiàn ê lâng.




#Article 160: Windows XP (390 words)


Microsoft Windows XP sī Microsoft siāng sin pán ê Windows Vista chìn-chêng ê tāi-chiòng-hêng Windows chok-gia̍p hē-thóng (OS), tī 2001 nî 10-goe̍h 25 chiūⁿ-chhī. XP chit sû tùi Eng-gí sû experience lâi--ê, ì-sù sī keng-giām, thé-giām. Khai-hoat ê khám-chām hō·-chò Whistler.

XP chú-iàu ū 2 ê pán-pún: XP Home Edition chiam-tùi it-poaⁿ ê ka-têng iōng-chiá siat-kè--ê, ah XP Professional ū ke kóa-á sian-chìn ê kong-lêng, khó-pí kóng ū chi-oān siang-CPU kap chham-ka tiong-iong koán-lí ê tiān-náu (kè-sǹg-ki) khô·-á ê châi-tiāu.

XP Starter Edition kan-na tī chi̍t-kóa-á A-chiu kok-ka ū chiūⁿ-chhī, pau-koat Thài-kok, Ìn-nî, Má-lâi-se-a, Lō·-se-a, Ìn-tō·. Chit ê pán-pún ê kong-lêng pí Home Edition khah chió, jī-chhiáⁿ kan-na kah tī sin-bé ê tiān-nāu (kè-sǹg-ki). Phêng-lūn-chiá jīn-ûi che sī Microsoft bīn-tùi Linux thê-chhut ê pān-hoat.

Windows XP sī tiàm Windows 2000 ê ki-chhó· siōng sin khai-hoat chhut-lâi ê sán-phín, XP ū sin siat-kè chi̍t-ê iōng-hō· tô·-hêng kài-bīn (GUI), hō-miâ chò Go̍eh-sîn (Luna).

Microsoft bû-tēng-kî thê-kiong Service Packs ( Î-siu-chi̍p ) hō· lâng an-chng. Ho̍k-bū-chi̍p ê bo̍k-tek sī beh siu-pó· nńg-thé ê chhò-gō·, kái-koat hiān tú--tio̍h ê būn-tê a̍h-sī ī-hông bī-lâi hoat-seng būn-tê, siâng-sî mā thê-kiong sin kong-lêng.

Windows XP ê Service Pack 1 (SP1) tī 2002 nî 9-goe̍h 9 khai-sí khai-hòng hō· kò·-kheh. Siāng iàu-kín ê sin kong-lêng pau-koat tio̍h tùi USB ê chi-oān kap 1 ê Set Program Access and Defaults applet; che tì-tio̍h iōng-chiá ū-hoat-tō· khòng-chè default iōng ê èng-iōng thêng-sek, mā ū lêng-le̍k khì kā chi̍t-kóa-á Microsoft ê nńg-thé chhàng--khí-lâi.

Āu--lâi koh ū 1 ê Service Pack 1a; che î-it ê bo̍k-tek sī kā Microsoft ê Java virtual machine the̍h-tiāu, lâi boán-chiok Sun Microsystems tùi Microsoft ê su-hoat iau-kiû.

Service Pack 2 (SP2) tī 2004 nî 8-goe̍h 6 chhut--lâi, kiông-tiāu an-choân-sèng. Khó-pí kóng ū ka-kiông XP ê hóe-piah, thêng-chí chi-oān raw socket, kái-chìn tùi WiFi ê chi-oān, ke 1 hāng chó·-tòng kóng-kò thang-á ê IE kong-lêng, khai-sí chi-oān Bluetooth. Koh ū sin thê-kiong 1 thò API hō· tē-3-chiá ê sàu pēⁿ-to̍k nńg-thé kap hóe-piah ē-tàng hām 1 ê sin an-choân tiong-sim thêng-sek chih-chiap, mā sī ūi beh ap-chè kàn-tia̍p nńg-thé kap pēⁿ-to̍k.

SP2 sin chi-oān 24 khoán gí-giân khoân-kéng (locale), pau-koat kúi-nā-chióng Ìn-tō· gí-giân kap Europa, Latin Bí-chiu, Lâm-hui tē-khu ê jio̍k-sè gí-giân. 

Chóng--sī, SP2 bô oân-choân pâi-tû iōng-chiá, phêng-lūn-ka tùi XP an-choân-sèng ê kò·-lū. An-chng SP2 ê XP hē-thóng mā ū khó-lêng chō-sêng chi̍t-kóa thêng-sek pìⁿ bē-iōng--tit.




#Article 161: Khí-khún-pan (162 words)


Khí-khún-pan (齒菌斑, dental microbial plaque) sī ū cho·-chit, ū nńg-sèng, n̂g-sek he̍k phú-á-sek ê bu̍t-chit, i liâm tiàm chhùi-khí piáu-bīn liâm liáu chiâⁿ ân. I sī chhùi-nōa ê thn̂g-nn̄g-pe̍h (醣蛋白, glycoproteins) kap sè-pau gōa-piáu ê to-thn̂g-lūi (多醣類, polysaccharides) só· cho·-sêng ê ki-chit (基質, matrix) pau-koah glucans (chhin-chhiūⁿ dextrans, mutans) kap fructans (khó-pí kóng levan) ka-siōng sè-khún só· lâi cho·-sêng. Chit-ê ki-chit sú-tit lán bē-tàng kan-tāⁿ kò lo̍k-chhùi to̍h beh kā khí-khún-pan lo̍k tiāu, pit-su ài kò khí-bín-á he̍k kî-thaⁿ kháu-khiuⁿ ōe-seng kang-kū ê ki-hâi le̍k-liōng chiah ē-tàng tû-tiāu.

Chhùi-khí sé chheng-khì liáu-aū sò· hun-cheng kàu sò· tiám-cheng chi-lāi, tio̍h ē hō· chhùi-nōa ê thn̂g-nn̄g-pe̍h só· cho·-sêng chiâⁿ po̍h (0.1-0.8 µm) ê pellicle lâi khàm--khí-lâi. Tī 24 tiám-cheng chi-lāi, tiàm pellicle téng-koân khí-chho· ê Gram-iông-sèng sè-khún (chhin-chhiūⁿ Streptococcus kap Actinomyces-lūi) khai-sí kiàn-li̍p. Chit-sî pellicle ka-siōng sè-khún kap kî-thaⁿ sêng-hūn tio̍h piàn-sêng khí-khún-pan.
Tī soah--lo̍h-khì kúi-kang, khí-khún-pan ê sè-khún sò·-liōng kè-siok chēng-ka, Gram-im-sèng ê cocci kap Gram-iông-sèng chham Gram-im-sèng ê rods ham filaments lóng-ū--á.




#Article 162: Goân-chú Sió-kim-kong (188 words)


Goân-chú Sió-kim-kong (hàn-jī: 原子小金剛, Eng-gí: Astro Boy) sī 1 chhut Ji̍t-pún kho-hoān báng-gah (khà-thong). 1963 nî kàu 1966 nî tī Ji̍t-pún ê Huzi Tiān-sī-tâi hòng-sàng, tōa-tōa siū lâng hoan-gêng. I ê Ji̍t-gí goân-miâ sī Tetuwan Atomu (鉄腕アトム), ì-sù sī Thih-oán Goân-chú.

It-poaⁿ jīn-ûi Goân-chú Sió-kim-kong sī tē-1-chhut báng-gah iáⁿ-chi̍p. I ê goân-thâu sī Tezuka Osamu (手塚治虫) chit-ūi báng-gah tāi-su tī 1952 nî khan tī Siàu-liân cha̍p-chì ê báng-gah hē-lia̍t. Gōa-siau ê iáⁿ-chi̍p tī Ji̍t-pún kok-gōa tit lâng hoan-gêng. Tī 1980 nî kap 2003 nî liân-sòa 2 pái koh-chài chè-chō sin pán.

Goân-chú Sió-kim-kong biô-siá 1 ê ū ke-khì-lâng ê bī-lâi sè-kài. Chú-kak Goân-chú (Atomu) sī 1 ê cha-po· gín-á khoán ê ke-khì-lâng. I ê chè-chō-jîn pún-té ǹg-bāng i lâi chhú-tāi i kòe-sin ê hāu-seⁿ. M̄-koh in-ūi i bē-tōa, i ê a-pa kā i pàng-sak. Kò·-sū thàm-thó chéng-cho̍k-chú-gī, phian-kiàn, sit-lo̍h téng-téng ê chú-tê.

Goân-chú tī kò·-sū sè-kài ê 2003 nî 4-goe̍h 7 chhut-sì--ê. Ji̍t-pún ê Niiza-chhī kéng chit ji̍t sù hō· chit-ê kak-sek te̍k-sû ê kong-bîn sin-hūn. Tī kò·-sū lāi, Goân-chú piàⁿ-sì cheng-chhú beh chiâⁿ-chò jîn-lūi siā-hōe ê 1 hūn-chú, pau-koat the̍h-tio̍h kong-bîn-koân, put-jî-kò siū tio̍h chin chē chó·-gāi.




#Article 163: Pak-hái Sió Eng-hiông (211 words)


Pak-hái Sió Eng-hiông (hàn-jī: 北海小英雄) sī 1 chhut 1970 nî-tāi ê bàng-gah iáⁿ-chi̍p.  Ji̍t-pún ê Zuiyô (瑞鷹) Khì-gia̍p Kong-si kah Tek-kok ê Taurus Film ha̍p-chok chhut-phín.  Kò͘-sū chham-khó Sverige chok-ka Runer Jonsson ê goân-tù Vicke Viking (1963).  Ji̍t-bûn phìⁿ-miâ hō 小さなバイキングビッケ (Sió Viking Bikke), Tek-gí miâ hō Wickie; Tâi-oân hoan-e̍k chò 北海小英雄.

Chit chhut tī 1974 nî 1-goe̍h tāi-seng tī Tek-kok kong-kiōng tiān-sī-tâi ZDF hòng-sàng; 4-goe̍h tī Ji̍t-pún Huzi Tiān-sī-tâi hòng-sàng. Lóng-chóng 77 a̍h-sī 78 chi̍p, 1 chi̍p 25 hun-cheng. Kî-thaⁿ ê Europa kok-ka (Italia, Kē-tē-kok, Liân-ha̍p Ông-kok) mā ū chò. Tâi-oân tī 1978 nî 5-goe̍h 16 ji̍t khai-sí tī Tâi-sī poaⁿ, kàu-kah 8-goe̍h 8 ji̍t soah.  Bat tī 1982 nî 1-goe̍h 27 ji̍t, 1990 nî 5-goe̍h 25 ji̍t têng-poh. 2004 nî 8-goe̍h tī Tong-sim Iù-iù-tâi koh-chài têng poaⁿ--1-piàn (pō·-hūn jîn-bu̍t ū hō sin miâ, mā têng phoè-im).

Kò͘-sū ê chú-kak Sió-ui (小威) hām 1 tīn Viking-lâng tòa tī Pak Europa ê Pò͘-lân-chhoan (布蘭村, Flake).  Sió-ui chit ê cha-po͘ gín-á bô chhiūⁿ in a-pa Halva Thâu-bo̍k sī 1 ê piau-chún ê Viking ióng-sū. I tian-tò khah gâu chiam-tùi tú--tio̍h ê būn-tê seng siūⁿ thàu-thiat chiah lo̍h-chhiú chìn-hêng. Halva bē-tàng liáu-kái i ê kiáⁿ ê choh-hoat, sui-jiân kóng kiàn-pái to-sī Sió-ui sêng-kong pang-chān in ta̍k-ê tō· kòe lân-koan.

Ji̍t-pún pán:

Tâi-oân pán:




#Article 164: Sió-eng ê Kò͘-sū (235 words)


Sió-eng ê Kò·-sū sī 1970 nî-tāi ê 1 chhut tiān-sī báng-gah iáⁿ-chi̍p. Kò·-sū kin-kì Hector Malot 1893 nî ê siáu-soat Ko·-lí Nó·-le̍k Kì (Hoat-gí: En Famille) kái-pian oân-sêng ê.

Goân-pán sī Ji̍t-pún Zuiyô Khì-gia̍p Kong-si (āu--lâi ê Ji̍t-puń Tōng-oē) chhut-phín ê Perînu Thoân-kî (ペリーヌ物語). Che tī 1978 nî (1-goe̍h 1) khai-sí tī Ji̍t-pún ê tiān-sī-tâi hòng-sàng, kàu-kah 12-goe̍h 31 kiat-sok, lóng-chóng poaⁿ 53 chi̍p.

Tâi-oân ê Tâi-sī tùi 1979 nî (7-goe̍h 2) khai-sí hòng-sàng (tng-nî 9-goe̍h 4 kiat-sok), miâ iōng 小英的故事; 1981 nî, 86 nî koh-chài têng hòng-sàng. Chû-chè-tōa-ài tī 1999 nî koh poaⁿ 1 pái, m̄-koh ū têng phoè-im--kòe, jîn-bu̍t mā ū kái-miâ.

Iáⁿ-chi̍p biô-siá 1-ūi siàu-lí Sió-eng kiâⁿ hn̄g-lō· khì kàu Hoat-kok chhōe a-kong sio-jīn ê kò·-sū. I sí lāu-pē liáu-āu, i hām a-bú kah 1 chiah n̂g-sek káu-á chē lî-á-chhia chiūⁿ-lō·. Iá-bē kàu-ūi chìn-chêng a-bú soah lâi kòe-sin, i hoan-hù Sió-eng kóng, i tiāⁿ-tio̍h tán a-kong chū-goān jīn--i chiah hó kong-khai i ê sin-hūn.

Tâi-sī ê pán-pún tî-liáu phòe-im í-gōa, mā ū tēng-chò 1 tè chú-tê-koa, koa-sû chok-chiá sī Kong-bêng, chok-khek-chiá sī Tân Khèng-hong (陳慶鋒). Chit ê pán-pún ê Hôa-gí phòe-im bó-tòa-á thiaⁿ-kóng siū-tio̍h 2001 nî ê Nari Hong-thai phò-hāi. Ah Chû-chè-tōa-ài-tâi tī 1999 nî ê pán-pún sī sin pán ê phòe-im. Lâng-miâ kah chú-tê-koa ê koa-sû ū sió-khoá bô kâng. Siau-sit ê Siaⁿ-im chit ê bāng-chām jīn-ûi kóng, che kiám-chhái sī in-ūi phoè-im ê lâng bô goân kha-pún chiah ē án-ne-siⁿ.




#Article 165: Lān-pha (210 words)


Lān-pha ê ki-su̍t bêng-sû hō·-chò im-lông. Che sī cha-po· tōng-bu̍t ê sèng-khì-koan ê chi̍t-pō·-hūn. Im-lông sī 1 ê tē-á, tī lān-chiáu āu-piah, kang-mn̂g (pùn-kháu) thâu-chêng, kah im-keng kāng-khoán sio̍k-î sin-khu ê gōa-kháu pō·-ūi. Im-lông hām pak-tó· ē-pêng ê phôe-hu sī kāng 1 phìⁿ cho·-chit. Tē-á ê po̍h-piah chú-iàu sī phôe-hu kah pêⁿ-ku̍t-kin (dartos fascia), lāi-té pun-chò tò-chiàⁿ 2 pêng, 1 pêng té 1 lia̍p ko-oân (lān-hu̍t) hām 1 tiâu hù-ko-oân (epididymis). Im-lông piah pí piⁿ--a ê phôe-hu khah chē sek-sò· (só·-í khah chhim-sek), koh ū chin chē iû-soàⁿ kah koāⁿ-soàⁿ, mā ū-kóa mo· sè-pau.

Im-lông ū pó-hō· ko-oân ê lō·-iōng, koh in-ūi tī thé-gōa, ē-tàng î-chhî ko-oân ê un-tō· khah kē sin-khu chèng-siông ê tō·-sò· (37 °C), tì-tio̍h cheng-thâng ē-tit-thang chèng-siông hoat-tián. Un-tō· kiàn-nā kòe-thâu koân, im-lông ê piah ē pàng-sang, kui-ê tē-á pìⁿ làu-làu, tn̂g-tn̂g, án-ne khong-khì khah hó chài cháu ke ê jia̍t-liōng. Ah-nā un-tō· siuⁿ kē, tō ē hoán-tńg sok ân. Ūn-tōng a̍h-sī sèng-chhì-kek mā ē ín-khí sio-siâng ê chok-iōng.

Chi̍t-kóa-á tōng-bu̍t ê im-lông kò·-tēng khiu oá sin-khu, chhiūⁿ-kóng niáu-chhí, ti, bé. Só·-í in lēng-gōa ū ho̍k-cha̍p ê hoeh-kin hē-thóng lâi khòng-chè e̍k-oân ê un-tō·.

Im-lông ê kàng-un kong-lêng ū-sî ē bô-hāu--khì. Hoat-koân-sio sī 1 ê in-sò·. Ū-kóa tōng-bu̍t tī joa̍h--lâng ê sî-chūn, oân-ná ē chiām-sî bē-seⁿ.




#Article 166: Doraemon (487 words)


Doraemon (Ji̍t-gí: ドラえもん; Hôa-gí: 多啦A夢), khah-chá Hàn-bûn hoan Ke-khì-niau Sió-tin-tang (機器貓小叮噹), sī 1 thò Ji̍t-pún báng-gah.  Sió-tin-tang (Doraemon) sī kî-tiong 1 ê kha-siàu ê miâ.  Kò·-sū ê lêng-hûn jîn-bu̍t sī 1-chiah tùi bī-lâi tńg-lâi kàu hiān-chāi ê ke-khì-niau.  I ê bo̍k-tek sī beh kā bô-lō·-iōng ê Tāi-hiông tàu-saⁿ-kāng, hō· i ū ki-hōe chhut-thâu-thiⁿ, i ê hiō-tāi chiah-bē hō· i khan-thoa--tio̍h.

Sió-tin-tang goân-lâi ê chhòng-chok-chiá sī Huziko F Huzio.  Siāng-thâu (1969) tī Sió-ha̍k-koán ê báng-gah cha̍p-chì liân-chài.  Āu--lâi chhì kái chò tiān-sī báng-gah iáⁿ-chi̍p, 1973 nî hòng-sàng chi̍t-chām-á, m̄-koh bô te̍k-pia̍t siū hoan-gêng.  Kàu-kah 1978 nî chiah koh ū Asahi Tiān-sī-tâi têng-sin chè-chok sin chhut-thâu, taⁿ chiah tī Ji̍t-pún tōa-tōa sî-kiâⁿ--khí-lâi.  Chū 1980 nî khai-sí ta̍k-nî chhut 1 phìⁿ báng-gah tiān-iáⁿ.  Kiám-chhái in-ūi sî-kan khah liōng, tiān-iáⁿ ê kò·-sū tiāⁿ-tiāⁿ an-pâi in khì koài-kî, gûi-hiám ê só·-chāi mō·-hiám.

Sió-tin-tang iok-lio̍k tī 1970 nî-tāi bóe-kî a̍h-sī 80 nî-tāi chho·-kî ín-ji̍p Tâi-oân, tī hia te̍k-pia̍t siū tio̍h kok-hāu-á ha̍k-seng gín-á kah-ì.

Huziko F Huzio kòe-sin liáu-āu (1996), oāⁿ 荻原伸一 kah  岡田康則 kè-sio̍k chhòng-chok.

Sió-tin-tang tit-tio̍h tē-1-kài (1997) ê Tezuka Osamu Bûn-hòa-siúⁿ ê Báng-gah Tōa-chióng.

Múi 1 chi̍p ê Sió-tin-tang ē-sái kóng tòe 1 ê it-tēng ê iūⁿ kiâⁿ.  Kò·-sū ê tōng-ki tùi chú-kak Tāi-hiông khai-sí.  I chū-lâi lám-nōa koh bô chì-khì; thé-io̍k a̍h hó, kong-khò a̍h hó, lóng chin han-bān.  I mā put-sî hō· i ê tông-o̍h Ki-an, A-hok khi-hū.  Só·-í kóng, Tāi-hiông chin chia̍p khì kā Sió-tin-tang sò·-pi-ai, iong i siūⁿ pān-hoat pang i pò-siû a̍h-sī kiâⁿ phiat-pō·. Sió-tin-tang ū 1 ê sin-kî ê 4-tō·-khong-kan lak-tē-á, lāi-té té chiok chē 22 sè-kí ê bī-lâi ke-si a̍h-sī kî-thaⁿ ê mi̍h-á.  Sui-bóng ū Sió-tin-tang hó-ì kā tàu-saⁿ-kāng, Tāi-hiông kiàn-pái to m̄-chai hó siu-soah, tì-tio̍h i ê hā-tiûⁿ chóng-sī khah chhám.

Kî-thaⁿ ê jîn-bu̍t koh ū Gî-chēng, 1 ê gâu tha̍k-chheh, hèng sé seng-khu ê cha-bó· gín-á, mā sī Tāi-hiông kah-ì ê lâng.  Ki-an sī chhù-piⁿ ê lô·-môa (i ê Ji̍t-gí goân-miâ Zyaian sêng Eng-gí giant (kī-jîn) ê im), hóe-khì tōa.  Ah A-hok sī 1 ê hèng tián in tau hó-gia̍h ê a-sià.

Múi 1 phiⁿ kò·-sū lóng ū Sió-tin-tang the̍h 1 hāng sin ke-si chhut-lâi.  Chia ê ke-si chē-chē sī ji̍t-siông seng-oa̍h ê mi̍h-kiāⁿ, cheng-chha ū lâng bē-tit àn-sǹg ê sin-kî chok-iōng.  Chhiūⁿ-kóng in ū 1 ê kau-thong kang-khū hō·-chò takekoputa (タケコプター, tek-á-copter).  Che bē-su it-poaⁿ gín-á chhit-thô ê sè-kâi ti̍t-seng-chiúⁿ-á, ah-m̄-koh chí-iàu kā tì tī thâu-khak téng, tō ē-tàng chài lâng sì-kè poe.

Sió-tin-tang ê Ji̍t-gí goân-miâ lâi chū i ài chia̍h ê piáⁿ, ドラ焼き (dorayaki).

Tâi-oân pán ê Sió-tin-tang bat kái miâ.  Taⁿ hō·-chò To-la̍h-e-bōng.  Jîn-bu̍t ê miâ mā tòe leh kái:

Chóng--sī, iû-goân bē-chió siáu che ê lâng koàn-sì kū miâ.

Sî-tāi Cha̍p-chì (A-chiu-pán) ê bāng-chām tī 2004 nî thê-miâ Sió-tin-tang chò A-chiu ê Eng-hiông chi-it.  In phêng-lūn kóng:  ...ē-sái kóng Ji̍t-pún só·-ū ê bûn-hòa gōa-siau-phín, bô 1 ê chhiūⁿ chit chiah 22 sè-kí ê niau, hiah-ni̍h-á un-loán, ū bē-su pêng-iú ê khip-ín-la̍t, kiam ū koài-gōng ê jîn-sèng...




#Article 167: Huziko Huzio (139 words)


Huziko Huzio (Ji̍t-bûn: ) sī 1-tùi Ji̍t-pún báng-gah oē-ka ê pit-miâ. In lóng-sī Toyama-kōan lâng. Jī-lâng siòng-sek î Takaoka Chhī-li̍p Zyôzuka Kok-bîn Ha̍k-hāu (), pēng chò-hóe ōe báng-gah, tâu-kó kàu pò-khan tiong. Tī 1987 nî in 2 lâng hun-khui, kái iōng 2 ê miâ:

Sui-jiân nn̄g-lâng chá-tio̍h khai-sí chū-ka chhòng-chok, Huziko Huzio chit-ê pit miâ it-ti̍t iōng chì 1987 nî 12-goe̍h 23, Huzimoto Hirosi kap Abiko Motô nn̄g-lâng koat-tēng chèng-sek thiah-kó͘, ūi-tio̍h khu-pia̍t chū-ka ê bô-kāng, Huzimoto Hirosi kap Abiko Motô iā hūn-pa̍t tī goân pit-miâ tiong ka-ji̍p chū-ka sèⁿ-sī chhiú jī-bó chok-uî khu-pia̍t, hit-sî Huzimoto Hirosi ê pún-miâ kái-ûi Huziko Huzio Ⓕ, Abiko Motô chiah kái-ûi Huziko Huzio Ⓐ. 1989 nî 2-goe̍h, Huzimoto ê pêng-iú Isinomori Syotarô () sin-seⁿ kiàn-gī Huzimoto Hirosi kā pit-miâ kái-ûi Huziko F Huzio, jî Abiko Motô chiah í Huziko Huzio Ⓐ ūi pit-miâ. 




#Article 168: O͘-liông Phài-chhut-só͘ (102 words)


O͘-liông Phài-chhut-só͘ sī Akimoto Osamu chhòng-chok ê ang-á-oē hē-lia̍t.  Chēng 1976 nî kàu-taⁿ, í-keng chhut-pán 1200 phiⁿ khah chē, sī le̍k-sú-siōng liân-chài siāng kú ê bàng-gah.

Goân Ji̍t-bûn miâ hō·-chò  こちら葛飾区亀有公園前派出所, ì-sù kóng chit-pêng sī Katusika-khu, Kameari Kong-hn̂g thâu-chêng ê phài-chhut-só·.

Kò·-sū hoat-seng tī Tang-kiaⁿ Katusika chit ê kū siā-khu ê phài-chhut-só· hù-kīn.  Chú-kak sī 1-ūi tiong-liân ê kéng-oân, miâ Ryotu Kankiti (両津勘吉).  I pōng tio̍h chin chē chhiò-khoe-tāi.

Tī 1990 nî-tāi kái chò tiān-sī iáⁿ-chi̍p, 1996 nî tī Huzi Tiān-sī-tâi hòng-sàng.

Oē-sī Tiong-bûn-tâi tī 2004 nî poaⁿ chit chhut.  Mûi-thé pò-tō kóng, Tâi-oân pán ê VCD phòe-im  thàu-lām Hôa-gí, Hō-ló-oē siang-gí. 




#Article 169: Kiaⁿ-to͘ Gī-tēng-su (127 words)


Kiaⁿ-to͘ Gī-tēng-su sī chiam-tùi 1 ê Liân-ha̍p-kok kok-chè kong-iok ê siu-tēng thê-àn, bo̍k-tek sī beh chiam-tùi choân-kiû-sèng ê un-sek hāu-èng ín-khí ê choân-kiû loán-hòa tēng 1 ê chhú-lí ê hoat-tō͘. 

I ê choân-miâ hō͘-chò Liân-ha̍p-kok Khì-hāu Piàn-hòa Framework Kong-iok ê Kiaⁿ-to· Gī-tēng-su (UNFCCC).

Chhiam-jī ê kok-ka chū-goān kiám-chió in pàng--chhut-lâi ê un-sek khì-thé (CO2 téng-téng).

Chit ê gī-tēng-su sī tī 1997 nî 12-goe̍h tī Ji̍t-pún Kiaⁿ-to͘ hia̍p-tiâu chhut-lâi--ê. Tùi 1998 nî 3-goe̍h 16 khai-sí khai-hòng hō͘ ta̍k-kok ê chèng-hú chhiam-sú, kàu 1999 nî 3-goe̍h 15 uî-chí.

Kàu-kah 2002 nî ū 104 ê kok-ka chhiam-sú, pau-koat Europa Liân-bêng. Bí-kok chū 2001 nî tō kū-choat kè-siok chham-siông. Lō͘-se-a chèng-hú tī 2004 nî 9-goe̍h-té piáu-sī goān-ì chhiam-jī, tī 11 goe̍h 18 chèng-sek thong-kòe. 2005 nî 2 goe̍h 16 khai-sí si̍t-si.




#Article 170: Ang-á-ōe (179 words)


Ang-á-oē, mā ū hō-chò bàng-gà, bàng-gah, sī 1 khoán bí-su̍t chhòng-chok ê hêng-thài. Ang-á-oē ē-sái sī ko·-1-tiuⁿ a̍h-sī liân-sòa chin chē tiuⁿ àn-chiàu it-tēng ê sūn-sī tàu chò 1 ê hē-lia̍t. Oē ê bīn-téng chia̍p-chia̍p ū bûn-jī. Ang-á-oē ū 2 chióng phó·-phiàn ê khoán-sek: ke̍k-ke kúi-nā-tiuⁿ--ê (it-poaⁿ khan tī pò-choá, cha̍p-chì) kah khan khah tn̂g ê ang-á-chheh.

Ang-á-tōng-oē sī 1 chióng tōng-oē, iōng tiān-sī, tiān-iáⁿ, tiān-náu êng-bō· chò mûi-thé ê hêng-sek, te̍k-pia̍t chí Ji̍t-pún anime (ū-sî mā hō-chò bàng-gah).

Bàng-gah beh án-choáⁿ siông-sè lâi tēng-gī, ū bô kāng-khoán ê khoàⁿ-hoat. Ū-ê ha̍k-chiá kian-chhî kóng, ang-á-oē ê tēng-gī tiāⁿ-tio̍h khó-lū i sī ìn-soat-phín, a̍h-sī kiông-tiāu iáⁿ-siòng kah bûn-jī ê i-lāi-sèng. Mā ū kiông-tiāu tô· kah tô· chi-kan ê liân-koàn-sèng. Chit ê tēng-gī pâi-tû kan-na 1-bō· ê ang-á-tô·, khó-pí kóng Hî-hu ê chèng-tī bàng-gah.

Tī Bí-kok, ìn-soat chhut-pán ê ang-á khah chē iōng pit kah ba̍k-chúi oē--ê.  Chóng--sī, mā ū lâng iōng gân-liāu, la̍h-pit, a̍h-sī iân-pit; ná lâi ná chē lâng iōng tiān-náu kè-sǹg-ki ê kang-khū oē.  Fumetti sī chiōng hip ê siòng phòe kóng-oē ê ke-kui-á (speech balloon) ê ang-á-oē.




#Article 171: Elfriede Jelinek (253 words)


Elfriede Jelinek (1946 nî 10-goe̍h 20 chhut-sì) sī 1-ūi Tang-kok ê cha-bó·-chú-gī hì-ke̍k-ka kiam siáu-soat-ka. I tit-tio̍h 2004 nî ê Nobel Bûn-ha̍k Chióng. Sím-cha tan-ūi phêng-lūn kóng: i ê siáu-soat kah hì-ke̍k thàu-kòe im-ga̍k-sèng ê siaⁿ-im/hoán-siaⁿ-im, po̍k-chhut siā-hōe ê chhàu-phú-ōe jōa-ni̍h-á hàm koh án-choáⁿ khì chi-phoè lâng.

Jelinek tī Tang-kok Styria ê Mürzzuschlag-tìn chhut-sì. I tī kok-gōa sī siū lâng chun-kèng ê chok-ka, tī kok-lāi khiok-sī bô lâng-iân koh siū tio̍h chē-chē phoe-phêng. 

I tiāⁿ-tiāⁿ tī i ê tù-chok lāi-bīn thàm-thó cha-bó·-lâng ê sèng, te̍k-pia̍t sī hông chau-that, khó·-to̍k ê hit bīn. I iōng bô kám-chêng ê gí-giân biô-siá lâng kah lâng chi-kan châm-jím, chhau-chok koân-le̍k ê hō·-tōng koan-hē. I ê chhiú-toāⁿ tùi tho̍k-chiá ū chin tōa ê chìn-hām-sèng. Tùi i lâi kóng, koân-le̍k, chhim-lio̍k-sèng sī lâng ê koan-hē ê tōng-le̍k. I ê sàn-bûn kah hì-ke̍k ū bē-chió cheng-gī-sèng.

I kīn-kî ê chok-phín khai-sí thàm-thó cha-bó·-chú-gī í-gōa ê gī-tê, ǹg it-poaⁿ-sèng ê siā-hōe phêng-lūn kiâⁿ. I ê hì-ke̍k hm̍h-hm̍h, m̄-koh bú-tâi siat-kè hôa-chhái, kiông-tiāu bú-tō-su̍t. I ê Sportstück thàm-thó thé-io̍k ê po̍k-le̍k kah fascio-chú-gī.

Chèng-tī siōng, i hoán-tùi Tang-kok Wolfgang Schüssel ín-chhoā ê iù-phài chèng-hú. I tùi 1974 nî chham-ka Tang-kok Kiōng-sán-tóng, kàu-kah 1991 nî.

Jelinek's ê siáu-soat Die Klavierspielerin ū kái chò tiān-iáⁿ (Kǹg-khîm-ka, 2001).

I bô ài hong-sîn, mā kóng i kiaⁿ chheⁿ-hūn. I bô àn-sǹg chhin-sin chham-ka Nobel Chióng ê pan-chióng tián-lé. I ū kóng i hoaⁿ-hí tio̍h-chióng, m̄-koh i mā kám-kak ut-chut, in-ūi i taⁿ chiâⁿ-chò kong-kiōng jîn-bu̍t. I mā hoai-gî sī in-ūi i sī cha-bó·--ê chiah ē tio̍h-chióng.




#Article 172: Frédéric Mistral (369 words)


Frédéric (Frederi) Mistral (1830 nî 9-go̍eh 8 - 1914 nî 3-go̍eh 25) sī Hoat-kok si-jîn, tī 1904-nî tio̍h Nobel Bûn-ha̍k Chióng. Tī Hoat-kok lâm-pō· ê gí-giân, bûn-ha̍k, bûn-hòa chài-seng ūn-tōng, i ê kak-sek bû-gî sī siōng tiōng-iàu--ê.

Mistral 1830-nî tī Bouches-du-Rhône-kōan (département), Maillane chhut-sì. I ê lāu-pē sī lâm Hoat-koat ê chi̍t-ūi tōa tē-chú. Keng-chè siōng ê an-ún hō· i jı̍t-āu ū-hoat-tō· chôan-sim chiông-sū bûn-ha̍k chhòng-chok kap thui-kóng hiong-thó· ūn-tōng. I chá-kî tō koat-tēng beh kā ka-kī ê it-seng hòng-hiàn hō· kò·-hiong Provence ê bûn-hòa chài-seng. Tī tāi-ha̍k i kap i ê kàu-siū Joseph Roumanille kau-phôe. Roumanille hit-chūn tng teh chhì siá Provence-gí (Provençal, Occitan) ê si kap sàn-bûn. Hit-sî Provence-gí sī Hoat-kok lâm-pō· chē-chē lâng ê bó-gí, sī kúi-pah-tang chêng ê bûn-hòa gí-giân, kap pak-pêng thôan--lâi ê iu-sè Hoat-gí bô sio-siâng. Roumanille kó·-lē Mistral hoat-iông in ê bó-gí.

Tī 1851-nî, tng-sî 21-hòe ê Mistral tùi hoat-lu̍t-hē chhut-gia̍p. 3-nî-āu i chhām chi̍t-tīn bûn-ha̍k-kài ê iú-chì (Roumanille, Jean Brunet, Paul Piera, Anselme Mathieu, Alphonse Tavan, Théodore Aubanel) cho· chi̍t-ê hō·-chò Félibrige (Occitan-gí: Felibre, bûn-jîn) ê hōe. Félibrige ê chong-chí sī beh í bûn-ha̍k chò tiong-sim lâi pó-chûn, gián-kiù, hoat-iông chāi-tē ê bîn-sio̍k bûn-hòa. Kè-tńg-nî in khai-sí chhut-pán bûn-ha̍k-te̍k--ê nî-khan, kìo chò Armana Prouvençau, iû Mistral hū-chek, iōng chit-ê hn̂g-tē lâi siu-chi̍p 1-nî lâi siōng iu-siù ê Occitan-gí bûn-ha̍k chok-phín. Lóng-chóng chhut 80-kî.

Félibrige tú khai-sí kan-na ū 7-ê hōe-oân, éng-hióng-la̍t ke̍k-ke tī séng lāi. Chóng--sī, in ê miâ-siaⁿ chiâⁿ kín tō thôan kàu Hoat-kok lâm-pō· ê kok só·-chāi, chhì-kek tio̍h chē-chē chok-ka, cho·-chit mā khok-chiong chò chôan lâm Hoat-kok ê thôan-thé. Mistral 1914-nî kòe-sin liáu-āu, Félibrige iû-ôan kè-siok hoat-hui éng-hióng-la̍t.

Mistral it-seng ū saⁿ tōa kòng-hiàn. Tē-1 sī i siōng tiōng-iàu ê chok-phín, 1859-nî chhut-pán ê tn̂g-si Mirèio. Mirèio biô-siá chi̍t-ê hù-iú ê lông-jîn ê cha-bó·-kiáⁿ hām sòng-hiong ê nâ-á sai-hū ê hāu-seⁿ siang-lâng ê loân-ài pi-ke̍k. Si ê lāi-iông chhiong-hun piau-ta̍t chhut Mistral tùi chng-kha seng-oa̍h ê kám-chêng.

Mistral tī Mirèio tit-beh oân-sêng ê chiân-āu, tō khai-sí pian 1-pún put-chí-á chiâu-chn̂g ê Occitan-gí sû-tián. 1878-nî ôan-sêng, hùi-sî 20-tang. Che sī i koh 1-hāng kòng-hiàn.

Tī 1905-nî i chiōng tio̍h Nobel Chióng pun--tio̍h ê chióng-kim lâi siat 1-keng Provence ê bîn-sio̍k phok-bu̍t-kóan (Museon Arlaten, tī Arles), kàu taⁿ iáu tī--leh.




#Article 173: Wangari Maathai (169 words)


Wangari Maathai (1940 nî 4 goe̍h 1 ji̍t tī Kenya, Nyeri chhut-seⁿ) sī 1-ūi khoân-kéng kiam chèng-tī ūn-tōng-chiá. Tī 2004 nî i chiâⁿ-chò tē-1-ê tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng ê Hui-chiu cha-bó͘-lâng. Nobel Úi-oân-hōe khéng-tēng i tùi iân-sio̍k-sèng khai-hoat, bîn-chú, hô-pêng ê kòng-hiàn.

I tī Bí-kok siū tāi-ha̍k kàu-io̍k. I sī tē-1-ūi the̍h-tio̍h phok-sū ha̍k-ūi ê Tang Hui-chiu cha-bó͘-lâng. Tī 1971 nî i chiâⁿ-chò Nairobi Tāi-ha̍k ê siū-i-ha̍k kàu-siū.

I oân-ná sī Chheⁿ-tòa Ūn-tōng (Green Belt Movement) ê hoat-khí-jîn. Chit ê chháu-kin khoân-pó thoân-thé tùi 1977 nî sêng-li̍p kàu taⁿ, chèng liáu 1,200-bān châng chhiū-á.

I mā koan-sim cha-bó͘-lâng ê gī-tê. I bat tam-jīm kòe Maendeleo Ya Wanawake (Kenya Kok-ka Cha-bó͘-hōe) ê chú-se̍k.

Daniel Arap Moi hoāⁿ--ê chèng-hú bat lia̍h i ji̍p kaⁿ-ga̍k kúi-nā-pái. I kó͘-chhui to-tóng-phài ê soán-kí chè-tō͘, ho͘-io̍k tō͘-choa̍t hú-pāi kah pō͘-lo̍k chèng-tī. I bat hō͘ lâng iōng po̍k-le̍k kong-kek.

I tī 2002 nî sêng-kong soán-tiâu ji̍p kok-hōe. Chū 2003 nî, i tī sin chèng-hú ê Khoân-kéng, Chū-jiân Chu-goân, kah Iá-seng Tōng-bu̍t chit ê pō͘-mn̂g tam-jīm hù-pō͘-tiúⁿ.




#Article 174: Hì-lô-pēⁿ (393 words)


Hì-lô-pēⁿ (肺癆病, Hôa-gí: 肺結核; Eng-gí: Tuberculosis). 

Hì-lô-pēⁿ, sī hì-pō͘ kám-jiám kiat-hu̍t kóaiⁿ-khún (結核桿菌, Mycobacterium tuberculosis) liáu-āu chhut-hiān ê chi̍t-pēⁿ. Hōan-chiá ê hì-pō͘ cho-siū pēⁿ-khún ê chhim-si̍h soah lâi kiat-chò kui-lia̍p kui-lia̍p, ná-chhiūⁿ kóe-chí ê hu̍t, só͘-í lâng to̍h ka kiò-chòe hì-kiat-hu̍t. 

Kiat-hu̍t kóaiⁿ-khún ū-hoat-thang tī lâng ê sin-thé siōng chōe-chōe khì-koan tang-tiong chō-sêng pāi-hāi. In-ūi kiat-hu̍t kóaiⁿ-khún thong-kòe khong-khì thôan-jiám, iû ho͘-khip-tō chìn-ji̍p jîn-thé lōe-pō͘, só͘-í hì-lô-pēⁿ sǹg-kóng sī it-chhè kiat-hu̍t-pēⁿ tang-tiong hoat-pēⁿ ki-lu̍t siōng-kài chia̍p ê chi̍t-chióng.

Kun-kù Sè-kài Ōe-seng Cho͘-chit (WHO) ê gián-kiù piáu-bêng, hì-lô-pēⁿ í-keng chiâⁿ-chòe chôan-kiû-sèng ê gûi-ki. 

Hì-lô-pēⁿ ē-tàng pun-chò khai-hòng-sèng (disseminated) kah hui-khai-hòng-sèng 2-chióng. 

M̄-sī kóng só·-ū kám-jiám tio̍h hì-lô pēⁿ-khún ê lâng lóng ē hoat-pēⁿ. Ū-ê lâng thé-chit khah ióng, bián-e̍k hē-thóng chèng-siông--ê, chún-kóng kám-jiám to̍h pēⁿ-khún liáu-āu, mā bô-it-tēng hiān hoat-pēⁿ, ū-ê lâng sīm-chì lóng m̄-chai ka-kī í-keng kám-jiám pēⁿ-khún. Iah m̄-koh, kàu-kah in thé-chit piàn hi-jio̍k, bián-e̍k lêng-le̍k hā-kàng liáu-āu, thé-lāi ê hì-lô pēⁿ-khún to̍h-ē khai-sí hoat-chok, chhut-hiān 1-kóa-á chèng-chn̄g. 

Ū-ê bián-e̍k lêng-le̍k chin-chiàⁿ hi-jio̍k ê pēⁿ-lâng, nā kòe tio̍h pēⁿ-khún liáu-āu, pēⁿ-khún to̍h-ē má-siōng tùi hì-pō· cho·-chit chō-sêng pāi-hāi, pēⁿ-khún ē thong-kòe hoeh-lō· sûn-khôan a̍h-sī lîn-pa-sòaⁿ, chin-kín to̍h khok-sàn kàu sin-khu ê kî-thaⁿ khì-koan. Koh sòa--lo̍h-khì, chèng-chn̄g ē tī-leh té-kî lāi chhut-hiān, pēⁿ-lâng chin ū khó-lêng tī té-té nng saⁿ lé-pài to̍h lâi sí-bông.

－ Hì-pō· cho·-chit hoat-iām, hêng-sêng chhiam-hòa a̍h-sī kài-hòa (纖化及鈣化), kiat-hu̍t kóaiⁿ-khún chhim-si̍h hì-pō· hūn-kīn ê hoeh-kńg kah lîn-pa-sòaⁿ, chō-sêng lîm-pa-ha̍t chéng-tōa. 

－ Pēⁿ-khún sûi tio̍h hoeh-e̍k sûn-khôan a̍h-sī lîm-pa-sòaⁿ khok-sàn kàu sin-thé ê kî-thaⁿ pō·-ūi, pí-jû-kóng náu-mo̍h, koaⁿ-chōng, io-chí, kut-keh, kut-chhóe, pî-chōng, io-chí-sòaⁿ téng-téng, chô-sêng tōa hōan-ûi iū-koh giâm-tiōng ê pāi-hāi.

Hì-lô hoat-chok ê sî, pēⁿ-lâng ē chhut-hiān ē-kha ê chèng-chn̄g: 

Nā chhut-hiān chia-ê chèng-chn̄g liáu-āu, to̍h ài kóaⁿ-kín chiap-siū tī-liâu, m̄-thang iân-gō· sî-ki. Nā-bô, tán-thāi pēⁿ-khún khok-sàn liáu-āu, pēⁿ-chêng chìn-chi̍t-pō· ok-hòa, beh lâi tī-liâu to̍h ke-chin oh, m̄-nā thoa-soa, giâm-tiōng--ê koh ē tō-tì sí-bông.

Nā beh ū-hāu ū-hông kah khòng-chè hì-lô ê thôan-jiám, pit-su ùi ē-kha 3 hong-bīn chò khí: 

Pēⁿ-lâng ài te̍k-pia̍t chù-ì kò-jîn ōe-seng. Khām-sàu a̍h-sī phah-kha-chhiùⁿ ê sî, ài iōng chhiú-kin-á ng--leh, m̄-thang o·-pe̍h phùi-thâm, koh ài tēng-sî tēng-liōng ho̍k-io̍k, kàng-ke thôan-jiám kah khòng-chè pēⁿ-khún hôan-si̍t. 

Pēⁿ-lâng ê ka-sio̍k, chhin-chiâⁿ pêng-iú lóng-chóng ài chiap-siū kiám-cha, nā hoat-hiān ū kám-jiám a̍h-sī ū chèng-chn̄g--ê, to̍h-ài liōng-chá chìn-hêng tī-liâu, pī-bián pēⁿ-khún koh-chài khok-sàn. 

Chèng-hú ài tēng-kî tùi gōa-lâi jîn-ôan chò hì-pō· kiám-cha, pí-lūn-kóng chiò tiān-kong, hông-chí gōa-lāi thôan-jiám. 




#Article 175: Sú-bêng (845 words)


Sú-bêng (Hàn-jī: 史明, Eng-gí: Bing Su, ), pún-miâ Si Tiâu-hui (施朝暉), sī chó-phài Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê tiōng-iàu jîn-bu̍t. I sī To̍k-li̍p Tâi-oân Hoē ê chhòng-sí-chiá kap Tâi-oân-lâng 400 Nî Sú (台灣人四百年史) chit-pún chheh ê chok-chiá.

Sú-bêng chhut-sì tī Tâi-pak-chhī Sū-lîm, laū-pē sī Hong-goân-lâng Lîm Chè-chhoan (林濟川). Lîm Chè-chhoan liû-ha̍k Ji̍t-pún ê sî bat chham-ú Tâi-oân Bûn-hoà Hia̍p-hoē ê oa̍h-tāng, mā choè-koè Tâi-oân Chheng-liân ê pian-chi̍p. Laū-bú chhut-sì tī Sū-lîm ê tōa-chhù-té (hó-gia̍h lâng-tau). Sú-bêng 5-ê hiaⁿ-tī tang-tiong kan-na i chi̍t-ê lâng toè laū-bó ê sèⁿ-sī. Sú-bêng tha̍k Tâi-pak It-tiong ê sî tio̍h khai-sí piáu-hiān chhut thó-ià Ji̍t-pún ê chêng-sû. 1937 nî i kaù Ji̍t-pún ê Waseda Tāi-ha̍k (早稻田大學) tha̍k chèng-tī-ha̍k. Tī Ji̍t-pún tha̍k-chheh kî-kan, i tha̍k-kòe chin-chōe iú-koan siā-hōe chú-gī kah bû-chèng-hú-chú-gī ê chok-phín. I te̍k-pia̍t kah-ì tha̍k Marx-chú-gī, che kā i chhim-chhim ê khip-ín--tio̍h. Tāi-ha̍k chhut-gia̍p (pit-gia̍p) liáu-āu, i phāu-chhî tio̍h sûn-chin ê siā-hōe chú-gī lí-liām kah kian-koat hóan-tùi tè-kok-chú-gī ê ì-chí, tī 1942 nî ê sî-chūn lâi-kàu Tiong-kok Tāi-lio̍k, chi-ōan Tiong-kok Kiōng-sán-tóng ê khòng-Ji̍t chiàn-cheng. 1947 nî, i chhōa-thâu cho·-sêng 1-ki iok-lio̍k 300-lâng chó-iū ê Tâi-ôan tūi. Chit-pái ê Tāi-lio̍k keng-giām, hō· Sú-bêng thâu-1-pái sán-seng Tâi-to̍k chit-ê siūⁿ-hoat. 

Sú-bêng khai-sí tùi Tiong-kok kám-kak sit-bōng, sī in-ūi Tiong-kok ê kek-bēng. Hit-ê sî-chūn, i bêng-hián kám-siū tio̍h Tiong-kiōng chin to̍k-chhâi, Tiong-kiōng thó·-tē kái-kek, m̄-nā siu thó·-tē, mā thâi-sí tē-chú, tē-chú sí kah chiâⁿ chhi-chhám. Che í-gōa, tī Tiong-kok ê khòng-Ji̍t chiàn-cheng tang-tiong, Sú-bêng chhin-ba̍k khòaⁿ-tio̍h Tiong-kok-lâng chân-khok ê Hàn-jîn chéng-cho̍k-chú-gī, Tâi-ôan-lâng (peng-á) tiāⁿ-tiāⁿ hông phài-óng chiàn-cheng ê siōng chiân-sòaⁿ, hi-seng siōng-kài chōe, Tiong-kiōng thiau-kang iōng hun-hòa chèng-chhek lâi tùi-thāi Tâi-ôan-lâng, lōng-káu sio-kā, sái-lōng Hō-ló-lâng kah Kheh-lâng oan-ke sio-phah. Chū án-ne, Sú-bêng kā-tiāⁿ ji̍t-āu Tâi-ôan-lâng m̄-thang kah Tiong-kok-lâng kiâⁿ chò-hóe. 

Sú-bêng tô-bông kàu Ji̍t-pún liáu-āu, ūi seng-o̍ah só· pek, bat tiàm Ikebukuro (池袋) khui kòe 1-keng miâ hō-chò Sin-tin-bī (新珍味) ê liāu-lí-tiàm, chò--ê sī sió-pún seng-lí, múi-kang bōe chúi-kiáu, siau-māi (燒賣) kah ló·-mī (卤麵) tō·-3-tǹg. 

Tú kàu Ji̍t-pún ê sî-chūn, Sú-bêng bat khì kau-pôe tio̍h Tâi-ôan Chheng-liân-siā ê Ông Io̍k-tek sian-siⁿ, i kóng Ông Io̍k-tek sī chi̍t-ê chiâⁿ ū châi-chêng ê lâng. Put-jî-kò, in-ūi kok-lâng ê koan-liām kah tui-kiû ê bo̍k-piau bô-siâng, bô-lōa-kú liáu-āu to̍h sûi-lâng-kiâⁿ ah. 1967 nî 4--go̍eh, Sú-bêng tiàm Tang-kiaⁿ chhòng-li̍p Tâi-ôan To̍k-li̍p Liân-ha̍p-hōe, chham-ka ê thôan-thé pau-koah: Tâi-ôan Bîn-chú To̍k-li̍p-tóng, Tâi-ôan Chū-iû To̍k-li̍p-tóng, Tâi-ôan Kiōng-hô-tóng, Tâi-ôan To̍k-li̍p Chiàn-sòaⁿ kah Tâi-ôan Kong-hōe. Koh kòe bô-lōa-kú, in-ūi bô-hoat-tō· hia̍p-tiāu Tâi-ôan Chheng-liân To̍k-li̍p Liân-bêng kah Tâi-ôan To̍k-li̍p Chóng-tông-bêng chit-2-ê cho·-chit lâi ka-ji̍p, Liân-ha̍p-hōe choa̋n soan-kò kái-sàn. 

Tâi-ôan To̍k-li̍p Liân-ha̍p-hōe kái-sàn liáu-āu, Sú-bêng iū-koh tio̍h-chhiú tiû-pī kah cho·-kiàn To̍k-li̍p Tâi-ôan-hōe (khah phian-hiàng chó-phài sè-le̍k), sêng-ôan iok-lio̍k 70 ê lâng. Chit-ê cho·-chit chú-tiuⁿ chú chiàn-tiûⁿ tī (Tâi-ôan) tó lāi, in chiâⁿ kut-la̍t teh chò iú-koan Tâi-ôan-tó-lāi ê tē-hā kang-chok kah kûn-chiòng oa̍h-tōng. In chham-ú chin chōe Tâi-to̍k ê àn-kiāⁿ, pí-lūn kóng: 1967 nî ê Gân Ín-bô· (顏尹謨) àn, 1974 nî ê Tīⁿ Phêng (鄭評) àn, 1983 nî ê Lô· Siu-it (盧修一) àn kah 1991 nî ê Tân Chèng-jiân (陳正然) àn téng-téng. Siâng-sî, chit-ê cho·-chit koh chhut-pán To̍k-li̍p Tâi-ôan chit-hūn cha̍p-chì, tī pò-thâu bêng-khak ê chù-bêng Tâi-ôan jîn-bîn kái-hòng kek-bēng tīn-sòaⁿ ki-koan chì.

Tî-liáu chèng-tī oa̍h-tāng, Sú-bêng mā iōng chin-chē sî-kan teh siu-chi̍p Tâi-oân le̍k-sú ê chu-liāu. I chêng-aū hoa-hùi 10 nî ê sî-kan, iōng Ji̍t-gí siá Tâi-oân-lâng 400 nî sú (Tang-kiaⁿ 音羽書房 1962 nî) chit-pún chheh. Chit-pún chheh ē-sài kóng sī tē-it pún khiā tī Tâi-oân-lâng li̍p-tiûⁿ lâi siá ê Tâi-oân thong-sú. 1980 nî chit-pún chheh ê Hôa-gí pán chhut-pán (Ka-chiu, San Jose: 蓬島文化公司 1980 nî). 1986 nî chhut-pán Eng-gí kán-hoà pán (Taiwan's 400 Year History: The Origins and Continuing Development of the Taiwanese Society and People.  Washington, DC:  Taiwanese Cultural Grassroots Association). Sú-bêng siōng tiōng-iàu ê le̍k-sú-koan sī kiông-tiāu ài àn Tâi-oân lô-khó· tāi-chiòng ê li̍p-tiûⁿ lâi khoàⁿ Tâi-oân siā-hoē kok kai-tōaⁿ ê hêng-sêng kap hoat-tián. Mā ē-sái kóng, sui-jiân Sú-bêng pâi-thek Tiong-kok kiōng-sán-chú-gī, m̄-koh i m̄-bat hòng-khì Marx-chú-gī ê sìn-gióng.

Ūi-tio̍h beh siá chit-pún chheh, i tī Ji̍t-pún Kok-hoē Tô·-su-koán kap Tang-kiaⁿ ê Hibiya (日比谷) Tô·-su-koán chaú-chhoē kap Tâi-oân iú-koan ê le̍k-sú chu-liāu. Tī chit-pún chheh ê thâu-sū, i án-ne piáu-sī: 

Sú-bêng kā 228-sū-kiāⁿ khòaⁿ-chò Tâi-ôan-lâng tui-kiû to̍k-li̍p ê piáu-hiān hong-sek. Sú-bêng chiong Tâi-ôan ê le̍k-sú kah tn̂g-kî hō· lâng si̍t-bîn thóng-tī khòaⁿ-chò kāng sèng-chit ê chi̍t-chân tāi-chì, i jīn-ûi he sī Tâi-ôan-lâng ūi-siáⁿ-mi̍h beh cheng-chhú to̍k-li̍p ê tiōng-iàu gôan-in. Chit-pún Tâi-ôan-lâng 400 nî sú ê chheh, chêng 1980 nî thong-kòe tē-hā kóan-tō ín-ji̍p Tâi-ôan liáu-āu, soah lâi kiò-chhéⁿ tio̍h bōe-chió pún-tó siàu-liân-lâng ê Tâi-ôan ì-sek, iû-kî tùi 228 í-āu chhut-sì ê lâng lâi kóng, chit-pún chheh tùi in ê pang-chān ûn-á sǹg-kóng put-chí-á tōa.

Tâi-ôan bîn-chú-hòa liáu-āu, hō· lâng khòaⁿ-chò sī chòe-āu 1-ê o·-miâ-toaⁿ ê Sú-bêng, chóng-sǹg tī 1993 nî chài-chhù hôe-kàu kò·-hiong Tâi-ôan. Liáu-āu, i cho·-chit sêng-li̍p Tâi-pak Ài-hiong-hōe, Ko-hiông Ài-hiong-hōe chit-khóan ê ki-chân cho·-chit. Che í-gōa, Sú-bêng iu-gôan kè-sio̍k teh thui-sak To̍k-li̍p Tâi-oân Hōe ê chèng-tī lí-liām kah khòng-cheng lō·-sòaⁿ.

Sú-bêng tī 2005 nî 3 ge̍h, Tiong-kok phiàn-bīn thong-koè Hoán-hun-lia̍t Hoat āu, kap Tâi-tāi--ê ha̍k-seng tī Tâi-tāi hāu-mn̂g chēng-chē khòng-gī. Í-āu kah chi-chhî-chiá tī Thô-hn̂g Ki-tiûⁿ hit-tah-á hun-pia̍t chó͘-tóng khòng-gī Kang Péng-khun (江丙坤) tùi Tiong-kok tńg kap Liân Chiàn khì tùi-hoāⁿ.




#Article 176: Si--sī Si̍t-su Sú (216 words)


Si--sī Si̍t-su Sú (施氏食獅史) sī gí-giân-ha̍k-ka Tiō Goân-jīm (趙元任) só· siá ê siat-hān bûn-chiuⁿ (設限文章), choân-bûn 92 ê hàn-jī, ta̍k jī ê Hôa-gí hoat-im to-sī shi, cheng-chha siaⁿ-tiāu bô siâng. Tiō--sian siūⁿ-beh iōng che lâi chèng-bêng Tiong-bûn Latin-hòa sī kiâⁿ bē-thong--ê, La-teng-hòa liáu-āu, ē ke chin oh khu-pia̍t kāng-im ê oē-kù.

Chóng--sī, nā iōng Bân-lâm-gí lâi tha̍k, chia ê hàn-jī ê Bân-lâm-gí tha̍k-im tō pí Hôa-gí khah to-goân-hòa, pau-koat ū se, si, su, sek, sip, sit 6-chióng im. Put-jî-kò, chit khoán to-goân-hòa tùi liáu-kài bûn-chiuⁿ ê ì-gī ū pang-chān a̍h bô, sī 1 ê koan-kiàn.

《施氏食獅史》

石室詩士施氏，嗜獅，誓食十獅。
氏時時適市視獅。
十時，適十獅適市。
是時，適施氏適市。
氏視是十獅，恃矢勢，使是十獅逝世。
氏拾是十獅屍，適石室。
石室濕，氏使侍拭石室。
石室拭，氏始試食是十獅。
食時，始識是十獅屍，實十石獅屍。
試釋是事。

Shī Shì shí shī shǐ

Shí shì shī shì Shī Shì, shì shī, shì shí shí sh.
Shì shí shí shì shì shì shī.
Shí shí, shì shí shī shì shì.
Shì shí, shì Shī Shì shì shì.
Shì shì shì shí shī, shì shǐ shì, shǐ shì shí shī shì shì.
Shì shí shì shí shī shī, shì shí shì.
Shí shì shī, Shì shǐ shì shì shí shì.
Shí shì shì, Shì shǐ shì shí shì shí shī.
Shí shí, shǐ shí shì shí shī shī, shí shí shí shī shī.
Shì shì shì shì.

Si--sī Si̍t-su Sú 

Si̍k sik si sū Si--sī, sai, sē si̍t si̍p sai.




#Article 177: Lân-sū (391 words)


Lân-sū (Tao-gí: Ponso no Tao, Irala; Hôa-gí: 蘭嶼; Eng-gí: Orchid Island), tī Tâi-oân tang-lâm-kak ê sió-tó.  Mā sī hêng-chèng tan-ūi Lân-sū-hiong ê miâ.  Sió Lân-sū tī Lân-sû tang-lâm. Lân-sū tī kó͘-chá hō͘ Hàn-jîn hō-chò Âng-thâu-sū (紅頭嶼) kap Âng-tāu-sū (紅豆嶼), kàu chiàn-āu sî-tāi chiah kái-miâ chò Lân-sū.

Lân-sū hām Ivatan Kûn-tó (Batan Kûn-tó) tiong-kan keh 1 tiâu Bashi Hái-tō.

Jîn-kháu:  4,000 chó-iū.

Puyuma-cho̍k kiò chit ê tó hō·-chò Botol.  Pangcah-cho̍k kiò i Buturu.  Ji̍t-pún-lâng 1607 nî ê tē-tô· kiò i hō·-chò Tobako Sima (トバコ島).  Se-pan-gâ-lâng 1626 nî ê tē-tô· mā ū hián-sī chit ê tó.  Hoat-kok-lâng 1654 nî ê tē-tô· hóng Ji̍t-gí im, chù Tobaco Xima.  Kē-tē-kok Ioannes van Keulen ê kong-si tī 1680 nî chhut-pán ê tē-tô· mā chheng-ho· Lân-sū chò Tobaco Xima.  Jean-Francois de Galaup (La Pérouse ê comte) tī 1780 nî-tāi ê hâng-hái-kì iōng Botel Tobaco-xima chit sû.  Chheng-tiâu 1878 nî ê Tâi-oân tē-tô· thâu-1-pái hián-sī Lân-sū.  Tiong-kok hō miâ chò Âng-thâu-sū (紅頭嶼); Ji̍t-pún-lâng thóng-tī Tâi-oân ê sî, kā chioh lâi iōng, tha̍k Kôtôsho.  Âng-thâu-sū mā ū lâng kóng sī Âng-tāu-sū (紅豆嶼).  Āu--lâi Se-hng khah chia̍p iōng Botel Tobago chit ê miâ.

In-ūi chhut-sán 1 khoán lân-hoe (ô·-tia̍p-lân) chhut-miâ, Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú tī 1947 nî kā kái miâ chò Lân-sū (蘭嶼).  Eng-bûn hoan-e̍k Orchid Island.

Chāi-tē thoân-thóng ê miâ ū 2 chióng: Ponso no Tao (mā ū siá chò Pongso no tawo) kah Irala.  Ponso no Tao ì-sù kóng, Lâng ê tó.  Irala khah chia̍p chhut-hiān tī bîn-kan thoân-soat, ì-sù sī lio̍k-tē.

Lân-sū tī Tâi-oân tang-lâm ê Thài-pêng-iûⁿ, tī Le̍k-tó ê lâm-hong. Kīn Hui-li̍t-pin Ivatan Kûn-tó, kî-tiong siāng pak ê Mavudis-tó kī-lî 99 kong-lí.  Lân-sū sī hoé-soaⁿ tē-chit, tē-hêng khah chē sī soaⁿ-tē, kan-taⁿ oá hái khah chē pêⁿ-tē.  Hái-hoāⁿ-soàⁿ oan-khiau.  Khì-hāu a-jia̍t-tāi, thàu-nî-tang chē hō͘, pêng-kin 1 tang ū 224 kang lo̍h-hō͘.

Lân-sū hêng-chèng-siōng sio̍k-î Tâi-tang-koān ê 1 ê hiong, ē-kha siat 4 ê chhoan.

Hiān-tāi ê Lân-sū ū 6 ê pō·-lo̍k:

Lân-sū ê Tao-cho̍k bûn-hòa ē-sái kóng sī Bashi bûn-hòa siāng pak-pêng ê tāi-piáu.

In-ūi Lân-sū ê chū-jiân chu-goân iú-hān, Ji̍t-pún Tè-kok kè-oē Lân-sū pó-chûn--khí-lâi chò jîn-lūi-ha̍k ê gián-kiù hn̂g-tē.  Koh in-ūi tē-lí ūi-tì khah phian-phiah, Lân-sū ê Tao-cho̍k ê bûn-hòa pí-kàu-te̍k khah thoân-thóng.

Chiàn-āu ū chin chē Ki-tok-kàu cho·-chit phài thoân-kàu-sū lâi tī Lân-sū, tùi Tao-lâng ê siā-hōe ū chin tōa ê éng-hióng.

Chham-khó poe-o͘.

Lân-sū Ki-tiûⁿ‎ sī î-it ê ki-tiûⁿ, sek-ha̍p sió-hêng ê hui-leng-ki khí-kàng.




#Article 178: Kim Bí-lêng (336 words)


Kim Bí-lêng (金美齡, 1934 nî 2 goe̍h 7 - ), Tâi-oân lâng, Ji̍t-pún chhut-miâ ê chèng-tī phêng-lūn-ka.  I tn̂g-kî tī Ji̍t-pún hoán-tùi Tiong-hôa Bîn-kok thé-chè, chò Tâi-to̍k ūn-tōng.  Tân Chúi-píⁿ chiū-jīm liáu-āu, phèng i chò Chóng-thóng-hú kok-ka chèng-chhek kò·-būn.

I 1934 nî chhut-sì tī Ji̍t-pún Tè-kok thóng-tī ê Tâi-oân Tâi-pak.  Tùi chhī-lāi ê lú-chú ko-kip tiong-ha̍k pit-gia̍p.  Chiàn-āu (1959 nî) khì tī Ji̍t-pún Waseda Tāi-ha̍k (早稲田) liû-ha̍k.  1971 nî siu-liáu Waseda ê bûn-ha̍k gián-kiù-kho ê phok-sū khò-thêng.  I bat tam-jīm tāi-ha̍k ê káng-su.  I chiông-sū Eng-gí kàu-io̍k iok-lio̍k 20 tang, kàu-kah 1996 nî 3-goe̍h ûi-chí.

I tn̂g-kî lâu tī Ji̍t-pún; 1980 nî-tāi Tâi-oân lōe-pō· chèng-tī khoân-kéng khai-hòng liáu-āu chiah ū tńg--khì.  I chi-chhî bîn-chú ūn-tōng, tī 1963 nî tī Waseda cho· ha̍k-seng īⁿ-gī thoân-thé Tâi-oân Tiū-mn̂g Hōe (台灣稻門會).  Sú-bêng bat the̍h chîⁿ chhut-lâi chàn-chō·--in.  Siâng-hit-sî, i mā tī 1961 nî chham-ka to̍k-phài ê Tâi-oân Chheng-liân Hōe, sī chá-kî ê hōe-oân mā sī tē-1-ê cha-bó· hōe-oân.  I hām Chiu Eng-bêng (周英明) tēng-hun liáu-āu 2 lâng chiah chai-iáⁿ tùi-hong oân-nā sī hōe-oân.  Hit-chūn ê Tiong-hôa Bîn-kok chù-Ji̍t tāi-sài-kóan iáu m̄-chai i ê sin-hūn, chhiâng-chāi chhōe i chò hoan-e̍k kang-chok.  1968 nî 7-goe̍h Ji̍t-pún ê Tiong-iong Kong-lūn (中央公論, Tyûyô Kôron) hū-lú pán khan chhut i ê bûn-chiuⁿ, Tâi-oân Liû-ha̍k-seng Chò-lâng ê Tiâu-kiāⁿ, khòng-sò· Ji̍t-pún chèng-hú ûi-hoán jîn-koân, khián-sàng hoán Kok-bîn-tóng ha̍k-seng tńg Tâi-oân -- ín-khí siong-tong ê gī-lūn.

Kim Bí-lêng ê miâ tī Tâi-oân tó-lāi pún-chiâⁿ chió lâng chai.  Káu-kah ? nî i ka-ji̍p Tâi-oân-lūn chit pún tù-chok ê lūn-chiàn, chiah khah chē lâng tùi i ū ìn-siōng.  Bô-lūn sī i ê nî-hòe, sèng-pia̍t, káⁿ kóng-oē ê sèng-keh, lóng hām Tâi-oân siā-hōe koàn-sì ê mûi-thé bûn-hòa chha chin chē.  Tùi i ê phêng-kè ē-sái kóng chin lióng-kip-hòa.  Hoán-tùi Tâi-to̍k ê pó-siú-phài mûi-thé, jîn-bu̍t kah thoân-thé tiāⁿ-tiāⁿ chí-khòng i chhin-Ji̍t, te̍k-pia̍t sī Ji̍t-pún ê iù-phài sè-le̍k.  Tông-chêng i ê sè-le̍k chú-iàu sī só·-kóng ê Tâi-oân-phài.  I hām Lí Teng-hui tīn-iâⁿ ê li̍p-tiûⁿ sio-oá, tiāⁿ-tiāⁿ piáu-hiān chhut pí Tân Chúi-píⁿ chèng-hú a̍h sī Bîn-chú Chìn-pō· Tóng koh khah kiông-lia̍t ê thāi-tō·.




#Article 179: Ki-tok-kàu (410 words)


Ki-tok-kàu sī it-sîn-lūn ê chong-kàu, siong-sìn ûi-it ê sîn, Bân-lâm-gí hoan-e̍k siōng-tè ia̍h-sī siōng-chú. Só͘-ū siong-sìn Iâ-so͘ Ki-tok sī kiù-sè-chú ê kàu-hōe lóng-chóng sǹg Ki-tok-kàu (mā hō chò Iâ-so͘-kàu). Ki-tok-kàu lāi-bīn ū chiâⁿ chōe bô-kāng ê chong-phài, pí-lūn kóng Thian-chú-kàu, Tang-chèng-kàu (东正教) chham Ki-tok-sin-kàu (基督新教). Che í-gōa, mā koh pau-koah siū chèng-thóng kàu-hōe kheh-che̍h (khoeh-cho̍eh, 排斥) ê Mô͘-bûn-kàu kah Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn téng-téng. Chóng-sī tī Bân-lâm-gí, Ki-tok-kàu chit-ê miâ, ū-sî sī choan-bûn piáu-sī Ki-tok-sin-kàu.

Ki-tok-kàu sī sè-kài siōng sìn-kàu jîn-khàu siōng-kài chōe ê chong-kàu, iok-lio̍k ū 20-ek khah-ke ê sìn-tô·. Ki-tok-kàu kah Iu-thài-kàu siāng tōa ê bô-kāng, chāi-î Ki-tok-tô· siong-sìn Iâ-so͘ to̍h-sī Kū-iok Sèng-keng (mā kiò-chòe Hi-pek-lâi Sèng-keng) kóng kàu ê Ki-tok (a̍h-sī kiò-chòe Be̍k-se-a, to̍h-sī kiù-sè-chú ê ì-sù). Ah nā Iu-thài-kàu-tô· khiok-sī jīn-ûi kiù-sè-chú Be̍k-se-a kàu taⁿ iau-bōe chhut-sì. Pîn-chià tio̍h Iâ-so͘ khì hông chhù-sí tiàm Si̍p-jī-kè chit chân tāi-chì, che sǹg sī beh hō· siōng-tè ê hiàn-chè (獻祭), án-ne, lán kah siōng-tè sǹg kóng í-keng tēng-li̍p liáu kiù-chō· kah sio̍k-chōe ê sin-iok. Chit-khóan kiù-chō· kah sio̍k-chōe hō·-chò in sìn sêng gī(因信成义), iā-to̍h-sī kóng chí-beh lán chiap-siū Ki-tok bat thè lán taⁿ-chōe ê kiat-kó, jî-chhiáⁿ lán kháu-thâu ū sêng-jīn, án-ne lâi kóng, lán chham siōng-tè to̍h sǹg ū iok-sok tī-leh, lán to̍h ē-tit tit-tio̍h sià-bián kah pang-chān. Ah chit-hūn lán hām siōng-tè só· kiàn-li̍p ê sin iok-sok, put-chāi hān-chè tī hia-ê gôan-pún to̍h hō· siōng-tè tiám tio̍h miâ ê Iu-thài-lâng, mā ài pau-koah phó·-thian-hā ê  gōa-hiuⁿ-lâng kah gōa-kok-lâng. 

Ah nā hia-ê m̄ siong-sìn Iâ-so͘ Ki-tok to̍h-sī kiù-sè-chú ê Iu-thài-kàu-tô·, in mā it-kòan chun-siú kó·-ló sian-ti Mô·-se só· liû-thôan--lo̍h-lâi ê lu̍t-hoat, put-tōan ūi in ka-kī ê chōe-hêng chò kok-sek kok-iūⁿ ê hiàn-chè.

Ki-tok-kàu hoat-gôan tī kong-gôan chi̍t-sè-kí ê Pa-lia̍t-su-thán chit-ê só·-chāi. Tī kong-gôan 4-sè-kí chìn-chêng, Ki-tok-kàu sī siū lâng pek-hāi ê, kàu-kah Lô-má Tè-kok kiàn-li̍p ê sî-chūn, Kun-su-thán-teng tāi-tè chôaⁿ kā Ki-tok-kàu soan-pò· chò kok-kàu, hit-chūn Ki-tok-kàu ê tē-ūi chiah tit-tio̍h ha̍p-hoat. Hit-chūn só·-ū ê kok-bîn lóng-ài sìn-gióng Ki-tok-kàu. Kong-gôan 1054 nî, Ki-tok-kàu hoat-seng chin tōa ê hun-lia̍t, tang-pō· kàu-hōe chhiàng-siaⁿ kóng in chiah-sī chiaⁿ-kàu (to̍h-sī Tang-chèng-kàu), iah sai-pō· kàu-hōe mā soan-pō· ké-miâ hō·-chò Kong-kàu (to̍h-sī Thian-chú-kàu. Kong-gôan 16-sè-kí ê sî-chūn, iū-koh ùi Thian-chú-kàu tang-tiong hun-lia̍t chhut-lâi chin chōe ê kàu-phài, kî-tiong khah ū miâ-siaⁿ ê sī Sin-kàu. 

Ki-tok-kàu jīn-ûi sī siōng-tè chhòng-chō sè-kài, jîn-lūi chi̍t-chhut-hiān tī sè-kan to̍h í-keng hōan-chōe, to̍h lóng-chóng ài keng-siū khó·-chhó·, lóng-ài siū chiat-bôa, chí-beh sìn-gióng siōng-tè kah Iâ-so͘ Ki-tok, jîn-lūi chiah ē-tàng tit-tio̍h kái-kiù kah pang-chān. Ki-tok-kàu iōng Kū-iok-chôan-su kah Sin-iok-chôan-su chò in ê Sèng-keng.




#Article 180: O͘-miâ-toaⁿ (141 words)


Chèng-tī-siōng só· kóng ê o·-miâ-toaⁿ sī 1 khoán miâ-toaⁿ téng-thâu lia̍t chhut koân-lī siū hān-chè ê chi̍t-kóa-á lâng a̍h-sī cho·-chit. Chia ê lâng bē-tit-thang hiáng-siū bó·-chióng koân-lī, ho̍k-bū, a̍h-sī tit-tio̍h chū-iû hêng-tōng ê hí-khó.

Bí-kok Chiòng-gī-īⁿ ê Hui-Bí Oa̍h-tōng Úi-oân-hōe (HUAC) bat siat 1 ê o·-miâ-toaⁿ hō·-chò Hollywood Ten, lia̍t chhut in jīn-ûi sī Kiōng-sán-tóng tóng-oân ê chó-phài kha-pún-ka, tì-tio̍h in chhoē bô thâu-lō·.

Kok-bîn-tóng léng-tō ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú mā bat chó·-gāi chi̍t-kóa hoán-tùi-phài jîn-sū tńg Tâi-oân a̍h sī khì hia pài-hóng. Chit ê miâ-toaⁿ pau-koat ū gōa-chek jîn-sū (kì-chiá, thoân-kàu-sū, ūn-tōng-chiá).

Chham-khó: Tiong-hôa Bîn-kok ê o·-miâ-toaⁿ

Tùi tiān-náu kè-sǹg-ki ê kak-tō· lâi kóng, o·-miâ-toaⁿ sī 1 ê khòng-chè hí-khó-koân ê ke-si. Chit khoán o·-miâ-toaⁿ ún-chún ta̍k-ê ū it-poaⁿ-sèng ê koân-lī, cheng-chha miâ-toaⁿ téng-bīn ê hūn-chú bô nā-niā. Pe̍h-miâ-toaⁿ tian-tò-péng: kan-na ún-chún téng-bīn ê hūn-chú ū koân-lī, kî-thaⁿ lóng bô.




#Article 181: Pî-pê-ô͘ (153 words)


Pî-pê-ô͘ (Ji̍t-bûn:琵琶湖; Biwa-ko) tiàm tī Ji̍t-pún Siga Koān, sī Ji̍t-pún siāng tōa ê chiáⁿ-chúi ô͘, tī Kiaⁿ-to·, Tāi-pán ê tang-pak. In-ūi kīn hit ê kó͘-to·, Pî-pê-ô͘ chit ê miâ chhiâng-chāi chhut-hiān tī kó͘-tián bûn-ha̍k lāi-té.

Ô͘ ê bīn-chek iok-lio̍k 670 km², Awaji-tó ê tōa-sè. Gōa kōan ê hô-chhoan ê chúi lâu ji̍p ô͘ lāi; chia ê chúi kiong-èng hō͘ hū-kīn 1,500-bān lâng sú-iōng.

Pî-pê-ô͘ sī thong sè-kài le̍k-sú tē-3 kú-tn̂g ê ô͘, beh ū 400-bān nî kú, kan-na Baikal-ô͘, Tanganyika-ô͘ koh khah kó͘. Chiah-ni̍h kú-tn̂g ê sî-kan chō-chiâⁿ 1 thò te̍k-pia̍t hoa̍t-phoat ê seng-thài hē-thóng. Kî-tiong ū 58 ê chéng pa̍t-ūi bô ê. Ta̍k-nî ū 5-chheng chiah chúi-chiáu tī chia hioh-kha. Choè-kīn kúi nî in-ūi ín ji̍p-lâi 1 khoán sin chéng ê hî-á (black bass), tì-tio̍h seng-thài ê to-goân-hòa tōa-tōa siū éng-hióng.

Kin-kù Ramsar Kong-iok, Pî-pê-ô͘ tī 1993 nî hông chí-tēng sī 1 ê ta̍t-tit siū pó-hō͘ ê Ramsar tē-tiám.

Koan-hē bûn-chiuⁿ: Pî-pê




#Article 182: O͘-chúi-kau (107 words)


O͘-chúi-kau (烏水溝), hiān-tāi kiò Tâi-ôan Hái-kiap (臺灣海峽), sī tī-leh Tâi-ôan kah Tiong-kok Tāi-lio̍k tiong-kan ê 1-tiâu hái-kau. Té-lí-ha̍k chí-bêng Tâi-ôan-hái-kiap ê hái-he̍k hōan-ûi sī án-ne ê: siōng pak-pêng chham Tang-hái (東海) ê hun-kài-sòaⁿ sī í Tâi-ôan-tó ê Hù-kùi-kak (富貴角) kah Hok-kiàn Pêng-thâm-tó ê liân-sòaⁿ ûi piau-chún; siong lâm pêng sī í Hok-kiàn Tang-soaⁿ-tó hām Tâi-ôan Gô-lôan-phīⁿ chi-kan ê liân-sòaⁿ chò hun-kài-sòaⁿ, óa lâm pêng to̍h-sī Lâm-hái kah Pa-sū Hái-kiap. 

Tâi-ôan-hái-kiap chú-iàu mā-sī Tāi-lio̍k-kè (Tāi-lio̍k-pêⁿ) ê té-lí hêng-thài. Hái ê chhim-tō͘ bô chhiau-kòe 200 kong-chhioh. Hái-he̍k lāi ê tó-sū, tî-liáu khò-kīn Tāi-lio̍k ê iân-hái tó-sū í-gōa, iáu-koh ū Phêⁿ-ô͘-kûn-tó kah Pîn-tong ê Sió-liû-kiû. 

He̍k-chiá-si tùi Pîⁿ-po͘-cho̍k hàn-hoà lâi--e.




#Article 183: Lióng-hoāⁿ (Tâi-oân Hái-kiap) (164 words)


Hái-kiap-lióng-hōaⁿ, sī chham Tiong-kok ū khan-liân ê tē-lí-chèng-tī khài-liām, hái-kiap to̍h sī Tâi-ôan Hái-kiap, lióng-hōaⁿ sī teh kóng Tiong-kok Tāi-lio̍k kah Tâi-ôan chit 2-ê só·-chāi. 

Kong-gôan tē 20 sè-kí ê téng pòaⁿ sè-kí, Tiong-kok hoat-seng Kok-Kiōng lōe-chiàn, Tiong-kok Kok-bîn-tóng chiàn-pāi liáu-āu, chèng-kôan ùi Tāi-lio̍k pôaⁿ-chhian kàu Tâi-ôan, kok-hō iu-gôan pó-liû chòe Tiong-hôa Bîn-kok. Ah Tiong-kok Kiōng-sán-tóng só· thóng-tī ê Tāi-lio̍k chèng-kôan, kok-hō khiok-sī Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok. Chhú-khì liáu-āu, 2-pêng tn̂g-kî hun-tī kah tùi-li̍p. Chham Hái-kiap-lióng-hōaⁿ chit-ê bêng-chheng lio̍h-á ū khan-sia̍p--ê, koh-ū Lióng-hōaⁿ-sam-tē, Tōa Tiong-Hôa Tē-khu chia-ê. Sam-tē (saⁿ-tē) pau-koah Tāi-lio̍k, Tâi-ôan kah Káng-Ò tē-khu. 

Hái-kiap-lióng-hōaⁿ tī 1992 nî chìn-chêng, lóng-chóng hōng-hêng chi̍t-ê Tiong-kok ê cheng-chhek. Āu--lâi, Chiúⁿ Kài-se̍k chèng-kôan tī Tâi-ôan tó-tàⁿ liáu-āu, Tâi-to̍k ê sè-le̍k lú lâi lú tōa, kàu-kah Lí Teng-hui hōaⁿ-chhiú-thâu ê sî-tāi, Tâi-to̍k ūn-tōng chhut-hiān ko-tiau. Chhêng hit-chūn khai-sí, Lióng-hōaⁿ to̍h put-sî ūi-tio̍h chi̍t-ê Tiong-kok ê būn-tê kah Tâi-to̍k ê būn-tôe teh sio-kàn-kiāu. 

Tâi-oân pún-thó·-phài jīn-ûi hái-kiap-lióng-hōaⁿ mā ē-sái chí Bashi Hái-kiap nn̄g-pêng ê kok-ka, chiū sī Tâi-oân kap Hui-li̍p-pin.




#Article 184: Tông-si (485 words)


Tông-si (唐诗), sī Hàn-bûn ê 1-chióng bûn-ha̍k thé-châi, chhut-hiān tī Tiong-kok kó·-tāi ê Tông-tiâu. Tông-sī hêng-bûn kang-chéng, khòaⁿ-tiōng ūn-lu̍t, tan kù ê jī-sò· lâi kóng, pun-chòe ngó·-giân-si kah chhit-giân-si; àn-chiàu si ê phian-hok, koh ē-tit ka pun-chòe cho̍at-kù, lu̍t-si kah ga̍k-hú. 

Bô kāng sî-tāi chhòng-chok ê si-bûn, hong-keh mā bô kāng-khóan. Chóng--ê lâi kóng, Tông-si pun-chòe sì-ê kai-tōaⁿ: chá-Tông, sēng-Tông, tiong-Tông kah bóan-Tông (初唐、盛唐、中唐、晚唐). 

Tī chá-Tông sī-tāi ê chho·-kî, si-jîn ki-pún sī kè-sêng Lâm-tiâu kiong-thé-si ê hong-keh, iōng-sû chō-kù khah hi-hoa khang-phàⁿ (绮丽空洞), tāi-piáu hong-keh sī siōng-koan-thé (上官体), chú-iàu ê si-jîn ū Lí Sè-bîn (李世民), Gû Sè-lâm (虞世南), Thú Liāng (禇亮), Lí Pek-iok (李百药), Siōng-Koan-gî (上官仪), Siōng-Koan-Óan-jî (上官婉儿) téng-téng ê jîn-bu̍t. 

Chá-Tông tiong-kî, khah ū-miâ ê si-jîn tāi-piáu sī bûn-chiong sù-iú (文章四友) kah Sòng-Sím-thé (沈宋体). Bûn-chiong sù-iú to̍h-sī Lí Kiāu (李峤), So· Bī-tō (苏味道) Chhui Iông (崔融) kah Tō· Sím-giân (杜审言) 4-ê lâng. Sòng-Sím-thé ê tāi-piáu jîn-bu̍t sī Sím Chôan-kî (沈佺期) kah Sòng Chi-būn (宋之问). In sui-jiân chē-chió lóng ū bat-tio̍h kiong-thé-si ê àu-bī (Hôa-gí:不良习气), put-jī-kò ū-tang-sî-á mā ē chhut chi̍t-kóa-á biâu-siá chin-si̍t chêng-kám ê hó si-bûn. 

Chá-Tông sî-tāi khah mńg-khî ê si-jîn chú-iàu sī Ông Chek (王绩) kah chho·-Tông sù-kia̍t (初唐四杰) ê Ông Pu̍t (王勃), Iûⁿ Kéng (杨炯), Lô· Chiàu-lîn (卢照邻) kah Lo̍k Bin-ông (骆宾王)chià 5-ê lâng. In that-tû (Hôa-gí:剔除) hia-ê beh-sí-nā-haiⁿ ê kiong-têng-si chin-chiàⁿ ah-bī (Hôa-gí:蹩腳) ê hong-keh, iōng chin-si̍t ê kám-siū teh biâu-siá hiān-si̍t ê seng-o̍ah. 

Tân Chú-gông (陈子昂) sī Tông-si chhòng-chok siāng-khai-sí ê sī-chūn, tī-leh si-bûn kái-kek chit hong-bīn, kòng-hiàn chin-chiàⁿ tōa ê si-jîn, i chêng-keng tōa-tàⁿ lâi kái-liông si-bûn ê hong-keh. I siá--ê si, chhio-tiô kiam khek-phek, súi-khùi koh sèng-keh. Ē-sái kóng Tân Chú-gông sī liân-chiap chá-Tông kah sèng-Tông sî-kî kài tiōng-iàu, kài úi-tāi ê si-jîn.

Sēng-Tông sî-kî, choh si ê phài-hē chiâⁿ chē. 

Sēng-Tông chho·-kî ê si-jîn, lán chai-iáⁿ--ê, ū Tiuⁿ Kiú-lêng (张九龄), Ông Hàn (王翰), Ông Oan (王湾) kah ngô·-tiong sù-iú ê Hō Ti-chiong (贺知章), Pau Iông (包融), Tiuⁿ Hiok (张旭) Lâu Sīn-hu (刘昚虚). 

Tiân-gôan-phài (田园诗派) ê si-jîn, ū Bēng Hō-jiân (孟浩然), Ông Ûi (王维), Tû Kong-hi (储光羲), Siông Kiàn (常建), Chó· Ióng (祖咏), Phôe Te̍k (裴迪), Kî Bû-chiâm (綦毋潜), Khu Ûi (丘为) téng-téng. 

Pian-kiong-phài ê (边塞诗派), ū Ko Sek (高适), Gîm Som (岑参), Ông Chhiong-lêng (王昌龄), Ông Chi-hòan (王之涣), Chhui-hó (崔颢), Lí Him (李欣) téng-téng. 

Sin-jîn Lí Pe̍k (李白), lâng kiò si-sian (诗仙), i choh kòe chiok-chōe kah tng-sî ê koaⁿ-tiûⁿ, siā-hōe iú-koan ê su-chêng-si5，piáu-hiān chhut hui-hôan ê phāu-hū kah móa-pak ê kek-chêng, í-ki̍p hô-kiap ê khì-khài. I ê si tāi-piáu tio̍h sēng-Tông sî-kî ê koa-si hit-chióng chhiong-móa tàu-chì kah phāu-hū ê chú-tê. 

Sēng-Tông sî-kî, lēng-gōa 1-ūi úi-tāi ê si-jîn sī Tō· Hú (杜甫), lâng kiò si-sèng (诗聖), i siá--ê si tōa-to-sò· sī hóan-èng tng-sî siā-hōe tòng-lōan, koaⁿ-tiûⁿ o·-àm, jîn-bîn khó·-chhó· chit-chióng ê hiān-si̍t chêng-hêng, só·-í i ê si mā hō· lâng kā pí-lū chòe sú-si (史诗). Tō· Hú iū-koh sī sin-ga̍k-hú si-thé ê khui-lō·-lâng. I ê ga̍k-hú-si, chhiok-sêng tio̍h āu--lāi tiong-Tông sî-tāi sin-ga̍k-hú si-thé ê ūn-tòng.




#Article 185: Sinzyuku-khu (149 words)


Sinzyuku-khu (Ji̍t-gí: 新宿区) sī Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ ê 1-ê te̍k-pia̍t-khu. Hit tah sī 1-ê tiōng-iàu ê siang-gia̍p tiong-sim. Sinzyuku Chhia-thâu sī Tang-kiaⁿ siāng tōa ê 1-ê kong-kiōng ūn-su tiám. Tang-kiaⁿ-to· ê chèng-hú hêng-chèng tiong-sim siat tī hia; chit tòng tōa-lâu sī Tang-kiaⁿ siāng koân ê 1 tòng.

Sinzyuku Chhia-thâu 1 ji̍t liōng-kî-iok ū 200-bān lâng tùi hia kòe, chē 3 tiâu tē-hā-thih, 2 tiâu siang-gia̍p ê thong-khîn soàⁿ, kúi-nā-tiâu Ji̍t-pún Thih-lō· soàⁿ. Chhia-thâu hù-kīn ê pah-hòe-kong-si, tiān-iáⁿ-īⁿ, lí-koán, chiú-tiàm te̍k-pia̍t chē keng.

Sinzyuku ê tē-ki pí Tang-kiaⁿ pa̍t-ūi khah ún-tēng, só·-í chi̍t tōa-pō·-hūn bô siū tio̍h 1923 nî ê Kantô Tōa Tē-tāng phò-hāi. Taⁿ chit khu sī Tang-kiaⁿ chió-sò· ū koân-lâu ê só·-chāi.

Sinzyuku tī 1947 nî 3-goe̍h 15 siat khu. Bīn-chek: 18.23 km². Jîn-kháu (2008): 312,418 (1 km² ū 17,140lâng).

Hù-kīn ê khu: Tiyoda-khu (tang), Nakano-khu (sai), Minato-khu (lâm), Sibuya-khu (lâm), Bunkyô-khu (pak), Tosima-khu (pak).

Chhut-miâ ê kak: Kabuki.




#Article 186: Tang-kiaⁿ-to͘ (371 words)


Tang-kiaⁿ-to͘ (Ji̍t-gí: 東京都) sī Ji̍t-pún ê siú-to͘. Tōa Tang-kiaⁿ sī choân sè-kài tòa siāng chē lâng ê to·-hōe. Tang-kiaⁿ pún-sin to-ū 1,200-bān ê jîn-kháu. Ji̍t-pún ê chèng-tī, keng-chè, bûn-hòa tiong-sim lóng tī hia. Ji̍t-pún Thian-hông tī hia khiā-khí; tiong-iong chèng-hú ê ki-koan mā siat tī hia. Tang-kiaⁿ sī Tang-a-chiu ê 1 ê tiong-sim.

Tang-kiaⁿ ê miâ piáu-sī i tī í-chá ê hú-siâⁿ Kiaⁿ-to· tang-hong. (Kiaⁿ-to· ū 1 toāⁿ sî-kan hō·-chò Sai-kiaⁿ.)

Siong-tùi pa̍t-ê pêⁿ tōa--ê to·-chhī, Tang-kiaⁿ ê koân-lâu-á-chhù ke chiâⁿ chió tòng. Khah chē sī 6-chân chì 10-chân ê kē lâu-á. Che sī in-ūi le̍k-sú siōng, Tang-kiaⁿ tē-tài bat hoat-seng kòe chin chē pái tōa tē-tāng; hiān-tāi ê kiàn-tio̍k-hoat hān-chè khí koân-lâu.

Tang-kiaⁿ ū choân sè-kài hoat-tián siāng-kài chiâu-chn̂g ê tāi-chiòng ūn-su hē-thóng.

Hiān-jīm ê ti-sū: Koike Yuriko

Tang-kiaⁿ-to· pau-koat pún-tó kah gōa-tó. Pún-tó tē-khu sī Kantô pêng-goân ê 1 pō·-hūn, tī Tang-kiaⁿ-oan ê sai-pak pêng, tang-sai-hiòng iok-lio̍k 90 km khoah, lâm-pak-hiòng, 25 km. Tang ū Tiba-koān; sai ū Yamanasi-koān; lâm ū Kanagawa-koān; pak ū Saitama-koān. Tó-sū pau-koat Izu-tó kah Ogasawara-tó, kî-tiong siāng hn̄g ê tó lī pún-tó 1,000 km.

Tang-kiaⁿ goân-thâu sī Edo (江戸) chit ê siâⁿ, tī 1457 nî khí-chō--ê. 1603 nî sêng-li̍p ê Tokugawa Bō·-hú (徳川幕府) khai-sí ùi Edo thóng-tī. Thian-hông ê chū-só· goân-chāi tī kū-to· Kiaⁿ-to·. 1868 nî ê 9-goe̍h, Tokugawa Bō·-hú lo̍h-tâi, Bêng-tī Thian-hông bēng-lêng Edo kái hō chò Tôkyô (Tang-kiaⁿ). Chū hit-chūn khai-sí, Thian-hông tō lóng tòa hia, Tang-kiaⁿ mā tòe leh chiâⁿ-chò Ji̍t-pún ê hú-siâⁿ. Chóng--sī, hoat-lu̍t-siōng lâi kóng, pēng bô chèng-sek chí-tēng Tang-kiaⁿ chò siú-to·.

Ji̍t-pún tī 1950, 60 nî-tāi kip-sok hoat-tián ki-chhó· kiàn-siat, chè-chō-gia̍p. Kàu-kah 1964 nî Tang-kiaⁿ í-keng ū lêng-le̍k kí-pān hit nî ê Joa̍h-thiⁿ Olympia Ūn-tōng-hōe. Tang-kiaⁿ pìⁿ-chiâⁿ choân sè-kài lóng khoàⁿ-ē-tio̍h ê Ji̍t-pún keng-chè kî-chek.

Tang-kiaⁿ sī Ji̍t-pún hêng-chèng hē-thóng î-it ê 1 ê to·. To·-chèng-hú ê pān-kong tiong-sim siat tī Sinzyuku. Tang-kiaⁿ-to· pau-koat 26 ê chhī, 23 ê te̍k-pia̍t-khu, 1 ê kūn, 5 ê teng (町), kah 8 ê chhoan.

Tōa Tang-kiaⁿ pau-koat Tang-kiaⁿ-to· kah hù-kīn ê 3 ê koān: Kanagawa, Saitama, Tiba. Chóng-jîn-kháu: 3,341-bān lâng.

Bīn-chek: 621 km². Jîn-kháu (2002): 828-bān lâng (pêng-kin 1 km² ū 13,333 lâng). Múi-1-ê te̍k-pia̍t-khu soán chhut ka-kī ê khu-tiúⁿ kah gī-hōe.

Hêng-chèng siōng, Izu-tó (伊豆諸島) hun 4 ê chi-thiaⁿ (支庁):




#Article 187: A-chiu o͘-hîm (270 words)


A-chiu o͘-hîm (ha̍k-miâ: Ursus thibetanus), mā hō káu-hîm, sī tiong-hêng ê hîm chéng. A-chiu lâm-pō͘, tang-pō͘, tang-pak-pō͘ sī in thoân-thóng ê tē-poâⁿ.

A-chiu o͘-hîm sin-tn̂g 130 chì 190 cm, tāng 100 chì 200 kg. In it-poaⁿ seⁿ-chò o͘-sek--ê, chhùi khah chhián-sek, hêng-khám ê mo· ū 1 tah sī V-hêng ê pe̍h-phú-sek. A-chiu o͘-hîm ê hīⁿ-á pí pa̍t chéng ê hîm ke chin tōa sìⁿ. Bó--ê pí kang--ê khah sè-chiah.

In hiān-chhú-sî ê oa̍h-tōng hoān-ûi pí éng-kòe ke chin sè, jī-chhiáⁿ hông thiah chò bô sio-liâm ê tē-tài. Siāng sai-pêng ê kak-á pún-té tī Afghanistan, tùi hia kàu khah tang ê Pakistan, pak Ìn-tō͘, lâm Tiong-kok, pak Tang-lâm-a. Lō͘-se-a ê Siberia, tang-pak Tiong-kok, Hân-kok, Ji̍t-pún, Tâi-oân mā tī thoân-thóng ê hoān-ûi lāi-té.

A-chiu o͘-hîm khah koàn-sì khah ōm ê sim-nâ, te̍k-pia̍t sī alpine elevation í-hā ê soaⁿ-khu, jia̍t-tài sim-nâ. Joa̍h--lâng ē pê kàu 3000 m ê koân-tō͘, kôaⁿ--lâng chiah soá kàu khah kē ê ūi. Tī khah koâⁿ ê tē-tài, in tiāⁿ-tio̍h ē khí siū kòe-tang (khùn tang-mî).

In chia̍h-chhài mā chia̍h-chho. Thâng, sè-chiah chiáu-á a̍h sī chhī-leng tōng-bu̍t, sí-bah, phang-siū, kóe-chí...lóng ē chia̍h. Ū-sî mā ē lia̍h cheng-siⁿ lâi chia̍h. Chhiu-thiⁿ ē peh khí-lih seⁿ tāu-chí ê chhiū-á téng chhōe chia̍h.

In ji̍t--sî hioh tī chhiū-téng a̍h sī soaⁿ-tōng lāi-té. Àm-sî oa̍h-tōng. Múi-1-chiah ê kò͘-tēng tē-poâⁿ kiám-chhái ū 10~20 km².

Hîm-bó 4-hòe chó-iū sèng-sêng-se̍k. Hîm-á-kiáⁿ tī 12-goe̍h, 1-goe̍h chhut-siⁿ. Poàⁿ-tang liáu-āu tō tn̄g-leng, m̄-koh ū khó-lêng tòe tiâu hîm-bó 3 tang kú.

A-chiu o͘-hîm sī seng-chûn ū gûi-hiám ê tōng-bu̍t. In ê pak-lāi (lōe-chōng) tī A-chiu io̍h-á chhī-tiûⁿ ū siang-gia̍p kè-ta̍t. In hiān-chhú-sî lia̍t tī CITES ê Appendix I téng-bīn.




#Article 188: Kiông-beh-khu̍t-chéng Iá-seng Tōng-si̍t-bu̍t Kok-chè Bō͘-e̍k Kong-iok (183 words)


Kiông-beh-khu̍t-chéng Iá-seng Tōng-si̍t-bu̍t Kok-chè Bō·-e̍k Kong-iok (Eng-gí: Convention on the International Trade in Endangered Species of Wild Flora and Fauna, kán-chheng CITES) sī 1 ê chèng-hú chi-kan ê kok-chè kong-iok, bo̍k-te̍k sī beh phiah-bián ía-seng tōng-bu̍t, si̍t-bu̍t in-ūi kok-chè bé-bē soah éng-hióng tio̍h in ê seng-chûn. Chit ê kong-iok bó·-chióng thêng-tō· pó-hō· 3-bān-gōa chióng tōng-si̍t-bu̍t.

CITES ū-sî mā hō·-chò Washington Kong-iok, in-ūi 1973 nî 3-goe̍h 3 tī Bí-kok Washington DC khai-hòng hō· 80-gōa-kok ê tāi-piáu chhiam-jī. 1975 nî 7-goe̍h 1 khí ū-hāu. Chìn-chêng ê chún-pī khang-khòe tùi 1963 nî tō khai-sí; hit nî Sè-kài Pó-io̍k Tông-bêng (IUCN) ê hōe-oân chū-hōe thong-kòe 1 ê koat-gī-àn.

Sui-jiân chhiam-siok kok ū hoat-lu̍t chek-jīm chip-hêng CITES ê jīm-bū, CITES pún-sin bô chhú-tāi in ê hoat-lu̍t, ke̍k-ke thê-kiong 1 ê khak-á hō· in khì siat-kè ka-kī kok-lāi ê hoat-lu̍t.

CITES iau-kiû kok-ka koán-chè chi̍t-kóa-á bu̍t-chéng ê kok-chè bé-bē. Chìn-chhut-kháu chia ê bu̍t-chéng su-iàu seng keng-kòe 1 ê hí-khó hē-thóng phe-chún chiah ē-iōng-tit.

Bo̍k-chêng iok-lio̍k ū 5,000 chióng tōng-bu̍t kap 28,000 chióng si̍t-bu̍t siū CITES pó-hō·. Chia ê chéng àn-chiàu gûi-hiám thêng-tō· pun chò 3 lūi, hō·-chò hù-lio̍k (appendix).




#Article 189: Pe̍h-hîm (274 words)


Pe̍h-hîm (ha̍k-miâ:  Ursus maritimus, mā hō·-chò pak-ke̍k-hîm) sī sio̍k-î Carnivora-bo̍k Ursidae-kho ê tōa-hêng chhī-leng tōng-bu̍t.  Chit ê hîm chit-má tī Pak-ke̍k-iûⁿ hù-kīn ū tè chhoē, sī choân sè-kài siāng-kài tōa-chiah ê lio̍k-tē bah-si̍t tōng-bu̍t.  Hîm-kang ū 400 chì 600 kg tāng, ū-kóa-á sīm-chì 800 kg khah chē.  Bó--ê iok-lio̍k chi̍t-poàⁿ tōa, thong-siông 200 chì 300 kg tāng.  Kang--ê 240 chì 260 cm tn̂g; bó--ê 190 chì 210 cm tn̂g.  Tú chhut-siⁿ ê hîm-á-kiáⁿ chiah 600 chì 700 g niâ.

Pe̍h-hîm chin hó jīm.  In kui sin-khu ê pe̍h-mo· joa̍h--lâng ê sî mā bē tńg chhim-sek.  Chit tiám hām pa̍t khoán pak-ke̍k-khoan ê tōng-bu̍t bô kâng.  In ê mo· si̍t-chè-siōng bô sek-sò·, bē-su lāu-lâng ê thâu-mn̂g kāng-khoán.  Chóng--sī, bat ū chhī tòa tōng-bu̍t-hn̂g ê pe̍h-hîm tńg chheⁿ-sek.  Che sī in-ūi hit tah khì-hāu khah sio-joa̍h, tì-sú mo·-kńg-khang lāi-té seⁿ-ko·.

Pe̍h-hîm ê pó-un lêng-le̍k put-chí-á ū-hāu: kiàn-nā un-tō· khah koân 10°C tō sǹg kòe-thâu-sio.

Pe̍h-hîm sī hîm-lūi tang-tiong siāng i-lāi bah-si̍t ê chéng, chú-iàu chia̍h hái-pà.  In gâu siû-chúi, put-sî chhut-hiān tī lī lio̍k-tē kúi-nā-kong-lí hn̄g ê hái-siōng.  In chông ê sok-tō· kín, tùi in lia̍h-chia̍h chin iú-lī.  In ê chia̍h-mi̍h hân tōa-liōng ê bi-tá-mín A, khip-siu liáu-āu pó-chûn tī koaⁿ lāi-té.  Bat ū thàm-hiám-ka chia̍h hîm-koaⁿ tiòng-to̍k ê.

Ū 5 ê kok-ka tī 1973 nî chhiam-sio̍k Kok-chè Pe̍h-hîm Pó-io̍k Hia̍p-gī (International Agreement on the Conservation of Polar Bears), pau-koat Canada, Danmark, Norge, Bí-kok, chêng Soviet Liân-bêng.  2006 nî ê IUCN Âng-miâ-toaⁿ thâu-1-pái jīn-ûi pe̍h-hîm ū khu̍t-chéng ê gûi-hiám (Vulnerable to Extinction).  In chí-chhut ū gián-kiù pò-kò àn-sǹg tī bī-lâi 50 chì 100 tang, pe̍h-hîm ê sò͘-bo̍k ē in-ūi phû-peng iûⁿ--khì choâⁿ-á kiám 50% chì 100%. 




#Article 190: Tâi-oân-kâu (659 words)


Tâi-oân-kâu（Ha̍k-miâ：），koh kiò-chò O͘-ki-kâu
'，sī Kū-sè-kài-kâu Mî-kâu-sio̍k ê bu̍t-chéng, hun-pò͘ tī Tâi-oân pún-tó, sī tiāⁿ-tiāⁿkhòaⁿ-tio̍h ê Tâi-oân te̍k-iú-chéng, iā sī tó-siōn tû-liáu Tì-lâng í-gōa ê goân-seng Lêng-tióng-lūi, kap A-chiu lâm-pō͘ ê phó͘-thong mî-kâu, í-kip Ji̍t-pún ê Ji̍t-pún-kâu ū kīn-chhin koan-hē 。

Tâi-oân ê goân-seng-chéng , hun-pò͘ tī ùi hái-pêng-bīn kàu hái-poa̍t saⁿ-chheng kong-chhioh i-hā ê tē-khu. Tī Ji̍t-pún sī gōa-lâi-chéng, hun-pō͘ tī I-tāu Tōa-tó（I-tāu Kûn-tó）, Tāi-kin-tó（Chēng-kong-koān Lâm I-tāu-teng）, Hô-ko-soaⁿ-koān pak-pō͘. Ùi 1940 nî khi-thâu lio̍k-lio̍k-sio̍k-sio̍k ùi tōng-bu̍t-hn̂g téng koan-kong siat-si tô-thoat, piàn-chó Ji̍t-pún ê gōa-lâi-chéng. 

Tâi-oân-kâu ê thâu-chêng kha pí āu-kha té, ta̍k ki kha ū gō͘ ki chéng-thâu-á. Thâu îⁿ, bīn píⁿ-píⁿ, thâu-hia̍h kng-khu̍t-khu̍t, bīn sī chhián-chí-sek, ū-ê khah chhim, ú-ê khah chhián, kò-pia̍t bô-kâng ū chha-īⁿ, só͘-í Tâi-oân Goân-chū-bîn kā in hun-chò pe̍h-bīn kap âng-bīn, chhùi-poe ū siⁿ chho͘-chho͘ ê tn̂g chhùi-chhiu, bóe-liu chho͘-chho͘ mn̂g chē-chē, kui-sin-khu mn̂g kāu koh nńg, tang-kùi piàn ka-pi-hoe-sek, hā-kùi piàn ka-pi-le̍k-sek, sì ki kha khah o͘, só͘-í koh kiò-chò O͘-ki-oân. Kha-chhng toing-kan ū bêng-hián ê khī-á-sek ê tōa-tè pan. It-poaⁿ lâi kóng, kâu-bó thé-hêng pí kâu-kang khah sè-chiah, sek-chúi iā khah chhián. 

Chéng sió-miâ “cyclopis” lâi-goân sī Hi-liap sîn-ōe ê To̍k-gán-kū-lâng. 
To̍k-gán-kū-lâng Eng-bûn sī “Cyclops”（Hi-lia̍p-bûn：；ho̍k-sò͘：）, gí-ì sī îⁿ ba̍k-chiu 

Tâi-oân-kâu sio̍k-tī ji̍t-hêng-sèng oa̍h-tōng kap kûn-thé seng-oa̍h ê tōng-bu̍t. Hun-pò͘ tē-khu piàn-ki̍p 3000 kong-chhiohi-hā ê kē kàu ko hái-poa̍t, pí-jū: Ko-hiông-chhī Kó͘-san-khu ê Siū-san Kok-ka Chū-jiân Kong-hn̂g, Tâi-lâm-chhī Lâm-hòa-khu ê O͘-soaⁿ hong-kéng-khu. Lēng-gōa tī Chiong-hòa-koān Jī-chúi-hiong siat ū Jī-chúi Tâi-oân-kâu Seng-thài Kàu-io̍k-koán（Goân-miâ “Jī-chúi Mî-kâu Chū-jiân pó-hō͘-khu）. Lēng-gōa, tī Sin-pak-chhī  U-lai-khu, Hêng-chhun-tìn Khún-teng ū Tâi-oân-kâu tī hit-ê khu-he̍k kòe-mêⁿ

Kin-kì kì-lio̍k, Tâi-oân-kâu si̍t-iōng ê si̍t-bu̍t pau-hâm1 85 kho 300 chióng, í koe-chí ûi-chú, kî-thaⁿ koh-ū thâng-thōa, Kah-khak-lūi kap Nńg-thé tōng-bu̍t téng. Tùi si̍t-iōng si̍t-bu̍t ê pō͘-ūi, ē in-ūi kùi-chiat goe̍h-hūn kap ta-sip kùi-chiat piàn-hòa iú-só͘ bô-kâng, í cha̍p kàu gō͘-cha̍p chiah chò chi̍t-kûn. 

Tâi-oân-kâu sui-bóng sī pó-io̍k-lūi tōng-bu̍t, goân-lâi ê thian-te̍k sī Tâi-oân chiuⁿ-pà kap tōa-hêng béng-khîm, m̄-koh  Tâi-oân chiuⁿ-pà chá tō í-keng choa̍t-jiah, tōa-hêng béng-khîm iā chiām-chiām-á kiám-chió, ka-siōng Tâi-oân-kâu sek-èng-le̍k kiông, tī li̍p-hoat pó-io̍k chi-hā cho̍k-kûn sò͘-liōng tōa-tōa hôe-seng, tī Ko-hiông, Pîn-tong téng tē-khu ê Tâi-oân-kâu, in-ūi chhe-tē kap lîn-lūi sio-chiap, m̄-kiaⁿ lâng, tiāⁿ-tiāⁿ hoat-seng chhiúⁿ-toat iû-kheh chia̍h-mi̍h, ji̍p-chhim bîn-chiòng chhù-the̍h chhú-si̍t, í-kip phò-hoāi long-chok-bu̍t téng sū-kiāⁿ, chō-sêng ku-bîn kap iû-kheh ê khùn-jiáu. In-ūi siū-tio̍h kui-lūi choh pó-io̍k-lūi tōng-bu̍t, bo̍k-chêng bî-ū thóng-it koh ū-hāu ê kai-koat hong-àn. 

Lîn-lūi tī khiā-khí ê hoān-ûi eng-kai pī-bián kā chia̍h-mi̍h lō͘-hiān tī gōa-kháu, tō ē-tàng pī-bián jîn kâu chhiong-tu̍t. Chóng-sī chia̍h-mi̍h lō͘-hiān-hiān hông chhiúⁿ--khì ê sū-kiāⁿ ti̍t-ti̍t hoat-seng, chek-oàn-ná-chhim, tì-kàu lîn-lūi sú-iōng to̍k-jī, peh-soaⁿ koái-á, chhiū-ni-keng-á, lia̍h-iá-siù-khì téng hiong-khì tì-sú Tâi-oân-kâu sí-siong sū-kiāⁿ hoat-seng. Bo̍k-chiân tī Ko-hiông Chhâ-soaⁿ iu-goân thang khòaⁿ-tio̍h chhiū-leng keng-á kap BB chhèng téng ap-chè kâu-á ê khì-kū, í-ki̍p sú-iōng ê bîn-chiòng. 2015 nî 11 goe̍h, kan-ta nn̄g lé-pài chi-kan tī Ko-hiông tē-khu tō ū cha̍p gōa chiah sí-siong ê Tâi-oân-kâu, lóng ū bêng-hián ê gōa-siong.

Í-keng kong-kò tû-miâ chèng-sek lî-khui pó-io̍k-lūi miâ-lio̍k, tiâu-chéng chiâⁿ-chò it-poaⁿ-lūi iá-seng tōng-bu̍t, iû-goân bōe-tàng sûi-ì iúⁿ-chhī. 

Bí-kok Si̍t-phín Io̍h-phín Kàm-tok Koán-lí-kio̍k（Food and Drug Administration) tī 2013 nî 8 goe̍h hoat-piáu Tâi-oân-kâu ū Kâu-pho pīⁿ-to̍k（Simian Foamy Virus, SFVmcy-2）, sī hoán choán-lio̍kpīⁿ-to̍k（retrovirus）ê chi̍t chióng.
Tâi-oân-kâu iā ū tē sì lūi hoat-tēng thoân-jiám-pīⁿ （Herpes B virus, chèng-sek ha̍k-miâ Cercopithecine herpesvirus 1(CHV-1), Kâu Phā-chín pīⁿ-to̍k）, Gio̍k-san Thah-thah-ka thâu chi̍t ê kâu-kûn chú-tōng kong-kek, liàu ia̍h-sī kā siong 10 ê iû-kheh. Phā-chín B pīⁿ-to̍k sī chi̍t chióng ē chō-sêng tiong-chhu-sîn-keng-hē-thóng che̍k-pīⁿ ê lâng kap cheng-siⁿ kiōng-thong thoân-jiám-pīⁿ, chú-iàu sī thàu-kòe hoān-tio̍h Kâu-phā-chín ê kâu-á jiàu ia̍h-sī kā siong lâi kám-jiám, lâng nā-sī hō͘ jiám--tio̍h ê kâu-á jiàu ia̍h-sī kā siong, thong-siông tī 3 kang kàu 3 lé-pài ê àm-ho̍k-kî liáu-āu, ē chhut-hiān kip-sèng hoat-sio, thâu-thiàⁿ, chúi-phā pīⁿ-chàu, lîm-pa-sèng náu-liông-kut-chhóe-e̍k lāi sè-pau cheng-ka kap bô kāng hêng-thài ê sîn-keng chèng-chōng téng. Jîn-lūi hán-kiàn phā-chín B pīⁿ-to̍k kám-jiám kò-àn, bo̍k-chiân choân-kiû kan-ta ū 40 miâ pò-kò pīⁿ-lē. Phā-chín B pīⁿ-to̍k it-tàn kám-jiám hoat-pīⁿ, sí-bông-lu̍t hui-siông ê koân, hoān-chiá nā-sī bô chiap-siū sek-tòng ê i-liâu, sí-bông-lu̍t chhiau-kòe 70%, chûn-oa̍h-chiá tiāⁿ-tiāⁿ ē tîⁿ-tòe giâm-tiōng ê āu-ûi-chèng.




#Article 191: Tâi-oân-séng (121 words)


Tâi-oân-séng sī Tiong-hoâ Bîn-kok siat ê séng-kip hêng-chèng tan-ūi.

Chheng-kok tī 1887 nî sêng-li̍p chit séng, m̄-koh tī 1895 nî tō hō· Tāi Ji̍t-pún Tè-kok hùi-tiāu. Chìn-chêng sio̍k Hok-kiàn-séng koán-hat. Ji̍t-pún chiàn-pāi liáu-āu, koh 1 pái iū Tiong-hoâ Bîn-kok kiàn-séng.

Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kóng i kā-kī tùi Tâi-oân ū chú-khoân, ū siat kāng-miâ ê séng, m̄-kò bô si̍t-chè thóng-tī.

Séng-chú-se̍k: Chhoà Hun-hiông (Tiong-kok Kok-bîn-tóng)

Chhiáⁿ chham-khó Tâi-oân chit phiⁿ.

Chit séng ū 12 ê koān, 3 ê séng-hat-chhī. Koān ê chân-chhù siat 17 ê koān-hat-chhī. Ko-hiông-chhī, Sin-pak-chhī, Tâi-lâm-chhī, Tâi-pak-chhī, Tâi-tiong-chhī sī tiong-iong chèng-hú ê ti̍t-hat-chhī. Kim-mn̂g-koān, Liân-kang-koān (Má-chó·) sio̍k-î Tiong-hôa Bîn-kok ê Hok-kiàn-séng.

Ē-kha ê miâ àn-chiàu si̍t-chè tho̍k-im, ū khó-lêng hām hàn-jī tho̍k-im sió-khoá ū chha-pia̍t (iōng * chò kì-hō).




#Article 192: Kin-kńg tī-liâu (843 words)


Kin-kńg tī-liâu (hàn-jī: 根管治療, Eng-gí: root canal treatment) iū-koh kiò-chò gê-chhóe-pēⁿ tī-liâu (牙髓病治療, pulp disease treatment), he̍k-sī khí-lāi tī-liâu (齒內治療, endodontic treatment), it-poaⁿ lâng lóng kā chheng-hȯ chò thiu-sîn-keng (抽神經), sī chhùi-khí pēⁿ ê 1 khóan tī-liâu hong-sek, i chú-iàu pau-koah gê-chhóe chân-î cho·-chit ê î-tû chheng-chhòng (清創, debridement) kap kin-kńg ê chheng-kiat, khok-tōa (擴大, enlargement) hām tiân-pó͘ (填補, obturation), lâi pâi-tû sè-khún tī kin-kńg ê cheng-seng (增生, proliferation).  

 
Sek-èng-chèng (適應症, indications): 

Ji̍p-kháu siu-hêng ê bo̍k-tek chi-it sī beh î-tû gê-chhóe-khiuⁿ ê chân-î gê-chhóe, chi-jī sī hong-piān soah--lâi beh chìn-sêng ê kin-kńg siu-hêng. Ji̍p-kháu ê hêng-chōng ài chò kàu kin-kńg siu-hêng ê ke-si bē hō· ji̍p-kháu ê chhiûⁿ-piah oan-khiau--tio̍h, koh ē-sái ti̍t-chiap chhun kàu kin-kńg ê kin-chiam-toan saⁿ-hun-chi-it (apical third of root canal) chham tiong-kan saⁿ-hun-chi-it (middle third of root canal) sio-chiap ê só·-chāi. Ji̍p-kháu siu-hêng 3-ê pō·-chō· :

Kin-kńg ê chheng-chhòng kap siu-hêng (debridement and preparation of the root canal) chú-iàu sī teh kóng lī-iōng kok-chióng kin-kńg ke-si kap hòa-ha̍k io̍h-bu̍t, lâi khì-tû kin-kńg hē-thóng lāi-té kám-jiám ê iú-ki-bu̍t kap bû-ki-bu̍t, koh tiau-sok chhut te̍k-tēng ê hêng-chōng, lâi ta̍t-kàu tì-bi̍t ê kin-kńg thiâm-that. Kin-kńg ê chheng-chhòng ē-tàng hun-chò 3 pō·-hūn:

Chú-iàu lī-iōng kok-chióng kin-kńg ke-si, kì-tû kin-kńg hē-thóng lāi-té khó-lêng chhiok-chìn sè-khún seng-tióng kap ín-khí kin-chiam chō·-chit hoat-iām ê iú-hāi bu̍t-chit, pau-koah chiù-khí chō·-chit, chia̍h-mi̍h chân-liû-bu̍t, khí-chhóe-chio̍h (pulp stone), sè-khún, chân-liû ê khí-chhóe, siū tio̍h kám-jiám ê kin-kńg pia̍h-bīn, ù-jiám ê kin-kńg thiâm-that châi-liāu, téng-téng. Chú-iàu ke-si ū reamer, file, Ni-Ti rotary instrument, Gates-Glidden drill.

Chiam-tùi bô-hoat-tō· sú-iōng kin-kńg ke-si chò chheng-chhòng ê sí-kak kap iú-ki-bu̍t, tio̍h lī-iōng hòa-ha̍k bu̍t-chit chò siau-tok sat-khún ê tōng-chok, chú-iàu sī sú-iōng Sodium hypochlorite solution, Calcium hydroxide, EDTA téng-téng.

Lī-iōng kin-kńg chhiong-sé-sio̍h chhiong-sé, kap chhiau-īm-pho ê acoustic chúi-liû, lâi kā kin-kńg lāi ê chân-liû-bu̍t chhiong-chhut.

Kin-kù Dr. Hebert Schilder tī 1960 nî-tāi só· kiàn-li̍p ê goân-chek, lí-sióng ê kin-kńg siu-hêng èng-kai kū-pī í-hā 5-ê tiaû-kiāⁿ.

Su-iōng kin-kńg ke-si kā kui-ê kin-kńg piaú-bīn chò oân-choân ê chheng-chhòng, siu-hêng chhut laū-taú ê hêng-chōng, án-ne ē-tàng cheng-ka kin-kńg chhiong-sé ê haū-lu̍t, sīm-chí chhiong-sé kaù hù-kin-kńg (accessory canal) lāi-té. Ah tī kin-kńg thiâm-that ê sî-chūn, thiâm-that ê ki-si chiah ē-tàng chāi kin-kńg lāi-té chū-iû î-tōng hoat-hui kong-lêng, hêng-sêng ǹg kin-chiam hong-hiòng ê thiâm-that le̍k-liōng, ta̍t-kaù tì-bi̍t ê thiâm-that kiat-kó. 
Kin-kńg kin-chiam 3-hun-chi-1 só·-chāi ê siu-hêng, chhiat-bīn (cross section) ài pó-chhî îⁿ-hêng ê chōng-thāi; kin-kńg tiong-kan 1/3 kap khí-ām-kún 1/3 só·-chāi ê siu-hêng tio̍h-ài àn-chiaù khí-kin ê goā-hêng lâi chò, í bē phò-hāi chhùi-khí ê kiat-kò·, phiah-khui hûi-hiám khu-e̍k ûi goân-chek.

Chit-tiám kah tē-1 tiám chha-put-to ê ì-sù.

Kin-kńg hē-thóng pēng-m̄-sī it-poaⁿ só·-siūⁿ--ê án-ne ti̍t-ti̍t ê khoáⁿ, ia̍h-m̄-sī chhiūⁿ 2-tō· khong-kan ê tiān-kong-phìⁿ só· hián-sī--ê án-ne hiah-nih kán-tan, kî-si̍t kin-kńg hē-thóng tio̍h-ná chham-chhiūⁿ chhiū-á ê chhiū-kin, ū chú-iaù--ê khah-toā ê kin-kńg, koh-ū hù-sio̍k--ê khah-iù ê hù-kin-kńg. 

Pó-chhî goân-lâi kin-chiam khui-kháu ê ūi-tì
Pó-chhî goân-lâi kin-kńg ê cháu-hióng, ē-tàng phiah-bián kin-chiam khui-kháu sán-sêng thó-îⁿ-hêng (oval) he̍k lūi-chu-hêng (tear-shaped) ê piàn-hêng. 

Pêng-kin lâi-kóng, goân-choân hoat-io̍k ê kin-chiam-khang tōa-sè sī 0.25 mm, in-chhú kiàn-gī tāi-pō·-hūn ê kin-chiam  kin-kńg chí-iaù khok-toā kaù 25-hō tio̍h ē-sái.

Khí-goân-sèng (odontogenic) kin-chiam bah-gê-chéng (根尖肉芽腫; apical granulma), kin-chiam long-chéng (根尖囊腫; radicular cyst), kin-chiam lâng-chéng (根尖膿腫; periradicular abscess) ê goân-in sī kin-kńg lāi-té ê hoat-iām kám-jiám hāi-sí cho·-chit, só·-í nā-kā kin-kńg lāi-té ê piàn-sèng cho·-chit ti̍t-thaù chheng-tû, tio̍h ē-sái hō· kin-chiam goā-khaú ê pēⁿ-piàn hó-sè. Só·-í nā chun-siú ē-kha 3 tiám seng-bu̍t-sèng goân-chek, tio̍h ē-sái khak-pó kin-kńg tī-liaû ê sêng-kong-lu̍t kap tī-liâu koè-têng tiōng pēⁿ-hoān ê sóng-koài. 

Kin-kńg ke-si mài thóng-chhut kin-chiam-khang goā, mā mài khok-toā kin-chiam-khang he̍k kā piàn-hêng, bô, chiâⁿ-gaû chō-sêng kin-chiam cho·-chit hoat-iām.
  

Nā bô-sió-sim kā kin-kńg lāi-té ê hāi-sí cho·-chit sak-chhut kin-kńg goā-khaú, hoān-sè ē chō-sêng chèng-chōng thut-hoat (flare-up) he̍k su̍t-aū kin-chiam kip-sèng thiàⁿ-thàⁿ. 

Tû-liaú kî-hâi-sèng chheng-chhòng í-goā, koh-ài phòe-ha̍p sú-iōng io̍h-chúi chhiong-sé, siōng-chiap sú-iōng--ê sī  5.25-pha ê sodium hypochlorite solution, i ē iôⁿ-kái bû-ki-bu̍t-chit; lī-iōng calcium hydroxide koân-kiⁿ-sèng (高鹼性) ê hydroxide ion lâi phò-hāi sè-khún sè-pau-mo̍h, ta̍t-kaù sat-khún ê haū-kó; lī-iōng EDTA khì-tû smear layer, kap nńg-hoà kài-hoà chó·-that ê só·-chāi.

Kin-kńg tī-liâu chòe-āu ê 1-pō· sī thiâm-that chheng-chhòng khok-tōa siu-hêng liáu-āu ê kin-kńg khong-kan, í-bián chiâⁿ-chòe chhat-khut, phiah-bián sè-khún koh-chài chu-seng. Thiâm-that ê châi-liāu ē-sái hun-chòe 2-lūi, filler kap sealer. Filler bat iōng-kòe a-má-káng, gîn-chiam (silver point),  tāi-chiam (titanium point), sok-ka chiam (plastic point), kap gutta percha, bok-chiân (2006 nî) piau-chún ê choh-hoat sī sú-iōng gutta-percha phòe-ha̍p sek-tòng ê sealer lâi thiâm-that. Gutta-percha phòe-ha̍p sealer thiâm-that ê ki-su̍t ū kúi-nā-chióng, chhan-chhiūⁿ sú-iōng kúi-nā-ki gutta percha point ê léng ê chhek-hong chiⁿ-ah (cold lateral condensation), un ê chhek-hong chiⁿ-ah (warm), kap sio ê sûi-tit chiⁿ-ah (hot vertical condensation); sú-iōng ko·-1-ki gutta percha point ê jiat thiâm-that (thermal compaction); hiān-tiûⁿ chè-chō ê gutta percha point (custom made point), sek-iōng tī kin-chiam khui-chhùi hêng-sêng bô oân-sêng ê kheh-suh (open apex).

Kin-kńg tī-liâu èng-kai kā kin-kńg chheng hō· chheng-khì, kin-kńg ê hêng-thài siu-hêng hō· sek-tòng, hó-thang thiâm-that chiâu-choân. Gutta-percha sī tiān-kong khah thàng-bē-koè (radiopaque) ê châi-chit. It-poaⁿ lâi kóng, tī tiān-kong-tô· koân-téng èng-kai khoàⁿ tio̍h sek-tòng khoah-tō· kap tn̂g-tō· ê gutta -percha ê pe̍h-sek iáⁿ-siòng. Gutta-percha ài thiâm-that kàu kī-lî khí-kha-chiam 0~2 mm ê só·-chāi chiah-sī phiau-chún ê chò-hoat.    




#Article 193: Chit-á (154 words)


Chit-á/chit-(á)-hî (Hàn-jī: 鯽仔, ha̍k-miâ Carassius carassius) sī siⁿ tī ô͘, pī, chùn-kau lāi ê chi̍t-chióng hî-á, kap tāi-á kāng-khoán sio̍k tī tāi-hêng-ba̍k tāi-á-kho. Chit-chióng hî khòaⁿ--khí-lâi chhin-chhiūⁿ tāi-á, kha-chiah-phiaⁿ kēng-ku, thé-hêng bô kóng kài-tōa, hán-tit tōa kòe 1 kong-kin poàⁿ, thâu kap chhùi lóng sè-sè-ê-á, bô chhiu, it-poaⁿ lâi kóng pak-tó· khah tōa, sek-chúi sī pe̍h--ê, nā kha-chiah-phiaⁿ khah chē sī chheⁿ-chheⁿ tài ka-pi-sek. I ê kut khah chē, m̄-koh chin hó-chia̍h, sī sò·-siông ê si̍t-iōng-hî.

Chit-khóan hî kap tāi-á pí--khí-lâi khah m̄-kiaⁿ kôaⁿ. Seng-o̍ah tī chiáⁿ-chúi lāi-té. Keng-kòe tn̂g-kî ê jîn-kang phah-chéng kap chū-jiân hóan-chéng, ū put-chí-á chē khóan ê piàn-chéng, pí-lūn-kóng kim-hî tō sī chit-á iōng jîn-kang tn̂g-kî pôe-ióng kā kái--chhut-lâi ê 1 chióng chit-á ê piàn-chéng.

Chit-á tī Au-chiu kap A-chiu lóng ū, sī Tâi-ôan chin tiōng-iàu ê chiáⁿ-chúi keng-chè hî-lūi kap ióng-si̍t hî-lūi. Tiò-hî ê lâng hèng kā lia̍h. Mā ū lâng chhī tī hoe-hn̂g ê tî-á lāi chhī hó-khoàⁿ-·ê.




#Article 194: Iû-thài-kàu (236 words)


Iû-thài-kàu hêng-sêng tī kong-gôan-chêng 2000 nî ê Tiong-tang tē-khu, kiàn-li̍p Iu-thài-kàu ê bîn-cho̍k sī hit-tong-sî ê iû-bo̍k bîn-cho̍k Hi-pek-lâi-lâng. 

Iu-thài-kàu mā-sī it-sîn-lūn ê chong-kàu, chông-pài chú sîn A-tò·-nái (阿窦乃). Iu-thài-kàu sī Hi-pek-lâi-lâng lōe-pō· ê bîn-cho̍k chong-kàu. Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu (Islam) chit-2-ê sè-kài siōng tōa è chong-kàu, lóng-sī ùi Iu-thài-kàu thòaⁿ--chhut-khì--ê. Kó·-chá-sî, Hi-lia̍p kok-ông A-lī-san-tāi tāi-tē phāi-peng cheng-ho̍k Hi-pek-lâi-lâng kiàn-li̍p ê Iu-thài-kok, tō-tì chiâⁿ chōe Hi-pek-lâi-lâng liû-lōng kàu Hi-lia̍p tè-kok, sì-sòaⁿ-gō·-lō·. Kong-gôan-chêng 3 sè-kí, Hi-lia̍p kok-ông A-lī-san-tāi Tô-lia̍t-bi̍t jī-sè (亚历山大 陀勒密二世) chiau-chi̍p 70-gōa-ê ē bat Hi-lia̍p-gú ê Iu-thài-lâng, bēng-lēng in chéng-lí Iu-thài bûn-hiàn pēng-chhiáⁿ hoan-e̍k chò Hi-lia̍p-gú, che to̍h-sī hiàn-chú-sî Kit-tok-kàu teh iōng--ê Hi-lia̍p-gú sèng-keng tang-tiong ê Kū-iok-chôan-su hit pō·-hūn, lâng kiò-chò 70 chú e̍k-pún. Lō·-bóe, Iu-thài-kok iū-koh siū-tio̍h Lô-má Tè-kok thiat-té bia̍t-bông, iah..tī-leh Ia-lō·-sà-léng (Jerusalem/耶路撒冷) ê Iu-thài-kàu tiān-tn̂g mā pī húi-tiāu, kan-ta chhun 1-chat (圣殿) nōa-kô·-kô· ê chhiûⁿ-á (khàu-chhiûⁿ). Iu-thài-lâng mā soah hun-sòaⁿ kàu Au-A kok só·-chāi. 

Kong-gôan 6 sè-kí ê sî, ū-ê Iu-thài ha̍k-chiá kā 70 chú sèng-keng the̍h chhut-lâi koh chéng-lí kàu-tùi, thâi-thiāu 1-kóa-á kah Hi-pek-lâi gôan-bûn a̍h-sī A-la-pek bûn-pún bô koan ê lōe-iông, pēng-chhiáⁿ kā keng-kòe tiông-sin chéng-lí ê hit-pō·-hūn bûn-jī koh kā hoan-e̍k chò Hi-pek-lâi-bûn, chiâⁿ-chòe Iu-thài-kàu ê sèng-keng. M̄-koh, chit-ê kóng-hoat chí-put-kò sī Hi-pek-lâi-gú sèng-keng hêng-sêng ê 1-chióng kóng-hoat niâ. 

In-ūi ū-ê Iu-thài-kàu, Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu chit-3-ê kàu-phái lóng ū sêng-jīn Kū-iok Sèng-keng tang-tiong ê A-pek-la-hán (Abraham/亚伯拉罕), só·-í ū-ê chong-kàu ha̍k-chiá chôaⁿ kā Iu-thài-kàu, Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu thóng-thóng kiò-chòe A-pek-la-hán-kàu (Abraham-kàu/亚伯拉罕教).




#Article 195: Ìn-tō͘-kàu (157 words)


Ìn-tō͘-kàu, sè-kài siōng khah chú-iàu ê chong-kàu chi-it, sìn-tô͘ tih-beh chhiau-kòe 10.5-ek lâng (1993 nî kó͘-kè sò͘-jī), kan-na su hō͘ ū 15-ek sìn-tô͘ ê Ki-tok-kàu kah 11-ek sìn-tô͘ ê Bo̍k-su-lîm-kàu, sǹg sī sè-kài tē-3 tōa ê chong-kàu. 

Ìn-tō͘-kàu thàu-té iōng hit-pún tī kong-gôan-chêng 1500 nî siá--ê Hūi-tô-keng (《吠陀经》) chò kàu-gī. Tî-liáu che í-gōa, kok kàu-phài ôan-á lóng-ū ka-kī ê keng-bûn, iah hia-ê keng-bûn to̍h bô it-tēng kāng-khóan.

Hiān-chú-sî tī Ìn-tō͘, éng-hiáng siōng-kài tōa--ê cho͘-chit sī Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan kah Sè-kài Ìn-tō͘-kàu Tāi-tông-hōe. 

Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan tī 1925 nî sêng-li̍p, chông-pài Lô-mô͘-sin (罗摩神), i ê khai-san-chó͘ sī Hái-tek-kek-ngóa (海德格瓦). 

Sè-kài Ìn-tō͘-kàu Tāi-tông-hōe sī chin-chiàⁿ tōa-hêng ê Ìn-tō͘-kàu cho·-chit, sī In-tō͘-kàu kok phài-pia̍t ê liân-ha̍p-thé, sêng-li̍p tī 1964 nî, chòng-sí-jîn sī Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan ê thâu-lâng Ko-o̍at (高瓦克). Chit-ê cho͘-chit keng-kòe 30-kúi-nî ê hoat-tián, taⁿ í-keng chiâⁿ-chòe tōa-hêng ê chong-kàu liân-ha̍p chot-chit, lóng-chóng ū pah-gōa-ê phài-pia̍t kah 51-ê chí-tō-úi-ôan-hōe, chham sè-kài siōng 30-gōa-ê kok-ka ê In-tō͘-kàu cho·-chit pó-chhî liân-hē.




#Article 196: Sèng-keng (251 words)


Sèng-keng sī A-pek-la̍h-hán-chu-kàu (亞伯拉罕諸教; Eng-gú: Abrahamic religions) tang-tiong só͘-ū kàu-phài ê chong-kàu keng-tián, pau-koah Kū-iok Sèng-keng kah Sin-iok Sèng-keng. Ki-tok-kàu só͘ kóng ê Kū-iok sī Iu-thài-kàu ê keng-chheh, Sin-iok sī kì-lio̍k Iâ-so͘ Ki-tok kah i ê thian-sài kóng--ê ōe, chò--ê tāi-chì, chham in ê kò͘-sū.

Iû-thài-lâng ê sèng-keng Tanakh ùi Iâ-hô-hoa jû-hô chhòng-sè khai-sí, jiân-āu kóng-su̍t kó͘-sî Iû-thài-lâng ê le̍k-sú, jî-chhiáⁿ kì-lo̍k sian-ti ī-giân. 

Ki-tok chong-kàu sèng-keng iû Kū-iok kap Sin-iok nn̄g pō͘-hūn kò-sêng. Si-kàu ê Kū-iok Sèng-keng kap Iû-thài-lâng ê Tanakh lāi-iông lóng kâng-khoán, tān-sī lāi-té ê chiàu-pâi bô-kāng-khoán. Thâu-khí-seng tong Iû-thài-lâng ê Tanakh beh hoan-choh Hi-liap ōe sî, ha̍k-chiá thó-lūn pēng koat-tēng tiâu-chéng lāi-té ê chiàu-pâi. Hiān-kim ê Sèng-keng ha̍k-chiá David Pawson piáu-sī, chit-ê chò-hoat phah-lû goân-pún Iû-thài-lâng su-lō͘ ê hun-lūi, piàn-sêng siū Hi-liap su-sióng ê Kū-iok Sèng-keng. Tī-leh Lō͘-ka Hok-im, Iâ-so͘ ū thê-kàu, tùi Mô͘-se kap chèng sian-ti khí, kìⁿ-nā sèng-keng tiong só͘ chí I ê, lóng kā In kóe-bêng. chì-chió ē-sái khòaⁿ-kìⁿ tùi Iâ-so͘ lâi kóng sèng-keng hun-lūi sī chiàu Mô͘-se kap Sian-ti lâi hūn, m̄-sī chiàu hiān-kim Kū-iok Sèng-keng le̍k-sú kap sian-ti ê hūn-hoat. 

Thian-chú-kàu kah Tang-chèng-kàu ê Kū-iok Seng-keng lóng-chóng 46-pún, pau-koah hō· kî-thaⁿ kàu-phài tòng-chò chhù-keng ê hit pō·-hūn kah lân-san ê keng-bûn; Ki-tok-sin-kàu ê Kū-iok Sèng-keng kan-na 39 pún; Iu-thài-kàu--ê, kok-khah chió, kan-na 24 pún. Che sī in-ūi Iû-thài Sèng-keng kā pō·-hūn lōe-iông pian chò kāng pún, ah Ki-tok-kàu to̍h kā thiah-khui.

Sin-iok Sèng-keng ê sò·-liōng, kok kàu-phài lóng sio-siâng, lóng sī 27 pún. Put-jī-kò, Iu-thài-kàu kah Islam-kàu pēng bô sêng-jīn Sin-iok Sèng-keng.




#Article 197: Tēⁿ Lâm-iông (119 words)


Tēⁿ Lâm-iông (鄭南榕, 1947 nî 9-goe̍h 12 - 1989 nî 4-goe̍h 7) sī Tâi-oân tó-lāi ê 1-ūi Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng jîn-sū.  I sī chèng-tī phêng-lūn-ka kiam Tóng-gōa Chū-iû Sî-tāi Chiu-khan ê hoat-hêng-jîn.  I tī 1989 nî 4-goe̍h chhe-7 chū-hûn khòng-gī Kok-bîn-tóng táⁿ-ap giân-lūn chū-iû.  Tâi-to̍k kho·-á ū lâng chheng-ho· i sī kiàn-kok lia̍t-sū.

I seⁿ tī Tâi-pak-chhī-lāi.  Tī 1960 nî-tāi tha̍k kòe Gî-lân Chho·-tiong, Tâi-pak Kiàn-kok Tiong-ha̍k.  1966 nî khó tiâu Sêng-kong Tāi-ha̍k kang-têng-kho-ha̍k-hē; in-ūi bô ha̍h i ê hèng-chhù, chū án-ne pān siu-ha̍k.  Keh-tńg-nî khó tiâu Hú-jîn Tāi-ha̍k tiat-ha̍k-hē, tī hia se̍k-sāi i bī-lâi ê bó·, Ia̍p Kiok-lân.  1968 nî choán khì Tâi-oân Tāi-ha̍k ê tiat-ha̍k-hē.  1971 nî in-ūi kū-choat siōng kok-hū su-sióng chit mn̂g khò, bô-hoat-tō· pit-gia̍p.




#Article 198: Se-iû-kì (394 words)


Se-iû-kì (西遊記/西游记) sī Tiong-kok kó·-tián bûn-ha̍k ê 1 ê keng-tián chok-phín, tī Bêng-tiâu 1590 nî-tāi chó-iū chhut-pán--ê. Goân chok-chiá siáⁿ-lâng kàu taⁿ iáu-ū cheng-gī, thoân-thóng ê kóng-hoat jīn-ûi sī Gô· Sêng-un (吳承恩) chit ūi ha̍k-chiá. Se-iû-kì biô-siá ê kò·-sū sī kin-kù Tông-tiâu Hiân-chōng (玄奘) chit ūi hoe-siūⁿ kiâⁿ-kha khì Ìn-tō· ê si̍t-chāi le̍k-sú, cheng-chha iōng siáu-soat ê ki-su̍t thàu-lām kóa Tiong-kok pún-thó· ê sîn-oē ê sêng-hūn--ji̍p-khì. Se-iû-kì te̍k-pia̍t siū tio̍h gín-á, siàu-liân-ke ê hoan-gêng. I ê ki-pún ke̍k-chêng bat hông kái chò chē-chē chhut-thâu, pau-koat pò·-tē-hì, tiān-iáⁿ, tiān-sī-kio̍k, ang-á-oē hē-lia̍t kah bú-tâi-ke̍k.

Tùi Se-iû-kì chit-pún tù-chok, ē-tàng khòaⁿ-chhut Hu̍t-kàu liû-thôan kàu Tiong-kok liáu-āu, chham Tō-kàu, Khóng-chú-kàu hō·-siong chi-kan ê éng-hiáng chiâⁿ chhim.

Se-iû-kì tī Tang-a tē-khu ê bîn-kan bûn-hòa tang-tiong ū it-tēng ê tē-ūi. Chêng ùi Tiong-kok thôan-kàu chhù-piⁿ kok-ka liáu-āu, taⁿ koh-chài thàu-kòe Ji̍t-pún bàng-gah iáⁿ-chi̍p liû-thoân kàu Au-Bí tē-khu. Sui-bóng sī têng-sin pau-chong--kòe ê sin chhut-thâu, jī-chhiáⁿ ki-pún ê kò·-sū, jîn-bu̍t bô-piàn, put-jī-kò se-hng ê koan-chiòng iu-gôan chiâⁿ-chē lóng m̄-chai-iáⁿ chit-ê kò·-sū pún-té sī hō·-chò Se-iû-kì.

Kò·-sū hoat-seng tī Tông-thài-chong Lí Sè-bîn ê sî-tāi, Tē-it ko-seng Hiân-chōng ha̍k hu̍t chin-chhim, chiâⁿ ū châi-chêng, Thài-chong hông-tè him-bō· i ê châi-chêng, sù hō· i hoat-hō Sam-chōng (三藏). Hit-ê sî-chūn Tông-thài-chong thiaⁿ-kóng se-hng ū 1-ê só·-chāi (chit-chūn ê Ìn-tō· ) tī-kok ê keng-giām chin hong-hù, i to̍h àn-sǹg beh phài lâng khì hia ha̍k-si̍p, kā in ê hó phiat-pō· o̍h--tǹg-lâi. Jû-lâi hu̍t-chó· chai-iáⁿ chit-chân tāi-chì liáu-āu, to̍h àm-tiong tiám-tuh Tông-thài-chong, ài i ún-chún Sam-chōng khì se-hng chhú-keng. Āu--lâi, Jû-lâi hu̍t-chó· iū-koh hoan-hù Koan-sè-im Phô·-sat to̍h-ài àm-tiong pó·-hō· chí-tiám chhù-keng-jîn, hō· i ē-tàng sūn-lī lâi-kàu se-hng. Iah.. Se-thian lī Tiong-gôan chiâⁿ hn̄g, chi̍t-lō· khâm-khia̍t koh hiong-hiám, kok-lō· iau-mô· kúi-kòai put-chí-á chōe. In-ūi án-ne ê khoan-hē, tī Koan-sè-im Phô·-sat ê chí-sī hā, Sam-chōng sian-āu tiàm pòaⁿ-lō· khioh 3 ê tô·-tē lâi thè i hâng-iau tû-mô·, kái-thoat gûi-hiám. Àn-chiàu Bân-lâm-lâng thôan-thóng ê kóng-hoat, chit 3 ê tô·-tē sī: Kâu-chê-thian (猴齊天/猴齐天), Ti-pat-kài (豬八戒) kah Sa-sēng (沙僧). Chit 3 ê tô·-tē lia̍h-gōa, Sam-chōng ôan-á koh siu-ho̍k 1-chiah Pe̍h-liông-bé. Chū-án-ne, Sam-chōng in su-tô· 4 ê lâng kah chit-chiah Pe̍h-liông-bé, chi̍t-lō· hiang-iau tû-mô·, keng-le̍k kiú-kiú peh-cha̍p-it lān, siū-chīn bû-hān ê hong-song kah khó·-chhó·, kiâⁿ-kòe lóng-chóng cha̍p-bān peh-chheng lí lō·, chòe-āu kàu-teh se-thian Lûi-im-sī, chhú-tit 35-pō· chin-cheng tò-tńg-khì Tāi-tông kò·-hiong. In-ūi tài-liām Sam-chōng su-tô· chèng-lâng chhú-keng chō-hok jîn-kan, kong-tek bû-liōng, Jû-lâi hu̍t-chó· koat-tēng ún-chún in su-tô· 4 ê lâng sêng-hu̍t, chiūⁿ-thiⁿ chò sîn-sian.




#Article 199: Ainu-gú (495 words)


Ainu-gú (aynu itak/アイヌイタㇰ, Ji̍t-bûn: アイヌ語) sī Ji̍t-pún Ainu goân-chū-bîn-cho̍k ê thoân-thóng gú-giân. 

Ainu-gú éng-kòe ê tē-lí hun-pò͘ pí hiān-chāi ke chin khoah, pau-koah Ji̍t-pún Pún-chiu pak-pêng, Pak-hái-tō, Lō͘-se-a ê Sakhalin-tó ê lâm-pêng, kap Kurile-kûn-tó (Ji̍t-gí: 千島列島). Taⁿ chú-iàu tī Pak-hái-tō ū lâng teh iōng, iû-kî sī lâm-pō͘ Saru (沙流) hit tah ê Nibutani (二風谷) siāng hoa̍t-phoat.

Bô lâng khak-si̍t chai-iáⁿ Ainu-lâng tang-tiong ū jōa-chē-lâng ê bó-gú (tē-it gú-giân) sī Ainu-gú. 1 phiⁿ pò-kò jīn-ûi ū 30 ê, chha-put-to lóng 80-hòe í-siōng ê lāu-lâng. Khah pó-siú ê kóng-hoat jīn-ûi ke̍k-ke 100 ê. Le̍k-sú-siōng in-ūi Ainu-lâng chhiâng-chāi hō͘ gōa-cho̍k siat-kè chò tiāⁿ-tio̍h ē bia̍t-chéng ê bîn-cho̍k, Ainu-lâng bô jīn-tông chit khoán sò͘-jī iû-hì.

Siāng oa̍h-thiàu ê sú-iōng-chiá m̄ sī bó-gú jîn-kháu, tian-tò sī āu--lâi chiah o̍h kóng ê tē-2 gú-giân sú-iōng-kûn. In khah chē sī sêng-jîn.

Hiān-tāi tī--leh a̍h sī khah siū tiōng-sī ê hong-giân:

Ainu-gú ê piáu-bīn te̍k-cheng chhin-chhiūⁿ Ji̍t-pún-oē. Chóng--sī, ha̍k-kài jīn-ûi Ainu-gú sī 1 ê ko͘-gú, hām kî-thaⁿ ê gú-giân bô bêng-hián ê chhin-chiâⁿ koan-hē.

Ainu-gú sī SOV-hêng ê gú-giân, hām Ji̍t-gí sio-siâng, chú-sû (S) tī oē-kù thâu-chêng, tōng-sû (V) kòa tī bóe-liu, siū-sû (O) tī tiong-kan. Ainu-gú ū āu-tī-sû (postposition). Bêng-sû ē-sái tàu chò-hóe; siāng bóe-ê sī sû-thâu. Tōng-sû chiap-siū sû-thâu-bóe (affix).

Ainu-gú ê im-chiat kiat-kò͘ sī CV(C). Chú-im hán-tit kiap chò chú-im-chhoàⁿ (consonant cluster).

Bó-im ū 5 ê:
 i     u
 e     o
    a

Chú-im:
 p   t   k   ʔ (glottal stop is not written in transcription)
     s       h
     c (piáu-hiān chhut-lâi sī [ʧ], [ʦ], [ʤ] a̍h [ʣ])
 w   y ([j])
 m   n
     r

/ti/ piáu-hiān chhut-lâi sī [ʧi], /s/ tī/i/ thâu-chêng pìⁿ [ʃ]; tī im-chiat bóe mā pìⁿ [ʃ]. Ū hong-giân-chha: tī Sakhalin hong-giân, im-chiat boé ê /p, t, k, r/ pìⁿ /h/.

Ainu-gú ū im-koân tāng-im (pitch accent) ê hiān-siōng; ū sû-tòe (affix) ê gí-sû, koân-im khǹg tī sû-kin (stem); ah nā siāng-bó-im (diphthong) iah sī tē 1 ê im-chiat-bóe sī chú-im, tō khǹg tī tē 1 ê im-chiat; chhun--ê lóng khǹg tī tē 2 ê im-chiat.

Ainu-gú ū 2 chióng bûn-jī hē-thóng: lô-má-jī kah katakana-sek. Thong-iōng-bé ū chi-oān Ainu choan-iōng ê katakana hû-hō.

yukar: kháu-thoân bûn-ha̍k.

Chêng-jīm siú-siòng Nakasone Yasuhiro tī 1986 nî seng-bêng kóng, Ji̍t-pún bô chió-sò͘ bîn-cho̍k. Ainu jîn-sū jīn-ûi chit ê sū-kiāⁿ tùi in ê ūn-tōng ū le̍k-sú-te̍k ê ì-gī. Chit kù oē mā hoán-èng chhut Ji̍t-pún kòe-khì 200-tang í-lâi ê tông-hòa chèng-chhek. Maher (2001) jīn-ûi chō-chiâⁿ Ainu-gú liû-sit ê in-sò͘ tùi 19 sè-kí chho͘-kî khai-sí tī teh, kàu-kah 20 sè-kí boán-kî chiah bô chok-iōng.

Kayano Sigeru (萱野茂) sī koh-oa̍h ūn-tōng ê tiong-sim jîn-bu̍t. Pak-hái-tō Utari Hia̍p-hōe (北海道ウタリ協会) sī chú-iàu ê cho·-chit chi it.

Bo̍k-chêng sió-ha̍k kap tiong-ha̍k lóng bô Ainu-gú ê khò. Pak-hái-tō ū kúi-nā-keng tāi-ha̍k ū siat Ainu-gú ê khò-têng. Koan-tang tē-khu mā ū tāi-ha̍k ū teh kà Ainu-gú:

Kàu-châi tùi 1980 nî-tāi ū ta̍uh-ta̍uh-á teh hoat-tián, lia̍p-chek.

Maher, J. C. 2001. Akor Itak – our language, your Language: Ainu in Japan. Tī Joshua A. Fishman (pian) ê Can threatened languages be saved? Clevedon: Multilingual Matters.




#Article 200: Kayano Sigeru (385 words)


Kayano Sigeru (萱野茂, 1926 nî 6-goe̍h 15 – 2006 nî 5-goe̍h 6) sī Ji̍t-pún Ainu-cho̍k ūn-tōng ê tāi-piáu jîn-bu̍t. I sī chhut-miâ ê Ainu-gí kóng-kó·-sian, bîn-sio̍k choan-ka, gí-giân choan-ka, mā sī tē-1-ê ji̍p Ji̍t-pún kok-hōe ê Ainu-lâng. I kiám-chhái sī Ji̍t-pún kok-lāi-gōa siāng-kài ū miâ-siaⁿ ê Ainu-lâng.

I tī Pak-hái-tō lâm-pō· Nibutani hit tah chhut-siⁿ. I ê a-má chhiâng-chāi iōng Ainu-gí kóng-kó· hō· i thiaⁿ. Ha̍k-hāu ê tông-o̍h oân-ná Ainu-lâng khah chē, só·-í i pēng bô chhin-chhiūⁿ pa̍t-ūi ê chi̍t-kóa-á Ainu gín-á hō· gōa-lâng khoàⁿ-khin, thí-chhiò. In lāu-pē ū 1 kái hō· kéng-chhat ah--khì, kóng i thau lia̍h âng-liân-hî (kê-hî). Chit ê sū-kiāⁿ éng-hióng Kayano it-seng. I jīn-ûi kóng, Ainu-lâng lia̍h-hî ke̍k-ke lia̍h ū-kàu in chia̍h; ē ke lia̍h ê lâng lóng mā sī î-bîn ji̍p-lâi ê Ji̍t-pún-lâng (hō·-chò shamo), tì-tio̍h kê-hî kiông beh bô tè chhōe. In lāu-pē koàn-sì kòe Ainu-lâng thoân-thóng ê phah-la̍h seng-oa̍h, chū án-ne kui-sì-lâng bô chhōe thâu-lō· chò, āu--lâi soah giàn chia̍h-chiú.

I hām kāng hit iân ê Ainu-lâng hòng-khì thoân-thóng ê seng-oa̍h, khì kā shamo in chò-kang. Kayano khò i ka-kī phah-piàⁿ, kàu kah 1950 nî-tāi chhò chhiū-á ê sū-gia̍p sió-khoá-á ū sêng-chiū. I sêng-jīm chit toāⁿ sî-kan i chhì beh kā Ainu ê it-chhè tàn-hìⁿ-sak, kā ka-kī ê Ainu sin-hūn pàng bē-kì-tit. I chhè put-sî pài-hóng Nibutani ê hia ê ha̍k-chiá. I ū 1 kang hoat-kak lāu-pē kā 1 hāng tiōng-iàu ê Ainu bûn-bu̍t bē hō· gōa-tē-lâng, chū án-ne chiah khai-sí khì siu-chi̍p, chéng-lí Ainu ê bûn-hòa sán-bu̍t. 1972 nî i khui 1 keng Nibutani Ainu Bûn-hòa Chu-liāu-koán tián-lám i ê sêng-kó. Tī 1970 nî-tāi I mî-nôa chhui-sak Ainu-lâng ê gī-tê, kó·-chhui in ê jîn-koân, bûn-hòa, goân-chū-bîn tē-ūi. I khiā tī Ainu-lâng ê koan-tiám siāu-kài Ainu hō· Ji̍t-pún-lâng, Ainu-lâng sio-bat. I ê tù-chok ê tê-châi ū Ainu bîn-kan kò·-sū, thoân-thóng chhiú-gē, sû-tián, chū-toān, téng-téng. I ê chheh mā ū hoan-e̍k.

I tī 1990 nî-tāi thàu-kòe su-hoat koán-tō beh chó·-tòng chèng-hú tī kò·-hiong Nibutani khí chúi-khò·. Āu--lâi pāi-sò·. I tī 1994 nî tāi-piáu in hit khu ji̍p kok-hōe chham-gī-īⁿ; i sio̍k-î Ji̍t-pún Siā-hōe-tóng. Chìn-chêng i bat tùi 1975 nî khai-sí tam-jīm Biratori-teng (平取町) teng-gī-hōe ê gī-oân, lóng-chóng chò 5 kî.

Tī Ainu hiān-tāi sú tang-tiong, Kayano kò-jîn ê kak-sek put-chí-á tiōng-iàu, éng-hióng-la̍t put-chí-á tōa. Siâng-sî i chē-chió ū hō· lâng phoe-phêng kóng, Ainu bûn-hòa kiông beh pìⁿ Kayano bûn-hòa.




#Article 201: Canada (600 words)


Canada koh hō-chò Kanata, ia̍h-sī Ka-ná-tāi kah Kha-ná-tah, sī tī Pak Bí-chiu siāng pak-pêng ê kok-ka. Canada miâ-gī-siōng sī 1 ê ū hiàn-hoat ê ông-kok, cho·-chit-siōng kiâⁿ liân-pang chè-tō·, ū 10 séng, 3 léng-thó·. Canada le̍k-sú siōng mā hō-chò Dominion of Canada/Le Dominion du Canada. Dominion sī goân-chū La-teng-bûn dominus, ì-sù sī thóng-tī. Kó͘-chá Eng-kok iōng-lâi kā i ka tī si̍t-bîn-tē chheng-ho͘ ê thâu-chêng, piáu-sī in ê thóng-tī-khoân.

Āu-lâi, Cartier tio̍h ēng canada chit-ê jī lâi chheng Stadacona siú-niá Donnacona só͘ koán ê thó͘-tē. Tī 1545 nî, Au-chiu ê chheh kap tē-tô͘ khai-sí ēng Canada lâi piáu-sī chit-ê só͘-chāi.

Kàu 17 sè-kí kap 18 sè-kí chá-kî, Canada sī kóng Sin Hoat-lân-se, ia̍h tio̍h sī Sèng Lawrence Hô liû-he̍k kap Toā-ô͘ ê pak hoāⁿ tē-khu. Āu-boé chia-ê thó͘-tē piàn chò Eng-kok ê si̍t-bîn-tē, hun Téng Canada (Upper Canada) kap Hā Canada (Lower Canada), 1841 nî koh ha̍p-pēng chò Canada Séng (Province of Canada).

Tī Hàn-bûn kap Ji̍t-pún ê Hàn-jī, hun-piat kā Canada hoan chò 加拿大 chham 加奈陀. Hiān-sî Bân-lâm-gí ū chiàu 加拿大 kóng Ka-ná-tāi. Nā tī Tâi-oân, mā tiāⁿ kóng Kha-ná-tah ia̍h sī Ka-ná-tah.

Goân-chū-bîn tī Canada í-keng toà ū 10,000 goā-tang. Tī kong-goân 1000-nî chó-iū ê sî-chūn, Viking-lâng ū toà tī hiān-chú-sî Newfoundland pak-hái-hoāⁿ ê L'Anse aux Meadows chi̍t-chām--á. He sī Europa-lâng thâu-chi̍t-pái lâi kàu Canada. Hoat-kok-lâng tī 16 kap 17 sè-kí ê sî-chūn khai-sí poaⁿ-lâi khiā-khí tī Pak-bí-chiu tang-pak-pō·, sī Europa-lâng tī Canada tn̂g-kî tēng-ki ê khí-thâu.

Eng-kok, Hoat-kok kap Se-pan-gâ tī 1763-nî chhiam-tēng Paris Tiâu-iok, kā Chhit-nî Chiàn-cheng siu-soah. Tī chit-ê tiâu-iok lāi-té, Hoat-kok tap-èng hòng-khì i tī Pak-bí-chiu tāi-lio̍k ê si̍t-bîn-tē, kā Canada niū hō· Eng-kok. 

Bí-kok Kek-bēng liáu-āu, si̍t-bîn-tē chi̍t-koá iû-goân hāu-tiong Eng-kok ê lâng chiūⁿ-pak poaⁿ lâi kàuCanada.

Tī 1867-nî, Canada Séng (āu--lâi hun-chò Ontario kap Québec), Nova Scotia kap New Brunswick chit saⁿ-ê si̍t-bîn-tē ha̍p-pèng, kiàn-li̍p Dominion of Canada. Edward Ông-chú Tó kap Newfoundland hit-tang-chūn bô siūⁿ-beh kap choah-ê si̍t-bîn-tē ha̍p-chò-hóe, hun-pia̍t kàu 1873-nî kap 1949-nî chiah ka-ji̍p Canada. 

Eng-kok tī 1931-nî thong-kòe Westminister Hoat-kui, chèng-sek hō· Canada piàn-chò to̍k-li̍p ê kok-ka, ē-tàng ka-kī chè-tēng hoat-lu̍t. Canada tī 1982-nî kā hiàn-hoat ùi Eng-kok soá tò-lâi chhù (patriation of the Constitution), chū-án-ne Canada siu-kái hiàn-hoat m̄-bián koh su-iàu Eng-kok ê tông-ì.

Canada ê nn̄g-ê koaⁿ-hong gí-giân sī Eng-gí kap Hoat-gí.

Tī 1969-nî, Canada kok-hōe thong-kòe gī-àn, chèng-sek kui-tēng Eng-gí kap Hoat-gí tī liân-pang chèng-hú kap kok-hōe--ni̍h sī pêng-téng ê gí-giân. Che sī Canada tē-it-ê Koaⁿ-hong gí-giân hoat-àn (Official Languages Act / Loi sur les langues officielles). I chú-iàu ê bo̍k-tek sī Eng-gí kap Hoat-gí siā-khu ê pó-chûn kap hoat-tián, í-ki̍p hō· chit-nn̄g-ê gí-giân tī Canada siā-hōe ē-tàng pîⁿ-chē-khiā.

Canada chèng-hú tī 1982-nî chèng-sek soan-kò Hiàn-hoat hoat-àn (Constitution Act / Loi constitutionnelle), kî-tiong ê Canada Koân-lī kap chū-iû hiàn-chiong (Canadian Charter of Rights and Freedoms / Charte canadienne des droits et libertés) chìn-chi̍t-pō· hō· liân-pang ki-kò· lāi-bīn nn̄g-ê koaⁿ-hong gí-giân ê tē-ūi kap sú-iōng tit-tio̍h hiàn-hoat ê pó-chèng. Koân-lī kap chū-iû hiàn-chiong kui-tēng:

Chit-má New Brunswick sī Canada î-it chèng-sek siang-gí ê séng. Hoat-gí sī Québec ê koaⁿ-hong gí-giân; kî-thaⁿ poeh-ê séng ê koaⁿ-hong gí-giân lóng sī Eng-gí.

Tî-liáu Eng-gí kap Hoat-gí, kî-thaⁿ gí-gían tī Canada mā chin tiōng-iàu. Kun-kì 2001-nî ê jîn-kháu tiau-cha, 17% Canada-lâng ê bú-gí m̄-sī koaⁿ-hong gí-giân. Kî-tiong jîn-kháu thōng chē ê sī Italia-gí (1.6%), Tek-gí (1.5%), Kńg-tang-ōe (1.1%) kap Punjab-gí (0.9%).

Canada mā ū chiâⁿ chē goân-chū-bîn gí-giân, m̄-koh toā-pō·-hūn ē-hiáu kóng ê lâng jú-lâi jú-chió. Kun-kì kāng chi̍t-ê tiau-cha, bú-gí jîn-kháu khah chē ê goân-chū-bîn gí-giân ū Cree (72,680 lâng, Canada jîn-kháu ê 0.25%), Inuktitut (29,005 lâng, 0.10%), kap Ojibway (20,890 lâng, 0.07%).

Chhiáⁿ chham-khó: Canada ê séng kap léng-thó·




#Article 202: Ji̍t-goa̍t-thâm (364 words)


Ji̍t-goa̍t-thâm (日月潭, Thao-gí: Zintun) sī Tâi-oân siāng tōa ê ô͘, tī Lâm-tâu-koān Hî-tî-hiong, Chúi-soa-liân (水沙連) tē-tài ê tiong-sim ūi-tì.  Ji̍t-goa̍t-thâm sī Tâi-oân tiong-pō· chú-iàu ê 1 ê koan-kong tiám.

Tang-keng 120-tō· 55-hun, pak-hūi 23-tō· 52-hun.  Bīn-chek:  5.4 km².

Ji̍t-goa̍t-thâm tang-hong sī Tiong-iong-soaⁿ-me̍h, se-hong sī pêng-goân.  Pak-hong chiap Po·-lí-tìn, tang-pak chiap Jîn-ài-hiong, tang-lâm sī Sìn-gī-hiong, sai-lâm sī Chúi-lí-hiong, sai-pak sī Kok-sèng-hiong.

Tē-lí siōng, Ji̍t-goa̍t-thâm sio̍k-î Chúi-soa-liân Phûn-tē-kûn ê kî-tiong 1 ê phûn-tē.  Hām hū-kīn ê Thâu-siā, Hî-tî, Po·-lí sio-siâng, kó·-chá lóng sī ô·.  Ji̍t-goa̍t-thâm tī khah koân ê só·-chāi, khah bô lia̍p-chek soa-thô·, hō·-chúi mā ū kàu gia̍h, tì-sú bô ta--khì.  

Hiān-tāi ê Ji̍t-goa̍t-thâm chúi-bīn siāng koân ū 750 m, pí éng-kòe 727 m ke khah koân.

Thâm tiong ū 1 ê sió-tó, kiò chò Lalu-tó.

Ji̍t-goa̍t-thâm pún-chiâⁿ sī goân-chū-bîn Thao-cho̍k khiā-khí ê só·-chāi.  Tī hia ê chng-thâu:  Chúi-siā (水社, mā hō·-chò Chio̍h-ìn 石印).

Thao-cho̍k kiò Ji̍t-goa̍t-thâm hō-chò Zintun.  Tāi-chheng-tè-kok sî-tāi (1821 nî, Tō-kong-goân-nî) ū koaⁿ-oân Tēng Thoân-an (鄧傳安) hō-miâ Ji̍t-goa̍t-thâm.  Ji̍t-goa̍t-thâm ê miâ chin chē:  Chúi-siā Tōa-ô·, Chúi-lí-ô· (水裡湖), Chúi-lí-siā-ô· (-thâm; 水裡社潭), Chúi-siā-hái-á (水社海仔), Tek-ô· (竹湖), Liông-thâm (-ô·), téng-téng.  19 sè-kí bóe ū se-iûⁿ jîn-sū khì hia pài-hóng, chham-koan, pau-koat thoân-kàu-sū Kam-ūi-lîm (1873), Bí-kok seng-bu̍t-ha̍k-ka Joseph Beal Steere, Britain Tè-kok tāi-sài Thomas Lowden Bullock.  In kì-chài ê miâ ū Dragon Lake (Liông-thâm, Liông-ô·), Nin-Isivatan Lake téng-téng.  Kam-ūi-lîm koh hō 1 ê Lake Candidius kì-liām 17 sè-kí Kē-tē-kok thoân-kàu-sū Georgius Candidius.  Chit ê miâ chhut-hiān tī Se-hng ê bûn-hiàn tang-tiong.

Ūi beh phoè-ha̍p Ji̍t-pún tī Tâi-oân hoat-tián khin-kang-gia̍p ê chèng-chhek, Tâi-oân Tiān-le̍k Chu-sek-hōe-siā tī 1919 nî (Tāi-chèng 8 nî) khai-sí tī hia khí hoat-tiān-chhiúⁿ, m̄-koh 3-nî-poàⁿ liáu-āu in-ūi chu-kim bô-kàu, bat thêng-kang, khai-kang kúi-nā-pái.  Kàu-kah 1931 nî (Chiau-hô 6 nî) chiah khêng ū-kàu chu-kim khí 2 ê chúi-pà: Chúi-siā-pà koân 30.3 m, Thâu-siā-pà koân 10.08 m.  Ji̍t-goa̍t-thâm ê chúi-ūi gia̍h koân 18.18 m, bīn-chek tùi pún-té 5.75 km² pìⁿ 7.73 km², té-chúi ê iông-liōng tùi 1.830 bān (?) m³ cheng-ka kàu 1.23 ek m³ (?) (6.72 pōe).  Thao-cho̍k ê chó· tē, pau-koat Lalu-tó (Chu-á-sū), Chio̍h-ìn, Tek-ô· (竹湖), lóng im tī chúi lāi.

Siâng-hit-sî Ji̍t-pún-lâng mā tī hia hoat-tián koan-kong sū-gia̍p.  Thao-cho̍k ê chó·-lêng sèng-tē Lalu-tó kái hō-chò Tamasima (Ji̍t-bûn: 玉島), téng-koân khí 1 ê sîn-siā.

 




#Article 203: Lâm Bí-chiu (105 words)


Lâm Bí-chiu (kán-chheng Lâm-bí) tāi-lio̍k tī Thài-pêng-iûⁿ, Tāi-se-iûⁿ tiong-kan. Hō· chhiah-tō chhiat chò 2 pêng, khah tōa-pêng tī Lâm Poàⁿ-kiû. Panamá Tē-kiap sio-chiap Lâm, Pak Bí-chiu. Lâm Bí-chiu mā ē-sái kóng sī Bí-chiu tāi-lio̍k ê 1 pō·-hūn.

Lâm Bí-chiu pau-koah hù-kīn ê tó-sū; in tōa-pō·-hūn iū tāi-lio̍k téng-koân ê kok-ka koán-hat. Carib-hái ê hái-tó sio̍k-î Pak Bí-chiu. Carib-hái hái-kîⁿ ê Lâm-bí kok-ka oân-ná hō·-chò Carib Lâm Bí-chiu.

Bīn-chek pâi tē-4-ūi (tī A-chiu, Hui-chiu, Pak Bí-chiu āu-piah). Jîn-kháu pâi tē-5-ūi. Pa-se (Brasil) bô-lūn sī bīn-chek a̍h sī jîn-kháu lóng pâi tī chit chiu tē-1-ūi.

Latin Bí-chiu chí Tiong-lâm Bí-chiu chú-iàu ê bûn-hòa-khoan he̍k-chiá kóng bûn-hòa tē-he̍k.




#Article 204: San Marino (181 words)


Siāng Pêng-an ê San Marino Kiōng-hô-kok (Serenissima Repubblica di San Marino, kán-chheng San Marino) sī 1 ê chiok sè ê kok-ka, tiàm tī lâm Au-chiu. I oân-choân hō͘ Í-tāi-lī pau tiâu leh. 2005 nî jîn-kháu bô kàu 3-bān.

San Marino hō· Í-tāi-lī pau tī lāi-té, tī Í-tāi-lī tiong-pak-pō· ê Emilia-Romagna khu kap Marche khu tiong-ng. I tiàm tī Appennini soaⁿ-me̍h, chú-iàu sī soaⁿ-lūn ê tē-hêng.

San Marino bīn-chek 61 km², sī thong Au-chiu tē-3 sè ê kok-ka, kan-taⁿ Monaco hâm Vaticano koh-khah sè. I ê kok-kài lóng-chóng sī 39 kong-lí tn̂g, pí marathon pí-sài chi̍t-pái ài cháu ê tn̂g-tō· koh khah-té--tām-po̍h-á. 

San Marino ê kok-lāi seng-sán chóng-gia̍h ū chhiau-kè 50% sī ùi koan-kong-gia̍p lâi--ê; ta̍k-nî lóng ū 300-goā-bān lâng khì hia chhit-thô. Koan-kong-gia̍p lia̍h-goā, khah tiōng-iàu ê hâng-gia̍p ū kim-hiông, tiān-chú kap hûi-á.

San Marino jîn-bîn múi gō·-tang soán chi̍t-pái Toā-gī-hōe (Consiglio Grande e Generale) ê gī-oân. Chiah-ê gī-oân koh tùi in tang-tiong soán-chhut nn̄g-ê Capitani Reggenti chò kok-ka ê thâu-lâng. Capitani Reggenti chi̍t-pái jīm-kî la̍k-kò-ge̍h, tùi ta̍k-nî ê sì--ge̍h kap cha̍p--ge̍h khai-sí. 

San Marino hun-chò 9-ê siâⁿ-chhī (castello, ho̍k-sò· castelli):




#Article 205: Hōng-hông Ōe-sī Tiong-bûn-tâi (468 words)


Hōng-hông Ōe-sī (凤凰卫视) sī chi̍t-keng kok-chè sèng-chit ê Hôa-gí tiān-sī-tâi, chóng-pō· siat-tī Hiang-káng, i ê chôan-cheng kiò-chòe Hōng-hông Ōe-sī Tiong-bûn-tâi. 

Hōng-hông Ōe-sī, nā beh kóng i ê chiân-sin a̍h-sī kóng téng-pòaⁿ-sì-lâng, kî-si̍t to̍h-sī StarTV kî-hā ê Ōe-sī Tiong-bûn-tâi, kong-gôan 1991 nî khai-sí hòng-sàng tiān-sī chiat-bo̍k. Āu--lâi, StarTV khì hō· Rupert Murdoch chit-ê sin-bûn chi̍p-thôan siu-kó· liáu-āu, gia̍p-chú khai-sí tùi tiān-sī-tâi gôan-té ê ki-kó· kah chiat-bo̍k chìn-hêng kái-cho·. Tang-tiong koh ū 2-ê tâu-chú-jîn ka-ji̍p, chò-hóe keng-êng, chit-2-ê lâng sī Lâu Tiông-lo̍k kah Tân Éng-kî. Kái-kek liáu-āu, tī 1996 nî 3 go̍eh 31 hō, sin--ê tiân-sī-tâi sêng-li̍p, chèng-sek hō·-miâ kiò-chòe Hōng-hông Ōe-sī Tiong-bûn-tâi. Chhú-khì, sū-gia̍p ná chò ná tōa, iū-koh lio̍k-sio̍k khai-thong Tiān-iáⁿ-tâi, Chu-sìn-tâi, Au-chiu-tâi kah Bí-chiu-tâi. 

Hōng-hông Ōe-sī Tiong-bûn-tâi ê chú-chhî-jîn kah chiat-bo̍k phian-chi̍p-jîn thàu-té lâi-chū Tiong-kok Tāi-lio̍k, Hiong-káng kah Tâi-ôan. It-poaⁿ lâi-kóng, kàu-taⁿ, tī Tiong-kok Tāi-lio̍k, ū tit-tio̍h lok-tē-kôan, pī ún-chún tī Tāi-lio̍k chò soan-thôan ê kéng-gōa mûi-thé si̍t-chāi bô kúi ke, ah Hōng-hông Ōe-sī óan-á sǹg 1-ê. 

Ta̍t-tit chú-ì--ê sī, lō·-bóe chiah ka-ji̍p Hōng-hông Ōe-sī ê 2-ūi tōa kó·-tong Lâu Tiông-lo̍k sian-siⁿ kah Tân Éng-kî sian-siⁿ, in 2-ê lâng chêng 2000 nî to̍h khai-sí tâu-chu Hiong-káng chú-iàu ê múi-thé A-chiu Tiān-sī, kàu-taⁿ, in 2-ê lâng óan-á sī A-chiu Tiān-sī kong-si siōng tōa ê kó·-tong.

Chin chōe lâng jīn-ûi Hōng-hông Ōe-sī ê koan-tiám khah áⁿ Tiong-kok Tāi-lio̍k, só·-í bōe-chió chiat-bo̍k pit-su ài têng-sin chè-chok liáu-āu chiah ū-hoat-tō· tiàm Tâi-ôan hòng-sàng. Put-jī-kò, mā ū lâng hoat-tùi téng-bīn ê kóng-hoat, jīn-ûi Hōng-hông Ōe-sī ê koan-tiám khah tiong-li̍p, khah kheh-koan, ki-pún bô siū-tio̍h Tāi-lio̍k a̍h-sī Tâi-ôan koaⁿ-hong ê éng-hiáng. 

Hōng-hông Ōe-sī tī-leh pò-tō hià-ê kok-chè tu̍t-hoat sū-kiāⁿ ê sî, m̄-nā siông-sè, jî-chhiáⁿ chiâⁿ kín. Tiàm sè-kài siōng ê chin chōe só·-chāi, lóng ū Hōng-hông Ōe-sī ê tēng-tiám kì-chiá-chām. Tó-ūi-á hoat-seng tōa tāi-chì, sūi ē-tàng khòaⁿ-tio̍h Hōng-hông Ōe-sī kì-chiá ê hêng-iáⁿ. In-ūi án-ne ê koan-hē, Hōng-hông Ōe-sī tī Tāi-lio̍k ū chin chōe sí-tiong ê koan-chiòng. 

Put-jī-kò, mā ū lâng teh phoe-phêng Hōng-hông Ōe-sī, kóng in tùi-tio̍h Tiong-kok Tāi-lio̍k lōe-pō· ê sin-bûn tháu-té iōng khah pó-siú ê chok-hong lâi chhú-lí, m̄-kóaⁿ khiat-lō· Tai-lio̍k Tong-kio̍k chi̍t-kóa-á bô bîn-chú ê hêng-ûi. 

Hōng-hông Ōe-sī tú-tú sêng-li̍p ê sî-chūn, tiàm Hiong-káng ôan-á m̄-sī chin hiáⁿ-ba̍k, hit-sî Hiang-káng-lâng thàu-té jīn-ûi chit-keng tiān-sī-tâi sī hiàⁿ Tiong-kok Tāi-lio̍k ê mûi-thé, hô-hóng i lóng-sī iōng Phó·-thong-ōe hòng-sàng, chú-iàu ê koan-chiòng sī Tāi-lio̍k-lâng. M̄-koh, chòe-kīn chit kúi ni lâi, Hiang-káng-lâng tùi Hōng-hông Ōe-sī ê khòaⁿ-hoat iú-só· kái-piàn, jî-chhiáⁿ tùi i ná-lâi-ná koan-chu kah tì-ì, siu-sī-lu̍t mā ke-chiok kôan--ê. 

Hōng-hông Ōe-sī Tiong-bûn-tâi chiat-bo̍k hok-khàm--tio̍h ê kok-ka kah tē-khu pau-koah: 

阿富汗,亚美尼亚,Ò-tāi-lī-a、阿塞拜疆,巴林,孟加拉,不丹,文莱,柬埔寨,Tiong-kok,塞浦路斯,格鲁吉亚,关岛,Hiang-káng,Ìn-tō·、Ìn-nî、Iran,I-lak,Í-sek-lia̍t、Ji̍t-pún,约旦,哈萨克斯坦,pak-hân、Lâm-hân,科威特,吉尔吉斯,老挝,黎巴嫩,Ò-mn̂g,Má-lâi-se-a,马尔代夫,Bông-kó·,缅甸,尼泊尔,新西兰,阿曼,Pa-ki-su-thán,巴布亚新几内亚,Hui-lu̍t-pin,卡塔尔,Lō·-se-a,沙特阿拉伯,锡金,Sin-ka-pho,斯里兰卡,叙利亚,Tâi-ôan,塔吉克斯坦,Thài-kok,土库曼斯坦,阿拉伯联合酋长国,乌兹别克斯坦,Oa̍t-lâm,也门 

Chu-sìn-tâi thong-kòe A-ōe-3-hō ōe-chheⁿ hoat-siā, taⁿ hok-khàm 50-gōa-ê kok-ka kah tē-khu; iu-kok thong-kòe Hiang-káng iú-sòaⁿ tiān-sī tē-79 pîn-tō, NOW koan-pîn tiān-sī tē-66 pîn-tō kah Ò-mn̂g iú-sòaⁿ tiān-sī tē-19 pîn-tō teh chò hòng-sàng, chóng siu-sī-hō· chhiau-kòe 60-bān. 

Tiān-iáⁿ-tâi thong-kòe iú-sòaⁿ bāng-lo̍k kah chiú-tiàm chiap-siu, taⁿ í-keng hok-khàm chéng-kô Tiong-kok Tāi-lio̍k. 

Au-bí-tâi ê hok-khàm chêng-hóng: 




#Article 206: Smangus (453 words)


Smangus (Hôa-gí: 司馬庫斯) sī Tâi-oân Tayal-cho̍k ê 1 ê pō·-lo̍k siā-khu, tī Sin-tek-koān Chiam-chio̍h-hiong, hái-poat 1500 kong-chhioh ê soaⁿ-tē.  Oá-kīn Thô-hn̂g, Gî-lân ê piⁿ-kài.  In-ūi tn̂g-kî kau-thong bô lī-piān, Smangus hō· lâng jīn-ûi sī Tâi-oân siāng phian-phiah ê goân-chū-bîn pō·-lo̍k.

Tī 2004 nî in chham-khó Í-sek-lia̍t ê kibbutz ūn-tōng, khai-sí chhì kiâⁿ kong-siā ê siā-khu keng-chè cho·-chit.

Smangus chit ê miâ kì-liām chū-bîn ê 1 ūi chó·-sian, hō·-chò Mangus, sī 1 khoán chun-chheng.

Smangus sio̍k-î Tayal-cho̍k ê Mrqwang hun-ki.  Tī Ji̍t-pún sî-tāi, Mrqwang bat hām lēng-gōa 1 ê hun-ki Knazi hoat-seng chiàn-cheng.

Chiàn-hóe hoa--khì liáu-āu, Smangus sóa khì tī (抬耀) pō·-lo̍k.  Āu--lâi koh phoè-ha̍p Ji̍t-pún chèng-chhek sóa khì Sin-lo̍k-chhoan (新樂村) (拉號) pō·-lo̍k kap Chiáu-chhùi (鳥嘴) pō·-lo̍k.

Chiàn-āu in poaⁿ tńg khì goân-hiong.  Hit tah hām gōa-kài kau-thong bô lī-piān.  Kiâⁿ-kha kúi-nā-tiám-cheng chiah ē-tit kàu Sin-kong Pō·-lo̍k (新光), tī hia liân-lo̍k gōa-kài he̍k-chiá bé-bē, kau-oāⁿ bu̍t-chu.  1979 nî khai-sí ū khan tiān-khì, m̄-koh kàu-kah 1995 nî-té chiah ū chhut-ji̍p ê lō·.

Smangus ê jîn-kháu iok-lio̍k 135 lâng, chha-put-to lóng Tayal-lâng.  In chú-iàu sī Ki-tok-kàu-tô·.  Kàu-hōe sio̍k-î Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Tayal Tiong-hōe.  2004 nî hit-chām-á thâu-lâng sī 1-ūi Icyh Sulong (69-hòe).  In kóng ê Tayal-gú sī squliq hong-giân.  Siàu-liân-lâng ū teh sú-iōng bó-gú.

Phah-la̍h kap phut-sio lông-gia̍p (slash-and-burn) sī in thoân-thóng ê keng-chè hoat-tō·.

Āu--lâi (1991 nî) ū cho̍k-lâng hoat-kiàn Smangus khah tang ū 1 tah choân sī tōa-châng sîn-bo̍k.  Thong-lō· liáu-āu koan-kong-kheh ke chin chē.  Mā khai-sí ū gōa-tē lâng khì hia beh bé thó·-tē.  Siàu-liân-pòe khai-sí lī-khui khì kàu gōa-tē chia̍h thâu-lō·.  Pō·-lo̍k seng-oa̍h ū tōa kái-piàn.  

Choè-kīn kúi-nî Tâi-oân khai-sí sî-kiâⁿ seng-thài koan-kong.  Smangus 1 lé-pài ū kúi-nā-pah ê gōa-tē lâng khì in hia him-sióng sîn-bo̍k kiam liáu-kái, thé-giām Tayal-cho̍k ê seng-oa̍h.  Smangus phoè-ha̍p chit ê tiâu-liû, hoat-tián koan-kong-gia̍p.  In tī 1990 nî-tāi bóe-kî khai-sí khí pia̍t-chong hō· koan-kong-kheh tòa.  M̄-koh in lōe-pō· tùi chia ê hoat-tián ū cheng-gī.  Ū lâng hoan-ló chhù-piⁿ-keh-piah ē ūi keng-chè lī-ek sio-tak, tì-tio̍h chèⁿ su hit hong kā chó·-tē bē hō· gōa-tē lâng.  Tī 2004 nî in 1 tīn thâu-lâng hóng-mn̄g Í-sek-lia̍t, beh liáu-kài hia ê Iû-thài-lâng án-choáⁿ hoa̍t-lo̍h in ê kibbutz siā-khu.  In koat-tēng tī thoân-thóng ê pō·-lo̍k seng-oa̍h chit ê ki-chhó· téng-koân, ē-sái koh chìn-1-pō· siat-kè kong-ke châi-sán ê chè-tō·.

Hiān-chhú-sî tōa-lâng pài-1kàu pài-5 chò-kang (khó-pí kóng chí-chia̍h, siu-lí lō·), pài-5 hioh-khùn, pài-6, lé-pài ho̍k-bū koan-kong-kheh.  Ta̍k-ê sêng-jîn ē-tàng pun Tâi-phiò 1-bān-kho· ê goe̍h-kip.  Chia̍h-mi̍h, i-liâu, ha̍k-hùi téng-téng ê khai-siau lóng tùi kong-ke ê hō·-thâu chi-chhut.  Ū 3 ke Smangus-lâng tùi gōa-tē tńg khì hia khiā-khí; éng-kòe m̄-bat ū lâng poaⁿ tńg khì.

Smangus kìm-chiú, koan-kong-kheh kāng-khoán bē-sái lim chiú.  In beh phiah-bián pa̍t-ūi goân-chū-bîn siā-khu tú--tio̍h ê chiú-cheng tiòng-to̍k chit ê siā-hōe būn-tê.  Kìm-chiú ê lí-iû chi̍t-pō·-hūn mā tòe Ki-tok-kàu ê thoân-thóng.

 




#Article 207: Hái-gû (190 words)


Hái-gû sī 1 khoán tōa-phiāng ê hái-té chhī-leng tōng-bu̍t, sī Trichechidae-kho, Trichechus-sio̍k ê chéng.  Hái-gû gōa-hêng chhin-chhiūⁿ jû-kùn (儒艮), cheng-chha thâu-khak-kut kah bóe-liu bô kāng hêng.  Hái-gû bóe kui sìⁿ, bô chhiūⁿ jû-kùn bóe ū khui-chhe.  Hái-gû chia̍h chhài, tōa pō·-hūn sî-kan tī chhián-chúi chhoē-chia̍h (thó-chia̍h).

Hái-gû tī Bí-chiu pak, tiong, lâm-pêng ê chhián-hái-kîⁿ làm-tē (pau-koah Carib-haí) lóng ū-tè-chhōe.

Chéng:

Se Ìn-tō· chéng ū khu̍t-chéng ê gûi-ki.  In tī chū-jiân-kài bô te̍k-jîn, m̄-koh in-ūi lâng ná lâi ná chē ê koan-hē, hái-kîⁿ làm-tē chió--khì; oân-ná ū chē-chē hái-gû khì hō· chûn-á ê chū-tōng chûn-poe (ia̍p-á/propeller) ká tio̍h-siong, a̍h sī kóng chia̍h-tio̍h hî-tiò-á soàⁿ, kau-á, téng-téng ê jîn-chō-bu̍t.  Hî-tiò-á soàⁿ nā bô-sòe-jī thun lo̍h pak, bián lōa-kú ê sî-kan, hái-gû tō ē sí--khì.

Hái-gû chhiâng-chāi chū-chi̍p tī hoat-tiān-chhiáng hū-kīn ê chúi--ni̍h.  In taⁿ giàn chit khoán bô chū-jiân ê un-chúi, bô chhiūⁿ í-chá ē àn-sî sóa khì thian-jiân ê sio-chúi.  In-ūi Bí-kok ū-ê hoat-tiān-chhiáng tit-beh kuiⁿ-tiāu, chit-mái in hia ê Hî kap Iá-seng Tōng-bu̍t Ho̍k-bū-kio̍k mā tng-leh siūⁿ pān-hoat pó-hō a̍h-sī chhòng-chō sek-ha̍p hái-gû seng-o̍ah ê khôan-kéng, bo̍k-tek sī beh hō· hià-ê hái-gû ē-tàng éng-góan ū sio-lō ê hái-chúi thang-hó siû.




#Article 208: Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi (534 words)


Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi (中国中央电视台/CCTV), Tiong-kok kok-ka tiān-sī-tâi, 1958 nî 5 goeh 1 hō chhì pò· chiat-bo̍k, kāng-nî 9 ge̍h 2 hō chèng-sek khai-thong. Tiān-sī-tâi tú sêng-li̍p ê sî, miâ hō·-chò Pak-kiaⁿ Tiān-sī-tâi, chêng 1978 nî 5 ge̍h 1 hō, kóe miâ Tiong-iong Tiān-sī-tâi, Eng-bûn kán-chheng sī CCTV, kàu-taⁿ í-keng hoat-tián chiâⁿ-chòe chi̍p-ha̍p tiān-sī, tiān-iáⁿ, khá-thong chè-chok, bāng-lō·, pò-chóa, sò·-ūi tiān-sī téng kok-chióng múi-thé kong-lêng chāi-lāi ê tōa-hêng sin-bûn gû-lio̍k ki-kò·, hêng-sêng mûi-thé soan-thôan, kóng-kó keng-êng kah sán-gia̍p thok-tián chit-khóan to-gôan-hòa keng-eng ê kiok-bīn. 

Tiong-iong Tiān-sī-tâi sī Tiong-kok siōng tiōng-iàu ê sin-bûn gû-lio̍k ki-kò·, sī chi̍p-chèng-tóng kah chèng-hú siāng tiōng-iàu ê soan-thôan bú-khì, i tī chôan-kok jîn-bîn tang-tiong ê tē-ūi mā sī bô lâng pí-ē-tio̍h. Tiong-kok-lâng thàu-té thong-kòe Tiong-iong-tâi liáu-kài gōa-khàu ê sè-kài, ah sè-kài óan-á chia̍p-chia̍p keng-kòe Tiong-iong-tâi teh se̍k-sāi Tiong-kok. 

Tiong-kok chêng kái-kek khai-hòng liáu-āu, Tiong-iong Tiān-sī-tâi to̍h hoat-tián kài kín, piàn-hòa kài chia̍p. Bo̍k-chiân, Tiong-iong-tâi lóng-chóng khai-pān 15 thò ê tiān-sī chiat-bo̍k, kū-thé pau-koah: sin-bûn-tâi, chong-ha̍p-tâi, keng-chè-tâi, chong-gē-tâi, kok-chè pîn-tō, thé-io̍k-tâi, lông-giap kun-sū tâi, tiān-sī-kio̍k pîn-tō, Eng-gú-tâi, kho-kàu-tâi, hì-khio̍k pîn-tō, se-pō· pîn-tō, siáu-jî pîn-tō, im-ga̍k-tāi téng-téng, i ê lāi-iông chha-put-to í-keng hok-khàm Tiong-kok siā-hōe seng-o̍ah ê kok-ê léng-he̍k. Chôan-pō· tiān-sī chiat-bo̍k lóng-chóng tit-beh 400 tòng, múi kang hòng-sàng ê sî-kan chhiau-kòe 270 tiám-cheng, kî-tiong sio̍k-î kā-kī chè-chok ê chiat-bo̍k liōng-kî-iok-á chiàm 7-siâⁿ-pòaⁿ. Tiong-iong-tāi chú-iàu ê sī sú-iōng Tiong-bûn (Hôa-gí), sòa--lâi sī Eng-gú, che í-gōa, óan-á ū chió-sò· ê Hoat-gú, Se-pan-gâ-gú, Bân-lâm-gú kah Kńg-tang-ōe ê chiat-bo̍k. Tiong-iong-tâi tī Tiong-kok Tāi-liok ê jîn-khàu hok-khàm-lu̍t ta̍t-kàu 90%, koan-chiòng lâng-sò· chhiau-kòe 11-ek. Kî-tiông, tē-4-tâi sī Tiong-bûn kok-chè pîn-tō, tē-9-tâi sī Eng-gú pîn-tō. Chit 2 tâi tiān-sī chiat-bo̍k thong-kòe ōe-chheⁿ thôan-sàng ê ki-su̍t, ē-tàng hok-khàm chôan sè-kài.

Tiong-iong Tiān-sī-tâi sin-hō hoat-siā siat-pī taⁿ i-keng kū-pī siong-tong ê kui-bô·, hoat-siā ê ki-su̍t mā í-keng ta̍t-kàu sè-kài sian-chìn chúi-pêng. Î-tōng tē-bīn ōe-chheⁿ he-thióng (DSNG) ū hoat-tō· sûi-sî chiam-tùi tiōng-tōa sin-bûn sū-kiāⁿ chò hiān-tiûⁿ ti̍t-pò·. Chiat-bo̍k chè-chok, sìn-hō· thôan-sàng, ōe-chheⁿ chóan-hoat, sin-bûn hôe-sàng, chôan-pō· lóng-chóng si̍t-hiān sò·-jī-hòa; to-mûi-thé-bāng(多媒体联网) hē-thóng, ū-kóa-á í-keng si̍t-hiān chu-gôan kiōng-hiáng, chho·-pō· hêng-sêng pān-kong chū-tōng-hòa kah tì-lêng-hòa ê kóan-lí thé-hē.

Tiong-iong Tiān-sī-tâi bo̍k-chiân sī kok-ka hù-pō·-kip ê hêng-chèng tan-ūi, lāi-pō· siat 15 ê kho-sek, ôan-kang tit-beh chiâⁿ-bān lâng. Tit-sio̍k tan-ūi(直属单位) pau-koah Tiong-kok Tiān-sī-kio̍k Chè-chok Tiong-sim, Tiong-iong Sin-bûn-kí-lio̍k Tiān-iáⁿ Chè-pìⁿ-chhiúⁿ, Pak-kiaⁿ Kho-hak kàu-iok Tiān-iáⁿ Chè-pìⁿ-chhiúⁿ téng-téng. 

Iong-sī Kok-chè Bāng-lo̍k sī Tiong-kok 6 tōa sin-bûn bāng-chām chi-it. 

Tiong-kok Tiān-sī-pò pêng-kin ê hoat-hêng-liōng chhiau-kòe 300-bān hūn, chôan-kok pâi tē-it. 

Tiān-sī Gián-kiù sī chôan-kok tē-it pún kong-khai chhut-pán ê tiān-sī choan-gia̍p lí-lūn khan-bu̍t. 

Iû Tiong-iong Tiān-sī-tâi to̍k-chu keng-êng ê Tiong-kok Kok-chè Tiān-sī Chóng-kong-si chú-iàu sī chè-chok kah hoat-hêng tiān-sī chiat-bo̍k, kiam chò tiān-sī ki-su̍t ho̍k-bū, tiāu-cha chu-sûn, kóng-kò tāi-lí ê gia̍p-bū, sī kok-lāi sia̍p-ki̍p si̍t-gia̍p tâu-chu kah chu-pún ūn-chok ê chhiau-tōa-hêng chip-thôan kong-si; sī keng-kòe Kok-bū-īⁿ phoe-chún--ê, ûi-it ē-tàng keng-êng tiān-sī chiat-bo̍k pán-kôan kok-chè kau-e̍k ê kong-si. Tiong-kok Kok-chè Tiān-sī Chóng-kong-si bo̍k-chiân í-keng kiàn-li̍p 1-ê hok-khàm chôan-kiû 36-ê kok-ka, kóan-ha̍t 145 keng chú-kong-si ê chiat-bo̍k êng-siau bāng-lo̍k, tī Kang-so·-séng Bû-sek-chhī, Kńg-tang-séng Lâm-hái-chhī, Soaⁿ-tang-séng Ui-hái-chhī, Hô-pak-séng Tok-chiu-chhī (涿州市) téng só·-chāi khí kúi-nā-chō bô-kāng kiàn-tiok kui-bô· ê iáⁿ-sī-siâⁿ. 

Kàu 2000 nî nî-bóe, Tiong-iong Tiān-sī-tâi chéng-kô ki-kò· ê kò·-tēng chu-sán chóng kim-gia̍h ta̍t-kàu 54-ek kho· Jîn-bîn-pē. Ah 2001 nî chôan-nî ê siu-ji̍p chhiau-kòe 60-ek kho· Jîn-bîn-pē, tī chôan-kok kok sin-bûn mûi-thé tang-tiong pâi tē-it.




#Article 209: Sin-káng bûn-su (474 words)


Sin-káng bûn-su (新港文書) chí hiān-chāi Tâi-oân Tâi-lâm hit tah ê pêⁿ-po͘-cho̍k siā-kûn só͘ lâu--lo̍h-lâi ê thó͘-tē sòe--lâng, bé-bē, chioh-chîⁿ chit hong-bīn ê khè-iok bûn-su, Hàn-jîn bîn-kan kiò hō-chò hoan-á-khè (番仔契). Tùi bûn-su só͘ sú-iōng ê gí-giân lâi khoàⁿ, ū kan-na iōng Lô-má-jī phèng-im su-siá ê Pêⁿ-po͘-oē tan-gí bûn-su, oân-á ū Hàn-gí, Pêⁿ-po͘-oē tùi-chiò ê siang-gí bûn-su. Taⁿ iok-lio̍k ū 140-gōa-kiāⁿ ū pó-chûn. Sui-jiân sī gián-kiù Pêⁿ-po͘ bûn-hòa, Tâi-oân chá-chêng le̍k-sú ê tin-kùi châi-liāu, put-jî-kò in-ūi Sin-káng-gí sit-thoân, taⁿ bián-kióng ū châi-tiāu kái-tha̍k ê ha̍k-chiá bô kúi-ê-á.

Só͘-kóng ê Sin-káng-gí sī teh chí kin-á-ji̍t Tâi-lâm tē-tài ê Siraya-cho̍k goân-chū-bîn in sú-iōng ê oē-gí. Tī Liân-ha̍p Tang Ìn-tō͘ Kong-si (Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC) thóng-tī Tâi-oân chit toāⁿ sî-kan (1624 nî - 1662 nî), Hô-lân (?) soan-kàu-su ūi beh thoân-kàu kiam sak chèng-tī sū-bū, m̄-nā chhin-sin ha̍k-si̍p chāi-tē gí-giân, mā lī-iōng Lô-má-jī pian Lâm-tó-gí ê sû-tián, jî-chhiáⁿ iōng Lô-má-jī kà-sī tong-tē ê Pêⁿ-po͘-á o̍h siá ka-kī ê gí-giân.

Tī 1625 hit nî, koán-hat Tâi-oân ê hêng-chèng-koaⁿ Maarten Sonck iau-kiû Hô-lân (?) bó-kok chhe-phài 2~3 ê ū châi-tiāu tha̍k-keng,kà-sī goân-chū-bîn ê soan-kàu-su lâi Tâi. Thâu-1-phoe phài--lâi ê lâng soah sī bô koân pān sé-lé ê thàm-hóng thoân-tō. Kàu-kah 1627 nî 6-goe̍h chiah ū tē-1-ê chiàⁿ-káng ê kàu-khu bo̍k-su Georgius Candidius (Kan-tī-sū, 干治士) kàu Tâi-oân, liáu-āu chiah chèng-sek khai-sí Kē-tē-kok tiàm Tâi-oân ê thoân-kàu sū-gia̍p. Thâu-khí-seng tī Sin-káng-siā chhì pān; in tī 1630 nî kui-tīn piáu-sī goān-ì chiap-siū Ki-tok-kàu sìn-gióng.

Chit-kóa-á phài-chù tī Tâi-oân ê soan-kàu-su tû-liáu thoân-kàu í-gōa, mā pian-chi̍p kok-chióng ê sû-tián, kàu-gī-su, khó-pí kóng Sin-káng-gí ê Má-thài Hok-im-su, Favorlang sû-lūi, téng-téng, āu--lâi chiâⁿ-chò ha̍k-chiá gián-kiù Goân-chū-bîn-gí ê kin-kì.

Kē-tē-lâng thóng-tī Tâi-oân chiah 38 tang nā-niā, chóng-sī tùi Tâi-oân bûn-hòa ê hoat-tián ū siong-tong ê éng-hióng. Chhin-chhiūⁿ Sin-káng-bûn-su lâi kóng, hiān-chú-sî khoàⁿ-ē-tio̍h siāng boán-kî ê bûn-su, sī tī 1813 nî oân-sêng ê -- lî Kē-tē-lâng lī-khui Tâi-oân (1662 nî) to-iā chhiau-kòe 150 tang ah, iû-goân ū lâng chiap-sòa iōng hit thò lô-má-jī lâi chìn-hêng khè-iok bûn-su ê khang-khòe.

Sin-káng-bûn-su ê kái-tho̍k m̄-nā tùi gí-giân-ha̍k ê ha̍k-būn ū pang-chō͘, tùi liáu-kái Pêⁿ-po͘-á cho̍k-kûn, le̍k-sú, siā-hōe iā ū chiâⁿ tōa ê kòng-hiàn. Chóng--sī, sui-jiân kóng Murakami tī 1933 nî tō chiong Sin-káng Bûn-su khan-hêng--chhut-lâi, hit pún chheh chhut-pán liáu-āu, soah chió lâng liâu-lo̍h-khì chò kái-tha̍k ê khang-khòe, it-poaⁿ mā lia̍h-chún bô kái-tha̍k ê hoat-tō͘. Chêng-kàu-taⁿ bat ū Murakami, Ogawa, Ong Ka-im téng-jîn chhì-tha̍k--kòe, kî-tiong Ong Ka-im sǹg bat siāng chē sû-lūi.

Kái-tha̍k Sin-káng-bûn-su ū 2 chióng pān-hoat. Chi̍t-ê sī lī-iōng hiān-chûn ê Sin-káng-oē sû-lūi chi̍p, chhin-chhiūⁿ Vocabulary of the Formosan Language: Compiled from the Utrecht Manuscripts chit hūn chu-liāu lóng-chóng khioh 1070 tiâu sû (Murakami ê tù-chok oân-á ū siu, jî-chhiáⁿ kah Eng-bûn soat-bêng). Lēng-gōa 1 hūn chu-liāu sī Chheng-tāi tē-hng-chì Chu-lô-koān-chì (諸羅縣志) tē-8-kńg Hong-sio̍k-chì, Hoan-sio̍k-khó, Hong-giân (風俗志‧番俗考‧方言), iok-lio̍k khioh 250 sû. Tē-2-pō͘ sī lī-iōng siang-gí tùi-chiò ê bûn-su kái-tha̍k; sui-bóng bô lóng sī ti̍t-e̍k ê oē-kù, iá-sī tha̍k-ū--tām-po̍h-á.




#Article 210: Pin-nn̂g Se-si (344 words)


Pin-nn̂g Se-si sī Tâi-oân tī lō·-piⁿ táⁿ-á he̍k-chiá tiàn-bīn bē pin-nn̂g ê siàu-liân cha-bó·.  In-ūi Pin-nn̂g sán-gia̍p kēng-cheng ke̍k-lia̍t, thâu-ke iau-kiû kò· tàⁿ-á ê siàu-lú chhēng-chhah ài iáⁿ-ba̍k, tōa-táⁿ, chiah ē-tit-thang chio seng-lí, só·-í āu--lâi hō-miâ chò Se-si.  Pin-nn̂g Se-si sī Tâi-oân pîn-nn̂g bûn-hòa ê 1 ê siā-hōe hiān-siōng.

Pin-nn̂g Se-si ê lâng-kheh chú-iàu sī chò-kang-á lâng, te̍k-pia̍t sī sái tn̂g lō· ê tho·-lá-khuh (hòe-chhia) su-ki.  Pō· pin-nn̂g ū thê-sin ê chok-iōng.  Kēng-cheng siāng ke̍k-lia̍t ê só·-chāi tī ko-sok kong-lō· kau-liû-tō hù-kīn.  Pin-nn̂g-tàⁿ tû-liáu bē pin-nn̂g í-gōa, mā bē hun, lài-tah, chhia-phiò, chhái-koàn.  Kéng-chhat ū sî ē pài-thok Pin-nn̂g Se-si tàu chù-ì in beh ti̍h ê hiâm-hoān.

Pin-nn̂g Se-si oân-ná sī chò-kang-á pōe-kéng.  Ū lâng chho·-tiong tha̍k bô pit-gia̍p tō khì chia̍h thâu-lō·.  Kéng-khì bái ê nî-chūn, ū-ê sī chhù--lìn chú-iàu ê keng-chè lâi-goân.  In-ūi nî-hòe, ha̍k-le̍k lóng bô-kàu chu-keh, thâu-lō· ê soán-te̍k khah chió.  Chhin-chhiūⁿ it-poaⁿ ê piān-lī-tiàm iau-kiû ū ko-tiong í-siōng ê thêng-tō·.  Pin-nn̂g-tàⁿ ê siu-ji̍p pí-kàu-te̍k mā ū khah hó--tām-po̍h-á.

Pin-nn̂g Se-si hām pin-nn̂g pún-sin kāng-khoán ū cheng-gī.  Mûi-thé ê pò-tō khah chē sī hù-bīn--ê, tì-tio̍h Pin-nn̂g Se-si hām kì-chiá ê koan-hē bô hó.  Siā-hōe khai-sí ū siaⁿ-im iau-kiû koán-lí Pin-nn̂g Se-si ê chhēng-chhah.  Chu Li̍p-lûn chú-chhî ê Thô-hn̂g koān-chèng-hú tī 2002 nî 9-goe̍h 17 hoat-piáu 3 Put chèng-chhek, iau-kiû Pin-nn̂g Se-si mài hiàn heng-khám, pak-tó· kah kha-chhng 3 ê pō·-ūi.  Chit ê kui-tēng ín-khí siā-hōe tōa gī-lūn.  Keh-tńg-ji̍t sûi ū chi̍t-kóa-á cha-bó· thoân-thé khòng-gī.  In jīn-ûi kóng, che sī 1 khoán kai-kip khî-sī.  Pêⁿ-pêⁿ saⁿ chhēng chió, kok-chè model hō· lâng chún-chò ko-sióng, ah ē-kai-chân cha-bó· gín-á chhēng chió tō pìⁿ kē-lō·, tì-tio̍h éng-hióng in thàn-chia̍h ê 1 ê pō·-sò·, mā chó·-tòng in tián-sī ka-kī sin-khu ê chū-iû.  3 put āu--lâi kái chò put hông-gāi kau-thong, put ûi-hoán lô-kang siong-koan ê hoat-lēng, put kòe-hūn pō-lō·. 

Siâng-sî oân-ná ū kî-thaⁿ ê cha-bó· thoân-thé hoat-piáu bô siâng ê khoàⁿ-hoat.  Lē-hiong Ki-kim-hōe jīn-ûi Pin-nn̂g Se-si ê khang-khòe pún-chit-siōng sī 1 khoán keng-chè kiam sèng ê pak-siah.  Pin-nn̂g Se-si tùi ka-kī ê sin-khu si̍t-chāi bô siáⁿ chū-chú-sèng; chu-pún chú-gī, hū-koân thé-chè kā cha-bó·-lâng bu̍t-hòa.




#Article 211: Ná-ui-gí (643 words)


Ná-ui-gí (Ná-ui-bûn: ) sī thong-hêng tī Ná-ui ê chi̍t-chióng Pak German giân-gú. Ná-ui-gí hām Sūi-tián-gí kap Tan-be̍h-gí ū chin-chhim ê koan-hē, chia-ê gí-giân ki-pún-siōng ē-sài siō-thong. 

Ná-ui-gí ū 2-chióng koaⁿ-hong ê chiàⁿ-jī-hoat : Bokmål (Bûn-giân Norge-bûn) kap Nynorsk (Sin Ná-ui-bûn). Lēng-goā koh ū Riksmål kap Høgnorsk chit 2-chióng chiàⁿ-jī-hoat. Riksmål kap Bokmål ê cheng-chha bô goā-toā. Høgnorsk sī khah chió-sò· ê siá-hoat. Ná-ui kok-lāi chha-put-to 85-90% ê lâng iōng Bokmål, 10-15% ê lâng iōng Nynorsk siá Ná-ui-gí. Nynorsk chú-iàu thong-hêng tī Ná-ui ê se-pō· tē-khu. Si̍t-chè-siōng, 70-75 % ê lâng kóng ê Ná-ui-gí thó͘-ōe khah oá Nynorsk. Ū-ê só·-chāi kóng ê Ná-ui-gí thó͘-ōe kap thong-hêng ê Ná-ui-gí cheng-chha chin-toā, goā-tē ê Ná-ui-lâng khó-lêng ê thiaⁿ-bô.

Hiān-chú-sî thong-hêng tī Scandinavia tē-khu ê gí-giân sī àn kó·-chá ê Ná-ui gí-giân ián-piàn lâi-ê. Kin-kù thôan-thóng, Harald Fairhair Ông tī 872 nî thóng-it Ná-ui. Hit tong-sî ū iōng chi̍t-chióng kán-tan ê runic jī-bó lâi siá-jī. Iōng chio̍h-pi téng siá ê bûn-jī lâi khoàⁿ, bô-kâng só·-chāi kóng ê kó·-chá Norse gí cheng-chha bô-tōa. 1030 nî chó-iū, ki-tok-kàu thoân-ji̍p Norge, kah Latin jī-bó ín-chìn Ná-ui. 1 ê sè-kí liáu-aū, iōng Latin jī siá ê Ná-ui gí-bûn khai-sí chhut-hiān. Chha-put-to mā sī tī chit-ê sî-kan, Ná-ui-gí kap Ná-ui chhù-piⁿ thong-hêng ê gí-giân cheng-chha ná lâi ná toā.

Ná-ui-gí ū 29 ê jī-bó, thâu-chêng 26 ê kap Eng-gí iōng ê Latin jī-bó sio-siāng. Chòe-āu ke 3-ê jī-bó Æ, Ø kap Å. Tî-liáu che 29-ê jī-bó, ū iōng chi̍t-koá-á phiat-im hû-hō tī kui-ê bó-im téng-kôang: à, é, è, ê, ó, ò, ô. Chia-ê phiat-im hû-hō ê sú-iōng bô kiông-chè-sèng. M̄-koh, ū chió-sò· ê lē, ū phiat-im hû-hō ê gí-sū kap bô phiat-im hû-hō ê gí-sū ê ì-sù chha chin-chē. Pí-lūn-kóng:
for (for), fór (went), fòr (meadow) and fôr (fodder).

Kap chin-chē Au-chiu ê kok-ka sio-siâng, Ná-ui ū chi̍t-ê koaⁿ-hong ê úi-gôan-hōe kiò Norsk språkråd.
Chit-ê úi-gôan-hōe koat-tēng sia-mi̍h sńg chèng-sek, piau-chún ê Ná-ui-gí jī-sû, bûn-hoat, kap jī-sû ê siá-hoat.
Têng-kú í-lâi, úi-gôan-hōe chò chhut-lâi ê piau-chún tiāⁿ-tiāⁿ ín-khí cheng-gī. Mā ē-sái kóng iá ū chin-chē sū-kan su-iàu ún-gôan-hōe khì án-nāi.

Ná-ui kàu taⁿ iû-gôan ū 2-thò koaⁿ-hong, chèng-sek ê bûn-jī siá-hoat/chiàⁿ-jī-hoat: Bokmål kap Nynorsk.
Bokmål chit-chióng kap m̄-sī koaⁿ-hong chèng-sek ê Riksmål chit 2-chióng ka khì-lâi chiàm (86-90 %).
Nynorsk chiàm (10-12 %). Nynorsk has its strongholds in Western Norway and the inland valleys. 

In national broadcasting all scripted material is spoken in either Bokmål or Nynorsk, while interviews, talks etc. may be spoken in the dialect of the person speaking.

Tōa-pō·-hūn ê lâng lóng tông-ì, in-ùi hong-giân kap hong-giân chi-kan ê cheng-chha án chin-sè kàu chin-tōa lóng ū, chin pháiⁿ kho·-kè ū kui-chióng hong-giân.

Chha-put-to· 85.3 % ê kok-tiong-seng kap sió-ha̍k-seng ê kàu-iok iōng Bokmål, 14.5% iōng Nynorsk. 18 kip í-siōng ê ha̍k-seng pit-su-iàu 2-chióng lóng ē-hiáu.

Ná-ui ū 434 ê hêng-chèng-khu, kî-tiong 162 ê hêng-chèng-khu koat-tēng iōng Bokmål ka tiong-iong chèng-hú kau-thong, 116 ê hêng-chèng-khu (chiàm 12 % jîn-kháu) koat-tēng iōng Nynorsk, 156 ê koat-tēng 2-chióng lóng ē-sái.

Ná-ui tī 2000 nî chhut-pán ê 4,549 hūn chut-pán-phín tiong-ng, 8% iōng Nynorsk, 92% iōng Bokmål/Riksmål.
Chôan-kok-séng ê tōa pò-chóa (Aftenposten, Dagbladet kap VG) iōng Bokmål/Riksmål. Chit-kōa tiòng-iàu ê khu-iok-sèng pò·-chóa (pau-koa Bergens Tidende kap Stavanger Aftenblad), chin-chē chèng-tī-sèng ê chap-chì, kap chin-chē tē-hng ê pò·-chóa iōng Bokmål mā iōng Nynorsk.

Ē-kha kú chi̍t-koa lē lâi soat-bêng Bokmål kap Nynorsk ê bô-kâng, mā sòa-chhiú kap pó-siú-hêng ê Riksmål (Chin-o̍ah ) kap Danish chò pí-kàu. 

B/R/D: Jeg kommer fra Norge
N/H: Eg kjem frå Noreg.
E: I come from Norway.

B/R: Hva heter han?
D: Hvad hedder han?
N/H: Kva heiter han?
E: What is his name?

B/R/D: Dette er en hest.
N/H: Dette er ein hest.
E: This is a horse.

B: Regnbuen har mange farger.
R/D: Regnbuen har mange farver.
N: Regnbogen har mange fargar.
H: Regnbogen hev mange fargar. (Or better: Regnbogen er manglìta).
E: The rainbow has many colours.




#Article 212: Ukraina (346 words)


Ukraina ( Ukrayina ; Lō͘-se-a-gí: ), mā thang im-e̍k chò Ú-khek-lân (宇克蘭), sī tang Au-chiu ê 1 ê kiōng-hô-kok. Ukraina sī Au-chiu tiong-pō͘ ê 1 ê kok-ka. Tī O͘-hái ê pak-hong; Lō͘-se-a ê sai-hong; Belarus ê lâm-hong; Pho-lân, Slovakia kap Hông-gâ-lī ê tang-hong; Romania kap Moldova ê tang-pak-hong.

Lō͘-se-a ê le̍k-sú-ka bat kiò Ukraina hō͘-chò Sió Lō͘-se-a (Малороссия).

Ukraina ê thó͘-tē chú-iàu sī pûi thô͘-bah ê pêng-goân kap ko-goân tē. Dniepr, Donets, Dnister, Lâm Bug chit kúi tiâu hô chhng kòe pêng-goân, lâu tùi O͘-hái, Azov-hái hit pêng khì. Tī sai-lâm-pêng Danube-hô ê saⁿ-kak-chiu sī Romania ê piⁿ-kài. Soaⁿ kan-na ū sai-pêng ê Karpat-soaⁿ (Eng-gí: Carpathian Mountains) kap tī Crimea Poàn-tó téng-koân ê Yaila-Dagh-soaⁿ.

Ukraina ū un-hô ê tāi-lio̍k-sèng khì-hāu; lâm-pō͘ Crimea hái-hoāⁿ khah sêng tē-tiong-hái-hêng ê khì-hāu. Hō͘-chúi hun-phòe bô chiâu: sai kap pak siāng chē, tang kap tang-lâm siāng chió. Koâⁿ--lâng ê un-tō͘ tùi liâng (O͘-hái hù-kīn) kàu léng (lōe-tē) lóng ū. Joa̍h--lâng ê sî lâm-pō͘ pí pa̍t-ūi ke khah joa̍h.

Ukraina-lâng chiàm jîn-kháu 75%, Lō͘-se-a-lâng 20%. Kî-thaⁿ iá-ū Romania-lâng hām Moldova-lâng (0.8%), Belarus-lâng (0.6%), Crimea Tatar (0.5%), Bulgaria-lâng (0.4%), Hông-gâ-lī-lâng, Pho-lân-lâng (0.4%), Iû-thài-lâng (0.3%). Koaⁿ-hong gí-giân sī Ukraina-gí, put-jî-kò Lō͘-se-a-gí chiâⁿ phó͘-phiàn.

Tang-pêng, tang-lâm ê kang-gia̍p tē-tài jîn-kháu siāng bi̍t-chi̍p; 7-siâⁿ tiàm to͘-chhī khiā-khí.

Ukraina Chèng-kàu (sio̍k-î Tang-hong Chèng-kàu) kap Ukraina Hi-lia̍p Thian-chú-kàu sī chú-iàu ê kàu-phài. To̍k-li̍p liáu-āu, Lō͘-se-a chhōa-thâu ê Chèng-kàu kàu-hōe cho͘-chit mā tòe leh hun-chhe, pun 1 ê Kyiv Chong-chú-kàu (Eng-gí: Patriarchy) chhut-lâi. Lēng-gōa koh ū chió-sò͘ ê O-khek-lân Autocephalous (Chū-thâu) Chèng-kàu, Lô-má Thian-chú-kàu, Sin-kàu, Iû-thài-kàu, kap Islam-kàu.

I pún-té sī So͘-liân (SSKL, Eng-gí: Union of Soviet Socialist Republics) se-lâm pō͘ ê 1 ê kiōng-hô-kok. Aū--lâi SSKL pang-pāi, Ukraina choaⁿ-á tī 1991 nî 8 go̍eh soan-pō͘ to̍k-li̍p. Hiān-chhú-sî sī To̍k-li̍p-kok-ka Cho͘-ha̍p (Eng-gí: Commonwealth of Independent States) ê sêng-ôan.

Ukraina sī 1 ê 3-koân-hun-li̍p ê bîn-chú chèng-tī thé-chè. Chóng-thóng thê-miâ chhōa-thâu ê pō͘-tiúⁿ, chiah koh keng-kòe kok-hōe tông-ì chiah ū chún-sǹg.

Ukraina pun chò 24 ê tē-khu (hō͘-chò oblasti; tan-sò͘ oblast), 1 ê chū-chú kiōng-hô-kok (tī Crimea) kap 2 ê ū te̍k-sû hoat-tēng tē-ūi ê chhī (hō͘-chò mista; tan-sò͘ misto):




#Article 213: Tì-hūi-khí (141 words)


Tì-hūi-khí (Hàn-jī: 智慧齒, Eng-gí: wisdom teeth) he̍k-sī tì-khí, tio̍h-sī tē-3 tōa-kiū-khí (第三大臼齒, third molar), pâi-lia̍t tī khí-lia̍t (齒列, dentition) múi 1-ê quadrant ê siāng āu-piah, lóng-chóng ū 4 khí. Tì-hūi-khí thiⁿ-chan tāi-khài tī 18 kap 20 hòe chi-kan, m̄-koh ū lâng ē khah-bān chhut-khí. Tì-hūi-khí tiāⁿ-tiāⁿ bô-hoat-tō· thiⁿ-chan oân-choân, khā tī tē-2 tōa-kiū-khí ê āu-piah ē-kha, án-ne kiò-chò pa̍k-khí (縛齒, 阻生牙, impacted teeth).Tì-hūi-khí pa̍k-khí bô pō· mi̍h-kiāⁿ ê kong-lêng, gâu tui-chek khí-khún-pan ín-khí tē-2 tōa-kiū-khí ê āu-piah ē-kha khí-kin chiù-khí he̍k-sī gê-chiu-iām, nā-sī án-ne tio̍h-ài khiā tī ī-hông ê li̍p-tiûⁿ sū-sian kā bán-tû. Bán-tû pa̍k-khí ê siāng-hó sî-ki sī tī 20 hòe chó-iū, khang-chhùi khah-hó siu-sok , hù-chok-iōng mā khah-chió. M̄-koh ūi-tì siūⁿ chhim-pō· ê pa̍k-khí chin pháiⁿ bán-tû iū-koh bē ín-khí chiù-khí he̍k-sī gê-chiu-pēⁿ, gê-i-su ē khó-lū soán-tek bô-beh bán-tû; tēng-kî koan-chhat, nā-ū hoat-seng kî-thaⁿ ê pēⁿ-piàn (病變), chiah-koh bán-tû.




#Article 214: RSS (383 words)


RSS sī 1 chióng kin-kù XML gí-hoat khai-hoat chhut-lâi ê tiān-náu ko·-thong phiau-chún. Chit ê Eng-bûn sok-siá ū ē-kha chit-kóa-á ì-sù:

Bāng-chām kap bāng-chì àn-chiàu RSS ê phiau-chún kā in ê lōe-iông pau chò sek-ha̍p tiān-náu nńg-thé kái-tha̍k ê chu-liāu keh-sek. Pau hó ê tóng-àn thàu-kòe it-poaⁿ ê bāng-lō· koán-tō siu-sàng. Ē-sái kóng RSS thê-kiong bāng-chām 1 ê bāng-lō· liân-pò· (web syndication) ê pān-hoat, ē-tit chiōng in ê lōe-iông sak chhut-khì hō· pa̍t ê tan-ūi siau-hòa, sú-iōng, chài-seng-sán.

RSS kan-na iōng lâi pau bāng-chām chhiâng-chāi keng-sin ê hit-koá-á lōe-iông, khó-pí kóng sin-bûn chu-sìn. Che ē-sái pau-koah siau-sit ê lia̍t-toaⁿ, múi 1 tiâu sin-bûn ê ji̍t-kî, khài-iàu, chok-chiá, sin-bûn-tiâu ê bāng-chām chū-chí. Ū chhù-bī ê tho̍k-chiá iōng choan-mn̂g ê nńg-thé lia̍h RSS tóng-àn tńg--lâi, jiân-āu àn-chiàu tho̍k-chiá kah-ì ê hong-sek siau-hòa, hián-sī. RSS tóng-àn a̍h-sī kóng thoân chu-sìn ê koán-tō hō·-chò chhī-liāu (feed). Chit khoán nńg-thé pau-koah RSS aggregator (mā hō·-chò feed reader) chit khoán èng-iōng nńg-thé. In it-poaⁿ ū-hoat-tō· chò-chi̍t-pái siau-hòa chin chē bô kāng goân-thâu ê RSS tóng-àn, kā kî-tiong siāng sin he̍k-chiá iá-bē tha̍k--kòe ê siau-sit chéng-lí chhut-lâi hō· iōng-chiá tha̍k. Che pí iōng-chiá ka-kī ta̍k-kang sûi-ê-á kiám-cha 10-gōa-ê, chiâⁿ-pah-ê bāng-chām ke khah ū hāu-lu̍t, in-ūi tho̍k-chiá kan-na khoàⁿ-ē-tio̍h m̄-bat tha̍k--kòe ê pō·-hūn. Koh in-ūi RSS pau ê chu-liāu ū it-tēng ê keh-sek, beh chìn-chi̍t-pō· ka-kang, têng chhut-pán--chi̍t-piàn bô khùn-lân. Khó-pí kóng, ē-tàng iōng nńg-thé kā kúi-nā-ê kāng gī-tê ê RSS lâi-goân khioh chò 1 ê RSS tóng-àn hō· lâng khì lia̍h.

Netscape tī 1999 nî khai-sí tiàm in ê bāng-chām thê-kiong koán-tō (hō·-chò channel, pîn-tō) hō· lâng siu-chi̍p in ka-kī ê lōe-iông (2001 nî kiat-sok). Che pang-chān hia ê lōe-iông seng-sán-chiá khí-chō in ê tho̍k-chiá-kûn. Chu-liāu keh-sek hō·-chò RSS 0.9, RSS sī RDF Site Summary ê sok-siá. 0.9 kin-kù RDF siat-kè. Tú khai-sí sī iōng lâi biô-siá hòng-sàng-tâi ê lōe-iông, āu--lâi ná lâi ná sî-kiâⁿ iōng lâi chò liân-pò· ê lō·-iōng.

Tī 2000 nî RSS 0.9x kap RSS 1.0 ê khai-hoat hun-chhe (fork). RSS 1.0 khai-sí kiâⁿ modularization ê lō·-soàⁿ, tòe W3C ê RDF Specification, iōng XML namespace a̍h-sī RDF chò khok-chhiong (extension). RSS 1.0 kiông-tiāu hām 0.9 sio-thong.

RSS 0.9x kian-chhî bô iōng XML namespace kap RDF, kám-kak ke ho̍k-cha̍p. Khai-hoat-chiá kiò RSS hō·-chò Really Simple Syndication, kiông-tiāu RSS èng-kai chīn-liōng tan-sûn. RSS 0.9x āu--lâi hoat-tián chò RSS 2.x.




#Article 215: Bāng-chì (332 words)


Bāng-chì (blog) sī chi̍t-chióng bāng-lō· mûi-thé ê hêng-sek. Tián-hêng ê bāng-chì sī 1-ê chia̍p-chia̍p keng-sin ê bāng-chām. I ê lōe-iông it-poaⁿ chiam-tùi kî-thaⁿ ê bāng-chām ê bûn-chiuⁿ, siau-sit, a̍h-sī chu-gôan chò siāu-kài a̍h-sī phêng-lūn. Àn-chiáu thôan-thóng, siōng sin ê bûn-chiuⁿ hē bāng-ia̍h siōng téng-kôan, khah kū ê bûn-chiuⁿ àn-chiàu ji̍t-kî, tê-bo̍k siu khì tī chhng-khò·.  Bāng-chì ê chú-tê chē-chē khóan.

Bāng-chì chit-sû kap Eng-bûn ê weblog, blog pêng-hêng sú-iōng, ē-sái tòng-chò sī tông-gī-sû. It-poaⁿ jīn-ûi siōng tāi-seng iōng weblog chit sû--ê sī Jorn Barger, tī 1997 nî, 12-go̍eh. Bāng-chì chit sû tùi 2003 nî, 5-go̍eh  siat-chām liáu-āu khai-sí chhut-hiān. 

Blog ē-sái chí kò-jîn-te̍k--ê bāng-chì. Chit-khóan bāng-chì bē-su thôan-thóng ê ji̍t-chì, thê-kiong chok-chiá khong-kan siá chhut i ê sim-siaⁿ, pau-koat i tùi ji̍t-siông seng-oa̍h ê koan-chhat kap siūⁿ-hoat, i ê khi-mó·-chih, gē-su̍t chhòng-chok, téng-téng. Blog ê chok-chiá ē-tàng 1-ê í-siōng, khó-pí kóng ka-têng 1-ke-hóe a̍h-sī pêng-iú ê kho·-á. Tōa-pō·-hūn ê blog khai-hòng hō· lâng lâu oē hôe-èng. Kiàn-nā lāu-jia̍t--khí-lâi, chiâⁿ-chò 1-ê kò·-tēng ê thó-lūn kho·-á, bûn-chiūⁿ pún-sin pìⁿ-chiâⁿ thó-lūn ê chhut-hoat-tiám nā-niā.

Blog ê chú-tê a̍h-sī bo̍k-tek bān-bān chióng. Bē-chió blog hèng hoat-piáu tùi chú-liû chèng-tī, bûn-hòa, a̍h-sī kî-thaⁿ kong-kiōng sū-bū ê koan-chhat a̍h-sī phêng-lūn. Tâi-oân ê  sī 1-ê lē.

Moblog sī mobile kap blog ê ha̍p-sû, sī thàu-kòe hêng-tōng tiān-ōe (chhiú-ki-á) hoat siau-sit, tah siòng ê bāng-chì.

Choan-bûn ūi blog iōng-chiá siat-kè ê nńg-thé ná lâi ná chē. Hiān-tāi ê blog nńg-thé bô iau-kiû ē-hiáu jīm-hô tiān-náu gí-giân (pau-koat HTML). Tùi pian-chip, chhut-pán kàu kóan-lí hôe-èng bûn, thui-siau bûn-chiuⁿ, lóng pau-hâm chāi-lāi.

In-ūi bāng-chì kiông-tiāu sî-kan-sèng, pō·-hūn nńg-thé ē tiàm bāng-chām hián-sī go̍eh-thiah-á a̍h-sī kî-thaⁿ chéng-lí kū bûn-chiuⁿ ê hoat-tō·.

Ūi beh hong-piān blog sio tùi-ōe, Movable Type ê siat-kè-jîn hoat-bêng khan-tńg--lâi (trackback) ê ki-chè, hoat-piáu tī 2002 nî.

Blog ê lōe-iông mā tiāⁿ-tiāⁿ iōng RSS, Atom ê XML chu-liāu kek-sek chhut-pán. Chit-khóan tóng-àn hong-piān chām-gōa ê ke-khì kái-tha̍k kap hián-sī siōng sin ê lōe-iông (liân-pò·, syndication). Mā ū bāng-chām choan-bûn teng-kì, siu-chi̍p, chéng-lí, kap hián-sī tùi chē-chē só·-chāi lia̍h--lâi ê tóng-àn.




#Article 216: Atom (100 words)


Atom sī 1 chióng kin-kù XML gí-hoat hoat-tián ê tiān-náu bāng-lō· ko·-thong phiau-chún. Atom chhin-chhiūⁿ RSS. Siat-kè Atom ê tōng-ki sī beh chhú-tāi RSS. RSS si̍t-chè-siōng sī 2-khoán kiâⁿ bô kāng goân-chek ê phiau-chún, ē-kha koh hun kúi-nā-chióng pán-pún, lóng-chóng 9 chióng. Khai-hoat ê kè-têng chin ū cheng-gī  Atom hi-bāng pí RSS khah ū toâⁿ-sèng. Chóng--sī ū lâng kám-kak Atom put-tān bô chhú-tāi RSS, iū-koh chè-chō 1 thò sin--ê chhut-lâi.

Atom ê khai-hoat ùi 200? nî khai-sí. Chá-kî bat hō kúi-nā-chióng miâ (Echo téng-téng), taⁿ ū kò·-tēng hō·-chò Atom.

Atom ùi 2004 nî pìⁿ chò 1 ê IETF ê sū-kang.




#Article 217: Ni-khí (711 words)


Ni-khí khí-lia̍t tāi-iok tùi chhut-sì 6 kó·-goe̍h khai-sí hoat-gê kàu 2 hòe-pòaⁿ chó-iū hoat liáu, sī jîn-lūi tē-1 thò ê chhùi-khí. 6 hòe chó-iū kàu 12 hòe chó-iū kî-kan ni-khí lo̍k-sio̍k thoat-lo̍h ōaⁿ-chò éng-kiú-khí. Chin chió-sò· ê chêng-hêng hā ( sian-thian-sèng khiàm-khoat éng-kiú-khí, oligodontia ) ni-khí ē kè-sio̍k ûi-tî kàu saⁿ-sì-cha̍p-hòe chiah  thoat-lo̍h.

Ni-khí chóng-kiōng ū 20 khí, múi 1-ê quadrant ū 5 khí, iû kīn-sim kàu oán-sim hun-pia̍t sī 1 khí chèng-tiong mn̂g-khí, 1 khí chhek mn̂g-khí, 1 khí kak-khí kap 2 khí kiū- khí. Ūi-tio̍h kán-tan, múi 1 khí ni-khí lóng-ū tāi-hō, pí-jû-kóng Set square systemàn-chiàu quadrant ûi thâu-chêng kàu āu-piah kā pian-chó A, B, C, D, kap E. Tò-pêng téng-koân ê kak-khí tio̍h siá-chò +C ( C khǹg tī tò-pêng téng-koân hit-ê quadrant), kî-thaⁿ lūi-thui. Siông-sè chhiáng khòaⁿ chhùi-khí chia.

Ni-khí ê hâm-chúi-liōng pí éng-kiú-khí khah-chē, che tì-sú ni-khí ê sek-tì chham éng-kiú-khí bô-sio-siâng, ni-khí ê sek-tì pí éng-kiú-khí khah nâ-pe̍h, a̍h éng-kiú-khí pí-kàu--khì-lâi khah n̂g khah phú-sek. Ni-khí ê  khí-gún-pō· (cervix) pí éng-kiú-khí khah siu-sok, án-ne sú-tit ni-khí ê gê-koan (crown) ná-siuN pí khí-kin ke chin-tōa. Ni-khí gê-koan ê gê-iū-chit kap gê-pún-chit lóng tāi-iok 1 mm kāu, pí éng-kiú-khí ke chin-po̍h. Ni-khí mn̂g-khí ke̍k kak-khí kan-tāⁿ ū 1-ê khí-kin, a̍h kiū-khí ū 2-ê kàu 3-ê khí-kin. Ni-khí kiū-khí ê khí-kin pí éng-kiú-khí khah-iù-siù, chi-kan ê kū-lî pí éng-kiú-khí khah tōa, ia̍h-tio̍h-sī kóng khí-kin khui khah khui, bē-su-nā giap peng-kak ê giap-á (ice tongs). Chit-ê thí-khui ê giap-á-hêng ê khí-kin hêng-thāi sī ūi-tio̍h beh iông-la̍p chiap-sio̍k beh hoat-chhut ê éng-kiú sió-kiū-khí, in-chhú tī-teh bán-tû khí-kin iah-bē khip-siu ê ni-kiú-khí ê sî-chūn, tio̍h-ài sè-jī.
Ni-khí ê gê-chhóe-khiuⁿ (pulp chamber) tōa-sió chiàm gê-koan ê pí-lē pí éng-kiú-khí khah-tōa, in-chhú sió-kóa chiù-khang tio̍h-ē chiù kàu gê-chhóe (it-poaⁿ lâng kóng sîn-keng). Ni-khí gê-chhóe hoat-seng pēⁿ-piàn ê sî, lamina dura ê phò-hāi siâng-chāi chhut-hiān tī  khí-kin hun-kî (furcation) ê só·-chāi, a̍h éng-kiú-khí chhut-hiān tī khí-kin bóe-liu (root apex) ê só·-chāi khah-chē.

Ni-khí ê kong-lêng m̄-ā pō·-chia̍h, hoat-im, kap bí-koan, iah-ū khí-lia̍t khong-kan ûi-chhî ( space maintenance ) kap ín-tó éng-kiú-khí chhut-khí (萌發, teething, eruption ) ê kong-lêng.
  

Éng-kiú-khí ē tùi ni-khí ê ē-kha ta̍uh-ta̍uh-á ǹg-gōa chhut-khí, éng-kiú-khí iân-lō· ǹg-gōa hoat--chhut-lâi, ni-khí ê khí-kin iân-lō· khip-siu. Nā-chún ni-khí in-ūi chiù-khí he̍k-chiah-sī kî-thaⁿ goân-in thê-chá thoat-lo̍h, bô ni-khí ê ín-tó, éng-kiú-khí ē khah-bān hoat-chhut.

Kháu-khiuⁿ ê chhùi-khí ū phû-sóa ê kheng-siōng, ni-khí ê C, D ē ǹg oán-sim phû-sóa ( distal drifting ), a̍h ni-khí ê E kap éng-kiú-khí ê 6, 7, 8 ē ǹg kīn-sim ( mesial ) phû-sóa. Tī pêng-hêng ê pō·-chia̍h ki-bah hē-thóng kap kiān-khong ê chhùi-khí chêng-hêng chi-hā, chhùi-khí ê siong-tùi ūi-tì ē ta̍t-kàu ún-tēng ê chōng-thāi. Nā D he̍k E thê-chá thoat-lo̍h he̍k-sī sio-chaip-bīn chiù-khí ( proximal caries ), oán-sim kap kīn-sim sio-chiap ê chhùi-khí  tio̍h-ē sio-óa--khòe-lâi, chō-sêng khí-lia̍t khong-kan ê sòng-sit. Khí-lia̍t kīn-oán-sim tn̂g-tō· kiám-chió sī tì-sú éng-kiú-khí hoat bē chéng-chê ê goân-in chi-it.

In-ūi ni-khí ê kai-tōaⁿ-sèng te̍k-sèng, tī tī-liâu sî khó-lū ê tiōng-tiám sī án-chóaⁿ hō· gín-á pêng-iú sūn-lī chiap-siū tī-liâu, 1 bīn ûi-chhî ni-khí ê kong-lêng, koh 1 bīn khak-pó éng-kiú khí-lia̍t ê sūn-lī bêng-hoat.

Ni-khí chiù-khí ê thiⁿ-pó· tī-liâu chú-iàu bo̍k-piau sī hō· gin-á pêng-iú ē-tàng tī kheng-sang kap khoài-lo̍k chêng-hêng hā oân-sêng tī-liâu, a̍h m̄-sī oân-bí ê thiⁿ-pó·. Ni-khí it-poaⁿ siāng-bān 12 hòe tio̍h ē lok--khí, thiⁿ-pó· sú-iōng ê châi-liāu ê khó-lū kap éng-kiú-khí bô-kâng. Ni-khí thiⁿ-pó· sú-iōng ê châi-liāu siāng tāi-seng khó-lū ê sī glass ionomer, In-ūi glass ionomer sui-jiân tòng khah bē kú, m̄-koh ū liâm-kiat-èng, m̄-bián chhia-bôa undercut, án-ne tio̍h ē-tàng chīn-liōng pó-liû chhùi-khí,jī-chhiáⁿ glass ionomer koh ē sek-chhut fluoride kàng-kē koh chiù-khí ê  ki-hōe. Soah--lo̍h-lâi khó-lū ê sī gîn-hún (amalgam), in-ūi i siāng kan-tan. Chòe-āu chiah-sī ho̍k-ha̍p chhiū-chí (composite resin),  in-ūi i ki-su̍t siāng bín-kám, tú tio̍h chhùi-nōa he̍k heh-e̍k tio̍h-ē sit-pāi.    

Chiù-khí nā chiù kàu gê-chhóe tio̍h su-iàu kin-kńg tī-liâu, ni-khí ê kin-kńg tī-liâu ū hun-chò toān-chhóe-su̍t (斷髓術, pulpotomy) kap bán-chhóe-su̍t (挽髓術, pulpectomy) 2 tióng. Toān-chhóe-su̍t tio̍h-sī kā gê-chhóe-khiuⁿ ê gê-chhóe chhiat-tû, a̍h pó·-liû kin-kńg ê gê-chhóe. Che sit-hap sú-iōng tī gê-chhóe hoat-iām kan-tāⁿ hoat-seng tī gê-chhóe-khiuⁿ, bô pau-koa̍h kin-kńg ê chêng-hêng. Bán-chhóe-su̍t tio̍h-sī kā gê-chhóe-khiuⁿ kap kin-kńg ê gê-chhóe lóng bán-tû, sit-hap sú-iōng tī hoat-iām í-keng chhim-hoōn káu kin-kńg ê gê-chhóe, sīm-chí í-keng pháiⁿ-sú (壞死, necrosis) ê sî-chūn. It-poaⁿ lâi-kóng, ni-khí ê kin-kńg tī-liâu sêng-kong-lu̍t khah-kē, iû-kî sī




#Article 218: Khióng-pò͘-chú-gī (194 words)


Khióng-pò·-chú-gī sī 1 chióng ǹg it-poaⁿ jîn-bîn sú-iōng po̍k-le̍k ê chhiú-lō·, lâi ta̍t-sêng chèng-tī, chong-kàu he̍k-chiá-sī siā-hōe keng-chè bo̍k-tek ê siūⁿ-hoat, ia̍h-sī chú-tiuⁿ. Khióng-pò·-chú-gī ê hêng-ûi, khióng-pò·-o̍ah-tāng, ū khó-lêng sī kek-ko·-poe, mā ū khó-lêng sī thàu-kòe thôan-thé lâi chìn-hêng. Ū-tang-sî-á sīm-chì siū tio̍h bó·-chi̍t-kóa chèng-hú ê o·-ián lâi chiâⁿ-chò soan-pò· chiàn-cheng ê lēng-gōa 1 khóan hong-sek.

Tī Bí-kok Liân-pang Hoat-tián ( United States Code ) , sī kā khióng-pò·-chú-gī tēng-gī chò: tāi-seng ū kè-e̍k, chhut tī chèng-tī tōng-ki ê po̍k-le̍k hōan-chōe, kā hui-chiàn-tò·-jîn-ôan tòng-chò bo̍k-phiau, thàu-kòe hui-kok-ka thôan-thé he̍k-chiá-sī sái àm-kiâⁿ ê thàu-á lâi chìn-hêng, chhiâng-chāi sī siūⁿ-beh éng-hióng it-poaⁿ bîn-ke.

Chóng--sī teh iōng khióng-pò·-chú-gī ia̍h-sī khióng-pò·-hūn-chú chiah-ê gí-sû ê sî, tiāⁿ-tiāⁿ sī ū teh tak chèng-tī sǹg-pôaⁿ--ê, chit-kóa gí-sû mā put-sî iōng tī chèng-hú soan-thôan lāi-té, lâi kó·-chhui ta̍k-ke chi-chhî tùi-te̍k te̍k-tēng ê khióng-pò·-hūn-chú.

Nā sī hiah-ê chi-chhî tùi peh-sìⁿ-lâng iōng po̍k-le̍k ê chèng-hú, in tō ē ēng chi̍t-kóa khiā-tiong ia̍h-sī chiàⁿ-bīn ê gí-sû lâi kóng in chàn-sêng ê hiah-ê chiàn-tò·-jîn-ôan, pí-lūn-kóng chū-iû-chiàn-sū ( freedom fighters ), ài-kok-chiá (patriots), chún-kun-tūi ( paramilitaries ) , tàu-sū ( militant ), iú-chì ( comrades ), ia̍h-sī hêng-tōng-hūn-chú ( activists ). Chiah-ê gí-sû tō lóng khah pa-lun-pa-láu.




#Article 219: Mozilla Firefox (281 words)


Mozilla Firefox (chìn-chêng kiò chò Phoenix, Mozilla Firebird) sī Mozilla Ki-kim-hōe chhōa-thâu khai-hoat ê 1-ê bāng-lō· liû-lám-khì. Firefox ū lâng hoan-e̍k chò Hóe-hô·-lî. I hām khah chá khai-hoat ê Mozilla Suite sio-siâng, sī khai-hòng goân-má (open source) ê chū-iû nńg-thé (hí-khó-su iōng Mozilla Public License), chham-ú khai-hoat ê gī-kang kúi-nā-pah lâng. Firefox tī 2004 nî 11-goe̍h 9 chèng-sek tùi-gōa kong-khai 1.0 pán. Chóng--sī, chìn-chêng tō í-keng ū chē-chē mûi-thé tan-ūi, koan-chhat-ka o-ló. Firefox 1.0 tī 12 kang lāi tō hông lia̍h 5-pah-bān pái khah ke, ah tī 1 goe̍h-ji̍t ê sî-kan chi-lāi ū chhiau-kòe 1-chheng-bān pái ê hā-chài.

Firefox siāng sin ê pán-pún sī 3.0 pán, 2008 nî 6 goe̍h 17 kong-khai. Kong-khai ê 24 tiám-chēng lāi phah-phoà kì-lio̍k, hông lia̍h chhiau-koè 8-pah-bān pái. 

Chit ê kè-ōe pún-chiâⁿ sī Mozilla kè-ōe ê 1-ê chhì-giām-sèng ê hun-ki (Eng-gí: branch). Mozilla ê chi̍t-kóa-á khai-hoat-chiá kám-kak hit-ê kè-ōe kòe-thâu siū Netscape ê iau-kiû sok-pa̍k, sán-phín ê kong-lêng oân-ná thài chē-ê (chō-chiâⁿ nńg-thé-phòng), in choaⁿ-á koat-tēng khai-sí khai-hoat 1-ê khah sè, khah kín, tan-tan ū liû-lám-khì ê sin sán-phín, thâu-khí-sian hō-miâ Phoenix (hōng-hông-chiáu). Kàu taⁿ í-keng chiâⁿ-chò chéng-kô Mozilla khai-hoat ê chú-iàu hong-hiòng, àn-sǹg bī-lâi ē chhú-tāi bo̍k-chêng ê Mozilla sán-phín. Chá-kî ê khai-hoat-chiá sī Dave Hyatt kap Blake Ross; hiān-chú-sî sī Ben Goodger chhōa-thâu.

Ū kúi-nā-ê liû-lám-khì oân-ná sú-iōng Mozilla ê Gecko pâi-pán iân-jín, khó-pí kóng Galeon, Epiphany, K-Meleon, Camino. Chóng--sī kan-na Firefox hām Mozilla sio siâng, lóng iōng XUL chit ê iōng-chiá kài-bīn gí-giân siat-kè kài-bīn. XUL ē-sái tī bô kāng pêⁿ-tâi, chok-gia̍p hē-thóng (OS) lāi-té sú-iōng, hong-piān lâng khok-chhiong kong-lêng, pau-koah oāⁿ chú-tê (phôe), tàu khok-chhiong-kiāⁿ. 

Ē-kha thó-lūn Firefox ê te̍k-sek. Kî-tiong pō·-hūn Mozilla Suite, Opera, Safari, téng-téng ê liû-lám-khì oân-ná ū.




#Article 220: Tō-hâng (234 words)


Tō-hâng (Eng-gí: navigation) thê-kiong ūi-tì ê chu-sìn hō· lâng, iā-sī-kóng chhia, chûn, hui-hêng-ki, oē-chheⁿ téng-téng ê mi̍h-kiāⁿ, hō· in ē-tàng chai-iáⁿ ka-tī tī-leh siáⁿ-mi̍h só·-chāi. Chai-iáⁿ ūi-tì liáu-āu, tio̍h ē-tàng koat-tēng sòa--lo̍h-lâi ài tùi tó-ūi kiâⁿ chiah ē-sái ta̍t-kàu bo̍k-te̍k-tē.

Chū kó·-chá í-lâi, jîn-lūi to̍h sú-ióng kok-chióng ê hong-hoat lâi khak-tēng ka-tī ê ūi-tì.

Àn-chiàu tē-bīn siōng ê te̍k-sû bo̍k-phiau, ē-tàng koat-tēng kā-tī ê ūi-tì. Pí-lūn-kóng, khòaⁿ-tio̍h bó· chi̍t-lia̍p soaⁿ-thâu, to̍h chai-iáⁿ í-keng lâi-kàu bó· chi̍t-ê só·-chāi. Che sī chin kó·-chá, mā chin kán-tan ê tō-hâng hong-sek.

Sió-hêng ê hui-hêng-ki mā ū lūi-sū ê hong-hoat. Hui-hêng-goân àn-chiàu tē-bīn ê thih-lō·, hô-chhoan, he̍k-chiá-sī kî-tha ê tē-siōng-bu̍t lâi hui-hêng. Kiàn-tio̍k-bu̍t ê chhù-téng iû-chhat tōa-hêng ê jī-thé ah-sī hû-hō, hui-hêng-goân poe-kàu hia to̍h chai-iáⁿ kàu--ah. Che sī khah-chá Bí-kok kok-lāi hâng-kong iû-kiāⁿ ūn-sàng ê hong-hoat.

Thui-soàn tō-hâng(Eng-gí: Dead reckoning, DR) sī chin kó·-chá ê tō·-hâng hong-hoat. Iû ūn-tōng-ha̍k ē-sái chai-iáⁿ, ūi-tì, sok-tō· kap ka-sok-tō· ū bi̍t-chhiat ê koan-hē:

Tī chia,  sī ūi-tì,  sī sok-tō·,  sī ka-sok-tō·,  sī sî-kan.

Só·-í, chí-iàu chai-iáⁿ chi̍t-khai-sí ê ūi-tì (chhut-hoat ê tē-tiám), phòe-ha̍p ūn-tōng ê sok-tō·, khòaⁿ sī keng-kòe lōa-chē sî-kan, tio̍h ē-sái thui-soàn (kó·-kè) chhut bo̍k-chiân ê ūi-tì.

Thain-bûn (Eng-gí: celestial) tō-hâng mā sī chin kó·-chá to̍h ū ê tō-hâng hong-sek. Chú-iàu sī 15 sè-kí bóe-kî, Au-chiu ê Phû-tô-gê lâng só· hoat-tián--chhut-lâi-ê.

Koan-chhat tiⁿ-téng ê thian-thé, pí-lūn-kóng ji̍t-thâu, go̍eh-niû, Bak-kek-chheⁿ, ah-sī kî-tha ê chheⁿ-chō, to̍h ē-sái tāi-khài chai-iáⁿ ka-tī ê hūi-tō·.




#Article 221: Taiwaner (172 words)


Taiwaner sī tī Tâi-oân bāng-lō·-khoan liû-thoân ê 1 ê lūn-su̍t, tī Tâi-oân ê BBS, thó-lūn-khu ín-khí chin chē thó-lūn.  Liû-thoân ê koán-tō chú-iàu sī e-mail kap BBS.

Taiwaner e-mail ē-sái kóng sī 1 khoán hui-siang-gia̍p-sèng ê pùn-sò-phoe.  I thàu-kòe siu-phoe-jîn ê su-jîn siā-hōe bāng-lō· thoàⁿ--khui, só·-í Taiwaner e-mail oân-ná sī 1 tiuⁿ liân-só-phoe (chain letter), i oân-choân bô oá-khò 1 ê tiong-sim hoat-hui i ê éng-hióng-la̍t.  Chit tiuⁿ phoe jīn-ûi Eng-bûn Taiwanese chit sû khoàⁿ-khin Tâi-oân-lâng, èng-kai kái iōng Taiwaner.  Phoe lāi-té kí kúi-nā-ê lē beh chi-chhî chit ê kiat-lūn.  Chit tiuⁿ e-mail tī 2000 nî (?) chó-iū tō í-keng ū ah, kàu-kah 2004 nî iáu ū i ê iáⁿ.

Chit tiuⁿ e-mail tiāⁿ-tiāⁿ hō· lâng tah tī BBS kap bāng-chām ê thó-lūn-khu.  Tah ê lâng lóng sī chi-chhî he̍k-chiá tông-chêng lūn-su̍t ê lâng.  Mā khoàⁿ-ē-tio̍h lâng kā ka-kī ê kháu-chō miâ kái chò Taiwaner.

Chit ê sû hām Tek-kok-oē Taiwaner bô ti̍t-chiap ê koan-hē.

Oá Tâi-oân to̍k-phài li̍p-tiûⁿ ê lâng (it-poaⁿ sī siàu-liân-á) tùi Taiwaner ū bô kāng khoán ê hoán-èng.




#Article 222: Scouting (328 words)


Scouting sī siūⁿ-beh thàu-kòe iá-gōa oa̍h-tōng chit-chióng hui-chèng-sek ê kàu-io̍k lâi chhiok-chìn siàu-liân-gín-á tī sin-thé, cheng-sîn, kap sim-lí hong-bīn ê hoat-tián, beh pôe-ióng siàu-liân-gín-á chiâⁿ-chò hiān-tāi iu-liông ê kong-bîn, tī siā-hōe ē-tàng khiā-khí. Scouting sī tōa-lâng siat-kè hō· siàu-liân-gín-á chham-ka ê oa̍h-tōng, siàu-liân-gín-á sī scouting ê chú-kak kiò-chò scout, tōa-lâng sī kí-pān-chiá hō-chò ho̍k-bū-goân  (Hàn-jī: 服務員, Eng-gí: leader). Tōa-lâng gī-bū kí-pān scouting, chit-chióng chū-goān ê ho̍k-bū hêng-tōng chheng-ho· chò scout ūn-tōng (運動, movement). Hiān-tāi ê scout m̄-sī siàu-liân-peng, bô sek-ha̍p hoan-e̍k chò tông-chú-kun (童子軍), sui-jiân scouting ê siūⁿ-hoat sī hoat-goân chū 1 tiûⁿ sio-chiàn kî-kan.

Kin-kú Sè-kài Scout Ūn-tōng Cho·-Chit (World Organization of the Scout Movement) ê kóng-thiap :

Scouting sī...

Scouting sī 1 chiòng hoat-tō·

Scout ài chū-ngó· iok-sok, chun-siù kan-tan ê seng-oa̍h kui-hoān tio̍h-sī Scout Promise kap Law. Chū-tōng chham pa̍t-lâng chò-hóe ná chò ná o̍h. Hun-chò sió-cho· lâi hoat-tián léng-tó châi-lêng, kah-lâng-chò-hóe ê lêng-le̍k, kap kok-jîn chek-jīm. Kin-kú siàu-liân-gín-á ê hèng-chhù, kui-ōe liân-soah ê oa̍h-tōng, oa̍h-tōng ài kah tōa-chū-jiân chhin-kīn, sī chhiong-boán kan-tan-sèng, chhòng-chò-sèng, kap thàm-só-sèng ê khoân-kéng, ē-tit thê-kiong mō·-hiám kap thiau-chiàn. 

Scouting sī 1 chiòng seng-oa̍h kui-hoān  

Scout ài chham-ú, jī-chhiáⁿ hû-hap chin-chiàⁿ ê su-iàu

Scout chham-ú ka-tī siā-khu ê tāi-liōng gī-tê. Scout tī siā-khu kap lâng saⁿ-kap phah-piàⁿ, oân-sêng kiōng-tông ê bo̍k-piau. In chham pêng-iú, chhù-piⁿ, siā-khu thâu-lâng, í-kip kî-thaⁿ cho·-chit chò-hóe kang-chok. Chiâⁿ-chē choan-àn kè-ōe sī hoat-tián-tiong kok-ka kap kang-gia̍p-hoat kok-ka chi-kan ê scout saⁿ-kap teh chò--ê. Scout ū chham-ú:

Ūi tio̍h ho̍k-bū-goân ê phín-chit, Wood Badge pī hoat-tián lâi thê-kiong sek-tòng ê hùn-liān. Tī 1919 nî Gilwell Park pī kò·-bé lâi tòng-chò sêng-jîn hùn-liān kap scouting ê iâⁿ-tē. Baden-Powell mā siá liáu Aids to Scoutmastership hō· ho̍k-bū-goân sú-iōng.

Tâi-oân bô Tâi-oân Scout kan-taⁿ ū Tiong-kok Tông-chú-kun, Tiong-hôa bîn-kok Tâi-oân Lú-tông-kun.

Sui-jiân Tiong-kok Tông-chú-kun ê bāng-chām miâ-chò Tiong-hôa bîn-kok ê Tông-kun Ūn-tōng, m̄-koh he m̄-sī chèng-khak iā m̄-sī chèng-sek ê miâ-chheng. Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok (Tiong-kok) bô scouting.

Tī Tiong-kok Tông-chú-kun oa̍h-tōng àn-chiàu nî-kí lâi hun-lūi iû sè-hàn kàu tōa-hàn hun-pia̍t sī:




#Article 223: Chile (1167 words)


Chile Kiōng-hô-kok (Se-pan-gâ-gí: La República de Chile) sī tī Lâm Bí-chiu sai-lâm-hōaⁿ, Andes-soaⁿ kap Thài-pêng-iûⁿ tiong-kan ê kok-ka. Piⁿ--a ū Argentina, Bolivia, Perú 3 kok.

Chile sī lâm-pak-tn̂g siāng tn̂g ê kok-ka, chhiau-kòe 4200 km. I ê niá-thó· sī Andes-soaⁿ-me̍h sai-pêng oá hái-kîⁿ ê 1 liâu tē. Tang-se siāng khoah ke̍k-ke 430 km chó-iū.

Pak-pō· ê Atacama soa-bô· ū hong-hù ê khòng-bu̍t-chit ê chu-goân, te̍k-pia̍t sī tâng kap nitrate. Tiong-pō· ê soaⁿ-kok (siú-to· Santiago ê ūi-tì) sui-bóng thó·-tē khah e̍h, khiok-sī ū choân-kok siāng tōa ê lông-gia̍p chu-goân kap siāng chē jîn-kháu. Le̍k-sú-siōng Chile oân-ná sī tùi chit tah khai-sí tùi-gōa khok-chhiong, tī 19 sè-kí boán-kî thóng-it pak-lâm ê tē-khu. Lâm-pō· ū chin chē sim-nâ kap chháu-po·, koh ū hóe-soaⁿ, ū ô·. Hit tah ê hái-hōaⁿ tē-hêng ho̍k-cha̍p, fjord, chúi-tō, hô-chhùi, oan-oan-khiau-khiau ê poàn-tó, tó-sū móa-móa-sī.

Chile chèng-hú jīn-ûi in ê niá-thó· pau-koah Lâm-ke̍k tāi-lio̍k ê 1 tōa pō·-hūn. Chile thóng-tī Rapa Nui (Se-pan-gâ-oē: Isla de Pascua, Eng-gí: Easter Island) chit ê Lâm-tó-bîn-cho̍k siāng tang-peng ê hái-tó (1888 nî siu-ji̍p i ê pán-tô·) í-ki̍p Juan Fernández kûn-tó tang-tiong ê Robinson Crusoe Tó (lī pún-kok 400 km hn̄g).

Iok-lio̍k 85% ê jîn-kháu chi̍p-tiong tī to·-chhī, kî-tiong 4-siâⁿ tiàm Tōa Santiago khiā-khí. 2004 nî ê jîn-kháu ū 1580 bān, sêng-tióng-lu̍t 1.4%. Chhut-seⁿ sî ê ū-kî hòe-siū (life expectancy at birth) 76 nî; 5-hòe í-hā ê jî-tông sí-bông-lu̍t chheng-hun-chi-12 (2002 nî).

Tōa-pō·-hūn ê Chile-lâng ū Se-pan-gâ hām goân-chū-bîn ê hiat-thóng. Si̍t-bîn sî-tāi ū sió-tīn ê Éire-lâng kap Eng-kok-lâng î-bîn khì kàu Chile; in jîn-sò· chió m̄-koh ū éng-hióng-la̍t. Tùi 1848 nî khí khai-sí ū Tek-kok-lâng î-bîn kòe hia. Tī Valdivia, Llanquihue, Osorno chit-kóa lâm-pō· séng ē-tit khòaⁿ-tio̍h Tek-kok bûn-hòa ê kha-jia̍h. Khah chú-iàu ê î-bîn tīn iáu-koh ū Italia-lâng, Hrvatska-lâng (Eng-gí: Croats), Hoat-kok-lâng, Tiong-tang-lâng. Tiong-lâm tē-tài hit tah tòa 80-bān lâng chó-iū ê goân-chū-bîn, khah chē sī Mapuche-cho̍k--ê. Aymara kap Diaguita chit 2 cho̍k chú-iàu tī pak-pêng ê soa-bô· soaⁿ-kok hit tah-á. Rapanui-lâng chú-iàu tòa Rapa Nui.

Chile tī 1818 nî 2-goe̍h 12 soan-pò· tùi Se-pan-gâ to̍k-li̍p. Chèng-tī-siōng ê kái-piàn bô éng-hióng siā-hōe ê ki-pún kiat-kò·, ē-sái kóng 19 sè-kí ê Chile siā-hōe hām í-chá kai-kip hun-bêng ê si̍t-bîn siā-hōe bô jōa tōa ê chha-pia̍t. Tōa tē-chú ka-cho̍k kap Lô-má Thian-chú-kàu ê thé-chè 1 tōa pō·-hūn chiáng-ak chèng-tī koân-le̍k. Kàu kah 19 sè-kí bóe-kî, tiàm tī Santiago chit-ê tiong-sim ê chèng-koân thàu-kòe táⁿ-ap Mapuche goân-chū-bîn ê chhiú-tōaⁿ lâi kióng-kò· i tī lâm-pêng ê sè-le̍k. 1881 nî Chile hām Argentina chhiam tiâu-iok khak-li̍p Chile ê chú-koân pau-koah Magalhães Hái-kiap. 1879 nî kàu 83 nî tiong-kan, Chile kap Perú, Bolivia sio-chiàn. Chit ê Thài-pêng-iûⁿ Chiàn-cheng kiat-sok liáu-āu, Chile ê niá-thó· tōa-tōa hiòng pak khok-chhiong, ka-thiam 3-hun-chi-1 chē, kî-tiong pau-koah pak-pō· pó-kùi ê nitrate khòng-khu. Kàu-kah 19 sè-kí bóe-kî, Chile sêng-li̍p lōe-koh-chè ê bîn-chú chè-tō·. Chóng--sī āu--lâi choán-piàn chò pó-hō· thóng-tī chi̍p-thoân lī-ek ê chè-tō·. 1920 nî-tāi, sin-heng ê tiong-sán kái-kip hām lô-kang kái-kip ū-kàu si̍t-le̍k soán chhut 1-ūi kái-kek-phài ê chóng-thóng, put-jî-kò i ê kè-e̍k siū pó-siú ê kok-hōe chó·-tòng. Siâng-hit-sî ū Marx-chú-gī cho·-chit hoat-tián--khí-lâi; in siū tāi-chiòng hoan-gêng.

Carlos Ibáñez chiong-kun tùi 1924 nî kàu 32 nî thóng-tī Chile. Chit tōaⁿ sî-kan ê chèng-tī, keng-chè bô ún-tēng. 1932 nî hôe-ho̍k hiàn-hoat chèng-tī, Kip-chìn-tóng (Partido Radical) chhut-thâu-thiⁿ, tī chiap-sòa ê 20 tang-lāi chiâⁿ-chò liân-ha̍p chèng-hú ê tiong-sim sè-le̍k. Chit-ê sî-kî kok-ka ke-khì tī keng-chè léng-he̍k ê kak-sek ná tōa--khí-lâi.

Ki-tok-kàu Bîn-chú-tóng ê Eduardo Frei Montalva tī 1964 nî ê chóng-thóng soán-kí tōa-iâⁿ, Chile chū án-ne ta̍h ji̍p 1 tōaⁿ tōa kái-kek ê sî-kî. Kok-chióng siā-hōe chèng-chhek lóng siū éng-hióng, pau-koah kàu-io̍k, ki-chū, lông-gia̍p. Chóng--sī kàu kah 1967 nî, khah chó-phài ê sè-le̍k hiâm chiah-ê kái-kek bô-kàu, ah pó-siú-phài hiâm siūⁿ kòe-thâu. 1970 hit nî, chó-phài chèng-tóng liân-bêng ê thâu-lâng Salvador Allende sió-iâⁿ kî-thaⁿ 2-ê hiō-soán-jîn. I ê Jîn-bîn Thoân-kiat (Unidad Popular) tīn-iâⁿ ê sêng-oân pau-koah Siā-hōe-tóng (Partido Socialista de Chile), kiōng-sán-chú-gī hūn-chú, kî-thaⁿ ê kip-chìn hūn-chú, kap Ki-tok-kàu Bîn-chú-tóng tóng-lāi ê ī-gī hūn-chú. Allende ê chèng-chhek pau-koah chìn-1-pō· chiong sán-gia̍p kok-iú-hòa, pau-koah Bí-kok châi-thoân tī Chile tâu-chu ê tâng-khòng. Thó·-tē mā beh têng-sin hun-phòe.

Tī 1973 nî 9-goe̍h 11, kun-hong hoat-tōng chèng-piàn thui-hoan Allende ê chèng-hú, ū tit-tio̍h Bí-kok ê ún-chún kap chi-chhî. Allende tī khong-kun hong-chà chóng-thóng-hú ê kî-kan sí-bông. Kun-thâu Augusto Pinochet chiong-kun chiūⁿ-tâi liáu-āu tōa-liōng phek-hāi chó-phài jîn-sū, chau-that jîn-koân. 1980 nî 9-goe̍h 11 ê kong-bîn tâu-phiò thong-kòe sin hiàn-hoat àn; Pinochet chiâⁿ-chò chóng-thóng, 1 jīm 8 tang. 

Chóng--sī 1988 nî 10-goe̍h 5 ê kong-bîn tâu-phiò bô ún-chún Pinochet chiap-sòa liân-jīm--lo̍h-khì. Keh-tńg-nî ê 12-goe̍h 14 ê soán-kí soán chhut Ki-tok-kàu Bîn-chú-tóng ê Patricio Aylwin tam-jīm chóng-thóng, tùi 1990 nî chò kàu 1994 nî. Tī 1993 nî 12-goe̍h ê soán-kí, Ki-tok-kàu Bîn-chú-tóng ê Eduardo Frei Ruiz-Tagle (chêng-chóng-thóng ê hāu-seⁿ) í to-sò· phiò soán tiâu, 1994 nî 3-goe̍h chiū-jīm, kàu 2000 nî ûi-chí.

Tī 2000 nî 3-goe̍h 11, chóng-thóng kái iû Ricardo Lagos Escovar tam-jīm. I sī chó-phài Ūi Bîn-chú ê Tóng (Partido por la Democracia) kap Siā-hōe-tóng ê jîn-bu̍t. Lagos ê jîn-khì pang-chān i ê chêng oē-seng pō·-tiúⁿ/āu--lâi ê kok-hông pō·-tiúⁿ Michelle Bachelet tī 2006 nî 3 goe̍h chiap i ê ūi.

Chóng-thóng sī hêng-chèng pō·-mn̂g ê thâu-lâng. Goân-pún 1 jīm 6 tang, chòe-kīn ê hiàn-hoat kái-kek kiám chò 4 tang. Chóng-thóng bē-tàng sûi liân-jīm, m̄-koh ē-tàng làng jīm chham-soán. I ū koân chí-phài lōe-koh. 

Augusto Pinochet tī 1981 nî thong-kòe sin hiàn-hoat cheng-ka chóng-thóng ê koân-le̍k, jī-chhiáⁿ chiong kun-hong chhap chèng-tī ê kak-sek chè-tō·-hòa. 1988 nî í-āu ê hiàn-hoat keng-kòe kúi-nā-pái ê siu-tēng, chóng-thóng kap kun-hong ê koân-le̍k kiám chió--khì.

Su-hoat pō·-mn̂g ê chòe-ko ki-kò· sī i ê Chòe-ko Hoat-īⁿ. Koan-hē hiàn-hoat ê gī-tê lēng-gōa ū 1 ê Hiàn-hoat Hoat-īⁿ hoa̍t-lo̍h; i ê koân-le̍k pau-koah hó·ⁿ-koat jīn-hô pī jīn-tēng ûi-hiàn ê hoat-lu̍t.

Li̍p-hoat pō·-mn̂g hun 2 īⁿ. Chham-gī-īⁿ ū 38-ê ūi iû soán-bîn tâu-phiò sán-seng, lēng-gōa ū 9-ê ūi iû chi̍t-kóa-á chèng-hú ki-kò· chí-phài, chhin-chhiūⁿ Kok-ka An-choân-hōe, su-hoat hē-thóng, kap chóng-thóng í-ki̍p chêng-jīm chóng-thóng. Chham-gī-oân 1 jīm chò 8 nî. Tāi-piáu-īⁿ (Cámara de Diputados) ū 120-ê ūi, lóng-chóng iû kong-bîn soán-chhut, 1 jīm chò 4-nî.

Hiān-tāi ê Chile pun chò 13 ê tē-khu (chòe-ko koaⁿ-oân hō-chò intendente), ē-kha koh siat séng (séng-tiúⁿ hō-chò Gobernador provincial), séng ē-kha siat Comuna. Chóng-thóng chí-phài chiah-ê intendente kap gobernador. Comuna ê tiúⁿ-koaⁿ iû soán-kí koat-tēng.

Chile sī Latin Bí-chiu siāng kang-gia̍p-hòa ê 1-ê kok-ka. Pak-pō· ê sán-gia̍p chú-iàu hām khòng-bu̍t ū koan-hē. Lâm-pō· ê lông-gia̍p, hî-gia̍p, chhâ-bo̍k-gia̍p te̍k-pia̍t hoat-ta̍t. Tōa-pō·-hūn ê ho̍k-bū-gia̍p kap kang-gia̍p tī tiong-pō·. Lióng-tōa káng-kháu (Valparaíso, San Antonio) lī Santiago ke̍k-ke 100 km hn̄g.

GDP 65% sī tùi-gōa bō·-ek. Khòng-bu̍t kap lông-sán-phín sī chú-iàu ê gōa-siau sán-phín. Kî-tiong tâng chiàm 4-siâⁿ ê keng-chè-ta̍t. Che pí 30 nî-chêng chiàm 7-siâⁿ khah chió gia̍h. Chòe-kīn kúi nî, Chile khai-sí gōa-siau phû-tô-chiú, chun-hî (salmon), chhâ-chiuⁿ téng-téng ê sán-phín.

Koan-kong-gia̍p tī chòe-kīn kúi nî kip-sok sêng-tióng. Pak-pō· ê soa-bō· í-ki̍p lâm-pō· ê chhiū-nâ te̍k-pia̍t siū hoan-gêng.

Keng-chè tī 1990 nî-tāi tōa sêng-tióng, ta̍k nî ê sêng-tióng-lu̍t tī 7% chì 12% chi-kan. 1997 nî A-chiu kim-iông gûi-ki hoat-seng liáu-āu, sêng-tióng-lu̍t pàng bān chhun 3% chó-iū. Chòe-kīn ū hoan-thâu ê chhu-sè, tī 2004 nî kīn 6%.




#Article 224: Khí-ko (584 words)


Khí-ko sī lâng the̍h lâi kap khí-bín-á chò-hóe sé chhùi-khí iōng--ê 1 khoán ko. Khí-ko pēng-bô gōa-tōa ê chheng-kiat hāu-kó.

Se-goân-chêng tē-4 sè-kì, Egypt ê 1 chheh manuscript ū siá tio̍h khí-ko ê tāi-chì, sī só·-chai-iáⁿ siāng-chá ê bûn-hiàn kì-lo̍k. Lāi-té siá tio̍h khí-ko ê sêng-hun sī iâm, hô·-chio-hún, po̍k-hō ê hio̍h-á, kap iris flowers. Chin-chē chá-kî ê khí-ko phòe-hng chú-iàu sêng-hun sī jiō (urine). Mā-koh ài kàu-liáu 19 sè-kí, khí-ko he̍k-sī khí-hún chia̍h phó·-phiàn lâi sú-iōng. 

Tī 19 sè-kì tú-khai-sí, khí-bín-á thong-siông kan-nā kap chúi chò-hóe sú-iōng, m̄-koh chin-kín, khí-hún tio̍h sî-kiâⁿ--khí-lâi. Tāi-pō·-hūn sī ka-têng ka-tī chè-chō, sêng-hun siâng-chāi sī chalk, chng-á-hún (磚粉), kap iâm (鹽). 1 pún 1866 nî ê Home Cyclopedia kiàn-gī sú-iōng bôa sêng hún ê chhâ-thòaⁿ (charcoal), koh thê-chhíⁿ kóng chiâⁿ-chē to̍k-mn̂g pih-hng ê khí-hún pí chhī-bīn teh bē ê siong-phín bô-khah-hó. 

Kàu--liáu 1900 nî, ū-lâng kiàn-gī kā hang-pháng iōng ê soda chham chió-liōng ê hydrogen peroxide chúi-thng kiáu-kiáu chò-hóe tòng-chò khí-ko. Chhoân-hó-sè tán-beh-iōng ê khí-ko chēng 19 sè-kì tio̍h-ū, m̄-koh bô khí-hún hiah-ni̍h sî-kiâⁿ, tio̍h kàu--liáu It-chhù-tāi-chiàn khí-ko chiah chhiau-kòe khí-hún. Tī 1896 nî ê New York Chhī, hit-tong-sî ê Colgate  Company chè-chō seng-sán tē-1 ki iōng chhi̍h--ê ê nńg-koán khí-ko, tī hit chìn-chêng bô-gōa-kú ōe-ka mā chiah khai-sí sú-iōng chit-chióng nńg-kóan lâi chng-té in iû-hòa ê iû-chhái. 

Tī 1950 nî-tāi, khí-ko khai-sí chham-thiam hu̍t-hòa-bu̍t. Khí-ko chham-thiam hòa-ha̍k-bu̍t ê gia̍h-tō· ê kiàn-gī kap kat-tiāⁿ, bô-kāng kok-ka ū sió-kóa-á bô-kāng. Hó-pí-kóng tāi-pō·-hūn ê Hui-chiu kok-ka lóng pí Bí-kok ū khah-lēng ê kat-tiāⁿ.

Kap sé-hoat-cheng sio-siâng, chhiúⁿ-siang ūi-tio̍h thàn-chîⁿ tī khí-ko lāi-té chham-thiⁿ ngó·-hoe-cha̍p-sek ê mi̍h-kiāⁿ, kóng hia sī ē-tit ke-thiⁿ chhùi-khí ê kiān-khong. 

Chhī-bīn-siōng teh hoān-bē ê khí-ko tōa-pō·-hūn sī nńg-koán pau-chong, ah mā-ū ngē-koán ê pau-chong. Chit-chām-á ia̍h-ū khiā-ti̍t-ti̍t chhāi--ê ê pau-chong, hō·-lâng ē-khí sú-iōng koh-khah-chē ê khí-ko. 

Khí-ko lóng-ē thàu-lām chi̍t-kóa-á phang-liāu, siāng-chia̍p sú-iōng ê sī kok-sek-kok-iūⁿ cha̍p-chhò ê po̍k-hō, pau-koat spearmint, peppermint, regular mint téng-téng. Ia̍h-ū kî-thaⁿ chhan-chhiūⁿ khah-ū jia̍t-tāi khì-bī ê phang-liāu chhan-chhiūⁿ kam-á, bah-kùi (cinnamon), he̍k-chiá-sī phàu-phàu-thâng (bubblegum, phah-sǹg beh bē hō· gín-á--ê), kap bô phang-liāu.

Khí-ko sī phah-sǹg beh phùi--tiāu-ê, chi̍t-kóa-á khí-ko nā thun-chia̍h siuⁿ-chē koh-sī ū-to̍k--ê, che tio̍h-sī ūi-siáⁿ-mi̍h siuⁿ sè-hàn ê gín-á bē-sái sú-iōng khí-ko he̍k-chiá-sī ài tī tōa-lâng chek-tok chi-hā sú-iōng ê goân-in. 

Khí-chiu-pēⁿ khí-ko chú-iàu sī iōng lâi tī-liâu he̍k-sī ī-hông khí-pún-chit bín-kám, khí-hōaⁿ-iām, he̍k-sī khí-tái. In-ūi khí-khún-pan sī chō-sêng khí-chiu-pēⁿ ê chú-iàu goân-in, in-chhú khí-khún-pan ê khòng-chè soah chiâⁿ-chò ī-hông kap tī-liâu khí-chiu-pēⁿ ê tiōng-iàu hoat-tȱ. Khí-khún-pan khòng-chè ē-tit hun-chò ki-hâi-sek kap hòa-ha̍k-sèng khòng-chè 2-chióng, chit-chūn m̄-koán ī-hông he̍k-sī tī-liâu khí-chiu-pēⁿ, lóng-sī chhái-iōng ki-hâi-sek khí-khún-pan khòng-chè khah-chē, pau-koah khí-bín-á kap khí-sòaⁿ ê sú-iōng, chhiau-im-pho khí-tái koah-tû (ultrasonic scaling) kap khí-kin pau-pêⁿ-su̍t (root planing). Kan-tāⁿ tī chhiú-su̍t āu he̍k-sī te̍k-su chêng-hêng hā, pēⁿ-lâng bô-hoat-tȱ chò-hó ki-hâi-sek khí-khún-pan khòng-chè ê sî-chūn, chiah lâi phòe-ha̍p sú-iōng hòa-ha̍k-sèng ê khí-ko kap lo̍k-chhùi-chúi pang-chàn khòng-chè khí-khún-pan. 

Chit-chām-á khòng-khí-khún-pan kap khí-hōaⁿ-iām siāng ū-hāu ê tī-liâu io̍h-chē sī chlorhexidine. Kin-kù si̍t-giām kap gián-kiù hián-sī, ài sú-iōng hâm 0.12% í-siōng chlorhexidine ê lo̍k-chhùi-chúi chiah-ū mó·-chióng thêng-tō· siōng ê tī-liâu hāu-kó, i tāi-iok ē-ēng-chit ek-chè 45%-55% ê khí-hōaⁿ-iām.

Bí-kok gê-i ha̍k-hōe (ADA) chia̍h-jīn ē-sái kiám-kheng khí-pún-chit bín-kám ê tī-liâu khí-ko ê phín-pâi ū Protect, Crest, Colgate kap Sensodyne. Bô jīn-hô pó-kiàn sán-phéng ē-tàng choa̍t-tùi siau-tû khí-pún-chit bín-kám-chèng, ah tāi-iok ē-ēng-chit kiám-kheng 30%-50% ê bín-kám-tō·.

Khí-chiu-pēⁿ khí-ko kap lo̍k-chhùi-chúi tû-liàu hông iōng-lâi tī-liâu he̍k ū-hông khí-hōaⁿ-iām, khí-tái, kap khí-pún-chit bín-kám chi-gōa, mā ē-tàng ū-hông chiù-khí, chhùi-chhàu, kap kiám-chió khí-chiu he̍k si̍t-khí (dental implant) chhiú-sut liáu-àu ê khang-chhùi kám-jiám. Chêng-kàu-taⁿ iáu-bô tī-liâu he̍k ū-hông khí-chiu-iām ê khí-ko he̍k lo̍k-chhùi-chúi.




#Article 225: Lo̍k-chhùi-chúi (257 words)


Lo̍k-chhùi-chúi sī chhùi-khiuⁿ ūi-seng hú-chō· iōng-phín, ē-tàng sat-khún, siau-tû chhùi-chhàu, kap ī-hông chiù-khí. M̄-koh i sī hú-chō· ê kak-sek, chhùi-khiuⁿ ūi-seng chú-iàu iah-sī ài khò sú-iōng khí-bín-á kap khí-sòaⁿ lâi ta̍t-sêng. Sat-khún-sèng ê lo̍k-chhùi-chúi mā-bô tn̂g-kî sú-iōng ê pit-iàu. 

Lo̍k-chhùi-chúi ê sêng-hun chú-iàu sī chheng-chúi, koh-lâi sī 20% chó-iū ê chiú-cheng (alcohol), jiân-āu kin-kú su-iàu lâi thiam-ka kî-thaⁿ sêng-hūn. It-poaⁿ lóng-ē ka po̍k-hō lâi am-khàm chhùi-khiuⁿ ê chhàu-bī. Sat-khún-sèng ê lo̍k-chhùi-chúi thiam-thiⁿ ê sat-khún (bacteriocidal) he̍k ek-khún (bateriostatic) hòa-ha̍k-bu̍t pau-koah ū thymol, eucalyptol, methyl salicylate, menthol, chlorhexidine gluconate kap hydrogen peroxide. Kiông-tiāu ī-hông chiù-khí ê hâm hu̍t-hòa-bu̍t sán-phín chú-iàu sī NaF. Hâm 0.2% (900 ppm) NaF ê, 1 lé-pài 1 kái, 1 kái 10 cc. Hâm 0.05% (225 ppm) NaF ê, 1 kang 1 kái, 1 kái 10 cc. Hâm-hu̍t lo̍k-chhùi-chúi kiàn-gī tn̂g-kî (siāng-chió 2 tang) kap tēng-sî sú-iōng, hāu-kó chiah ē chhut--lâi.

Chlorhexidine sī sio̍k-î Bisguanide antiseptics, chlorhexidine sī bo̍k-chiân kong-jīm siāng-hó ê sú-iōng tī khí-chiu-pēⁿ ê khí-khún-pan khòng-chè io̍h-che. Chlorhexidine ē-tit tn̂g sî-kan liâm-hù tī chhùi-khí piáu-bīn, lī-iōng pún-sin tòa chèng-tiān ê te̍k-sèng khip-ín sè-khún, jiân-āu phò-hāi i-ê sè-pau-mo̍·h oân-chéng-sèng. Gián-kiù pò-kò kóng 1-kang lo̍k-chhùi 1-pái keng-kòe 6-kò-goe̍h āu, sú-iōng 0.1% ê Chlorhexidine ē-sái kái-siān 66% ê khí-hoāⁿ-iām, a̍h 0.2% ê Chlorhexidine ē-sái kiám-chió 88% ê  khí-hoāⁿ-iām.

Iah-m̄-koh tn̂g-kî sú-iōng Chlorhexidine ē chō-sêng chhùi-khí ní-sek, bī-kak (味覺) kái-piàn, sīm-chì chin chió-sò· ē chō-sêng liâm-mo̍͘h hú-si̍t (粘膜腐蝕) ê hù-chok-iōng, in-chhú it-poaⁿ bô kiàn-gī liân-soà sú-iōng chhiau-kòe 2 lé-pài.

Tī ē-kha chiá-ê chêng-hêng hā, pēⁿ-lâng bô-hoat-tō· chò-hó ki-hâi-sek ê khí-khún-pan khòng-chè ê sî, ē khó-lū chhái-iōng Chlorhexidine:




#Article 226: Téng-ham ni chiàⁿ-mn̂g-khí (255 words)


Téng-ham ni chèng-tiong-mn̂g-khí chit ki chhùi-khí tī seⁿ-kiáⁿ-tē (chú-kiong) 14 chiu ê sî khai-sí kài-hòa. Kài-hòa tùi 1-ê tan-it tiong-sim-tiám khai-sí ǹg gōa kap khí-kún-pō· (cervix) hoat-tián, chha-put-tō· 4 kó-goe̍h ê sî-chūn khí-koan hoat-io̍k oân-sêng. I tī 6-7 kó-goe̍h ê sî-chūn chhut-khí kàu chhùi-khiuⁿ.

Chit ki chhùi-khí khí-koan ê kīn-oán-sim (mesiodistal) tn̂g-tō· pí chhiat-toan-khí-kún (incisoservical) khah tn̂g. Tûn-chhek piáu-bīn hui-siông ku̍t-liu koh tó·-tó·. Chhiat-toan chiâⁿ ti̍t chiap-kīm 1-tiâu ti̍t-sòaⁿ. Kīn-sim pian-iân ùi chhiat-toan kàu chhiap-chhiok-khu (contact area) ê khí-hōaⁿ chhek sī ti̍t--ê, ùi chia khai-sí ǹg chhùi-khí ê tn̂g-te̍k (long axis) siu-sok. Oán-sim pian-iân ùi oán-tûn-chhiat kak (distolabioincisal angle) kàu khí-kún-pō· sī tó·-tó·--ê.

Chit  bīn ē-tàng khòaⁿ tio̍h hoat-io̍k liông-hó ê pian-iân chiah (marginal ridge) kap ko-tō· hoat-io̍k ê sia̍t-chhek-bīn liông-thu (cingulum), chit-ê liông-thu ǹg chhiat-toan iân-chhun, kā sia̍t-chhek lap-o (lingual concavity) hun-chò kīn-sim kap oán-sim 2-ê khah-sió ê lap-o (fossa).

Chit ê khí-koan ê kīn-sim piáu-bīn ùi chhia̍t-toan kàu khí-kún-pō· 1/3 (cervical third) sī sió-kóa-á tó·-tó·, jiân-āu ǹg tn̂g-te̍k khoài-sok siu-sok. Oán-sim piáu-bīn ùi chhiat-toan kàu khí-khún-pō· choân-pō· lóng-sī tó·-tó·.  In-ūi chhia̍t-toan hiòng khí-kún-pō· liō-liō-á chhu-kiā, oán-sim pian-iân sió-kóa-á pí kīn-sim khah té.

Chit ki chhùi-khí ê khí-kin gōa-hêng siong-tong ku-kí, ùi khí-kún-pō· kàu khí-kin-chiam (apex) sūn-sū piàn chiam.  Ku-ê gōa-hêng tio̍h chhin-chhiūⁿ 1-ê tūn--khí-ê giú-tn̂g ê îⁿ-chui-té (cone). Kīn-sim piáu-bīn tiāⁿ-tiāⁿ ū 1-chōa hoat-io̍k-kau (developmental groove), ah oán-sim piáu-bīn bô-kāng, sī tó·-tó·--ê. 

Chit ki chhùi-khí ê khí-chhóe-khiuⁿ hêng-thāi kap kui-ki chhùi-khí ê gōa-hêng chha-put-to, m̄-koh khí-chhóe-kak (pulp horn) pí gōa-hêng só· àm-sī ê khah-tōa khah-chiam. Khí-chhóe-khiuⁿ kap kin-kńg chi-kan bô bêng-hián ê kài-sòaⁿ.




#Article 227: Seⁿ-kiáⁿ-tē (209 words)


Seⁿ-kiáⁿ-tē (生囝袋, chú-kiong, 子宮, uterus, womb) sī bó-ê chhī-leng tōng-bu̍t (mammal) ê chú-iàu seng-si̍t khì-koan, i sī an-tah koh êng-ióng phoe-thai he̍k thai-jî ê pōng-sim kin-bah khì-koan. Tī jîn-lūi i sī se-iûⁿ-lî hêng-chōng (pear-shaped) ê kiat-kò·, tn̂g tāi-iok 3 eng-chhùn, pau-koah chú-kiong pún-thé (the body of uterus), chú-kiong té (子宮底), chú-kiong kiap (子宮峽), chú-kiong kún (子宮頸, cervix). Seⁿ-kiáⁿ-tē ē-kha chiap im-tō (vagina), téng-koân siang-pêng liân-chiap seⁿ-kńg (su-nn̄g-koân, fallopian tube). Seⁿ-kiáⁿ-tē ti̍t-chiap iû im-tō chi-chhî, kàn-chiap iû kut-phûn (骨盆, pelvis) lāi-té ê kok cho·-chit lâi kò·-tēng.

Chit-ê seⁿ-kiáⁿ-tē ūi-tì kut-phûn-khiuⁿ lāi, phōng-kong ê pōe-chhek (dorsal) kap thâu-chhek (rostral), ti̍t-tn̂g (rectum) ê bak-chhek (ventral). I hō· kúi-nā tiâu jū-tòa (ligament) lâi pa̍k-sok kò·-tēng. Ū-sin í-gōa, i ê tōa-sè kan-tāⁿ kúi kong-hun na-tiāⁿ.

Seⁿ-kiáⁿ-tē tōa-pō·-hūn sī ki-bah só· chó·-sêng, siāng lāi-té hit têng cho·-chit kiò-chò chú-kiong-lāi-mo̍h (endometrium). Tī tōa-pō·-hūn ê chhī-ni tōng-bu̍t, nā-bô ū-sin chú-kiong-lāi-mo̍h ē chiu-kî-sèng thoat-lo̍k he̍k khip-siu. Tī jîn-lūi lâi-kóng chit ê chú-kiong-lāi-mo̍h thoat-lo̍k ê chêng-hêng tio̍h-sī go̍eh-sìn (menstrual bleeding), it-ti̍t kàu bô seⁿ-io̍k lêng-le̍k ê sî chiah thêng-chí--khí-lâi.

Seⁿ-kiáⁿ-tē chú-iàu ê kong-lêng sī chiap-siū nn̄g-ū-hêng (fertilized ovum) lâi chèng-si̍t (implant) tī chú-kiong-lāi-mo̍h, nn̄g-ū-hêng jiân-āu ùi hoeh-kńg tit-tio̍h êng-ióng. Chit-ê nn̄g-ū-hêng tī hoâi-thāi kòe-têng ē hoat-io̍k tāi-seng choh phoe-thai (embryo), āu--lâi koh hoat-io̍k sêng thai-jî (foetus), jiân-āu chiok-goe̍h chhut-sì. 




#Article 228: Tourette chèng-hāu-kûn (359 words)


Tourette chèng-hāu-kûn (Hôa-gí: 妥瑞氏症; Eng-gí: Tourette('s) syndrome, Tourette Spectrum (TS), Tourette's disorder, he̍k Gilles de la Tourette syndrome) sī 1-chióng sîn-keng-ha̍k he̍k sîn-keng-hòa-ha̍k ê chiàng-gāi-pēⁿ-chèng (disorder), sī í hoat-hiān-chiá Georges Gilles de la Tourette ê miâ lâi hō--ê. 

Chit-ê pēⁿ ê te̍k-cheng sī tics, 1-chióng tiông-ho̍k hoat-seng, bô-hoat-tō· khòng-chè, khoài-sok, hu̍t-jiân ê tōng-chok he̍k hoat-chhut siaⁿ-im. Chèng-chōng pau-koah kúi-á-chióng ê tōng-chok tics kap 1-ê he̍k chē-ê siaⁿ-im ê tics. Chia-ê tics tī pēⁿ tiong ū-sî m̄-koh bô-tiāⁿ kāng-sî ē hoat-seng; khah chia̍p--ê, múi-1-kang hoat-seng tics kúi-á-pái, he̍k-chiá-sī khah kú--ê, kúi-á-tang ê sî-kan lāi ū-tang-sî--á hoat-seng ū-tang-sî--á koh hó-hó; tics hoat-seng ê ūi-tì, chióng-lūi, pîn-lu̍t kap chhù-sò· ū chiu-kî-sèng ê piàn-hòa, jî-chhiáⁿ hoat-chok ê kiông-tō· ê tau̍h-tau̍h-á cheng-ka koh tau̍h-tau̍h-á kiám-chió; ta̍k-pái hoat-chok chi-kan chèng-chōng ē siau-sit kúi-lé-pài he̍k kúi-kó·-go̍eh; hoat-pēⁿ tī 18-hòe chìn-chêng, tiāⁿ-tī 5~8 hòe chhut-hiān. 

Siaⁿ-im hêng ê tics nā-kā hun-lūi, ū echolalia (chhīⁿ-kông teh tiông-ho̍k pa̍t-lâng tú kóng--kòe ê ōe-gí), palilalia (kiông-pek ka-tī kóng ka-tī tú kóng--ê ōe-gí), lexilalia (bô-thang chó·-chí tiông-ho̍k kóng tú khòaⁿ/tha̍k--kòe ê gí-sû), kap siāng-gâu ín-khí gī-lūn ê coprolalia (chū-hoat-sèng lâi kóng chhut siā-hōe kìm-kī ê ōe-gí, hó-pí-kóng óe-siat ê ōe-gí kap jîn-chéng he̍k chéng-cho̍k ê khî-sī ōe-gí). Iah-m̄-koh mā-ū chiâⁿ-chē siaⁿ-im ê tics sī tī chia-ê í ōe-gí tiông-ho̍k chò kin-kù ê hun-lūi í-gōa--ê, hó-pí sī jīn-hô té-té ê siaⁿ-im, chhan-chhiūⁿ chheng nâ-âu, ka-sàu, hiⁿ-hiⁿ-haiⁿ-haiⁿ, hâⁿ-hâⁿ-hńg-hńg ê siaⁿ.

Tōng-chok hêng ê tics ū nih-ba̍k-chiu, chhèng-phiⁿ-á, chhùi-kak chhoah-tōng, tìm-thâu, iô-thâu, niú-khiau ê bīn-pō· piáu-chêng, sin-khu ngia̍uh-ngia̍uh-tāng, he̍k chò-chhut siat-thái ê tōng-chok.

Tī choan-sim chò tāi-chì he̍k tōa-khùn ê sî, tics tiāⁿ-ē toán-chiām siau-sit. Khoân-kéng in-sò· m̄-sī i -ê pēⁿ-in, m̄-koh ap-le̍k, bô-liâu, ià-lán, kap kín-tiuⁿ ē-tit ka-tāng tics ê hoat-seng pîn-lu̍t kap kiông-tō·. Saⁿ-siâng chì sì-sêng ê hōan-chiá tióng-tōa í-āu tics ē siau-sit, saⁿ-siâng ē bêng-hián kiám-chió, kî-thaⁿ saⁿ-hun-chi-it kàu sêng-jîn ia̍h-koh kāng-khoán. Chit-ê pēⁿ bōe tì-sú tì-lêng thòe-hòa, m̄-koh tiāⁿ-ē kan-jiáu tha̍k-chheh, siá-jī, siōng-khò bōe choan-sim, tì-sú sêng-chek thòe-pō·. Mā tiāⁿ-tiāⁿ ha̍p-pèng ū kî-thaⁿ ê bûn-tê, chhin-chhiūⁿ khòe-tōng-chèng, kiông-pek-chèng, iu-ut-chèng. 

Io̍h-bu̍t tī-liâu chú-iāu sī sú-siōng topamine kiat-khàng-che, tùi 70-pha kàu 80-pha ê pēⁿ-tông ū-hāu. Su-jiân ū saⁿ-hun-chi-it ê hoān-chiá tōa-hàn liáu-āu chèng-chōng bōe-hó, m̄-koh in ē-hiáu siu-sì am-khàm katī ê chèng-chōng.




#Article 229: Tân Ta̍t-jû (129 words)


Tân Ta̍t-jû (陳達儒) (1917 nî 2 go̍eh 10 - 1992 nî 10 go̍eh 24), pún-miâⁿ Tân Hoat-seng (陳發生), Tâi-ôan chhut-miâⁿ ê liû-hêng im-ga̍k-ka. 1917 nî chhut-sì tī Tâi-pak Báng-kah. Siá chin-chē koa-sû. I khah chut-miâⁿ ê koa-khek ū Pe̍h-bó͘-tan, Chheng-chhun Niáⁿ, Sim-seng-seng (心酸酸), An-pêng Tui-sióng-khek, Chheng-chhun Pi-hí khek, Káng-piⁿ Sioh-pia̍t, Lâm-to͘ Iā-khek téng-téng. Kî-tiong Pe̍h-bó-tan, Chheng-chhun Pi-hí Khiok, kap Lâm-to͘ Iā-khek siōng chhut-miâⁿ. Chit 3-siú koa hun-piat biâu-siá bô-kâng sî-tāi, bô-kâng pōe-kéng, kap bô-kâng kéng-gū ê 3-tōaⁿ ài-chêng kò-sū, tī Tâi-ôan chin-chē lâng chit 3 tiâu koa ke-kiám ē-hiáu chhiùⁿ 1-2 kù--a. Tân Ta̍t-jû it-seng siá ê koa-sû liong-kî-iok ū 300 gōa siú, kî-tiong 50 gōa siú koa khah ū-lâng chaiⁿ. Tī 1989 nî siū-poaⁿ Tiong-hôa bîn-kok chú-pān ê Kim-khek-chióng ê tiat-piat-chióng, hō-lâng kóng sī Tâi-oân koa-iâu-kài ê châi-chú.




#Article 230: Koyaanisqatsi (194 words)


Koyaanisqatsi: Life out of balance (Koyaanisqatsi: Sit-tiâu ê seng-oa̍h, 1983) sī Godfrey Reggio kàm-tok ê 1 chhut kì-lo̍k-phìⁿ. Phìⁿ thàu-kòe pàng-bān, ká-kín ê iáⁿ-siōng piáu-hiān chhut kok-chióng chū-jiân kap jîn-chō ê hiān-siōng, chhin-chhiūⁿ soaⁿ-khut lāi ê piah-oē, tāi-chū-jiân ê hái-éng, hûn, kau-thong ê chó·-ha̍p, chà-toâⁿ po̍k-chà, tōa-to·-chhī ê bīn-chhiuⁿ, téng-téng. Bē-su teh kó·-lē lâng pí-phēng, liân-sióng chū-jiân kap jîn-chō chi-kan ê koan-hē.

Chit phìⁿ kui chhut bô kóng oē, kan-taⁿ phòe-ga̍k tang-tiong ū lâng têng-ho̍k liām 1 kù koyaanisqatsi kap kî-thaⁿ kúi-kù-á oē. Koyaanisqatsi sī Hopi-gí, ì-sù kóng pāi-tek, loān-chhī-chhā ê seng-oa̍h, sit-tiâu ê seng-oa̍h. Chhut-bóe ū phah Hopi chhàm-gí ê Eng-bûn hoan-e̍k. Im-ga̍k sī Philip Glass choan-kang ūi phìⁿ tēng-chok ê chok-phín.

Kui chhut 87 hun-cheng. Chè-chok ê sî-kan ū 6-tang kú, kî-tiong 3 tang teh phah-phìⁿ, 3 tang teh phòe ga̍k. Kin-kù in ê kóng-hoat, Reggio hām Glass 2 lâng hō·-siong éng-hióng: Glass kiàn-nā oân-sêng 1 pha, Reggio ē tńg khì siu-chián i ê iáⁿ-phìⁿ hō· in ē-tit-thang koh khah sù-phòe; liáu-āu Glass iū-koh tńg khì chhiâu i ê chhòng-chok, án-ne teh chìn-hêng.

Ū kúi-nā-chhut phìⁿ chiap-sòa Koyaanisqatsi: Powaqqatsi kap Naqoyqatsi 2 tōa chhut, kap 2 chhut té-phìⁿ hō-chò Anima Mundi, Evidence.




#Article 231: Chhùi-khiuⁿ-sèng khùi-iông (113 words)


Chhùi-khiuⁿ-sèng khùi-iông (Hàn-jī, 嘴瘡性潰瘍, Eng-gí, Aphthous ulcer) sī lán chhùi-phòa (嘴破) siāng-chiap ê goân-in, tāi-iok ū 20% ê jî-kháu lî-hoàn, i chú-iàu ê te̍k-cheng sī 1-chhù he̍k to-chhù ê môe-nōa (糜爛) he̍k khùi-iông kap chhùi-khiuⁿ liâm-mo̍h thiàⁿ-thàng koh ē  tiông-ho̍k hoat-chok, khùi-iông ê tōa-sió tāi-iok sī kúi-ê mm, i bô nî-hòe, cha-po· he̍k cha-bó·, he̍k-chiá-sī chéng-cho̍k ê  cheng-chha. 
Pēⁿ-in m̄-sī chiâⁿ chheng-chhó, ū gián-kiù hián-sī i sī tùi L-type-α-hemolytic streptococus (streptococus sanguis) ê kòe-bín hoán-èng ê kiat-kó. Lēng 1-ê khó-lêng ê goân-in sī Adenovirus. M̄-koh gōa-siong, chia̍h-mi̍h ê kòe-bín hoán-èng, lāi-hun-bi̍t ê kái-piàn, sim-lí ap-le̍k, bô chia̍h-hun téng-téng khó-lêng sī gâu lî-hoān ê in-sò·. Kīn-lâi hoat-hiān biân-e̍k hong-bīn ia̍h-sī khó-lêng ê in-sò· chi-it.




#Article 232: Sió-khí-chèng (107 words)


Sió-khí-chèng (Hàn-jī, 小齒症, Eng-gí, microdontia) sī chhùi-khí ê tōa-sió pí chèng-siông khah-sió, it-poaⁿ kan-tāⁿ hoat-seng tī éng-kiú-khí khí-lia̍t, siāng-chiap khòaⁿ--tio̍h-ê sī ko·-khí ê chêng-hêng, chhin-chhiūⁿ kóng hoat-seng tī téng-ham (頂頷, maxilla) ê éng-kiú chhek-mn̂g-khí (永久側門齒, permanent lateral incisor) kap tē-3 éng-kiú tōa-kiū-khí. Hoat-seng tī éng-kiú chhek-mn̂g-khí to̍h kiò-chò teng-á-hêng (peg-shaped) chhek-mn̂g-khí. Nā só·-ū ê chhùi-khí lóng hoat-seng siong-tùi-sèng chhùi-khí khah-sió ê chêng-hêng, tiāⁿ-tiāⁿ sī khí-chô-kut kòe-tōa ê iân-kò·. Chin-chiàⁿ ê kóng-hoān-sèng chhùi-khí kòe-sió sī khí-chô-kut hoat-io̍k chèng-siông, ah só·-ū ê chhùi-khí khak-si̍t thài-sió, chit-chióng chêng-hêng chiâⁿ hán-kìⁿ, kan-kāⁿ hoat-seng tī pituitary dwarfism kap tī chhùi-khí hoat-io̍k sî-kî chiap-siū liáu hòng-siā-sòaⁿ (放射線) he̍k hòa-ha̍k tī-liâu (化學治療) ê chêng-hêng.




#Article 233: Tân Têng-pho (338 words)


Tân Têng-pho (1895 nî 2 go̍eh 2 ji̍t - 1947 nî 3 go̍eh 25 ji̍t), Tâi-oân ū-miâ ê ōe-ka. 1926 nî í chi̍t-pak Ka-gī ke gōa ê ōe-chok, ji̍p-soán tē-chhit-kài Ji̍t-pún Tè-kok Bí-su̍t Tián-lám-hōe (kán-chheng Tè-tián); che sī Tâi-oân-lâng tē-it-pái í se-iûⁿ-ōe chìn-ji̍p Ji̍t-pún ê koaⁿ-hong tián-lám. Āu--lâi, iū-koh ji̍p-sóan Tè-tián kap kî-thaⁿ ê tián-lám kúi-lō-pái. 1947 nî Jī-jī-pat sū-kiāⁿ po̍k-hoat liáu-āu, Tân Têng-pho tāi-piáu Ka-gī-chhī Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ Chhú-lí Úi-goân-hōe, chiân-óng Chúi-siōng ki-tiûⁿ chìn-hêng hia̍p-siong, soah tī-leh 3 go̍eh 25 ji̍t hit-kang, hō· Kok-bîn-tóng ê kun-tūi chhèng-sat sī-chiòng, hiáng-nî 52 hòe.

Tân Têng-pho chhut-sì tī Ka-gī, bó-chhin chin chá tio̍h kòe-sin, lāu-pē Tân Siú-gû sī Chheng-tiâu ê siù-châi, tī-leh hàn-o̍h-á kà-chheh. Tân Têng-pho sī hō· a-má chhōa-tōa-hàn--ê, in-ūi ka-kéng sàn-chhiah, só·-í seng khì hàn-o̍h-á tha̍k hàn-bûn, 13 hòe ê sî chiah ji̍p-khì kong-ha̍k-hāu tha̍k-chheh. Āu--lâi iū-koh khì Tâi-pak ê Tâi-oân chóng-tok-hú kok-gí ha̍k-hāu chiū-ha̍k. Ùi Tân Têng-pho lâu--lo̍h-lâi ê ji̍t-kì tang-tiong, ē-sái khòaⁿ chhut i chū sè-hàn tio̍h ū li̍p tāi-chì, chò tāi-sū ê khì-tô·-sim. Tī Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân, ōe-ka tit-tio̍h iú-sú í-lâi siōng koân ê tē-ūi kap kong-êng. Hit-tong-sî ji̍p-sóan Tè-tián lóng ē chiâⁿ-chò pò-chóa ê thâu-pán, ōe-tô· piàn-sêng sī Tâi-oân-lâng chhut-thâu-thiⁿ siōng-hó ê hong-sek. In-ūi án-ne, Tân Têng-pho ê lí-sióng tio̍h-sī chiâⁿ-chò chi̍t-ê ōe-ka.

Tī-leh Tân Têng-pho ji̍p-khì Tâi-pak kok-gí ha̍k-hāu ê thâu-chi̍t-nî, ū-miâ ê chúi-chhái ōe-ka Chio̍k-chhoan Khim-it-lông iáu-koh tī-leh chit keng ha̍k-hāu kiam-khò kà-chheh. Tân Têng-pho iā in-ūi án-ne, bat chiap-siū Chio̍k-chhoan ê chí-tō, ha̍k-si̍p ki-pún ê siá-seng kap chúi-chhái ki-khiáu. Tân Têng-pho chāi pi̍t-gia̍p liáu-āu, tò-tńg-khì kò͘-hiong kà-chheh, mā bat chhōa ha̍k-seng khì kau-gōa siá-seng.

Tân Têng-pho m̄-nā í Ka-gī ke gōa ji̍p-soán Ji̍t-pún tē-chhit-kài Tè-tián, ji̍t-āu mā kúi-lō-pái ji̍p-soán Hoâi-chhūi-siā-tián, Chhun-iông-tián, Tâi-tián, Tâi-iông-tián, Hú-tián téng-téng ê tián-lám. I koh chō͘-chit Chhit-seng ōe-toâⁿ, Chhiah-tó-siā, Tâi-iông bí-su̍t hia̍p-hōe téng-téng ê tiōng-iàu ê bí-su̍t thoân-thé. Ē-sái kóng i ê ōe-chok sêng-chūi, kap thui-sak Tâi-oân gē-su̍t bûn-hòa ê kong-lô sī put-chí-á tōe ê.

Tân Têng-pho chheⁿ-si-sí liáu-āu, kap i kau-chêng chin chhim ê ha̍k-seng Au-iûⁿ Bûn mā tī 1949 nî pe̍h-sek khióng-pò· hō͘ lâng lia̍h-khì.




#Article 234: Liân-ha̍p Chá-pò (189 words)


Liân-ha̍p-chá-pò (联合早报), sī Sin-ka-pho khah chú-iàu ê Hôa-bûn ji̍t-pò, chhut-pán-siong sī Sin-ka-pho Pò-gia̍p Khòng-kó· Kong-si. Liân-ha̍p-chá-pò ê chiân-sin sī  Lâm-iûⁿ Siong-pò  (南洋日报,1923 nî khai-sí pān pò) kah  Seng-chiu Ji̍t-pò  (星洲日报,1929 nî khai-sí pān pò). 1983 nî, chit nn̄g tiuⁿ láu-pâi ê pò-chóa chèng-sek ha̍p-pèng, kiōng-tông chhut-pán 1-tiuⁿ sin--ê pò-chóa, miâ kiò-chò  Lâm-iûⁿ· Seng-chiu Liân-ha̍p Chá-pò , kán-chheng hō·-chò Liân-ha̍p-chá-pò .

Liân-ha̍p-chá-pò ùi pài-it kàu-kah pài-la̍k, múi-kang hoat-hêng-liōng phó·-lio̍k 20-bān hūn, lé-pài sī 22-bān hūn. Tī in pún-kok Sin-ka-pho, tho̍k-chiá lâng-sò· khiā-sǹg to̍h ū 75-bān lâng. Che í-gōa, in tī Tiong-kok, Hiong-káng kah Bûn-lâi chiah-ê só·-chāi mā teh hoat-khan, put-jî-kò hoat-hêng ê sò·-bo̍k to̍h ke-chiâⁿ chió lo·h.

Ùi 1995 nî khai-sí, Liân-ha̍p-chá-pò to̍h lâi khai-thong bāng-lō·-pán. Kàu-taⁿ ûi-chí, tit-tio̍h chôan sè-kài bē-chiò Hôa-jîn tho̍k-chiá ê kah-ì, lâi khòaⁿ tiān-chú-pán ê lâng 1-kang pí 1-kang khah chē. Bo̍k-chiân, zaobao.com (che sī tī tiān-chú-pán ê ki-chhó· siōng hoat-tián--khí-lâi-ê) í-keng chiâⁿ-chò Liân-ha̍p-chá-pò chú-iàu ê sin-bûn gôan-thâu.

Liân-ha̍p-chá-pò hō· lâng kong-jīn sī  sò·-chit kôan, hū chek-jīm, pò-tō khek-koan, giân-lūn kong-chèng, khó-sìn-tō· kôan ê pò-chóa. I tùi Tiong-kok ê hoat-tián phāu-chhî chek-ke̍k ê thài-tō·, tī chôan-kîu hôa-jîn tang-tiong, ū put-chí-á kôan ê phêng-kè kah kháu-pi.




#Article 235: Sin-hôa-siā (277 words)


Sin-hôa Thong-sìn-siā　(新华通讯社), kán-chheng Sin-hôa-siā, Tiong-kok kok-ka thong-sìn-siā, kok-lāi siāng-tōa ê sin-bûn sìn-sit chhái-chi̍p kah hoat-pò· tiong-sim. Hiān-jīm ê siā-tiúⁿ sī Tiân Chhong-bêng (田聪明).

Sin-hôa-siā ê chiân-sin sī Âng-sek Tiong-hôa Thong-sìn-siā, sêng-li̍p tī 1931 nî 11 go̍eh, 1937 chiah ké-miâ kiò-chò Sin-hôa-siā. 1949 nî, Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kiàn-kok liáu-āu, iû-kî sī 1978 nî Tiong-kok si̍t-hêng kái-kek khai-hòng í-āu, Sin-hôa-siā ê kui-bô· kah gia̍p-bū hōan-ûi ti̍t-thàu leh khok-tāi. Hiān-chú-sî, Sin-hôa-siā ê bo̍k-phiau sī chiâⁿ-chò kū-iú Tiong-kok te̍k-sek ê siā-hōe-chú-gī hiān-tāi-hòa sè-kài-sèng thong-sìn-siā. Múi-chi̍t-kang, tī Sin-hôa-siā chiông-sū sin-bûn pò-tō, keng-êng kóan-lí kah ki-su̍t kang-chok ê lâng, chhiau-kòe chiâⁿ-bān.

Sin-hôa-sīa ê chóng-pō· siat-tī Pak-kiaⁿ. Chéng-kô ê sin-bûn chhái-chi̍p kah chhù-lí hē-thóng sī iû-tio̍h chóng-siā, kok-lāi hun-siā, kok-gōa hun-siā chit 3-ê pō·-hūn chó·-sêng.

Sin-hôa-siā tī kok-lāi siat-tī 33-ê hun-siā, tiàm chôan-kok 50-gōa-ê siâⁿ-chhī lóng-ū i ê chi-siā (Hàn-jī:支社) a̍h-sī kì-chiá-chām. Tī kok-gōa pah-gōa-ê kok-ka kah tē-khu mā-ū Sin-hôa-siā ê hun-siā. Che lia̍h-gōa, koh ū A-Thài, La-Bí, Hui-chiu, Tiong-tang kah Hoat-gí tē-khu lóng-chóng 5-ê ē-tàng ti̍t-chiap hiòng kok-gōa hoat-pò· ê chóng-hun-siā. 

Sin-hôa-siā taⁿ ū 1-ê chôan hong-ūi, to kong-lêng ê sin-bûn pò-tō· kah hoat-pò· thé-hē. Tī kok-lāi, múi-kang thong-kòe choan-sòaⁿ, hun-pia̍t hiòng Tiong-iong, séng (ti̍t-ha̍k-chhī), tē-kip-chhī, kōan (kōan-kip-chhī), bóan-pò, choan-gia̍p-pò, tiān-tâi, tiān-sī-tâi hoat-sàng kok-hāng sin-bûn sìn-sit, iōng Tiong, Eng, Hoat, Se, Gô, A, Phû téng 7-chióng bûn-jī thàu-mê thàu-ji̍t teh hiòng chôan sè-kài pò·-sàng sin-bûn siau-sit, múi-kang hòng-sàng ê chóng-jī-sò· phó·-lio̍h 400-gōa-bān jī.

Bo̍k-chiân, Sin-hôa-siā í-keng tī hái-lāi-gōa kiàn-chō 1-ê pâng-tāi ê sin-bûn sìn-sit iōng-hō· bāng-lo̍k, pēng-chhiáⁿ hām chiong-kīn chiâⁿ-pah-ê gōa-kok kok-ka thong-sìn-siā a̍h-sī sin-bûn ki-kò· chhiam-tèng sin-bûn kau-ōaⁿ ha̍p-chok hia̍p-gī.

Sin-hôa-siā pian-chi̍p-pō· chhut-pán 20-gōa-chióng pò-chóa kah chu-khan. Sin-hôa Chhut-pán-siā múi-nî chhut-pán kok-hāng í sin-bûn kah sî-sū chèng-tī ûi-chú ê chheh, lóng-chóng 400-gōa-chióng. 




#Article 236: Hái-tiòng (353 words)


Hái-tiòng (海漲), ia̍h chu-ná-mih (tsunami), Hái-ek (海溢), khí-kau-lêng, kún-kau-lêng, sī chi̍t-chióng lêng-liōng chhiau-kiông, phò-hāi lêng-le̍k cha̍p-chiok tōa ê hái-éng, sī sò·-it sò·-jī ê chū-jiân chai-lân. Tng-tong hái-té hoat-seng kiông-lia̍t ê tē-tāng, tī chín-tōng-pho chok-iōng chi-hā, tōa-hái tòe leh chhia-pho̍ah-péng, hêng-sêng béng koh kiông ê kū-éng kah kông-tô, 1-éng tu 1-éng, ùi tē-tāng ê tiong-sim khu-he̍k put-tōan hiòng sì-kho·-lìn-tńg sìn-sok khok-sòaⁿ, kàu-bóe chhiau-lêng-liōng ê hái-éng chhiong-kòe hái-hōaⁿ,chhiong-chiūⁿ lio̍k-tē, kā iân-hái ê thó·-tē lóng-chóng im-liáu-liáu, chō-sêng húi-bia̍t-sèng ê chai-lān. Che to̍h-sī hái-tiòng (chu-ná-mih / khí-kau-lêng / kún-kau-lêng).

Bo̍k-chiân, chhan-chhiūⁿ tē-tāng, hóe-soaⁿ po̍k-hoat, hái-tiòng chit-khóan ê chū-jiân chai-hāi, kan-na ē-tàng thong-kòe koan-chhek lâi ū-hông a̍h-sī kiám-chió sún-sit, khiok-sī bô-hoat-tō· chó·-chí in ê hoat-seng.

Tōa-hái hoat-seng tē-tāng ê sî, ká-sú tē-tāng ê tiong-sim-tiám kū-lī hái-té bô chhiau-kòe 50 kong-lí, jî-chhiáⁿ tē-tāng ê kui-bô· ta̍t-kàu Richter scale 6.5 kip, an-ne, to̍h-ē hoat-seng hái-tiòng. 

Hái-tiòng sán-seng ê pho-tn̂g (Hôa-gí:波长) pí hái-iûⁿ siōng-tōa ê chhim-tō· koh-khah tōa, i tī hái-té ê thôan-pò· mā bē siū-tio̍h chin-tōa ê chó·-gāi, iā-to̍h-sī kóng bô-lūn hái ū lōa chhim, hái-tiòng sán-seng ê lêng-liōng lóng ē-tàng thôan-sàng chhut--khì. Chu-ná-mih tī hái-té ê thôan-sàng sok-tō· liōng-ki-iok sī múi tiám-cheng 500~1000 kong-lí. kha-tòe-kha ê 2-tīn hái-éng, siōng tōa ê kū-lī khiám-chhái ē-tàng ta̍t-kàu gō·-la̍k-pah kong-lí. Béng-éng chóng-sī ùi hái-tiong-ng ti̍t-thàu im tùi lio̍k-tē lâi, lú kīn hái-kîⁿ, hái-éng ê tòa-tô kôan-tō· lú kôan, siāng-kôan sīm-chì ū kúi-lo̍h-cha̍p bí kôan, bōe-su ná chúi-chhiûⁿ.

Ē chhut-hiān khí-kau-lêng, sī in-ūi tē-tāng ín-hoat hái-chúi kiông-lia̍t teh kún-ká. Chit-ê sî-chūn hái-éng hām phó·-thong-sî ôan-chôan bô-sio-siâng. Phó·-thong-sî, hái-éng pho-tòng ê chhim-tō· chin iú-hān, ah hái-chúi khí-kau-lêng ê sî, sī kui khut hái teh se̍h, teh péng, hit-chióng chêng-hêng to̍h ná-chhin-chhiūⁿ to-chí-sai (厨师) teh chhá-chhài, péng-lâi péng-khì, lāng-kôan lāng-ke. 

Tû-liáu chū-jiân tē-tāng ē ín-khí hái-tiòng í gōa, jîn-ûi ê chúi-té he̍k-po̍k hêng-ûi mā ū khó-lêng ín-khí.

Chôan tē-kiû lâi kóng, chu-ná-mih hoat-seng ê khu-he̍k, kí-ho· hām tē-tāng hun-pò·-tài beh kāng beh kāng. Le̍k-sú kì-chài, ū phò-hāi-sèng ê hái-tiòng tāi-iok hoat-seng kòe 260-pái, pêng-kin 6~7 nî 1-pái. Khôan-Thài-pêng-iûⁿ tē-khu siāng chia̍p hoat-seng chu-ná-mih chai-lān, tāi-iok chiàm kàu 8-siâⁿ. Ji̍t-pún sī chôan-kiû hoat-seng chu-ná-mih siāng-kài chē ê kok-ka.

Kīn nî lâi, kui-bô· khah tōa ê hái-tiòng：




#Article 237: Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ (340 words)


Jī-ji-pat Sū-kiāⁿ/Jī-jī-pat Toā-tô͘-sat  (228 Sū-kiāⁿ), piáu-bīn-siōng khòaⁿ-khì-lâi sī chi̍t-tiûⁿ 1947 nî 2 go̍eh 27 hoat-seng tī Tâi-pak ê koaⁿ-bîn kiu-hun, sī kong-bē-kio̍k cha-chi̍p-oân chhú-tē cháu-su hun sò ín-khí. M̄-koh, sū-kiāⁿ ê pok-hoat ū i pōe-āu ê gôan-im. Ki-pún-siōng ē-sái khòaⁿ-chò sī chāi-tē ê tâi-ôan-lâng kap kok-bîn-chèng-hú phài-lâi chiap-siu Tâi-ôan ê gōa-séng-lâng ê chi̍t-tiûⁿ chok-kûn chhiong-tu̍t. 228 Sū-kiāⁿ ê hoat-seng, tùi āu-lâi Tâi-ôan tok-li̍p ūn-tōng ū chin-tōa ê éng-hióng.

Chi̍t-kóa lân-san ê po̍k-tōng bô-sǹg, chia-ê hóan-khòng sū-kiāⁿ ē-sái kóng chú-iàu àn nn̄g-tōa lō͘-sòaⁿ leh kiâⁿ: Tē it-chióng sī Chèng-tī kau-sia̍p lō͘-sòaⁿ; tē jī-chióng sī Bú-chong khòng-cheng lō͘-sòaⁿ. Tī chi̍t-hong-bīn, Tâi-pak kap kî-tha só͘-chāi ê bîn-ì tāi-piáu kap siā-hōe miâ-liû, sū-sin, hun-hun cho͘-sêng Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ Chhú-lí Úi-ôan-hōe (kán-chheng Chú-úi-hōe) kap Hêng-chèng tióng-koaⁿ Tân Gî (陳儀) hia̍p-siong, tâm-phòaⁿ, jī-chhiáⁿ tùi Tâi Gî thê-chhut tāi-pó͘ tham-koaⁿ hùi-tû Hêng-chéng-tióng-koaⁿ Kong-sū, si̍t-hêng chū-tī, tī hêng-chèng, su-hoat, kun-sū kok hong-bīn iōng Tâi-ôan-lâng téng-téng ê iau-kiû. Lēng-gōa chi̍t-bīn, tī Tâi-tiong, Ka-gī, Táu-la̍k, Ko-hiông, Hoa-liân chia-ê só͘-chāi, chhut-hiān chi̍t-kóa bîn-kan le̍k-liōng khai-sí siu-kiáu chhèng-ki, cho͘ bîn-peng, iōng bú-le̍k khòng-cheng. Tiong-ng siōng chhut-miâ ê sī chêng Tâi-kiōng léng-siù Siā Soat-hông tī Tâi-tiong ê 27 Pō͘-tūi.

Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ tī Tâi-oân it-tit sī bē-sái thó-lūn ê tê-bok, kàu 1987 nî chiah ū lâng káⁿ kong-khai thó-lūn. Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ ê goân-hiong mā lóng bô lâng káⁿ kóng.

Kin-kù Lí Siáu-hong (李筱峰) ê gián-kiù, tī chit-pái sū-kiāⁿ chi-tiong, bô-lūn sī chèng-tī kau-sia̍p lō͘-sòaⁿ, iah-sī bú-chong khòng-cheng lō͘-sòaⁿ, in thê-chhut ê sò͘-kiû, ka-nā kàu Ko-tō͘ chū-tī niā-niā. Tī kok-ka jīn-tông chit-iân, ki-pún-siōng iû-gôan í Tōa Tiong-kok, pēng-bô Tâi-ôan To̍k-li̍p ê iau-kiû. M̄-koh, tī chit-pái ê sū-kiāⁿ liáu-āu, in-ùi Kok-bîn-tóng chèng-hú chân-khok-ê thâi-sí chin-chē Tâi-ôan-lâng, tâi-ôan-lâng kap tiong-kok-lâng keh-hek na lâi na chhim. Tâi-ôan-lâng siūⁿ-beh tui-kiû ka-kī chi̍t-ê to̍k-li̍p kok-ka ê siūⁿ-hoat, soah chiām-chiām sán-seng. Ē-sái kóng, Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ sī Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê khí-tiám. Bí-kok ha̍k-chiá Meisner bat án-ne piáu-sī: Jī-jī-pat chit-ê sū, m̄-nā sī hái-gōa liû-bông ê Tâi-ôan to̍k-li̍p thôan-thé ê kháu-hō, jī-chhiaⁿ sī chi̍t-ê hòan-khí só͘-ū Tâi-ôan-lâng kó-jîn pi-chhám keng-giām ê chi̍t-ê 象徵. Tâi-ôan chok-ka Lí Kiâu (李喬) mā bat án-ne piáu-sī:

...téng-téng




#Article 238: Khoat-khí kî-hêng (132 words)


Khoat-khí kî-hêng (Hàn-jī: 缺齒畸形, Eng-gí: hypodontia) mā kiò-chò khí-sò· bô-kàu chhùi-khí kî-hêng (oligodontia), nā oân-choân bô chhùi-khí tio̍h hō-chò bô-khí kî-hêng (anodontia), bô-khí kap khiàm-khí tī ni-khí khí-lia̍t kap éng-kiú-khí khí-lia̍t lóng-ū khó-lêng hoat-seng. I kah ûi-thoân ū koan-hē, khoân-kéng in-sò· mā chiâⁿ tiōng-iàu, koh-lâi sin-thé kî-thaⁿ pō·-ūi ê sian-thian-sèng he̍k hoat-io̍k-sèng chiàng-gāi mā-ē ín-khí hoat-seng, hó-pí-kóng ûi-thoân-sèng gōa-phōe-hio̍h kiat-kàu put-liông (hereditary ectodermal dysplasia) tio̍h-ē pān-sûi khiàm-khí ê hoat-seng.

Khoat-khí sī chiâⁿ phó·-phiàn ê chêng-hêng, it-poaⁿ thóng-kè hián-sī ē-hâi tē-2 éng-kiú sió-kiū-khí khoat-sit siāng-chē, koh-lâi sī téng-ham éng-kiú chhek mn̂g-khí, téng-ham tē-2 éng-kiú sió-kiū-khí, téng-ē-ham ê tē-3 éng-kiú tōa-kiū-khí.

Bô-khí kap khoat-khí kî-hêng sī chhùi-khí ê sian-thian hoat-io̍k bô-kàu, pēng m̄-sī chhùi-khí hoat bē chhut--lâi, mā m̄-sī bán chhùi-khí liáu ê chêng-hêng. Bán chhùi-khí liáu-āu ê chêng-hêng kiò-chò chhùi-khí sòng-sit (tooth loss). 




#Article 239: To-khí-chèng (109 words)


To-khí-chèng, Lan-san-khí, (Hàn-jī: 多齒症, Eng-gí: hyperdontia, supernumery tooth) hoat-goân chū khí-pán (dental lamina) lan-san ê tē-3 khí-phōe, lēng-gōa ê khó-lêng sī éng-kiú-khí khí-phōe ê hun-sin. To-khí-chèng tī éng-kiú-khí ū chhiau-kòe 2-pha ê hoat-seng-lu̍t, ah kî-tiong ū 75-pha hoat-seng tī téng-go̍k thâu-chêng-khí (anterior tooth), chèng-tiong chóe-seng-khí (mesioden) sī siōng-chiap khòaⁿ--tio̍h-ê. Kî-thaⁿ tiāⁿ-tiāⁿ khòaⁿ--tio̍h-ê sī téng-go̍k ê tē-4 éng-kiú tōa-kiū-khí, ē-go̍k tē-3 éng-kiú sió-kiū-khí, kap to-seng-sèng ê téng-go̍k chhek mn̂g-khí. Ū chhiong-hun chèng-kù hián-sī to-khí-chèng sī chū-thé-hián-sèng (autosomal dominant) ê ûi-thôan. Ni-khí khí-lia̍t chiâⁿ-chió hoat-seng chit-chióng chêng-hêng. Tī cleidocranial dysostosis kap Gardner syndrome tiong ē hoat-hiān tio̍h chhut-khí chiàng-gāi ê to-khí-chèng. To-khí-chèng kap pō·-hūn khiàm-khí ê khoat-khí kî-hêng ē kāng-sî hoat-seng. 




#Article 240: N̂g Bûn-hiông (chèng-tī-ka) (192 words)


N̂g Bûn-hiông (黃文雄, 1937 nî 10 go̍eh 2—), Tâi-ôan to̍k-li̍̍p ūn-tōng ê chham-ú-chiá, 1970 nî Bí-kok New York-chhī 424 chhì Chiúⁿ àn (四二四刺蔣案) ê chú-kak. Bat tam-jīm kòe Tâi-ôan Jîn-khôan Chhiok-chìn-hōe hōe-tiúⁿ, Tiong-hôa Bîn-kok kok-chhek kò·-būn, choan-bûn hū-chek kah jîn-khôan ū koan-hē ê gī-tê.

N̂g Bûn-hiông 1937 nî chhut-sì tī Tâi-ôan Sin-tek Se-mn̂g ê Lîm--ka tōa-chhù, gōa-kong sī Lîm Chiam-bôe (林占梅) ê hiō-tāi, lāu-pē bat chò-kòe Sin-tek chúi-tō-chúi chúi-chhiúⁿ ê chhiúⁿ-tiúⁿ. 1950 nî-tāi, thè-siú Tâi-ôan ê Kok-bîn-tóng, ūi-tio̍h an-tēng chèng-tī kio̍k-sè, si̍t-hêng tōa kui-bô· ê sàu kiōng-húi-á hêng-tōng, tó-lāi ē-sái kóng sī jîn-jîn chū-gûi, chin-chē ī-gī jîn-sū in-ūi án-ne hō· lâng lia̍h--khí-lâi koaiⁿ ji̍p kaⁿ-lô. N̂g Bûn-hiông ê lāu-pé sī chi̍t-ê láu-si̍t ê kong-bū-jîn-oân, mā in-ūi chit-khóan ê pe̍h-sek khióng-pò· soah piàn-chò hōan-lâng ji̍p-kaⁿ.

N̂g Bûn-hiông tī Sin-tek Tiong-o̍h pi̍t-gia̍p liáu-āu, khó tiâu Kok-li̍p Chèng-tī Tāi-ha̍k sin-bûn-hē, āu--lâi tī Má-chó· lî-tó 東犬島 (東莒) chò-peng, thè-ngó· liáu tī 1963 nî bat tha̍k 1-tang Chèng-tī Tāi-ha̍k ê sin-bûn gián-kiù-só·. I tī 1964 nî tit-tio̍h Bí-kok Pittsburgh Tāi-ha̍k ê chiúⁿ-ha̍k-kim, kàu hia tha̍k siā-hōe-ha̍k gián-kiù-só·. 1966 nî chóan khì Cornell Tāi-ha̍k siā-hōe-ha̍k phok-sū-pan, tī hit-sî ê hóan-chiàn ūn-tōng kap ha̍k-seng ūn-tōng tiong lóng chin o̍ah-hiáⁿ.




#Article 241: Ông Éng-khèng (324 words)


Ông Éng-khèng (王永慶), , chhut-sì tī Tâi-ôan Sin-tiàm, chó·-che̍k Hok-kiàn An-khoe-kōan, Tâi-ôan Tâi-sok chi̍p-thôan ê táng-sū-tiúⁿ. 

I tī 2008 nî 10 go̍eh 15 ūi Bí-kok New Jersey kòe-sin.

Ông Éng-khèng chêng 15 hòe to̍h chhut-gōa-kháu chò-kang, 16 hòe to̍h ē-hiáng ka-kī khui bí-tiàm chò thâu-ke. In-ūi i chò tāi-chì chin kut-la̍t, chin phah-piàⁿ, hō͘ i kha-pō͘ lú kiâⁿ lú pō͘-chāi, chin kín to̍h tiàm seng-lí-kài kah lâng ū pí-phēng. 1954 nî, Ông--sian ka-kī chông-chîⁿ chhòng-li̍p Tâi-sok Kong-si. 

Kàu-taⁿ, 50 kúi-nî kòe--khì ah, Tâi-sok chi̍p-thôan mā chiâⁿ-chòe chôan Tâi-ôan siāng tōa ê bîn-êng khì-gia̍p chi̍p-thôan, hā-sio̍k kong-si pau-koah Tâi-ôan Sok-ka Kong-si chāi-lāi lóng-chóng 9-keng kong-si, ôan-kang 7-bān-gōa lâng, chóng chu-sán 1.5-bān ek Sin-tâi-phiò.

Tâi-sok chi̍p-thôan keng-êng hōan-ûi chin-chiàⁿ khoah, pau-koah liān-iû, se̍k-hòa(石化) gôan-liāu, sok-liāu ka-kang, pòan-tō-thé, khì-chhia, hoat-tiān, kàu-io̍k, i-liâu téng-téng. Te̍k-pia̍t tī se̍k-hòa léng-he̍k, in kiàn-li̍p liáu ùi gôan-iû chìn-kháu, ūn-su, thê-liān, hun-kái, ka-kang chè-chō kàu-kah sêng-phín-iû siau-siû chit-khóan ôan-chéng ê sán-gia̍p-liān, ē-sái-kóng, chôan Tâi-ôan chhut bô tē-jī ke chit-khóan ê khì-gia̍p chi̍p-thôan.

Ông Éng-khèng chin gâu chiáng-ak si-ki, i ê su-gia̍p m̄-nā tī Tâi-ôan chhèng-kah lia̍h-bōe-tiâu, tiàm Tiong-kok Tāi-lio̍k mā kāng-khóan khóai-sok leh hoat-tián. 20 sè-kí 90 nî-tāi liáu-āu, Ông Éng-khèng tiàm Tiong-kok kok só·-chāi kiàn-li̍p 30-gōa-ke chú-iàu ka-kang se̍k-hòa gôan-liāu ê khì-gia̍p kah tōa-hêng hoat-tiān-chhiúⁿ (chhiáng). Che i gōa, taⁿ koh put-tōan teh tâu-chu sin--ê se̍k-hòa, khì-chhia, kǹg-thih, bu̍t-liû, i-liâu téng tiōng-iàu ê sán-gia̍p.

Ông--sī chit kháu-chàu jîn-teng chiâⁿ ōng, tī Tâi-ôan kah hái-gōa lóng-chóng ū chiâⁿ-pah ê kiáⁿ-sun. Ông Éng-khèng, Ông Éng-chāi in nn̄g-ê hiaⁿ-tī-á sī ka-cho̍k lāi ê nn̄g-ê lâu-tōa. 

Ông Éng-khèng chit sì-lâng chêng-āu chhōa kòe 3-ê thài-thài, tōa-bó· Koeh Go̍at-lân bô seⁿ, jī-thài-thài Liāu Kiau thn̂g 2 lâm 3 lú, to̍h-sī Ông Bûn-iông, Ông Bûn-siông, Ông Kùi-hûn, Ông Soat-lêng kah Ông soat-hông. Tē-3 thài-thài Lí Pó-chu seⁿ 4-ê cha-bó·-kiáⁿ, to̍h sī Ông Sūi-hôa, Ông Sūi-jû, Ông Sūi-hūi kah Ông Sūi-iông. 

Ông Éng-khèng in sió-tī Ông Éng-chāi ôan-á chhōa 2 pâng chhe-sek, lóng-chóng thn̂g 3-ê cha-po·-teng kah 5-ê cha-bó·-kiáⁿ.




#Article 242: Liông-hái-chhī (161 words)


Liông-hái-chhī (龍海市), sī Hok-kiàn-séng Chiang-chiu-chhī kóan-ha̍t ê 1-ê kōan-kip-chhī, cho̍at-tùi tē-lí ūi-tì tī pak-úi 24°11′～24°36′, Tang-keng 117°29′～118°14′ chi-kan ê liân-sòaⁿ hōan-ûi, tú-hó sī tiàm-tī Hok-kiàn-séng tang-lâm-pō͘ Kiú-liông-kang hā-iû ê pêⁿ-iûⁿ (平原). Liông-hái chôan-chhī thó͘-tē bīn-chek chiong-kīn 1128 k㎡, chóng jîn-kháu liōng-kî-iok 80 bān, sī tiōng-iàu ê Tâi-ôan-lâng chó͘-che̍k-tē. Thong-hêng Bân-lâm-gí.

Liông-hái chhī-chèng-hú só͘-chāi-tē tī Chio̍h-bé-tīn, chôan-chhī lóng-chóng kóan-ha̍t 2 ê keng-chè khai-hoat-khu, 1 ê lông-tiûⁿ, 13 ê hiuⁿ-tīn.

Liông-hái chit-ê só·-chāi khai-hoat ê le̍k-sú, chhiáⁿ chham-khó iú-koan ê Chiang-chiu tē-hng khai-hoat-sú.

Kong-gôan 1960 nî 8 go̍eh 15 hō͘, Liông-khe-kōan kah Hái-têng-kōan chèng-sek ha̍p-pèng, hō͘-miâ Liông-hái-kōan, kōan-tī (縣治) siat tī Chio̍h-bé-tīn (石碼鎮).

Hiān-chú-sî, Liông-hái-chhī ê kau-thong pí éng-kòe kái-piàn chiâⁿ chē, kong-lō·, thih-lō·, chúi-lō͘, 3 lō͘ chiau-chôan. Ū 3-tiâu ko-sok kong-lō͘ keng-kòe Liông-hái.

Liông-hái chit-ê só͘-chāi, bu̍t-sán chu-gôan hong-hù, hō͘ lâng o-ló chò hî, bí, hoa, kó chi-hiong. Chit-tah khì-hāu un-hô, thó͘-tē hûi-ok, chhut-sán ê nāi-chi, kam-á, lêng-géng, chhiū-m̂ kài chhut-miâ; peh-seⁿ chèng-hoe, chai-hoe mā chin sî-kiâⁿ, iu-kî chúi-sian-hoe siāng-kài ū miâ-siaⁿ.




#Article 243: Desmond Tutu (217 words)


Desmond Mpilo Tutu () sī Lâm-hui ê 1-ūi chong-kàu léng-siū kiam hoán chéng-cho̍k keh-lî chèng-chhek ê ūn-tōng-chiá. Tī 1980 nî-tāi i ê miâ-siaⁿ thàng sè-kài. I sī Lâm-hui Cape Town tē-1-ê o·-lâng ê Sèng-kong-hōe Tōa-chú-kàu. I tit-tio̍h 1984 nî ê Nobel Hô-pêng Chióng.

I chhut-seⁿ tī Klerksdorp, 12 hòe hit nî kui-ke-hóe poaⁿ khì Johannesburg. I hi-bāng chiong-lâi chò i-seng, chóng--sī ka-têng iú-hān ê châi-le̍k bô ún-chún i kiâⁿ chit tiâu lō·, só·-í i tòe hū-chhin ê kha-pō· hùn-liān chò lāu-su (1951–1953), tī Johannesburg Bantu Ko-kip Tiong-ha̍k kà-chheh kàu 1957 nî. Hit nî i sî-chit khòng-gī chè-tō· sok-pa̍k o·-lâng ê kàu-io̍k chiân-tō·. I khai-sí gián-tha̍k sîn-ha̍k, tī 1961 nî chiâⁿ-chò Sèng-kong-hōe ê sîn-chit jîn-oân. I tam-jīm Fort Hare Tāi-ha̍k ê bo̍k-su. Chit ê ha̍k-hāu sī lâm Hui-chiu chió-sò· ū siu o·-lâng ha̍k-seng ê tāi-ha̍k chi it, hia ê hoán-tùi ê siaⁿ-sàu put-chí-á tōa.

Keh-tńg-nî i khì London Ông ê Ha̍k-īⁿ (King's College) siu ha̍k-sū kap sek-sū ha̍k-ūi, choan-kiong sîn-ha̍k. Tùi 1967 nî kàu 1972 nî chit tōaⁿ sî-kan i tńg khì tī Lâm-hui, lī-iōng i káng-ián ê ki-hōe tiám chhut o·-lâng ê chhù-kéng.

Keh-lî chèng-chhek pang-pôaⁿ liáu-āu, i tam-jīm Chin-siōng kap Hô-kái Úi-oân-hōe ê úi-oân-tiúⁿ.

I phoe-phêng chhù-piⁿ Zimbabwe kok ê chóng-thóng Robert Mugabe to̍k-chhâi, mā tùi Lâm-hui chèng-hú hm̍h-hm̍h, ké chò bô khoàⁿ--tio̍h ê thāi-tō͘ put-boán.




#Article 244: Kiú-liông-kang (179 words)


Kiú-liông-kang (九龍江), Hok-kiàn-séng tē-jī tōa ê khe, sī iû Sai-khe kah Pak-khe chit 2-tiâu siāng-kài chú-iàu ê chi-liû chó·-sêng. 

Kūn-kù Liông-khe Kōan-chì ê kì-chài, Liông-khe-kōan (chit-chūn ê Liông-hái-chhī) kiān kōan tī Lâm-tiâu Niû-bú tè Tāi-tông 6 nî (kong-gôan 540 nî), thiaⁿ-í-kóng hit-chūn-á ū lâng khòaⁿ tio̍h 9 bóe liông tiàm khe-á lāi leh sńg-chúi, in-ūi chit-ê kó·-tián ê koan-hē, lō·-bóe Chiang-chiu chit-ê só·-chāi soah chôan hō·-miâ kiò-chò Liông-khe. Hiān-chú-sî, lâi-kàu Pak-khe Liông-thâm chit-ê só·-chāi, (tī Hôa-an-kōan Hong-san-tīn)  iáu-koh ē-tàng khòaⁿ tio̍h soaⁿ-khàm ê chio̍h-piah téng khek tio̍h 九龍戲江處 chit-5-ê tōa jī. Khó-kiàn, Liông-khe-kōan kah Kiú-liông-kang chit-2-ê tē-hō· miâ ê lâi-le̍k, sī kāng-khóan--ê.

Le̍k-sú-siōng, chi̍t-kóa-á Chiang-chiu ê tha̍k-chheh-lâng kā Kiú-liông-kang kiò-chò Hiang-kang (薌江). Bêng-tiâu Hông-bú 23 nî ( 1630 nî ) ê tiong-kan, chāi-tē-lâng Iûⁿ Gàn-chiong (楊彥章) kah Âng Kan (洪干) hiàng Chiang-chiu tī-hú kah Liông-khe tī-kōan siāng-su, iau-kiû kiàn Hiang-kang Su-īⁿ (薌江書院), tit-tio̍h phoe-chùn. Hiang-kang Su-īⁿ chit-keng hàn-o̍h-á (o̍h-tn̂g) tī Bêng, Chheng 2 ê tiâu-tāi lâi kóng, ôan-á chiâⁿ chhut-miâ tī--leh. Āu--lâi, Hiang-kang chit-ê miâ soah piàn-chòe Kiú-liông-kang ê pia̍t-chheng, liáu-āu iu-koh ta̍uh-ta̍uh-á chiâⁿ-chòe Chiang-chiu chit-ê tē-hō· ê phiau-chì.




#Article 245: Bâi-ho̍k-khí (325 words)


Chhùi-khí tī go̍k-kut lāi-té in-ūi ūi-tì bô chèng-siông, bô-hoat-tō· chhut-khí he̍k chhut-khí mā-koh bô chèng-siông ê kā-ha̍p, án-ne kiò-chò bâi-ho̍k-khí he̍k chó·-seng-khí (埋伏齒, 阻生牙, impacted tooth, embedded tooth). Gron (1962) án-ne kā tēng-gī: tī chèng-siông ê khoân-kéng kap tiâu-kiāⁿ chi-hā 1-khí chhùi-khí ê khí-kin í-keng hoat-io̍k oân-sêng soah bē-hù chhut-khí, ki-pún-siōng lán tio̍h kā hō-chò bâi-ho̍k-khí.  It-poaⁿ lâi-kóng, siāng-chiap khòaⁿ-kìⁿ ê bâi-ho̍k-khí sī ē-go̍k ê tē-3 éng-kiú tōa-kiū-khí, i tāi-iok chiàm liáu só·-ū ê bâi-ho̍k-khí ê 80-pha.  

Chiam-tùi bâi-ho̍k-khí ê tī-liâu ū 4 ê soán-tek ê hong-hiòng, pau-koah koan-chhat, kài-ji̍p (intervention),  ín-chhoa (relocation), kap bán-tû.  

Tēng-kî ê chhùi-khí kiám-cha, pau-koah lîm-chhn̂g pêng-ko· kap Tiān-kong kiám-cha, ī-chhek bī-lâi chhùi-khí ê bêng-hoat chōng-hóng, thui-chhek kám-ū chó·-seng ê būn-tê sán-seng; siat-sú chhùi-khí pī chó·-tòng bē-tàng hoat--chhut-lâi, kāng-khóan ài thàu-kòe lîm-chhn̂g kiám-cha kap tiān-kong-phìⁿ lâi koan-chhat chó·-seng-khí kám-ū siong-koan ê pēⁿ-piàn hoat-seng. 

Iáu-bē bêng-hoat ê sî, koan-chhat ê tiōng-tiám sī: 

Koè-liáu bêng-hoat ê sî-kî, koan-chhat ê tiōng-tiám sī ài khó-lū hōan-chiá ê kiān-khong chêng-hòng, ì-goān, kháu-khiuⁿ ōe-seng ê ûi-hō·, nā khak-tēng ū bâi-ho̍k ê chêng-hêng, tio̍h-ài múi 1 tang he̍k 2 tang chò tēng-kî kiám-cha, pau-koah tiān-kong-phìⁿ. Khah-sú ū pēⁿ-piàn tio̍h-ài chhái-chhú gōa-khó bán-tû ê tōng-chok, tiāⁿ-tiāⁿ-kìⁿ ê pēⁿ-piàⁿ ū hū-kīn chhùi-khí ê khí-kha sáng-seng gōa-khip-siu, kap hêng-sêng lông-chéng, chhan-chhiūⁿ hâm-khí lông-chéng, khí-goân-sèng kak-hòa lông-chéng.

Siat-sú bâi-ho̍k-khí hoat-seng ê goân-in sī khí-lia̍t khong-kan bô-kàu, án-ne ē-sái ēng khong-kan chhú-lí ê hong-sek lâi kái-koat būn-tê. 

Nā-chún-kóng khong-kan chhú-lí ê kài-ji̍p hoat-tō· bô lō·-ēng, tio̍h-ài khó-lū chìn-chi̍t-pō· chò chhiú-su̍t he̍k-chiá tiau-chhùi-khí lâi tiông-sin ín-chhoa in chìn-ji̍p chèng-siông ê ūi-tì. Chhiú-su̍t ê  hoat-tō· sî-kan khah-té, m̄-koh gâu hoat-seng khí-chhóe sit-o̍ah, khí-chiu cho·-chit bô lí-sióng, khí-kha khip-siu, khí-kha tn̂g-tō· bô-kàu téng-téng būn-tê. Tiau-chhùi-khí ê hoat-tō· siong-tùi chhiú-su̍t lâi-kóng, sî-kan khah-tn̂g, m̄-koh tùi chhùi-khí ê siong-hāi khah-chió, khó-lêng sán-seng ê būn-tê chú-iàu sī khí-chiu cho·-chit hong-bīn, ū khí-hōaⁿ úi-sok, kak-hòa khí-gîn khoah-tō· bô-kàu, chhùi-khí pian-iân kut-thâu sòng-sit téng-téng. 

Ká-sú téng-koân hia-ê hong-sek lóng bô-hoat-tō· kái-koat bâi-ho̍k-khí ê būn-tê, ko·-put-chiong tio̍h-ài thàu-kòe chhiú-su̍t kā bán-tiāu.  




#Article 246: Tāi-hân Bîn-kok (239 words)


Tāi-hân Bîn-kok (Tiâu-sián-gí: ; hàn-jī: ; lô-má-jī: Daehan Minguk), mā hō-chò Hân-kok (韓國), Lâm-hân (南韓), sī chi̍t-ê ūi-tī tang-pak A-chiu Tiâu-sián Pòan-tó lâm-pō͘ ê kok-ka. Sai-lâm piⁿ sī N̂g-hái, tang-lâm piⁿ sī Tusima Hái-kiap. Tang óa Ji̍t-pún-hái. Pak pêng sī Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok (Pak Tiâu-sián).

Tāi-hân Bîn-kok kap Pak Tiâu-sián pún-lâi sī kāng chi̍t-ê kok-ka. Ji̍t-pún pāi-chiàn liáu-āu, Tiâu-sián pun-chò 2-ê kok-ka, lâm-pō͘ tī 1948 nî sêng-li̍p Tāi-hân Bîn-kok, kap pak-pêng ê Pak Tiâu-sián tùi-khòng.

Hân-kok ê hēng-chèng tan-ūi hun-chó Te̍k-pia̍t-chhī (특별시, 特別市) , Kóng-he̍k-chhī (광역시, 廣域市), kap Tō (도, 道).

Hân-kok ūi-tī Tiâu-sián Pòan-tó ê lâm-pian. Tiâu-sián Pòan-tó tī A-chiu Tāi-lio̍k ê tang-pak-pō͘, ùi pak-piⁿ kàu lâm-piⁿ chóng-kiōng ū 1,100 kong-lí. Tiâu-sián Pòan-tó ê pak-piⁿ kap Tiong-kok hâm Lō͘-se-a siong-chiap. Tang-piⁿ óa Ji̍t-pún-hái, kap Ji̍t-pún keh hái siong-bāng. Tî-liáu pòan-tó í-gōa Hân-kok koh ū 3-chheng kúi ê tó-sū.

Tiâu-sián Pòan-tó ê bīn-chek ū 22,2154 pêng-hong-kong-lí. Kî-tiong 45% sī ē-sái chéng-chhân ê thó͘-tē. Tiâu-sián Pòan-tó ê soaⁿ-tē chiam 3 hun chi 2.

Thài-pe̍h-soaⁿ-be̍k úi pòan-tó ê pak-piⁿ káu lâm-piⁿ. Siōng kôan ê soaⁿ sī Pe̍h-thô͘-soaⁿ. Thài-pe̍h-soaⁿ-be̍k chú-iàu tī pòan-tó ê tang-piⁿ, só͘-í pòan-tó tang-piⁿ khah kôan, se-piⁿ khah kē. Úi lâm-pak lâi khòaⁿ, pak-piⁿ khah kôan, lâm-pō͘ khah kē. Tang-piⁿ hái-gān khah ti̍t, sai-piⁿ hái-gān tó-sū kap hái-oan khah chōe.

Tiâu-sián Pòan-tó chú-iau ū 5-tiâu hô: Ah-lio̍k-kang, Tāu-móa-kang, Tāi-tông-kang, Hàn-kang, kap Lo̍k-tong-kang. Kî-tiong Hàn-kang kap Lo̍k-tong-kang sī tī Hân-kok lāi-té. Hàn-kang ê hà-iû tio̍h-sī Hân-kok ê siú-to͘ Seoul.




#Article 247: Tōa Hîm Ú-lîm (239 words)


Tōa Hîm Ú-lîm (Eng-gí: Great Bear Rainforest) sī 1 phiàn tī Pak Bí-chiu Thài-pêng-iûⁿ hái-hōaⁿ ê un-tài ú-lîm.  Thài-pêng-iûⁿ un-tài ú-lîm tōa pō͘-hūn tī Canada, pak-pêng chió pō͘-hūn sio̍k-î Bí-kok Alaska-chiu.  Bo̍k-chêng choân sè-kài chhiau-kòe 4-hun-chi-1 ê un-tài ú-lîm tī Canada British Columbia-séng ê sai-hōaⁿ.  Chit phiàn ú-lîm (hō͘-nâ) bīn-chek bô tōa, chiàm kui-ê Canada 1.2% ê lio̍k-tē bīn-chek nā-tiāⁿ.  Kî-tiong siāng tōa phiàn, siāng goân-sú ê pō͘-ūi hō-chò Tōa Hîm Ú-lîm ().

Tōa Hîm Ú-lîm chāi-lāi ê Thài-pêng-iûⁿ un-tài ú-lîm pí kúi-pah-nî-chêng ke chin sè tè.  

Tùi peng-goân lâu--lo̍h-lâi ê chúi chek chò khe-á chhng kòe Tōa Hîm Ú-lîm ê soaⁿ-kok-té.  Chiah-ê khe-á chē chun-hî.  In kui-tīn tùi Thài-pêng-iûⁿ siû tian-tò-hiàng tńg lâi pàng nn̄g, só͘ tòa--lâi ê ióng-hūn tùi sim-lîm ê seng-thài hē-thóng ū chin tōa ê kòng-hiàn.  In thê-kiong o͘-hîm, chong-hîm, lông, bā-hio̍h, téng-téng chia̍h-mi̍h.  Tōa-hêng bah-si̍t tōng-bu̍t chia̍h chhun ê hî-á-bah koh hō· kok-chióng sió tōng-bu̍t khêng khì chia̍h, siâng-sî mā thê-kiong si̍t-bu̍t lūi pó-kùi ê nitrogen (N).

Tōa Hîm Ú-lîm ê hîm chéng tang-tiong ū 1 khoán hō-chò lêng-hîm (spirit bear) ê hîm.  Lêng-hîm  kui hêng-khu lóng pe̍h--ê, in-ūi sò·-liōng chió, gōa-kài hán-tit khoàⁿ-kìⁿ.  Seng-bu̍t ha̍k-ka ké-siat che sī bān nî chêng peng-hô sî-kî hit-chūn ûi-thoân--lo̍h-lâi ê sek-tì.

Kàu-kah chòe-kīn kúi-nî chiah khai-sí ū pó-hō͘ ê thê-àn chhut-lâi.  Seng-thài pó-io̍k thoân-thé phoe-phêng chhâ-bo̍k kong-si khui-lō͘ ji̍p--khì, liáu-āu chin ū hē-thóng-sèng khì kā chheng-nî kó͘-chhiū kui-phiàn chhò tiāu, tì-tio̍h i-lāi sim-lîm ê bu̍t-chéng sit-khì oa̍h-lō͘.




#Article 248: Un-tài ú-lîm (136 words)


Un-tài ú-lîm sī chiam-hio̍h-chhiū (coniferous) a̍h-sī khoah-hio̍h-chhiū (broadleaf) ûi-chú ê sim-lîm, chhut-hiān tī tiong-kan hūi-tō·, chē hō·-chúi ê tē-tài.  Un-tài ú-lîm ū kúi-hāng-á te̍k-sek hām kî-thaⁿ ê un-tài sim-lîm bô siâng:

Sui-bóng tē-kiû piáu-bīn ê un-tài sim-lîm iáu bē chió, un-tài ú-lîm choân sè-kài kan-taⁿ 7 ê tē-khu ū tè chhōe ():

Un-tài ú-lîm ū-ê sī chiam-hio̍h-chhiū ûi-chú, mā ū khoah-hio̍h-chhiū ûi-chú--ê, he̍k-chiá sī 2 chióng thàu-lām.  In chhut-hiān tī un-tài khoah-hio̍h hām lām-chéng sim-lîm í-ki̍p un-tài chiam-hio̍h sim-lîm chit 2 ê seng-thài-khu (Eng-gí: ecoregion).

Un-tài chiam-hio̍h ú-lîm pí jīn-hô kî-thaⁿ ê lio̍k-tē seng-thài hē-thóng chi-oān khah chē gia̍h ê seng-bu̍t-chit (Eng-gí: biomass).  In ióng-chhī ê tōa-tōa-châng chhiū-bo̍k te̍k-pia̍t ū miâ-siaⁿ, bu̍t-chéng pau-koah: Giant sequoia (ha̍k-miâ: Sequoiadendron gigantea), Coast redwood (Sequoia sempervirens), Douglas-fir (Pseudotsuga menziesii), Sitka spruce (Picea sitchensis), Alerce (Fitzroya cupressoides) kap Kauri (Agathis australis).




#Article 249: Tē-tāng (352 words)


Tē-tāng (Hàn-jī: 地動), kán-tan kóng, sī chi̍t-chióng hoat-seng tī tē-kiû gōa-khak ê chín-tōng. 

Ú-tiū khong-kan lāi ê bān-mi̍h lóng sī put-tōan teh ūn-tōng, tē-kiû mā bô lia̍h-gōa. Ūn-tōng ē sán-seng lêng-liōng, tng-tong tē-kiû lōe-pō· ê lêng-liōng lia̍p-chek kah chhiau-kòe it-tēng ê thêng-tō·, tē-khah chih-chàn bōe tiâu, tì-kàu tē-té ê giâm-chân chhut-hiān li̍h-hûn kah liap-kéng (折皱), liáu-āu tē-té ê lêng-liōng to̍h chôaⁿ kui-ê lóng-chóng pàng--chhut-lâi, pēng-chhiáⁿ hêng-sêng tē-tāng-pho hiòng sì-ûi thòaⁿ--chhut-khì, chō-chiâⁿ tē-tāng ê hiān-siōng. It-poaⁿ lâi-kóng, hōan-nā kiông-lia̍t ê tē-tāng kòe-āu, óng-óng ē-koh sio-liân-sòa chhut-hiān 1-kóa-á siò-tē-tāng, he̍k-chiá kóng û-chín.

Tē-tāng-pho sī chi̍t-chióng tân-sèng-pho, pun-chòe hôaiⁿ-pho kah ti̍t-pho 2-chióng. Hôaiⁿ-pho thôan-pò· ê sok-tō· sī 3~4 km/biáu, ti̍t-pho thôan-pò· ê sok-tō· sī 5~6km/biáu. Hôaiⁿ-pho tì-sú thô·-kha hi̍t kah iô, ti̍t-pho tì-sú thô·-kha chhe̍k kah tiō. Tē-tāng hoat-seng ê sî, ti̍t-pho seng kàu, hôaiⁿ-pho òaⁿ kàu, ti̍t-pho sûi lâi sûi khì, hôaiⁿ-pho ná lâi ná béng. Hôaiⁿ-pho sī chō-chiâⁿ tē-bīn kiàn-tiok-bu̍t sún-hāi ê chú-iàu in-sò·.

Piàu-sī tē-tāng tōa-sè ê phiau-chún, ū chín-kip kah lia̍t-tō· 2-ê chí-phiau.

Hun-chò jîn-ûi kah thian-jiân 2 chióng.

Tē-tāng sī tē-kiû téng chú-iàu ê chū-jiân chai-hāi. Tē-kiû téng chha-put-to múi-kang lóng-ū tē-tāng teh hoat-seng, kî-tiong tōa-to-sò· sī sió tē-tāng, pēng-chhiáⁿ hoat-seng tī phian-óan ê soaⁿ-khu. Kiông-lia̍t ê tē-tāng it-tàn hoat-seng tī jîn-lūi seng-oa̍h-khu, óng-óng ē chō-sêng tōa kui-tô· ê siong-bông kah sún-sit. 

Lio̍k-tē siōng ê tōa tē-tāng tiāⁿ-tiāⁿ tì-kàu chhù lap, chhiū-á tó; pang soaⁿ li̍h tē; jîn thiok siong-bông.

Tōa-hái ê tōa tē-tāng óng-óng koh ē ín-khí hái-tiòng, chō-sêng koh-khah tōa ê chai-lān.

Hoat-seng chit-khóan thian-chai ê sî-chūn, tāi-seng sī ài léng-chēng, chhian-bān m̄-thang chheⁿ-kông. Nā-chún bêng-hián kám-kak tio̍h tē-tāng ê sî, to̍h ài kóaⁿ-kín lâi tô-seng, ē-kì m̄-hó·ⁿ sì-kè chông, bih ê sî-chūn m̄-hó·ⁿ cháu siuⁿ-hn̄g, ài chù-ì pó-hō· thâu-khak.

Tē-tāng hoat-seng ê sî, chīn-liōng ài kóaⁿ-kín lī-khui chhù-keng, cháu-khì khah khoah-khǹg, khah thang-lāng ê só·-chai siám-phiah. Chún kóng chiām-sî bô-hoat-tō· lī-khui chhù-keng--ê, ē-tàng bih tiàm hiah-ê kiat-kò· khah ân (Hôa-gí: 牢固), khah ū tòng-thâu ê ka-khū ē-bīn, a̍h-sī chi̍t-kóa-á khah eh, khah siok-kiat ê pâng-keng-á lāi, án-ne to̍h ē-tàng kiám-chió tio̍h-siong ê ki-hōe. Put-jî-kò, tng-tong tē-tāng ū khah hê--lo̍h-lâi ê sî, to̍h-ài kóaⁿ-kín lâi lī-khui tòa--ê só·-chāi.




#Article 250: Khí-kho ê hu̍t-hoà-bu̍t (828 words)


Hu̍t-hòa-bu̍t (fluoride) kap chiù-khí ê koan-hē tī 20 sè-kì khah-chá ê sî chiah hō· lâng hoat-hiān, āu--lâi chiok-chē liû-hêng-pēⁿ-ha̍k ê gián-kiù chèng-si̍t hu̍t-hòa-bu̍t tī ī-hông chiù-khí ê hāu-kó.

Chèng-khak ê chok-iōng ki-choán iah m̄-chai-iáⁿ; i khó-lêng sī thàu-kòe éng-hióng khí-iū-chit ê kiat-kàu, kái-piàn chhùi-khí ê hêng-thāi, kap ek-chè khí-khún-pan chit 3-chióng hoat-tō· lâi ī-hông chiù-khí.

Khí-iū-chit chú-iàu iû calcium hydroxyapatite, (Ca5[(PO4)3OH]) chit-chióng chiⁿ-thé lâi cho·-sêng, i nā tú-tio̍h hu̍t chiâⁿ gâu thoat-li̍h chhut hydroxyl group, chôaⁿ piàn-sêng calcium fluoroapatite, ( Ca5[(PO4)3F]). Hydroxyapatitite pí fluorapatitite khah iông-ì iông-kái tī sng. 

Hu̍t-hòa-bu̍t ē pang-chàn khí-iū-chit ê koh-kài-hòa (recalcification); khí-iū-chit tú-tio̍h sng ē thoat-kài-hòa (decalcification), jiân-āu tī chhùi-nōa tiong koh-kài-hòa, 1-lâi-1-khì chi-kan nā thoat-kài-hòa khah-chē tio̍h chiù-khí, nā koh-kài-hòa khah-chē tio̍h-bē chiù-khí.

Chhùi-khí hoat-io̍k ê sî-kî só· chiah ê hu̍t ē sió-kóa kái-piàn khí-koan ê hêng-thāi, pí-jû khah khoah ê sió-khut-á kap li̍h-phāng, khah-bô hiah chiam ê kā-thâu. Án-ne ē kiám-chió sió-khut-á kap li̍h-phāng ê chiù-khí.

 
Si̍t-giām hián-sī hu̍t tùi khí-khún-pan ū 2-chióng chok-iōng, ap-chè khí-khún-pan ê hêng-sêng kap kàng-kē khí-khún-pan lāi-té kàⁿ-sò· ê chok-iōng. Hu̍t kàng-kē chhùi-nōa ê nńg-pe̍h-chit tîm-chek tī chhùi-khí piáu-bīn ê ki-hōe, in-chhú kiám-chió pellicle ê hêng-sêng, ah pellicle sī khí-khún-pan hêng-sêng chho·-kî só· su-iàu ê mi̍h-kiāⁿ. 
Kēng-ka hō· lâng ū hèng-chhù--ê sī hu̍t tī khí-khún-pan ê thn̂g-hun-kái (glycolysis) ê éng-hióng. Koân lông-tō· ê hu̍t ē-tit kiám-chió khí-khún-pan lâi sán-seng sng. 

Sin-thé tùi fluorine ê khip-siu lâi-chū ím-chúi, chia̍h-mi̍h, kap khong-khì. M̄-koh chú-iàu sī ùi ūi-tn̂g khip-siu, khip-siu 1-tiám-cheng liáu-āu to̍h ta̍t-kàu hoeh-tiong siāng-koân ê lông-tō·, 3chì 6-tiam-cheng chi-lāi hoeh-tiong lông-tō· tio̍h tńg-lâi chèng-siông ê lông-tō·. Tāi-iok 50-pha ê khip-siu ê fluorine tī 24-tiám-cheng chi-lāi ē ùi phàng-jiō, lâu-kōaⁿ, kap tōa-piān pâi-chhut. Lâu-tī sin-thé ê fluorine 99-pha chìn-ji̍p kài-hòa ê cho·-chit, chhùi-khí nā iàu-teh hoat-io̍k fluorine mā-ē chìn-ji̍p chhùi-khí kò·-chō tiong. Fluorine ē hō· thai-pôaⁿ (placenta) pō·-hūn chó·-tóng--khí-lâi, in-chhú thàu-kòe bô-thé chiah ê fluorine beh-lâi ka-kiông gín-á ê chhùi-khí ê hāu-kó pēng-bô khak-tēng.

Hu̍t-hòa-bu̍t si-ú ēt-tit hē-thóng-sèng chioh lim-chúi, gû-leng, si̍t-iâm thiam-ka hu̍t-hòa-bu̍t, hu̍t-hòa-bu̍t ê io̍h-oân-á, io̍h-chúi, he̍k-chiá-sī kio̍k-pō·-sèng chioh hu̍t-hòa-bu̍t iông-sio̍h, hu̍t-chhat (varnish), khí-ko, lo̍k-chhùi-chúi lâi oân-sêng.

Ím-iōng-chúi ka hu̍t-hòa-bu̍t tùi ī-hông chiù-khí ê kong-hāu sī kong-jīn ê sū-si̍t, ia̍h-sī siāng séng-chîⁿ siāng ū-hāu ê hoat-tō·. 

Ím-iōng-chúi bô ka hu̍t-hòa-bu̍t he̍k-chiá-sī hâm-hu̍t lông-tō· bô-kàu ê só·-chāi ē-sài--chhit thàu-kòe thun-chia̍h io̍h-oân-á, io̍h-che, he̍k-chiá-sī ka-kong-chia̍h-mi̍h lâi pó·-chhiong hu̍t-hòa-bu̍t, chhin-chhiūⁿ hu̍t-tēng (tablet), hu̍t-thn̂g-tēng (lozenge), hu̍t-tih-che (drop), chhiūⁿ-ni-thn̂g-ka-hu̍t, vitamin-ka-hu̍t, iâm-ka-hu̍t, gû-leng-ka-hu̍t, mī-hún-ka-hu̍t, thn̂g-ka-hu̍t. 

Lîm-chhn̂g choan-gia̍p sú-iōng ê hu̍t-ka í soan-hòa lîn-sng-hu̍t (acidulated phosphate fluoride, APF) siāng phó·-phiàn, hâm-hu̍t lông-tō· sī 1.23% (12,300 ppm), lēng-gōa koh-ū sodium fluoride (0.9% [9,000 ppm] fluoride). Ē-sài tiàm chhù--nih ka-tī sú-iōng ê hu̍t-ka hâm-hu̍t lông-tō· khah-kē, hó-pí-kóng hâm 1.1% (4,950 ppm) fluoride ê sodium fluoride, kap hâm 0.4% (960 ppm) ê stannous fluoride. 

Hu̍t-iông-sio̍h sêng-hūn ū sodium fluoride, stannous fluoride, he̍k soan-hòa lîn-sng-hu̍t, hu̍t ê lông-tō· sī 12,300 ppm. 

Hu̍t-chhat (varnish) ê sêng-hūn ū sodium fluoride, hu̍t lông-tō· 5% (22,600 ppm), chhiūⁿ Duraphat, Cavity Shield, Duraflor. Koh-ū difluorsilane, hâm hu̍t 0.1% (1,000 ppm), chhiūⁿ Fluor Protector. 

Hâm-hu̍t-khí-ko ê sêng-hūn tāi-to-sò· sī sodium monofluorophosphate (MFP), lông-tō· ài 0.1% (1,000 ppm) í-siōng. 

Hâm hu̍t ê lo̍k-chhùi-chúi sī 1-chióng kán-tan, an-choân, sio̍k koh iông-ì hông chiap-siū ê hoat-tō·, it-poaⁿ phòe-ha̍p tī sú-iōng kòe hâm hu̍t ê khí-ko luh chhùi-khí liáu-āu chiah-koh sú-iōng, ī-hông chiù-khí hāu-kó ē-tit ta̍t-kàu 35%. In-ūi tī lo̍k-chhùi liáu-āu ài phùi--chhut-lâi, ūi-tio̍h phiah-bián siuⁿ sè-hàn ê gín-á thun-chia̍h, só·-í bô kiàn-gī sú-iōng tī 6-hòe í-hā ê gín-á. I-chiàu hâm hu̍t ê lông-tō· ē-sái kā hun-chòe 2-lūi : 

Tn̂g-kî koân lông-tō· ê fluoride khip-siu (chhiau-kòe 8 ppm) ē chō-sêng kut-thâu ê hu̍t-tiòng-to̍k (skeletal fluorosis), i-ê te̍k-cheng sī kut-thâu bi̍t-tō· chiáng-koân, iû-kî tī lêng-kut kap kut-phûn-kut, ham tn̂g-kut (long bone) kāu-tōa cheng-ka. Tī giâm-tiōng ê chêng-hêng chham jūn-tōa mā-ē hoat-seng kài-hòa. Hu̍t-tiòng-to̍k ê kut-thâu kiông-tō· piàn bài, tiāⁿ-tiāⁿ ē bô-tiuⁿ-tî kut-chek.

Kòe-liōng ê fluoride khip-siu mā-ē ín-khí chhùi-khí ê hu̍t-tiòng-to̍k (dental fluorosis), án-ne ē khòaⁿ-tio̍h chhùi-khí chhut-hiān pan-chōng-khí (mottled tooth) ê chêng-hêng, khah kheng-bî--ê sī chhùi-khí piáu-bīn ū pe̍h-pan, jiân-āu sī nā chiù-khang ê ka-pi-sek khám-khiat, siāng giâm-tiōng--ê sī kui-ki chhùi-khí ê hoat-io̍k-put-choân (hypoplasia). Fluoride ê khip-siu nā chhiau-kòe 2 p.p.m. tio̍h-ē hoat-seng pan-chōng-khí, in-ūi éng-kiú-khí ê mn̂g-khí kap kak-khí ê khí-koan tī 6-hòe chìn-chêng tio̍h hêng-sêng oân-choân, in-chhú 6-hòe chìn-chêng mài hō· gín-á tn̂g-kî thun-chia̍h kòe-liōng ê fluoride, tio̍h ē-tàng phiah-bián pan-chōng-khí ê hoat-seng. 

Ko·-1-kái thun-chia̍h kòe-liōng ê fluoride ē-tit ín-khí kip-sèng ê hu̍t-tiòng-to̍k, it-poaⁿ lâi-kóng, hō·-lí-sí ê che-liōng (CLD, certainly lethal dose) sī 32~64 mg/kg, an-choân jím-siu che-liōng (STD, safely tolerated dose) sī 8~16 mg/kg, khó-lêng tiòng-to̍k che-liōng (PTD, probably toxic dose) sī 5mg/kg. Kip-sèng hu̍t-tiòng-to̍k ê te̍k-cheng sī beh-thò·, áu-thò·, phak-tó·-thiàⁿ, làu-sái. Ūi-tio̍h phiah-bián gín-á hu̍t-tiòng-to̍k, 6-hòe í-āu chiah ē-tàng sú-iōng hâm-hu̍t lo̍k-chhùi-chúi, 2~6-hòe--ê sú-iōng hâm-hu̍t khí-ko mā-tio̍h-ài tī tōa-lâng ê kàm-tho̍k chi-hā chiah ē-sài--chit. Siat-sú bô-sió-sim thun-chia̍h hu̍t-hòa-bu̍t, ē-tit ēng gû-leng he̍k hâm aluminium/magnesium ê chè-sng-chē (ūi-io̍h) lâi kiám-chió hu̍t ê khip-siu, ah-nā tōa-liōng thun-chia̍h tio̍h-ài sûi sàng-khí pēⁿ-īⁿ chhui-thò· kap chìn-1-pō· chhú-lí.

Siā-khu bîn-chiòng sú-iōng gê-kho hu̍t-hòa-bu̍t chí-ín chhiú-chheh (ōe-seng i-lâu jîn-goân pán), Tiong-hôa bîn-kok jî-tông gê-kho i-ha̍k-hōe pian-chè, 2005 nî 3--goe̍h.




#Article 251: Jîn-koân (322 words)


Jîn-kôan, kán-tan kóng, sī lán lâng chêng chhut-sì to̍h ū, sī chū-jiân kôan-lī. Àn-chiàu Chū-jiân-hoat ê kái-soeh, jîn-kôan sī só·-ū ê lâng lóng ū, bōe-tàng thâi sak tàn-tiāu ê kôan-lī. Chi-chhî chit-chióng koan-tiám ê lâng, jīn-ûi chū-iû kah ûi-chhî ha̍p-lí ê seng-o̍ah phín-chit, sī chò-lâng ê ki-pún tiâu-kiāⁿ.

Lán kóng ká-sú ū chi̍t-chióng kôan-lī sī bē-tit chhú-siau he̍k-chiá the̍h-tiāu ê, án-ne che to̍h-sī leh kóng chit-chióng kôan-lī bōe-sái hō· lâng the̍h-lâi si-sià, the̍h-lâi bé-bē, i bô su-iàu siū lâng phoe-chún, mā bô lâng ē-tàng hān-chè. Khó-pí-kóng, chi̍t-ê lâng bē-sái kā ka-kī bē hō· lâng chò lô·, in-ūi bô lâng ū kôan án-ne chò, pau-koah i pun-sin.

Nā beh kóng kôan-lī pun-sin sī chi̍t-ê hōan-ûi chin khoah ê khài-liām, án-ne, kôan-lī to̍h ū pah-pah-chióng, múi-chi̍t-chióng kôan-lī ê sèng-chit kah lōe-hâm hōan-sè to̍h bô kāng-khóan. Ū-ê lâng jīn-ûi it-chhè kôan-lī lóng sī bōe-tàng jîn-ûi lâi kā i chhú-siau a̍h-sī tàn-tiāu, put-jî-kò mā ū-lâng bô tông-ì chit-chióng koan-tiám, in jīn-ûi pēng m̄-sī só·-ū ê kôan-lī lóng bē-sái khì kā chhú-siau. Chū kó·-chá kàu-kah chit-chūn, bô-kâng koan-tiám ê phái-pia̍t to̍h sī án-ne put-tōan teh sio-chèⁿ ,ti̍t-ti̍t leh lí-lūn.

Chóng--sī, ū-ê kôan-lī, tī it-poaⁿ chèng-siông ê chêng-hóng chi-hā sī sîn-sèng put-khó chhim-hōan ê. Pí-lūn seng-chûn-kôan, khí-sò·-kôan, m̄ chò lâng lô·-lē ê kôan-lī, m̄ hông phiⁿ ê kôan-lī, m̄ siū lâng lêng-tî (lêng-tī) ê kôan-lī.

Liân-ha̍p-kok tī 1948 nî hoat-piáu Sè-kài jîn-kôan soan-giân (Che sī chi̍t-thò jîn-kôan ê phiau-chún, sī choan-kang leh pí-kàu kok-kok chèng-hú, kok cho·-chit thôan-thé kah múi-chi̍t-ê lâng tùi hiōng-sio chi-kan ê hêng-ûi, án-chóaⁿ lâi siong-chhù kah pau-iông ê. Sè-kài jîn-kôan soan-giân thê-chhut 1-ê khài-liām: 

 tī kong-lêng-he̍k lāi ê jîn-kôan sī phó·-piàn chûn-chāi ê, put-khó hun-koah ê, chū chhut-sì to̍h í-keng kū-pī ê.

Sè-kài jîn-kôan soan-giân bêng-khak hān-chè kok-ka ê hêng-ûi, kok-ka tùi kong-bîn ê gī-bū (siang-chân ê hâm-gī, mā pau-koah kôan-lī chāi-lāi). 

Sè-kài jîn-kôan soan-giân ê chú-iàu lōe-iông lō·-bóe ôan-á cheng-ka 2-pún kū-pī hoat-lu̍t iok-siok-le̍k ê kong-iok: 

Kî-thaⁿ khah tiōng-iàu ê jîn-kôan kong-iok pau-koah:




#Article 252: Ray Charles (281 words)


Ray Charles (pún-miâ: Ray Charles Robinson; 1930 nî 9-goe̍h 23 – 2004 nî 6-goe̍h 10) sī Bí-kok 1-ūi lêng-hûn im-ga̍k koa-chhiú kiam kǹg-khîm-ka. I éng-hióng Rhythm kap Blues (RB) ê hoat-tián.

I chhut-seⁿ tī Bí-kok Georgia-chiu hit-tah ê Albany-chhī. 5-hòe chó-iū ba̍k-chiu tō khai-sí hoán chheⁿ-mê, kàu kah 7-hòe ê sî-chūn í-keng oân-choân khoàⁿ bô. Chìn-chêng i chhin-ba̍k khoàⁿ-kìⁿ i ê sió-tī put-hēng im sí tī e̍k-keng-á lāi. I chhut-gōa khì kàu Florida-chiu ê 1 keng bông-jîn ha̍k-hāu chiū-ha̍k, tī hia tû-liáu o̍h ē-hiáu tha̍k tiám-jī (Braille) í-gōa, mā o̍h tio̍h phó·-khek, chàu-ga̍k ê kang-hu. Tng hit ê sî-kî i ê lāu-bú put-hēng lâi kòe-sin.

Lī-khui ha̍k-hāu liáu-āu, i khai-sí tī hit chiu kòe gē-jîn ê seng-oa̍h, 1947 nî poaⁿ khì tī sai-pak-hōaⁿ ê Seattle-chhī. Tī hia i khai-sí lo̍k-im chhut khek-poâⁿ. I 1951 nî hit siú Baby, Let Me Hold Your Hand sī i thâu-1-siú sî-kiâⁿ--khí-lâi ê liû-hêng-koa. Ūi beh hām phah bo̍k-sèng (kûn-kek) ê 1-ūi Sugar Ray Robinson ū khu-pia̍t, i choâⁿ-á kā i ê miâ sok-té pìⁿ Ray Charles.

I chá-kî chhiùⁿ-koa, tôaⁿ khîm ê hong-keh siū-tio̍h Nat King Cole, Charles Brown 2 ūi im-ga̍k-ka éng-hióng. Hit ê sî-kî ê khek-pôaⁿ ē-sái kóng sī chioh in ê bô·-á ê chhòng-chok. Chóng--sī, bô jōa kú Ray Charles ê im-ga̍k khai-sí tián chhut i kò-jîn ê châi-tiāu. I hām hit tong-sî tng sî-kiâⁿ ê Lowell Fulson chiūⁿ-lō· sûn-hôe ián-chhiùⁿ koh hām Guitar Slim, Ruth Brown téng-jîn tàu-tīn ha̍p-chok. I āu--lâi hām Atlantic Records chit keng tōa kong-si chhiam-iok. Chit ê sî-kî i hèng chhì sin mi̍h, pí-lūn kóng chioh Hok-im koa-iâu ê khek lâi tàu hui-chong-kàu sèng-chit ê koa-sû, sūn-sòa ke-thiⁿ kóa jazz ê khì-bī. Chóng--sī iā jiám tio̍h cheng-gī.

 




#Article 253: Hái-phiâⁿ (205 words)


 
Hái-chúi nā leh im, im-kàu tīⁿ-lâu(Tīⁿ-lâu: chúi-im im kàu-chāi, hái-bīn seng-kàu kài-koân ê só͘-chāi, hoan-sin tō-beh khai-sí khó(te̍h), hit-tang-chūn hái-phiâⁿ kah hái-káng ê hái-bīn ê chêng-hêng.Khó-lâu: chúi-khó(chúi-te̍h) khó(te̍h) kàu-té, hái-bīn kàng-kàu kài-kè ê só͘-chāi, hoan-sin tō-beh khai-sí im, hit-tang-chūn hái-phiâⁿ kah hái-káng ê hái-bīn ê chêng-hêng. ) ê sî, hōaⁿ-piⁿ-á siāng kôan ū hoat-tō· hō· chúi im--tio̍h ê só·-chāi (kî-si̍t sī 1-tiâu tn̂g-liu-liu ê khiok-sòaⁿ), kiò-chòe tīⁿ-lâu-sòaⁿ (Hôa-gú: 高潮線). Tng-tong hái-chúi teh khó(te̍h), kàu-kah siāng kē ê sî-chūn, chúi-bīn kah thô͘-kha ê kau-kài-sòaⁿ hō·-chòe khó-lâu-sòaⁿ (低潮線). Lán kóng tīⁿ-lâu-sòaⁿ kàu khó-lâu-sòaⁿ chi-kan ê chit-pō·-hūn làm-tē-á, tio̍h sī hō·-chòe hái-phiâⁿ. Kán-tan kóng, hái-phiâⁿ sī chúi-tīⁿ chúi im khì, chúi khó pha̍k tio̍h ji̍t.

Chit-tiâu hái-chúi tam-tio̍h lio̍k-tē kài-koân ê soàⁿ ê ūi-tì, tû-liáu oē siū-tio̍h múi-ji̍t chúi-im kah chúi-khó(chúi-te̍h), múi-goe̍h toā-lâu kah sió-lâu ê chiu-kî-sèng im-khó (te̍h) lâi sán-seng kui-chek-sèng ê piàn-hoà í-goā, mā iáu-oē siū-tio̍h hong, éng, hái-tóe tōe-tāng só͘ ín-khí--ê toā-hái-éng(ū-lâng kóng kiò-chò:  hái-tiòng), khì-ap, tòe chúi-im chúi-khó(chúi-te̍h) ê chiu-kî tī nn̄g-pêng hái-hoāⁿ tiong-kan lâi-lâi-khì-khì liû-tōng ê tiâu-lâu, iûⁿ-lâu téng-téng lâi chō-sêng bô kui-chek-sèng ê hái-bīn seng-koân ūi-chhut sin--ê soàⁿ.

Hái-phiâⁿ m̄-koán im-tīⁿ ah-sī khó(te̍h)-ta lóng-sī hái-tiong seng-bu̍t oa̍h-tōng ê só͘-chāi. I ê kong-lêng kap lio̍k-tē ê chhân-hn̂g sio-siâng. Hái-phiâⁿ sī ē-hái-ê-lâng ê chhân-hn̂g.




#Article 254: Pêng-hô-koān (101 words)


Pêng-hô-koān () tiàm-leh Hok-kiàn Chiang-chiu-chhī óa sai-lâm pêng ê só͘-chāi, chôan-kōan thó͘-tōe bīn-chek 2328.6 k㎡, jîn-kháu liōng-kî-iok-á 53 bān. Sī Hok-kiàn ū-miâ ê kiâu-hiong, Tâi-ôan Hàn-jîn kài tiōng-iàu ê chó͘-che̍k-tōe chit-it.

Chôan-kōan lóng-chóng 15 ê hiuⁿ-tìn.

Kéng-lāi ê khòng-sán chin-chiàⁿ hong-hù, pau-koat kim, gîn, tâng chāi-lāi lóng-chóng 10 gōa chióng, kî-tiong chio̍h-eng-chio̍h, ko-niá-thó͘ kah hoa-kong-giâm ê hun-pò͘ hōan-ûi chiâⁿ khoah, sò·-liōng chē, phín-chit chán.

Tī Bân-lâm chit-tah hui-siông chhut-miâ ê chhian-nî kó·-biō Sam-phiâⁿ-sī (三平寺), sī Pêng-hô-kōan chôan Chiang-chiu siāng-kài tōa keng, siāng-kài lêng-siàⁿ, hiuⁿ-hóe tē-it ōng ê hu̍t-kàu sèng-tōe.

Hō͘ lâng o-ló chòe  Bân-lâm tē-it soaⁿ  ê Lêng-thong-giâm (靈通岩) tī Pêng-hô. 




#Article 255: Tiô-thoà-koān (162 words)


Tiô-thoà-koān () sī Tiong-kok Hok-kiàn Chiang-chiu-chhī kóan-ha̍t ê 1-ê kōan, tiàm tī Bân-lâm saⁿ-kak-chiu ê tiong-sim tē-tài, lī Ē-mn̂g-chhī 56 km, lī Chiang-chiu chhī-khu kan-na 20 km. Chit-tah óa soaⁿ kīn hái, khì-hāu sio-lō, khôan-kéng iu-bí, kau-thong lī-piān, peh-sèⁿ an-hô-lo̍k-lī.

Chôan-kōan lóng-chóng 5 ê hiuⁿ-tìn, 1 ê kok-ka lông-tiûⁿ, 1 ê séng-kip khai-hoat-khu. Kōan-tī siat-tī Bú-an-tìn (武安鎮).

Tiô-thòa ê tē-sì sī pak-pêng kôan, lâm--sì kē, chū lâm hiòng pak ta̍uh-ta̍uh-á chhèng-kôan, chéng-kô ê tē-hêng tú-hó chhan-chhiūⁿ sī chi̍t khut bé-kha-ìn. In-ūi te̍k-sû ê tē-hêng, ē-tàng ū-hāu chó͘-tòng hong-thai kah hân-liû ê si̍p-kek. 

Tiô-thòa khì-hāu un-hô, khong-khì sin-sián, hiān-tāi kang-gia̍p ê un-lián chiâⁿ chió, sī chi̍t-ê kài sek-ha̍p khia-ke ê só͘-chāi. Chit-tah sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iûⁿ-sèng ê khì-hāu, nî pêng-kun khì-un phó͘-lio̍k 21 ℃. Hō͘-chúi chhiong-chiok, nî kàng-hō͘-liōng ta̍t-kàu 1460 kong-lî. Iú-lī ê khí-hāu khôan-kéng iu-kî sek-ha̍p lâi chai-chèng lông-chok-bu̍t.

Lô͘-kam, iū-á, lêng-géng, nāi-chi, keng-chio, mô͘-ko͘, íu-ki so͘-chhài, tê-le̍k (tê-chhiⁿ), môa-tek, téng-téng.

Che í-gōa, Tiô-thòa-kōan ê thiok-bo̍k-gia̍p kah chúi-sán ióng-si̍t (chiáⁿ-chúi) óan-á kài heng-ōng.




#Article 256: Chhim-chùn-chhī (302 words)


Chhim-chùn-chhī (Hàn-jī: 深圳市; Hàn-gú pheng-im: Shēnzhèn Shì), kán-chheng Phêng (鵬), Kńg-tang-séng séng-ti̍t-ha̍t-chhī, Tiong-kok 5-ê hú-séng-kip kè-ōe tan-lia̍t chhī chit-it, Tiong-kok siāng-kài hoat-ta̍t ê keng-chè te̍k-khu tī chit-tah.

Chhim-chùn tiàm leh Kńg-tang-séng lâm-pō͘ ê hái-piⁿ-á, tē-lí chō-piau sī tang-keng 113°46′~ 114°37′，pak-úi 22°27′~ 22°52′. Chhim-chùn-chhī hiòng lâm pêng sī Hiang-káng, khó pak hām Tang-kóan-chhī, Hūi-chiu-chhī sio-liân, tang-pō͘ sī Tāi-a-oan kah Tāi-phêng-oan.

Chhim-chùn ê ha̍t-khu lāi lóng-chóng 8 ê khu, 30 ê ke-tō pān-sū-chhù, 18 ê tìn, 372 ê ku-bîn úi-ôan-hōe.

Che í-gōa, iáu-koh-ū 2-ê sin-khu:

Éng-kòe, Chhim-chùn chí-put-kò sī pó-an-kōan lāi-té 1-ê kài iap-phiah ê sió hiuⁿ-tìn. I sī lâm Tiong-kok ê mn̂g-chhùi-kháu, chhut-ji̍p Hiong-káng lóng ài keng-kòe chia. 20 sè-kí 80 nî-tāi chho·-kî, Chhim-chùn iáu-koh kah Tiong-kok lāi-tē kî-thaⁿ só·-chāi sio-siâng, chiâⁿ kan-kia̍t, chiâⁿ sán-chhiah. Put-jî-kò kòe bô kúi nî, Chhim-chùn to̍h chiâⁿ-chò Tiong-kok kái-kek khai-hòng ê tē-it khu chhì-giām-chhân, Tēng Siáu-pêng tī chia kiàn-li̍p keng-chè te̍k-khu, si̍t-hêng te̍k-sû ê keng-chè chèng-chhek, gôan-té ê sió hiuⁿ-tìn chi̍t-ba̍k-nih pìⁿ-chiâⁿ tē-kip-chhī. chhú-khì, Chhim-chùn ê keng-chè kah bûn-hòa kiàn-siat ti̍t-tio̍h hui-sok ê hoat-tián, siâⁿ-chhī ê kui-bô· mā pí khah-chá khok-tōa kúi-lo̍h pōe, kàu-kah 1990 nî ê sî-chūn, to̍h í-keng chiâⁿ-chòe chôan-kok siāng-kài hoat-ta̍t, siāng-kài hiān-tāi-hòa ê siâⁿ-chhī.

Chhim-chùn ê siâⁿ-chhī kiàn-siat tī Tiong-kok lâi kóng, ôan-á sǹg kóng pâi ē-tio̍h khau. In-ūi tē-lí óa-kīn Hiong-káng kah Ò-mn̂g, Chhim-chùn mā chiâⁿ-chò chē chē kok-lāi-gōa ê iû-kheh chia̍p-chia̍p kiâⁿ-ta̍h ê só·-chāi, koh-chāi ka-siōng chit-tah siau-hùi ài pí Hiong-káng khah sio̍k chin chē, to̍h kēng-ka ē-tàng tài-tōng chāi-tē tē-saⁿ sán-gia̍p ê hoat-tián, tōa tōa thê-seng tio̍h siâⁿ-chhī kok-chè-hòa ê thêng-tō·.

Bo̍k-chiân, Chhim-chùn-chhī í-keng khai-hoat ê lú-iû tiám, tòng-chhú khah kôan—ê ū:

Chhim-chùn-chhī tē-hā thih-lō· (chia̍t-ūn) it-kî kang-thêng, 2004 nî 12 ge̍h 28 ôan-sêng, sūn-lī thong-chhia.

Chhim-chùn Pó-an Kok-chè Ki-tiûⁿ ( ki-tiûⁿ tāi-má: SZX ), tiàm tī Pó-an-khu.

Kàu-kah chit-mái, Chhim-chùn í-keng hām 8 ê kok-chè siâⁿ-chhī kiat-chò iú-hó siâⁿ-chhī:




#Article 257: Bí-chiu o͘-hîm (153 words)


Bí-chiu o͘-hîm (ha̍k-miâ: Ursus americanus) sī Pak Bí-chiu siāng phó͘-phiàn ê hîm-chéng.

Chit chéng o͘-hîm Pak Bí-chiu tōa-pō͘-hūn só͘-chāi lóng ū tè chhōe, ē-sái kóng tùi Canada pak-pêng, Alaska-chiu lâm-pō͘ kàu México, tùi Tāi-se-iûⁿ kàu Thài-pêng-iûⁿ, lóng ū in ê kha-jiah, hoān-ûi pau-koah Bí-kok 39-ê chiu kap só͘-ū ê Canada séng.  Tang-tiong-pō͘ kap Bí-kok lâm-pō͘ ê hîm tīn chú-iàu tī siū pó-hō͘ ê kong-hn̂g, pó-liû-khu lāi-bīn ê soaⁿ-khu kap chhiū-nâ-á lāi.  Éng-kòe siāng chē hoān-sè ū 2-pah-bān-chiah hiah chē; 1980 nî-tāi kó͘ ê sò͘-ba̍k khah bô 20-bān.  Ū lâng jīn-ûi kīn-lâi sió-khoá-á ū cheng-ka.

Bí-chiu o͘-hîm tn̂g 1.5 m.  Hîm-bó iok-lio̍k 40 kg tāng, hîm-káng thong-siông 130 kg tāng.  Chóng--sī 300 kg í-siōng--ê iā-sī ū.  Hîm-kiáⁿ chhut-seⁿ sî kan-na 500 g.  Bí-chiu o͘-hîm ba̍k-chiu sè-lúi, hīⁿ-á îⁿ-îⁿ, chhùi tn̂g-tn̂g, sin-khu tōa-châng, bóe té-té--ah.  Mo͘ ê sek-tī ū chhim thô͘-sek, ū n̂g-kim-sek, ū pe̍h--ê.  Chóng--sī tōa-pō͘-hūn ê hîm sī o͘-sek a̍h sī chhim chong-sek.




#Article 258: Tâng-oaⁿ-khu (298 words)


Tâng-oaⁿ-khu (同安區), kán-chheng  Gûn-siâⁿ  (銀城), Ē-mn̂g-chhī siāng-tōa ê hêng-chèng-khu, tiàm-tī Hok-kiàn-séng tang-lâm-pō͘ ê iân-hái, Bân-lâm Hā-Chiang-Chôan ê tiong-sim tē-tài. Tâng-oaⁿ óa pak-pêng sī An-khoe-kōan kah Lâm-oaⁿ-chhī, lo̍h-lâm sī Chi̍p-bí-khu, sai-lâm-kak sī Tiô-thòa-kōan, tang--sì sī Siông-an-khu. Tâng-oaⁿ-siâⁿ lī Ē-mn̂g-tó liōng-kî-iok 30 km hn̄g.

Tâng-oaⁿ ê tē-sì chiâⁿ hok-cha̍p, chiâⁿ koh-iūⁿ, chóng--ê lâi kóng sī sai-pak-sì khah kôaiⁿ, tang-lâm-pō͘ khah kē, khu-he̍k lāi ū kôaiⁿ-soaⁿ kiā-niá, ū pîⁿ-iû kah hái-tó. Chôan-khu soaⁿ-tōe bīn-chek 422 k㎡, chhân-hn̂g beh kàu 14 bān bó͘ (亩), háiⁿ-phiâⁿ chhiau-kè 12 bān bó͘, hái-hōaⁿ tn̂g--ta̍t 43 km.

Tâng-oaⁿ chit-tah ê khì-hāu sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iû-hêng kùi-hong khì-hāu, chi̍t-nî sù-kùi, bōe siūⁿ kôaⁿ, mā bōe siūⁿ jo̍ah; chhun-thiⁿ kāu lo̍h-hō·, chhiu-thiⁿ chhiu-chhìn lâng song-sîn. Kui-nî ê pêng-kun khì-un 21℃, pêng-kun kàng-hō·-liōng chhiau-kè 1440 kong-lî (mm), chhut-ji̍t beh kàu 2031 tiám-cheng.

Tâng-oaⁿ, sī Ē-mn̂g-chhī ê hêng-chèng-khu, lio̍k-tē bīn-chek 657.59 k㎡, ha̍t-khu lāi lóng-chóng ū 6-ê hiuⁿ-tìn kah 3-ê lông-tiûⁿ, 1-ê keng-chè khai-hoat-khu. 6-ê hiuⁿ-tìn sī:

Tâng-oaⁿ sī Tiong-kok kài chhut-miâ ê kiâu-hiuⁿ, sī Tâi-ôan Hō-ló-lâng kài chú-iàu ê chó·-ke.

Tâng-oaⁿ kiàn kōaiⁿ tī kong-gôan 282 nî (Se-Chìn Thiàn-khong 3 nî), kàu taⁿ í-keng ū 1,700 gōa nî ê le̍k-sú. 

 

Bân-lâm-gú (chham-khó Ē-mn̂g-ōe gú-im hē-thóng) sī tē-hng gú-giân. Tâng-oaⁿ-khiuⁿ sī Chôan-chiu-ōe hiòng Ē-mn̂g-ōe ê kè-tō͘ khiuⁿ-kháu. Tâng-oaⁿ-ōe ê chú-im kah Chôan-chiu-ōe ki-pún sio-siâng, put-jî-kò siaⁿ-tiāu khiok-sī hām Ē-mn̂g, Chiang-chiu khah siâng.
Kóng Tâng-oaⁿ-khiuⁿ ê só͘-chāi ū: Tâng-oaⁿ-khu, Siâng-an-khu, Chi̍p-bí-khu, Kim-mn̂g-kōan (Tiong-hôa Bîn-kok) kah Tang-lâm-a ê chi̍t-kóa-á Hokkien siā-khu.

Chām-chí 2004 nî téng-pòaⁿ-nî, chôan khu GDP chóng-gia̍h sī 30.3 ek kho͘ Jîn-bîn-pè.

Tâng-oaⁿ sī Bân-lâm só͘-chāi chin-chiàⁿ tiōng-iàu ê kau-thong su-niú. Khu-lāi khah tiōng-iàu ê kong-lō͘ hām thih-lō͘ ū:

Tâng-oaⁿ-khu lóng-chóng ū 6 chō piàn-tiān-chām, siōng tōa--ê 50 bān ho̍k (伏), siōng sòe--ê 3.5 bān ho̍k.

Tâng-oaⁿ ê lú-Iû chu-gôan ôan-á kài hong-hù, hó chhit-thô ê só·-chāi si̍t-chāi mā chiâⁿ chōe:




#Article 259: Siōng-hái-chhī (624 words)


Siōng-hái-chhī (上海市), kán-chheng Hō͘ (滬), pia̍t-chheng Sin (申), Tiong-kok siōng tōa ê siâⁿ-chhī, tiàm-tī Tiong-kok tang-pō͘ iân-hái, Tiông-kang chhut-hái-kháu ê lâm-sì. Siōng-hái sī Tiong-kok chèng-hú tiong-iong ti̍t-hat-chhī, sī hiān-chú-sî Tiong-kok Tāi-lio̍k keng-chè siāng-kài hoat-ta̍t ê só͘-chāi.

Siōng-hái-chhī ê tē-lí chō-piau sī pak-úi 31°14′, tang-keng 121°29′, tú-hó tī Tiong-kok lâm-pak hái-hōaⁿ-sòaⁿ ê pòaⁿ-tiong-tn̂g, i ê tang-pêng óa Tang-hái, lâm—sì Hâng-chiu-oan, sai-pêng hām Kang-so·-séng, Chiat-kang-séng sio-chiap, pak-pêng Tiông-kang lo̍h-hái-kháu. 
Chôan-chhī chóng bīn-chek 2,648.6 k㎡. Ha̍t-khu lāi ū chi̍t-ê Tiong-kok tē-3 tōa ê tó-sū, hō-chòe Chông-bêng-tó (崇明島), bīn-chek 1041 k㎡.
Siōng-hái-chhī ê khì-hāu sio̍k-î a-jiât-tài kùi-hong khì-hāu, m̄-nā sio-lō, jî-chhiáⁿ iū-koh tâm-sip. Chit-tah sù-kùi bêng-hián, chhut-ji̍t ê sî-kan tn̂g, hō͘-chúi mā chiâⁿ chhiong-chiok. Chhun, chhiu 2 kùi khah té; tang, hē 2 kùi khah tn̂g. Hō͘-chúi-kî chú-iàu chi̍p-tiong tī chhun-chúi-poe-hō͘ (chhun-chúi-hîⁿ-hō͘ / 春雨) , bông-chéng-hō͘ (梅雨) kah chhiu-hō͘ (秋雨) chit 3 ê sî-kan-tōaⁿ.

Siōng-hái-chhī lóng-chóng 16 ê chhī-ha̍t-khu.

Siōng-hái sī le̍k-sú bûn-hòa bêng-siâⁿ, thiaⁿ-í-kóng 6,000 gōa nî chêng to̍h ū jîn-lūi seng-o̍ah tī chia. 
Ah nā chin-chiàⁿ ū siâng-sè le̍k-sú kì-chài, sī ùi Tông-tiâu khai-sí. It-ti̍t kàu-kah Tē-it-chhù A-phiàn Chiàn-cheng chìn-chêng, Siāng-hái lóng-sī sio̍k-î Kang-so͘-séng ê ha̍t-khu hōan-ûi. Che í-āu, Siāng-hái chiâⁿ-chòe Chheng-tiâu Ngó·-kháu thong-siong ê kî-tiong chi̍t-ê káng-kháu, sī gōa-kài chhut-ji̍p Tiong-kok lāi-lio̍k ê tiōng-iàu thong-tō. Kàu-kah 20 sè-kí jī, saⁿ cha̍p nî-tāi ê sî-chūn, Siōng-hái to̍h í-keng chiâⁿ-chòe Óan-tang tē-it tōa ê tō͘-chhī kah kim-iông tiong-sim.

Hiān-chú-sî, Siāng-hái sī Tiong-kok Tāi-lio̍k keng-chè siōng hoat-ta̍t ê siâⁿ-chhī. Chām-chí 2003 nî, Siāng-hái-chhī lâng pêng-kun GDP chiong-kin 5700 kho· Bí-kim, jî-chhiáⁿ sio-liân-sòa chiâⁿ-cha̍p-nî pêng-kun keng-chè cheng-tióng chhiau-kòe 10%. Bo̍k-chiân Siāng-hái-chhī ê keng-chè kiat-kò· í tē-saⁿ sán-gia̍p ( ho̍k-bū-gia̍p ) ûi chú, kî-tiong siōng tiōng-iàu—ê sán-gia̍p pau-koah kim-iông gia̍p, pâng-tē-sán gia̍p, pó-hiám gia̍p kah ūn-su gia̍p. Phó͘-tang Sin-khu sī Siōng-hái sin—ê kim-iông tiong-sim, chôan-kiû 500 kiông khì-gia̍p tang-tiong, ū khah-ke chi̍t-pòaⁿ ê khì-gia̍p tī chia siat-li̍p hun kong-si a̍h-sī pān-su-chhù.

Siōng-hái ê kang-gia̍p ôan-á chiâⁿ hoat-ta̍t, kang-gia̍p chóng sán-ta̍t chiàm kàu chôan-kok ê 1 siâⁿ khah-ke. Siāng-hái ê kang-gia̍p siōng-kài chú-iàu—ê sī pháng-chit, tāng-kang-gia̍p, iá-kim (冶金), se̍k-iû hòa-kang (石油化工), ki-hâi (機械) kah tiān-chú kang-gia̍p.
 
Che i-gōa, iáu-koh ū khì-chhia, hâng-khong, hâng-thian chiah-ê kang-gia̍p sêng-hūn.

Siāng-hái-chhī, lông-gia̍p ê pí-lē chiâⁿ sè, tāi-iok kan-na chiàm keng-chè chóng-gia̍h ê 1.7% niā-niā.

Siāng-hái-káng sī se-Thài-pêng-iûⁿ tē-khu siōng-kài hôan-bâng ê káng-kháu chit-it, káng-kháu ê thun-thò·-liōng liōng-kî-iok chiàm kàu chôan-kok chóng-gia̍h ê 1/3, bo̍k-chiân tng-leh kiàn-siat ê tōa-hêng chhim-chúi-káng ( miâ hō·-chòe Iûⁿ-soaⁿ-káng ), múi-chi̍t-nî, siat-kè ê chi̍p-chong-siuⁿ thun-thò͘-liōng ē-tàng ta̍t-kàu 1,500 bān phiau-siuⁿ.

Kàu-kah 2003 nî, Siōng-hái chôan-chhī ê siông-chū jîn-kháu tāi-iok 1,711 bān lâng, jîn-kháu bi̍t-tō͘ sī 2116 lâng/k㎡.

Siōng-hái sī chôan-kok tē-it ê chhut-hiān jîn-kháu chū-jiân piàn-tōng hù-cheng-tióng ê séng-kip hêng-chèng-khu, jîn-kháu chū-jiân cheng-tióng-lu̍t ùi 1993 nî khai-sí to̍h chhut-hiān hù-cheng-tióng. 2003 nî, chôan-chhī hō͘-che̍k jîn-kháu chhut-seng-lu̍t sī 4.3‰, sī-bông-lu̍t sī 7.6‰, chū-jiân cheng-tióng-lu̍t sī -3.3‰.

Siōng-hái-chhī sī kok-ka le̍k-sú bûn-hòa bêng-siâⁿ, chôan-chhī lóng-chóng ū 16 ê chôan-kok tiōng-tiàm bûn-bu̍t pó-hō· tan-ūi.

Siōng-hái chāi-tē ê bûn-hòa, hō͘ lâng kiò-chòe  hái-phái bûn-hòa , te̍k-sek sī kā Kang-Chiat ê thôan-thóng bûn-hòa kah kū Siāng-hái ê Au-Bí liû-hêng bûn-hòa chong-ha̍p chò-chi̍t-ē, hêng-sêng kài te̍k-pia̍t, kài sî-kiâⁿ ê hong-keh. Hiān-chú-sî ê Siōng-hái, mā ē-sái kóng sī chôan Tiong-kok siōng-kài pâi-chí, siōng-kài gōa-khùi ê siâⁿ-chhī.

Keng-chè hoat-tián mā tài-tāng bûn-hòa chìn-pō͘, kūn nî lâi, Siāng-hái-chhī kú-pān liáu chin chōe tōa-hêng ê kok-chè bûn-hòa o̍ah-tōng. Siāng-hái ū kúi-nā ūi kok-lāi siāng chán ê bûn-hoat tiûⁿ-só͘, pí-lūn kóng: 

Siāng-hái ê kó͘ kiàn-tiok ôan-á chin ū te̍k-sek, tōa-to-sò· ê hoan-á-lâu pó-liû tio̍h 20 sè-kí chho·-kî se-iûⁿ kiàn-tiok ê hong-keh, iû-kî sī tī Siōng-hái Gōa-thoaⁿ (上海外灘) ê hit-phiàn lâu-á-chhù, tn̂g-kî hō͘ lâng khòaⁿ-chò sī Siāng-hái ê phiau-chì.

Thé-io̍k lú-iû, taⁿ í-keng chiâⁿ-chòe Siāng-hái-chhī ê chiau-pâi sán-gia̍p.

Siōng-hái-chhī taⁿ ū 800 gōa keng kho-ha̍k gián-kiù-só͘, 55 bān gōa kho-gián jîn-ôan. Chhut-miâ ê tāi-ha̍k īⁿ-hāu chin-chiàⁿ sī chē kah that-tó-ke. Khah chú-ià—ê sī:




#Article 260: N̂g-bôe-hì (122 words)


N̂g-bôe-hì (N̂g-mûi-hì / 黄梅戏), Tiong-kok 6 tōa hì-khek chit-it, pún-jiân chí-sī An-hui-séng An-khèng chit-ê só·-chāi ê tōe-hng hì-khiok. 1949 nî liáu-āu, soah hiông-hiông chhéng--khí-lâi, chiâⁿ-chòe chôan Tiong-kok kài ū miâ-siaⁿ ê khiok-chéng. N̂g-bôe-hì ê gē-su̍t bī-le̍k si̍t-chāi ta̍t-tek chheng-chán，taⁿ í-keng sī chi̍t-sì-kòe  thong-lâng-chai, ē-táng kóng hō·-chòe   miâ-siaⁿ tháng pak-kiaⁿ  lah. 

N̂g-bôe-hì siōng chá ê gôan-thâu sī Ô·-pak-séng N̂g-mûi (黄梅), Kóng-chè (广济) tē-khu kah An-hui siok-siông (宿松) chit-tah ê bán-tê-tiāu (采茶调), āu--lâi koh khip-siu Óan-hô (皖河) hit-tah chin sî-kiâⁿ ê tek-ki-á khiuⁿ (竹枝腔) kah chio̍h-pi khiuⁿ ê khiok-tiāu hām bú-tō piáu-ián,  kàu 19 sè-kí tiong-tn̂g ê sî-chūn, iu-koh siū-tio̍h Chheng-iông-khiuⁿ (青阳腔) kah Hui-tiāu (徽调) ê éng-hiáng, chiah chèng-sek hoat-tián chòe chiàⁿ-káng ê hì-khek. 

N̂g-bôe-hì thôan-thóng ê hì-bûn chiâⁿ chōe, kài sî-kiâⁿ ê ū:




#Article 261: Chi̍p-bí-khu (438 words)


Chi̍p-bí-khu (集美區), Tiong-kok Ē-mn̂g-chhī ê chi̍t-ê hêng-chèng-khu, sī Tiong-kok kok-lāi siāng chá sêng-li̍p ê Tâi-siong tâu-chu-khu, Ē-mn̂g keng-chè te̍k-khu ê tiōng-iàu sêng-ôan. 

Chi̍p-bí-khu ê cho̍at-tùi tē-lí chō-piau sī tang-keng 117.57° ~ 118.04°, pak-úi 24.25° ~ 24.46°, tiàm-tī Ē-mn̂g-tó sai-pak pêng ê tāi-lio̍k, thong-kòe Ē-mn̂g tōa-kiô hām Ē-mn̂g-tó sio-chiap. Chi̍p-bí-khu ê tang-pak pêng sī Tâng-oaⁿ-khu, sai-pak pêng sī Chiang-chiu-chhī Tiô-thòa-kōan, sai-lâm hong-hiàng sī Hái-chhng-khu.

Chi̍p-khu chóng-bīn chhiau-kòe 270 k㎡, chóng jîn-kháu 28 bān gōa.

Ha̍t-khu lāi lóng-chóng ū 4 ê hiuⁿ-tìn, 3 ê koe-tō pān-sū-chhù, 2 ê séng-kip lông-tiûⁿ kah 2 ê chhī-kip lông-tiûⁿ. 

Keng-kòe cha̍p-gōa nî ê kiàn-siat khai-hoat, taⁿ Chi̍p-bí-khu ê lông-giap, kang-gia̍p kah ho̍k-bū-gia̍p lóng-chóng tit-tio̍h kài tōa ê thê-seng. Hiān-chú-sî í-keng tiàm ha̍t-khu lāi sêng-kong khai-hoat 5 ê kang-gia̍p ki-tōe, kàu kah 2002 nî, chôan-khu lóng-chóng ín-chìn gōa-chu hāng-bo̍k 610 ê, ha̍p-tâng lī-iōng gōa-chu 26.93 ek kho͘ Bí-kim, GDP chóng-gia̍h ta̍t-kàu 83.35 ek kho͘ Jîn-bîn-pè. Ē-sái kóng, chit-mái Chi̍p-bí-khu ê keng-chè kiat-kó͘, í-keng si̍t-hiān kang-gia̍p chiàm chú-iàu tē-ūi, ki-pún hêng-sêng gōa-hiòng-hêng ê keng-chè kio̍k-sè.

Chi̍p-bí sī Tiong-kok chhut-miâ ê kiâu-hiong, kòe-hoan ê hoan-kheh tháu-té tōa-tī Tang-lâm-a chit-kak-sì. 20 sè-kí tiong-kî tiàm Tâng-lâm-a kiâu-kài hoah-chúi ē kian-tàng, chhut-miâ ê Hôa-kiâu léng-siù Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ to̍h-sī ùi Chi̍p-bí kiâⁿ--chhut-khì ê. Hiān-chú-sî, tī Chi̍p-bí, ū chiâⁿ chōe lú-iû chu-gôan sī Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ kah i ê ka-cho̍k chhut-chîⁿ chiâⁿ--ê. Chi̍p-bí ê lú-iû kéng-tī chú-iàu ū: 

Chi̍p-bí ê lú-iû chu-gôan ki-pún-siōng sī hām chit-tah ko·-mn̂g-tok-chhī ê kiàn-tiok hong-keh pun bōe khui--ê. Chit-khóan chôan sè-kài koh chhōe bô tē-jī ê kián-tiok, chôan-pō· lóng-sī Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ bóan-liân ê sî-chūn chim-chiok siat-kè ê, te̍k-sek sī kā Bân-lâm kiàn-tiok gē-su̍t chhām Lâm-iûⁿ kiàn-tiok hong-keh chin-chiàⁿ súi-khùi ê kiat-ha̍p chò-hóe. 

Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ ê hong-súi an tī Gô-hn̂g (鰲園) lāi-té, chéng-kô bōng-tē ê gōa-hêng sī mô·-hóng Tiong-kok bîn-kan thôan-soat tang-tiong ê sîn-kî tōng-bu̍t ngô· (鰲) só· lâi siat-kè. Múi chi̍t nî, àn gōa-kok a̍h-sī Tiong-kok kok só·-chāi lâi chham-koan ê iû-kheh lóng mā chhiau-kòe chiâⁿ-pah bān.

Chi̍p-bí-khu sī Ē-mn̂g-chhī siōng tiōng-iàu ê bûn-kàu-khu. Chi̍p-bí Ha̍k-chhng (集美學村) chêng khai-sí pān-ha̍k kàu taⁿ í-keng ū 90 kúi tang ê le̍k-sú, tī hái-lāi-gōa ôan-á kài chhut-miâ. Tī chia, ùi iù-tī-hn̂g, sió-o̍h (sió-ha̍k), tiong-o̍h kàu tāi-ha̍k, hêng sêng ôan-siān koh chiau-chôan ê kàu-io̍k thé-hē. Kî-tiong Chi̍p-bí Tāi-ha̍k kah Hôa-kiâu Tāi-ha̍k (Ē-mn̂g hun-hāu) ûn-á tn̂g-kî ū teh chio-siu Tâi-ôan ê ha̍k-seng kah Tang-lâm-a ê Hôa-kiâu chú-tē.

Tī kòe-khì Tiong-kok ê chiàn-cheng nî-tāi, Chi̍p-bí chit-ê só·-chāi sī chi̍t-ê chiâⁿ sán-chhiah koh iap-siap ê sió hî-chhoan, tn̂g-kî sio̍k-î Tâng-oaⁿ-kōan teh kóan-ha̍t, it-ti̍t kàu-kah Tiong-kok Kiōng-sán-tóng tī Tāi-lio̍k kiàn-kok í-āu chiah chiâⁿ-chòe 1 ê to̍k-li̍p hêng-chèng-khu. Só·-í Chi̍p-bí ê bûn-hòa, gú-giân kah Tâng-oaⁿ ki-pún bô cheng-chha. Chhiáⁿ chham-khó Tâng-oaⁿ chit-phiⁿ bûn.




#Article 262: Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi (342 words)


Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi (Hàn-jī: 中国国际广播电台; Eng-gí: China Radio International; CRI) , Tiong-kok kok-ka kóng-pò͘ tiān-tâi, sī Tiong-kok ûi-it chi̍t-keng hiòng chôan sè-kài hòng-sàng ê kóng-pò͘ tiān-tâi, Eng-bûn kán-siá sī CRI, tiān-tâi ê chong-chí sī chhiok-chìn Tiong-kok jîn-bîn hām sè-kài kok ê kok-ka jîn-bîn chi-kan ê liáu-kái kah iú-gî.

Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi, chêng khai-pān kàu taⁿ í-keng ū 60 gōa nî ê le̍k-sú. Bo̍k-chiân, múi kang sú-iōng 38 chióng gōa-kok gí-giân hām 4 chióng Hàn-gú ( Hôa-gú, Bân-lâm-gú, Kńg-tang-ōe, Tiô-chiu-ōe, kheh-gú ) hiòng chôan sè-kài chò hòng-sàng, múi kang hòng-sàng ê sî-kan chiong-kūn beh kàu 400 tiám-cheng. Chiat-bo̍k lōe-iông pau-koah sin-bûn, sî-sū, chèng-tī, keng-chè, bûn-hòa, kho-ki chit-kóa-á hong-bīn ê choan-tôe, kóng-pò͘ ê pîn-lu̍t hok-khàm chôan kiû.

Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi, bô-lūn sī ki-kò͘ ê kui-bô͘, a̍h-sī tùi sè-kài ê éng-hiàng-la̍t, lóng-chóng pâi tī chôan-kiû kāng-hâng ê khah thâu-chêng, hō͘ lâng kong-jîn sī chôan sè-kài tē-saⁿ tōa ê kóng-pò͘ tiān-tâi, kan-na khah su Bí-kok Chi-im (VOA) kah Eng-kok Kóng-pò͘ Kong-si (BBC).
　　
Hiān-chú-sî, Tiong-kok Kok-chè Kóng-pòq Tiān-tâi tī chôan-kiû kok tōa chiu (Continent ) lóng-chóng siat-li̍p tio̍h 27 ê chù-gōa kì-chiá-chām, che í-gōa iū-koh tī Tiong-kok kok-lāi kok séng, chhī, chū-tī-khu, Hiong-káng, Ò-mn̂g siat-li̍p chē-chē kì-chiá-chām. Chóng-kóng-chi̍t-kú, Tiong-kok Kóng-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi ê sìn-sit-bāng sī chhiau tōa-hêng--ê.

Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò· Tiān-tâi khai-ki ê sî-kan sī kong-gôan 1941 nî 12 ge̍h 3 hō, chho͘-kî múi-kang ê gōa-gú chiat-bo̍k kan-na 3-jī-kú niâ ( hit-tong-sî sī hòng-sàng Ji̍t-gú chiat-bo̍k ). Ùi 1984 nî khai-sí, to̍h sian-āu cheng-ka 2 thò kok-lāi gōa-gú kóng-pò· pîn-tō, kî-tiong ū 1 thò chôan-pò͘ sú-iōng Eng-gú hòng-sàng, lēng-gōa hit thò khiok-sī chhài-iōng to-chióng gú-giân hòng-sàng, pau-koah Eng-gú, Se-pan-gâ-gí, A-la-pek-gí, Hoat-gí, Tek-gí, Hân-gí, Ji̍t-gí, Gô-gí lóng-chóng 8 chióng gōa-gú chiat-bo̍k kah chi̍t-kóa-á im-ga̍k lūi ê chiat-bo̍k.
 

Kong-gôan 2000 nî í-lâi, Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi khai-sí hē-la̍t thok-tián gia̍p-bū khong-kan. Kàu kah 2004 nî 11 ge̍h, í-kéng ū 28 chióng gú-giân lūi ê chiat-bo̍k tī chôan sè-kài 40 gōa ê kok-ka ê tōaⁿ siâⁿ-chhī (pau-koah Tâi-ôan) lo̍h-tē, pêng-kun múi kang hòng-sàng ta̍t kàu 202 tiám-cheng, tong-jiân, siu-thiaⁿ ê hāu-kó mā tōa hok-tō͘ tit-tio̍h kái-siān.




#Article 263: Tiong-iong Jîn-bîn Kóng-pò͘ Tiān-tâi (452 words)


Tiong-kok Tiong-kok Jîn-bîn Kóng-pò· Tiān-tâi, Eng-bûn miâ hō·-chòe China National Radio (sok-siá CRN ), sī Tiong-kok kok-ka kóng-pò· Tiān-tâi, Tiong-kok siōng tiōng-iàu, éng-hiàng-la̍t siōng tōa ê thôan-mûi chi-chi̍t, hām Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò· Tiān-tâi, Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi hō· lâng chò-hóe chheng-ho· chò Tiong-iong saⁿ tâi.
  

Tiong-kok Tiong-iong Jîn-bîn Kóng-pò· Tiān-tâi, tī 1940 nî 12 go̍eh 30 hō khai-pān, hit-sî ê miâ-chheng sī Iân-an Sin-hôa Kóng-pò· Tiān-tâi, tâi-chí tī Tiong-kok Kiōng-sán-tóng âng-sek chèng-kôan ê tiōng-iàu kin-kú-tōe Siám-sai-séng Iân-an-chhī.

Hiān-chú-sî Tiong-kok Tiong-iong jîn-bîn Kóng-pò· Tiān-tâi lóng-chóng ū 8 ê pîn-tō, múi kang pò·-im 156 tiám-cheng, 8 thò chiat-bo̍k chôan-pō· chiūⁿ ōe-chheⁿ khì hòng-sàng. 8 thò chiat-bo̍k kok lâng ū kok lâng ê jīm-bū, sûi lâng ū sûi lâng ê hong-keh. 

Tē-it thò chiat-bo̍k chú-iàu sī pò·-sàng chhām sin-bûn iú-koan ê chong-ha̍p-sèng chiat-bo̍k, ho̍k-bū ê tùi-siōng sī Tiong-kok kok-lāi, chôan-pō· iōng Hôa-gí pò·-im. 

Tē-jī thò chiat-bo̍k ôan-á chôan-pō· sú-iōng Hôa-gú hoat-im, chú-tê sī pò·-sàng chhām keng-chèng, kho-ki, seng-o̍ah ho̍k-bū iú-koan ê chong-ha̍p-sèng chiat-bo̍k, ho̍k-bū ê tùi-siōng kāng-khóan chí-sī Tiong-kok Tāi-lio̍k. 

Tē-saⁿ thò chiat-bo̍k chhái-iōng tiâu-pîn li̍p-thé-siaⁿ ê ki-su̍t, pò·-sàng bûn-gē chiat-bo̍k.

Tē-sì thò kah tē-peh thò chiat-bo̍k, sī sió-sò· bîn-cho̍k ê gú-giân kóng-pò·, sú-iōng Bông-kó·-gí, Se-chōng-gí, ûi-ngó·-ní-gí ( Uighur ), Ha-sat-khek-gí ( Kazak ), Hân-kok-gí ( Tiâu-sián-gí ) kah Hôa-gí chò pò·-im gí-giân.

Tē-gō· thò kah tē-la̍k thó chiat-bo̍k bo̍k-chiân tùi Tâi-ôan kóng-pò·.

Tē-chhit thò chiat-bo̍k hō·-chò Hôa-hā Chi-siaⁿ, chú-iàu tùi Hiong-káng, Ò-mn̂g kah Chu-kang Saⁿ-kak-chiu tē-khu hòng-sàng.

Tiong-kok Tiong-iong Jîn-bîn Kóng-pò· Tiān-tâi lóng-chóng tiàm Tiong-kok kok séng, chhī, chū-tī-khu, kè-e̍k tan-lia̍t chhī, Hiang-káng, Ò-mn̂g téng só·-chāi siat 39 ê kì-chiá-chām kah pān-sū-chhù. Bo̍k-chiân í-keng chhām 40 gōa ê kok-ka kah tē-khu ê kóng-pò· ki-kò· kian-li̍p gia̍p-bū ha̍p-chok koan-hē.

Tiong-kok Tiong-iong Jîn-bîn Kóng-pò· Tiān-tâi sin--ê gia̍p-bū tāi-hā mā í-keng tī 1998 nî 6--go̍eh khai-aí lâi teh sú-iōng, taⁿ tiān-tâi ê kóng-pò· ki-su̍t í-keng si̍t-hiān ùi mô·-ní sìn-hō kàu sò·-mó· sìn-hō ê chóan-ōaⁿ. Sin--ê gia̍p-bū tāi-hā, chong-pī kài chiâu-chôan, kài sian-chìn. Taⁿ ū phòe-pī it-lia̍p-it ê gí-giân lio̍k-im-sek, bûn-gē lio̍k-im-sek, ián-pò·-thiaⁿ kah im-ga̍k-thiaⁿ. Kî-tiong ài sǹg im-ga̍k-thiaⁿ siōng-kài ko-tòng, sek-lāi lóng-chóng siat-kè 800 ê chē-ūi, lāi-té ê phòe-pī ū sè-kài chhut-miâ ê Organ pipe of German Ou Boehringer, i ê siat-kè phiau-chún, ē-sái kóng tī kok-lāi siōng pâi-chí, siōng lāi-koà. 

Tiong-kok Tiong-iong Jîn-bîn Kóng-pò· Tiān-tâi tī-leh chò kóng-pò· chiat-bo̍k ê tiong-kan, ôan-á ná leh keng-êng kî-thaⁿ chhām kóng-pò· ū khian-liân ê sán-gia̍p, pau-koah Tiong-kok Kóng-pò· Im-siōng Chhut-pán-siā, Tiong-kok Kóng-pò·-pò (chiu-pò), Tiong-kok Kóng-pò· (cha̍p-chì, chiu-khan), Kok-chè Im-ga̍p Kau-liû (ge̍h-khan), Kóng-pò· Koa-sóan téng-téng chi̍t-tōa-bú ê chhut-pán-siā, pò-chóa kah cha̍p-chì, jî-chhiáⁿ koh chó·-kiàn Tiān-sī Chiat-bo̍k Chè-chok Tiong-sim. 

Tiong-iong Jîn-bîn Kóng-pò· Tiān-tâi ū ka-kī ê bāng-chām, taⁿ tng-leh lī-iong bāng-lō· ki-su̍t khai-hoat sòaⁿ-téng kóng-pò·. Bo̍k-chiân í-keng chho·-pō· si̍t-hiān sòaⁿ-téng si̍t-sî kóng-pò·, hō·-tong kóng-pò· kah thiaⁿ-chiòng chek-sî tiàm-pò· téng-téng ê ho̍k-bū kong-lêng. 




#Article 264: Lâ-giâ (124 words)


Lâ-giâ () (mā hō-chò nâ-giâ) sī chi̍t-chióng toā-chiah, liò-kha ê ti-tu.  I ê sin-khu liōng-iok-á 15 kàu 30 mm .  Thong sè-kài jia̍t-tài só·-chāi lóng ē-tàng chhōe-tio̍h lâ-giâ.

Lâ-giâ chiâⁿ chió keⁿ-bāng.  I ē tiàm piah-téng ia̍h-sī thian-pông tán la̍h-bu̍t oá-kīn liáu chông--chhut-lâi kā chia̍h--khì.  Lâ-giâ chú-iàu chia̍h ka-choa̍h kap kî-thaⁿ ê chat-kha tōng-bu̍t.

Sui-bóng tī seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi lâ-giâ sī sio̍k-tī ti-tu (Araneae-ba̍k) ê chi̍t-chióng, m̄-koh Tâi-oân bîn-kan phó·-thong-sî kóng ê ti-tu pēng-bô pau-koat lâ-giâ.

Tâi-oân bîn-kan mā ū liû-thoân chi̍t-chióng koan-liām, jīn-ûi lâng nā hō· lâ-giâ ê jiō choāⁿ--tio̍h, phôe-hu ê phòng-phā kap noā--khì.  Put-jî-kò lâ-giâ khêng-si̍t boē hāi lâng phôe-hu phoà-pēⁿ.  Chit-ê koan-liām ê khí-tì sī in-ūi lâng bong-tio̍h chheⁿ-káu-hiā(?) ū-to̍k ê e̍k-thé, soah kiò-sī bong-tio̍h lâ-giâ ê jiō tì-sú phoê-hu noā--khì.




#Article 265: Kó͘-lōng-sū (540 words)


Kó·-lōng-sū (鼓浪嶼), Tiong-kok Tāi-lio̍k kài chhut-miâ ê hong-kéng-khu, tī Hok-kiàn Ē-mn̂g-chhī Ē-mn̂g-tó ê sai-lâm hong, kah Ē-mn̂g-tó keh chi̍t-tiâu 600 kong-chhioh khoah ê Lō·-kang (鷺江). Kó·-lōng-sū sī chi̍t-ê hái-siōng ê sió tó-sū. 

Bêng-tiâu chìn-chêng gôan-miâ hō·-chòe Îⁿ-soa-chiu a̍h sī Îⁿ-chiu-á (圓洲仔). Bêng-tiâu chiah kóe-miâ hō·-chòe Kó·-lōng-sū. Thiaⁿ-í-kóng he sī in-ūi múi kang hái-chúi tiòng-tīⁿ ê sî, chúi-éng to̍h lâi lòng tio̍h hái-kîⁿ ê ta-chio̍h (礁), he siaⁿ-soeh thiaⁿ tio̍h bōe-su ná lòng-kó· siaⁿ...chū-án-ne, chāi-tōe-lâng chôan kā chi̍t-ê tó-sū hō·-miâ Kó·-lōng-sū. 

Kó·-lōng-sū ê bīn-chek chiâⁿ-sòe, kan-ta 1.91 k㎡, put-jî-kò i ôan-á sī Ē-mn̂g-chhī siōng tōa ê ōe-chhiⁿ-tó. Tó-siōng ê chio̍h-thâu thàu-té siⁿ-chòe saⁿ-chiam-la̍k-kak, kî-hêng kòai-chōng. Ū-ê kūn hái-kîⁿ ê soaⁿ-tōe kah giâm-chio̍h, in-ūi kui-nî-thàng-thiⁿ hō· hái-chúi put-tōan hú-si̍t kah chhiong-lòng, nî-kú go̍eh-chhim soah chôaⁿ pìⁿ-kah chi̍t-khang chi̍t-khut, li̍h-li̍h lap-lap. Thian-jiân ê soaⁿ-khàm, chio̍h-thâu kah pōng-khang, chiâⁿ-chòe Kó·-lōng-sū te̍k-sû ê kong-kéng.

 

Bêng-tiâu bóe, Tīⁿ Sêng-kong tī Ē-mn̂g khí-peng, Kó·-lōng-sū chiâⁿ-chòe Tēⁿ--sī liān-peng ê chi̍t-ê tiûⁿ-só·, kàu-taⁿ, Giâm-á-soaⁿ téng-thâu koh pó-chûn tio̍h chúi-chhau-tâi (水操台) kah chio̍h-chē-mn̂g (石寨門) chit-kóa kó·-chek. 

Se-gôan 1842 nî, A-phiàn Chiàn-cheng kòe-āu, Eng, Bí, Hoat, Ji̍t, Tek, Se, Phû, Hô téng-téng, lóng-chóng 13 ê se-hng kok-ka sio-liân-sòa tiàm Kó·-lōng-sū khui léng-sū-kóan. Chiâⁿ chōe seng-lí-lâng, thôan-kàu-sū kah lâng-hòan-á tī chia pôaⁿ-nóa, phah-phún. Bô lōa kú liáu-āu, gōa-kok lâng to̍h í-keng tī Kó·-lōng-sū-téng sì-kòe khí kong-kóan, kàu-tn̂g, pīⁿ-īⁿ kah o̍h-tn̂g. Hit-ê sî-chūn bóe-bōe chhù-tōe kah ku-lí ( 苦力, mā hō· lâng keng-thóe ti-á ) chiâⁿ-chōe kài sî-kiâⁿ, kài phó·-thong ê tāi-chì, hoan-á lâng sīm-chì tī chia siat-li̍p hoat-têng kah lūi-sū hêng-sū-kio̍k ê ki-kò·. Che to̍h-sī Kó·-lōng-sū hō· lâng kiò-chòe bān-kok cho·-kài ê gôan-in. Lâng kóng ū iūⁿ khòaⁿ iūⁿ, bô iūⁿ ka-kī siūⁿ, ū-ê hó-gia̍h ê hoan-kheh mā chhian-hong-pek-kè piàⁿ lâi-kàu Kó·-lōng-sū bóe tōe, khí pia̍t-sú (pia̍t-chong), chòe seng-lí. Hit-tong-sî, hoan-kheh chú-iàu sī keng-êng chúi-tō-chúi kah tiān-ōe chit 2 chióng hâng-gia̍p.

Kàu-kah 1942 nî 12 ge̍h, Ji̍t-pún-lâng kóaⁿ-cháu kî-thaⁿ ê âng-mn̂g-hoan, tok-chū pà-chiàm Kó·-lōng-sū. 1945 nî Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok, Ji̍t-pún bô tiâu-kiāⁿ tâu-hâng liáu-āu, thè-chhut Tiong-kok, kàu hit-chūn, Kó·-lōng-sū chiah chin-chiàⁿ kiat-sok pah-thóng-nî ê si̍t-bîn thóng-tī.

Kó·-lōng-sū ê khoe-á-lō· o̍eh-o̍eh tn̂g-tn̂g, hôaiⁿ-khiā kau-chhap, kài chheng-khí. Tó-siōng khôan-kéng chheng-iu, khong-khí sin-sián, chi̍t-sì-kòe lóng sī chhiⁿ-lin-lin ê chhiū-châng, âng-phà-phà ê hoe-chháu, siap-tia̍p koh gōa-khúi ê hoan-á-lâu. Án-ni chhiū-tiong ū hoe, hoe-tiong ū chhù, ū-iáⁿ súi-kah hō· lâng pàng-bōe-lī. 

Kó·-lōng-sū ê kiàn-tiok chhiong-bóan lông-hō· ê Se-Au hong-keh, chin chōe kok-lāi-gōa kiàn-tiok-kài ê tāi-su lóng o-ló i sī kiàn-tiok phok-bu̍t-kóan. Ti chia, lí ē-tàng him-siúⁿ tio̍h Hi-lia̍p kiàn-tiok ê kó·-ngá, Lô-má kiàn-tiok ê hiông-chòng, Gothic khóan-sek ê jia̍t-chêng, Islam hong-keh ê iu-bí, kah Baroque gē-su̍t ê iú-siú. Ū lâng kóng Kó·-lōng-sū ê hoan-á-lâu, kó-pí sī án Au-chiu 1-lo̍h 1-lo̍h poaⁿ--kè-lâi ê, sī hiah-nī-á lōng-bān kah kó·-phok. 

Kó·-lōng-sū téng-thâu bô leh cháu ki-tòng-chhia, khôan-tó-lō· chôan tn̂g 6 k㎡. Kó·-lōng-sū chú-iàu ê lú-iû kéng-tì sī:

Kó·-lōng-sū sī Tiong-kok ê kǹg-khîm chi-tó, phí-phí-á sió tó kèng-jiân ū khah-ke 600 tâi ê kǹg-khîm tī--leh, chit-ê pí-lē chôan-kok bô lâng pí ē tio̍h. Tī Kó·-lōng-sū tó ê múi-chi̍t-ê kak-lo̍k, put-kóan-sî lóng ē-tàng thiaⁿ tio̍h bí-biāu ê se-iûⁿ-khîm im-ga̍k-siaⁿ, sió-thê-khîm im-ga̍k-siaⁿ, a̍h-sī khin-sang ê gì-tah. 

Kó·-lōng-sū ū chiâⁿ chōe kńg-khîm sè-ka, ū im-ga̍k ha̍k-hāu, im-ga̍k-thiaⁿ, kau-hiàng-ga̍k-thôan kah kǹg-khîm phok-bu̍t-kóan. Im-ga̍k chiâⁿ-chòe Kó·-lōng-sū ê chi̍t-chióng te̍k-sû ê phiau-chì.

Kó·-lōng-sū chhut kài-chōe im-ga̍k ê thian-châi, in tī kok-lāi-gōa lóng ū it-tēng ê tē-ūi.




#Article 266: Huygens cheng-chhek-ki (100 words)


Huygens cheng-chhek-ki sī 1 tâi tùi thài-khong lok ji̍p khì Thó·-chheⁿ oē-chheⁿ Titan tāi-khì-chân ê cheng-chhek ki-khì.  I sī Europa Thài-khong Chóng-sú (ESA) ê Cassini-Huygens jīm-bū ê 1 pō·-hūn.  In hō chit-ê miâ kì-liām 17 sè-kí ê thian-bûn-ha̍k-ka Christiaan Huygens.

Cassini-Huygens thài-khong-chûn tī 1997 nî 10-goe̍h 15 tùi tē-kiû hoat-siā chhut-khì.  Tī 2004 nî 12-goe̍h 25 hit kang, Huygens ê pō·-hūn àn-chiàu kè-e̍k thoat-lî Cassini orbiter, keh-tńg-nî 1-goe̍h 14 sūn-lī kàng-lo̍h tòa Titan bīn-téng, tē-tiám sī Xanadu Regio hù-kīn ê lio̍k-tē.  Goân-pún oân-ná ū khó-lū--tio̍h lak tī hái-siōng ê khó-lêng-sèng.  Lo̍h-tē liáu-āu, cheng-chhek-ki chiap-sòa hòng-sàng chu-liāu iok-lio̍k 90 hun-cheng kú.




#Article 267: Frankfurt Ha̍k-phài (315 words)


Frankfurt Ha̍k-phài sī 1920, 30 nî-tāi tī Tek-kok Frankfurt hit tah hêng-sêng ê phoe-phoàⁿ-te̍k ê Marx-chú-gī ha̍k-phài. I ê tiong-sim sī 1923 nî sêng-li̍p ê Siā-hōe Gián-kiù-īⁿ (Institut für Sozialforschung). Frankfurt Ha̍k-phài ê su-sióng ū lâng kiò hō-chò phoe-phoàⁿ lí-lūn (Eng-gí: critical theory), che tùi āu--lâi 1960 nî-tāi ê Sin Chó-phài ūn-tōng ū chhim-tō· ê éng-hióng.

Ha̍k-phài ê chú-iàu sêng-oân ū Max Horkheimer (īⁿ-tiúⁿ), Theodor Adorno, Herbert Marcuse, Walter Benjamin, Jürgen Habermas téng-jîn. In hun-sek, kái-soeh ê tê-bo̍k sī hit-ê nî-tāi ê Marx-chú-gī hūn-chú só· bīn-tùi ê 2 tōa hoat-tián. 1-ê sī Soviet Liân-bêng-sek ê Marx-chú-gí hú-pāi pìⁿ Stalin-chú-gī ê hiān-siōng; 1-ê sī se-hng lô-kang kai-kip m̄ thīn kiōng-sán-chú-gī ê sū-si̍t. Che hām kó·-tián Marx-chú-gī jīn-ûi kiōng-sán kek-bēng sī tiāⁿ-tio̍h ê le̍k-sú pit-jiân chhin-chhiūⁿ ū mau-tún. Frankfurt ha̍k-phài thê-chhut 1 thò sin khoán ê Marx-chú-gī lí-lūn, bô chhan-chhūⁿ kó·-tián lí-lūn kiông-tiāu lô-chek si̍t-chèng-chú-gī (Eng-gí: logical positivism) kap ûi-bu̍t-lūn. Marx ê téng-chân kiat-kò· ê kak-sek piàn khah tōa, tiâu-chèng chò ū châi-tiāu éng-hióng siā-hōe piàn-tōng ê in-sò·. In ê hun-sek tiōng-sī ún-chún lí-sèng kap chai-bat ū khong-kan tī-teh ê hiah-ê tiâu-kiāⁿ, í-ki̍p kiông-tiāu su-sióng siū le̍k-sú tiâu-kiāⁿ tiau-sò·. Chit-ê koan-tiám chō-chiâⁿ in tùi thong-hêng ê ì-sek hêng-thài sán-seng giâu-gî ê thāi-tō·. Hiah-ê ké--ê ì-sek 1 hong-bīn sī siā-hōe tiong ê bô pêng-téng só· chè-chō--chhut-lâi-ê, koh 1 hong-bīn iū-koh am-khàm hiah-ê bô pêng-téng. In ê hun-sek kang-khū kap tê-bo̍k kiông-tiāu bí-ha̍k, sim-lí hun-sek, tāi-chiòng bûn-hòa hō·-siong thàu-lām éng-hióng ê kak-sek; in saⁿ-kap hōaⁿ chāi hiān-iú ê thé-chè, thàu-kòe tùi siong-phín ê bê-giàn, kok-cho̍k-chú-gī ê sìn-gióng kap fascio-chú-gī ê hêng-ûi kó·-lē kiam an-pâi lâng chiap-siū hē-thóng ê chèng-tong-sèng. In-ūi tōa-pō·-hūn lâng siū hiah-ê ì-sek sok-pak, soah lâi tiâu tī su-sióng ê hām-khut tang-tiong, tī tháu-pa̍k ê lō·-siōng, ba̍k-chiu bêng ê thâu-lâng cheng-eng ê kak-sek chū-jiân ū siong-tong ê gia̍h. Kò-jîn chân-chhù ê sim-lí hun-sek ē-tàng chhiau-chhōe chhut sim-lí-te̍k ê chheⁿ-mê-kak-á, tì-sú ē-tit chìn-1-pō· khek-hok, ta̍t-sêng tháu-pa̍k ê bo̍k-phiau.




#Article 268: Chìn-kang-chhī (561 words)


Chìn-kang-chhī (晉江市), Tiong-kok Hok-kiàn Choân-chiu kóan-ha̍t ê chi̍t-ê kōan-kip-chhī.

Chìn-kang-chhī tiàm-tī Hok-kiàn-séng tang-lâm-pō· ê hái-kîⁿ, Chìn-kang (Hok-kiàn tē-3 tōa ê khe) hā-iû óa lâm-pêng ê só·-chāi, cho̍at-tùi tē-lí hong-ūi sī tòa-leh pak-úi 24°30′44″~24°54′21″, tang-keng 118°24′56″~118°41′10″ chi-kan. 

Chìn-kang-chhī óa-soaⁿ khò-hái, tang-pak-pêng sī Chôan-chiu-oan, chiàⁿ-tang-pêng sī Chio̍h-sai-chhī, tang-lâm sī Tâi-ôan-hái-kiap, sai-pak phian sai hām Lâm-oaⁿ-chhī sio-chiap, siōng lâm-pêng kah Chôan-chiu chhī-khu liâm chòe-chi̍t-ē. Chôan-chhī thó·-tē bīn-chek beh óa 722 km².

Chìn-kang kéng-lāi siōng kôan ê soaⁿ, hō·-chòe Chí-bō-soaⁿ, hái-po̍at 517.8 kong-chhioh. Hái-hōaⁿ-sòaⁿ tn̂g--ta̍t 110 km, tng-tē khì-hāu sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iû-hêng kùi-hong khì-hāu, múi nî pêng-kun khì-un liōng-kî-iok 20.5 ℃, kàng-hō·-liōng ta̍t-kàu 911.7~1231 kong-lî. Chôan-chhī ê sim-lîm hok-khàm-lu̍t sī 20.2％.

Chóng jîn-kháu tú-hó chhiau-kòe 100 bān, kî-tiong Hôe-cho̍k liōng-kî-iok 1.8 bān, Bóan-cho̍k chiâⁿ-chheng lâng chó-iū, chhun--ê lóng-chóng sī Hàn-cho̍k. Tē-hng gú-giân sī Bân-lâm-gú. 

Chìn-kang-chhī sī Tiong-kok chhut-miâ ê kiâu-hiong, hiān-chú-sî tī chôan-kiû 50-gōa ê kok-ka kah tē-khu tang-tiong, lóng-chóng ū 200-gōa bān Hôa-kiâu chó·-ke sī Chìn-kang. Che í-gōa, Chìn-kang iū-koh sī Tâi-ôan Hō-ló cho̍k-kûn khah chú-iàu chó·-ke chi-it.

Hiān-chú-sî Chìn-kang-chhī ū 6-ê koe-tō pān-sū-chhù kah 13-ê tìn. 

Le̍k-sú kì-chài, Chôan-chiu chit-ê só·-chāi, siōng chá ū jîn-lūi o̍ah-tōng sī kū-lī hiān-taⁿ iok-lio̍k 7000 nî í-chêng. Chôan-chiu sī le̍k-sú bûn-hòa bêng-siâⁿ, kàu-kah Tông-tiâu ê sî-tāi, chiah khai-sí ū tāi-liōng ê Tiong-gôan Hàn-jîn lo̍h-lâm lâi chit-tah khai-khún. Kó·-chá ê Chôan-chiu, ôan-á ū chi̍t-chām kiò-chòe Chìn-kang. Tiong-kok Kiōng-sán-tóng tī Tāi-lio̍k kiàn-kok liáu-āu bô lōa kú, Chìn-kang-kōan ê kōan-tī to̍h ùi chit-chūn ê Chôan-chiu-siâⁿ poaⁿ-khì tī Chhiⁿ-iûⁿ-tìn (青陽鎮). 1978 nî koh àn Chìn-kang-kōan pun chhut-lâi 4 ê hiuⁿ-tìn, chó·-chiâⁿ hiān-chú-sî ê Chio̍h-sai-chhī. 1992 nî, Chìn-kang-kōan kóe-miâ Chìn-kang-chhī.

Tông, Sòng ê sî-tāi, Chìn-kang sī sè-kài hái-siōng si-tiû chi-lō· ê khí-tiám, hit-tong-sî Chôan-chiu sī tang-hong tē-it tōa káng, tùi gōa chúi-lō· kau-thong kah bō·-e̍k chiâⁿ hôan-bâng, chē-chē sè-kài kok só·-chāi ê seng-lí-lâng kah chong-kàu jîn-sū lâi chit-tah thàn-chia̍h, phah-piàⁿ. In-ūi án-ne, Chôan-chiu chāi-tōe ê bûn-hòa mā chōe-chió siū-tio̍h gōa-lâi bûn-hòa ê éng-hiáng, chú-iàu thé-hiān tī chong-kàu kah kiàn-tiok hong-bīn.

Chìn-kang-chhī kéng-lāi ê bêng-sèng kó·-chek ē-sái kóng ba̍t-ba̍t-sī, chhī-kip í-siōng ê bûn-bu̍t pó-hō· tan-ūi kah chū-jiân pó-hō·-khu ū 71 ê, kî-tiong Chháu-am-sī (草庵寺) sī kok-ka tiōng-tiám bûn-bu̍t pó-hō· tan-ūi, mā sī tong-kim sè-kài siōng pó-chûn kah siōng-kài ôan-chéng ê Mô·-nî-kàu ûi-chí. Kok-ka bûn-bu̍t pó-hō· tan-ūi iáu-koh ū Oaⁿ-pêng-kiô (安平橋) kah Liông-san-sī. Che í-gōa, Chhim-hō· Hái-té Sim-lîm Kó·-jiah (深滬海底森林古跡), sī kok-ka-kip ê chū-jiân pó-hō·-khu, sī sè-kài kî-thaⁿ só·-chāi tiám teng-á-hóe ā bô-tè-chhōe ê hó kong-kéng.

Tī Chìn-kang-chhī, sì-kòe lóng ē-tàng kám-siū tio̍h Bân-lâm tē-hng bûn-hòa ê bī-le̍k. Lâi chit-tah thit-thô ê lâng-kheh, put-kóan-sî ē-tàng thiaⁿ-tio̍h kó·-ló ê Chôan-chiu Bân-lâm-gú, ē-tàng him-siúⁿ lâm-kóan im-ga̍k, ka-lé-hì, ko-kah-hì, pò·-tē-hì, lê-hn̂g-hì chiah-ê bô-kâng hong-keh ê Bân-lâm im-ga̍k hì-kio̍k.

Tiong-kok Tāi-lio̍k si̍t-hêng kái-kek khai-hòng chit-hāng keng-chè chèng-chhek liáu-āu, Chìn-kang-chhī to̍h chhiong-hun khip-ín kah lī-iōng hái-gōa Hôa-kiâu ê keng-chè le̍k-liōng, hē-la̍t piàⁿ keng-chè kiàn-siat. Chìn-kang ê keng-chè kiàn-siat ū ka-kī ê te̍k-sek, tī Tiong-kok kok-lāi, hō·-lâng khòaⁿ-chòe sù-tāi bô·-sek chi-it. Chêng 1990 nî-tāi khai-sí, Chìn-kang-chhī ê chong-ha̍p keng-chè si̍t-la̍t to̍h sio-liân-sòa kúi-nā-nî tī chôan-kok pâi thâu-chêng, tī Hok-kiàn pâi thâu-miâ. 2001 nî, Chìn-kang-chhī ê siā-hōe keng-chè chong-ha̍p chí-sò· tī chôan-kok 100 ê siōng-kài hoat-ta̍t kōan tang-tiong pâi tē-13 ūi, keng-chè ki-pún kēng-cheng-la̍t pâi tē-6 ūi. 2002 nî, chôan-chhī si̍t-hiān GDP chóng-gia̍h chhiau-kòe 330 ek kho· Jîn-bîn-pē; kang-gia̍p kah lông-gia̍p chóng-gia̍h chhiau-kòe 566 ek kho·; hiuⁿ-tìn khì-gia̍p chóng sán-ti̍t ta̍t-kàu 640 ek kho·; chèng-hú châi-chèng siu-ji̍p tu̍t-phò 20 ek kho· Jîn-bîn-pē, kî-tiong ū 6-ê hiuⁿ-tìn châi-chèng siu-ji̍p chhiau-kòe 1 ek.




#Article 269: Bû-chèng-hú Chú-gī (319 words)


Bû-chèng-hú-chú-gī (無政府主義, , ,  an archos) sī 1-ê siā-hōe tiat-ha̍k. Chit-ê lí-lūn siat-sú lâng pún siān-liông, ū châi-tiāu saⁿ-kap tàu-tīn ha̍p-chok, oân-choân m̄-bián mā bô èng-kai ū chèng-hú iah-sī kî-thaⁿ ê ui-koân thé-chè -- chhin-chhiūⁿ kun-tūi, châi-thoân, chong-kàu cho·-chit -- kiông-kiông kan-sia̍p lâng ê seng-oa̍h a̍h-sī hoa̍t-lo̍h siā-hōe ê ūn-chok. Thóng-tī thé-chè phò-hāi lâng chū-pún, seⁿ-sêng ê sèng-tē. bû-chèng-hú-chú-gī-chiá hām siā-hōe-chú-gī-chiá siāng ki-pún-te̍k chha tī siā-hōe-chú-gī jīn-ûi tiāⁿ-tio̍h seng chiáng-ak tio̍h kok-ka ke-khì, liáu-āu chiah thang hō· kok-ka ui--khì. In-ūi bû-chèng-hú-chú-gī hoán ui-koân, kiông-tiāu chū-iû, i bó·-chióng thêng-tō· hām iū-phài ê kè-ta̍t-koan oân-ná ū chhin-chhiūⁿ ê só·-chāi. Chá-kî chú-iàu ê lí-lūn-ka pau-koah: William Godwin, Pierre-Joseph Proudhon, Mikhail Bakunin téng-jîn.

Tī se-hng, bû-chèng-hú-chú-gī chit-ê bêng-sû goân-thâu sī Hi-lia̍p-gí an archos: an sī bô ê ì-sù, archos sī thóng-tī ê ì-sù. Thâu-khí-seng chit sû ū pháiⁿ-ì: Eng-kok Lōe-chiàn ê hit tīn Levellers kap Hoat-kok Kek-bēng ê hit tīn Enragés lóng hō· in ê tùi-chhiú khau-sé, kiò in hō-chò bû-chèng-hú-chú-gī phài. William Godwin tī i 1793 nî ê tù-chok, Koan-hē Chèng-tī Kong-gī ê Thàm-thó, tang-tiong gī-lūn--tio̍h chē-chē āu--lâi ê lí-lūn-ka kiông-tiāu ê lūn-tiám. Chóng--sī i pēng-bô iōng bû-chèng-hú-chú-gī chit khoán sû. Hoat-kok chok-ka Pierre-Joseph Proudhon sī chhōa-thâu chiong chit sû tòng-chò chiàⁿ-bīn lâi iōng, tī i 1840 nî hit pún Chu-sán sī siáⁿ-mi̍h? (Qu'est-ce que la propriété?).

Tī 19 sè-kí āu-pòaⁿ, Mikhail Bakunin kin-kù Proudhon khí-chō ê ki-chhó· thê-chhut chi̍p-thé-chú-gī ê chú-tiuⁿ. I hām Marx lóng tông-ì chò-kang-á lâng tio̍h sêng-li̍p ka-kī ê cho·-chit, mā su-iàu thàu-kòe po̍k-le̍k kek-bēng ê hong-hoat ta̍t-sêng bo̍k-phiau. Put-jî-kò i phoe-phêng Marx, kóng i kiâⁿ Tek-kok-sek ê ui-koân-chú-gī, i kò-jîn jīn-ûi kang-hōe èng-tong cho· chò khah sang ê liân-bêng tō hó.

Sui-bóng bû-chèng-hú-chú-gī ê chi̍t-kóa-á phài kiông-tiāu po̍k-le̍k ê chhiú-tōaⁿ, oân-ná ū kî-thaⁿ ê phài hoán-tùi kek-bēng, sīm-chì bô tông-ì pā-kang.

Le̍k-sú-siōng siāng tit lâng chi-chhî ê bû-chèng-hú-chú-gī lō·-soàⁿ sī bû-chèng-hú kang-thoân-chú-gī; che tī 1880 nî-tāi Paris Kong-siā pī ap-chè liáu-āu heng--khí-lâi ê.

Ji̍t-pún sî-tāi ê cho·-chit:




#Article 270: Lê-thâu ūn-tōng (325 words)


Lê-thâu ūn-tōng (Eng-gí: Ploughshares, Bí-kok phèng-im: Plowshares) sī 1-ê Ki-tok-tô· ûi-chú ê kok-chè hô-pêng ūn-tōng.  1980 nî hit tang tùi Bí-kok tang-pak khai-sí.  Chêng-kah-taⁿ lóng-chóng hoat-khí 70-gōa pái ê hêng-tōng, bo̍k-phiau sī Pak Bí-chiu, Au-chiu, kap Ò-chiu hiah-ê hām kun-hong, kun-kang-gia̍p ū tī-tāi ê kun-sū chu-sán.  Chit-ê ūn-tōng kiông-tiāu hui-po̍k-le̍k, chham-ú-chiá iōng sió-hêng ke-si-thâu-á (te̍k-pia̍t sī kòng-thûi-á) ti̍t-chia̍p koh siōng-teng-sèng chiong kun-sū bú-khì kái-tû bú-chong.  Chham-ú-chiá kong-khai koh oân-choân ūi in ê hêng-tōng hū-chek, tì-tio̍h ūn-tōng jîn-sū tiāⁿ-tiāⁿ ji̍p kaⁿ-lô.

Lê-thâu ūn-tōng ín-iōng Sèng-keng ê 1-chiat oē chò ūn-tōng ê miâ kap in ê sîn-ha̍k ki-chhó· ê 1 pō·-hūn. Í-sài-a 2:4 siá kóng:

Thian-chú-kàu Iâ-so·-hōe sîn-hū Philip Berrigan (1923 nî - 2002 nî) sī chit-ê ūn-tōng ê hoat-khí-jîn chi-it.  I hām i ê hiaⁿ-tī Daniel í-ki̍p kî-thaⁿ 6-ê lâng tī 1980 nî 9-goe̍h 9 ji̍p-khì General Electric (GE, Kî-īⁿ Tiān-khì) tī Bí-kok Pennsylvania-chiu (King of Prussia hit-tah-á) ê he̍k-chú hui-tôaⁿ pō·-mn̂g.  In the̍h kòng-thûi-á kòng 2-cho· Mark 12A-hêng ê tôaⁿ-thâu, koh kā chhoân piān--ê hoeh phoah tòa pān-kong bûn-kiāⁿ téng-bīn, sòa--lo̍h-lâi kî-tó kiû hô-pêng.  In siū lia̍h liáu-āu, tú khai-sí hō· chèng-hú khòng-kò 10-gōa-hāng khin-tāng chōe-miâ.  Chit-ê àn tī su-hoat hē-thóng lāi-té thoa-bôa 10 tang kú.  Tī chit-ê kî-kan, kî-tiong 4-ê tò-tńg khì GE, tùi hia khòng-gī hoat-īⁿ m̄-chún in chiam-tùi Bí-kok ê he̍k-bú cheng-chhek thê-chhut soat-bêng.  In 4-ê tē-2-pái siū lia̍h, hông sàng tńg khì hoat-īⁿ, kiat-kó phòaⁿ in 5 tang chì 10 tang ê kaⁿ-lô.  Siang-hong keng-kòe kúi-nā-pái kau-kiat (Liân-pang Chòe-ko-hoat-īⁿ oân-ná ū chhap--tio̍h), kàu kah 1990 nî iû tē-hng ê Common Pleas Hoat-īⁿ têng phòaⁿ-hêng.  In-ūi chit 8-ê í-keng chē kòe kaⁿ, lō·-bóe phòaⁿ in ká-sek 23-kó-goe̍h-pòaⁿ.

Chū 1980 kàu 2003 nî sio-liân-sòa ū 70-kúi-kiāⁿ lūi-sū ê hêng-tōng hoat-seng.  Tû-liáu Bí-kok í-gōa, iū-koh ū Australia, Liân-ha̍p Ông-kok, Tek-kok, Kē-tē-kok, Sverige, Canada téng-kok ê jîn-sū tī in kok-lāi hoat-khí hêng-tōng a̍h-sī ha̍p-chok chìn-hêng.  Chiah-ê lâng pau-koah siu-lú, bo̍k-su, kàu-su, ki-hâi kang-lâng, ba̍k-chhiūⁿ, gē-su̍t-ka, thòe-ngó· kun-jîn, téng-téng. Lê-thâu ūn-tōng bô tiong-iong cho·-chit a̍h-sī chóng-pō·.




#Article 271: Chio̍h-sai-chhī (490 words)


Chio̍h-sai-chhī (Hàn-jī: 石獅市), tòa leh Tiong-kok Hok-kiàn-séng tang-lâm iân-hái, sī Hok-kiàn-séng Choân-chiu-chhī ê kōan-kip-chhī. 

Chio̍h-sai-chhī tiàm tī le̍k-sú bûn-hòa bêng-siâⁿ Chôan-chiu kah keng-chè te̍k-khu Ē-mn̂g tiong-kan, chhām Chìn-kang-chhī liâm-sio-óa, tang-lâm-sì se̍k-kè Ûi-thâu-oan (圍頭灣) to̍h-sī Kim-mn̂g. Chio̍h-sai-chhī ê thó·-tōe bīn-chek sī 160 km², hái-hōaⁿ tn̂g--ta̍t 67.7 km, sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iû-hêng kùi-hong khì-hāu.

Chio̍h-sai-chhī chit-tah í-chá sio̍k-î Chìn-kang-kōan ê kóan-ha̍t hōan-ûi, sī hái-siōng si-tiû chi-lō͘ ê khí-tiám. Tī Tng-tōe ū chi̍t-keng biō-am (hō͘-chòe Hōng-lí-am (鳯里庵)), biō-am piⁿ--thâu chhāi chi̍t-sian chio̍h-sai, thiaⁿ-í-kóng chit-sian chio̍h-sai chiâⁿ thong-lêng, kè-lō͘-lâng kah gōa-lâi ê seng-lí-lāng lóng kā i tòng-chòe sī lō͘-piau, āu--lâi chāi-tōe-lâng ūi-tio̍h beh piáu-sī tùi i ê chūn-kèng, chôan kā chit-tè hiuⁿ-thó· hō-miâ kiò-chòe Chio̍h-sai. 

Chio̍h-sai-chhī kè-khì sī Chìn-kang-chhī ê chi̍t-pō͘-hūn. Se-gôan 1987 nî 12 ge̍h, Tiong-kok Kok-bū-īⁿ phoe-chún, chiong gôan-tóe Chìn-kang-kōan ha̍t-khu lāi ê 4-ê hiuⁿ-tìn poah--chhut-lâi, tan-to̍k chó·-chiâⁿ chi̍t-ê sin--ê séng ti̍t-ha̍t-chhī, hō-miâ Chio̍h-sāi-chhī. Chio̍h-sai chá-chêng ê hiong-thó· le̍k-sú chhiáⁿ chham-khó Chìn-kang-chhī kah Chôan-chiu-chhī ê le̍k-sú. 

Chio̍h-sai-chhī sī tú-miâ ê kiâu-hiong, chó͘-ke tī chia ê Hôa-kiâu kah Káng-Ò hiong-chhin beh óa 30 bān lâng, Tâi-ôan hiong-chhin khah-ke 30 bān lâng. Hôa-kiâu chú-iàu tòa tī Hui-lu̍t-pin, Ìn-nî kah Má-lâi-se-a chiah-ê kok-ka.

Chio̍h-sai ê tōe-hng bûn-hòa sio̍k-î Bân-lâm bûn-hòa tang-tiong ê Chôan-chiu-phài. 

Hiān-chú-sî, Chio̍h-sai-chhī lóng-chóng pun-chòe 7-ê tìn kah 2-ê koe-tō pān-sū-chhù ( kán-chheng koe-tō-pān ).

Ùi 1993 nî khí, Chio̍h-sai-chhī ê keng-chè chong-ha̍p si̍t-la̍t, liân-sòa kúi-nā-nî pâi tī chôan-kok 100 kiông chi-lāi, 2002 nî chhèng-kàu tē-6 miâ. Sòa--lo̍h-lâi sī 2002 nî, kî-thaⁿ hong-bīn ê thóng-kè sò͘-jī: GDP chóng-gia̍h chhiau-kè 107 eh kho· (Jîn-bîn-pē); kang-gia̍p kah lông-gia̍p chóng sán-ti̍t ta̍t-kàu 178 ek kho͘, châi-chèng siu-ji̍p 7.1 ek kho͘; lâng pêng-kun GDP chóng-gia̍h kah lâng pêng-kun châi-chèng siu-ji̍p tī chôan-kok kōan-kip tan-ūi tang-tiong hun-pia̍t pâi tē-6 miâ kah tē-8 miâ. 

Chio̍h-sai-chhī ê kang-gia̍p keng-chè tī Tiong-kok Tāi-lio̍k ôan-á chiâⁿ hiáⁿ-bo̍k, chiâⁿ pâi-chí (chhèng-kōa-kōa) tī--leh. Keng-chè sêng-hūn chú-iàu sī hiuⁿ-tìn khì-gia̍p kah sam-chu khí-gia̍p chiàm chú-thé tē-ūi. Kî-tiong siōng-kài tiōng-iàu ê hâng-gia̍p sī pháng-chit ho̍k-chong, phê-ôe chè-chō, thé-io̍k iōng-phín ka-kang, si̍t-phín ka-kang, tiān-chú ki-hâi kah sok-ka ngó͘-kim gia̍p (塑料五金), chit-5-chióng hâng-gia̍p í-keng chiâⁿ-chòe Chio̍h-sai-chhī ê chi-thiāu sán-gia̍p.

Chio̍h-sai-chhī sī lú-iû kah bóe mn̍gh-kiāⁿ ê hó só͘-chāi, 2002 nî chôan-nî lóng-chóng chiap-thāi kok-lāi-gōa ê iû-kheh chhiau-kè 260 bān jîn-chhù, lú-iû chóng siu-ji̍p chhiau-kè 13 ek kho· Jîn-bîn-pē. 

Chio̍h-sai ê lú-iû-gia̍p hoat-tián ū-kàu kín, taⁿ í-keng hêng-sêng kài kiān-chôan ê lú-iû thé-hē, chú-iàu pau-koah 4-chióng hong-keh kah te̍k-sek: 

Hiān-chú-sî, Chio̍h-sai-chhī ê kàu-io̍k, kho-ki, bûn-hòa, i-liâu, ōe-seng, thé-io̍k téng kok-hāng siā-hōe kong-e̍k sū-gia̍p chiâu-chn̂g, jî-chhiáⁿ koh put-tōan leh hoat-tián kah kái-siàn.

Chio̍h-sai-chhī ê kok-hāng ki-chhó· siat-si kiàn-siat lóng kiâⁿ tī kî-thaⁿ siâⁿ-chhī ê thâu-chêng, siâⁿ-chhī ê kui-ōa chòe kah chin chán, chin sù-sī. Ha̍t-khu lāi ū 2-ê 22-bān hok (Volt) kah 3-ê 11-bān hok ê piàn-tiān-chām; ji̍t kiong-chúi-liōng chhiau-kè 20-bān tan (Ton) kah 7-bān tan ê chúi-tō-chúi chhiúⁿ (chhiáng) kok 1 chō; 3-bān-tan kip ê bé-thâu 1 chō; it-kip kong-lō͘ chiâⁿ-pah km; chhī-khu thiâⁿ-khòng tiān-ōe ta̍t-kàu 19.5-bān hō͘, chhiú-ki-á iōng-chiá chhiau-kè 15 bān hō͘, bāng-lō͘ iōng-hō͘ chhiau-kè 2 bān hō͘.




#Article 272: Lâm-oaⁿ-chhī (226 words)


Lâm-oaⁿ-chhī (Hàn-jī: 南安市), tòa leh Tiong-kok Hok-kiàn-séng tang-lâm iân-hái, Chìn-kang ê tiong-iû, sī Choân-chiu-chhī  ē-kha ê chi̍t-ê kōan-kip-chhī.

Lâm-oaⁿ-chhī ê cho̍at-tùi tē-lí ūi-tì sī: tang-keng 118°8′~ 118°36′, pak-úi 24°34′~ 25°18′. Tang-pō͘ chhām Chôan-chiu-siâⁿ saⁿ-óa, sai-pō͘ hām An-khoe-kōan sio-liâm, pak-pêng kiau Éng-chhun-kōan, Sian-iû-kōan kap chòe-chi̍t-ē; sai-lâm-pêng sī Ē-mn̂g ê Tâng-oaⁿ-khu, chiàⁿ-lâm sī Siâng-an-khu kah Kim-mn̂g.

Lâm-oaⁿ-chhī sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iû-hêng kùi-hong khì-hāu, chi̍t-nî sù-kùi, khì-hāu ūn-sûn, hō͘-chúi chhiong-chiok. Múi nî pêng-kun kàng-hō·-liōng ta̍t-kàu 1550 kong-lî. 

Lâm-oaⁿ-chhī ê chóng bīn-chek 2032 km², lóng-chóng kóan-ha̍t 23-ê hiuⁿ-tìn kah 3-ê koe-tō pān-sū-chhù ( kán-chheng koe-tō-pān ).

Lâm-oaⁿ-chhī chóng jîn-kháu chhiau-kè 150 bān ( 2002 nî ).

Lâm-oaⁿ chit-tah khai-hoat khah chá, liōng-kî-iok tī se-gôan 260 nî ê sî-chūn kiàn kōan. 1993 nî 5--ge̍h, kóe-chòe kōan-kip-chhī.

Chòe-kūn chit kúi-nî-lâi, Lâm-oaⁿ-chhī ê chong-ha̍p keng-chè si̍t-le̍k put-tōan leh thê-kôan, tī chôan-kok keng-chè 100 kiông kōan-chhī tang-tiong pâi-miâ khah óa thâu-chêng, che í-gōa, iū-koh liân-sòa kúi-nā-nî ji̍p-sóan Hok-kiàn 10 kiông hâng-lia̍t. Kun-kù thóng-kè, kàu-kah 2000 nî, Lâm-oaⁿ-chhī ê GDP chóng sán-ti̍t í-keng chhiau-kè 184 ek kho· ( Jîn-bîn-pē ), kang-gia̍p kah lông-gia̍p chóng sán-ti̍t beh kàu 320 ek kho·, chôan-chhī châi-chèng siu-ji̍p ta̍t-kàu 7.5 ek kho͘.

Lâm-oaⁿ chit-ê só͘-chāi, chêng-kàu-taⁿ chhut bōe-chió gâu-lâng, pâi-chí lâng. Pí-lūn kóng:

Lâm-oaⁿ sī tù-miâ ê kiâu-hiong, Tâi-ôan-lâng ê chó͘-ke chit-it. Hôa-kiâu, Káng-Ò hiong-chhin chóng--ê beh óa 150 bān lâng. Hôa-kiâu hun-sòaⁿ tī Tang-lâm-a, Ji̍t-pún, Bí-kok, Canada, Ò-chiu kah Se-Au.




#Article 273: Ē-mn̂g Tāi-ha̍k (347 words)


Ē-mn̂g Tōa-o̍h ( 厦门大学, kán-chheng Hā-tāi ), ia̍h Ē-mn̂g Tāi-ha̍k, Tiong-kok Kàu-io̍k-pō· ti̍t-sio̍k ( 直属 ) ê tiōng-tiám chong-ha̍p-sèng toā-o̍h.

Hā-tāi sī ài-kok Hôa-kiâu Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ tī 1921 nî pān--ê, sī Tiong-kok kūn-tāi-sú siōng tē-it keng Hôa-kiâu pān--ê tāi-ha̍k. Bo̍k-chiân Hā-tāi mā-sī Tiong-kok chiòng keng-chè te̍k-khu tang-tiong, to̍k-to̍k chi̍t-keng sio̍k-î Kàu-io̍k-pō· ti̍t-chiap kóan-lí ê chong-ha̍p-sèng tāi-ha̍k, siâng-sî, iū-kok sī kok-ka 211 kang-thêng kah 985 kang-thêng tiōng-tiám kiàn-siat ê tē-it phoe ko chúi-pîⁿ ê tāi-ha̍k chit-it.

Hā-tāi kiàn hāu kàu-taⁿ 83 nî, sian-āu chhiâⁿ-iúⁿ liáu 12 bān gōa pún-kho-seng kah sek-sū-seng. Che í-gōa, bat tiàm Hā-tāi ha̍p-si̍p kòe, kang-chok kòe ê Tiong-kok lióng-īⁿ (Tiong-kok Kho-ha̍k-īⁿ, Tiong-kok Kang-thêng-īⁿ) ê īⁿ-sū chhiau-kè 50 lâng.

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k hāu-hn̂g pun-chòe pún-pō·, Chiang-chiu hāu-khu, Chi̍p-bí hāu-khu saⁿ pō·-hūn. Pún-pō· tiàm tī Ē-mn̂g-tó sai-lâm-pō· ê hái-piⁿ-á, chiàm-tē beh kàu 2500 bó·. Chiang-chiu hāu-khu tiàm-leh Ē-mn̂g-tó tùi-bīn ê tāi-lio̍k, iā-to̍h-sī Liông-hái-chhī ê Káng-bóe tìn (港尾镇), kah Ē-mn̂g-tó keh-hái-sio-khòaⁿ, Chiang-chiu hāu-khu chiàm-tōe bīn-chek 2568 bó·. Chi̍p-bí hāu-khu tòa leh Ē-mn̂g Chi̍p-bí bûn-kàu-khu, chiàm-tōe bīn-chek 3000 bó·. Saⁿ-ê hāu-khu chôan-pō· óa-soaⁿ khò-hái, lóng tiàm leh kong-kéng iu-bí iū-koh tiām-chēng ê só·-chāi, hāu-hn̂g ê kiàn-tiok hong-keh thàu-té ūn-iōng Kah-kiⁿ hong-keh ( chham-khó Tân Kah-kiⁿ kah Chi̍p-bí-khu ). 

Hā-tāi Tô·-su-kóan lóng-chóng ū chông-su 310 bān chheh, ha̍k-hāu gī-khì siat-pī chóng kè-ta̍t ta̍t-kàu 5 ek kho· ( Jîn-bîn-pē ). Hā-tāi hāu-hn̂g ko-sok sìn-sit bāng-lō· kiàn-siat, bô-lūn kui-bô· a̍h-sī tòng-chhù, lóng tī kok-lāi pâi thâu-chêng, taⁿ sī CERNET2 chú-iàu liân-chip-tiàm chit-it.

Hā-tāi chit-chūn ū 1 ê gián-kiù-seng ha̍k-īⁿ kah 18 ê kî-thaⁿ ha̍k-īⁿ, lóng-chóng 43-ê hē kah 1 tōa phoe ê kho-gián ki-kò·. Hiān-chú-sî, Hā-tāi í-keng sī 1 só· chong-ha̍p sèng-chit ê tāi-ha̍k, lūi-pia̍t pau-koah: jîn-bûn kho-ha̍k, siā-hōe kho-ha̍k, chū-jiân kho-ha̍k, kang-thêng kah ki-su̍t kho-ha̍k, kóan-lí kho-ha̍k, gē-su̍t kàu-io̍k kho-ha̍k, i-ha̍k kho-ha̍k téng-téng, kho-lūi si̍t-chāi chiâⁿ chiâu-chn̂g ( chiâu-chôan ).

Hā-tāi lāi-té ê gián-kiù-īⁿ, tiong-sim, só·, sek, lóng-chóng ū 80-ê, kî-tiong kok-ka tiōng-tiám si̍t-giām-sek 1 keng, kok-ka choan-gia̍p si̍t-giām-sek 1 keng, Kàu-io̍k-pō· tiōng-tiám si̍t-giām-sek 3 keng, Hok-kiàn-séng tiōng-tiám si̍t-gia̍p-sek 1 keng, Hok-kiàn-séng kang-thêng ki-su̍t giám-kiù tiong-sim 1 chō, Hok-kiàn-séng giám-kiù tiong-sim 1 chō, Kok-ka bûn-kho tiōng-tiám gián-kiù ki-tē 5 ê.




#Article 274: Hūi-oaⁿ-koān (254 words)


Hūi-oaⁿ-koān () sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Choân-chiu-chhī kóan-khu lāi ê chi̍t-ê kōan.

Hūi-oaⁿ tòa leh Hok-kiàn-séng tang-lâm iân-hái, tang-pêng óa Tâi-ôan-hái-kiap, lâm-pêng liâm Chìn-kang-chhī, sai-pō͘ chiap Chôan-chiu chhī-kau, pak-pō͘ kap Sian-iû-kōan. Hūi-oaⁿ ê khì-hāu sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iû-hêng kùi-hong khì-hāu. Chôan-kōan lâm-pak siāng tn̂g beh-óa 47 km, tang-sai siāng khoah tit-beh 42 km. 

Lê-siâⁿ-tìn (螺城鎮), Chiông-bú-tìn (崇武鎮), Tang-niá-tìn (東嶺鎮) Tang-hn̂g-tìn (東園鎮) N̂g-tn̂g-tìn (黃塘鎮) Chēng-hong-tìn (淨峰鎮) Lê-iûⁿ-tìn (螺陽鎮) Lo̍h-iûⁿ-tìn (洛陽鎮) San-hâ-tìn (山霞鎮) Thô͘-chē-tìn (涂寨鎮) Bóng-chhoan-tìn (輞川鎮) Tiuⁿ-pòaⁿ-tìn (張坂鎮) Pek-kiā Hôe-chio̍k-hiuⁿ (百崎回族鄉)

Hūi-oaⁿ kiàn-kōan tī Pak-sòng Heng-kok 6 nî (kong-gôan 981 nî), kàu-taⁿ 1000 gōa nî ê le̍k-sú.

Hūi-oaⁿ sī Hok-kiàn chú-iàu ê kiâu-hiong, mā-sī Tâi-ôan-lâng chú-iàu ê chó·-ke chit-chi̍t. Hôa-kiâu kah Káng-Ò hiong-chhin ê lâng-sò͘ liōng-kî-iok 80 bān. Thiaⁿ-í-kóng Tâi-ôan Hō-ló cho̍k-kûn tang-tiong, ū 96 bān lâng chó·-ke tī Hūi-oaⁿ.

Chêng kó͘-chá kàu-taⁿ, Hūi-oaⁿ-lâng to̍h thàu-té thong-kòe hái-lō͘ lâi kah gōa-hiuⁿ lâng, gōa-kok lâng chòe-seng-lí. Bêng, Chheng chit 2-ê tiâu-tāi, Hūi-oaⁿ chit-tah ê iâm-tiâⁿ siāng-kài chōe, it-ti̍t kàu-kah chit-mái, Hūi-oaⁿ chhut-sán ê iâm iu-gôan sī chiàm-kàu Hok-kiàn chôan-séng ê 1/4.  Che í-gōa, Hūi-oaⁿ ôan-á chhut-sán hái-lê, in-ūi hái-lê ê sán-liōng kôan, phín-chit koh hó, nî-kú-go̍eh-chhim, lâng chôan kā Hūi-oaⁿ iū-koh hō chi̍t-ê miâ, kiò-chòe Lê-siâⁿ, āu--lâi, Lê-siâⁿ mā chôan-á pìⁿ-chòe Hūi-oaⁿ-kōan ê kōan-siâⁿ.

Chhī hái-lê, pha̍k-iâm lia̍h-gōa, tī Hūi-oaⁿ iá-koh ū 2-chióng kó͘-ló ê hâng-gia̍p thèng-hó the̍h chhut-lâi kóng, he to̍h-sī phah-chio̍h-á kah chòe-thô͘-chúi. Hūi-oaⁿ ê chio̍h-châi, só͘-liōng chin-chiàn chōe, sī tú-miâ ê hoa-kong-giâm sán-tōe. Hiān-chú-sî, chôan-kōan lóng-chóng ū chiâⁿ-cha̍p-bān ê phah-chio̍h-sai kah thô͘-chúi-sai. Hūi-oaⁿ tiàm Tiong-kok Tāi-lio̍k, it-kòan hō͘ lâng o-ló chòe chio̍k-tiau kah kiàn-tiok chi-hiong.




#Article 275: Dorothy Stang (436 words)


Dorothy Stang (1931 nî 6 goe̍h 7 – 2005 nî 2 goe̍h 12) sī 1-ūi Notre Dame de Namur Hōe ê siu-lú.  I tn̂g-kî tī Pa-se Amazon ú-lîm tē-tài ūi tong-tē ê sàn-chhiah-lâng kap khoân-kéng kóng-oē.  I bat hō· hit-tah-á ê tē-chú kap chhò-chhiū--ê lī-ek chi̍p-thoân kéng-kò.  Tī 2005 nî 2 goe̍h 12 hō put-bêng jîn-sū chiong i chhèng-sat.

Stang Siu-lú chhut-sì tī Bí-kok Ohio-chiu Dayton-chhī.  17-hòe (1948 nî) ka-ji̍p Notre Dame de Namur Siu-lú-hōe, 1956 nî oân-sêng siāng-bóe 1 pái khí-sè (professed final vows).  1951 nî kàu 1966 nî chit tōaⁿ sî-kan i tòa kúi-nā-ê Thian-chú-kàu ha̍k-hāu kà-chheh.  1966 hit nî khì tī Pa-se Maranhao-chiu hit pêng khai-sí thoân-kàu sū-kang, kàu kah kòe-sin ê sî-chūn í-keng tiàm hia khiā-khí 30 tang khah chē.

I chú-iàu tī Pará-chiu hit-tah-á ê chng-kha só·-chāi (hō-chò Anapu) oa̍h-tōng.  Tī 1970 nî-tāi, Pa-se ê kun-chèng-hú chiong Amazon hù-kīn phian-phiah ê tōa phiàn tē poah hō· lâng khai-hoat.  Chiah-ê tē āu--lâi in-ūi chió lâng lī-iōng tōa-pō·-hūn iū-koh siu tńg-khì.  Kàu-kah 1990 nî-tāi pa̍t-ūi ê lô-kang liû-lōng kàu Anapu tō· seng-oa̍h.  In kā chèng-hú tâu, hi-bāng ē-tit the̍h tio̍h thó·-tē koân.  Chóng--sī in-ūi Anapu kīn kong-lō·, hong-piān ūn-su tong-tē chhut-sán ê chhâ-bo̍k, chiah-ê sin ki-bîn hām kū tē-chú hoat-seng lī-ek chhiong-tu̍t, tì-tio̍h 1985 nî kàu 2003 nî chi-kan ū 1349 lâng hông thâi--sí, kî-tiong 3-hun-chi-1 hoat-seng tī Pará.  Kū tē-chú jīn-ûi hiah-ê tē iû-goân sī in ê.  Stang siu-lú thàu-kòe Thian-chú-kàu Chng-kha Thó·-tē Úi-jīm-hōe (Comissão Pastoral da Terra) thīn chng-kha lô-kang kap lông-jîn ê koân-lī, mā chi-chhî thó·-tē kái-kek.  I chhiàng-siaⁿ phoe-phêng tē-chú kap chhò-chhiū chi̍p-thoân kiông-kiông chiàm lông-jîn ê tē.  Kin-kù Pa-se chèng-hú thê-kiong ê sò·-kì , tan-tan 2003 nî tō ū 14,754 km² ê Amazon chhiū-nâ hông chhò tiāu. 

Tī 2004 nî 6 goe̍h, Pará-chiu chiu-chèng-hú chèng-sek po-chióng i sī Kin-nî Iu-siù ê Cha-bó·-lâng.  12 goe̍h Pa-se Lu̍t-su Hia̍p-hōe o-ló i chò ê khang-khòe, pan Kin-nî ê Jîn-tō-chú-gī-chiá ê chióng hō· i.  2005 nî nî-chhe, chiu-chèng-hú koh-chài khéng-tēng i chò ê tāi-chì, sù hō· i Êng-ū Kong-bîn ê hâm-thâu.

Chhèng-sat sū-kiāⁿ hoat-seng liáu-āu, Luiz Inácio Lula da Silva Chóng-thóng phài i ê pō·-tiúⁿ khì tong-tē tiau-cha.  Tī 2005 nî 12 go̍eh, Pa-se hoat-īⁿ phòaⁿ Rayfran das Neves Sales kap Clodoaldo Carlos Batista 2 lâng ū-chōe, pēng-chhiáⁿ tio̍h hun-pia̍t koaiⁿ 27 tang kap 17 tang.  Lēng-gōa koh ū Vitalmiro Bastos de Moura giâu-gî sī chhiàⁿ in chò sat-chhiú ê lâng, hoat-īⁿ tī 2007 nî 5 go̍eh phòaⁿ koaiⁿ 30 tang, m̄-koh tī 2008 nî 5 go̍eh kái phòaⁿ bô-chōe .  Tī sū-kiāⁿ hoat-seng ê chêng 30 tang bat ū 770-thóng-ê thó·-tē ūn-tōng-chiá siū-hāi, m̄-koh phòaⁿ-chōe ê chhù-sò· bô-kàu 10 pái .




#Article 276: Lô͘ Péng-khim (255 words)


Lô͘ Péng-khim (盧鈵欽; 1912 nî- 1947 nî) chhut-sì tī Tâi-oân Ka-gī, sió-ha̍k tha̍k Ka-gī tē-2 Kong-ha̍k-hāu, pit-gia̍p āu, 13-hòe ê sî lāu-bú kòe-sin, tōa-hiaⁿ chhōa i khì Hiong-káng, ji̍p-o̍h Kńg-tang Séng-li̍p Tiong-ha̍k. 1926 nî chham-ka Kńg-tang Tâi-oân Liû-ha̍k-seng Liân-ha̍k-hōe kap Tâi-oân Kek-bēng Chheng-liân-thoân. Tâi-oân Kek-bēng Chheng-liân-thoân pī jīn-ûi sī Kiōng-sán-tóng ê gōa-ûi cho·-chit. 1927 nî 4--goe̍h Chió·ⁿ Kài-se̍k hoat-tōng chiam-tùi Kiōng-sán-tóng ê chheng-tóng ūn-tōng, tāi-seng sī kìm-chí, kàu kah āu--lâi ê kiông-chè kái-sàn, Tâi-oân Kek-bēng Chheng-liân-thoân mā put-hēng khì sàu tio̍h hong-thai-bóe. Koh-chài kóng, hit-tong-sî Ji̍t-pún lâng kāng-khóan bô ún-chún chit-ê cho·-chit chûn-chāi. 18-hōe hit-tang Lô͘ Péng-khim tńg-lâi Tâi-oân, sûi hō͘ Ji̍t-pún Tâi-oân Tong-kio̍k tāi-pó͘ phòaⁿ-hêng, chē-kaⁿ 1-tang. Chhut-ga̍k āu, in lāu-pē khióng-kiaⁿ i khì Tiong-kok koh hông lia̍h khì koaiⁿ, tio̍h kā i sàng-khì Ji̍t-pún tha̍k-chheh.

Chiàn-āu, Lô͘ Péng-khim tòng-soán Ka-gī-chhī chham-gī-goân, 1945 nî tāi-piáu Ka-gī Sam-bîn-chú-gī Chheng-liân-thoân khì Tiong-kok Lô·-san (廬山) siū-hùn. 1947 nî Jī-jī-pat sū-kiāⁿ hoat-seng, i í chham-gī-goân ê sin-hūn chham-ú hia̍p-tiâu, koh khà tiān-ōe chhiáⁿ A-lí-san Chô-cho̍k goân-chū-bîn hā-san hia̍p-chō· ûi-chhî tī-an. Sam-bîn-chú-gī Chheng-liân-thoân pī jīn-ûi sī Kiōng-sán-tóng cho·-chit, kāng nî 3 goe̍h 25 ji̍t, i pī chhèng-sat tī Ka-gī Hóe-chhia-thâu ê thiâⁿ-bóe, pha̍k-si sī-chiòng. Tek-nî 35-hòe. Chōe-miâ: 煽動原住民參與暴動.

I kòe-sin āu, ka-sio̍k the̍h-tio̍h ûi-su, ûi-su sī pī koaiⁿ kî-kan kap Lōa khí-kho koaiⁿ chò-hóe só· siá, ûi-su siá-kóng ”我在這裡向您跪，向您拜，拜託您，幫我扶養孩子成人” . Bû-nāi i ê ûi-goān bô-hoat-tō͘ oân-sêng, i sin-āu lâu-hā ke-āu kap 3-ê cha-po· gín-á 1-ê cha-bó· gín-á. 11-hōe ê tōa-àn cha-bó· gín-á tī keh-nî kòe-sin, ū lâng kóng in poaⁿ khì kok-gōa, mā-ū lâng kóng i-ê ke-āu kái-kè pa̍t-lâng. 




#Article 277: Helen Keller (143 words)


Helen Adams Keller (1880 nî 6 goe̍h 27 – 1968 nî 6 goe̍h 1), chhut-miâ ê Bí-kok chok-ka, ián-káng-ka kiam ūn-tōng-chiá. I chū sè-hàn tō chheⁿ-mê koh chhàu-hīⁿ.

Keller chhut-seⁿ tī Alabama-chiu, Tuscumbia. I 19 goe̍h tōa ê sî-chūn hoat-sio, chū án-ne sit-khì khòaⁿ kap thiaⁿ ê lêng-le̍k. Che tùi i kap i ê pē-bó lâi kóng sī chiâⁿ tōa ê táⁿ-kek. Kiám-chhái in-ūi án-ne, i ná tōa-hàn hêng-ûi-siōng soah jú hoan.

Keller chá-kî chham-ka Bí-kok Siā-hōe-tóng, chi-chhî kang-lâng ūn-tōng. I tī 1912 nî ka-ji̍p Sè-kài Kang-gia̍p Kang-lâng (Industrial Workers of the World, IWW), 1916 nî kàu 1918 nî chi-kan ūi in siá kó. I kám-kak kok-hōe lō͘-sòaⁿ ê siā-hōe-chú-gī tng teh tîm lo̍h khì chèng-tī làm-tē tang-tiong. Tī 1 phiⁿ Chóaⁿ-iūⁿ Góa Chiâⁿ-chò IWW ê 1-ê i siá-kóng i ê tōng-ki pō·-hūn hām koan-sim bông-jîn kap kî-thaⁿ ê sin-khu chiòng-gāi-chiá ū koan-hē:




#Article 278: Teng-á-hêng éng-kiú chhek-mn̂g-khí (108 words)


Teng-á-hêng éng-kiú chhek-mn̂g-khí (peg-shaped permanent lateral incisor) ê kīn-oán-sim (mesiodistal) chhioh-tō· khah sè, ùi khí-kún-pō· (cervix) kàu chhiat-toan (incisal edge) bān-bān piàn chiam. Teng-á-hêng téng-ham éng-kiú chhek-mn̂g-khí ē ûi-thoân, kap téng-ham éng-kiú chhek-mn̂g-khí sian-thian sòng-sit ê ûi-thoân ki-chè ū bi̍t-chhiat ê koan-hē. Chhek-mn̂g-khí ê teng-á-hêng kap sian-thian sòng-sit khó-lêng sī kāng-1-ê hián-sèng chū-thé ûi-thoân ki-in ê bô-kāng piáu-hiān. Teng-á-hêng téng-ham éng-kiú chhek-mn̂g-khí ê liû-hêng-lu̍t ùi sió-kóa khah-chió 1% kàu sió-kóa khah-chē 2%. Hoat-seng tī cha-bó ê pîn-lu̍t khah koân-kòe cha-po·, m̄-koh thóng-kè siōng bô hián-chù ê chha-pia̍t. I ū khó-lêng ko·-1-pêng hoat-seng, chú-iàu sī téng-ham tò-pêng, he̍k siang-pêng. I kah chéng-cho̍k bô koan-hē.  

Tī-liâu ê hoat-tō· ū 2-chióng:




#Article 279: Gecko (111 words)


Gecko sī 1-ê khai-hòng goân-má ê bāng-ia̍h liû-lám-khì pâi-pán iân-jín, iōng tī Mozilla hē-lia̍t, sin 1 tāi ê Netscape, kap kî-thaⁿ kúi-nā-ê sán-phín.  Gecko kiông-tiāu chi-oān khai-hòng-te̍k--ê Internet phiau-chún.  Thâu-khí-seng sī Netscape Communications Corporation ê nńg-thé-kiāⁿ, āu--lâi Netscape kā i kap siong-koan ê goân-má koan--chhut-khì, hiān-chú-sî iû Mozilla Ki-kim-hōe hoa̍t-lo̍h.  Siá-chok gí-giân iōng C++.

It-poaⁿ jīn-ûi Gecko sī tē-2-chē-lâng iōng--ê pâi-pán iân-jín; kî-thaⁿ chhin-chhiūⁿ KHTML, Presto (Opera), Tasman (Mac IE) téng-téng ê iân-jín pí-kàu-te̍k khah bô phó·-phiàn.  Chóng--sī Microsoft ê Trident iân-jín pí Gecko ke chin phó·-phiàn, in-ūi sī Windows-pán Internet Explorer ê iân-jín.

Gecko ì-sù sī siān-thâng.  Mozilla liû-lám-khì ê ang-á-phiau (1 chiah sì-kha-chôa) tō sī tùi hia lâi ê.




#Article 280: Star Trek (127 words)


Star Trek sī Bí-kok-chè ê 1 cho· kho-hoàn sán-phín, pau-koah 6 thò tiān-sī iáⁿ-chi̍p, 10 chhut tiān-iáⁿ, kúi-nā-pah pún siáu-soat, tiān-chú game, kap kî-thaⁿ ê chiu-piⁿ sán-phín, choân hoat-seng tī kāng 1-ê sióng-siōng ê bī-lâi ú-tiū. Gene Roddenberry tī 1960 nî-tāi kò·-bô· chhut chit kui-thò sè-kài ê ki-pún hong-hiòng. Hiān-chú-sî Star Trek ē-sái kóng tī kīn-tāi kho-hoàn le̍k-sú tang-tiong ū it-tēng ê tē-ūi. Kò·-sū it-poaⁿ an-pâi kha-siàu tāi-piáu jîn-lūi chhiau-chhōe, pài-hóng gîn-hô kok-tē ê sin sè-kài, sin bûn-bêng. Jîn-lūi tiāⁿ-tiāⁿ sī poaⁿ koan-kiàn-sèng ê gōa-kau kak-sek, hòa-kái bûn-bêng chi-kan ê chhiong-tu̍t, chhiok-chìn hô-pêng. Roddenberry ê bī-lâi kheng-hiòng lo̍k-koan, tī hit ê sè-kí jîn-lūi lāi-pō· í-keng thiat-té kái-koat iau-gō, sàn-chhiah, chiàn-cheng, téng-téng ê siā-hōe būn-tê.

Star Trek thâu-khí-seng sī 1 chhut tiān-sī iáⁿ-chi̍p, tùi 1966 nî khai-sí hòng-sàng.




#Article 281: Sek-an-chú-gī (101 words)


Sek-an-chú-gī (錫安主義) sī Iû-thài-lâng ê 1-ê chèng-tī ūn-tōng, chú-tiuⁿ Iû-thài-lâng sī 1-ê bîn-cho̍k, ū koân-lī ū 1-tè ka-kī ê hiong-thó·. Sek-an-chú-gī tī 1897 nî chèng-sek khí-kiâⁿ. Chá-kî tùi chit tè hiong-thó· tó-ūi chhōe ū kok-chióng bô siâng ê ì-kiàn. 1917 nî liáu-āu bo̍k-phiau tēng tiàm Palestine chit tè tē khí-chō Iû-thài-lâng ê hiong-thó· he̍k-chiá sī kok-ka. 1948 nî Í-sek-lia̍t kiàn-kok liáu-āu, Sek-an-chú-gī kiông-tiāu chi-chhî kap pó·-hō· Í-sek-lia̍t-kok, kap kó·-lē Iû-thài-lâng î-bîn khì hia.

Chá-kî ê Sek-an-chú-gī ū kiông-lia̍t ê chó-phài sek-chhái, kiông-tiāu siā-hōe-chú-gī a̍h-sī hui-thóng-tī-chú-gī.

Sek-an (Zion) pún-té chí Ia-lō·-sat-léng hù-kīn ê Sek-an-soaⁿ, āu--lâi chí Ia-lō·-sat-léng iah-sī Siōng-tē Ún ê Tē.




#Article 282: Pat-kòa (tōng-bu̍t) (1047 words)


Pat-kòa (ha̍k-miâ: Birgus latro) sī siāng tōa chiah ê lio̍k-tē chiat-chiok-tōng-bu̍t.  Kang--ê ē-tàng hoat-io̍k kàu 1 kong-chhioh tn̂g (tùi thâu kàu bóe), 17 kong-kin tāng.  Pat-kòa ki-pún-siōng sī 1 khoán kià-seⁿ-á.  I ū-hoat-tō· iōng i chho·-ióng ê khîⁿ-á chiong iâ-chí khak kòng phòa, thang chia̍h lāi-bīn ê iâ-iû.

Pat-kòa tī chi̍t-kóa-á gí-giân hō-chò thó·-húi-hē a̍h-sī iâ-á-chha̍t (Tek-gí: Palmendieb), in-ūi ū sî-chūn ē tùi lâng chhù--lìn sa cháu kim-tang-tang ê mi̍h-kiāⁿ.

Birgus latro sī choân sè-kài siāng-kài tōa-chia̍h ê lio̍k-tē-hē.  Kang--ê thong-siông pí bó--ê khah tōa-chiah.  Bûn-hiàn kì-chài ê tōa-sè bô it-tēng:  kin-kù tōa pō·-hūn ê chu-liāu, thang tn̂g 40 cm,, siāng tāng kàu 4.1 kg, kha nā chhun tn̂g ē-tàng kàu 0.91 m tn̂g.  Ū pò-kò soan-chheng ū 17 kg tāng, 1 m tn̂g ê pat-kòa.  Ū lâng jīn-ûi lio̍k-tē chiat-chiok-lūi lí-lūn-siōng bô khó-lêng pí che koh khah tōa.  (Chúi-lāi ê chiat-chiok-lūi in-ūi ū chúi tàu phô·, iáu ū khó-lêng khah tōa.)

Pat-kòa ê sin-khu chhin-chhiūⁿ kî-thaⁿ ê cha̍p-chiok-lūi, pun thâu-chêng pō·-ūi (hō-chò thâu-heng-khám, cephalothorax) kap pak-tó· pō·-ūi.  Chit-ê sin-khu tàu 10 ki kha.  Siāng thâu-chêng hit-tùi kha ū chho·-ióng ê tōa-ki khîⁿ-á, che si̍t-giām chèng-bêng ū gia̍h 29 kg tāng ê hoat-tō·.  Khah āu-piah ū 3-tùi kha ū khah sè-ki ê chiáu-thâu, tû-liáu iōng lâi tiàm tē-bīn pê í-gōa, iū-koh ē-tàng pang in peh--khí-lih chhiū-á-téng (6 m koân m̄ sī būn-tê).  Siāng bóe-liu hit tùi kha ke chin iù, it-poaⁿ kiu tī sin-khu lāi-té, î-it ê kong-lêng sī chheng in-ê  chhoán-khùi khì-koan.  Pat-kòa pêng-kin ē-tàng oa̍h 30 chì 60 tang kú (siông-sè jōa kú, bûn-hiàn bô 1-ê tēng-lūn).

Sui-bóng Birgus latro sio̍k-î kià-seⁿ-á ê 1 lūi, kan-taⁿ iù-hē ē tàu khak-á pó-hō· in nńg-nńg ê pak-tó·.  Khah sêng-se̍k--ê ū-sî ē the̍h phòa iâ-chí-khak lâi tàu.  Chóng--sī sêng-se̍k ê pat-kòa bô teh khàm khak; in pak-tó· pō·-ūi ê khak ke-thiⁿ chitin kap chio̍h-hún ê sêng-hūn lâi ka-kiông bú-chong.  Koh, in ē kā bóe chhun tò-oa̍t lâi pó-hō· ē-pêng.  Bú-chong--kòe ê pak-tó·-pêng oân-ná ū kiám-chió chúi-hun liû-sit ê lō·-iōng.  Î-it ê khoat-tiám tō-sī pak-tó·-pêng su-iàu tēng-kî thǹg khak, thang koh-chài seⁿ sin--ê chhut--lâi.  Oāⁿ khak tio̍h khai 30 kang ê sî-kan.  Tng chit-ê sî-kî sī pat-kòa siāng chhùi-jio̍k ê sî-chūn, tì-sú in it-poaⁿ ē cháu khì bih.

Pat-kòa chú-iàu chia̍h kok-chióng kóe-chí, pau-koah iâ-chí kap bû-hoa-kó.  Chóng--sī chí-iàu sī iú-ki--ê lóng ē-chia̍h-tit, chhin-chhiūⁿ hio̍h-á, ku nn̄g, tōng-bu̍t ê sí-thé kap khak-á (ē-tàng pó· Ca).  Oa̍h--ê, siuⁿ sô ê tōng-bu̍t oân-ná sī in ê tùi-siōng.  Pat-kòa ē hō·-siong thau-the̍h chia̍h-mi̍h.

Pat-kòa ē peh chhiū chia̍h kóe-chí, nà-liâng, a̍h-sī siám-phiah te̍k-jîn.  In khui iâ-chí ê kang-hu tī tōng-bu̍t-kài ē-sái kóng chin te̍k-sû.  Ū kú-kú 1 tōaⁿ sî-kan ū lâng giâu-gî pat-kòa ū châi-tiāu ngiáu khui iâ-chí.  An-chhah tī si̍t-giām-sek lāi ê pat-kòa hō· in chē-chē iâ-chí mā sī iau-iau--sí.  Put-jî-kò tī 1980 nî-tāi Holger Rumpf sêng-kong tī iá-gōa koan-chhat tio̍h in khui iâ-chí.  In ū te̍k-pia̍t ê ki-su̍t.  Ká-sú iâ-chí ê gōa-phôe iáu tī--teh, in ē seng iōng chiáu-thâu kā pak tiāu (tiāⁿ-tio̍h tùi iâ-chí ê 3-ê puh-gê-khang lo̍h-chhiú).  Pat-kòa iōng khîⁿ-á ti̍t-ti̍t kòng hit 3 ê khang, kàu phòa chiah siu-soah.  Liáu-āu in oa̍t 180-tō·, kái iōng pa̍t-kha khah sè-ki ê khîⁿ-á chiong lāi-bīn ê pe̍h bah ó·--chhut-lâi.  Khah tōa-chiah ê pat-kòa ū-hoat-tō· kā iâ-chí thiah chò kúi-nā-tè, khah hong-piān chia̍h.

Sêng-se̍k ê pat-kòa tòa tī lio̍k-tē, it-poaⁿ kéng oá hái ê tē-tiám; lī hái 6 km hn̄g mā ū khó-lêng.  In bih tī soa-á a̍h-sī sang thô· lāi ê khang; chio̍h-thâu phāng mā ē-tòa-tit.  Ta̍k-chiah pat-kòa ka-kī ó· 1 khut ka-kī tòa.  Ji̍t--sî ko·-1-ê bih tòa hia, che tû-liáu ē-tàng pó-hō· ka-kī, mā ū kiám-chió chúi-hun liû-sit ê lō·-iōng.  In kā 1-ki kha khòe tī khut-chhùi hit tah, án-ne kā chhù hong tiâu leh, thang î-chhî 1-ê sip-sip ê khoân-kéng.  Che pang-chān in chhoán-khùi.  Pat-kòa sò·-liōng chē ê só·-chāi khòaⁿ-ē-tio̍h ū pat-kòa ji̍t--sī cháu--chhut-lâi-ê.  Che kiám-chhái sī chhōe-chia̍h kēng-cheng só· ín-khí ê hêng-ûi.  Kiàn-nā lo̍h-hō·-thiⁿ a̍h-sī sip-tō· koân, in oân-ná khéng chhut-lâi.

IUCN Âng-miâ-toaⁿ jīn-ûi bo̍k-chêng bô-kàu chu-liāu phoàⁿ-toān pat-kòa ê seng-thài chōng-hóng.  It-poaⁿ jīn-ûi pat-kòa tī chi̍t-kóa-á tó-siōng put-chí-á phó·-phiàn, ah tī kî-thaⁿ só·-chāi tō ke chin hi-hán.  Hái-hōaⁿ khai-hoat kè-e̍k sok-pa̍k in i-lāi seng-chûn ê thian-jiân khoân-kéng kap tē-pôaⁿ.  Jîn-kháu chē--ê só·-chāi kiám-chhái tùi pat-kòa khah put-lī.  Kòe-tō· lia̍h oân-ná chō-chiâⁿ sò·-liōng kiám-chió--khì.  Pō·-hūn tē-hng ū hoat-kui pó-hō· pat-kòa, khó-pí kóng kìm lia̍h sè-chiah--ê a̍h-sī kìm-chí lâng tī hoân-si̍t-kî-kan lo̍h-chhiú.

Pat-kòa-kiáⁿ te̍k-pia̍t siū lâng ín--ji̍p-lâi ê bah-sit tōng-bu̍t gûi-hāi, chhin-chhiūⁿ kóng niáu-chhí, ti-á, káu-hiā.  Sêng-se̍k ê pat-kòa tû-liáu lâng í-gōa, bô kî-thaⁿ ê thian-te̍k.  In ê sī-le̍k bái, tio̍h khò cheng-chhek thô·-kha tín-tāng lâi chat te̍k-jîn ê tōng-chēng.

Sin iù-hē hō-chò zoea.  In tī hái-chúi-lāi phû 28 kang; chit-tōaⁿ sî-kan chē-chē khì hō· pa̍t-khoán seng-bu̍t chia̍h--khì.  Chûn-oa̍h--lo̍h-lâi-ê tiàm hái-té kap hái-kîⁿ oa̍h-tōng 28 kang.  In chioh khang hái-lê khak-á lâi pó-hō· sin-khu.  Hām kî-thaⁿ ê kià-seⁿ-á sio-siâng, kiàn-nā tōa--khí-lâi tio̍h chhōe sin khak lâi tàu.  28 kang kòe-liáu, in tō éng-kiú lī-khui hái, mā sit-khì tī chúi-lāi chhoán-khùi ê châi-tiāu.  Nā-chún chhōe bô tú-tú ē ha̍h ê lê-khak, ū-sî-chūn ē chioh phòa-khang ê iâ-chí khak lâi tāi-thè.  Sêng-se̍k ê pat-kòa tō lóng oân-choân bô koh-chài phāiⁿ khak.  Tùi nn̄g puh--chhut-lâi liáu-āu 4 chì 8 tang chiah sǹg sêng-se̍k, chiah ū thang kau-phòe, seⁿ-thòaⁿ.  Tùi kah-khak-lūi lâi kóng sǹg sī put-chí-á tn̂g ê sî-kan.

Pat-kòa tī Ìn-tō͘-iûⁿ kap sai Thài-pêng-iûⁿ ū-tè-chhōe.  Sèng-tàn-tó (tī Ìn-tō͘-iûⁿ) ū choân sè-kài siāng tōa tīn, pó-chûn liáu siāng chiâu-chn̂g ê pat-kòa tīn.  Kî-thaⁿ chú-iàu ê tē-tiám pau-koah Cook Kûn-tó (te̍k-pia̍t sī Pukapuka, Suwarrow, Mangaia, Takutea, Mauke, Atiu kap Palmerston khah sè ê tó), Sesel-tó (te̍k-pia̍t sī Aldabra, Glorieuse, Astove, Assumption, kap Cosmoledo).

In-ūi sêng-se̍k ê pat-kòa bô siû-chúi ê châi-tiāu, si̍t-bîn hiah-ê tó-sū ê pat-kòa tiāⁿ-tio̍h sī iáu ū-hoat-tō· siû ê sè-chiah iù-hē (larvae).  Chóng--sī, in-ūi chi̍t-kóa-á tó-sū hn̄g-kīn si̍t-chāi chha thài chē, ū gián-kiù-chiá jīn-ûi iù-hē 28 kang ê sèⁿ-miā-kî bô-kàu gia̍h, ah in èng-kai ū tit-tio̍h kî-thaⁿ hong-sek ê pang-chān, khó-pí kóng tiàm tī phû-chhâ téng-koân sūn hái-chúi ê sè phiau-lōng kàu-ūi.

Pat-kòa ê tē-lí hun-pò· ū chi̍t-kóa-á bêng-hián ê phāng.  Khó-pí kóng Ìn-nî Borneo hù-kīn a̍h-sī Papua Sin Guinea.  Chiah-ê tó lī pat-kòa khiā-khí ê tē-tiám pēng-bô kóng kài hn̄g, jī-chhiáⁿ koh ū sek-tong ê chûn-oa̍h khoân-kéng, khiok-sī tó-siōng oân-choân bô pat-kòa.  Che sī in-ūi tong-tē ê pat-kòa tīn í-keng hō· lâng chia̍h kah bô chhun, tn̄g-chéng khì ah.




#Article 283: Ha̍k-miâ (115 words)


Seng-bu̍t kho-ha̍k iōng 1 thò ha̍k-miâ hē-thóng lâi hō seng-bu̍t bu̍t-chéng ê miâ. Siāng ki-pún ê hē-thóng hō-chò siang-bêng-hoat. Chit-ê hē-thóng kin-kù Au-chiu ha̍k-kài ê thoân-thóng iōng La-teng-bûn hō-miâ. Múi-1-ê miâ ū 2-ê pō·-hūn: sio̍k kap chéng. Sio̍k thâu-chêng jī tiāⁿ-tio̍h tōa-siá; chéng oân-choân sió-siá. Khó-pí kóng lâng kiò Homo sapiens (chai ê lâng):

Thoân-thóng ha̍k-su̍t keh-sek sī iōng chhu-thé ia̍h-sī ka té-sòaⁿ (Homo sapiens) piáu-sī. Nā-chún bu̍t-chéng lóng kāng 1-ê sio̍k, ūi beh phiah-bián têng-ho̍k, ē-sái kan-taⁿ lia̍h sio̍k ê thâu-chêng jī chò sok-siá (H. sapiens). 

Sui-jiân hō miâ ê hêng-sek taⁿ ū chi̍t khoán, tī bô-kâng lūi-hêng seng-bu̍t ū ka-tī ê hō-miâ kui-tēng, pí-lūn Kok-chè Tōng-bu̍t-ha̍k Hō-miâ Kui-iok kap Kok-chè Si̍t-bu̍t-ha̍k Hō-miâ Kui-io̍k.




#Article 284: Che Guevara (168 words)


Ernesto Guevara (1928 nî 5 goe̍h 14 – 1967 nî 10 goe̍h 9) sī La-teng Bí-chiu ê 1-ê Marx-chú-gī kek-bēng-ka, gōa-kài chheng-ho· i hō-chò Che Guevara. I tī Cuba Kek-bēng tang-tiong tam-jīm tiōng-iàu ê kak-sek.

Guevara chhut-sì tī Argentina 1-ê tiong-sán kai-kip ê ka-têng. I-ha̍k-īⁿ pit-gia̍p chìn-chêng i lī-khui Buenos Aires khì Lâm Bí-chiu kok-tē lí-hêng; chit-ê keng-giām tùi i ê jîn-seng sán-sêng chiâⁿ tōa ê éng-hióng. I khì kah Cuba chham-ka Fidel Castro chhōa--ê 7 goe̍h 26 Ūn-tōng, in tī 1959 nî sêng-kong chiáng-ak tio̍h chèng-koân. I tī sin chèng-hú lāi-bīn tam-jīm kòe kúi-nā-ê ko-chân ê chit-ūi, chóng--sī soán-te̍k tī 1966 nî lī-khui Cuba khì kàu tē-saⁿ-sè-kài kok-ka chi-oān chó-phài kek-bēng. Thâu-khí-seng khì tī Congo Bîn-chú Kiōng-hô-kok, āu--lâi tī Bolivia. Tī hia Bí-kok Tiong-iong Chêng-pò-kio̍k tàu siat-kè 1-ê kun-sū hêng-tōng sêng-kong lia̍h tio̍h i, liáu-āu chiong i thâi--sí.

I kòe-sin liáu-āu miâ-siaⁿ ná lâi ná tōa, ē-sái kóng sī chē-chē siā-hōe-chú-gī kek-bēng ūn-tōng ê eng-hiông. Sīm-chí tī chi̍t-kóa-á tāi-ha̍k hāu-hn̂g mā bat sî-kiâⁿ tah i ê hái-pò.




#Article 285: Polynesia (240 words)


Polynesia (To-tó) sī Thài-pêng-iûⁿ tiong/lâm tē-tài ê 1 cho· tó-sū, sò·-liōng chheng-gōa-ê. Tē-lí-siōng Polynesia sī 1-ê saⁿ-kak-hêng, kak-á hun-pia̍t sī Hawaiʻi (pak), Aotearoa (Sin Jia̍t-lân-jia; lâm), Rapa Nui (Koh-oa̍h-cheh-tó; tang). Saⁿ-kak-hêng lāi-bīn tiōng-iàu ê tó-sū kap chèng-tī tan-ūi: Samoa, Tonga, Marquesas, Hoat-kok Polynesia. Bûn-hòa-siōng Polynesia ê tó ū in kiōng-tông ê te̍k-sek; chit ê kiōng-tông-sèng hoán-èng in si̍t-bîn Thài-pêng-iûⁿ ê le̍k-sú.

Polynesia ê sû-kin lâi-chū Hi-lia̍p-gí poly (chē) kap nesi (tó), chē-chē-tó ê ì-sù (pí-kàu Austronesia/Lâm-tó).

Jia̍t-tài, a-jia̍t-tài

Tang-lâm-a Lapita bûn-hòa → Rapa Nui

Polynesia ê bu̍t-chit bûn-hòa pō·-hūn sêng Tang-lâm-a. Koàn-sì chèng-choh ê si̍t-bu̍t ū kin-chio, han-chî, ō·-á, kam-chià téng-téng ê jia̍t-tài si̍t-bu̍t. Ke kap ti sī chú-iàu ê cheng-seⁿ-á.

Polynesia gí-giân sio̍k-î Lâm-tó-gí-hē ê 1-ê hun-ki. Ha̍k-chiá kā Polynesia pun chò 2 cho·: Sai Polynesia kap Tang Polynesia. Sai Polynesia pau-koah Tonga, Samoa, kap Polynesia Gōa-ûi. In hoat-tián chhut khah ha̍h chē jîn-kháu ê hun-in, su-hoat, hòe-pè, kap bé-bē chè-tō·. Cook Kûn-tó khah tang ê bûn-hòa hoat-tián chhut khah sek-ha̍p sè-lia̍p tó ê siā-hōe keng-chè hē-thóng, te̍k-pia̍t chù-tiōng chèng-chhân, thó-hái, khì-siōng ū-chhek, chè-chûn kap kiâⁿ-chûn ki-su̍t. Phâng-hái-chiá tī siā-hōe te̍k-pia̍t tit lâng chun-kèng.

Thoân-thóng ê chèng-tī cho·-chit sī thâu-bo̍k chè-tō·. Ta̍k-ê tó ū kúi-nā-ê thâu-lâng kap in chū-chú ê chèng-tī tan-ūi kap léng-thó·. Kan-taⁿ Rapa Nui ū 1-ê tē-ūi khah koân kî-thaⁿ thâu-lâng ê tōa thâu-lâng. Thó·-tē tùi tó ê tiong-sim ūi-tì ǹg hái hun-koah, só·-í ta̍k-ê thâu-lâng-kài (chiefdom) ū ka-kī ê 1 liâu soaⁿ, chúi-goân, hái-hōaⁿ, téng-téng.




#Article 286: Koh-oa̍h-cheh-tó (307 words)


Koh-oa̍h-cheh-tó, chāi-tē ê goân-chū-bîn kiò i chò Rapa Nui (goân-miâ Te pito o te henua), sī 1-ê tī tang Thài-pêng-iûⁿ ê ko͘-tó, siāng kīn koh ū tòa lâng ê lio̍k-tē sī Pitcairn Kûn-tó (2,075 km hn̄g), lī Lâm Bí-chiu tāi-lio̍k 3,515 km hn̄g. Che sī Polynesia lâng siāng tang ê si̍t-bîn-tē. Chèng-tī-siōng Rapa Nui sio̍k-î Chile, Se-pan-gâ miâ kiò-chò Isla de Pascua (Koh-oa̍h-cheh-tó). 

Koh-oa̍h-cheh-tó ê kī-hêng chio̍h-tiau (moai) sè-kài chhut-miâ.

Koh-oa̍h-cheh-tó tī 27°09′ S 109°25′ W, bīn-chek 163.6 km², sī 1-ê saⁿ-kak-hêng, múi-1-ê kak sī 1-ê tùi hái-té thóng--chhut-lâi ê hóe-soaⁿ niá-thâu, miâ hō Poike (tang-lâm kak), Rano Kau (sai-lâm kak), Terevaka (pak kak). Poike siāng kó͘, Terevaka siāng sin. Terevaka tī 20-bān nî-chêng po̍k-hoat, lâu--chhut-lâi ê ko khàm kòe piáu-bīn 95% ê bīn-chek. Lâng iáu-bōe si̍t-bîn Rapa Nui chìn-chêng chiah-ê hoé-soaⁿ tō í-keng tiāⁿ--khì.

Koh-oa̍h-cheh-tó tē-hêng bô chhiūⁿ Hawai‘i a̍h-sī chi̍t-kóa-á Polynesia si̍t-bîn-tē ū ko-soaⁿ ū soaⁿ-kok. Ūn-su lī-piān.

Hiān-tāi ê Koh-oa̍h-cheh-tó piáu-bīn bē-su 1 tè chháu-po͘, téng-bīn hán-tit ū chhiū-á. Chāi-tē iá-seng ê si̍t-bu̍t kan-taⁿ ū 48 chióng, kî-tiong siāng tōa-châng--ê sī toromiro-chhiū (Sophora toromiro), chhun--ê chú-iàu sī chháu-á lūi. Hoe-hún hun-sek chèng-bêng kó͘-chá-kó͘-chá tó-siōng ū 1-phiàn a-jia̍t-tài sim-lîm, pau-koah hiān-chāi tó-siōng bô-tè-chhōe--ê tōa-châng chhiū (palm, Alphitonia cf. zizyphoides, Elaeocarpus rarotongensis téng-téng). Hiah-ê chhiū āu--lâi chhò-tiāu chè-chō chûn-á, chò jiân-liāu, téng-téng.

Khó-kó͘ hoat-hiān éng-kòe ū 6 chióng í-siōng ê chāi-tē lio̍k-tē chiáu-á kap 25-gōa-chióng hái-chiáu. In-ūi Rapa Nui pún-té oân-choân bô thian-jiân ê lia̍h-chia̍h tōng-bu̍t, tó-siōng ê khoân-kéng tùi chiáu-lūi chin iú-lī. Kīn-hái ê hî bô chē.

Lâng āu--lâi tòa ke, niáu-chhí lâi kàu tó-siōng. Sui-bóng niáu-chhí sī bô-tiuⁿ-tî chài--kòe-lâi-ê, āu--lâi mā chiâⁿ-chò tong-tē ê chia̍h-mi̍h chi-it.

Hiān-tāi ê Koh-oa̍h-cheh-tó jîn-kháu 3,791 ê (2002 ke-kah), chú-iàu tī hú-siâⁿ Hanga Roa.  Kīn-lâi tùi tāi-lio̍k lâi ê Chile-lâng jú lâi jú chē.  Le̍k-sú-siōng chāi-tē jîn-kháu piàn-tōng chin chē.  Gōa-tē-lâng tòa--lâi ê thoân-jiám-pēⁿ bat kúi-nā-pái ín-khí tōa chai-lān.




#Article 287: Su-lī-a (141 words)


Su-lī-a (斯利亞), chèng-sek hō-miâ Su-lī-a A-la-pek Kiōng-hô-kok (A-la-pek-gí: ), Sai-lâm-a ê kok-ka. Su-lī-a ê hái-hoāⁿ oá Tē-tiong-hái. 

Su-lī-a chit-ê hō-miâ khah ti̍t-chiap ê lâi-goân sī Hi-lia̍p-gí ê Suría (Συρία). Herodotos kā chit jī ēng lâi piáu-sī Cappadocia. Goân Hi-lia̍p ēng-hoat lāi-bīn, Su-lī-a kap Assyria (Ασσυρία) sī kâng ì-sù--ê, m̄ koh Lô-má Tè-kok kā nn̄g jī siat hō͘ nn̄g ūi bô-kâng ê tē-hng hō-miâ.

Tī Chêng 10,000 nî chó-iū ê sî, Su-lī-a sī khó-kó͘-ha̍k siōng só͘ hō--ê Chiân-hûi-khì Sin-chio̍h-khì A (Pre-Pottery Neolithic A; PPNA) bûn-hòa ê tiong-sim chi it, in sī sè-kài siōng só͘ chai-iáⁿ siāng chá chhut-hiān lông-gia̍p ê bûn-hòa. Sòa--lo̍h-lâi koh sī PPNB bûn-hòa sî-kî, tong-sî Mureybet bûn-hòa í-keng ū sì-hong khoán ê chhù.

Siāng chá ū kì-lio̍k tī Su-lī-a tē-khu ê goân-seⁿ bûn-bêng sī tāi-iok Chêng 3500 nî kiàn-li̍p ê Ebla Ông-kok, só͘-chāi óa tī kin-á-ji̍t pak-pō͘ ê Idlib.




#Article 288: Bolivia (136 words)


To Bîn-cho̍k ê Bolivia Kok tī Lâm Bí-chiu. Tang/pak ū Pa-se, lâm ū Paraguay kap Argentina, sai ū Chile kap Perú. Bô hái-hōaⁿ.

Bolivia sī Lâm Bí-chiu siōng sàn ê kok-ka. Kok-lāi siōng hó-gia̍h ê tē-khu sī tang-pêng ê Santa Cruz, hit-tah oân-ná sī pe̍h-lâng hiō-tāi ê chèng-tī tiong-sim.

Bolivia ê thian-jiân-khì chu-goân sī Latin Bí-chiu tē 2 toā--ê (pâi toà Venezuela āu-piah). Sán-gia̍p tiong-sim tī Santa Cruz.

Bolivia sī Latin Bí-chiu chió-sò͘ goân-chū-bîn pí kî-thaⁿ cho̍k-kûn khah chē ê kok-ka (lēng-goā 2 kok sī Guatemala kap Perú). Cho̍k-kûn pí-lē iok-ki-liōng sī 30% Quechua, 25% Aymara, 30% Mestizo (pe̍h-lâng lām goân-chū-bîn), 15% Au-chiu hiat-thóng. Iū-koh ū chió-sò͘ ê kî-thaⁿ goân-chū-bîn -- Chiquitano (180,000) kap Guaraní (125,000) -- kap î-bîn.

Bolivia pun 9 ê pō͘-mn̂g (departamentos):

Ē-kha koh-chài pun chò séng (provincias), kùn (cantones), kap tìn (municipalidades).




#Article 289: Chhùi-noā (174 words)


Chhùi-nōa (saliva) sī chhùi-nōa-sòaⁿ (salivary gland) hun-pì-bu̍t kap khí-gîn sìm-chhut-sio̍h (gingival fluid exudate) ê hūn-ha̍p-bu̍t, bô-sek thàu-bêng sió-kóa-á sng-sng, koh ū-sî ko-ko. I hâm-ū 99.42 % ê chúi kap 0.58 % ê kò·-thé; pí-tāng (specific gravity) 1.003; pH 6.35-6.85; 24 tiám-cheng ê hūn-pì-liōng sī 1500 ml. Bû-ki ê sêng-hun pau-koah chloride, bicarbonate, kap sodium í-ki̍p calcium, sulfate, kap phosphate. Iú-ki ê sêng-hun pau-koah amylase, mucin, kap khah chió-liōng ê nn̄g-pe̍h-chit, urea, glucose, lactic acid, phosphatase, kap carbonic anhydrase.

Jîn-lūi chhùi-nōa ê hun-pì siū-tio̍h tōa-náu phôe-chân ê khòng-chè, iah-mā siū-tio̍h chia̍h-si̍t, khoân-kéng, nî-hòe, sim-chiâⁿ, kap chhùi-nōa-sòaⁿ chit-pēⁿ téng-téng ê éng-hióng.

Chhùi-nōa ê chú-iàu kong-lêng sī sip-jūn chia̍h-mi̍h kap chhùi-khiuⁿ liâm-mo̍k, lī-piān chia̍h-mi̍h lia̍p-kô· (bolus) thong-kòe chia̍h-tō (si̍t-tō; esophagus); koh-lâi-ê kong-lêng sī chhùi-nōa ê amylase siau-hòa hun-kái tiān-hún (starch) kap dextrins piàn-sêng be̍h-gê-thn̂g (maltose). I mā-ū chheng-kiat kap tām-po̍h-á sat-khún (bactericidal) ê kong-lêng. 

Chhùi-nōa ē-tàng the̍h-lâi kiám-cha sin-thé ê chit-pēⁿ, pí-jû-kóng AIDS, gâm-chèng. Tú hun-pì chhut--lâi ê chèng-siông ê chhùi-nōa sī bô sè-khún téng-téng pēⁿ-goân-thé--ê , mā-koh lâi-kàu chhùi-khiuⁿ siū-tio̍h u-jiám tio̍h khai-sí chham-lām chiok-chē sè-khún.




#Article 290: Khí-hoāⁿ-iām (224 words)


Khí-hōaⁿ-iām (gingivitis) he̍k khí-gîn-iām sī chhùi-khiuⁿ ōe-seng chò-liáu bô-hó tì-sú chhùi-khí sì-chiu ê khí-hōaⁿ hoat-iām. Chit-ê hoat-iām ê chêng-hêng sī ē siau-sit--ê, chí-iàu chhùi-khiuⁿ ōe-seng chò hō· hó-sè. Sú-iōng khí-bín lù chhùi-khí, kap sú-iōng khí-sòaⁿ chheng khí-phāng, sī ûi-hō· chhùi-khiuⁿ ōe-seng siāng-hó ê hoat-tō·. 

Khí-hōaⁿ-iām siang-chāi sī chhùi-khí sè-liáu bô chheng-khì só· ín-khí. Chhùi-khí nā sé bô chiâu-choân,  khí-khún-pan lia̍p-chek, kiat-kó chhì-khek khí-hōaⁿ. Khí-khún-pan ê sè-khún kap i sán-seng ê to̍k-sò· (toxin) ín-khí khí-hōaⁿ chéng-tōa, hoeh-sio̍h-sûn-khoân chēng-ka, sek-chúi piàn âng, téng-téng hoat-iām ê chèng-thâu. Khí-hōaⁿ-iām mā-ū-khó-lêng hō· kòe-tō· lù-chhùi-khí he̍k sú-iōng khí-sòaⁿ bô sè-jī lâi ín-khí. Thn̂g-jiō-pēⁿ (diabetes mellitus) khòng-chè liáu bô-hó kap cha-bó-lâng ū-sin (pregnancy) ho-lu-bong sit-tiâu ē sú-tit khí-hōaⁿ piàn bín-kám, kēng-ka gâu hoat-iām. Chheng-chhun-kî (puberty) ê ho-lu-bong kái-piàn mā-ē hō·-lâng khah-gâu-ū khí-hōaⁿ-iām.  Chhùi-khí pâi-lia̍t bô-chiàⁿ, thiⁿ-pó·-bu̍t chho·-chhò ê pian-iân, bô-ha̍h-su he̍k bô chheng-khì ê ké-chhùi-khí lóng-ē chēng-ka khí-hōaⁿ-iām ê hûi-hiám.  Phenytoin kap pia̍h-ūn-io̍h (birth control pills), mā-ē ín-khí khí-hōaⁿ chéng-tōa.

Khí-hōaⁿ-iām ê chèng-chōng pau-koah ū:

Khí-hōaⁿ-iām ē-tit thàu-kòe ta̍k-kang ê chhùi-khiuⁿ ōe-seng khang-khòe lâi ī-hông, pau-koah lù-chhùi-khí kap sú-iōng khí-sòaⁿ.

Gê-i-su ē thè lí sé-chhùi-khí chheng-tû khí-tái kap chheng-kiat khí-hōaⁿ, put-jî-kò, kò-jîn ta̍k-kang ê chhùi-khiuⁿ ōe-seng khang-khòe chò-ū hó-sè chiah-sī tiōng-tiám, chiah ē-tàng ī-hông khí-hōaⁿ-iām ê koh-hoat-seng. Ū sa̍t-khún he̍k e̍k-khún kong-hāu ê  lo̍k-chhùi-chúi kan-taⁿ kiàn-gī tī te̍k-sû ê chōng-khóng chi-hā té-chiām kî-kan lâi sú-iōng, bô kiàn-gī pêng-siông-sî--á lâi tn̂g-kî sú-iōng.  




#Article 291: Koaⁿ-hong gí-giân (146 words)


Koaⁿ-hong gí-giân chí 1-ê chèng-tī tan-ūi thàu-kòe hoat-lu̍t, chèng-lēng, a̍h-sī kî-thaⁿ ê chèng-tī-la̍t chè-tēng kap thui-kóng tī koaⁿ-hong léng-he̍k sú-iōng ê gí-giân. Chèng-tī tan-ūi ē-sái sī kok-ka, kok-ka liân-bêng (Europa Liân-bêng), kok-chè cho͘-chit (chhin-chhiūⁿ Liân-ha̍p-kok), bô kok-ka tē-ūi ê chèng-tī-thé (chhin-chhiūⁿ i-lāi-tē), a̍h-sī kok-ka ē-kha siat ê jīm-hô 1-chân hêng-chèng tan-ūi (séng, kōan, hiong-tìn téng-téng). Kàu-io̍k chèng-chhek chí-tēng sú-iōng ê kàu-ha̍k gí-giân tiāⁿ-tiāⁿ pau-koah chāi-lāi.

Koaⁿ-hong gí-giân hām kok-gí, bîn-cho̍k gí-giân bī-pit sio-siâng. 1-ê chèng-tī tan-ūi bô it-tēng kan-taⁿ 1-ê koaⁿ-hong gí-giân nā-tiāⁿ. Koaⁿ-hong gí-giân mā bī-pit sī chí-tēng hoān-ûi lāi siāng thong-hêng ê gí-giân; tī chi̍t-kóa-á kok-ka (chhin-chhiūⁿ Éire), koaⁿ-hong gí-giân ê siōng-teng ì-gī khah tōa si̍t-chè-siōng ê sú-iōng.

Koaⁿ-hong gí-giân ê chè-tēng mā ū khó-lêng pau-koah bûn-jī. Khó-pí kóng Tiong-hôa Bîn-kok koaⁿ-hong kap kàu-io̍k-kài pēng-bô kó͘-lē in ê kok-bîn iōng kán-thé Hàn-jī hām kong-ka ki-koan (pau-koah ha̍k-hāu) chih-chiap. Tī su-jîn léng-he̍k tō bô koán-chè.




#Article 292: Chhùi-khiuⁿ oē-seng (153 words)


Chhùi-khiuⁿ ōe-seng (oral hygiene) kán-tan kóng tio̍h-sī chhùi-lāi pó-chhî chheng-khì. Khí-khiuⁿ ōe-seng hun-chò kò-jîn ta̍k-kang kap khí-kho tēng-kî 2 hong-bīn. Kò-jîn ta̍k-kang chò-hó chhùi-khiuⁿ ōe-seng sī ī-hông chiù-khí, khí-hōaⁿ-iām, khí-chiu-iām, kap kî-thaⁿ chhùi-khí chit-pēⁿ siāng-hó ê mê-kak. I mā ē-tàng ī-hông chhùi-chhàu (halitosis).  Chhùi-khiuⁿ ōe-seng sī ta̍k-ê-lâng ta̍k-kang ài-chò ê khang-khòe. Ū hāu-lu̍t ê chhùi-khiuⁿ ōe-seng khì-tû chhùi-khí piáu-bīn ê khí-khún-pan hō· lán ū kiàn-khong ê chhùi-khí kap khí-hōaⁿ. 

Siāng-tiōng-iáu ê ke-si:

Kî-thaⁿ hú-chō· ê ke-si:

Lēng-gōa ài chù-ì ê tāi-chì:
Oa̍h-chô ké-chhùikhí, khí-lia̍t kiáu-chèng ê oa̍h-tōng chong-tī (removable appliance) mā-ài ta̍k-kang iōng khí-bín kah chheng-chúi (m̄-bián khí-ko) lù hō· chheng-khí, kú-kú-á iōng chheng-kiat-chē chheng-kiat 1--ê.

Kò-jîn ê ōe-seng khang-khòe chò-liáu ū làu-kau ê só·-chāi, kú-á tio̍h-ē seⁿ-chhut khí-tái, sīm-chí chiù-khí kap khí-chiu-pēⁿ. Tēng-kî khì gê-i-su hia chò kiám-cha, ē-tàng thê-chá chhōe-chhut kap kái-koat būn-tê. Choan-gia̍p ê khí-kho siāng ki-pún pau-koah ū chhiau-im-pho sé-khí-ki khe-tû khí-tái, [chiù-khí thiⁿ-pó·, kin-kńg tī-liâu, chiù-khí bán-tû téng-téng. 




#Article 293: Chhùi (271 words)


Chhùi (mouth), loē-pō͘ khong-kan kiò chhùi-khiuⁿ (oral cavity), sī jîn-lūi he̍k-chiá tōng-bu̍t chia̍h mi̍h-kiāⁿ tē-1 ê ji̍p-kháu thong-tō, i-poaⁿ sī ūi-tī thâu-pō·. Tāi-pō·-hūn ê tōng-bu̍t ū 1-thò ho̍k-cha̍p ê siau-hòa hē-thóng, ū siang-ê khui-chhùi, ji̍p-kháu sī chhùi, chhut-káu sī kha-chhng (anus). Mā-koh iah-ū tōng-bu̍t kan-taⁿ ū 1-ê khui-chhùi, chia̍h-ji̍p kap pâi-chhut sī kāng-1-ê. 

Chiâⁿ-chē ê tōng-bu̍t chhùi-lāi koh-ū chhùi-kì (mouthparts) lâi pō·-kā chia̍h-mih he̍k chù-siā to̍k-sio̍h. 
Tī jîn-lūi, chhùi ê gōa-bīn ū téng-koân kap ē-kha 2-phìⁿ chhùi-tûn, in ū kóng-ōe (speech), gân-bīn piáu-chêng (facial expression), sio-chim (kissing), khip-ún (sucking), téng-téng kong-lêng. 

Jîn-tiong (philtrum) sī téng-koân chhùi-tûn tiong-hng 1-tiâu khiā-ti̍t ê lap-o·, sī phoe-thai hoat-io̍k kî-kan nasomedial and maxillary processes sio-kap chò-hóe ê hûn-jiah. Nā-sī bô oân-choân sio-kap sêng-kong, tio̍h chhut-hiān khih-tûn, khih-chhùi he̍k Cleft palate ê chêng-hêng. 

Tī jîn-lūi, chhùi-lāi iah-ū chhùi-khí, chhùi-chi̍h, khí-hōaⁿ, kap liâm-mo̍h ê khì-koan he̍k cho·-chit.

Chhùi-khiuⁿ (cavum oris) ê tâu-chêng sī chhùi-tûn, bóe-āu sī chhùi-ian (oropharynx), lāi-té ū chhùi-khí, khí-chô kap chhùi-chi̍h, sì-bīn-pia̍h pau-hok chhùi-khiuⁿ liâm-mo̍h (oral mucosa). Í chhùi-khí he̍k bû-khí-chiah (edentulous ridge) chò hun-kài, chhùi-khí chìn-chêng ê chhùi-khiuⁿ sī chhùi-khiuⁿ chiân-têng-khu (vestibulum oris), koh ē-tàng iù-siù kā hun-chò tûn-chiân-têng-khu (labial vestibule) kap giap-chiân-têng-khu (buccal vestibule). Chhùi-khí he̍k bû-gê-chiah ê āu-bīn sī chiàⁿ-chhùi-khiuⁿ (cavum oris proprium), chhùi-chi̍h tī chia--nih. 

Chhùi-khiuⁿ liâm-mo̍h ū 2-lūi, 1-lūi sī kak-hòa siōng-phôe, lēng 1-lūi sī hui-kak-hòa siōng-phôe. Chhùi-chi̍h ê téng-koân piáu-bīn, hard palate, kap chhùi-khí piⁿ-á kúi-ê mm ê khí-hōaⁿ sī kak-hòa siōng-phôe, kî-thaⁿ só·-chāi sī hui-kak-hòa siōng-phôe. Chhùi-khiuⁿ liâm-mo̍h ê sek-tī ki-pun-siōng sī âng-sek--ê, kak-hòa siōng-phôe ê sek-tī khah chhián-sek, bōng--khí-lâi khah tēng-ngē, chhin-chhiūⁿ bē tín-tāng; hui-kak-hòa siōng-phôe sek-tī khah chhim-sek, khah jiû-nńg, gâu tín-tāng, bî-hoeh-kńg khòaⁿ khah bêng-hián.




#Article 294: Khí-bín (165 words)


Khí-bín (齒敏) sī the̍h-lâi sé-chhùi lù chhùi-khí ê ke-si. Tī kó·-chá, sè-kài kò-tē tio̍h-ū lâng the̍h chhūi-á ê iù-ki, pō· tī chhùi lâi lù chhùi-khí. Koh-ū the̍h baking soda he̍k chalk lâi tàu lù--ê. 

Kīn-kù American Dental Association, tē-1 ki ê khí-bín sī hoat-hiān tī 1498 nî Tang-hong ê China, he sī sú-iōng ti-chiah ê chang-mo· tàu-tī tōng-bu̍t kut-ki chò--ê. Tī Se-hong, ài kàu tē-17 sè-kí chiah chhut-hiān ū khí-bín, kàu tē-19 sè-kí chiah tauh-tauh sî-kiâⁿ--khí-lâi. (Tī Au-chiu, Roma sî-tāi tio̍h-ū khai-sí sú-iōng chho·-pò· lù chhùi-khí ê kì-lo̍k). Tī 1938 nî, DuPont kong-si sú-iōng jîn-kang ha̍p-sêng ê châi-liāu, it-poaⁿ sī nylon, chhú-tāi tōng-bu̍t chang-mo· lâi chè-chō khí-bín. Tē-1 ki nylon chang-mo· ê khí-bīn tī 1938 nî, 2 goe̍h 24 khai-sí chiūⁿ-chhī hoàn-bē. 

Tâu-1 ki tiān-tōng khí-bín miâ-kiò Broxodent sī Squibb Pharmaceutical tī 1959 nî American Dental Association ê 100-chiu-nî sî thui-chhut. 

Sú-iōng khí-bín sî siang-chāi ē sūn-soah sú-iōng khí-ko, che chí-sī koàn-sì, m̄-sī it-tēng ài-ū. 
 
Chòe-kīn siāng-sin hêng ê khí-bín sī im-pho khí-bín (sonic toothbrush)




#Article 295: Hong-kok ê Nausika (293 words)


Hong-kok ê Nausika (Ji̍t-bûn: 風の谷のナウシカ) sī Ji̍t-pún ang-á-oē-ka, chok-ka kiam tō-ián Miyazaki Hayao só͘ chhòng-chok ê 1 ê tn̂g-phiⁿ ang-á-oē (bàng-gah) siáu-soat, āu--lâi kái-pian chò 1 chhut tiān-iáⁿ (1984 nî). Goân chok-phín tùi 1982 nî kàu 1994 nî tī Tokuma Chu-tiàm (徳間書店) ê Animêzyu(アニメージュ) cha̍p-chì téng-bīn liân-chài.

Tiān-iáⁿ chiūⁿ-chhī liáu-āu Sè-kài Iá-seng-bu̍t Ki-kim (WWF) thui-chiàn lâng khoàⁿ, jīn-ûi tiōng-sī seng-thài.

Kò·-sū an-pâi tī Chhit-ji̍t-hóe (火の7日間) chit-ê tōa chai-lān hoat-seng liáu-āu 1000 nî.  Tē-kiû piáu-bīn iû-goân sī 1 phiàn u-jiám thàu-té ê hòe-hi, téng-bīn khàm 1 têng ū to̍k, seⁿ-ko͘ ê sim-lîm hō-chò hú-hái (hukai 腐海).  Khun-thiông-lūi khòng-chè hú-hái kap téng-koân ê thiⁿ, kî-tiong siāng-kài tōa ê sī 1 chióng chiat-chiok-tōng-bu̍t hō-chò ông-thâng (ômu 王蟲).  In khó-pí lâu-á-chhù tōa, gōa-khak tēng-khok-khok, sī hú-hái-kài ê liông-thâu.  Kang-gia̍p bûn-bêng í-keng ui--khì, jîn-lūi chhun 1 chhok-á-kiáⁿ, pun chò chē-chē sió-kok oân-ná ha̍p-chok, oân-ná kēng-cheng sio-thâi.  Lâng ê chhú-kèng gûi-hiám, chhut-mn̂g tio̍h ha̍h chhùi-am kòe-lut khong-khì, put-koán-sî tio̍h chún-pī hām to̍k-nâ chhia-piàⁿ.  Chú-kak Nausika (ナウシカ) sī kî-tiong 1 kok ê kong-chú. Hong-kok (Kaze no tani 風の谷) jîn-bîn hô-pêng siú-kí, in-ūi Hong-kok oá hái, hong thàu, to̍k-nâ pàng--chhut-lâi ê chí bē-tit oá-kīn, hō· in ū thang an-ún kòe lông-gia̍p seng-oa̍h, Nausika siū lâng thiàⁿ-thàng.  Chóng--sī hú-hái bô-mê-bô-ji̍t teh seⁿ-thòaⁿ, khok-tōa, kî-thaⁿ ê kok siàu-siūⁿ ū phiat-pō· thiat-té kā húi-bia̍t.  Kiông-kok Tolmekia (トルメキア) iá-sim te̍k-pia̍t tōa.  Tī chit-ê khám-chām ū 1-ê Pezite-kok (ペジテ) hoat-kiàn 1-ê Chhit-ji̍t-hóe sî-tāi lâu--lo̍h-lâi ê seng-bu̍t bú-khì hō-chò kī-sîn-peng (kyosinhei 巨神兵), gōa-hêng chhiūⁿ 1 sian kī-jîn, ū thong-sè-kan bē-pí-tit ê ui-le̍k.

Lēng-gōa ū 1 kok hō-chò Thó͘-kúi Chu-hâu Liân-ha̍p (土鬼諸侯連合) kan-taⁿ tī ang-á-chheh lāi-bīn u chhut-hiān.

Nausika chit ê miâ kin-kù Jit-pún kó͘-tián bûn-ha̍k (堤中納言物語) ê 1-ê thiàⁿ thâng ê kong-chú, kap Hi-lia̍p tn̂g-si The Odessey ê 1-ê kha-siàu.  I ê kau-thong kang-khū hō-chò mêve (メーヴェ).




#Article 296: Kek-lîm-lân (132 words)


Kek-lîm-lân (; Kek-lîm-lân-gí: Kalaallit Nunaat, Kalaallit ê Tē; Tan-be̍h-gí: Grønland, Chheⁿ-tē) sī Tan-be̍h Ông-kok ê chi̍t ê chū-tī hêng-chèng-khu, tī Pak-ke̍k-iûⁿ kap Tāi-se-iûⁿ tiong-kan, tī Pak-ke̍k Kûn-tó ê tang-pêng. Sui-jiân chū-jiân tē-lí sī Pak Bí-chiu tāi-lio̍k ê chi̍t pō͘-hūn, m̄-koh Kek-lîm-lân tn̂g-kî í-lâi lóng hām Au-lô-pa (te̍k-pia̍t sī Lo̍k-ui kap Tan-be̍h) tī chèng-tī kap bûn-hòa ū koh-khah chhim ê liân-kiat. Kek-lîm-lân ê tōa-pō͘-hūn ki-bîn sī Inuit, in-ê chó͘-sian chú-iàu sī 13 sè-kí khai-sí ùi Ka-ná-tāi tāi-lio̍k poaⁿ-sóa kòe-lâi--ê.

Kek-lîm-lân sī thong sè-kài siāng tōa ê tó-sū (O͘-sú-to-lá-lí-ah kap Lâm-ke̍k lóng pí Kek-lîm-lân tōa, m̄-koh it-poaⁿ pī khòaⁿ chò sī tāi-lio̍k). Kek-lîm-lân ū 75% sī peng-chhn̂g. 2013 nî jîn-kháu 56,480 lâng, sī thong sè-kài jîn-kháu bi̍t-tō͘ siāng kē ê só͘-chāi. Saⁿ hun-chi it ê jîn-kháu tòa tī siú-to͘ kiam siāng tōa siâⁿ-chhī Nuuk.




#Article 297: Peng-tó (1232 words)


Peng-tó Kiōng-hô-kok (冰島共和國, Peng-tó-gú: Lýðveldið Ísland) tī pak Tāi-se-iûⁿ, So͘-kat-lân kap Greenland ê tiong-kan. Peng-tó sī Pak-au kok-ka kî-tiong 1 kok.

Peng-tó sī siāng to͘-chhī-hòa ê Pak-au kok-ka, jîn-kháu chi̍t-pòaⁿ tòa siú-to· Reykjavík.

Peng-tó ê hō-miâ ū chi̍t khoán kū-sek im-e̍k-gí sī I-su-lân.

Peng-tó tī Bí-chiu kap Euro-A-chiu chit 2-tè tāi-lio̍k-pôaⁿ sio-pōng ê só·-chāi (hō-chò Tiong Tāi-se-iûⁿ Liông-chit, Mid-Atlantic Ridge), tì-tio̍h chhiâng-chāi ū hóe-soaⁿ tùi hái-té phû--chhut-lâi, án-ne lâi chō chhut bē-chió sin lio̍k-tē. Peng-tó pún-sin sī kî-tiong siāng-kài tōa--ê. Tó-siōng ê hóe-soaⁿ pêng-kin it~jī-cha̍p-nî po̍k-hoat 1 pái, chhèng--chhut-lâi ê hóe-hu (tephra) u-jiám cheng-seⁿ chia̍h--ê chháu-á, che le̍k-sú-siōng bat chin chē pái chō-chiâⁿ cheng-seⁿ kap lâng iau-iau--sí. Chē-chē un-choâⁿ kap phong-phài ê tē-hā-sio thê-kiong Peng-tó thiân-jiân ê lêng-goân, m̄-bián chhiūⁿ pa̍t-ūi tio̍h khò hòa-chio̍h jiân-liāu. Peng-tó lōe-tē sī ko-goân, oá Pak-ke̍k-khoan, tōa-pō·-hūn thàu-nî-tang khàm 1 têng peng-bō (Eng-gí: ice cap). Hô-chhoan ê chúi sam-put-gō·-sî ē e̍k-kîⁿ. Kē-tē só·-chāi in-ūi oá México-oan-lîu (Gulf Stream), khì-un pí-kàu khah un-hô.

Peng-tó sī Au-chiu kok-ka tang-tiong seng-thài phò-hāi siāng-kài giâm-tiōng ê 1-ê. Chū khai-sí ū Pak-au-lâng tiàm hia khiā-khí kàu taⁿ, ē-sái kóng tōa-pō·-hūn ê chāi-tē ê chhiū-châng kap kî-thaⁿ ê si̍t-bu̍t lóng in-ūi kòe-thâu lī-iōng chôaⁿ-á thòaⁿ bē lo̍h-khì. Koh in-ūi khì-hāu hân-léng, chháu-châng têng hoat ê sok-tō· te̍k-pia̍t sô. Piáu-bīn ê si̍t-bu̍t it-tàn chheng-tiāu, ē-kha-têng khin, iù, koh sang ê hóe-hu-thô· chin kín tō khì hō· tó-siōng ê kông-hong tōa-hō· piàⁿ-piàⁿ tiāu. Kú-tn̂g sî-kan lia̍p-chek--khí-lâi ê pûi thô·-bah soah chi̍t-pòaⁿ án-ne lâi liû-sit. Hiān-tāi ê Peng-tó iû-goân tōa-phiàn bē-su soa-bô· kāng-khoán. Sui-bóng chèng-hu ū siat 1-ê pō·-mn̂g choan-kang hoa̍t-lo̍h chō-nâ ê sū-kang, chóng--sī bo̍k-chêng hāu-kó iú-hān.

Kong-goân 870 nî khai-sí ū lâng î-bîn khì kàu Peng-tó. Tōa-pō·-hūn lâi-chū sai Lo̍k-ui, chió-pō·-hūn sī chá-kî î-bîn khì kàu Britain Kûn-tó ê Viking-lâng kap in chhōa--ê Celt cha-bó·-lâng. 930 nî chó-iū tōa-pō·-hūn sek-ha̍p chèng-choh ê tē í-keng hông chiàm liáu-liáu ah, î-bîn tòe teh chió--khì.

Peng-tó gī-hōe tī 999 nî thong-kòe chiap-siū Ki-tok-kàu, thang î-chhî in hām Ki-tok-kàu Norge ê keng-chè koan-hē. Peng-tó khai-sí hiòng Lô-má la̍p-sòe. Kàu-hōe phài tāi-lio̍k-chek ê chú-kàu kàu Peng-tó.

Tī 13 sè-kí chêng-pòaⁿ, tó-siōng 5-ê thâu-lâng kap in tāi-piáu ê tōa ka-cho̍k sio-tak, pàng-hóe, thâi-sí bē-chió lâng. Peng-tó-lâng chôaⁿ-á tī 1262 hit nî iau-chhiáⁿ Lo̍k-ui ông thóng-tī. Tī 1397 nî Lo̍k-ui, Sūi-tián, Tan-be̍h chit 3-ê Pak-au ông-kok thóng-it tī kāng-1-ê ông ê miâ-gī-hā (Kalmar Tông-bêng), 1536 nî pun chò Sūi-tián kap Tan-be̍h 2 kok (Tan-be̍h-pêng pau-koah Lo̍k-ui kap Lo̍k-ui koán-hat ê hái-gōa léng-thó·). 1814 nî liáu-āu Lo̍k-ui kui Sūi-tián, ah Peng-tó (kap Greenland, Faroe Kûn-tó) lâu tī Tan-be̍h. 1874 nî Peng-tó tùi Tan-be̍h tit-tio̍h pō·-hūn chū-tī-koân. 1944 nî oân-choân tùi Tan-be̍h to̍k-li̍p--chhut-khì.

Chá-kî ê î-bîn chhì beh tiàm Peng-tó kiàn-li̍p Pak-au-sek ê keng-chè ki-chhó·. In tòa lâi gû, bé, ti, mî-iûⁿ, kap soaⁿ-iûⁿ chit 5 chióng tián-hêng ê Au-a-chiu cheng-seⁿ-á, kî-tiong mî-iûⁿ sò·-liōng siāng chē, ah ti-á kap soaⁿ-iûⁿ in-ūi bô ha̍h tong-tē seng-thài āu--lâi chôaⁿ-á hòng-khì. Lēng-gōa koh ū lia̍h tong-tē ê iá-seng tōng-bu̍t lâi chia̍h, kî-tiong hái-chhiūⁿ kap hái-chiáu chin kín tō chia̍h kah khu̍t-chéng--khì, só·-í āu--lâi nn̄g-pe̍h-chit chú-iàu tùi hî-á lâi. Che pau-koah khe-ô· lāi ê chun-hî, salmon, char (Salvelinus-sio̍k), kap iân-hái ê soat-hî kap haddock (Melanogrammus aeglefinus). Soat-hî kap haddock te̍k-pia̍t tiōng-iàu: in thê-kiong chia̍h-mi̍h hō· Peng-tó-lâng ū-hoat-tō· tō·-kòe Sió Peng-hô Sî-tāi, jī-chhiáⁿ sī hiān-tāi Peng-tó-kok ê keng-chè tōng-le̍k.

Peng-tó ê keng-chè tiōng-sim tī Tiong-kó·-sî-tāi boán-kî khai-sí choán-hêng khì hái-sán-gia̍p. Hit-tong-sî Au-chiu tāi-lio̍k ê siâⁿ-chhī jîn-kháu tng teh sêng-tióng, che thê-kiong Peng-tó 1-ê goā-siau iân-hái hî-sán ê chhī-tiûⁿ khong-kan. Chú-iàu ê sán-phín sī pha̍k-ta liáu so-iâm ê soat-hî-koaⁿ. Peng-tó tó-siōng in-ūi bô tōa-châng chhiū thê-kiong chō-chûn ê bo̍k-châi, in tio̍h khò Lo̍k-ui, Eng-lân, Tek-kok, Hoat-kok kap O-lân ūn-su sán-phín kàu tāi-lio̍k. Peng-tó kàu-kah 20 sè-kí chho·-kî chiah ū ka-kī ê chûn-tūi. Lia̍h-hî ki-su̍t oân-ná tī hit-tōaⁿ sî-kî tōa-tōa hiān-tāi-hòa. Lông-gia̍p chiām-chiām ui--khì, jîn-kháu tòe teh sóa khì to·-chhī tiong-sim. Siâⁿ-chhī ê jîn-kháu tī 1920 nî-tāi thâu-1-pái pí chng-kha chē. Kàu-kah 1950 nî-tāi, Peng-tó ê gōa-siau-phín ū 9-siâⁿ í-siōng sī hái-sán.

Hiān-tāi ê keng-chè ki-chhó· kiàn-li̍p tòa hî-sán. Gōa-siau siu-ji̍p 6-siâⁿ í-siōng hām hî-gia̍p ū koan-hē. Kî-thaⁿ ê gōa-siau-phín pau-koah a-lú-mih, ferro-silicon, mî-chè-phín, kap hî-gia̍p hong-bīn ê siat-pī. Tōa-pō·-hūn gōa-siau khì Au-chiu Liân-bêng (EU), Europa Chū-iû Bō·-ek Hia̍p-hōe (EFTA), Bí-kok, Ji̍t-pún. 1970, 80 nî-tāi bat hoat-seng thong-hòe phòng-tiòng, siāng koân chhèng kàu 59% (1980); chòe-kīn kúi-nî í-keng lak lo̍h-lâi kàu 1.5% chó-iū. Hiān-chhú-sî ê sit-gia̍p-lu̍t te̍k-pia̍t kē, 1% chó-iū.

Thian-jiân chu-goân chió, âng-mo·-thô· sī chú-iàu ê chè-phín, iōng tī kiàn-tio̍k, pí chìn-kháu ê chhâ ke chin ē hô. Peng-tó lêng-goân chhiong-chiok, tē-hā-sio kap chúi-le̍k hoat-tiān iōng liáu ū chhun, bo̍k-chêng ū teh gián-kiù gōa-siau ê khó-hêng-sèng. Khai-hoat chia̍h-tiān kang-gia̍p mā teh khó-lū-tiong.

Tī kòe-khì 10 tang Peng-tó ū teh khai-hoat chè-chō-gia̍p kap ho̍k-bū-gia̍p, pau-koah chu-sìn kho-ki, seng-bu̍t kho-ki, kim-iông ho̍k-bū téng-téng. Koan-kong-gia̍p phòe-ha̍p seng-thài koan-kong ê sî-kiâⁿ thê-kiong lâng him-sióng hái-ang ê ki-hōe.

Peng-tó bô thih-lō·.

Kok-bîn-só·-tek pêng-kin 1 lâng pun Bí-kim 30,900 (2003 nî kó·-kè), pâi tī sè-kài chêng kúi-ūi-á. Kin-kù 2006 nî ê 1 phiⁿ OECD pò-kò, Peng-tó ê khoan-pîn phó·-ki̍p-lu̍t sī 26.7%, sī sè-kài tē 1 ūi (Hân-kok 25.4%). 

Peng-tó tī 1944 nî tùi Tan-be̍h to̍k-li̍p, sêng-li̍p kiōng-hô-kok. Gī-hōe (Alþingi) tī 930 nî sêng-li̍p, 1799 nî thêng-chí ūn-chok, 1844 nî iū-koh têng oa̍h-tāng; hit-chūn ê kak-sek sī chò Tan-be̍h ông ê kò·-būn-thoân. Hiān-tāi ê Alþingi ū 63-ê gī-oân.

Chóng-thóng sī kok-ka ê thâu-lâng, koân-le̍k iú-hān, tī te̍k-sû chêng-hêng ē-sái chí-phài pō·-tiúⁿ. Chhōa-thâu ê pō·-tiúⁿ chiah sī chèng-hú ê thâu-lâng. In-ūi m̄-bat ū chèng-tóng soán kòe-pòaⁿ, chêng-kah-taⁿ ê chèng-hú lóng-chóng sī 2 tóng í-siōng cho·-sêng ê liân-ha̍p chèng-hú.

Chóng-thóng, kok-hōe, pō·-tiúⁿ, tē-hng gī-hōe lóng sī 4 tang kái-soán 1 pái.

Chú-iàu ê chèng-tóng: To̍k-li̍p Tóng, Chìn-pō· Tóng, Siā-hōe Bîn-chú Liân-bêng, Chó-phài-le̍k-tóng, Chū-iû Tóng.

Peng-tó bô kun-tūi.

Peng-tó pun-chò 8 ê tē-khu (landsvæði), ē-kha koh pun-chò 26 ê hêng-chèng-khu (éng-kòe pun 23 ê koān, hō-chò sýslur). Lóng-chóng ū 104 ê hiong-tìn.

Peng-tó pún-té tāi-khài bô tòa lâng, nā ū mā ke̍k-ke kúi-ê-á Éire-lâng tòa tī hia (bo̍k-chêng pēng-bô khó-kó· chèng-kì).

Peng-tó chêng-kah-taⁿ î-bîn iú-hān, jîn-kháu chha-put-to lóng-sī chá-kî Skandinavia î-bîn ê hiō-tāi. Chit-ê te̍k-sek piáu-sī Peng-tó jîn-kháu te̍k-pia̍t sek-ha̍p chò ûi-thoân-ha̍k hong-bīn ê gián-kiù.

Peng-tó-lâng tī kòe-khì chheng-gōa-nî oa̍h tī 1-ê pháiⁿ seng-chûn ê khoân-kéng tang-tiong. In āu--lâi o̍h ē-hiáu tiâu-chéng chó·-tē ê keng-chè bô·-sek thang sek-èng Peng-tó ê thiau-chiàn. Che chō-chiâⁿ tó-bîn thāi-tō· khim-hióng pó-siú, bô gōan-ì mā kám-kak bô pún-chîⁿ thang chhìn-chhái si̍t-giām, bō·-hiám.

Bat-jī-lu̍t 99.9%. Chhut-pán ê gia̍h nā chiàu jîn-kháu pí-lē lâi phēng, tī choân sè-kài sī pâi thâu-chêng-ūi. Peng-tó-gú pó-chûn kó·-chá Kó· Norse-oē ê te̍k-sek. Hiān-tāi ê Peng-tó-lâng (kap Føroyar-lâng) iáu tha̍k ū bat chheng-nî-chêng ê Kó· Norse bûn-hiàn. Lo̍k-ui-lâng tō bô chit-ê châi-tiāu. In ê sú-si (saga) kì-chài 12 sè-kí ê Lo̍k-ui kap Peng-tó le̍k-sú. Siāng ū miâ-siaⁿ ê hiān-tāi chok-ka sī Halldor Kiljan Laxness chit-ūi Nobel Bûn-ha̍k Chióng ê tit-chióng-jîn.

Peng-tó mā pó-chûn Skandinavia í-chá ê hō-miâ hē-thóng. Tōa-pō·-hūn lâng bô sèⁿ. Kí 1-ê lē: ū 1-ê chhut-miâ ê cha-bó· koa-chheⁿ hō-chò Björk Guðmundsdóttir. Björk sī i kò-jîn ê miâ, tān-sī Guðmundsdóttir m̄ sī i ê sèⁿ. He ì-sù sī Guðmundur ê cha-bó·-kiáⁿ, ah Guðmundur sī lāu-pē kò-jîn ê miâ. Siat-sú Björk ū hiaⁿ-tī, in ê miâ āu-piah tiāⁿ-tio̍h-sī Guðmundurson (Guðmundur ê cha-po·-kiáⁿ). Só·-í Peng-tó-lâng thong-siông kiò lâng ê kò-jîn miâ, tī chèng-sek ê tiûⁿ-bīn (chhin-chhiūⁿ kok-hōe-thiaⁿ) oân-ná sī án-ne. Hoat-lu̍t kui-tēng tio̍h iōng chit-ê hē-thóng; î-it ê lē-gōa sī 1913 nî chìn-chêng tō ū hō sèⁿ ê hit-kóa lâng kap in ê hiō-tāi. Cha-bó·-lâng kiat-hun liáu-āu it-poaⁿ kè-siok iōng pún-miâ.




#Article 298: Tiong-hôa Bîn-kok hoat-tēng thoân-jiám-pēⁿ (114 words)


Ūi-tio̍h tō·-choa̍t thoân-jiám-pēⁿ ê hoat-seng, thoân-jiám, kap liû-hêng, Tâi-oân chèng-hú tī 2004 nî chiaⁿ-goe̍h 20-hō siu-tēng Thoân-jiám-pēⁿ Hông-tī-hoat, bêng-pe̍k kui-tēng ta̍k-lūi hoat-tēng thoân-jiám-pēⁿ ê hông-tī chèng-chhek kap īn-èng chhò-si.

Hoat-tēng thoân-jiám-pēⁿ ē-tàng hun-chò 5 tōa-lūi:

Thâu-chêng hit 3-khoán í-gōa, í-kēng chāi-iáⁿ ê thoân-jiám-pēⁿ he̍k-chiá syndrome, keng-kòe Tâi-oân tiong-iong ōe-seng chú-koán ki-koan jīn-tēng ū i-chiàu 「thoân-jiám-pēⁿ hông-tī-hoat」si-hêng hông-tī ê pit-iáu ah lâi kong-kò ê thoân-jiám-pēⁿ. 

Thoân-jiám-pēⁿ ū: 

Syndrome pau-khoah:

Sī-kí iah-m̄-chāi ê sin-chhut thoân-jiám-pēⁿ he̍k-chiá syndrome, i-ê chèng-chōng he̍k-chiá tī-liâu kiat-kó kah í-keng chāi-iáⁿ ê thoân-jiám-pēⁿ bêng-hián bô-kâng, jî-chhiáⁿ keng-kòe Tâi-oân tiong-iong ōe-seng chú-koán ki-koan jīn-tēng i-ê liû-hêng kám-chhái ē tùi kok-bîn kiān-khong chō-sêng tiōng-tōa éng-hióng，ū i-chiàu 「thoân-jiám-pēⁿ hông-tī-hoat」si-hêng hông-tī ê pit-iàu ah lâi kong-kò--ê.




#Article 299: Viking-lâng (277 words)


Viking-lâng (Kó͘-Norse-oē: vikingr) sī 8 sè-kí boé-kî kàu 11 sè-kí chi-kan teh kiâⁿ-chûn thàm-hiám, kau-chiàn, chò seng-lí ê hit-koá Pak-au lâng. In bat chhiúⁿ-kiap Britain Kûn-tó, Hoat-kok, Au-chiu kî-thaⁿ só͘-chāi.

Skandinavia lī sai-lâm-a ê lông-gia̍p bûn-bêng hoat-goân-tē te̍k-pia̍t hn̄g, lông-gia̍p ki-su̍t kàu se-goân chêng 2500 nî chiah thoân kàu Au-chiu sai-pak. Au-chiu Tiong-kó· Sî-tāi chìn-chêng ê Skandinavia ē-sái kóng sī Au-chiu bûn-bêng ê chháu-tē, pēng-bô siū tio̍h Roma Tè-kok koán-hat a̍h-sī éng-hióng.

Skandinavia ê tē-lí kap bu̍t-chit tiâu-kiāⁿ te̍k-pia̍t kó·-lē lâng hoat-tián kiâⁿ-chûn ki-su̍t. Norge iû-kî sī án-ne. I ê hái-hōaⁿ-sòaⁿ oan-oan-oat-oat, hêng-sêng chē-chē chhun ji̍p-khì lio̍k-tē ê tn̂g oan (hō-chò fjord), tì-sú chē chûn pí iân hái-hōaⁿ kiâⁿ lio̍k-tē khah khoài. Chá-kî ê chûn bô phâng. Kàu-kah 600 nî chó-iū chiah ū phâng-chûn ki-su̍t tùi Tē-tiong-hái thoân kàu-ūi. Hit tōaⁿ sî-kî Au-chiu khì-hāu te̍k-pia̍t sio-lo̍h, Skandinavia jîn-kháu tōa cheng-ka. Norge ê tē pún-té kan-taⁿ 3% sek-ha̍p chèng-choh. Kàu-kah 700 nî, sai Norge ê tē ē-tàng ióng-chhī ê jîn-kháu-gia̍h í-keng chha-put-to chīn-pōng.

Só͘-í to̍h khai-sí ū lâng hoat-tián khì kàu hái-gōa. In ê chûn sok-tō· kín, ū phâng oân-ná ē-tit kò-chiúⁿ, ē-tàng kòe hái mā ē-sái kò chiūⁿ hô-chhoan. In chài Pak-au sim-lîm ê tōng-bu̍t phôe kàu Britain Kûn-tó, tāi-lio̍k gōa-siau. Ū-sî bé-bē, ū-sî kiam chhiúⁿ-kiap. In ka-kī hō ê miâ hō-chò Viking, ì-sù sī Chhiúⁿ-kiap ê lâng. Thâu-khí-seng kéng joa̍h--lâng sî-chūn kòe hái khì kàu Britain hù-kīn ê Lindisfarne-tó chhiúⁿ tong-tē ê Ki-tok-kàu siu-tō-īⁿ, chhiu-thiⁿ chiah lī-khui. Āu--lâi tī koâⁿ--lâng ê sî-chūn bih tòa bo̍k-phiau-tē hù-kīn kòe-tang, thèng-hāu hó-thiⁿ chiah lo̍h-chhiú. Kàu-bóe--ah kui-khì lâu tòa gōa-hiong, kiàn-li̍p sin chèng-tī sè-le̍k.

Viking-lâng tùi-gōa khok-chhiong(?) ê lō͘-sòaⁿ chú-iàu pun 3 tiâu. Tang, sai.

Chia̍h-mi̍h: siāng ài chia̍h ti-bah.




#Article 300: Rwanda (272 words)


Rwanda Kiōng-hô-kok tī Hui-chiu tiong-pō·, Tōa-ô· (Eng-gí: Great Lakes) tē-khu hit-tah-á. Pak ū Uganda, tang ū Tanzania, lâm ū Burundi, sai ū Congo Bîn-chú Kiōng-hô-kok.

Rwanda bat hoat-seng kúi-nā-pái tōa-tô·-sat, téng-1-pái (1994 nî) iok-lio̍k sí 1 pah-bān lâng.

Rwanda ê jîn-kháu kiat-kò· chin sêng kè-piah ê Burundi. Hutu-lâng jîn-kháu siāng chē (chiàm 85%), Tutsi-lâng tē-2 chē (14%), Twa-lâng siāng chió-ê (1%). It-poaⁿ lâi kóng, Hutu-lâng thé-keh khah chho·-ióng, phôe-hu khah o·, ū ha̍k-chiá jīn-ûi in sī Bantu-chéng. Tutsi-lâng pí-kàu khah lò, phôe-hu khah chhián-sek, sio̍k-î Nile-chéng, it-poaⁿ jīn-ûi sī āu--lâi chiah sóa--lâi ê lâng-tīn. Twa-lâng sī É-lâng-chéng (Eng-gí: Pygmy), é-pûi é-pûi, sī siāng chá kàu-ūi ê goân-chū-bîn, siā-hōe tē-ūi siāng kē.

Chóng--sī oân-ná ū ha̍k-chiá jīn-ûi Hutu kap Tutsi 2 cho̍k pún-té kāng goân-thâu, āu--lâi chiah ū khu-hun. Si̍t-chè-siōng nā tùi kò-jîn-te̍k--ê chân-chhù lâi khòaⁿ, Hutu kap Tutsi ê sin-hūn ē-iōng-tit tùi-oāⁿ. In pēng-bô àn-chiàu cho̍k-kûn pun tē-pôaⁿ; in ê chong-kàu, bûn-hòa, gí-giân lóng kāng-khoán, mā chin chia̍p thong-hun. Sīm-chì tan khòaⁿ gōa-piáu mā bī-pit ū-hoat-tō· chèng-kha̍k phoàⁿ-toān bó·-mi̍h-lâng ê cho̍k-kûn sin-hūn. Siāng tōa ê chha-pia̍t sī keng-chè kak-sek kap chèng-tī tē-ūi: Hutu-lâng choh-sit--ê khah chē, Tutsi-lâng khò pàng-chhī cheng-seⁿ-á--ê khah chē. Tutsi-lâng sui-bóng sī chió-sò· m̄-koh tn̂g-kî chiáng-ak chèng-tī-la̍t, koh in-ūi gōa-hêng khah sêng Au-chiu-lâng, België thóng-tī-chiá khoàⁿ in khah tāng, ū te̍k-pia̍t hō· in hó-khang. België si̍t-bîn chèng-koân mā bat kui-tēng cho̍k-kûn sin-hūn bē-sái kái-piàn, án-ne lâi chhim-hòa Hutu kap Tutsi chi-kan ê chha-pia̍t.

Rwanda ê jîn-kháu bi̍t-tō· sī Hui-chiu siāng-kài koân ê, thong-sè-kài oân-ná pâi thâu-chêng-ūi. 1994 nî ê tōa-tô·-sat bô siáⁿ éng-hióng--tio̍h chhu-sè.

Hutu-cho̍k kap Tutsi-cho̍k keng-chè-siōng ū khu-pia̍t. Hutu-lâng chú-iàu khò choh-sit, Tutsi-lâng chú-iàu khò pàng-chhī cheng-seⁿ-á.




#Article 301: Hispaniola (423 words)


Hispaniola (Hoat-gú: Hispaniola; Se-pan-gâ-gú: La Española) sī Antilles Kûn-tó tē-2 tōa ê tó-sū, tī Cuba khah tang ê ūi-tì. I pak ū Tāi-se-iûⁿ, lâm ū Caribe-hái, tang ū Puerto Rico. Sai-pêng 3-hun-chi-1 sī Haiti-kok; tang-pêng 3-hun-chi-2 sī Dominic Kiōng-hô-kok.

Í-chá ê Taíno (Arawak) goân-chū-bîn kiò chit-ê tó hō-chò Quisqueya (Kiskeya), Ayiti, a̍h-sī Bohio. Christopher Columbus ê chûn-tūi tī 1492 nî lâi kàu hia, kè-tńg-nî siat Se-pan-gâ tī Sin Sè-kài ê thâu-1-ê si̍t-bîn-tē. In kā chit-ê tó hō 1-ê Ki-tok-kàu miâ, kiò-chò Santo Domingo. Hoat-kok-lâng hóng chit-ê miâ kiò i chò Saint-Domingue. Ayiti chit-ê miâ āu--lâi pìⁿ-chiâⁿ Haiti-kok ê kok-miâ, goân-lâi ê ì-sù pau-koah kui-ê tó.

Tang-pêng hō·-chúi khah kāu, soaⁿ khah koân, só· lia̍p-chek ê chúi lâu tùi tang (tùi Dominic-kok khah iú-lī). Tang-pêng ū khah chē soaⁿ-kok, pêng-goân, kap ko-goân; thô·-bah pí sai-pêng pûi. Sai-pêng ū ko-soaⁿ cha̍h tang-pō· sàu--kòe-lâi ê hō·-chúi, tì-sú chúi-hun pí tang-pêng khah chió, thô·-bah ê phín-chit khah ló·, seng-thài pí-kàu khah chhùi-jio̍k. Sai-pêng pêⁿ-tē khah chió, lông-gia̍p hoat-tián ê khong-kan khah e̍h.

Au-chiu-lâng chhím kàu-ūi ê sî-chūn, kui-ê tó lóng khàm 1 têng sim-lîm. Hiān-tāi ê Haiti kan-taⁿ chhun 1% ê tē sī sim-lîm, pí Dominic Kiōng-hô-kok ê 28% ke chin chió. Haiti-pêng ū 4-ê chin sè koh pó-chûn liáu bô chiau-chn̂g ê kok-ka kong-hn̂g; Dominic-pêng ū 32% ê tē sī chū-jiân pó-io̍k-tē, pau-koah 74 ê kong-hn̂g kap kî-thaⁿ ê pó-liû-tē.

Taíno-lâng pí Au-chiu-lâng khah chá 5,000 nî lâi kàu Hispaniola. 15 sè-kí-bóe ê Taíno-lâng chèng-tī-siōng pun 5-ê thâu-lâng-kok. In khò choh-sit seng-oa̍h, jîn-sò· kó·-kè siāng chió 10 bān, siāng chē 200 bān. Se-pan-gâ si̍t-bîn-chiá pek chāi-tē-lâng chò in ê lô·-lē, pang in ku̍t kim-á. Kàu-kah 1519 nî Taíno-lâng in-ūi jiám-tio̍h Au-chiu-lâng tòa--lâi ê thoân-jiám-pēⁿ a̍h-sī hō· in thâi--sí, jîn-kháu chhun bān-gōa-ê, kî-tiong tōa-pō·-hūn tī hit nî jiám-tio̍h Thian-hoa, chhun 3 chheng lâng. In āu--lâi m̄-sī sí--khì tō-sī tông-hòa.

Se-pan-gâ-lâng tùi 1520 nî chó-iū khai-sí tùi Hui-chiu chìn-kháu lô·-lē chò kam-chià lông-tiûⁿ ê kang. Āu--lâi Hoat-kok-chek ê seng-lí-lâng, mō·-hiám-ka, kap hái-chha̍t tiàm tó ê sai-pêng bóe-liu kiàn-li̍p in ka-kī ê si̍t-bîn-tē. In oân-ná tùi Hui-chiu chìn-kháu lô·-lē. Tī chit-tōaⁿ sî-kî Se-pan-gâ tè-kok ê tiōng-sim sóa khì tī Bí-chiu tāi-lio̍k, in tī tó-siōng tang-pêng ê si̍t-bîn-tē choân-á khai-sí lo̍h-chhē. Kàu-kah 1785 nî Hoat-kok-pêng ū 70 bān ê lô·-lē (hit-pêng 9 siâⁿ ê jîn-kháu), Se-pan-gâ-pêng kan-taⁿ ū 3 bān (siâⁿ pòaⁿ ê jîn-kháu). Hispaniola hit-tong-sî sī Au-chiu tī Se Pòaⁿ-kiû siāng-kài pûi ê 1 tè si̍t-bîn-tē. Chóng--sī Hoat-kok Saint-Domingue sio-liân-sòa tī 1791 kap 1801 nî hoat-seng lô·-lē chō-hoán ê sū-kiāⁿ. Tī 1804 nî Hoat-kok thòe-chhut, goân lô·-lē kiàn-li̍p Haiti-kok.




#Article 302: New Guinea (827 words)


New Guinea sī sè-kài tē-2-tōa ê tó-sū, tī Ò-chiu ê pak. Sai-pêng sī Ìn-nî thóng-tī ê léng-thó· (Papua-séng), tang-pêng sī Papua New Guinea-kok. Chit-ê miâ sī Au-chiu kiâⁿ-chûn-lâng hō--ê, in kám-kak New Guinea-lâng sêng Hui-chiu Guinea-lâng.

New Guinea kīn chhiah-tō, hō·-chúi chē, 1 nî siāng chē lo̍h 400 eng-chhùn. Chin chia̍p tē-tāng. Kē-tē tē-khu khì-hāu sio-lo̍h, seng-thài sio̍k-î jia̍t-tài sim-lîm. Lōe-tē tē-hêng ho̍k-cha̍p, sì-kè sī kôan-koân-kē-kē ê soaⁿ-kok hē-thóng, só·-í hō-chò koân-tē, khì-un pí-kàu khah kē.

Koân-tē ê sim-lîm-tē siū lông-gia̍p éng-hióng, tùi 7,000 nî chêng khai-sí kiám-chió. Chit-ê chhu-sè kàu-kah 1,200 nî chêng tòng-tiāⁿ. Hit sî-kî ê New Guinea-lâng tāi-khài ūi beh èng-hù jîn-kháu sêng-tióng ê ap-le̍k, hoat-tián chhut chō-nâ ki-su̍t, tōa-liōng chèng bo̍k-môa-hông (ha̍k-miâ: Casuarina), thang î-chhî thó·-tē ê kè-ta̍t. Nâ-gia̍p ki-su̍t tùi jîn-kháu tiong-sim thoàⁿ--chhut-khì.

New Guinea pún-té chhin-chhiūⁿ Ò-chiu ū tōa-chiah ū-tē tōng-bu̍t (marsupial), chóng--sī āu--lâi hō· lâng lia̍h kah bô chhun.

Kē-tē ê New Guinea-lâng pun kúi-chióng keng-chè bô·-sek. Oá hái a̍h-sī oá hô--ê lia̍h hî. Tòa làm-tē--ê i-lāi iá-seng ê sago palm; che tiān-hún sêng-hūn put-chí-á koân, khioh che pí choh-sit khah ē hô. Kî-thaⁿ--ê chèng kin-chio kap soaⁿ-io̍h kiam phah-la̍h.

Koân-tē ê New Guinea-lâng chú-iàu khò lông-gia̍p kòe-ji̍t, kàu-taⁿ í-keng ū 7,000 nî kú. Choân sè-kài kan-taⁿ ū 9-ê só·-chāi bat to̍k-li̍p hoat-tián chhut chai-phôe iá-seng si̍t-bu̍t ê ki-su̍t -- New Guinea sī kî-tiong 1-ê. In thoân-thóng ê chèng-choh-bu̍t chú-iàu ū ō·-á, kin-chio, soaⁿ-io̍h, kam-chià, kap han-chî; cheng-seⁿ ū ti kap ke. Kî-tiong ō·-á, kin-chio, han-chî, kam-chià chit 4 hāng sī New Guinea-lâng tāi-seng tùi iá-seng-chéng chai-pôe chhut-lâi ê lông-chok-bu̍t. Hiān-tāi ê lông-ha̍k choan-ka iû-goân bô hoat-tō· kái-soeh chi̍t-kóa-á New Guinea lông-gia̍p ki-su̍t ê goân-lí, tan chai ū-hāu.

Lâm-tó-lâng iok-lio̍k 3,600 nî chêng tùi Tang-lâm-a ín-chìn ke kap ti chit 2 chióng cheng-seⁿ-á. Han-chî ká-ná sī chòe-kīn kúi-pah-nî chiah tùi Hui-li̍p-pin ín--ji̍p-lâi ê (koh khah chá ū Se-pan-gâ-lâng chah Lâm-bí han-chî khì kàu Hui-li̍p-pin). Han-chî pí ō·-á khah khoài sêng-se̍k, sán-gia̍h mā khah tōa, iū-koh m̄-kiaⁿ thô·-bah sán; ín-chìn liáu-āu pìⁿ-chiâⁿ koân-tē siāng tiōng-iàu ê lông-chok-bu̍t.

Tī koân-tē tē-khu, Baliem kap Wahgi Soaⁿ-kok siāng khoah, jîn-kháu ê gia̍h kap bi̍t-tō· lóng siāng koân. Kè-khì kú-kú 1 pái hóe-soaⁿ po̍k-hoat, chhèng--chhut-lâi ê hóe-hu ū pó· thô·-bah ê chok-iōng, chóng--sī oân-ná chō-chiâⁿ jîn-kháu tōa cheng-ka. Jîn-kháu ap-le̍k ū kúi-nā-ê in-sò· éng-hióng. Tû-liáu sio-chiàn í-gōa, thoân-thóng siā-hōe iū-koh u thâi-eⁿ, the̍h gín-á, pī-īn, kìm-iok téng-téng ê pō·-sò· kàng-kē jîn-kháu.

Kīn-tāi in-ūi ū kong-kiōng oē-seng, sin chèng-chok-bu̍t, pō·-lo̍k chi-kan oân-ná bô koh-chài sio-chiàn.

Koân-tē-lâng ê thoân-thóng siā-hōe ē-sái kóng chin pêng-téng. In bô ông, sīm-chí bô pō·-lo̍k thâu-lâng. Chng-thâu sī siāng koân, siāng ki-pún ê tan-ūi, sò·-liōng chin chē. Kiàn-nā ū tiōng-iàu ê tāi-chì su-iàu koat-téng--ê, ta̍k-ke tō chi̍p chò-hóe khui-hōe gī-lūn. In-ūi bô chèng-sek ê thâu-lâng (ke̍k-ke ū kúi-ê-á khah ū éng-hióng-la̍t ê chng-bîn hō-chò tōa--ê), thong-siông su-iàu thó-lūn chin kú chiah ū-hoat-tō· ta̍t-sêng kiōng-sek (chháu-kin-sèng ê bîn-chú-chú-gī). Chit khoán chèng-tī bûn-hòa kàu-taⁿ iáu tī--teh.

Tī 46,000 nî chêng khai-sí ū lâng lī-khui A-chiu tāi-lio̍k keng-kòe Ìn-nî kûn-tó lâi kàu New Guinea (tong-sî hām Australia kāng 1 tè tāi-lio̍k).

Lâm-tó-lâng tī 3,600 nî chêng si̍t-bîn New Guinea tang-lâm, pak, kap sai ê iân-hái tē-tài, í-ki̍p sai, pak, tang ê chi̍t-kóa-á hái-tó. Hiah-ê tē-khu hām Tang-lâm-a pô-chhî siang-gia̍p koan-hē. Sīm-chí ū Tiong-kok hûi-á keng-kòe Tang-lâm-a ūn kàu New Guinea.

Portugal-chek ê kiâⁿ-chûn-lâng tī 1526 nî khoàⁿ-tio̍h New Guinea. Hái-hōaⁿ kē-tē-ūi-á chū hit-chūn khai-sí ū Au-chiu-lâng kàu-ūi pài-hóng. Lōe-tē ê koân-tē tē-khu in-ūi kau-thong bô lī-piān, chin oh ji̍p-soaⁿ, Au-chiu-lâng lia̍h-chún bô tòa lâng. It-ti̍t kàu 1930 nî-tāi chiah ū gōa-lâng sái hui-hêng-ki poe kòe lōe-tē, hit-sî chiah hoat-kak ko-tē tang-sî-á tòa kúi-nā-pah-bān lâng.

Kē-tē-kok tī 1828 nî seng-bêng hōaⁿ sai-pòaⁿ-pêng. Tek-kok kap Liân-ha̍p Ông-kok tī 1884 nî hun-koah tang-pòaⁿ-pêng, che āu--lâi sio̍k-î Australia-kok koán-hat. Kàu-kah 1960 nî kui-ê New Guinea (pau-koah lōe-tē) lóng sī Au-chiu kok-ka teh hōaⁿ. Chóng--sī New Guinea ê Au-chiu-lâng jîn-kháu chêng-kàu-taⁿ lóng bô goân-chū-bîn chē. Tī 1880 nî-tāi chìn-chêng, ē-sái kóng só·-ū ê Au-chiu si̍t-bîn kè-e̍k lóng in-ūi jia̍t-tài thoân-jiám-pēⁿ choâⁿ-á sit-pāi. Hiah-ê pēⁿ pau-koah malaria, koaⁿ-iām. (Koân-tē bô malaria, m̄-koh Au-chiu-lâng kàu 1930 nî-tāi chiah kàu-ūi.)

New Guinea-lâng pún-sin mā bô chhiūⁿ Australia goân-chū-bîn (hām in kāng chó·-sian) siū Kū Tāi-lio̍k thoân-jiám-pēⁿ éng-hióng hiah siong-tiōng. Che kiám-chhái sī in-ūi Au-chiu-lâng bōe kàu-ūi chìn-chêng, New Guinea tō í-keng hām A-chiu ū tn̂g-kî chiap-chhiok ê keng-giām, chāi-tē jîn-kháu ū kú-tn̂g ê sî-kan (3,500 nî) thang lia̍p-chek té-khòng-la̍t. Koh, kàu-kah Au-chiu-lâng si̍t-bîn sêng-kong, hiān-tāi kong-kiōng oē-seng ki-su̍t í-keng pí éng-kòe-á ke chin hoat-ta̍t. Au-chiu tián-hêng ê kok-bu̍t (be̍h-á) kap cheng-seⁿ-á (gû, iûⁿ) bô hoat-tō· sek-èng New Guinea ê khoân-kéng. Kàu-taⁿ New Guinea ê lông-gia̍p chú-iàu iá-sī iōng kó·-chá thoân--lo̍h-lâi ê jia̍t-tài chèng-choh ki-su̍t.

Tang-pêng tī 1960 nî-tāi tùi Australia to̍k-li̍p chhut-khì. Ìn-nî thoat-lî Kē-tē-kok thóng-tī bô jōa kú tō sūn-sè khì chiàm New Guinea sai-pêng, hō-miâ chò Irian Jaya-séng. Che ē-sái kóng sī Lâm-tó-bîn-cho̍k chiap-sòa ǹg tang khok-chhiong ê 1-ê lē.

Gí-giân chin chē, 1,000 chióng chó-iū, kî-tiong poàⁿ-sò· jîn-kháu bô kàu 500 lâng. Iân-hái ê chi̍t-kóa-á gí-giân lām-tio̍h Lâm-tó-gí-hē ê sêng-hūn.




#Article 303: Bô-kok-kài I-seng (141 words)


Bô-kok-kài I-seng (Hoat-gí: Médecins sans frontières) sī 1-ê hui-chèng-hú kok-chè cho͘-chit, tī 1971 nî iû 1 tīn Hoat-kok i-seng chhòng-pān, bo̍k-te̍k sī beh tiàm sè-kài kok-tē thê-kiong kín-kip kap tn̂g-kî ê i-liâu ho̍k-bū. Bô-kok-kài I-seng jīn-ûi ta̍k-ê lâng to ū siū i-liâu ho̍k-bū ê koân-lī, koh chit-ê su-iàu pí kok-kài khah iàu-kín. In 1999 nî siū-pan Nobel Hô-pêng Chióng.

In bo̍k-chêng tī 80-gōa-kok oa̍h-tāng, te̍k-pia̍t sī sàn-chhiah a̍h-sī chiàn-loān ê kok-ka kap tē-khu. Bô-kok-kài I-seng chin chia̍p thè bô koaⁿ-hong siaⁿ-im ê siā-lí tiàm kok-chè bú-tâi chhut-siaⁿ.

Tī 2004 nî 6 goe̍h 2 hoat-seng 5-ê kang-chok-chiá tī Afghanistan siū-hāi ê sū-kiāⁿ. Bô-kok-kài I-seng choâⁿ-á thòe-chhut hit kok. In khòng-gī Taliban thiau-kang kéng kiù-chè jîn-oân chò bo̍k-phiau, siâng-sî mā phoe-phêng Bí-kok chhōa--ê bêng-kun lī-iōng jîn-tō kiù-chè ê miâ-gī pau-chong in ê kun-sū chèng-tī iá-sim, tì-tio̍h chiàⁿ-káng ê kiù-chè thoân-thé pháiⁿ chò tāi-chì.




#Article 304: Chū-jiân (198 words)


Kóng-gī lâi kóng, chū-jiân sī ú-tiū ê choân-pō·, sī bu̍t-chit sè-kài ê it-chhè, pau-koah só·-ū ê mi̍h kap lêng-goân. Chū-jiân ê tēng-gī tòe sî-tāi teh piàn, jī-chhiáⁿ chhiâng-chāi hō· lâng the̍h lâi hām kî-thaⁿ ê kài-liām sio pí-phēng, khó-pí kóng jîn-ûi, chhiau-chū-jiân. 1 chióng khah e̍h ê tēng-gī chiong lâng ê chò-ûi (jîn-ûi) pâi-tû tī chū-jiân í-gōa, he̍k-chiá kóng lâng pēng m̄-sī chū-jiân-kài ê 1 hūn-chú. Lâng iōng kho-ki chè-chō a̍h-sī kái-piàn--kòe ê mi̍h (chhin-chhiūⁿ si̍t-phín) tiāⁿ-tiāⁿ hō· lâng kóng sī jîn-chō--ê, m̄-sī thian-jiân--ê. Chit-khóan pí-tùi tit-tio̍h ê tēng-gī to-siáu ū tō-tek-siōng ê ì-gī, pí-lūn kóng chū-jiân--ê tiāⁿ-tio̍h sī hó, tio̍h sūn-kî-chū-jiân.

Chū-jiân chit-ê koan-liām mā iōng tī biô-siá tōng-bu̍t, mi̍h-kiāⁿ ê hêng-ûi chit hong-bīn. 1 ê tōng-bu̍t ê hêng-ûi nā bô ûi-hoán i ê pún-sèng, chit khoán hêng-ûi tō ū lâng hō-chò sī chū-jiân--ê. Koh, 1-ê hòa-ha̍k goân-sò· nā-chún seⁿ-sêng chûn-chāi tī sè-kan, tō ē-sái hō-chò chū-jiân--ê; nā kan-taⁿ si̍t-giām-sek lāi ū tè chhōe, tō hō-chò jîn-chō--ê.

Bu̍t-chit sè-kài (chū-jiân-kài) sī chū-jiân kho-ha̍k gián-kiù ê tùi-siōng. Che pau-koah ú-tiū-ha̍k kàu bî-lia̍p-á bu̍t-lí-ha̍k. Seng-bu̍t-ha̍k, seng-thài-ha̍k téng-téng tùi bu̍t-chit ê kak-tō· gián-kiù sèⁿ-miā ê it-chhè, pau-koah jîn-lūi. Kî-thaⁿ ê ha̍k-būn gián-kiù chū-jiân chu-goân kap chū-jiân sū-kiāⁿ (khì-siōng-ha̍k, tē-lí-ha̍k téng-téng).




#Article 305: Cook Kûn-tó (138 words)


Cook Kûn-tó (Cook Kûn-tó ê Māori-gí: Kūki 'Āirani), tī lâm Thài-pêng-iûⁿ ê 1-ê New Zealand i-lāi-tē. 1965 nî 8 goe̍h 4 hō khai-sí si̍t-si chū-tī. Hām New Zealand chi-kan ū chū-iû kiat-ha̍p ê chèng-tī koan-hē.

Cook Kûn-tó chi-kan hn̄g-kīn siāng chē chha 1400 km. Chit 15 ê tó pun-chò lâm-pak 2 cho͘. Lâm hit cho͘ pau-koah Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Palmerston, Rarotonga, Takutea téng 9-ê tó. Kî-tiong Rarotonga, Mangaia, Mauke, Atiu, kap Mitiaro sī hóe-soaⁿ-tó. Chhun--ê hām pak hit cho͘ lóng-sī san-ô͘-tó. Pak ū Manihiki, Nassau, Penrhyn-tó (Tongareva, Mangarongaro), Pukapuka, Rakahanga, Suwarrow (Suvorov). (Ū bûn-hiàn chiong Palmerston kui pak hit cho͘.)

Polynesia-lâng ûi-chú. Kap New Zealand ê Maori-lâng gí-giân hiat-thóng te̍k-pia̍t chhin.

Lông-gia̍p, khin-kang-gia̍p, koan-kong-gia̍p. Khì Sin Jia̍t-lân-jia chò kang.

James Cook chûn-tiúⁿ tī 1773 nî, 1774 nî, kap 1777 nî bat pài-hóng chin chē tó.




#Article 306: Congo Bîn-chú Kiōng-hô-kok (122 words)


Congo Bîn-chú Kiōng-hô-Kok tī Hui-chiu tiong-pō·, keh-piah ê Congo Kiōng-hô-kok sī lēng-gōa 1 kok. Kî-thaⁿ ê keh-piah kok pau-koah Tiong-hui Kiōng-hô-kok, Sudan, Uganda, Rwanda, Burundi, Tanzania, Zambia, Angola. Thàng Guinea-oan.

Kun-kù khó-kó͘ hoat-hiān, kin-á-ji̍t ê Congo Bîn-chú Kiōng-hô-kok (Congo BK) kok-lāi tī 80,000 nî-chêng chio̍h ū lâng khiā-khí. Bantu-lâng khó-lêng tī 5 sè-kí lâi kàu Hui-chiu Tiong-pō͘, liáu-āu koh hiòng lâm hoat-tián.

Pí-lī-sî-lâng tī 1870 nî-tāi kàu 1920 nî-tāi chiām-chiām khòng-ché liáu chit khu, i khai-sí ê léng-tō-chiá sī siū kok-ông Leopold 2-sè chàn-chō͘ thàm-hiám ê Henry Morton Stanley.

Siat si̍t-bîn-tē í-chêng ê Congo tang-pō͘ í-keng sī giâm-tiōng siū lia̍h lō͘-lē (slave raiding) oa̍h-tāng ê kiáu-jiáu, hit tong-sî keng-êng lō͘-lē bé-bē ê séng-lí-lâng chú-iàu sī A-lá-pek - Swahili lâng phì-jû Tippu Tip.




#Article 307: Ûn-ûn-á-piàn siông-thài (314 words)


Ûn-ûn-á-piàn siông-thài (Eng-gí: creeping normalcy) biô-siá piàn-hòa sok-tō· sô-sô, ū khí ū lo̍h, chìn-tō· khâm-khia̍t ê chhu-sè.  In-ūi piàn-hòa khoaⁿ-khoaⁿ-á-sī, koan-chha̍t-chiá khah oh hoat-kak tio̍h hiān-hóng si̍t-chāi teh piàn-hòa ê chhu-sè, lia̍h-chún kóng koân-koân-kē-kē ê piàn-hòa pêng-kin khí-lâi téng-î chêng-kah-taⁿ lóng tī--teh ê siông-thài.  Che ē-tit-thang biô-siá chē-chē siā-hōe he̍k-chiá chū-jiân-te̍k ê hiān-siōng, chhin-chhiūⁿ kóng khì-hāu piàn-hòa, khoân-kéng phò-hāi, seng-oa̍h phín-chit kàng-kē téng-téng.  Khó-pí kóng, choân-kiû khì-un hoán sio-lō chit-ê chhu-sè chin oh phòaⁿ-toān (kàu-taⁿ kho-ha̍k-kài í-gōa iû-goân ū cheng-gī), in-ūi bô-lūn sè-kài pêng-kin khì-un siáⁿ khoán hêng, khì-un sûi nî ū koân-kē ê chha-īⁿ, tùi lâng ê éng-hióng tòe teh hó-bái.  Ē-sái kóng tû-hui tn̂g-kî khioh chu-liāu hun-sek, bô khoàⁿ bē-chhut kui-ê hē-thóng ū ûn-ûn-á khah sio-lō ê chōng-hóng hoat-seng.

Kéng-koan bô-thâu-sîn-chèng (Eng-gí: landscape amnesia) sī siông-thài ûn-ûn-á-piàn ê 1-ê lē.  Che ì-sù kóng lâng bē-kì-leh sin-khu-piⁿ ê kéng-koan í-chá seⁿ-chò siáⁿ khoán, in-ūi khoân-kéng piàn-hòa ê sok-tō· bān.  Kú-kú pài-hóng 1-piàn ê gōa-tē-lâng khah ū hoat-tō· hoat-kak hiah-ê piàn-hòa.  Ha̍k-chiá Jared Diamond jīn-ûi che ē-tàng kái-seh choáⁿ-iūⁿ Rapa Nui-lâng hiah-ni̍h-á gōng, soah kā tó-siōng chòe-āu 1 châng chhiū-á chhò-chhò tiāu, chiong-kî-bóe ín-khí khoân-kéng chai-lān, tó-bîn lō·-bóe chôaⁿ-á iau-iau--sí.  I kái-seh kóng, chhiū-á-châng m̄-sī chò-1-pái kui-phiàn kā chhò tiāu, chhò-chhiū siâng-sî iū-koh ū sin châng puh--chhut-lâi, tì-sú kóng múi 1 iân ê lâng lia̍h-chún gán-chêng ê chhiū-á-nâ hām í-chá--ê pêⁿ-pêⁿ ām, sī siông-thài.  Kan-taⁿ siāng lāu ê sī-tōa ē-kì-leh gín-á sî-tāi ê chhiū-á pí hiān-chāi khah tōa-châng, sò·-liōng oân-ná khah chē.  Chit-ê chhu-sè sak kah chīn-pōng, chiong-kui-bóe kan-taⁿ chhun chiâu sè-châng ê iù-chhiū tī--teh.  Taⁿ in-ūi kàu kah hit-ê khám-chām hit khoán si̍t-bu̍t chá tio̍h bô keng-chè-siōng ê kè-ta̍t tī--teh, bô lâng ē siūⁿ tio̍h in tih-beh kā siāng bóe 1 châng chheng tiāu.  Diamond oân-ná jīn-ûi che pō·-hūn ē-tàng kái-seh choáⁿ-iūⁿ Ji̍t-pún Tokugawa Bō·-hú sî-tāi ê Chiong-kun si̍t-si chō-nâ chèng-chhek:  phò-hāi ê sok-tō· chiâⁿ kín, in khoàⁿ-ē-tio̍h būn-tê.

Bó-gí liû-sit oân-ná chhin-chhiūⁿ.




#Article 308: Kàu-hông Ioannes Paulus 2-sè (101 words)


Ioannes Paulus 2-sè (pún-miâ: ; ), 1978 nî chiū-jīm ê Lô-má Thian-chú-kàu kàu-hông. I sī 456 nî lâi thâu-1-ê m̄-sī Í-tāi-lī-lâng ê kàu-chong. I oân-ná sī tē-1-ê hōaⁿ chit ūi ê Pho-lân-lâng.

Ioannes Paulus 2-sè ki-pún-siōng sī 1-ê pó-siú-phài. I kian-chhî thoân-thóng ê Thian-chú-kàu kè-ta̍t-koan, pau-koah hoán-tùi the̍h gín-á, tông-sèng-ài, lî-iân, hoán-tùi iōng jîn-kang ê hoat-tō· pī-ūn, mā bô chàn-sêng cha-bó·-lâng chò sîn-hū (priest) a̍h-sī sîn-chit jîn-oân khì hōaⁿ chèng-tī chit-ūi. Siâng-sî i chàn-siaⁿ chi-chhî bîn-chú kap keng-chè kong-gī, hoán-tùi sí-hêng kap chiàn-cheng, mā phoe-phêng kiōng-sán-chú-gī kap chu-pún-chú-gī.

Ioannes Paulus 2-sè ê chêng-chi̍t-jīm sī Ioannes Paulus 1-sè, aū-chi̍t-jīm sī Benedictus 16-sè.




#Article 309: Ji̍t-pún náu-iām (630 words)


Ji̍t-pún náu-iām (Japanese encephalitis) sī 1-chióng thàu-kòe báng-á thoân-jiám ê pēⁿ-to̍k-sèng chi̍t-pēⁿ. I-ê pēⁿ-goân sī N̂g-pēⁿ-to̍k-kho (黃病毒科; Flaviviridae) ê Ji̍t-pún náu-iām pēⁿ-to̍k (Japanese encephalitis virus). I-ê pēⁿ-mûi sī khoân-bûn ka-báng (環紋家蚊; culex annulus) kap saⁿ-pan ka-báng (三斑家蚊 culex tritaeniorhynchus). 1924 nî i tī Ji̍t-pún po̍k-hoat tōa-liû-hêng, 1938 nî Ji̍t-pún ha̍k-chiá hoat-hiān i sī thàu-kòe báng-á lâi thoân-jiám, 1956 nî hoat-tián chhut bô-oa̍h-sèng ê e̍k-biâu (vaccine). I sī jîn-thek kiōng-tông thoân-jiám-pēⁿ ê 1-chióng, ē thoân-jiám ti-á, bé-á, gû-chiah, iûⁿ-á, káu-á, ke-á, chiáu-á, bi̍t-pô, chôa, kap chúi-ke.   

Ji̍t-pún náu-iām chú-iàu hoat-seng tī 10 hòe í-hā ê gín-á, m̄-koh 10 hòe í-siōng ê gín-á kap tōa-lâng mā-ē tio̍h--tio̍h. I-ê liû-hêng kùi-cheh í 5 go̍eh kàu 10 go̍eh ûi-chú, te̍k-pia̍t sī 6 go̍eh kàu 8 go̍eh, pēⁿ-lē ko-hong-kî kah lo̍h-hō· chham hong-thai mā-ū koan-hē.  

Ji̍t-pún náu-iām tī A-chiu chiok-chē kok-ka iáu-sī chiâⁿ giâm-tiōng ê liû-hêng-pēⁿ, in-ūi si-hêng ū-hông chù-siā Tâi-oân, Ji̍t-pún, kap Lâm-hân ê pēⁿ-lē í-keng kiám-chió chiok-chē, m̄-koh lîn-kīn ê chiok-chē kok-ka pau-koah Tiong-kok, Hui-lu̍t-pin, Ìn-nî, Má-lâi-se-a, Ìn-tō·, Nepal téng kok iáu-ū chiok-chē Ji̍t-pún náu-iām ê hoān-chiá, mā tiāⁿ-tiāⁿ ū liû-hêng ê hoat-seng. 

Kám-jiám Ji̍t-pún náu-iām āu, tāi-pō·-hūn ê lâng bô chèng-chōng, kheng-bî pēⁿ-lē thong-siông ē thâu-thiàⁿ, hoat-sio, he̍k-chiá bû-khún-sèng náu-mo̍·h-iām, náu-iām. Giâm-tiōng kám-jiám ê pēⁿ-lē ē thâu-thiàⁿ, hoat-koân-sio, áu-thò·, ì-sek bô·-hô·, thiu-chhoah, tiuh-kin, chêng-sû kek-tōng, hun-bê, téng-téng, ū-ê hoān-chiá ē-ū lô·-sîn-keng (顱神經) bôa-pì, ki-bah bô-la̍t, chìn-chùn (震顫), téng-téng sîn-keng-sèng āu-ûi-chèng.

Ji̍t-pún náu-iām bô te̍k-sû ê liâu-hoat, kan-taⁿ ē-tàng i-chiàu pēⁿ-chêng hō· hoān-chiá chi-chhî tiâu-hoat, ū-hông tiù-kin, chúi-chéng, thé-ūn siuⁿ-koân, khip-ji̍p-sèng hì-iām (吸入性肺炎), koh, î-chhî ho·-khip khì-thé kau-ōaⁿ (呼吸氣體交換), chúi-hun kap tiān-kái-chit (電解質) ê pêng-hêng, ham sim-hì tāi-sióng (心肺代償) chèng-siông.

Thun-iàn kap ho·-khip kong-lêng sit-tiâu, hun-pì-bu̍t gâu chō-sêng ho·-khip-tō chó·-sat, khó-lêng su-iàu chhah-khǹg khì-koán lāi-koán (氣管內管) he̍k-chiá khì-koán chhiat-khui-su̍t. Ho·-khip tiong-su chhim-hoān chō-sêng ho·-khip ki-bo̍h bâ-pì ê sî, tio̍h su-iàu jîn-kang ho·-khip-khì. 

Bô-kui-chek ê ho·-khip khó-lêng piáu-sī lô·-lāi-ap siuⁿ-koân, su-iàu kàng-kē lô·-lāi-ap, kái-siān náu-pō· hoeh-liû ap-le̍k, î-chhî chèng-siông hoeh-ap.

Tī kip-sèng kî-kan, ē-sái lī-iōng 1-ko̍ah io̍h-bu̍t khòng-chè tiuh-kin.

Eng-ióng kap chúi-hun ê pó·-chhiong. Phōng-kong nā siuⁿ-chiúⁿ, tio̍h ē-sái khó-lū khǹg tó-jiō-koán; chù-ì chúi-hun kám-ē siuⁿ-chē he̍k thoat-chúi; khǹg ūi-koán khah-hó ùi-si̍t. 

Sek-tòng ê khòng-seng-sò· si-ú ē-tit ū-hông sè-khún kám-jiám.

Pau-koah sim-lí tī-liâu, chit-gia̍p kap ho̍k-kiàn-sèng tī-liâu; chia̍p-kìⁿ ê āu-ûi-chèng pau-koah sîn-keng āu-ûi-chèng, chêng-sû kap kò-séng ê kái-piàn, ūn-tōng kap gí-giân chiòng-gāi téng-téng lóng su-iàu ho̍k-kiàn tī-liâu.

Tī lâng ê ū-hông chhò·-si, siāng-tiōng-iàu--ê tio̍h-sī ū-hông chù-siā. Tī Tâi-oân, Ji̍t-pún náu-iām e̍k-biâu sī siông-kui ê ū-hông-chiap-chèng, móa 15 koh-goe̍h ê iù-jî  tī ta̍k-nî ê 3--goe̍h khai-sí tē-1-pái ê chiap-chèng, keh  2-lé-pài chù tē-2-pái, keh-tang koh chù tē-3-pái, kok-sió 1-nî-á koh-chài tui-ka 1-pái, í-āu khòaⁿ liû-hêng ê chêng-hêng chò pì-iàu ê tui-ka chiap-chèng. Kok-tē-khu ōe-seng-só· kap kong-su-li̍p pēⁿ-iⁿ lóng ē-sái chiap-siū chiap-chèng.

Ka-kiông khoân-khéng khòng-chè, kiám-chió pēⁿ-mûi-báng, tiāⁿ-tiāⁿ chheng-lí chúi-kau, phiah-bián sí-chúi chò-sêng báng-thâng chu-seng; ka-chng se-mn̂g kap se-thang, tī ti-tiâu hiân-kà lia̍h-báng-á-teng; hòa-ha̍k hông-tī-hoat, ia̍h-tio̍h-sī sat-thâng-chē ê sú-iōng. 

Lī-iōng chū-jiân-kài pêng-hêng goân-chek, hó-pí-kóng pó·-si̍t-sèng hî-lūi, in-ūi pēⁿ-mûi báng-thâng kah-ì tòa-tī chúi-chhân, chúi-kau, ē-sái lī-iōng sek-ha̍p chia-ê chúi-e̍k ê hî-lūi lâi pó·-si̍t báng-á ê iù-thâng. Lēng-gōa, ti-tu, sān-thâng-á mā-ē chia̍h báng-á.

Giâm-tiōng kám-jiám ê Ji̍t-pún náu-iām pēⁿ-hoān ū 5%-25% ē sí-bông, choa̍t tāi-to-sò· ê sí-bông àn-lē hoat-seng tī hoat-pēⁿ āu 5 ji̍t chi-lāi. Chûn-oa̍h ê pēⁿ-hoān tāi-to tī 1 lé-pài āu lâi thè-sio, m̄-koh ūn-tōng kap tì-lêng ê thè-hòa khó-lêng āi kúi-nā kó·-goe̍h kàu kúi-nā nî chiah ē-tàng hui-ho̍k chèng-siông, 20%-30% ē lâu-hā éng-kiú āu-ûi-chèng.

Pēⁿ-hoān ê ū-hiō kah i-ê nî-kí chiâⁿ-ū koan-hē, it-poaⁿ lâi-kóng, nî-iù kap nî-lāu chiá sí-bông kap ū āu-ûi-chèng ê pí-lē khah-koân. 1-pòaⁿ kàu 3-hun-chi-1 ê chûn-oa̍h-chiá tī kúi-koh-goe̍h kàu 1-nî lāi ē chhut-hiān pòaⁿ-sūi, kha-chhiú bô-la̍t, thiu-chhoah, kha-pō· bē-ún, téng-téng hiān-siōng. Chhiau-kòe 1-pòaⁿ ê chûn-oa̍h gín-á, tī hoat-pēⁿ 1-nî āu iáu-ū náu-pho ī-siông ê chêng-hêng. 4-hun-chi-3 ê chûn-oa̍h-chiá, tī hoat-pēⁿ 5-nî āu iáu-ū hêng-ûi he̍k cheng-sîn chōng-thāi hong-bīn ê ī-siông chêng-hêng.




#Article 310: Newton ê iô-kô (102 words)


Newton ê iô-kô sī 1 khoán kàu-io̍k sèng-chit ê chhit-thô-mi̍h, kà lâng kó·-tián bu̍t-lí-ha̍k ê ūn-tōng kap lêng-goân ê pó-chûn tēng-lu̍t (siú-hêng-tēng-lu̍t).  Siāng tián-hêng ê siat-kè ū 5-cho· hàiⁿ-á, múi-1-ê hàiⁿ-á ū 2 tiâu pêⁿ tn̂g ê iù soh-á pa̍k chò V-hêng, ē-kha tiàu 1 lia̍p thih kiû, 5 lia̍p thih kiû tú-tú pâi 1 pâi.  Chí-iàu ni gōa-kháu ê 1~2 lia̍p kiû, pàng tiāu liáu-āu 5 lia̍p kiû tō ē tī kāng 1-ê pêng-bīn sio-khok put-chí-á kú.

Newton ê iô-kô chū 1970 nî-tāi khai-sí sî-kiâⁿ--khí-lâi, chin chē lâng kā chhāi tòa toh-á-téng khòaⁿ chhù-bī.  Siat-kè mā ke chin chē khoán-sek chhut-lâi.




#Article 311: Sí-hêng (239 words)


Sí-hêng, jîn-kan siāng kó·-ló ê hêng-ho̍at chi-it. Ū kôan tāng-hêng(Hàn-jī:動刑) ê lâng, àn-chiàu hoat-lu̍t ê hí-khó, chip-hêng hoat-lu̍t ê kui-tēng, thèng-hó kiat-sok 1-ê hōan-lâng ê sèⁿ-miā, tong-jiân chit-ê hōan-lâng tiāⁿ-tio̍h sī í-keng hōan liáu giām-tiōng ê chōe-hēng (chōe-hêng). Kàu-taⁿ, sè-kan lâng tùi-thāi giâm-tiōng chōe-hêng ê tēng-gī, khòaⁿ-hoat bô-it-tēng siô-siâng, iā-to̍h-sī kóng koh chûn-chāi cheng-gī. Put-jî-kò, tùi hiah-ê kàu-taⁿ iáu-koh pó-liû sí-hêng ê kok-ka lâi-kóng, thâi-lâng—chiá pôe lâng sèⁿ-miā chit-tiâu kui-lu̍t it-kòan sī si̍t-si sí-hêng ê 1-ê kài ki-pún ê tiâu-kiāⁿ.

Ùi nô·-lē siā-hōe khai-sí to̍h ū sí-hêng, kàu-taⁿ, ū bōe-chió kok-ka iu-gôan pó-liû chit-hāng hêng-hoat, pí-lūn-kóng Bí-kok, Ji̍t-pún, Sin-ka-pho chit-khóan ê hoat-ta̍t kok-ka, í-ki̍p chi̍t-kóa-á siā-hōe chú-gī kok-ka hām I-su-lân kok-ka. Che í-gōa, tōa-to-sò· ê hoat-tián-tiōng kok-ka lóng-ū sí-hêng. Put-jî-kò, Au-chiu kok-ka thàu-té í-keng hòe-tû sí-hêng, gôan-in û 2 hong-bīn, tē-it sī chong-kàu sìn-gióng ê éng-hiáng, àn-chiàu Kū-iok Sèng-keng ê kóng-hoat, it-chhè hōan-chōe ê lâng lóng-ū kái-kò chū-sin ê ki-hōe, bô èng-kai iōng sí-hêng lâi kiat-sok in ê sìⁿ-miā; tē-jī chióng gôan-in thiaⁿ-kóng sī kah “bîn-chú chè-tō·, hoat-chè kiàn-siat, í-ki̍p jîn-tō chú-gī ê hoat-tián” ū koan-hē.

Hông phòaⁿ sí-hêng ê hōan-lâng, thàu-té hō·-chòe sí-lâng-hōan a̍h-sī phah-chhèng-phoe. Leh-beh tāng-hêng chìn-chêng, thàu-té lóng-ē hông ah-khì 1-keng te̍k-sû ê kaⁿ-lô tan-to̍k koaiⁿ 1-chām. Kàu kah chit-khóan ê khám-chām, su-hoat ki-koan beh chò ê khang-khòe sī siu-chi̍p chèng-kù, chún-pī tāng-hêng, iah hōan-lâng mā thèng-hó thê-chhut chòe-āu ê siōng-sò·.

Lâi khòaⁿ Kok-chè Te̍k-sià Cho·-chit kah kî-thaⁿ iú-koan hong-bīn ê thong-kè chu-liāu:

Lēng-gōa, kun-kù thóng-kè:




#Article 312: Kok-chè Im-phiau (458 words)


Kok-chè Im-phiau (Eng-gí: International Phonetic Alphabet, kán-chheng IPA), sī chi̍t-thò gú-im hû-hō hē-thóng, sī gí-giân ha̍k-chiá iōng-lâi chù-bêng (kì-lio̍k) jîn-lūi siā-hōe kok-chióng chū-jiân gí-giân ê siaⁿ-im (im-sò·, gí-im) ê phiau-chún hû-hō. Kok-chè Im-phiau sī chi̍t-thò thóng-it ê phiau-chún, i sú-iōng ê hû-hō tōa-to-sò· lâi-chū Lô-má jī-bú, chi̍t-pō·-hūn lâi-chū Hi-lia̍p jī-bú, lēng-gōa koh ū chi̍t-sió-pō·-hūn sī sio̍k-î sin hoat-bêng.

Kok-ché Im-phiau siōng chá sī chhut-hiān tī 1886 nî, nn̄g-nî āu, iā-to̍h-sī 1888 nî, thâu-chi̍t-pái chèng-sek hiàng sè-kài kong-pò·. Hit-chūn, ū chi̍t-ê miâ hō·-chòe Pó-ní-pa-se ê gí-giân ha̍k-ka, tòa-niá chi̍t-tīn lâi-chū Eng-kok kah Hoat-kok ê gí-giân kàu-su, tī Kok-chè Gú-im-ha̍k Ha̍k-hōe ê pāng-chān chi-ha, iōng nn̄g-nî ê sî-kan khai-hoat chhut Kok-chè Im-phiau le̍k-sú-siōng ê tē-it ê pán-pún. Kok-chè Im-phiau siōng chá sī kun-kù Su-ui-te̍k ê Lô-má jī-bô lâi pian-chè, put-jî-koh āu--lâi iū-koh siu-chèng kòe kúi-nā-pái. Chit-chūn teh sú-iōng ê Kok-chè Im-phau sī 1993 nî chè-tēng ê pán-pún, chit-ê pán-pún bat tī 1996 nî seng-kip kòe chi̍t-pái.

Tī IPA hē-thóng lāi-té, ū chōe-chōe kah Latin jī-bú sio-siâng ê chú-im, pí-lūn-kóng [p], [b], [t], [d], [k], [g], [m], [n], [f], [v], [s], [h], [z], [l], [w] téng-téng, thàu-té hō· Au-chiu tōa-to-sò· gí-giân khip-siu--khì, chiū iōng-hoat lâi-kóng, chhām Eng-gí bô-siáⁿ cheng-chha. Che í-gōa, IPA lāi-té ū chi̍t-kóa-á kah La-tin Jī-bú sio-siâng ê bú-im hû-hō, chhin-chhiūⁿ [a], [e], [i], [o], [u]... to̍h khah chiap-kūn Se-pan-gâ-gí a̍h-sī Gī-tāi-lī-gí.

Mā-ū chi̍t-kóa-á kah La-tin Jī-bú sio-kâng ê IPA hû-hō, hoat-im hām Eng-gí bô-siáⁿ kâng, pí-lūn-kóng [j], [r], [c], [y], chit-pō·-hūn hû-hō ê lâi-gôan khéng-tēng m̄-sī Eng-gí. Kí-lē lâi soeh-bêng:

IPA chú-iàu ê phiau-im gôan-chek sī chi̍t-ê hû-hō kan-na (ta) tāi-piáu chi̍t-ê im-sò·, i bô chhan-chhiūⁿ Eng-gí tang-tiong ê sh a̍h-sī th chit-khóan su-iàu iû nn̄g-ê chú-im ha̍p-chò-hóe chiah ē-tàng tāi-piáu chi̍t-ê im-sò· ê chêng-hêng. 

Tī IPA lāi-té, lán hoat-hiān kóng, ū-ê hû-hō hām La-tin Jī-bú chiok siâng--ê, chí-put-kò sī kò-pia̍t sò·-chāi sió-kóa-á ū piàn-hòa niâ. Kî-si̍t, chit-khóan ê hû-hō to̍h-sī ùi La-tin Jī-bú piàn--lâi-ê, in ê hoat-im mā hām gôan-té ê La-tin Jīn-bú chha-bô-chōe. Pí-lūn-kóng kńg-chi̍h-im [ɳ] kah chhí-gîn-im (齒齦音) [n], in ê siá-hoat kah hoat-im lóng chin chiap-kīn.

Tī IPA lāi-té, chhiâng-chāi khòaⁿ-tio̍h tī chi̍t-kóa-á jī-bú ê thâu-khak-téng, a̍h-sī ē-té, a̍h-sī piⁿ--thâu chù-bêng hun-im-hû. Pí-lūn-kóng [n̥], che sī leh piáu-sī chi̍t-ê bô-siaⁿ ê chú-im. Lēng-gōa, koh ū chi̍t-kóa te̍k-pia̍t ê hû-hō, sī leh hū-chek soeh-bêng chhiau-im-tōaⁿ ê gí-im te̍k-cheng (khó-pí-kóng tāng-im kah gí-tiāu). Chit-khóan--ê, chhin-chhiūⁿ [aː], piáu-sī bú-im [a] sī chi̍t-ê tn̂g bú-im.
 
Kok-chè Gú-im Ha̍k-hōe kiàn-gī lán teh sú-iōng IPA ê sî-chūn, siōng-hó ài iōng tiōng-koat-hō ([ ]) pau--khí-lâi. In-ūi che sī khan-sia̍p tio̍h gí-im phiau-sī ê thêng-tō·, iā-to̍h-sī chhiâng-chāi leh kóng--ê kóng-gī chóan-siá (broad transcription) kah hui-kóng-gī chóan-siá (narrow transcription) in nn̄g-hāng chi-kan ê chha-pia̍t. It-pōaⁿ lâi-kóng, kóng-gī chóan-siá ê kui-chek sī iōng siâ-sòaⁿ (/) lâi piáu-sī; hui-kóng-gī chóan-siá iōng tiong-koat-hō ([ ]) piáu-sī.




#Article 313: Hîm (266 words)


Hîm (Ursidae) sī tōa-hêng ê chhī-leng tōng-bu̍t, hun-lūi-ha̍k siōng sī Chia̍h-bah-ba̍k ē-té chi̍t kho.

Hîm it-poaⁿ sī ión-kiāⁿ tōa-chhāi, siong-tùi té kha. Sèng-pia̍t hun nn̄g hêng, kang hîm kha tōa-chiah, tōa-hêng ê bu̍t-chéng iû-kî ū chha. Tī lio̍k-tē siōng ê Chia̍h-bah-ba̍k tiong, hîm ê sin-thé siāng tāng, pì-jû chhiūⁿ Ursus arctos middendorffi chi̍t khoán chang-hîm chiū ē-tàng chhiau-kòe 750 kong-kin, ki-tiong kang--ê pêng-kin ū 480 kàu 533 kong-kin. Lēng-gōa mā ū kha sè-hêng ê bu̍t-chéng, pí-lūn kang Má-lâi-hîm thé-tang tāi-iok taⁿ ū 65 kong-kin.

Pe̍h-hîm he̍k-chiá chang-hîm ê thé-tn̂g ē-tàng tōa kàu 300 kong-hun, keng-kah koân-tō͘ ū 160 kong-hun. Hîm ê bóe í-keng thè-hòa, tn̂g-tō͘ tùi 3 kàu 22 kong-hun pu̍t téng. Hîm sī ēng kha-té lâi kiâⁿ-lō͘ (plantigrade), chi̍t tiám kap ēng kha-chiⁿ teh kiâⁿ ê kî-tha chia̍h-bah-ba̍k tōng-bu̍t bô-kâng. Hîm cháu ê sok-tō͘ pí káu-kho ia̍h niau-kho bān, chóng-sī ē-tàng ēng āu-kha khiā khah chāi.

Tōa-hūn hîm-lūi lóng seng-oa̍h tī Pak Poàn-kiû; lēng-gōa, tû-liáu chi̍t chéng, lóng seng-oa̍h tī A-chiu, Au-chiu kap Pak Bí-chiu. Î-it ê lē-gōa Ba̍k-kiàⁿ-hîm (Tremarctos ornatus) khiā-khí só͘-chāi sī Lâm Bí-chiu ê Andes tē-khu. Hui-chiu kòe-khì pat ū Atlas-hîm (Ursus arctos crowtheri) oa̍h-tāng, chóng-sī í-kēng tī 19 sè-kí sî bia̍t-choa̍t.
 
Hiān-sî hun-pò͘ hoān-ûi siāng tōa ê chi̍t lūi hîm sī chang-hîm, tùi Au-chiu, A-chiu kàu Pak Bí-chiu lóng ū oa̍h-tāng. Ki-tha koh ū Pak Bí-chiu ê Bí-chiu O͘-hîm kap Pak-kek tē-khu ê pe̍h-hîm. Chhun-loh ê chéng-lūi lóng tī A-chiu. Tû-liâu pe̍h-hîm, kî-tha hîm-lūi chú-iàu khiā tī chhim-nâ lāi.

A-chiu o͘-hîm kap pe̍h-hîm éng-kòe kui to̍k-li̍p ê sio̍k (Selenarctos kap Thalarctos).  Melursus kap Helarctos chit 2-ê sio̍k ū sî-chūn kui Ursus.




#Article 314: Seng-kiû Tāi-chiàn (163 words)


Seng-kiû Tāi-chiàn (Eng-gí: Star Wars; Tâi-oân Hôa-gí: 星球大戰) sī Bí-kok 1970 nî-tāi chhut-phín kàu taⁿ ê 1-ê kho-ha̍k hoàn-sióng sán-phín hē-lia̍t, pau-koah 6 chhut tiān-iáⁿ, kúi-nā-chhut tiān-sī iáⁿ-phìⁿ kap ang-á-tōng-oē, chē-chē pún siáu-soat kap ang-á-chheh, game kap kî-thaⁿ ê chhit-thô-mi̍h téng-téng. Tō-ián George Lucas sī lêng-hûn jîn-bu̍t.

Seng-kiû Tāi-chiàn chit-ê kò·-sióng tī 1970 nî-tāi chho·-kî puh-íⁿ. Thâu-1-chhut tiān-iáⁿ tī 1977 nî chiūⁿ-chhī, pún-té hō·-chò Seng-kiû Tāi-chiàn, āu--lâi ke tàu 1 kù Tē-4-chi̍p: Sin Hi-bāng (Episode IV: A New Hope). Chit-ê kio̍k-pún ê siáu-soat pán khah chá 1 nî chiūⁿ-chhī. Tē-6-chhut tiān-iáⁿ tī 2005 nî 5 goe̍h 19 chhut-phìⁿ, hō-miâ Tē-3-chi̍p: Sith Pò-oan-siû (Episode III: Revenge of the Sith).

Kò·-sū hoat-seng tī Kó·-chá kó·-chá, 1-ê hn̄g-hn̄g-hn̄g ê gîn-hô... Chit kù oē ta̍k phìⁿ to ū chhut-hiān, taⁿ ē-sái kóng pìⁿ-chiâⁿ Bí-kok tāi-chiòng bûn-hòa ê 1 pō·-hūn.

Seng-kiû Tāi-chiàn ê siáu-iú hèng chng chò kò·-sū lāi-bīn ê kha-siàu chū-hōe. In sí-tiong ê hêng-ûi pau-koah kui-tīn tiàm hì-īⁿ tán-thāi kúi-nā-lé-pài-āu chiah ē chhut-phìⁿ ê sin chhut-thâu.




#Article 315: Chóng-thóng (113 words)


Chóng-thóng (Eng-gí: President) sī kiōng-hô-kok kok-ka ê thâu-lâng, it-poaⁿ-tek lâi-kóng chóng-thóng sī soán-kí sán-seng--ê.

Tī chóng-thóng-chè ê kok-ka, chóng-thóng sī kok-ka ê thâu-lâng mā-sī chèng-hú ê chòe-ko léng-tō-jîn. 

Tī lōe-koh-chè ê kiōng-hô-kok, chóng-thóng sui-bóng sī kok-ka ê thâu-lâng, m̄-ko m̄-sī chèng-hú si̍t-chè ê léng-tō-jîn, ī hiáng-iú ê hêng-chèng-khoân chin-chió. Ū-ê kok-ka ê chóng-thóng sīm-chhiáⁿ oân-choân bō hêng-chèng-khoân, chí-sī chiâⁿ-chò 1-hāng mîa-gū nā-niā.

Ū 1 koá kok-ka, kā chit-ê chi̍t-ūi kiò chò kok-ka chú-sek.

Tû-liáu chóng-thóng í-goā, president tī í-chá ê Tiong-kok ū chin chē bô-kâng ê kóng-hoat, chhan-chhiūⁿ peh-lí-sí-thian-tek  (伯理璽天德 hôa. bólǐxǐtiāndé) téng-téng.

Tī hiān-tāi ê Ji̍t-pún kap Hân-kok, he̍k-chiá sī Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân, chóng-thóng hō chò tāi-thóng-léng (Daitôryô; Taet‘ongnyŏng; Hàn-jī: 大統領).




#Article 316: Be̍h-gê-thn̂g (125 words)


Be̍h-gê-thn̂g (maltose) sī 1-chióng siang-thn̂g (disaccharide), hē-thóng miâ (systematic name) kiò-chò 4-O-α-D-glucopyranosyl-D-glucopyranose, hun-chú-sek sī C12H22O11, sī 2-ê phô-tô-thn̂g hun-chú lâi cho·-sêng, chhut-hiān tī puh-gê ê be̍h-á, mā chûn-chāi tī tōng-bu̍t siau-hòa kàⁿ-sò· tùi thn̂g-lūi ê chok-iōng kòe-têng tiōng. 

Be̍h-gê-ko sī pe̍h-sek kiat-cheng bu̍t-chit, thn̂g-tō· kan-na chià-thn̂g ê 3-hūn-chi-1, ē iûⁿ-kái tī chúi--līn, sió-khóa-á iûⁿ-kái tī chiú-cheng. Thòaⁿ-chúi-hòa-ha̍p-bu̍t ê chia̍h-mi̍h tī hang-chhoe chè-choh kòe-têng tiōng, in-ūi thn̂g-lūi ê pō·-hūn hun-kái, ē chhut-hiān chió-liōng ê be̍h-gê-ko. Be̍h-gê-ko mā ē chhut-hiān tī be̍h-á-chiú ê liōng-chō kòe-têng tiōng, chiâⁿ-chò be̍h-á-chiú ê sêng-hūn.

Be̍h-gê-ko hō· lâng tòng-chò êng-ióng-che kap thn̂g lâi sú-iōng tī chiâⁿ-chē hong-bīn, hó-pí-kóng thn̂g-jiō-pēⁿ hoān-chiá tn̂g-á-gōa (parenteral) thn̂g-hūn ê pó·-chhiong, sè-khún pôe-ióng ê pôe-ióng-kài-chit, io̍h-bu̍t ê chè-chō, liōng-chiú (brewing) ê hoat-kàⁿ tiōng-kan-bu̍t, polysulfide ê ún-tēng-che, ... téng-téng.




#Article 317: Costa Rica (165 words)


Costa Rica (Ko-su-tah Lí-kah), chèng-sek hō Costa Rica Kiōng-hô-kok (Se-pan-gâ-gí: República de Costa Rica), sī Tiong Bí-chiu oá Thài-pêng-iûⁿ kap Carib-hái ê kok-ka. I pak-hong sī Nicaragua, tang-lâm-pêng sī Panama.

Sian Columbus sî-tāi (pre-Columbian era) ê Costa Rica sī le̍k-sú-ka só͘ kóng Tiong-kan Tē-khu (Intermediate Area), tiō sī Mesoamerica kap Andes bûn-hòa lóng ū éng-hióng ê só͘-chāi.

Tī Se-pan-gâ-gí, la costa rica sī hù-jū hái-kîⁿ ê ì-sù. Chiàu chi̍t kóa kóng-hoat chit-ê miâ tāi-seng sī Christopher Columbus kóng--ê, in tī 1502 nî kiâⁿ-chûn kòe Costa Rica tang hái-hōaⁿ khòaⁿ tio̍h chāi-tē ê lâng kòa kim-á. Gil González Dávila mā ū khó-lêng sī chit-ê miâ ê goân-thâu, i sī 1522 nî tī se-hái-hōaⁿ chiūⁿ-lio̍k, tú-tio̍h chāi-tê-lâng, tùi in hia tit tio̍h kim-á.

Se-pan-gâ sî-tāi tōa-pō͘-hūn sî-kan Costa Rica sī Guatemala Chóng Ka-pi-tan-kok (se. Capitanía General de Guatemala) ê siōng lâm-pêng séng-hūn, sǹg Sin Se-pan-gâ chi̍t pō͘-hūn. Hit-tang-chūn ê Costa Rica te̍k-pia̍t sàn-chia̍h, goân-in chi it sī siū Se-pan-gâ hoat-lu̍t kìm-chí kap hū-kīn ê Panama chò bō͘-e̍k.




#Article 318: Baker-tó (100 words)


Baker-tó (Eng-gí: Baker Island) sī tiàm-tī tiong Thài-pêng-iûⁿ, chhiah-tō khah pak--chi̍t-sut-á ê 1-ê khoân-chiau, iok-lio̍k tī Honolulu sai-lâm-hiòng 3100 km hn̄g ê só͘-chāi. Téng-koân bô tòa lâng. Bo̍k-chêng sī Bí-kok ê 1-tè bô-pian-ji̍p koh bōe-cho͘-chit léng-thó͘ (unorganized territory).

Baker-tó hiān-chú-sî sī 1-ê Kok-ka Iá-seng-bu̍t Siu-iông-khu, hō-chò Baker-tó Kok-ka Iá-seng-bu̍t Siu-iông-khu, hêng-chèng-siōng kui Bí-kok Hî kap Iá-seng-bu̍t Ho̍k-bū-chhù koán-lí. I ê hoān-ûi tû-liáu tó-siōng ê 1.64 km² í-gōa, iū-koh pau-koah iân-hái 123.45 km² ê hái-té-tē.

Bí-kok kin-kù kok-lāi ê Guano Islands Act (1856) tī 1857 nî niá chit-ê tó. Bí-kok kap Liân-ha̍p Ông-kok ê kong-si lo̍h-chhiú khai-hoat hiah-ê guano (chiáu-sái-pûi) chu-goân.




#Article 319: Howland-tó (132 words)


Howland-tó (Eng-gí: Howland Island) sī tiàm-tī tiong Thài-pêng-iûⁿ, chhiah-tō khah pak--chi̍t-sut-á ê 1-ê san-ô͘-tó, iok-lio̍k tī Honolulu sai-lâm-hiòng 3100 km hn̄g ê só͘-chāi. Téng-koân bô tòa lâng. Bo̍k-chêng sī Bí-kok ê 1-tè bô-pian-ji̍p (unincorporated) koh bōe-cho͘-chit léng-thó͘ (unorganized territory).

Howland-tó hiān-chú-sî sī 1-ê Kok-ka Iá-seng-bu̍t Siu-iông-khu, hō-chò Howland-tó Kok-ka Iá-seng-bu̍t Siu-iông-khu, hêng-chèng-siōng kui Bí-kok Hî kap Iá-seng-bu̍t Ho̍k-bū-chhù koán-lí. I ê hoān-ûi tû-liáu tó-siōng ê 1.84 km² í-gōa, iū-koh pau-koah iân-hái 129.80 km² ê hái-té-tē.

Tó-siōng ū Polynesia-lâng ê chi̍t-kóa-á kó͘-chek. Bí-kok kin-kù kok-lāi ê Guano Islands Act (1856) tī 1857 nî niá chit-ê tó. Bí-kok kap Liân-ha̍p Ông-kok ê kong-si lo̍h-chhiú khai-hoat hiah-ê guano (chiáu-sái-pûi) chu-goân.

Bí-kok cha-bó͘ hui-hêng-ki kà-sú-oân Amelia Earhart kap 1-ê Fred Noonan pún-té tī 1937 nî beh tùi Sin Guinea poe kàu chit-ê tó, chóng--sī lō͘-tiong sit-chong.




#Article 320: Hawaiʻi (271 words)


Hawaiʻi (Tâi-gú: Ha-oa-ih, Hā-ui-î [夏威夷], Tâⁿ-tó [檀島]; Eng-gí: Hawaii) sī Bí-kok î-it tiàm-tī Thài-pêng-iûⁿ ê chiu. Hawaiʻi sī 1 cho͘ hō-chò Hawaiʻi Kûn-tó ê kûn-tó.

Chiàu khó-kó͘ chèng-kù, tāi-iok kong-goân 300 nî ê sî-chūn, Hawaiʻi kûn-tó khai-sí ū lâng khiā-khí, in khó-lêng sī tùi Marquesas Kûn-tó chiân-óng ê Polynesia-lâng. Āu-lâi koh ū î-bîn tī 11 sè-kí tùi Raiatea kap Bora Bora kòe--khì.

Se-pan-gâ ê thàm-hiám-ka tāi-iok tī 16 sè-kí lâi kàu Hawaiʻi. 1778 nî Eng-kok ê James Cook sī siāng chá ū bûn-su kì-lio̍k kap Hawaiʻi chiap-chhio̍k ê Se-iuⁿ-lâng. 

Hawaiʻi sī Bí-kok ê chiu lāi-té, tû-liáu kiàn-kok 13 chiu í-gōa, 4-ê pat sī to̍k-li̍p kok-ka ê chiu chi it (lēng-gōa saⁿ ê sī Vermont, Texas, kap California), kî-tiong ka-ta Hawaiʻi kap Texas hit-chūn ū siū kok-chè gōa-kau siōng ê sêng-jīm. 

Hawaiʻi Ông-kok tī 1810 nî kàu 1893 nî kî-kan chūn-chāi, āu-bóe hō͘ Bí-kok kap Au-chiu ê lâng ián-tó, 1894 nî kàu 1898 nî kî-kan pat ū kiōng-hô-kok sêng-li̍p, koh tī 1898 nî 12 goe̍h 8 ji̍t piàn chò Bí-kok léng-thó͘.

Hawaiʻi tī 1959 nî 8 goe̍h 21 siat chò Bí-kok ê chi̍t chiu.

Hawaiʻi lia̍t-tó lóng-chóng pau-koah 19 ê tó kap khoân-chiau, thâu-bóe 2,400 km khoah.

Tang-lâm-pêng ê 8-ê tó sī tōa tó, tùi sai-pak kàu tang-lâm ê sūn-sī sī: Niʻihau, Kauaʻi, Oʻahu, Molokaʻi, Lānaʻi, Kahoʻolawe, Maui, kap Hawaiʻi-tó. Kî-tiong kan-taⁿ Kahoʻolawe bô tòa lâng.

Sai-pak Hawaiʻi Kûn-tó pau-koah 11-ê sió tó kap khoân-chiau: Kaʻula, Nihoa, Necker (Mokumanamana), Hoat-kok Frigate Shoals (Mokupāpapa), Gardner Pinnacles (Pūhāhonu), Maro Khoân-chiau (Nalukakala), Laysan (Kauō), Lisianski (Papaʻāpoho), Pearl kap Hermes Khoân-chiau (Holoikauaua), Midway (Pihemanu), Kure (Kānemilohaʻi). Kî-tiong Midway Khoân-chiau bô sio̍k-î Hawaiʻi-chiu koán-hat, iáu-sǹg-sī bô-pian-ji̍p léng-thó͘.




#Article 321: Gê-i-su (266 words)


Gê-i-su (dentist) sī i-su ê 1 chióng, chiàu-kò· lán ê chhùi-khiuⁿ kiān-khong būn-tê pau-koah chhùi-khí. Beh chò gê-i-su pit-su ài the̍h-tio̍h chèng-sek jīn-tēng ê khí-kho ha̍k-hāu ê ha̍k-ūi, koh thong-kòe kok-ka khó-chhì the̍h-tio̍h gê-i-su chip-chiàu, chiah ē-tàng chip-hêng khí-kho ê i-liâu hêng-ûi. 

Tâi-oân ê gê-i-su ióng-sêng kàu-io̍k sī tāi-ha̍k kàu-io̍k, kah i-su ióng-sêng kàu-io̍k hun-liû, siu-gia̍p 6 tang, kî-tiong soah-bóe 1 tang sī si̍t-si̍p, pī-gia̍p siū-ú gê-i ha̍k-sū ha̍k-ūi. Pī-gia̍p í-āu ài keng-kòe khó-chhì-īⁿ kok-ka choan-bûn ki-su̍t jîn-goân khó-chhì, hun-chò ki-chhó· kap lîm-chhn̂g 2 kai-tōaⁿ ê khó-chhì, khó-chhì ki̍p-keh chiah ē-tàng the̍h tio̍h gê-i-su chip-chiàu. Ki-chhó· khó-chhì ē-sái tī tāi-ha̍k tē-4 nî siu-oân ki-chhó· ha̍k-kho liáu-āu tāi-seng chham-ka. The̍h tio̍h gê-i-su chip-chiàu chiah ē-sái sin-chhéng chip-gia̍p chip-chiáu, khai-sí hêng-i. Tú pī-gia̍p kan-taⁿ ē-sái tī pēⁿ-īⁿ he̍k chín-só· ho̍k-bū, ho̍k-bū móa 2 tang chiah ē-sái to̍k-li̍p khai-gia̍p. Chip-gia̍p chip-chiáu 6 tang keng-ōaⁿ 1 pái, chit 6 tang lāi ài chiap-siū gê-i kè-sio̍k kàu-io̍k 180 ê ha̍k-hun chiah ē-sái--tit. 

Choân-kok ta̍k-tang chio-seng miâ-gia̍h 384 lâng, pit-gia̍p 300 kàu 360 gōa lâng.

Chu-liāu lâi-goân: 重修台灣省通志卷七政治志衛生篇（第一冊）, 白榮熙, Lâm-tâu-chhī, Tâi-oân-séng Bûn-hiàn-hōe.

Kin-kù Lâm-tiâu-sian sím-cha phêng-kè-īⁿ (審查評計院) 2005 nî 12 goe̍h chhe-peh só· kong-pò· ê chu-liāu, lóng-chóng ū 120 keng ê khí-kho pēⁿ-īⁿ, 12,483 keng khí-kho chín-só·; ū 11 keng tāi-ha̍k ū siat gê-i ha̍k-hē, ta̍k-tang chhut-gia̍p ê khí-kho ha̍k-seng tāi-iok 800 gōa miâ; si̍t-chè niá-ū chip-chiàu koh chip-gia̍p ê khí-kho-i chóng-sò· sī 16,150 miâ.

Tī Lâm-ti6au-sian, khí-kho pēⁿ-īⁿ kap khí-kho chín-só· êng-gia̍p sî-kan sī pài-1 kaù pài-5 ê 9-tiám kàu 18-tiám, pài-6 ê 9-tiàm kàu 16-tiám.

Chu-liāu lâi-goân : Tiong-hôa bîn-kok kháu-khiuⁿ si̍t-thé ha̍k-hōe ê newsletter tē-55 kî, p38-41, 2006 nî 




#Article 322: Chū-iû nńg-thé (441 words)


Chū-iû nńg-thé sī bô hān-chè lâng khì ēng, gián-kiù, siu-kái ê nńg-thé; mā bô hān-chè lâng khì kho͘ iah sī hun-sàng kái--koè ia̍h bô kái--koè ê pán-pún; nā chún ū hān-chè, mā sī ūi-tio̍h khak-pó siu--tio̍h ê lâng ū chìn-chêng kóng--ê chiah-ê koân-lī. Beh ta̍t kàu chit ê bo̍k-tek, thêng-sek ê keh-sek mā ài hō͘ lâng tha̍k ū (Goân-bé). Goân-bé it-poaⁿ ē kah 1 hūn nńg-thé siū-koân (soeh-bêng tù-chok-koân só͘-iú-jîn khai-hòng ê koân-lī, tī chia tō sī chū-iû nńg-thé siū-koân); lēng-goā ū-ê nńg-thé sī ti̍t-chiap khǹg khì kong-iú léng-he̍k (public domain), án-ne sú-iōng-chiá tō ē chū-tōng tit tio̍h chiah-ê koân-lī.

Chū-iû nńg-thé kap bián-hùi nńg-thé (freeware) bô sio-siâng. Bián-hùi nńg-thé sī ē-tàng bô-liāu súi-iōng ê su-iú nńg-thé (proprietary software), m̄-koh bē-taǹg kā gián-kiù, siu-kái iah hun-sàng.

Chū-iû nńg-thé kap khai-hòng goân-bé nńg-thé (open-source software, OSS) beh oá beh oá, m̄-koh iáu sī ū koá cheng-chha. Chū-iû nńg-thé iū-koh hō chò chū-iû khai-hòng goân-bé nńg-thé (free and open-source software, FOSS), nńg-thé chū-iû (software libre), iah sī chū-iû chū-iû khai-hòng goân-bé nńg-thé (free, libre and open-source software, FLOSS).

Chū-iû nńg-thé ē-tàng chū-iû hun-sàng, it-poaⁿ beh the̍h--tio̍h ê sêng-pún lóng chin kē. Chū-iû nńg-thé ê êng-ūn bô͘-sek sù-siông sī khò thê-kiong ho̍k-bū, chhin-chhiūⁿ chi-oān, hùn-liān, kheh-chè-hoà, chéng-ha̍p, iah sī giām-chèng. Ah nā hui-chū-iû nńg-thé ê êng-ūn bô͘-sek tō chha khah chē, chhiūⁿ kóng sú-iōng-chiá tiāⁿ-tio̍h ài bé 1 hūn siū-koân chiah ē-tàng ha̍p-hoat lâi sú-iōng 1 thò nńg-thé.

Chū-iû nńg-thé ūn-tōng tī 1983 nî khí-pōng, ǹg-bāng beh hō͘ tián-náu sú-iōng-chiá ū chiah-ê chū-iû. Ah nā bô thê-kiong chiah-ê chū-iû ê nńg-thé tō hō chò su-iú nńg-thé (proprietary software) iah sī hui-chū-iû nńg-thé (non-free software).

Tī 50 nî-tāi, 60 nî-tāi, 70 nî-tāi, chû-iû sú-iōng chū-iû nńg-thé sī chin pêng-siông ê tāi-chì. Bîn-chiòng kap ngī-thé chè-chō-siong kiōng-tông hun-hióng nńg-thé. Nńg-thé hō͘ bîn-chiòng ê tiān-náu hó ēng, chè-chō-siong mā hoaⁿ-hí chia ê nńg-thé hō͘ in ê sán-phín koh khah choē iōng-tô͘. 70 nî-tāi kàu 80 nî-tāi chho͘-kî, in-ūi nńg-thé ê ūn-iōng jú lâi jú ho̍k-tsa̍p, sán-gia̍p kài sú-iōng tù-chok-koân-hoat lâi pó-hō͘ in ê tâu-chu. Lēng-goā in iā khai-sí ēng ki-su̍t-sèng ê pō͘-sò͘ (chhin-chhiūⁿ kan-taⁿ kong-pò͘ jī-chìn-ūi pán, binary copies) hō͘ bîn-chiòng boē-tàng gián-kiù kap siu-kái nńg-thé.

Richard Stallman phah-piàⁿ kúi-nā nî siūⁿ beh kái-piàn tiān-náu kang-gia̍p kap sú-iōng-chiá ê bûn-hoà, chò kah chin iàn-khì, lō͘-boé tī 1983 nî hoat-khí GNU kè-e̍k. 1984 nî chiaⁿ--goe̍h GNU chok-gia̍p hē-thóng khí-pōng, 1985 nî 10--goe̍h FSF (Free Software Foundation, Chū-iû Nńg-thé Ki-kim-hoē) sêng-li̍p. Stallman chhàng-siat chū-iû nńg-thé ê tēng-gī chham copyleft ê koan-liām, beh hō͘ chèng-lâng chai-iáⁿ in sī siat-kè lâi khak-pó sú-iōng nńg-thé ê chū-iû.

Chū-iû 1 kap 3 iau-kiû goân-má ài kong-khai, bô--chiá, bô hoat-tō͘ gián-kiù iah siu-kái nńg-thé.




#Article 323: Chhùi-khí ê piàn-sek (397 words)


Chhùi-khí ê piàn-sek (dental discoloration) ē-sái hun-chò gōa-pō·-sèng kap lāi-pō·-sèng 2-ê hong-bīn lâi-khòaⁿ. 

Gōa-pō·-sèng piàn-sek tiāⁿ-tiāⁿ sī kio̍k-pō·-sèng--ê, hoat-seng tī chhùi-khí gōa-khàu têng khí-iū-chit ê piáu-bīn. Khí-iū-chit piáu-bīn kim-ku̍t kim-ku̍t, chiok-chió mô·-kńg-khang, m̄-koh kú--á iah-sī ē ū 1-têng po̍h-po̍h--á ê sek-sò· tîm-chek tī piáu-bīn. Gōa-pō·-sèng piàn-sek ê lâi-goân ū ē-kha chit kúi-hāng.

Lāi-pō·-sèng piàn-sek hoat-seng tī khí-iū-chit he̍k khí-pún-chit lāi-té, tiāⁿ-tiāⁿ sī choân-bīn-sèng--ê, éng-hióng tio̍h kui-ê khí-lia̍t. Lāi-pō·-sèng piàn-sek sī chhùi-khí hoat-io̍k kòe-têng siū-tio̍h éng-hióng sò· ín-khí. I-ê goân-in ū :

Fluoride : chho·-kî sī pe̍h-sek ê pan-tiám he̍k tiâu-hûn, āu--lâi in-ūi gōa-lâi ní-sek pìⁿ-chiâⁿ chhián ka-pi-sek.

Tetracycline: Tetracycline chū 1948 nî khai-sí sú-iōng, tāi-iok tī 1950 nî-tāi āu-kî tio̍h hoat-hiān tùi chhùi-khí ū ní-sek ê chok-iōng, só·-í FDA chá--tio̍h kéng-kò, tû-hui cho̍ah-tùi pit-iàu, mài sú-iōng tī ū-sin ê hū-jîn-lâng kiau 8 hòe í-hā ê gín-á. Tetracycline ē kah kut-thâu kiau chhùi-khí ê calcium sêng-hūn kiat-ha̍p, tui-chek tī tng-teh kài-hòa ê só·-chāi, chō-sêng kut-thâu kiau chhùi-khí ê pìⁿ-sek. In-ūi chhùi-khí bô-siūⁿ kut-thâu ē tô-thoah kū--ê, ōaⁿ-chò sin--ê, chit-chióng ní-sek ē éng-oán lâu-tī chhùi-khí.
Tetracycline ní-sek chú-iàu hoat-seng tī chhùi-khí ê khí-pún-chit sêng-tióng-sòaⁿ (incremental line) só·-chāi, koh thàu-kòe sió-kóa-á thàu-bêng ê khí-iū-chit têng-hiān--chhut-lâi. In-ūi khí-iū-chit kap khí-pún-chit kâng-sî hoat-io̍k, kâng 1-pái ê tetracycline che-liōng ē tī chit 2 chióng cho·-chit lāi-té tîm-chek, ah m̄-koh khí-pun-chit ê tîm-chek pí khí-iū-chit khah-kôan 4 pōe, che-sī in-ūi khí-pún-chit ê hydroxyapatite chiⁿ-thé khah-sè, chóng-bīn-chek tio̍h pí khí-iū-chit ê hydroxyapatite chiⁿ-thé khah-tōa, só·-í khí-pún-chit khip-siu ê tetracycline tio̍h pí khí-iū-chit khah-chē. 
Tetracycline m̄-nā ē tī gín-á mā-ē tī tn̂g-kî sú-iōng ê tōa-lâng ê chhùi-khí chō-sêng pìⁿ-sek. Ū 1-ê case pò-kò sī, tn̂g-kî sú-iōng tetracycline tī-liâu thiâu-á-chí, chō-sêng chhùi-khí pìⁿ-sek ê lē. Che khó-lêng sī in-ūi khí-pún-chit ē it-ti̍t hêng-sêng (secondary dentin), tetracycline kah i kiat-ha̍p ê koan-hē.
Tetracycline ní-sek ê têng-tō· kap mô·-iūⁿ kiau chia̍h io̍h-á ê kî-kan tn̂g-té kap chhùi-khí ê hêng-sêng kai-tōaⁿ iú-koan, kiau ta̍k-pái ho̍k-iōng-liōng, ho̍k-iōng làng-phāng he̍k chóng ho̍k-iōng-liōng mā-ū koan-hē. Àn-chiàu ho̍k-iōng io̍h-bu̍t ê chióng-lūi, piàn-sek ki-pún-siōng ē-sái hun-chò ka-pi-sek hē-lia̍t kap phú-á-sek hē-lia̍t. Ah in-ūi gín-á sî-chūn, io̍h-bu̍t ho̍k-iōng sî-kan kap éng-kiú-khí khí-koan hêng-sêng ê só·-chāi ū koan-liân, ē-tit ùi éng-kiú-khí ê piǹ-sek hoān-ûi lâi thui-chhek sī tī kúi-hōe ho̍k-iōng só·-tì. Siù tetracycline ní-sek ê chhùi-khí khí-chho· sī n̂g-sek--ê, āu--lāi khì-hō· ji̍t-thâu-kng chiò--tio̍h chiah pìⁿ-chiâⁿ ka-pi-sek he̍k phú-á-sek, só·-í kiū-khí só·-chāi ê ní-sek tiāⁿ-tiāⁿ tn̂g-kî î-chhî n̂g-sek, ah thâu-chêng-khí ê ní-sek tio̍h chiâⁿ-chá pìⁿ-chiâⁿ ka-pi-sek he̍k phú-á-sek. 

 

  




#Article 324: Khu Biāu-chin (123 words)


Khu Biāu-chin (邱妙津) (1969 nî-1995 nî), Tâi-ôan Chiong-hòa-kōan lâng. Chhut-miâ ê cha-bó͘ tông-sèng-loân chhok-ka. I ê tù-chok éng-hióng Tâi-ôan ê tông-sèng-loân bûn-ha̍k chin-chhim. Khu Biāu-chin sī Pak-it-lú, Tâi-ôan Tāi-ha̍k sim-lí-hē pit-gia̍p. I bat tī Tiuⁿ lāu-su sim-lí hú-tō tiong-sim chò hú-tō-gôan, liáu-āu tī Sin-sin-bûn cha̍p-chì chò-kè kì-chiá. 1994 nî chhut-kok khì tha̍k Hoat-kok Paris Tē 8 Tāi-ha̍k ê tē-jī kai-tōan sim-lí-ha̍k-hē ê lîm-chhêng-cho·. Jiân-āu bat chóan ji̍p-khì lú-sèng-chú-gī gián-kiù-só͘.

Khu Biāu-chin sī chū-sat sí--ê. Koan-hē i ê chū-sat ū chin-chē chióng ê kóng-hoat. I kòe-sin hit-nî khak-tēng sī 1995 nî, m̄-koh ji̍t-kî bô khak-tēng, it-poaⁿ kóng sī tī 6 go̍eh 30 ji̍t. Chū-sat ê hong-hoat, tōa-pō͘-hūn ê chu-liāu kóng i sī iōng chúi-kó-to chhì heng-khám-á sí-bông, m̄-sī chia̍h-io̍h iā-sī thiàu-lâu.

Chhiáⁿ pó͘ siá




#Article 325: Tetracycline (556 words)


Tetracycline khòng-seng-sò·(Hôa-gí: 四環黴素) sī 1 cho· tī hòa-ha̍k-sèng hong-bīn siong-tong chiap-kīn ê khòng-seng-sò· (抗生素; antibiotic), ū chha-pu̍t-to kāng-khoán ê khoah-hāu-sèng tùi-khòng sè-khún hōan-ûi (Eng-gí: broad antibacterial spectrum), ē-tàng tùi-khòng chiâⁿ-chē chióng ê Gram (+) kap Gram(-) sè-khún, iah-koh ū spirochetes kap rickettsia téng-téng. Tetracycline khòng-seng-sò· ê choh-iōng hoat-tō· sī kan-jiáu sè-khún ê nn̄g-pe̍h-chit ê sán-seng. Tetracycline khòng-seng-sò· ū 200-gōa chióng, siāng-chia̍p khòaⁿ--kìⁿ-ê ū Tetracycline, Doxycycline, Minocycline téng-téng. 

Tetracycline khòng-seng-sò· kā sè-khún sè-pau ê ribosome ê 30S hi̍t pō·-hūn chiàm--khì, kan-jiáu polypeptide ê hô-sêng. 

Sè-khún sè-pau pìⁿ-sêng tùi tetracycline khòng-seng-sò· ū khòng-io̍h-sèng (resistant) siāng-bô ū 2-ê ki-chè: efflux kap ribosomal protection.

Tetracycline tiāⁿ-tiāⁿ iōng chia̍h--ê, m̄-koh ū-sî ē iōng chēng-be̍h chù-siā (intravenus) kap ki-ba̍h chù-siā (intramuscular) ê hong-sek. Ùi ūi-tn̂g kip-siu ê sok-tō· siong-tong ê kín, tān-sī ū chiâⁿ-tōa ê sò-liōng lâu-tī tn̂g-á lāi. Tetracycline nā kah gû-leng he̍k-chiá hâm-ū calcium, magnesium, he̍k aluminum ê chia̍h-mi̍h chò-hóe chia̍h, in-ūi in ē kah i kiat-ha̍p, kip-siu ê liōng ē kàng-kē. 

Goân-sú ê tetracycline khòng-seng-sò·, hó-pí-kóng tetracycline, chlortetracycline, kap oxytetracycline ta̍k-ê 6 tiám-cheng chia̍h 250 mg tio̍h ē-tàng î-chhî sek-tòng ê hoeh-tiong lông-tō·. In-ê pòaⁿ-seng-kî (half-life) sī 6-10 tiám-cheng; chia̍h liáu 2-4 tiám-cheng ta̍t-kàu siāng-koân ê hoeh-tiong lông-tō·; 9-12 tiám-cheng āu kàng-kē 1-pòaⁿ ê hoeh-tiong lông-tō·; 24 sió-sî āu hoeh-tiong lông-tō· tio̍h chiok-kē--á.
 
Demeclocycline kap methacycline pòaⁿ-seng-kî 16 tiám-cheng; ū-hāu ê hoeh-tiong lông-tō· ē-tit î-chhî kàu 24 sió-sî he̍k koh-khah kú.

Doxycycline kap minocycline pòaⁿ-seng-kî tāi-iok 16 kàu 18 tiám-cheng; kí-lē lâi kóng, doxycycline tē-1 pái chia̍h 200 mg, 2 tiám-cheng āu ta̍t-kàu siāng-koân ê hoeh-tiong lông-tō·, jiân-āu ta̍k-kang chia̍h 100 mg tio̍h ē-sái-tit.

Tetracycline khòng-seng-sò· ê chí-iông-sèng (脂溶性) chiâⁿ koân, chin iông-ì chìn-jip cerebrospinal fluid, náu cho·-chit, ba̍k-chiu cho·-chit, kap prostate gland. In-ūi kah calcium ê kiat-ha̍p, in lóng chi̍p-tiong tī ku̍t-thâu kap chhùi-khí khah-chē. 

Tetracycline khòng-seng-sò· ê pâi-sià sī keng-kòe jiō-sio̍h kap tāi-piān, chú-iàu sī thàu-kòe sīn-chōng (kidney). M̄-koh doxycycline kap minocycline sī thàu-kòe tāi-piān lâi pâi-sià.

Tetracycline khòng-seng-sò· ê kòe-bín-hoán-èng hán-tit tú--tio̍h, ah nā-sī tùi chit-ê hē-lia̍t kî-tiong 1 chióng kòe-bín, tio̍h ē-ū kau-chha-kòe-bín-hoán-èng  (cross-hypersensitivity). 
Koân chè-liōng ê tetracycline khòng-seng-sò· ū siong-hāi koaⁿ-chōng ê pò-kò. 

In-ūi i ē thong-kòe thai-pôaⁿ iân-tî thai-jî ê ku̍t-keh hoat-io̍k, khó-lêng kah thai-jî kî-hêng ū koan-hē, tī FDA ê hun-kip sī D-kip, bô kiàn-gī sú-iōng tī ū sin-ūn ê hū-jîn-lâng. In-ūi i tāi-pō·-hūn thàu-kòe sīn-chōng pâi-sià, ū sīn kong-lêng būn-tê ê lâng mài sú-iōng; minocycline kap doxycycline lī-gōa.
 
In-ūi tetracycline khòng-seng-sò· ek-chè tāi-to-sò· ê sè-khún, sú-iōng i lâi tī-liâu ē-tit tī chhùi-khiuⁿ, ē-tn̂g-tō (lower intestinal tract), kap in-tō só·-chāi (vaginal area) hoat-seng chèng-siông khún-lo̍h (normal flora) hō· tāi-liōng ê opportunistic organism chhú-tāi ê chhiau-kip kám-jiám chêng-hêng. Chhin-chhiūⁿ Candidiasis, 1-chióng liâm-mo̍h ê mûi-khún kám-jiám tio̍h ē hoat-seng tī chit-kóa-á só·-chāi.
 
Bô sek-tòng pó-chûn he̍k-chiá kòe-kî ê tetracycline ē hun-kái pìⁿ-chit, ē siong-hāi sīn-chōng.

Éng-kòe tetracycline hông tòng-chòe penicilline āu-piah ê tē-2 soán-tek (second-choice) khòng-seng-sò·, chiàng-sî í-keng m̄-sī, chiâⁿ-chió ū sú-iōng ê ki-hōe. Ū sî-chūn tetracycline go̍k-chhùi-chúi (mouthwash) ē sú-iōng tī giâm-tiōng ê recurrent aphthae, lichen planus, kap herpetic ulcer, lâi kiám-kheng khùi-iông só·-tī ê thiàⁿ. I-ê gôan-lí bô cheng-chhó, hāu-kó bô khak-tēng, khó-lêng kan-taⁿ sī tùi ī-hông koh-hoat-sèng (secondary) kám-jiám ū-hāu. Tetracycline bōe-sái sú-iōng chhiau-kòe liân-soah 3-kang, bô, ū candida albicans chiau-kip kám-jiám (superinfection) ê hûi-hiám. Kīn-lâi tetracycline khàng-seng-sò· pī sú-iōng tī khí-chiu-pēⁿ ê tī-liâu, chhái-iōng kio̍k-pō· hoat-tō· khǹg-tī khí-chiu tē-á (periodontal pocket) lāi-té, tòng-chòe chèng-kui ê ki-hâi-sèng tī-liâu ê hú-chō· tī-liâu.




#Article 326: Doxycycline (114 words)


Doxycycline sī tetracycline khòng-seng-sò· ê 1-chióng, siang-chāi hō· i-su khui chhù-hng lâi tī-liâu kám-jiám-pēⁿ kap thiāu-á-chí. I ia̍h ē-éng-chit tī-liâu pì-jiō-tō kám-jiám (urinary tract infection), khí-chiu-pēⁿ, kap kî-thaⁿ ê sè-khún kám-jiám hó-pí-kóng lîm-pēⁿ (gonorrhea) kiau chlamydia. Doxycycline mā hō·-lâng the̍h-lâi ī-hông Bacillus anthracis (anthrax) ê thoân-jiám. I mā ē-tàng tùi-khòng Yersinia pestis kap malaria. Doxycycline ū the̍h-lâi teh tī-liâu Lyme disease.

I-ê hòa-ha̍k-miâ kiò 
(4S,4aR,5S,5aR,6R,12aS)- Dimethylamino- 1,4,4a,5,5a,6,11,12a- octahydro- 3,5,10,12,12a- pentahydroxy- 6-methyl- 1,11-dioxo-2- naphthacencarboxamid

Tī khah-chió ê chè-liōng hā, doxycycline sī matrix metalloproteinase ê ek-chè-che (inhibitor), pī lī-iōng tī kok-chióng ê si̍t-giām hē-thóng. 
Doxycycline ê 1-ê hù-chok-iōng sī ín-khí photosensitive allergic reaction, pôe-hu chiò-tio̍h ji̍t-thâu ê chí-gōa-sòaⁿ ē khí rash, hó-pí chò sunbath ê sî.




#Article 327: Gû-chhia (243 words)


Gû-chhia sī iōng gû iah-sī chúi-gû chiâⁿ-chò tōng-le̍k ê kau-thong kang-kū.

Gû-chhia thèng-hó chài lâng kap chài hòe-bu̍t, tī lông-gia̍p siā-hōe te̍k-pia̍t tiōng-iàu.

Gû-chhia tī bô-kâng ê khoân-kéng oē hoat-tián bô-kâng ê hêng-thé. Chit-chióng nn̄g-lián--ê gû-chhia tī soaⁿ-lō͘ bô-pîⁿ ê lō͘-bīn bô-būn-tôe. Chài-tāng chiūⁿ-kiā, lán tī gû-chhia-pîⁿ ji̍h(chhi̍h) hō͘ gû-chhia-taⁿ tah gû-keng, hiàm-gû lâi tìⁿ, khah-kiā ê kiā to tìⁿ oē khiú. Chit-chióng gû-chhia tī chhia-pîⁿ thuh-koân, tháⁿ-koân hō͘ chhia-bé tah-toē, oē-tàng ti̍t-chiap ti chhia-táu lāi ê soa, han-chû téng-téng mi̍h-kiāⁿ, sià kah chheng-khì-lian-lian, m̄-bián chō͘-chhiú, m̄-bián chhia-téng chhia-kha put-thêng lâi peh-khí-peh-lo̍h. Tī chiok-sòe ê khong-kan tī chhia-pîⁿ thuh-koân, tháⁿ-koân hō͘ chhia-bé tah-toē, chhia-lián-á goân-tē tēng-tiám tńg-se̍h tō oē-tàng chò 360-tō͘ jīm-hô hong-hiòng ê tńg-se̍h u̍t-thâu. Che-sī kap sì-lián pîⁿ-lō͘ ēng-ê gû-chhia bô-kâng-ê só͘-chāi.

Boh chài mi̍h-kiāⁿ chêng-āu chhia-cha̍h ài chhēng tiàm khiā-thiāu lāi-toé. Chhia-khi̍t téng-koân thóng chhut-lâi hit-chat sī chún-pī boh ka-toā chhia-táu khong-kan koh ke chhēng chi̍t-phìⁿ chhia-pîn ēng--ê, ē-toé thóng chhut-lâi hit-chat sī hō͘ chhia-liāu-soh tiau mi̍h-kiāⁿ kò͘-tēng ēng--ê. Chhia-lián pau thih-phê. Chhia-sim boah tiám-á-ka, lâi pó-chhî chhia-lián kap chhia-sim chiap-chhiok hit-tah ê ku̍t-liu, phiah-bián chiap-chhiok hit-ūi in-ūi chài-tāng tńg-se̍h siuⁿ-kín--ê̂ boâ-sńg, u̍ih-khì.

Gû-chhia-taⁿ ài ke chi̍t-tîau khan-heng-soh lâi hō͘ chhia-taⁿ tah gû-keng. Chāi-goân-chá gû-chhia-taⁿ ham chhia-pîⁿ-thâu liân-chiap sī ēng moâ-soh lia̍h chi̍t-gê-kho͘, kho͘ choān hō͘-i chòe “8”-jī-hêng. “8”-jī-hêng ê moâ-soh chi̍t-pêng thò-ji̍p chhia-taⁿ, lēng-goā chi̍t-pêng thò-ji̍p chhia-pîⁿ-thâu. Chit-má ēng lô͘-si kap thih-kho͘, sī lēng-goā chi̍t-chióng kang-gē ki-su̍t kah tì-hūi.

Hiān-chú-sî gû-chhia mā-ū koan-kong ê lō·-iōng.

Siong-koan ê bûn-chiuⁿ: Thih-gû




#Article 328: A-má-káng (730 words)


A-má-káng (Hôa-gí: 汞齊; Eng-gí: amalgam) sī chúi-gîn (mercury) kap 1-kóa-á kî-thaⁿ kim-sio̍k ê ha̍p-kim (alloy). A-má-káng sī khí-kho thūn chiù-khang chiâⁿ phó·-phiàn ê châi-liāu chi-it, ū pah-gōa-tang ê le̍k-sú--á. Khí-kho teh iōng ê a-má-káng sī chúi-gîn kap gîn (silver), siah (tin), kiau tâng (copper) ê ha̍p-kim, ū-sî ē-koh ka-siōng kî-thaⁿ chió-liōng ê kim-sio̍k, hó-pí-sī sin (zinc), palladium, téng-téng. Tī-chia ài kiông-tiāu, a-má-káng kap a-má-káng a-lò·-ì (gîn-hún, amalgam alloy) sī bô-kâng ê; a-má-káng a-lò·-ì kap chúi-gîn keng-kòe hùn-ha̍p (amalgamation) chiah chiâⁿ-chòe a-má-káng. Só·-í lūn-chin-kóng thūn tī chhùi-khí--ê í-keng m̄-sī gîn-hún, sī gîn-hún kap chúi-gîn ê hùn-ha̍p-bu̍t kiò-chòe a-má-káng. Ē-kha khai-sí, sú-iōng khah chèng-khak ê a-má-káng lâi chhú-tāi it-poaⁿ bîn-chióng só·-kóng ê gîn-hún.

Tú hùn-ha̍p--chut-lâi ê a-má-káng sī nńg--ê, ū khó-sok-sèng (plasticity), chiâⁿ lī-piān lâi kā thūn--jip-khí chhia hó-sè ê chiù-khang. Kòe kúi hun-cheng āu i to̍h pìⁿ tēng, chiâⁿ-chòe a-má-káng ê thiⁿ-pó·-bu̍t. Chit-chióng a-má-káng thiⁿ-pó·-bu̍t in-ūi ū gîn-sek phú-á-sek ê gōa-koan, khah-bô hó-khòaⁿ, lóng hông sú-iōng tī āu-piah-khí, chiâⁿ hán-tit iōng-tī thâu-chêng-khí.    

Chú-iàu ê hòa-ha̍k sêng-hūn sī gîn kap siah, kî-thaⁿ iah ē-sái ka-ji̍p tâng, sin, kim, palladium, indium, kap chùi-gîn, m̄-koh bē-sái pí gîn kap siā ka--khí-lâi ê liōng khah-chē. 

Ka-ji̍p sin ē-sái pang-chàn a-má-káng a-lò·-ì ê seng-sán chè-chō. M̄-koh a-má-káng tī chhùi--nih thūn liáu, sin ē ín-khí thè-oàⁿ ê phòng-tiòng (delayed expansion). 

Ka-ji̍p tâng ē-sái cheng-ka a-má-káng tú-te̍k chhiūⁿ-sian ê lêng-le̍k.

Lathe-cut a-lò·-ì ê chè-chō hong-sek:

Îⁿ-kiû-hêng hún-lia̍p a-lò·-ì ê chè-chō hong-sek:

Khí-kho ê a-má-káng a-lò·-ì chú-sêng-hūn sī gîn kap siah. Chè-chō ê sî, siah só·-chiàm ê pí-lu̍t chiâⁿ tiōng-iàu, ài î-chhî tī 27% chó-iū, tī iûⁿ-ha̍p āu ta̍uh-ta̍uh-á kàng-un kàu 480℃ chi-hā, chiah-ē sán-seng Ag3Sn (γ phase), si̍t-bu̍t-siōng siah ê pí-lu̍t tī 26% kàu 30% hoān-ûi chi-lāi. Chhun--ê 73% chó-iū sī gîn, he̍k chú-iàu sī gîn koh ka-siōng chió-liōng ê kî-thaⁿ kim-sio̍k. 

Chhiau-kòe-chē he̍k siuⁿ-kòe-chió ê siah tùi lo̍h-bóe ê a-má-káng ê sèng-chit ū bô-hó ê éng-hióng. Siah ê pí-lu̍t chhiau-chhut hoān-ûi, Ag3Sn (γ phase) ê liōng ē kiám-chió, tì-sú a-má-káng ê sèng-chit piàn-bái.

Gîn nā chēng-ka, a-má-káng kiat-tēng (setting) ê sî-kan kiám-chió. Siah nā chēng-ka, a-má-káng ê kiông-tō· (strength) kiám-jio̍k, creeping chēng-ka.

Thiam-ka palladium ē-sái pang-chàn ki-hâi sèng-chit (mechanical properties) kap tú-te̍k seⁿ-sian (corrosion resistance).

A-má-káng a-lò·-ì the̍h-lâi kah chúi-gîn tâng-chê géng-bo̍ah kap hùn-ha̍p (amalgamation), chúi-gîn khai-sí kah a-lò·-ì hún-lia̍p piáu-bīn ê gîn kap siah khí hoán-èng sán-seng Ag2Hg3 (γ1 phase) kap Sn7-8Hg (γ2 phase). 

Chit-ê γ1 kap γ2 phase ê cheng-thé tng-teh hêng-sêng ê sî, a-má-káng sī siong-tùi nńg-joán, hó chiⁿ-ah kap tiau-khek. Soah--lo̍h-lâi a-má-káng ē pìⁿ tēng, bē-tàng koh chiⁿ-ah kap tiau-khek. Ùi géng-boa̍h kiat-sok kàu a-má-káng kiat-tēng, chit-toāⁿ sî-kan kiò-chò khang-khòe sî-kan (working time).

Ēng-lâi kah a-lò·-ì géng-boa̍h ê chúi-gîn bô-kàu-gia̍h, só·-í goân-té ê Ag3Sn (γ phase) iah-ū chhun. Chit-ê kē-tâng (low-copper) a-lò·-ì kap chúi-gîn hoán-èng ê kòe-têng ē-sái ēng ē-kha chit-ê hoán-èng-sek lâi piáu-sī:
 Ag3Sn (γ phase, chhiau-kòe-liōng) + Hg -- Ag2Hg3 (γ1 phase) + Sn7-8Hg (γ2 phase) + Ag3Sn (γ phase, bī-hoán-èng)
Tī hó-liáu-á chiⁿ-ah ê a-má-káng lāi-té, chú-iàu ê cheng-thé sī Ag2Hg3 (γ1 phase), chha-put-to chiàm thé-chek ê 54% chì 56%. γ kap γ2 phase hun-pia̍t chiàm 32% chì 35% kap 11% chì 13%.

Koân-tâng ê a-má-káng a-lò·-ì koh hun-chò hùn-ha̍p-hêng kap tan-it-cho·-sêng-hêng nn̄g-chióng. Hùn-ha̍p-hêng ê hún-lia̍p  hêng-chōng kap cho·-sêng bô sio-siâng, in sī gîn-siah kap gîn-tâng hún-lia̍p hùn-ha̍p chò-hóe. Gîn-siah hún-lia̍p ê cho·-sêng tī tāi-pō·-hūn ê sán-phín lóng sio-siâng, m̄-koh gîn-tâng hún-lia̍p ê cho·-sêng tio̍h piàn-hòa khah-chē. Tan-it-cho·-sêng-hêng ê hún-lia̍p sī îⁿ-kiû-hêng--ê, cho·-sêng mā it-lu̍t.

Kē-tâng kap koân-tâng ê chú-iàu bô-kâng m̄-nā-sī hâm tâng liōng ê bô-kâng, jî-sī khah-chē ê tâng tùi a-má-káng siu-ho̍k-thé ê hāu-kó. Tī γ2 phase sán-seng āu kúi-tiám-cheng lāi, sek-tòng sò·-bo̍k ê tâng ē kā γ2 phase siau-tû. γ2 phase sī a-má-káng siāng chhùi-jio̍k koh siāng-gâu seⁿ-sian ê pō·-hūn, sī a-má-káng siu-ho̍k-thé siū-miā kiám-chió ê goân-in chi-it.

Tâng, gîn kap siah iûⁿ tī chúi-gîn ê têng-tō· bô-kâng, tâng siāng-sió, koh-lâi gîn, siah siāng-tōa. In-chhú chúi-gîn tāi-pō·-hūn ē kah gîn-siā a-lò·-ì hún-lia̍p hoán-èng, hui-siông-chió ê liōng chiah kah gîn-tâng hoán-èng. Gîn-siah hu̍n-lia̍p ê piáu-bīn pō·-hūn kap chúi-gîn hoán-èng sán-seng γ1 kap γ2 phase, lāi-té iáu-ū bī-hoán-èng ê gîn-siah. Soah--lo̍h-lâi, gîn-siah hún-lia̍p piáu-bin̄ ê γ2 phase liâm-mi kah gîn-tâng hún-lia̍p hoán-èng sán-seng Cu6Sn5, ia̍h-tio̍h-sī eta (η) phase ê tâng-siah hē-thóng, kap γ1 phase ê Ag2Hg3. Chit-kóa hoán-èng kòe-têng ē-sái iōng ē-kha nn̄g-tiâu hoán-èng-sek piáu-sī:
 Ag3Sn + Ag-Cu + Hg -- Ag2Hg3 (γ1) + Sn7-8Hg (γ2) + Ag3Sn + Ag-Cu

 Sn7-8Hg (γ2) + Ag-Cu -- Cu6Sn5(η) + Ag2Hg3 (γ1)




#Article 329: Chin Iâ-so͘ Kàu-hōe (347 words)


Chin Iâ-so͘ Kàu-hōe sī Ki-tok-sin-kàu Gō͘-sûn-chat ūn-tōng ê chi̍t-ê hun-chi. Iû Tiong-kok lâng Tiuⁿ Lêng-seng, Gūi Pó-lô kah Tiuⁿ Pa-ná-pa chhòng-sí î kong-gôan 1917 nî, tī Tiong-kok Pak-kiaⁿ siat-li̍p ê kàu-hōe. Chit ê kàu-hōe ê bo̍k-phiau sī beh chín-kiù bān bîn ê Chin Hok-im thôan-piàn sè-kài, thang giâⁿ-chih Iâ-so͘ chài lâi. Hiān-chāi hun-pò͘ tī Tâi-oân, Sin-ka-pho, Hiong-káng, Ji̍t-pún, Hân-kok kah Tiong-kok kok-tē. Chit ê kàu-hōe bô khèng-chiok Sèng-tàn-cheh kah Koh-oa̍h-cheh. 
Chit ê hōe sī khip-chhú jī-cha̍p sè-kí chho͘ ùi Bí-kok thôan-ji̍p ê An-hioh-ji̍t Hōe, Sù-tô͘ Sìn-sim Hōe kah Sîn-tiàu-hōe téng-téng kàu-phài ê bó͘-chióng kàu-gī. Tî-liáu sìn-hōng Sèng-keng, chun-siú Cha̍p-tiâu-kài, siú pài-la̍k chò an-hioh-ji̍t, hêng sèng-chhan hō͘ sìn-tô͘ hō͘-siong sóe-kha téng lé-gî í-gōa, in kiông-tiāu sìn to̍k-it-chin-sîn, hóan-tùi saⁿ-ūi-it-thé. Siū-sóe sî-chūn pit-su bīn-hiàng-ē kui sin-khu chìm-ji̍p chúi-tiong; hōe-iàu kóng hong-giân (kóng lêng-giân); khò kóaⁿ-kúi kî-tó tī-pēⁿ, put iân-i ho̍k-io̍h. Lé-pài sî-chūn, in iàu sìn-tô͘ hā-kūi kap tông-siaⁿ kî-tó, he̍k-sī chhiùⁿ lêng-koa kah thiàu lêng-bú.

Cha̍p-tōa Sìn-tiâu:

In Sé-lé í-āu bô kú chiū tit-tō Sèng-lêng, nái siong-gī Tâi-ôan ê thôan-tō kang-chok. Gôan-sian iû n̂g Iok-su-a chāi 1925 nî chhiu-thiⁿ óng-hôe Tâi-ôan, tī kò͘-hiong Chiong-hòa Sòaⁿ-se hiòng kî-thaⁿ Tiúⁿ-ló-hōe ê chhin-chhek chèng-tō. 

Sûi-hiō kàu Tâi-lâm pò͘-tō, pēng-chhiáⁿ hun-chhut nn̄g ê pan; chi̍t-pan chûn-liû tī Tâi-lâm-chhī, lēng it-pan lâng kàu Gû-thiau-oaiⁿ khui-pān pò͘-tō hōe, cha̍p-poeh ji̍t ū 27 miâ siū-sé.

Sì-go̍eh Nn̄g-ji̍t in kàu Chheng-chúi kè-sio̍k pò͘-tō, gō͘-ji̍t chì-î Lo̍k-liâu ū cha̍p-it miâ siū-chìm. Chi-āu in chóan-óng Tâi-pak-khu pò͘-tō nn̄g thiⁿ, chiong-î cha̍p-jī ji̍t kiat-sok chit-kái ê thôan-tō kang-chok. Iû-chāi Ke-lâng tah-chûn tńg-thâu hôe tāi-lio̍k. 

Tī Ji̍t-kì-sî-tāi ê sî-chūn, Goán Tâi-ôan tông-pau khoat-ho̍at sìn-gióng ê chū-iû, in-chhú tī thôan-tō kang-chok chiūⁿ, pōe-chēng khùn-lân. tān-sī Sîn ê tō-lí bô phōe khún-páng. Hok-im khiok-sī lêng tī tāng-tāng ê khún-páng tiong-kan, thôan-piàn Soaⁿ-tē koh-iūⁿ ê pō͘-lo̍k kah chín-kiù tông-pau, hián-bêng hô thôan-iông Chú Iâ-so͘ ê miâ.

Hoa-liân-kōan: Hoa-liân Siù-lîm-hiong Hù-sè-chhoan ê Chhân-saⁿ-to cho̍k-tiúⁿ (In sī sio̍k-î Thài-ló͘-koh cho̍k), in-ūi hō-hōan giâm-tiōng ê hì-pēⁿ. I keng-le̍k kong-li̍p ê i-īⁿ tān-sī bô-hāu. Iû-lâi Hoa-liân kàu-hōe ê Ngô͘-chio̍h-liân hiaⁿ-tî-á kài-siāu sìn Iâ-so͘ . I khì sé-lé jî-āu tāng-pēⁿ tit-tio̍h chhoan-jú. Chhin-chhek, chhoan-bîn, ba̍k-tó͘ si̍t-chêng, siòng-kè chiap-siū hok-im.




#Article 330: Chúi (280 words)


Chúi (水) sī tē-kiû-téng siōng-kài phó·-thong ê e̍k-thé. Chúi bô sek-chúi, phīⁿ--khí-lâi kap tam--khí-lâi mā bô bī. Ô͘, hái, hô kap khe lāi-té lóng-sī chúi. Ùi thiⁿ-téng lo̍h--lo̍h-lâi ê chúi tō sī hō·-chúi. Chúi nā léng kah chi̍t-ê têng-tō·, tō ē kian-tàng, soah pìⁿ-chò peng ia̍h-sī seh. Nā chún chúi tú sio kah chi̍t-ê thêng-tō͘, i tō ē kún, pìⁿ-chò chúi-ian.

Si̍t-bu̍t, tōng-bu̍t, hām lâng lóng tio̍h chia̍h chúi chiah ē o̍ah, in-ūi chúi tī o̍ah-mi̍h ê thé-lāi ū thài-chē lō͘-iōng tī-leh. Pí-lūn-kóng, chúi sī kōaⁿ, hoeh, chhùi-nōa, kap jiō siōng-chú-iàu ê sêng-hūn. Kōaⁿ hō· sin-thé bē siuⁿ lōa, hoeh ùi ūi-tn̂g kā êng-ióng sàng khì kàu sin-thé ê ta̍k-ê pō͘-hūn, hō· lán ē o̍ah. Chhùi-nōa pang-chān lâng kap tōng-bu̍t kā chia̍h-mi̍h siau-hòa. Jiō kā bái ê hòa-ha̍k-phín sàng lī-khui sin-thé.

Chúi mā sī ím-liāu chú-iàu ê sêng-hūn. Pí-lūn gû-leng, kó-chiap, kap chiú lóng-sī. Ta̍k-khóan ím-liāu lóng lēng-gōa ū ka bī he̍k-chiá-sī êng-ióng sêng-hūn, chhin-chhiū thn̂g, kóe-chí, ia̍h-sī chiú-cheng. Hō-ló-oē sù-siông kā chú--kòe, ē lim tit ê chúi kiò-chò tê, ia̍h-sī pe̍h-tê. Phàu tê-bí ê tê lēng-gōa kā hō-chò tê-bí-tê.

Tī seng-bu̍t-ha̍k lâi kóng, chúi tùi sè-pau chiâⁿ tiōng-iàu, in-ūi chúi ē-tàng kā put-chí-á chē mi̍h-kiāⁿ siau-iûⁿ. Chúi chiâⁿ-chò hòa-ha̍k hóan-èng ê mûi-kài, hō· hòa-ha̍k hóan-èng thang hoat-seng, chiah-ê bu̍t-chit mā thàu-kòe chúi sàng khì kui sin-khu múi-chi̍t-ê só͘-chāi. Chúi hō· lán pó-chhî kò·-tēng ê un-tō͘, thé-un siuⁿ-kôan ê sî, lán lâu--chhut-lâi ê kōaⁿ nā ta--khì, un-tō͘ chū-jiân tō kàng--lo̍h-lâi. Chúi mā kā sin-thé lāi-té bô-lō͘-iōng kap ū-to̍k ê mi̍h-kiāⁿ thàu-po̍h, piàn-chò jiō, thang pâi-chhut thé-gōa.

Chiàu hòa-ha̍k lâi kóng, chúi-hun-chú sī ēng 2 ê chúi-sò͘ gôan-chú (H) kap 1 ê sng-sò͘ gôan-chú (O) cho·-sêng--ê. I ê hun-chú-sek sī H2O.




#Article 331: Peh-goe̍h-cheh (346 words)


Peh-go̍eh-cheh/Peh-ge̍h-cheh sī tang-a tē-khu ê chi̍t-ê cheh-ji̍t. Sî-kan sī kū-le̍k 8 go̍eh 15. Àn Hôa-jîn ê thôan-thóng, tī chit-kang, chhin-chiâⁿ pêng-iú ē sio-chio khì hó hong-kéng ê só·-chāi ta̍k-ke khai-káng, khòaⁿ go̍eh-niû, chia̍h go̍eh-piáⁿ kap iū-á. Tī Tâi-ôan, mā chin liû-hêng hang-bah, chia̍h iû-pn̄g.

It-poaⁿ Peh-go̍eh-cheh siōng-chia̍p thiaⁿ-tio̍h--ê sī Sò·-ngô· ( 素娥; Siông-ngô·, 嫦娥 ) poe chiūⁿ go̍eh-niû ê kò·-sū, koh-lâi tō sī tâng-chê hām Sò·-ngô· tòa tī go̍eh-niû téng-kôan ê thò·-á, kap mî-nōa tī hia teh chhò 1-châng chhò bē tò ê chhiū-á ê Gô Kang. ( 吳剛 ).

Peh-go̍eh-cheh ê kin-thâu taⁿ í-keng chin oh khe-khó--ah.  Ū 1-khóan kóng-hoat sī kū-le̍k 8-go̍eh 15 tú hó sī kū-le̍k chhiu-thiⁿ ê pòaⁿ-tiong-nôa, hō-chò Tiong-chhiu( 中秋 ), í-chá jīn-ûi chit-ji̍t ê go̍eh-niû siōng-îⁿ mā siōng kng, só·-í sio-chio tī chit-kang khòaⁿ go̍eh-niû.

Mā ū kóng Peh-go̍eh-cheh khêng-si̍t kap kó·-chá kó·-chá pài go̍eh-sîn, he̍k-chiá-sī siu-sêng liáu-āu chò lāu-jia̍t ū koan-hē.

Oa̍t-lâm in mā ū Peh-go̍eh-cheh, Oa̍t-lâm-ōe hō-chò Tết Trung Thu ( 節中秋 ), nā in kóng ê kin-thâu sī 8-sè-kí ê sî ū 1-ê hông-tè kiò-chò Minh-Hoang. Minh-Hoang chhōa i ê hông-tè-niû Duong Quy Pho khì 1-ê ô· piⁿ, tī hia go̍eh-niû chhiō kah kng-kng-kng, Minh-Hoang kā i ūi Duong Quy Pho siá ê si tha̍k hō· i thiaⁿ.

Ji̍t-pún lâng kā peh-go̍eh-cheh hō-chò 月見, in m̄-na tī kū-le̍k 8-go̍eh 15 àm-sî, mā tī 9-go̍eh 13 ê àm-sî khòaⁿ go̍eh-niû.  In kā 8-go̍eh 15 ê go̍eh-niû hō-chò 芋名月 ( いもめいげつ ), 9-go̍eh 13 ê go̍eh-niû kiò-chò 栗名月 ( くりめいげつ; mā ū lâng kóng 豆名月, まめめいげつ ).

Chôan-sè-kài kan-taⁿ Ji̍t-pún-lâng ke chò 1-kang 9-go̍eh 13, in hit-kang ē ēng tōa-tāu kap la̍t-chí lâi chè-pài, hit-chūn tōa-tāu kap la̍t-á tú tio̍h-sî, che mā sī ūi-sím-mi̍h hit-kang ê go̍eh-niû kiò-chò La̍t-bêng-go̍at ( 栗名月 ) ia̍h-sī Tāu-bêng-go̍at ( 豆名月 ) ê gôan-in.

Hân-kok-lâng in oan-ná ū tī kū-le̍k 8-go̍eh 15 khòaⁿ go̍eh-niû ê hong-sio̍k. Hân-kok-ōe kā peh-go̍eh-cheh hō-chò 秋夕 ( Ho·-im: chhiu-so·-khu ), hit-kang ta̍k-ê hioh-khùn, hām kò·-hiong ê chhin-chiâⁿ thôan-îⁿ, sǹg sī in kòe-nî hām kúi-cheh í-gōa ê tē-3-ê tōa cheh-ji̍t. In hit-kang ē chia̍h hō-chò son-pion ( 松餅） ê sì-siù.




#Article 332: Bo̍k-su-kho (105 words)


Bo̍k-su-kho (Hàn-jī: 莫斯科; Lō͘-se-a-gí: , choán-siá Moskva) sī Lō͘-se-a Liân-pang ê siú-to͘ kap jîn-kháu siāng chē ê siâⁿ-chhī, ū tāi-io̍k 1260 bān lâng tòa tī siâⁿ-chhī kéng-lāi, 1700 bān lâng tòa tī chhī-khu lāi, 2000 bān tòa tī to͘-hōe-khu lāi. Bo̍k-su-kho sī Lō͘-se-a ê kî-tiong chi̍t ê liân-pang-chhī.

Bo̍k-su-kho sī Lō͘-se-a kap Tang Au ê chèng-tī, keng-chè, bûn-hòa, kap kho-ha̍k tiong-sim. I sī choân Au-chiu jîn-kháu tē-jī chē ê siâⁿ-chhī, mā sī biān-chek siāng tōa ê Au-chiu to͘-chhī. Chiàu pian-kài ê tēng-gī, Bo̍k-su-kho sī choân sè-kài kî-tiong chi̍t ê siāng tōa ê siâⁿ-chhī, mā sī tē-24 tōa to͘-hōe-khu, tē-16 tōa chhī-khu, kap tē-10 tōa siâⁿ-chhī.




#Article 333: Sam-pan (463 words)


Sam-pan sī Tâi-oân gôan-seng ê tàu-hî, iū-koh hō-chò sam-pan-niû, kài-pan, kài-pan tàu-hî, teng-pan, tiong-pan, kî-lîn-hî. Seng-o̍ah hōan-ûi pau-koat Tâi-oân, Tiong-kok, Liû-kiû, Oa̍t-lâm, Hân-kok téng-téng ê Tang-a-chiu kok-ka.

Gôan-té sam-pan tī Tâi-oân chin chē só͘-chāi lóng ū, m̄-koh in-ūi kang-gia̍p u-jiám kap to͘-chhī khai-hoat, tì-sú sam-pan sò͘-liōng kiám-chió. Hiān-chú-sî í-keng sī lia̍t-ji̍p pó-io̍k-lūi ê hî-á.

Sam-pan kòan-sì tī kē hái-po̍at ê ô·, chúi-tî, kap tiū-á chhân-hōaⁿ-piⁿ chit-khóan chúi-liû un-hô, a̍h-sī oân-chôan bô chúi-liû ê só·-chāi. Sui-bóng tī chèng-siông ê khôan-kéng, sam-pan sek-ha̍p ê chúi-un chha-put-to tī 16-27 °C tiong-kan, m̄-koh sam-pan chin ē-tàng jím-siū bái ê khôan-kéng, to̍h sǹg sī 4-38 °C ê chúi-un iû-gôan ē-sái o̍ah--lo̍h-lâi.

Sam-pan ê chia̍h-mi̍h chú-iàu sī phû-iû seng-bu̍t, chúi--nih ê báng-thâng, kap chó-lūi. Kin-kù gián-kiù, 1-chiah sêng-liân ê sam-pan-hî, ē-tàng tī 1-kang lāi chia̍h-tiāu 304 chiah ê chúi-chhi, só͘-í tùi báng-thâng ê hông-tī ū chin tōa ê hāu-lêng.

Kap it-poaⁿ ê tàu-hî kāng-khóan, sam-pan mā ū 1-ê chin te̍k-sû ê chhóan-khùi hē-thóng, hō͘-chò bê-khì, ì-sù sī hêng-thé chhin-chhiūⁿ bê-kiong ê khì-koan (Labyrinth organ).

Bê-khì téng-bīn ū chin chē iù-hoeh-kńg, sī 1-ê têng-têng tha̍h-tha̍h ê cho͘-chit. Bê-khì tī-leh hî-chhi ê téng-kôan, ba̍k-chiu ê āu-piah. Chit-chióng te̍k-sû ê khì-koan, hō͘ sam-pan ē-tàng ti̍t-chiap suh chúi-bīn siōng ê khong-khì.

Sam-pan kap it-poaⁿ ê tàu-hî kāng-khóan, lóng ū tē-he̍k-sèng, iā chiū-sī ū tē-pôaⁿ koan-liām. Hî-kang tú-tio̍h hî-kang ê sî, ē seng hō͘-siong tián-sī (Eng-gí: display). Chioh-tio̍h chit-chióng hong-sek, phòaⁿ-tōan tùi-hong ê si̍t-le̍k.

Hî-kang tú-tio̍h hî-bó ê sî, kāng-khóan ē ū tián-sī ê hêng-ûi. M̄-koh che m̄-sī ūi-tio̍h beh chiàn-tàu, sī ūi-tio̍h beh tián hō͘ hî-bó khòaⁿ, ín-khí hî-bó ê chù-ì.

Hî-kang hō͘-siong tián-sī liáu-āu, ū-tang-sî-á tio̍h ē khai-sí tián-khui ke̍k-lia̍t ê chiàn-tàu. In iōng chhùi hō͘-siong kā-tiâu--leh, hàiⁿ-tōng seng-khu, beh kā tùi-hong ián hō͘ tó.

In-ūi sam-pan su-iàu lī-iōng bê-khì ti̍t-chiap suh khong-khì, m̄-koh sio-phah sio-kā ê sî bô-hoat-tō͘ iōng chhùi ōaⁿ-khì, tì-sú-tio̍h khiàm-khoat sng-sò͘(oxygen). Só͘-í sam-pan sio-kā kah chi̍t-pòaⁿ, tio̍h-ài chiām-sî hiu-peng, siang-hong phû chiūⁿ chúi-bīn ōaⁿ-khì liáu-āu chiah koh kè-sio̍k.

Hî-kang sio-phah ê iáⁿ-phìⁿ: 

Sam-pan ê hî-kang ē tī chúi-bīn-siōng phû-chúi-sèng ê mi̍h-kiāⁿ (chúi-phiô, chúi-chháu, lak-hio̍h... téng-téng) piⁿ-á thò͘ pho, kiàn-li̍p pho-siū (bubble net).
Pho-siū kiàn-li̍p liáu-āu, hî-kang ē hiòng hî-bó tián-sī, kiû-ài. Nā-sī hî-bó chiap-siū hî-kang, to̍h ē khai-sí chìn-hêng kau-bóe (copulation).

Hî-kang iōng sin-khu kā hî-bó kho͘--leh, hō͘ hî-bó pàng-nn̄g. Hî-kang 1-pêng hō͘ nn̄g ū-hêng (siū-cheng), 1-pêng iōng chhùi kā nn̄g khioh--khí-lâi, khǹg ji̍p-khì pho-siū lāi-té. Jiân-āu hî-kang ē khai-sí kò͘ siū, pau-koat hî-bó chāi-lāi ê hî-á lóng bē-tàng óa-kīn.

Sam-pan kau-bóe ê iáⁿ-phìⁿ: 

Keng-kòe 1~2 kang ê sî-kan, hî-nn̄g ê sek-tì ē piàn khah chhim, piáu-sī hî-kiáⁿ tit-beh chhut-sì. Chi̍t-khai-sí hî-kiáⁿ iáu-koh bô siû-chúi ê lêng-le̍k, kan-na ē-tàng óa-khò tī pho-siū ah sī chi̍t-kóa-á phû-chúi-sèng ê mi̍h-kiāⁿ piⁿ--á. Hî-kang ē iōng chhùi kā tîm-lo̍h-chúi ah sī khì hō· chúi lâu--khì ê hî-kiáⁿ kâm--tńg-lâi, khǹg tńg-khì pho-siū lāi-té.




#Article 334: Siáu-iú (108 words)


 Siáu-iú  sī kóng tùi bó·-1-ê tùi-siōng put-chí-á kah-ì, ū-sî-chūn sīm-chì bē-su khí-kông teh kah-ì ê lâng. Chit-ê tùi-siōng ū khó-lêng sī bó·-1-ê-lâng, bó·-1-ê thôan-thé, bó·-1-khóan gē-su̍t, bó·-1-khóan su-sióng, he̍k-chiá-sī 1-chióng sî-kiâⁿ ê chhu-sè téng-téng.

Eng-gí lāi-té ê tông-gī-sû fan mā-sī keng-kòe ì-sù piàn-hòa liáu-āu chiah ū--ê, fan sī fanatic kán-séng ê siá-hoat, tī chha-put-to 1525-nî ùi Latin-bûn khip-siu ji̍p-lâi Eng-gí ê sî, ì-sù sī kóng sîn-keng bô-chèng-siông ê lâng. Nā gôan-té Latin ê hit-ê jī fanaticus, soah-sī kóng lâng hō· Siōng-tè khé-sī, bē-su khí-kông kāng-khóan.

Ū ê siáu-iú ē cho·-chip siáu-iú-hōe, te̍k-pia̍t sī koa-chhiⁿ, ián-ôan, tiān-sī liân-sio̍k-kio̍k, bang-gah ê siáu-iú. In pān o̍ah-tāng, chò bāng-chām lâi liân-lo̍k, hoat-tián.




#Article 335: Tayal-cho̍k (457 words)


Tayal-cho̍k sī Tâi-ôan ê 1 ê gôan-chū-bîn-cho̍k. Chiàu 2003-nî ê thóng-kè, Tayal-cho̍k lóng-chóng ū 9-bān-gōa lâng, pâi tī Pangcah-cho̍k ê āu-piah, sī chit-má Tâi-ôan gôan-chū-bîn-cho̍k ê tē-2-tōa cho̍k.

Tayal-cho̍k khiā tī Tâi-ôan pak-pō· Tiong-iong-soaⁿ-lêng ê 2-pêng, hām Hoa-lian, Gî-lân téng-téng só·-chāi ê soaⁿ-khu. Tayal-cho̍k lāi-té koh ū hun-chò Tayal kap Sediq 2-ê a-cho̍k.

Tayal a-cho̍k koh hun-chò Sekoleq hām Tseole 2-kûn. Sediq hun-chò Tang-Sediq-Kûn kap Sai-Sediq-Kûn.

Tayal-cho̍k khiā ê só·-chāi ū chiâⁿ-chē kôan-soaⁿ, pí-lūn-kóng Chhah-thiⁿ-soaⁿ ( 插天山 ), Chhe-lân-soaⁿ ( 棲蘭山 ), Ha̍p-hoan-soaⁿ ( 合歡山 ), Tōa-pà-chiam-soaⁿ( 大霸尖山 ), Kî-lâi-soaⁿ ( 奇萊山 ) téng-téng. Nā hū-kīn ê hô-khe ū Sin-tiàm-khe( 新店溪 ), Tāi-kah-khe ( 大甲溪 ), Siù-ko·-lôan-khe ( 秀姑巒溪 ) téng-téng. Tayal-cho̍k thôan-thóng sī khò soaⁿ-chhân hóe-choh ( 火作 ), phah-la̍h kap chhái-chi̍p seng-o̍ah.

Nā chiàu hêng-chèng-khu-he̍k lâi khòaⁿ, hiān-chú-sî Tayal-cho̍k jîn-kháu tī Hoa-lian Siù-nâ-hiong ( 秀林鄉 ) siōng-chē, lēng-gōa in mā khiā tī Lâm-tâu ( 南投 ) Jîn-ài-hiong ( 仁愛鄉 ), Sin-tek ( 新竹 ) Chiam-chio̍h-hiong ( 尖石鄉 ), Thô-hn̂g ( 桃園 ) Ho̍k-heng-hiong ( 復興鄉 ), Hoa-lian ( 花蓮 ) Bān-êng-hiong ( 萬榮鄉 ), Gî-lân ( 宜蘭 ) Lâm-ò-hiong ( 南澳鄉 ).

Tayal-cho̍k kin-thâu ê thôan-soeh, ū ē-kha chit-3-ê hē-thóng:

Tayal-cho̍k ū 2-ê kap kî-thaⁿ Tâi-ôan gôan-chū-bîn bô-kâng ê koan-liām:

Tayal-cho̍k sī 1-ê pêng-téng ê siā-hōe. Ū châi-tiāu ê lâng tō chò pō·-lo̍k ê thâu-lâng, phah-la̍h
, chhut-chhó ( 出草 ) mā sī ióng-kám ê cho̍k-lâng chhōa-thâu. M̄-koh nā pō·-lo̍k ū tōa tāi-chì ê sî, sī tiúⁿ-ló-hōe-gī teh chò-chú-chhâi.

Tayal-cho̍k siōng hō· lâng chù-ba̍k ê tō-sī chhiah-o·-a-chhùi, éng-kòe, Tayal-cho̍k ê cha-po·-lâng tio̍h thâi-lâng-thâu, cha-bó͘-lâng tio̍h ē-hiáu kiⁿ-pò·, chiah ē-sái chhiah-o·-a-chhùi. 

Hiān-chú-sî Tâi-ôan gôan-chū-bîn lāi-té ū chhiah-o·-a-chhùi--ê kan-taⁿ Tayal-cho̍k kap Saisiyat-cho̍k 2-cho̍k. Pí--khí-lâi Tayal-cho̍k chhiah--ê koh khah-chē. Chhiah-o·-a-chhùi tùi cha-po·-lâng lâi kóng, sī tńg-tōa-lâng ê kì-jīn, mā-sī ióng-kám ê hō-thâu. Nā tùi cha-bó͘-lâng lâi kóng, sī chin gâu kiⁿ-pò· ê kì-jīn. Tayal-cho̍k ê cha-bó͘-gín-á, tī 13, 14-hòe ê sî, tio̍h tòe a-bú o̍h kiⁿ-pò͘ ê kang-gē, mā khai-sí kā ka-tī chún-pī chhut-kè ê saⁿ. Tán kah cha-bó͘-gín-á kiⁿ-pò· kiⁿ kah se̍k-chhiú, chiah ún-chún i chhiah-o·-a-chhùi, koh lâi mā chiah ē-tàng chhōe ài-jîn. Tī pō·-lo̍k lāi-té, bē-hiáu kiⁿ-pò· koh bô chhiah-o·-a-chhùi ê cha-bó͘-gín-á sī bô cha-po·-gín-á ē khì kā tui-pàng--ê.

Chhiah-o·-a-chhùi ê hong-sio̍k tī Ji̍t-pún-sî-tāi ta̍uh-ta̍uh-á hông kìm-chí, taⁿ iáu ū chhiah-o·-a-chhùi ê Tayal-cho̍k-lâng lóng sī 70, 80-gōa hòe ê lāu-lâng--ah.

Chiah-ê lia̍h-chāi-gōa, chhiah-o·-a-chhùi mā ū hó-khòaⁿ kap phek-siâ ê lō·-iōng. Tayal-cho̍k-lâng tī soaⁿ--ni̍h choh-sit, chia̍h-àm-pá liáu-āu, tio̍h kā thòaⁿ-hu boah tī thâu-hia̍h kap ē-hâi, bián-tit hō· siâ-sîn chiūⁿ-sin, chiàu án-ne khòaⁿ--khí-lâi, chit-2-hāng tāi-chì ū khó-lêng ū kāng-khóan ê gôan-thâu.

Tayal-cho̍k-lâng siong-sìn nā in ū lâng kòe-sin, tńg-khì kàu chó·-lêng khiā ê só·-chāi ê sî-chūn, chó·-kong-á ē ēng bīn--ni̍h ê chhiah-hō lâi jīn ka-tī ê kiáⁿ-sun. Só·-í chhiah-o·-a-chhùi mā-sī kòe-óng liáu-āu kap chó·-kong-á thang thôan-îⁿ ê kì-jīn.




#Article 336: Chhiah-o͘-a-chhùi (587 words)


Chhiah-o͘-a-chhùi sī tī lâng ê bīn chhiah-hō ê ì-sù. Tâi-ôan ê gôan-chū-bîn-cho̍k lāi-té ū Tayal-cho̍k, Saisiyat-cho̍k kap Truku-cho̍k ū chhiah-o͘-a-chhùi ê hong-sio̍k.

In-ūi Ji̍t-pún thóng-tī Tâi-ôan ê sî-chūn tō khai-sí ta̍uh-ta̍uh-á kìm-chí chit-khóan hong-sio̍k, hòng-kiam gôan-chū-bîn siū-tio̍h gōa-lâi bûn-hòa ê éng-hióng, tû-khì lāu-lâng í-gōa, chit-má í-keng chin hán-tit chhōe ū gôan-chū-bīn chhiah-o͘-a-chhùi--ah.

Tayal-cho̍k chhiah-o͘-a-chhùi ê hong-sio̍k kin-thâu sī sím-mi̍h, bo̍k-chêng jîn-lūi-ha̍k iáu bô 1-ê khak-tēng ê tap-àn. M̄-koh Tayal-cho̍k in pún-sin ū 2-ê kap chhiah-o͘-a-chhùi ū koan-hē ê sîn-ōe kò·-sū.

Chiah-ê lia̍h-chāi-gōa, Tâi-ôan tang-pō· ê Tayal-cho̍k koh ū 1-khóan thôan-soeh, kóng lâng kìⁿ-nā kòe-sin, lêng-hûn lóng ē kiâⁿ-kòe 1-tiâu ngó·-chhái-khēng, Tayal-cho̍k ê chó·-lêng ē tī khēng chò ê kiô hit-pêng chih-chiap kiáⁿ-sun-á khì kàu chó·-lêng ê sè-kài.  Chhiah-o͘-a-chhùi  tō-sī chó·-kong-á ē jīn-tit kiáⁿ-sun-á ê ún-tùn kap iok-tēng. Ū lâng kā chhiah-o͘-a-chhùi ê bûn-hòa tòng-chò  Tayal-cho̍k-lâng bīn--ni̍h ê ke-hē .

Tùi chhiah-o͘-a-chhùi ê kòe-têng lâi khòaⁿ, Tayal-cho̍k ê chit-ê hong-sio̍k, ū  tńg-tōa-lâng-lé  ê ì-gī, bīn chhiah-hō liáu-āu, tō kiâⁿ-chiūⁿ jîn-seng ê lēng-gōa 1-ê kai-tōaⁿ--ah.

Chit-ê hong-sio̍k m̄-nā kap kò·-jîn ū tī-tāi, mā sī kui-ê bîn-cho̍k ê tiōng-iàu kui-tēng. Tī chó·-lêng sìn-gióng lâi kóng, chhiah-o͘-a-chhùi koh ē éng-hióng tio̍h kui-ê pō·-lo̍k ê hó-pháiⁿ-jī-ūn, jîn-lūi-ha̍k-chiá ôa Têng-sūi ( 何廷瑞 ) ê gián-kiù pò-kò tō siá kóng, Tayal-cho̍k-lâng jīn-ûi nā bô chhiah-o͘-a-chhùi, chó·-lêng ē hêng-chai lâi têng-ho̍at, siā--ni̍h ē tiāⁿ ū lâng phòa-pēⁿ sí--khì. Nā kap bô chhiah-o͘-a-chhùi ê cha-bó-gín-á kiat-hun, m̄-nā bē-seⁿ, kui-ê ka-cho̍k lóng ē tú-tio̍h chai-eh.

Chhiah-o͘-a-chhùi m̄-nā hō· Tayal-cho̍k ēng lâi chò cho̍k-kûn kì-jīn, tī in thôan-thóng ê pō·-lo̍k seng-o̍ah lāi-té, koh ū giâm-siok ê siā-hōe ì-gī.

Beh chhiah-o͘-a-chhùi sī ū chu-keh ê hān-chè--ê. Cha-po͘-gín-á tōa-hàn liáu-āu, tio̍h ū chhut-chhó ( khì kā tùi-te̍k thâi-thâu ) ê keng-giām, chiah ē-tàng tī chhùi-tûn ē-kha chhiah-hoe, tòng-chò tńg-tōa-lâng ê kì-jīn, mā po-chióng i ê ióng-kám. Cha-bó-gín-á tōa-bú-lâng-chéng liáu-āu, tio̍h thong-kòe kiⁿ-pò· kap chèng-chhân ê khó-chhì, chiah ē-tàng tī chhùi-phé chhiah-hoe, piáu-sī i í-keng sī tōa-lâng. M̄-kóan sī cha-po͘ cha-bó, nā bô chhiah-o͘-a-chhùi, tō bē-tàng kè-chhōa.

Nā kiáⁿ-jî cha-bó-kiáⁿ kàu tio̍h chhiah-o͘-a-chhùi ê nî-hòe, pē-bú ē khùn-bāng lâi kéng ji̍t, chiah khì chhiàⁿ sai-hū. Beh chhiah chìn-chêng, tio̍h koh ēng chiáu-á pok-kòa, kin-kì chiáu siaⁿ kap chiáu-á poe ê hong-hiòng lâi khòaⁿ hó-pháiⁿ. Chhiah-o͘-a-chhùi ê hong-hoat, sī seng ēng tē-á-sòaⁿ ùn hóe-hu, tī bīn--ni̍h ōe hoe-jī, chiah ēng chhin-chhiūⁿ khí-bín ê thih-chiam siòng-chún beh chhiah ê só·-chāi, ēng chhâ chò ê hám-á kòng thih-chiam, kā thih-chiam chha̍k ji̍p-khì phôe-hu lāi-té, ta̍k-tah lóng ài chha̍k 2, 3-pái. Jiân-āu chiah ēng hóe-hu boah tī khang-chhùi, hō· o͘-sek tiâu-té.

Cha-po͘-lâng chhiah--ê hoe-jī khah kán-tan, kan-taⁿ thâu-hia̍h kap ē-hâi 2-ūi, sî-kan mā khah-té, sù-siông bē chhiau-kòe 1-ê chái-khí. Nā cha-bó-lâng chhiah--ê, in-ūi ū chhiah tī chhùi-phé khah-ho̍k-cha̍p, chhin-chhiūⁿ bāng-á ê hoe-jī, tiāⁿ-tiāⁿ sī ùi phah-pú-kng chhiah kah beh-àm-á, tio̍h ēng 10-gōa tiám-cheng, chhiah liáu bīn lóng ē chéng--khí-lâi, liân-sòa 10-kang kàu 20-gōa-kang bô-hoat-tō· chia̍h mi̍h-kiāⁿ, kan-taⁿ thang lim tê kap chia̍h môai. In-ūi kiaⁿ khang-chhùi hoat-hông, cha-bó-gín-á chhiah-o͘-a-bīn liáu-āu tō bē-sái chhut-mn̂g, tû-khì chhù--ni̍h ê lâng, sím-mi̍h lâng lóng bē-sái kìⁿ-bīn. Tán chha-put-to 1-go̍eh-ji̍t, khang-chhùi kòe-phôe thǹg-phí liáu-āu, bīn--ni̍h tō ū khóng-sek he̍k-chiá-sī o͘-sek ê hoe-jī, chi̍t-sì-lâng lóng bē lak-sek.

Saisiyat-cho̍k mā ū chhiah-o͘-a-chhùi ê hong-sio̍k. In ê cha-po͘-gín-á tńg-tōa-lâng, tō ē tī thâu-hia̍h kap ē-hâi chhiah 1-chōa hoe-jī, nā cha-bó-gín-á tō kan-taⁿ chhiah tī thâu-hia̍h, bô-chhiūⁿ Tayal-cho̍k sī tī 2-pêng chhùi-phé chhiah khoah-bā V-hêng ê hoe-jī.

Nā cha-po͘-lâng ū thâi kòe 2-ê lâng-thâu--ê, ē-tàng tī heng-khám tò-pêng leng-chu ē-kha pín-á-kut hia ke chhiah 1-chōa hoe-jī, thâi-tio̍h 3-ê lâng-thâu--ê, tō koh thang tī chiàⁿ-pêng leng-chu ē-kha pín-á-kut koh chhiah 1-chōa, chiàu án-ne lâi ke-thiⁿ.




#Article 337: Pangcah (374 words)


Amis-cho̍k sī Tâi-ôan ê 1-ê gôan-chū-bîn-cho̍k.  Amis  sī Puyuma-cho̍k ê ōe, ì-sù sī  khiā tī pak-pêng ê lâng . Sui-bóng ū chin-chē Amis-cho̍k-lâng í-keng chiap-siū chit-ê miâ, m̄-koh mā ū lâng bô ài chit-ê pa̍t-ê cho̍k-kûn kā in hō ê miâ, in kā ka-tī hō-chò Pangcah ( ho·-im: Pāng-cha̍h ).

Amis-cho̍k ū hun-chò Pak-pō·-kûn, Tiong-pō·-kûn kap Lâm-pō·-kûn. Pak-pō·-kûn ū  Lâm-sì ( 南勢 ) Amis, Tiong-pō·-kûn ū Siù-ko·-lôan-khe ( 秀姑巒溪 ) Amis kap Hái-hōaⁿ Amis, nā Lâm-pō·-kûn ū Pi-lâm ( 卑南 ) Amis kap Hêng-chhun ( 恆春 ) Amis.

Kin-kì 2003-nî ê thóng-kè, Amis-cho̍k jîn-kháu ū 14-ban-gōa, sī hiān-chú-sî Tâi-ôan siōng-tōa ê gôan-chū-bîn-cho̍k.

Amis-cho̍k-lâng tōa-hūn lóng khiā tī pêⁿ-iûⁿ, kan-taⁿ chi̍t-sut-á lâng khiā tī soaⁿ-kheⁿ lāi-té.

Tâi-tang-chhī ( 台東市 ) sī Amis-cho̍k jîn-kháu siōng-chē ê só·-chāi, koh lâi sī Hoa-lian Kong-ho̍k-hiong( 花蓮光復鄉 ), Kit-an-hiong ( 吉安鄉 ), Tâi-tang-kōan ( 台東縣 )  ê Tang-hô-hiong ( 東河鄉 ) kap Sêng-kong-tìn ( 成功鎮 ).

Amis-cho̍k lóng khiā tī Tiong-iong-soaⁿ-lêng ê tang-pêng, Li̍p-bū-khe ( 立霧溪 ) lâm-pêng, kui-ê khu-he̍k iân Thài-pêng-iûⁿ hái-hōaⁿ kiâⁿ, pau-koat Hoa-tang-chhiòng-kok ( 花東縱谷 ) kap Tang-hái-hōaⁿ pêⁿ-iûⁿ. In khiā ê só·-chāi lóng-chóng ū Tâi-tang-kōan ê Tang-hô ( 東河 ), Tî-siāng ( 池上 ), Koan-san ( 關山 ), Tn̂g-pin ( 長濱 ), Sêng-kong ( 成功), Pi-lâm ( 卑南 ), Tâi-tang-chhī ( 台東市 ), Hoa-lian-kōan ( 花蓮縣 ) Sin-siâⁿ ( 新城 ), Kit-an ( 吉安 ), Siū-hong ( 壽豐 ), Hōng-nâ ( 鳳林 ), Kong-ho̍k ( 光復 ), Hong-pin ( 豐濱 ), Sūi-sūi ( 瑞穗 ), Gio̍k-lí ( 玉里 ), Hù-lí ( 富里 ), Pîn-tang-kōan ( 屏東縣 ) ê Bó·-tan ( 牡丹 ), Bóan-chiu ( 滿州 ) téng-téng 19-ê hiong, tìn, chhī.

Amis-cho̍k chiàu khu-he̍k, hong-sio̍k kap khiuⁿ-kháu cheng-chha, thang hun-chò ē-kha chit-kúi-ê cho̍k-kûn:

Tâi-ôan ū chiâⁿ-chē chhut-miâ ê ūn-tōng-ôan sī Amis, chhin-chhiūⁿ Tiong-hôa Chit-gia̍p Iá-kiû Liân-bêng ê Tân Gī-sìn ( 陳義信 ), Iông Kài-jîn ( 陽介仁 ), Ông Kong-hui ( 王光輝 ), Tân Kim-bō· ( 陳金茂 ), Tēⁿ Hēng-thó· ( 鄭幸土 ), Ông Kong-hi ( 王光熙 ), N̂g Tiong-gī ( 黃忠義 ) kap ji̍p-khì Ji̍t-pún chit-gia̍p iá-kiû ê Koeh Gôan-tī ( 郭源治) lóng-sī Amis. Koh ū chìn-chêng kap chit-má phah chit-gia̍p nâ-kiû ê Tēⁿ Chì-liông ( 鄭志龍 ), Chu Chì-chheng ( 朱志清 ), N̂g Chhun-hiông ( 黃春雄 ) 、Chiân Bî-koan ( 錢薇娟 ) mā lóng-sī Amis-cho̍k-lâng.




#Article 338: Sex and the City (119 words)


Sex and the City (Sèng kap Siâⁿ-chhī; Hôa-gí: 慾望城市 Io̍k-bōng Siâⁿ-chhī, Kńg-tang-oē: 色慾都市 Sek-io̍k To͘-chhī) sī 1 chhut Bí-kok-chè ê iú-soàⁿ tiān-sī iáⁿ-chi̍p, lōe-iông tāi-iok kin-kù kāng chit-ê miâ ê 1 pún siáu-soat kái-pian oân-sêng--ê. 1998 nî thâu-1-pái tiàm Bí-kok HBO pîn-tō pò-chhut, 2004 nî siu-soah. Ke̍k-chêng chú-iàu an-pâi tī New York Chhī. Khan-siap tio̍h 4-ê chì-hó ê cha-bó· pêng-iú ê sèng seng-oa̍h kap kám-chêng sè-kài. Chit 4-ê chú-kak lóng sī téng-tiong-chân siā-hōe chhut-sin ê cha-bó·-lâng, kî-tiong 3-ê iok-lio̍k 35 chì 40 hòe, tē-4-ê (Samantha) ū 40-gōa-hòe. Iáⁿ-chi̍p ê hêng-thài ki-pún-te̍k sī chhiò-khoe ê chhut-thâu ke-thiⁿ kóa sap-bûn-ke̍k ê sêng-hūn. Sex and the City chhiâng-chāi thàm-thó Bí-kok siā-hōe tng jia̍t ê siā-hōe gī-tê, pí-lūn kóng cha-bó·-lâng ê siā-hōe tē-ūi.




#Article 339: Tiong-iong Soaⁿ-me̍h (261 words)


Tiong-iong-soaⁿ-lêng sī Tâi-ôan 5 ê tōa soaⁿ-lêng lāi-té ê 1-ê, siōng-pak kàu tī Gî-lân-kōan ( 宜蘭縣 ) So·-ò ( 蘇澳 ) ê Tang-ò-niá ( 東澳嶺 ), siōng-lâm lâi kàu Tâi-ôan bóe-sau ê Gô-lôan-phīⁿ ( 鵝鑾鼻 ).

Tiong-iong-soaⁿ-lêng khêng-si̍t khah phian tī Tâi-ôan-tó ê tang-pêng, ùi pak kah lâm lóng-chóng ū 340-kong-lí hiah tn̂g, nā tang-sai khoah-bīn sī chha-put-to 80-kong-lí. Tī tó-sū téng-kôan ê kiâⁿ-hiòng sī pak-pak-tang kàu lâm-lâm-se. I mā sī Tâi-ôan siōng-tn̂g ê soaⁿ-lêng, ū Tâi-ôan Khiàu-chit ê thé-hō, mā in-ūi án-ne koh hō· lâng hō-chò Tiong-chit-soaⁿ-lêng ( Hôa-gí: 脊樑山脈 ).

It-poaⁿ kóng--ê Tiong-chit-soaⁿ-lêng sī hia̍p-gī ê Tiong-iong-soaⁿ-lêng, nā kóng-gī ê Tiong-iong-soaⁿ-lêng, tō ài kā Tiong-chit-soaⁿ-lêng, Seh-soaⁿ-soaⁿ-lêng ( Hôa-gí: 雪山山脈 ) kap Gio̍k-san-soaⁿ-lêng ( Hôa-gí: 玉山山脈 ) lóng sǹg-chāi-lāi.

Tiong-iong-soaⁿ-lêng kā Tâi-ôan-tó hun-chò tang-pêng kap sai-pêng bô tùi-thin ê 2-pō·-hūn, tang-pêng khah-sè-ê, khah-khâm-khia̍t, sai-pêng khah-khoah, mā khah-pêⁿ-tháⁿ. Tiong-iong-soaⁿ-lêng oan-ná sī Tâi-ôan-tó ta̍k-ê chúi-hē ê pun-chúi.

Tiong-iong-soaⁿ-lêng ê kôan-soaⁿ sio-sòa, Tâi-ôan 100 soaⁿ-bú ( Hôa-gí: 台灣百岳 ) tō ū chiâⁿ-chē sī sio̍k-tī Tiong-iong-soaⁿ-lêng, pí-lūn-kóng: Siù-ko·-lôan-soaⁿ ( Hôa-gí: 秀姑巒山) (3825-kong-chhioh), Lâm-ô·-tōa-soaⁿ ( Hôa-gí: 南湖大山 ) (3742-kong-chhioh), Ha̍p-hoan-soaⁿ ( Hôa-gí: 合歡山) (3714-kong-chhioh), Tiong-iong-chiam-soaⁿ ( Hôa-gí: 中央尖山 ) (3705-kong-chhioh), Koan-soaⁿ ( Hôa-gí: 關山 ) (3668-kong-chhioh), Kî-lâi-chú-soaⁿ Pak-niá-thâu ( Hôa-gí: 奇萊主山北峰 ) (3607-kong-chhioh), Hiòng-iông-san ( Hôa-gí: 向陽山 ) (3602-kong-chhioh), Kî-lâi-chú-soaⁿ ( Hôa-gí: 奇萊主山 ) (3560-kong-chhioh), Sam-chha-san ( Hôa-gí: 三叉山 ) (3496-kong-chhioh), Tan-tāi-san ( Hôa-gí: 丹大山 ) (3325-kong-chhioh), Lêng-ko-san ( Hôa-gí: 能高山 ) (3262-kong-chhioh ).

Chiàu thóng-kè lâi khòaⁿ, Tiong-iong-soaⁿ-lêng lāi-té ê Tâi-ôan 100 soaⁿ-bú lóng-chóng ū 69-lia̍p, nā chhiau-kòe 3,000-kong-chhioh ê kôan-soaⁿ, mā ū 181-lia̍p, chit-ê sò·-jī sī  Tâi-ôan 5 ê tōa soaⁿ-lêng  lāi-té khiā-thâu-miâ--ê.




#Article 340: Yugoslavia (146 words)


Yugoslavia (chiàu-jī ì-sù: Lâm-hng Slav lâng ê kok) sī í-chá 20 sè-kí ê sî tī Tang-lâm kiam Tiong-pō͘ Au-chiu ê kok-ka. In tī Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu ê 1918 nî chhut-hiān, tāi-seng sī hō chò Serb, Croat, kap Sloven lâng ê Ông-kok, sī tùi lîm-sî ê Sloven, Croat, kap Serb lâng ê Kok choán--kòe. Nā koh khah chìn-chêng chit ūi ū kúi-nā pah tang sī sio̍k Osman Tè-kok kap Ò-Hông Tè-kok ê koán-lāi. Serbia ê Peter 1-sè sī ông-kok ê thâu tāi chú-kun. 1922 nî 7 goe̍h 13, in tit tio̍h kok-chè ê sêng-jīm. 1929 nî 10 goe̍h 3 ji̍t, koh kái hō Yugoslavia Ông-kok.

Chit hō Yugoslavia liân-pang lāi-té hun 6-ê kò͘-sêng kiōng-hô-kok: Bosnia kap Herzegovina, Croatia, Macedonia, Montenegro, Serbia, kap Slovenia. Serbia ka-tī koh pun nn̄g-ê Siā-hōe-chú-gī Chū-tī Séng: Vojvodina kap Kosovo, in chū 1974 nî āu kap kî-tha liân-pang chham-ka-kok khoân-le̍k tōa-hūn siong-tong.




#Article 341: Pêⁿ-po͘-cho̍k (143 words)


 

Pêⁿ-po͘-cho̍k sī khiā tī Tâi-ôan pêⁿ-iûⁿ khu-he̍k ê gôan-chū-bîn-cho̍k. Pêⁿ-po͘ tō-sī pêⁿ-iûⁿ ê ì-sù. Ū sî mā kā pêⁿ-po͘-cho̍k kóng chò Pêⁿ-po͘, chóng--sī Pêⁿ-po͘-cho̍k khêng-si̍t sī chí bô-kâng bûn-hòa, bô-kâng gí-giân, bô-kâng po͘-lo̍k jīn-tông ê kúi-ā-tīn cho̍k-kûn, só͘-í mā ū lâng chú-tiuⁿ tio̍h hō-chò Pêⁿ-po͘-cho̍k-kûn khah tùi-tâng.

Tī chha-put-to 400-tang chêng Hàn-jîn chiah tú chhian-sóa lâi Tâi-ôan khui-hng kap khiā-khí chìn-chêng, Tâi-ôan sai-pêng ê pêⁿ-iûⁿ, chá tō ū chiâⁿ-chē Pêⁿ-po͘-cho̍k tī hia, ùi Ke-lâng it-ti̍t kàu Hêng-chhun lóng ū Pêⁿ-po͘-cho̍k khiā-khí, sīm-chì pau-koat āu-soaⁿ ê Gî-lân mā ū Kavalan Pêⁿ-po͘-cho̍k. 

Pêⁿ-po͘-cho̍k chit-ê miâ, í-keng ū ta̍k-ê kòan-sì ê hōan-ûi tī leh, chhin-chhiūⁿ Amis-cho̍k sui-bóng tōa-pō͘-hūn mā khiā tī pêⁿ-iûⁿ, m̄-koh tō bô sǹg tī Pêⁿ-po͘ lāi-té.

Pêⁿ-po͘-cho̍k kap Hàn-jîn ê gí-giân hām bûn-hòa lóng koh-iūⁿ, nā chiàu gí-giân, siā-hōe, bûn-hòa kap thé-chit lâi khòaⁿ, in hām Ko-soaⁿ-cho̍k kāng-khóan, tī Jîn-lūi-ha̍k lóng sio̍k-tī Lâm-tó-gí-cho̍k.




#Article 342: Puyuma-cho̍k (197 words)


Puyuma-cho̍k sī Tâi-ôan ê 1-ê gôan-chū-bîn-cho̍k. In khiā tī Tiong-iong-soaⁿ-lêng ê tang-pêng, Pi-lâm-khe ( 卑南溪 ) lâm-pêng ê hái-hōaⁿ só·-chāi, iā-tō-sī Tâi-tang-chhiòng-kok ( 台東縱谷 ) ê pêⁿ-iûⁿ lâm-pō· téng-kôan.

Nā chiàu jîn-kháu lâi-khòaⁿ, hiān-chhú-sî Tâi-tang-chhī  ( 台東市 ) Puyuma-cho̍k-lâng pí-lē siōng-kôan, koh lâi  chiah-sī Pi-lâm-hiong ( 卑南鄉 ). Kàu 2003-nî ê thóng-kè, Puyuma-cho̍k lóng-chóng ū 9,000-gōa-lâng.

Puyuma-cho̍k-lâng tōa-hūn tòa tī Tâi-tang-kōan Pi-lâm-hiong, lóng-chóng hun-chò 8-ê siā, chit 8-ê siā tī chit-má ê hêng-chèng khu-he̍k lâi kóng, pau-koat Ti-pún-chhun ( 知本村 ), Kiàn-hô-chhun ( 建和村 ), Lī-ka-chhun ( 利嘉村 ), Thài-an-chhun ( 泰安村 ), Pin-nn̂g-chhun ( 檳榔村 ), Bí-lông-chhun ( 美農村 ), Chho·-lo̍k-chhun ( 初鹿村 ), Lâm-ông-chhun ( 南王村 ), Un-chôaⁿ-chhun ( 溫泉村 ). Khah-chá hông hō-chò Pat-siā-hoan ( 八社番 ).

Nā àn kin-thâu ê thôan-soeh, téng-bīn chiah-ê só·-chāi thang hun-chò 2-ê hē-thóng:

Puyuma-cho̍k kap Amis-cho̍k kāng-khóan, sī Bú-hē-siā-hōe, só·-í thôan-thóng ê Puyuma siā-hōe ū ē-kha chiah-ê hiān-siōng:

Chóng--sī chit-khóan hong-sio̍k in-ūi sî-tāi kái-î mā liâu-liâu-á teh piàn, the̍h kè-chhōa chò lē, chit-má tōa-hūn sī tòe ang-sài khiā ê pē-hē-siā-hōe hun-in thé-chè. Gín-á ê sèⁿ mā sī tòe lāu-pē--ê khah-chē, ū ê ka-têng sī chi̍t-pòaⁿ tòe a-bú, chi̍t-pòaⁿ tòe lāu-pē.

Puyuma-cho̍k ê cha-po·-gín-á ū 3-pái tńg-tōa-lâng ê lé:

 




#Article 343: Chek-sî thong-sìn (115 words)


Chek-sî thong-sìn sī keng-kòe tiān-chú bāng-lō͘ (chhin-chhiūⁿ Internet) chìn-hêng sûi-sî khai-káng ê kau-thong hong-sek.

Chek-sî thong-sìn ê ke-si sī 1-kâi kheh-hō·-pêng (client) ê èng-iōng nńg-thé. Che iōng lâi hām 1-ê chek-sî thong-sìn ho̍k-bū hē-thóng chih-chiap. Tōa-pō·-hūn ê ho̍k-bū thê-kiong lâng 1 khoán (presence awareness) ê kong-lêng thang hō· iōng-chiá chai-iáⁿ ka-kī ê pêng-iú siâng-sî ū tiàm bāng-lō· téng-koân.

Chá-kî ê chek-sî thong-sìn nńg-thé ē sûi-sî hián-sī chhím phah lo̍h khì ê hit jī. Kiàn-nā kā jī chhit tiāu, tùi-hong oân-ná ē sûi khoàⁿ tio̍h keng-chèng ê tōng-chok. Chit khoán siat-kè khah sêng kóng tiān-oē, khah bô chhiūⁿ teh kau-oāⁿ phe-sìn. Hiān-tāi ê chek-sî thong-sìn nńg-thé it-poaⁿ ē thèng-hāu iōng-chiá oāⁿ-choa̍h chiah kā sìn-sit sàng cháu.




#Article 344: Kōng (110 words)


Kōng ia̍h-sī khiò sī éng-hióng tāi-chì ê hoat-tián kap si̍t-chè ê hiān-siōng ê chhiú-lō· he̍k-chiá-sī ki-su̍t, jî-chhiáⁿ chiah-ê chhiú-lō· (ki-su̍t) sī chhiau-chū-jiân, sîn-pì, kap hui-chèng-siông--ê.

Nā tī chhiau-sim-lí-ha̍k lâi kóng, kōng ( khiò ) tiāⁿ-tiāⁿ sī tēng-gī-chò ha̍k-si̍p kap sú-iōng chhiau-chū-jiân ê le̍k-liōng ia̍h-sī lêng-gôan. Chi̍t-kóa chong-kàu, te̍k-pia̍t sī Ki-tok-kàu, kóng-tio̍h kōng ê sî sī ū 1-chióng kā khòaⁿ-bô-tiám ê ì-sù tī leh--ê, mā sù-siông sī ēng lâi kóng hui-Ki-tok-tô· ê chong-kàu gî-sek.

Tī sîn-pì-chú-gī-chiá ê khòaⁿ-hoat lāi-té, kōng ( khiò ) tō bô téng-kôan chit-khóan kè-ta̍t phòaⁿ-tōan, in kā kōng koh hun-chò pe̍h-khiò kap o·-khiò, pe̍h-khiò sī tùi lâng ū lī-e̍k--ê, o·-khiò chiah sī ēng lâi kā lâng hāi--ê.




#Article 345: Lâu-chúi (221 words)


Lâu-chúi / Tiâu-lâu (Tidal Current) sī hái-chúi siū-tio̍h giú chúi-im, chúi-khó(chúi-te̍h) ê chit-kó͘ le̍k-liōng, tāng-le̍k só͘ ín-khí--ê hái-tiong chúi-lâu. Kò͘-tēng ē lâi-lâi-khì-khì, chit-khóan chêng-hêng tī hái-kha khòaⁿ-tio̍h siōng-bêng. Thâu-chêng kóng ê tāng-le̍k, tōa-hūn sī in-ūi go̍eh-niû, lēng-gōa Ji̍t-thâu mā ū sió-khóa koan-hē.

Chiah-ê hiān-siōng ū chúi-im, tīⁿ-lâu ( tō-sī lâu-chúi tīⁿ ) kap chúi-khó(chúi-te̍h), khó-lâu ( koh ū lo̍h-lâu, thè-lâu téng-téng ê kóng-hoat ).

Chit kó͘ chúi-lâu kan-nā tī poàⁿ-kang, chi̍t-kang tiong-kan kap chúi-im chúi-khó(chúi-te̍h) kâng chiu-kî lâi-teh piàn-hoà. Tīⁿ-lâu hoat-seng ê só·-chāi tō sī hái-iûⁿ in-ūi tāng-le̍k ê éng-hióng kôan--khí-lâi ê ūi, chit-2-ūi tú-hó ē tī tē-kiû tùi-péng ê 2-pêng, Kî-tiong ê 1-ūi tō sī chiàⁿ-chiàⁿ ǹg tùi go̍eh-niû ê só·-chāi. Nā kā tē-kiû khòaⁿ-chò 1-lia̍p kiû, khó-lâu ê só·-chāi, tō hoat-seng tī tīⁿ-lâu chit-2-ūi se̍h keng-tō· 90-tō· liáu-āu kàu ê hit-2-tah.

M̄-kóan sī hái-chiūⁿ ê toh-chi̍t-ūi, ta̍k-ji̍t lóng ē ū 2-pái tīⁿ-lâu kap 2-pái khó-lâu. Chit-2-pái tīⁿ-lâu ê sî-kan chha-put-to lī 12-tiám-cheng koh 27.4-hun. Che 12-tiám-cheng sī in-ūi tē-kiû ê chū-choán, chiah ē tú-hó làng pòaⁿ-kang, nā he 27.4-hun-cheng sī in-ūi go̍eh-niû mā se̍h tē-kiû teh tín-tāng, só·-í koh ke beh pòaⁿ-tiám-cheng ê cheng-chha.

Chit kó͘ chúi-lâu nā gia̍p-tī nn̄g-pêng hái-hoāⁿ tiong-kan, in-ūi siū-tio̍h tē-hêng ê éng-hióng oē-sī óng-ho̍k-hêng ê chúi-lâu, chō-sêng hái-bīn bô kui-chek--ê seng-kàng. I nā tī toā-hái sī tńg-se̍h-hêng ê chúi-lâu.

Ū tī-tāi ê bûn-chiuⁿ: Hái-tiòng.




#Article 346: Khe (321 words)


Khe/Khoe (溪) iā-sī chhoan (川), sī seⁿ-sêng tī tē-chiūⁿ, iân kò͘-tēng ê lō·-sòaⁿ teh lâu ê chiáⁿ-chúi. Nā khah toā tiâu lâi kóng, tō tiāⁿ hō-chò kang (kang-chúi) ia̍h hô. Khe teh kiâⁿ ê chúi-lō͘ ê ē-té, hō-chò káng-té-tē, nā chúi-lō͘ 2-pêng khah-kôan--khí-lâi ê só͘-chāi, hō-chò khe-hōaⁿ. Khe sù-siông sī ùi soaⁿ-lūn, soaⁿ-thâu, kôan-soaⁿ téng-téng khah-kôan ê só͘-chāi hoat-chó͘--ê. Khe siōng-bóe--ā nā m̄-sī lâu ji̍p-khì 1-ê ô͘, lēng-gōa 1-tiâu koh-khah-tōa ê hô, bô tō-sī lâu ji̍p tōa-hái. Khe--ni̍h ê chúi ē kiâⁿ sī in-ūi tē-kiû pún-sin ê tāng-le̍k teh éng-hióng, hō͘ chúi ti̍t-ti̍t ǹg khah-kē ê só·-chāi khì.

Khe lāi-té ê chúi bô iâm-hūn, sī chiáⁿ--ê, in-ūi chit-ê in-toaⁿ, tōng-bu̍t kap si̍t-bu̍t lóng chin ài óa-kīn khe. Jîn-lūi mā kah-ì tòa tī khe-piⁿ, m̄-nā ū chúi lâi chia̍h lâi ēng, koh thang tī khe--ni̍h kiâⁿ-chûn lâi sàng-hòe chài lâng.

Tī Bân-lâm-lâng ia̍h-sī Hok-kiàn-lâng tòa ê só͘-chāi, khe kap kang chit 2-jī khah chia̍p teh ēng, kang sī chāi-tē ê té-chân gí-giân (底層語言), ah khe sī chāi-tē ê piáu-chân gí-giân (表層語言). Kin-kì gián-kiù thóng-kè 490-tiâu hun-pò͘ tī Hok-kiàn kap Kńg-tang ê khe, hoat-hiān ū 73% sī ēng khe hō-miâ, 17.5% ēng hô, 7.05% ēng kang. Nā tan-sûn kè-sǹg Bân-lâm-lâng hun-pò͘ ê só͘-chāi, ū 90% ēng khe, 5.6% ēng kang, 4% ēng hô.

Iōng lâi piáu-ta̍t khe chit-ê kài-liām ê jī tû-liáu khe (溪) pún-sin í-gōa, koh ū chúi (水), kang (江), hô (河), chhoan (川) téng-téng. Kang mā sī kó͘-chá Tn̂g-kang ê miâ; hô sī kó͘-chá N̂g-hô ê miâ. It-poaⁿ kóng-khí, sè-tiâu ê chúi-liû hō-chò khe khah chē, m̄-koh bô it-tēng ê piau-chún.

Tī Tiong-kok Hok-kiàn, tōa-tiâu ê hô It-poaⁿ hō-chò kang, chhin-chhiūⁿ Bân-kang kap Chìn-kang, sè-tiâu hō-chò khe, chhin-chhiūⁿ Kiàn-khe.

Tī Tâi-ôan, tōa-hūn ê hô lóng-sī hō-chò khe, chhin-chhiūⁿ Ko-pîn-khe, chió-sò͘ hō-chò hô, chhin-chhiūⁿ Ke-lâng-hô ia̍h Tām-chúi-hô. Siū Ji̍p-pún thóng-tī ê éng-hióng, Tâi-ôan mā-ū chi̍t-kóa hô hōng kiò chò chhoan, chhin-chhiūⁿ Tâi-tiong ê Le̍k-chhoan, ia̍h-sī Ko-hiông ê Ko-hiông-chhoan (hiān-chāi ê Ài-hô).




#Article 347: Mo͘-se-hoan-liân (159 words)


Mo͘-se-hoan-liân (Hàn-jī: 毛西番蓮; Eng-gí: weed passion flower; ha̍k-miâ: Passiflora foetida), koh kiò-chò lêng-chu-kó (龍珠果), sī to-nî-seng bān-sèng he̍k phan-iân-sèng tîn-pún si̍t-bu̍t. Goân-pún seⁿ-tī Lâm-bí-chiu, chit-má tauh-tauh-á thoàⁿ khì sè-kài kò-tē. Tī Tâi-oân, i hun-pò͘ tī tiong-lâm-pō͘ pêⁿ-tē kàu kē-hái-poat soaⁿ-khu, seng-tióng tī lō͘-piⁿ iá-tē, ûi-lî he̍k hái-hoāⁿ soa-tē. Tī Tâi-oân, i-ê hoe-kî sī 2 goe̍h kàu 11 goe̍h. I kah-ì seⁿ-tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍h--tio̍h ê só͘-chāi.

Kui seng-khu seⁿ tn̂g 2~3 mm ba̍t-ba̍t-ba̍t ê pe̍h-sek chho͘-mo͘. Hio̍h-á sī tan-hio̍h, hō͘-seng. Hio̍h-á hêng-chōng sī ke-nn̄g-hêng, hun-chò 3 lia̍t, ū ba̍t-ba̍t ê mo·. Hio̍h-á-ki tn̂g-tn̂g, kńg-chhiu kap hoe ùi hio̍h-á-ki ê kòe-hiⁿ-khang seⁿ--chhut-lâi. 

Hoe, tan-seng, ti̍t-kèng siang-toā ū 30 mm. Hoe-pān ū 5 phìn, hoe-go̍k mā 5 phìn, hoe-pān kap hoe-go̍k pêⁿ tōa-sè, lóng-sī pe̍h-sek. Lēng-goā koh-ū 1-lián pe̍h-sek he̍k ki-pō͘ chí-âng-sek si-soàⁿ-hêng ê hù-hoe-koan. Hiông-lúi 5 ki, chhû-lúi ê chū-thâu 3 ki hong-hiòng ǹg-hā. 

Kiat ê koé-chí sī kiû-hêng ê chiuⁿ-kó, ti̍t-kèng tāi-iok 10 mm, sêng-se̍k liáu-āu pìⁿ kam-á-n̂g-sek.




#Article 348: Captcha (253 words)


Captcha sī tiān-náu kho-ha̍k 1 khoán thiau-chiàn/hoán-èng chhì-giām (challenge-response test), iōng lâi khu-hun jîn-lūi/hui-jîn-lūi ê hêng-ûi. Chit sû kin-té kui-kù sī completely automated public Turing test to tell computers and humans apart; lia̍h thâu-chêng jī tàu--khí-lâi pìⁿ captcha. Bí-kok Carnegie Mellon Tāi-ha̍k ê Luis von Ahn, Manuel Blum, kap Nicholas J. Hopper 3 lâng, í-ki̍p IBM ê John Langford, tī 2000 nî hoat-bêng chit sû. 1-khoán phó·-phiàn ê captcha iau-kiû iōng-chiá su-ji̍p gîn-bō· bīn-téng chhut-hiān ê 1 choā jī-bó a̍h-sī sò·-jī. Hiah-ê jī it-poaⁿ ū keng-kòe piàn-hêng he̍k-chiá sī te̍k-sû hāu-kó ê chhú-lí, ū sî-chūn jī ê pōe-kéng oân-ná ē te̍k-pia̍t chhú-lí. Captcha ū sî-chūn hông hêng-iông sī 1 khoán tò-péng ê Turing chhì-giām (reverse Turing test), in-ūi bô chhiūⁿ Turing chhì-giām sī lâng teh chú-koat--ê.

Captcha chhiâng-chāi iōng lâi ī-hông bot lī-iōng bāng-lō· tiān-náu ho̍k-bū. Che pau-koah ī-hông bot chham-ka bāng-lō· tâu-phiò, chù-chheh bián-chîⁿ ê email kháu-chō, tah kóng-kò tiàm blog bīn-téng.

Iau-kiû kái-tha̍k bûn-jī/ang-á ê captcha tùi sī-le̍k bô chèng-siông ê lâng (khó-pí kóng chheⁿ-mê lâng) sī 1-ê thiau-chiàn, ū khó-lêng chō-chiâⁿ in bô hoat-tō· hām tiong-iàu ê chu-goân chih-chiap. Koh, in-ūi kái-tha̍k captcha ang-á ê tiān-náu nńg-thé ná lâi ná khiáu, sin siat-kè ê captcha tòe teh jú lâi jú ho̍k-cha̍p. In-ūi captcha thiau-kang siat-kè hō· ke-khì bē-tàng kái-tha̍k, hit-kóa pāng-chān bông-jîn ê ke-si kāng-khoán sit-khì in ê lō·-iōng. Tī chi̍t-kóa-á só·-chāi, chit khoán captcha ū khó-lêng ē hoān tio̍h chāi-tē kìm-chí khî-sī chân-chiòng-chiá ê hoat-lu̍t. Chió-sò· ê bāng-chām lēng-gōa ū thê-kiong chhek thiaⁿ siaⁿ-im ê captcha hō· lâng sú-iōng.




#Article 349: Un-sek hāu-èng (120 words)


Un-sek hāu-èng sī Joseph Fourier tī 1824-nî tāi-seng hoat-hiān--ê, tāi-khì tō-sī thàu-kòe chit-ê hāu-èng, lâi hō͘ he̍k-chhiⁿ pìⁿ kah lú lâi lú sio-joa̍h.

Hóe-chhiⁿ, Kim-chhiⁿ téng-téng kî-thaⁿ ū tāi-khì ê chhiⁿ-kiû lóng ū un-sek hāu-èng, m̄-koh ūi-tio̍h beh kán-séng, ē-kha ê soat-bêng kan-taⁿ the̍h tē-kiû chò lē.

Un-sek hāu-èng chit-ê sû ū khó-lêng sī chí 2-kiāⁿ bô-kāng-khóan ê tāi-chì, 1-kiāⁿ sī seⁿ-sêng ū ê un-sek hāu-èng, che sī tē-kiû-téng chū-jiân hoat-seng ê un-sek hāu-èng, nā koh 1-chióng sī ke-thiⁿ ( jîn-ûi ) ê un-sek hāu-èng, che sī in-ūi jîn-lūi ê o̍at-tōng chiah ū--ê.

Thâu-chêng kóng ê tē-it-chióng un-sek hāu-èng sī thong-lâng chiap-siū--ê, nā tē-jī-chióng mā hō· tōa-hūn ê kho-ha̍k-ka só͘ sêng-jīn, chóng--sī mā iáu ū chi̍t-kóa teh tak-kháu ê só͘-chāi.




#Article 350: NTT DoCoMo (116 words)


NTT DoCoMo (Ji̍t-bûn: 株式会社エヌ・ティ・ティ・ドコモ) sī Ji̍t-pún siāng chú-iàu ê chhiú-ki thong-sìn gia̍p-chiá. DoCoMo chit-ê miâ sī 1-ê sok-siá, kui kù sī Do Communications Over the Mobile Network, ì-sù sī thàu-kòe hêng-tōng bāng-lō· chò thong-sìn. Ji̍t-pún-oē dokomo (ドコモ) mā ū móa-móa-sī ê ì-sù.

DoCoMo sī thàng sè-kài tē-1-keng thê-kiong hêng-tōng chu-sìn ho̍k-bū ê kong-si. In tùi 1999 nî 2 goe̍h khai-sí bē i-mode Internet ho̍k-bū, siau-lō· put-chí-á hó, bo̍k-chêng Ji̍t-pún ū chhiau-kòe 4300-bān-ê kheh-hō·, hái-gōa lêng-gōa ū 300-bān-ê. DoCoMo tī 2001 nî 10 goe̍h mā ū sak chhut FOMA chit-ê W-CDMA 3G ê siang-gia̍p hêng-tōng ho̍k-bū.

DoCoMo siāng tōa ê kó·-tong sī Ji̍t-pún Tiān-sìn Tiān-oē (NTT), khòng-chè 60% í-siōng. NTT pún-sin chú-iàu sī Ji̍t-pún chèng-hú teh hoāⁿ--ê.




#Article 351: Tiān-iáⁿ (137 words)


Tiān-iáⁿ (hàn-jī: 電影) tō-sī o̍ah-tāng-iáⁿ-siōng. Mā ū lâng kóng-chò èng-oē (映畫), iáⁿ-hì (影戲), iáⁿ-phìⁿ (影片), ia̍h-sī o̍ah-tāng-siá-chin. Che sī 1-chióng iáⁿ-siaⁿ-gē-su̍t, ēng hō-chò se-lio-lo·-i ( celluloid ) ê ka-phìⁿ, lio̍k-iáⁿ-tòa, he̍k-chiá-sī sò·-ūi mûi-thé kā iáⁿ-siōng hām siaⁿ-im siu--khí-lâi, keng-kòe āu--lâi ê pian-chip liáu-āu oân-sêng--ê.

Tiān-iáⁿ lāi-té sio-liân-sòa ê oē-bīn, sī 1-tiuⁿ 1-tiuⁿ siòng-phìⁿ cho·-sêng--ê, in-ūi chiah-ê siòng-phìⁿ chiâⁿ-kín teh pái-oāⁿ, lâng ê ba̍k-chiu bô-hoat-tō· tì-kak-tio̍h in kî-si̍t sī hō·-siong to̍k-li̍p ê iáⁿ-siōng. Che tō-sī sī-kak chiap-it ( persistence of vision ) ê hiān-siōng, chit-khóan hiān-siōng hō· iáⁿ-siōng lī-khui liáu-āu, koh ē tī ba̍k-chiu lâu chha-put-to cha̍p-hūn-it bió. Só·-í lán ē kám-kak hiah-ê tô·-siōng sī teh tín-tāng--ê.

Siōng-chá ê tiān-iáⁿ sī bô-siaⁿ--ê. Taⁿ ê tiān-iáⁿ tōa-hūn lóng ū siaⁿ, ū phòe im-ga̍k.

Tâi-oân khah-chá hì-hn̂g pàng tiān-iáⁿ ê sî, koh ē ū piān-sū kā koan-chiòng ná kóe-soeh hì-bûn.




#Article 352: Ba̍k-chiu (112 words)


Ba̍k-chiu (目睭) sī 1-chióng ē-tàng thàm-ti kng-sòaⁿ ê khì-koan. Tī kok-iūⁿ ê oa̍h-mi̍h sin-khu-téng (téng-kôan), í-keng hoat-hiān ū chiâⁿ-chē bô-kāng-khóan, ē-tàng thàm-ti kng-sòaⁿ ê khì-koan.

Siōng-kán-tan ê ba̍k-chiu kan-taⁿ thang thàm-ti sì-kho·-ûi sī kng ia̍h-sī àm niā-tiāⁿ. Nā khah-kàu-khàm ê ba̍k-chiu, tō ē-tàng koh sán-seng khòaⁿ-tio̍h mi̍h-kiāⁿ ê kám-kak.

Ū chin-chē khah-ho̍k-cha̍p ê oa̍h-mi̍h, chhin-chhiūⁿ chi̍t-kóa chhī-leng tōng-bu̍t, chi̍t-pō·-hūn ê chiáu-á, pâ-thiông tōng-bu̍t hām chi̍t-kóa hî-á, lóng ū seⁿ tī kāng 1-ê pêng-bīn ê 2-lúi ba̍k-chiu. In tō chhin-chhiūⁿ jîn-lūi kāng-khóan, thang khòaⁿ-tio̍h 1-ê 1-ê 3-ê hiòng-tō· ê iáⁿ-siōng. Nā-sī 2-lúi ba̍k-chiu sī seⁿ tī bô-kâng ê 2-pêng bīn, án-ne khòaⁿ--tio̍h-ê, tō-sī 2-ê koh-iūⁿ ê iáⁿ-siōng, pí-lūn thò·-á kap kim-chîⁿ-ku tō-sī án-ne.




#Article 353: Saisiyat-cho̍k (355 words)


Saisiyat-cho̍k sī Tâi-oân ê 1-ê goân-chū-bîn-cho̍k, in khiā tī Sin-tek kap Biâu-le̍k 2-ê koān kap-kài ê soaⁿ-khu. Hām Tayal-cho̍k sǹg sī chhù-piⁿ. Ū thôan-soat kóng Saisiyat-cho̍k ê chó·-kong-á bat ùi Tōa-pà-chiam-soaⁿ (大霸尖山) kháu-soaⁿ chian-sóa khì Tōa-ô· (大湖) kap Biâu-le̍k hit hū-kīn, āu--lâi chiah sóa lâi lâm-pêng.

Saisiyat í Giâ-kang-kè-soaⁿ (鵝公髻山) hām Hôaiⁿ-pêⁿ-pōe-soaⁿ (橫平背山) ê soaⁿ-lêng, hun-chò lâm pa̍k 2-kûn.

Pak-Saisiyat khiā tī Sin-tek Ngó·-hong-hiong (五峰鄉) Tōa-e̍h-siā (大隘社) ê Shipaii (十巴兒), Shigao (夏埔) kap Pilai (碑萊).

Lâm-Saisiyat khiā tī Biâu-le̍k-kōan Lâm-chng-hiong (南庄鄉) Tang-hô-chhun (東河村) ê Walu (瓦羅), Kalawan (卡拉灣), Hông-lâi-chhun (蓬萊村) ê Pakasan (巴卡散), Amisi (阿米希), Thài-an-hiong (泰安鄉) Gím-chúi-chhun (錦水村) ê Pakali (巴卡利), Malin (馬陵), Invawan (坑頭), kap Sai-thâm-hiong (獅潭鄉) ê Pah-siū-chhun (百壽村). Siōng-chhut-miâ ê Pas-taai (矮靈祭) ê tē-tiûⁿ Hiàng-thian-ô· (向天湖) tō-sī tī Tang-hô-chhun.

Hiān-chhú-sî Biâu-le̍k-kōan Lâm-chng-hiong ê cho̍k-lâng siōng-chē, tōa-hūn tī Tang-hô, Hông-lâi kap Lâm-kang (南江) chit 3-ê chhun, hū-kīn tòa Kheh-lâng.  Koh-lâi chiah-sī Sin-tek-kōan ê Ngó·-hong-hiong, Sin-tek-kōan ê Tek-tang-tìn (竹東鎮) mā ū tòa Saisiyat-cho̍k ê lâng.

Saisiyat-cho̍k siū-tio̍h Tayal-cho̍k chin-tōa ê éng-hióng, mā ū chhiah-o·-a-chhùi ê hong-sio̍k. In sī pē-hē-siā-hōe, siōng chhut-miâ ê tō sī pas-taai ê chè-lé.

Kàu 2003-nî ê thóng-kè chu-liāu ûi-chí, Saisiyat-cho̍k ū chha-put-to 5,000-gōa lâng.

  
Saisiyat-cho̍k khiā tī Tayal-cho̍k kap Hak-ngìn ( Hak-kâ-ngìn, Kheh-lâng ) tiong-kan, ūi-tio̍h beh 
seng-o̍ah, kap chit-2-ê tōa-cho̍k-kûn saⁿ-lo̍h-láu, Saisiyat-cho̍k-lâng tōa-hūn ē-hiáu kóng Tayal-gí kap Hak-fa ( Kheh-ōe ), sīm-chì ēng chit-2-chióng gí-giân chò pō·-pêng teh kóng ê ōe. Mā in-ūi án-ne in ka-tī ê bó-gí mā lâi siū-tio̍h éng-hióng.

Bīn-tùi gōa-lâi kiông-sè ê bûn-hòa, téng-chúi ê cho̍k-lâng tùi thôan-thóng ê chè-lé ke chin pó-sioh, kā chiâⁿ-chē gōa-lâi le̍k-liōng phah-chhut-láng-gōa, hō· Saisiyat-cho̍k ê chè-lé ē-tàng chiâu-chn̂g lâu--lo̍h-lâi. Saisiyat-cho̍k mā-sī Tâi-oân ê gôan-chū-bîn-cho̍k lāi-té, chió-sò· thang kā chè-lé gôan-té ê khóan-sek pó-lâu--lo̍h-lâi ê cho̍k-kûn.

Chi̍t-ē kóng-tio̍h Saisiyat-cho̍k, chin-chē lâng tō ē siūⁿ-tio̍h sîn-pì, oh-tit liáu-kái ê Pas-taai chè-lé. Pas-taai chè-koa chin pháiⁿ o̍h, kan-taⁿ chit-má Hàn-sèⁿ sèⁿ Chu (朱) ê cho̍k-lâng ē-hiáu kui-thò ê chè-koa, só·-í ta̍k-pái Pas-taai lóng sī hō· Hàn-sèⁿ sèⁿ Chu ê tiúⁿ-ló chò chú-chè.

Saisiyat-cho̍k tùi chè-lé ê khang-khòe hun kah chiâⁿ chhin-chhó. Ta̍k-khóan chè-lé ū bô-kāng sèⁿ ê tiúⁿ-ló lâi chú-chhî. Chiah-ê kui-tēng, sī ùi cho̍k--ni̍h ê sîn-ōe kap le̍k-sú keng-giām lâi--ê.




#Article 354: Siông-gô (413 words)


Siông-gô sī Tiong-kok ê 1-ê sîn-ōe jîn-bu̍t. Mā ū lâng kóng-chò Siâng-ngô· (Siông-ngô·; Hàn-jī siá-chò 嫦娥).

Siông-gô mā-sī Tiong-kok-lâng ê go̍eh-niû lú-sîn. Chóng--sī i hām kî-thaⁿ bûn-hòa lāi-té, kā go̍eh-niû pí-jîn-hòa (personify) ê chò-hoat bô-kâng, Siông-gô i m̄-sī tāi-piáu go̍eh-niû, i kan-taⁿ sī khiā tī go̍eh-niû téng-kôan niā-tiāⁿ.

Siông-gô ê thôan-soat ū kúi-ā-chióng bô-kāng-khóan ê pán-pún, m̄-koh lāi-té chha-put-to lóng ū ē-bīn chiah-ê chú-kak kap mi̍h-kiāⁿ:

Ē-kha sī Siông-gô ê kò·-sū kî-tiong ê 1-ê pán-pún.

Chit-ê kò·-sū sī kóng, Sò·-ngô ham Hō·-gē gôan-té lóng sī tòa tī thiⁿ-téng ê sîn. Ū 1-kang, Gio̍k-hông-tāi-tè ê 10-ê kiáⁿ-jî soah piàn-chò 10-lia̍p ji̍t-thâu, kā thó·-tē kiōng-beh pha̍k kah chhàu-hóe-ta--khì, liân Gio̍k-hông-tāi-tè mā bô in ê hoat-tō·, chí-hó tiàu Hō·-gē lâi tàu-saⁿ-kāng. Hō·-gē pún-té tō gâu sái-chìⁿ, choaⁿ-á kā Gio̍k-hông-tāi-tè ê 9-ê hāu-siⁿ siā--lo̍h-lâi, kan-taⁿ lâu 1-ê gôan-chāi. Gio̍k-hông-tāi-tè chai-iáⁿ ka-tī 9-ê hāu-siⁿ hō· siā--sí, chin siūⁿ-khì, tō kā Hō·-gē kap Sò·-ngô kòaⁿ lâi tē-chiūⁿ, piàn-chò ē lāu ē sí ê phó·-thong-lâng.

Hō·-gē chi̍t-ê chai-iáⁿ Sò·-ngô ūi-tio̍h bô-hoat-tō· éng-oán o̍ah-leh teh kan-khó. Tō koat-tēng beh khì chiok-hn̄g chiok-hn̄g ê só·-chāi, lāng-hiám khì chhōe chia̍h-liáu tō bē-sí ê io̍h-á, ǹg-bāng in ang-á-bó ē-tàng éng-éng chò-hóe.

Bóe--ah i ùi Se-hng-ông-bió hia kiû-tio̍h io̍h-oân, m̄-koh Se-hng-ông-bió mā kā kéng-kò·, nā beh éng-óan o̍ah-leh, 1-ê lâng kan-taⁿ thang chia̍h pòaⁿ-lia̍p tō hó.

Hō·-gē kā io̍h-oân the̍h--tńg-lâi, hē tī 1-ê a̍p-á lāi-té, i kā Siông-gô kóng, m̄-thang kā a̍p-á phah--khui, tō chhut--khì-ah. Chóng--sī Sò·-ngô chin hó·ⁿ-hiân, choaⁿ-á kā khui-khui, khòaⁿ-tio̍h io̍h-oân, i thiaⁿ-tio̍h Hō·-gē tńg--lâi ê siaⁿ, kiaⁿ Hō·-gē chai-iáⁿ i thau-khòaⁿ, chi̍t-ē kín-tiuⁿ bô-tiuⁿ-tî kā kui-lia̍p io̍h-oân thun--loeh, kiat-kó in-ūi ke chia̍h pòaⁿ-lia̍p, choaⁿ-á khai-sí poe chiūⁿ thiⁿ, sui-bóng Hō·-gē ū siūⁿ-beh ēng chìⁿ kā siā, khah-bián i ná poe ná kôan, m̄-koh i bô-hoat-tō· hē-chhiú siong-hāi ka-tī ê bó, in-ūi án-ne, Siông-gô lō·-bóe choaⁿ-á poe khì-lih kàu go̍eh-niû téng-kôan.

Siông-gô lī-khui in ang, 1-ê lâng khiā tī go̍eh-niû-téng, m̄-koh i iáu-sī ū phōaⁿ tī-leh, ū 1-chiah gio̍k-thò·, choan-tô· teh chò chia̍h-liáu éng-éng bē-sí ê io̍h-á, chin-chhù-bī ê sī Ji̍t-pún ê bîn-kan oan-ná ū chin-chē chit-khóan thò·-á tòa tī go̍eh-niû-téng ê kò·-sū.

Thò·-á lia̍h-gōa, koh ū 1-ê chhò chhiū-á ê lâng, hō-chò Gô· Kang. I in-ūi siūⁿ-beh éng-óan o̍eh-leh, khì tit-sit-tio̍h sîn, hō· sîn kā ho̍at i tio̍h tiàm tī go̍eh-niû-téng, it-ti̍t kàu i kā hia ê 1-châng chhiū-á chhò hō· tó chiah thang lī-khui. Būn-tê sī he chhiū-á ná chhò tō ná chiàu-gôan, sian chhò tō  chhò bē-tó, só·-í i tō éng-óan tī hia chhò chhiū, éng-éng bē-tàng lâi lī-khui.




#Article 355: MP3 (100 words)


MP3 sī 1 khoán sò·-ūi--ê (digital) gí-im ap-siok (compression) pian-bé keh-sek. I ē-tàng tōa-tōa kiám-chió biô-siá siaⁿ-im ê chu-liāu, koh bē bêng-hián hi-seng siaⁿ-im ê phín-chit. Sui-bóng MP3 ê ap-siok pān-hoat ē kā pō·-hūn ê siaⁿ-im chu-liāu tàn-hìⁿ-sak, thiaⁿ-chiòng it-poaⁿ bē kám-kak-tio̍h ū cháu-cheng ê chêng-hêng. MP3 te̍k-pia̍t sek-ha̍p pîn-khoan (bandwidth) iú-hān ê bāng-lō· khoân-kéng.

MP3 chit-ê bêng-sû sī MPEG-1 Audio Layer 3 ê kán-siá, chèng-sek ê miâ-chheng hō-chò ISO/IEC 11172-3 Layer 3. Tek-kok Fraunhofer Institute for Integrated Circuits tī 1987 nî hoat-bêng.

Ēng MP3 lo̍k-chè ê tóng-àn, miâ it-poaⁿ bóe-liu ū tòe 1-kù .mp3, piáu-sī sī MP3 ê tóng-àn.




#Article 356: Pas-taai (274 words)


Pas-taai sī Saisiyat-cho̍k siōng-tōa ê chè-lé, gôan-té sī 1-tang pān 1-pái, Ji̍t-pún-sî-tāi chiah kái-chò 2-tang pān 1-pái. 10-tang ē pān 1-pái 10-nî tōa-chè.

Chit-ê chè-lé kap é-lâng ê bông-lêng ū koan-hē, só·-í Hàn-jîn kā kóng-chò É-lêng-chè.
 

Chiâⁿ-kú chìn-chêng, Saisiyat-cho̍k khiā-khí ê só·-chāi, tùi-hōaⁿ ū tòa 1-tīn sin-kôan khah-bô 3-chhioh ê é-lâng, in put-chí-á khiáu, chhiùⁿ-koa kap thiàu-bú mā chin gâu. É-lâng khòaⁿ-tio̍h Saisiyat-cho̍k-lâng ê thó·-tē chin sán, tō kà in án-chóaⁿ choh-chhân, tī chò siu-sêng ê chè-lé ê sî, mā ē iau-chhiáⁿ Saisiyat-cho̍k ê lâng lâi chham-ka. M̄-koh é-lâng chiâⁿ hòⁿ-thit, tiāⁿ-tiāⁿ chhōe ki-hōe kā Saisiyat-cho̍k ê hū-jîn-lâng gio̍h-sio̍h, cho̍k-lâng sui-jiân chiâⁿ gîn, chóng--sī m̄-káⁿ pàng-siaⁿ.

Ū chi̍t-pái, chi̍t-tīn é-lâng iū-koh teh kā 1-ê cha-bó·-gín-a gio̍h-sio̍h, Saisiyat-cho̍k ê siàu-liân-lâng bē-kham-tit khì, choaⁿ-á kā é-lâng beh ēng lâi kòe khe, hit-tiâu soaⁿ-gî-pê chò ê chhiū-kiô téng-kôan chhòng-khang. Tng-tang chit-tīn é-lâng kiâⁿ chiūⁿ kiô, thiaⁿ-tio̍h chhiū-oe tn̄g--khì ê siaⁿ ê sî, iáu liōng-kóng hē sī chit-pò·-ki ê siaⁿ, kiat-kó é-lâng lóng-chóng po̍ah loeh tū-chúi-sí, kan-taⁿ 2-ê é-lâng tô-o̍ah.

Chit-2-ê é-lâng kā kà-sī Saisiyat-cho̍k-lâng ê tāi-chì 1-hāng 1-hāng pian-chò koa-sû, kà Saisiyat-cho̍k-lâng chhiùⁿ, koh kéng-kò in tio̍h chiàu iok-sok pān kì-liām é-lâng ê chè-lé, chhiùⁿ é-lâng kà ê koa, bô tō ē tú-tio̍h pháiⁿ-nî-tang, sīm-chì kui-cho̍k bia̍t-bông. Kóng soah, tō iân khe-hōaⁿ ǹg tang-pêng lī-khui, ná kiâⁿ ná kā  kong-lông-chú ê hio̍h-á liah--khui, ná chiù-chhàm. Saisiyat-cho̍k-lâng ūi-tio̍h beh hō· é-lâng ê òan-hūn tiāⁿ--lo̍h-lâi, kiam beh kiû in ê gôan-liōng, choaⁿ-á kā pún-té ê siu-sêng-chè kái chò Pas-taai ( É-lêng-chè ).

Ùi lâm-chè-thôan chih-chiap é-lêng khí-kó·, keh-tńg-kang  chiah koh ǹg pak ngiâ-chih é-lêng. Lâm kap pak 2-ê chè-thôan lóng ēng 3-mê 3-ji̍t, chú-iàu ê khám-chām chhiáⁿ khoàⁿ ē-bīn:




#Article 357: Tsou-cho̍k (346 words)


Tsou (Tsou-cho̍k) sī Tâi-oân ê 1-ê goân-chū-bîn-cho̍k. Mā siá-chò Cou. Cou tī in ê gí-giân lāi-té, tō-sī lâng ê í-sù.

Tsou-cho̍k iok-kî-lio̍k ē-tàng hun-chò Pak Tsou-cho̍k kap Lâm Tsou-cho̍k. Pak-tsou-cho̍k sī kóng khiā tī A-lí-sán (阿里山) ê cho̍k-kûn, nā Lâm-tsou-cho̍k  sī khiā tī Ko-hiông-chhī Thô-goân-khu ê Saalua-cho̍k kap Namasia-khu ê Kanakanavu-cho̍k. Ki-pún-siōng Lâm-tsou-cho̍k chit-2 kûn ê gí-giân, hong-sio̍k kap chè-lé téng-téng bûn-hòa hiān-siōng kap Pak-tsou-cho̍k lóng ū chiâⁿ-tōa ê cheng-chha. Chia 2 cho̍k hiòng chèng-hú cheng-chhú tē-ūi, āu-bóe Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú chāi i tēng-gī ê goân-chūn bîn-cho̍k lāi-bīn, chiong Lâm Tsou-cho̍k ê Saalua kap Kanakanavu tùi goán-lâi Tsou hia hun--chhut-lâi.

Pak-tsou-cho̍k pún-té ū A-lí-sán tē-khu ê Tfuya, Tapaytt, Inutsu kap Lâm-tâu-kōan Sìn-gī-hiong (信義鄉) Kú-bí-chhun (久美村) ê Luhtu chit-4-ê siā. Chit-4 siā lāi-té ê Inutsu tī 1910-nî-tāi í-keng hòe-sak, nā Luhtu-siā mā in-ūi Ji̍t-pún-lâng kā Bunun-cho̍k chhian-sóa khì hia, choaⁿ-á cho̍k-lâng lú lâi lú chió, jî-chhiáⁿ bān-bān-á sit-khì ka-tī ê bûn-hòa, só͘-í hiān-chhú-sî Pak-tsou-cho̍k tōa-hūn kan-taⁿ kóng Tfuya kap Tapaytt chit-2 siā.

Jîn-kháu lâi khòaⁿ, Tsou-cho̍k-lâng tōa-hūn tòa tī A-lí-sán ( Ka-gī-kōan A-lí-san-hiong ), koh lâi sī Ko-hiông-kōan ê Namasia-khu. Kah 2003-nî ê thóng-kè, lóng-chóng ū 4,000-gōa lâng.

Tsou-cho̍k ê lâng jīn-ûi, tio̍h ài ū kuba ( cha-po͘-lâng ê chū-hōe-só͘), ē-tàng pān kui-pō·-lo̍k chè-lé ê siā-lí chiah ū chu-keh hō-chò hosa ( tōa-siā ), mā chiah thang sǹg sī 1-ê ôan-chèng ê chèng-tī-thé.

Tsou-cho̍k ê siā-hōe cho͘-chit ū ē-kha chiah-ê hun-lūi:

  

Ùi ta̍k-ê ongo-no-emo lāi-té ē sóan tiúⁿ-ló chhut-lâi cho·-sêng tiúⁿ-ló hōe-gī, che-sī Tsou-cho̍k pō·-lo̍k siōng-tōa ê chú-chhâi tan-ūi. Peogsi ( thâu-lâng, thâu-bo̍k ) ē chiàu tiúⁿ-ló hōe-gī ê bēng-lēng lâi bun-phiⁿ khang-khòe, hō· ta̍k ê ongo-no-emo ū in ê chek-jīm kap gī-bū.

 
Tsou-cho̍k bô kai-ki̍p chè-tō͘, m̄-koh pō·-lo̍k lāi-té ū kúi-ê tiōng-iàu jîn-bu̍t.

Chit-má thôan-thóng ê kè-ta̍k-koan kap siā-hōe chè-tō͘ lóng khì hō· hêng-chèng thé-hē tāi-thè, kan-taⁿ tī thôan-thóng chè-lé ê sî, peogsi, eozomu ê ka-cho̍k tē-ūi chiah khah khòaⁿ ē chhut--lâi. Taⁿ bô chiàn-cheng--ah, eozomu kap maotana mā beh bô--ah, m̄-koh ka-cho̍k tíuⁿ-ló ê tē-ūi iû-gôan chin kôan, siàu-liân-lâng tùi sī-tōa ê chun-chhûn m̄-nā sī piáu-hiān tī bûn-hòa niā-tiāⁿ, pō͘-pêng seng-o̍ah tō khòaⁿ ē chhut--lâi.




#Article 358: A-bú-khá-loh (149 words)


Avocado (tī Tâi-oân tha̍k A-bu-khah-lo·h) sī 1 chióng chhiū-á kap kóe-chí, ha̍k-miâ hō·-chò Persea americana, sio̍k-tī Lauraceae chit-ê ka-cho̍k.  Avocado chit sû gôan-chū Ba̍k-se-ko gôan-chū-bîn hō ê miâ, hō·-chò ahuacatl.  Tâi-oân Hôa-gí ê miâ-chheng sī lùolí.

A-bu-khah-lo·h iok-lio̍k 1-lia̍p lê-bóng ê tōa-sè (ū-sī khah tōa--tām-po̍h-á), gōa-phôe tòa àm-chheⁿ-sek chì oá chhâ-sek ê pan-tiám, lāi-té tiong-ng ko· 1-lia̍p tōa chí. A-bu-khah-lo·h ê bah kāu iû-jī, tì-sú tiāⁿ-tiāⁿ iōng lâi chò chò sò·-si̍t liāu-lí, thang chhú-tāi bah-si̍t kap gû-leng sán-phín. Ba̍k-se-ko-lâng iōng che chò guacamole tiâu-bī-chiùⁿ ê liāu. Tī Tâi-ôan sî-kiâⁿ kā A-bu-khah-lo·h ê bah the̍h lâi ká gû-leng chò kó-chiap lim.

A-bu-khah-lo·h-chhiū kan-ta ū-hoat-tō· tī jia̍t-tāi a̍h-sī a-jia̍t-tāi ê khì-hāu chûn-o̍ah.

A-bu-khah-lo·h ê kóe-chí bē tī chhiū-á-téng tńg se̍k, só·-í ē-sái tán kàu beh ti̍h ê sî-chūn chiah kā bán--lo̍h-lâi. Lo̍h-chhiū liáu-āu, kúi-kang-á tō ē se̍k. Nā kap kî-thaⁿ ê kóe-chí khǹg chò-hóe (khó-pí kóng kin-chio), ē khah khòai se̍k.




#Article 359: Thao-cho̍k (126 words)


Thao-cho̍k sī Tâi-oân goân-chū-bîn-cho̍k ê 1-cho̍k.

Éng-kòe ū ha̍k-chiá kin-kì Thao-cho̍k chhian-sóa ê thôan-soat, kā Thao-cho̍k tòng-chò Cou-cho̍k ê 1 ê ki-cho̍k, mā ū lâng in-ūi in kap hū-kīn ê Bunun-cho̍k koan-hē chin-bā, jīn-ûi in ê bûn-hòa sī tú-hó tī Hàn-cho̍k kap gôan-chū-bîn ê tiong-kan, kā in kóng-chò sī siōng-òaⁿ Hàn-hòa ê Pêⁿ-po·-cho̍k, he̍k-chiá-sī siōng-chá Hàn-hòa ê Ko-soaⁿ-cho̍k.

Sū-si̍t-siōng, Thao-cho̍k ū in ka-tī chin-te̍k-sû ê gí-giân kap bûn-hòa, in pún-té tō-sī to̍k-li̍p ê 1-cho̍k.

Hiān-chhú-sî, Thao-cho̍k gôan-chū-bîn khiā-khí ê só·-chāi, lóng tī Ji̍t-go̍at-thâm (日月潭) hit-tah, tōa-hūn khiā tī Tek-hòa-siā ( 德化社, chín hō-chò Ji̍t-go̍at-chhun, Hàn-jī: 日月村), ū chió-chió kúi-hō· khiā tī Chúi-lí-hiong (水里鄉) Tōa-pêng-nâ (大平林). Hō·-sò iok-kî-lio̍k chóng-ū 60-gōa hō·. 2003-nî ê thóng-kè chu-liāu, in cho̍k ū 300-gōa lâng, sī Tâi-ôan chit-má lâng siōng-chió ê gôan-chū-bîn-cho̍k.




#Article 360: Mn̂g-khí (105 words)


Mn̂g-khí (Eng-gí: incisor), koh kiò-chòe chhiat-khí, sī ī-hêng-khí (heterodont) chhī-leng tōng-bu̍t ê tē-1-khoán chhùi-khí. Tī chiâⁿ-chē chháu-si̍t-sèng (herbivorous) kap cha̍p-si̍t-sèng (omnivorous) ê chhī-ni-tōng-bu̍t, chhan-chhiūⁿ jîn-lūi kap bé-á, in-ê mn̂g-khí ián-hòa chòe píⁿ-píⁿ-po̍h-po̍h,  chhiat-toan lāi-lāi ê gōa-hêng, hó lâi chhiat-tn̄g chia̍h-mi̍h. Tī niau-kho-tōng-bu̍t, in-ê mn̂g-khí khah-bô ēng--tio̍h, lóng-sī ēng kak-khí kap carnassial lâi thiah-kā. Chhiūⁿ ê mn̂g-khí í-keng ián-hòa chòe tn̂g-loh-loh ê chiam-gê, hō-chòe chhiūⁿ-gê. Gia̍t-khí-tōng-bu̍t (rodent), chhan-chhiūⁿ niáu-chhí-á, in-ê mn̂g-khí ti̍t-ti̍t hoat-tn̂g, tio̍h-ài mî-nōa kheh mi̍h-kiāⁿ bôa-té mn̂g-khí lâi î-chhî sek-tòng ê tn̂g-tō·. 

Jîn-lūi ū 8 khí mn̂g-khí; ah, niau-á, bé-á, kap chi̍t-kóa-á lêng-tióng-tōng-bu̍t ū 12 khí; gia̍t-khí-tōng-bu̍t ū 4 khí, tò·-á ū 8 khí.




#Article 361: Hó-lâng lūn-su̍t (120 words)


Hó-lâng lūn-su̍t sī 1990 nî-tāi í-āu tiàm Tâi-oân bāng-lō· kho·-á sî-kiâⁿ--khí-lâi ê 1-ê hun-sek lâm-lú koan-hē ê lūn-su̍t.

Hó-lâng lūn-su̍t só· kóng ê hó-lâng sī chí 1-ê cha-po·-lâng sui-bóng hō· ì-ài ê cha-bó·-lâng kū-choa̍t, khiok-sī iû-goân chhi-chêng mā goān-ì bô-tiâu-kiāⁿ hù-chhut.  Lūn-su̍t hêng-sêng liáu-āu, tī Tâi-oân ê BBS chhut-hiān Hó-lâng Thó-lūn-pán, Hó-lâng Club téng-téng ê chú-tê khong-kan.  Thâu-khí-seng oá--khì ê lâng lóng sī bat hō· cha-bó·-lâng kū-choa̍t ê cha-po·-lâng.  In keng-kòe bāng-lō· saⁿ-kap hun-hióng ka-kī ê kò·-sū kap keng-giām, hō·-siong bián-lē, koh chìn-chi̍t-pō· lūn-su̍t hó-lâng ê ì-gī (khó-pí kóng, jû-hô mài hō· ka-kī tùi lú-sèng siuⁿ hó soah pìⁿ hó-lâng).  Āu--lâi hó-lâng ê tēng-gī tō bô hān cha-pō·--ê, pìⁿ-chò só·-ū tùi ài-chêng ū tâu-chu m̄-koh bô tit-tio̍h hôe-èng ê lâng.




#Article 362: Keng-chè-ha̍k (180 words)


Keng-chè-ha̍k chit-ê sû sī tùi Ji̍t-gí khip-siu--lâi-ê. Ji̍p-pún-lâng tī chiap-chhiok se-hng ha̍k-būn ê sî, chham-khó Tiong-kok ê kó·-chá chheh, chhòng-chō chit-ê Hàn-jī-sû, āu--lâi mā tī Hôa-gí kap Hō-ló téng-téng gí-giân lāi-té sú-iōng.

Keng-chè-ha̍k sī 1-chióng siā-hōe kho-ha̍k, kán-tan lâi kóng, tō-sī 1-khoán gián-kiù lâng án-choáⁿ chò soán-te̍k ê ha̍k-būn. Nā chiàu i pō·-pêng gián-kiù ê loē-iông, mā thang kóng sī chi̍t-chióng gián-kiù siong-phín kap ho̍̍k-bū ê seng-sán, pun-phiⁿ, bō·-e̍k kap siau-hùi ê kho-ha̍̍k.

Keng-chè-ha̍k it-poaⁿ koh hun-chò 2-ê pō·-hūn: chóng-thé keng-chè-ha̍k kap kò-thé keng-chè-ha̍k.

Chóng-thé keng-chè-ha̍k kā tōa phoe-bô· ê keng-chè-thé ( 1-ê kok-ka he̍k-chiá-sī tē-khu ) tòng-chò 1-ê gián-kiù ê tùi-siōng, chhin-chhiūⁿ kui-ê kiong-ki̍p kap su-kiû, hòe-pè, chu-kim kap siong-phín téng-téng lóng sī  chóng-thé keng-chè-ha̍k ê chú-tê.

Nā kò-thé keng-chè-ha̍k sī teh khòaⁿ khah-sè ê keng-chè tan-ūi, pí-lūn kò-jîn, ka-têng, kong-si téng-téng ê keng-chè kiâⁿ-chòe, mā gián-kiù in chò koat-tēng ê kòe-têng hām éng-hióng soán-te̍k ê khí-tì.

Thôan-thóng keng-chè-ha̍k ê lí-lūn jīn-ûi lâng lóng-sī lí-sèng--ê, ē khì tui-jip siōng-tōa ê haū-iōng.

Keng-chè-ha̍k-ka thaù-koè bô-kâng ê ká-siat, kiàn-li̍p bô-kâng ê bô·-hêng, lâi kái-soat keng-chè hiān-siōng, mā pān-phoe bī-lâi ê hoat-tián.




#Article 363: Bunun Cho̍k (155 words)


Bunun-cho̍k sī Tâi-oân ê 1-ê goân-chū-bîn-cho̍k. In khiā tī Po͘-lí (埔里) lâm-pêng ê Tiong-iong Soaⁿ-lêng tē-khu kap soaⁿ-lêng ê tang-pêng, it-ti̍t kàu Ti-pún Chú-soaⁿ (知本主山)  pak-pêng ê só͘-chài.

Bunun-cho̍k thôan-thóng khah kah-ì tòa tī soaⁿ--ni̍h, chhim-soaⁿ-tau-té tiāⁿ ū in ê siā-lí. Bunun sī pē-hē-siā-hōe, ēng tōa ka-cho̍k chò cho͘-chit.

Kàu 2003 nî ê thóng-kè, Bunun-cho̍k lóng-chóng ū 4-bān-gōa lâng.

Bunun-cho̍k hun-chò 6-ê tōa kûn: take todo (Hôa-gí: 卓社群; tī Lâm-tâu-kōan Gio̍k-san hū-kīn), take bakha (Hôa-gí: 卡社群; tī Lâm-tâu-kōan tang-pō· soaⁿ-khu hū-kīn), take vatan (Hôa-gí: 丹社群, tī Lâm-tâu kap Hoa-lian 2-kōan ê keh-kài hū-kīn), take banuad (Hôa-gí: 巒社群, tī Lâm-tâu-kōan kap Ka-gī-kōan 2-kōan kau-kài ê Gio̍k-soaⁿ hit-hū-kīn), isbukun (Hôa-gí: 郡社群, khiā tī Lâm-tâu Sìn-gī-hiong (信義鄉) ê Tang-po͘ (東埔), Lô-nā (羅娜), Bêng-tek (明德) kap Tâi-tang-kōan Hái-toan-hiong (海端鄉), Iân-pêng-hiong (延平鄉) hām Ko-hiông-chhī ê Namasia-khu kap Thô-gôan-khu, lâng siōng chē) kap takopulan (Hôa-gí kán-séng kóng: 蘭社群, tī Lâm-tâu ê Tiong-iong soaⁿ-lêng khu-he̍k, lâng siōng-chió. Í-keng tōa-hūn khì hǒ͘ tông-hòa--ah).




#Article 364: Âng-hoe iá-khan-gû (157 words)


Âng-hoe iá-khan-gû (Hàn-jī: 紅花野牽牛; Eng-gí: red flower morning-glory; ha̍k-miâ: Ipomoea triloba) kui-sio̍k-î soân-hoe-kho (Convolvulaceae), sī chi̍t-nî-seng, soan-tîn-sèng, chháu-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. Tī Tâi-oân i hun-pò͘ tī tiong-pō͘ kap lâm-pō͘ ê pêⁿ-tē iá-gōa kap kē hái-poat soaⁿ-khu, seⁿ tī chhiū-nâ-á piⁿ-á, lō͘-piⁿ, pha-hng-tē. I kah-ì kui-kang he̍k-chiá-sī pòaⁿ-kang ū ji̍t ê khoân-kéng. 

Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe. I-ê hoe chiâⁿ kiaⁿ ji̍t-thâu-kng, ji̍t-thâu chi̍t pha̍k toh ha̍p--khí-lâi, kan-taⁿ tī tháu-chá he̍k-chiá-sī bô-ji̍t ê só͘-chāi chiah ē-tàng khòaⁿ tio̍h hoe khui. Iah-m̄-koh i-ê hoe ē-tàng tòng 3~7 kang, sǹg-sī khan-gû-hoe-lūi lāi-té hoe-lúi siū-miāⁿ siāng-tn̂g--ê.
 

Hio̍h-á sī lio̍h-lio̍h-á khah khoah he̍k-chiá-sī khah îⁿ ê sim-hêng; hio̍h-á ê pian-iân sī choân-iân, chho͘ ê kí-á-khí-iân, he̍k-chiá-sī 3 ê chhim-lia̍t.

Hoe sio̍k-î ha̍p-pān-hoe hit-khoán sī lah-pah-hêng;  hoe-sek hún-âng-á-sek, lah-pah lāi-té chí-âng-sek; hoe ê ti̍t-kèng 1~2 mm; hoe ùi hio̍h-á ê kòe-hiⁿ-khang seⁿ-chhut, chū-sàn-hoe-sū (聚繖花序); chhû-hiông-kang-tu, hiông-lúi ū 5 lúi, chú-pâng ū iù-mo͘.

Kóe-chí sī kiû-hêng ê sok-kó (蒴果), ti̍t-kèng 0.5~0.7 cm, ū iù-mo͘, chéng-chí sī o͘-sek--ê.




#Article 365: Soân-hoe-kho (108 words)


Soân-hoe-kho (旋花科; Convolvulaceae) ê si̍t-bu̍t, chhan-chhiūⁿ èng-chhài, han-chî, khan-gû-hoe, tāi-iok ū 60 ê sio̍k (genus), 1650 ê chéng (species). I tāi-to·-sò· sī chháu-pún-sèng ê soan-tîn-si̍t-bu̍t, mā-koh ū chi̍t-kóa-á sī tōa-châng-chhiū, chhiū-á kap chháu-pún-si̍t-bu̍t. 

Soân-hoe-kho ê hoe, hêng-thāi tùi tiong-sim tùi-chheng, seⁿ tio̍h ná-chhiūⁿ lah-pah. Hoe-go̍k (sepal) ū 5 phìⁿ, hoe-hio̍h (petal) 5 phìⁿ liâm chò-hóe bô hun-khui, hiông-lúi (stamen) 5 lúi. Kóe-chí sī sok-kó (capsule), ū chéng-chí 1~4 lia̍p he̍k koh khah chē; he̍k-chiá-sī chiú-kó (berry) kap kian-kó (nut). Hio̍h-á sī tan-seⁿ, hō·-seⁿ, bô thok-hio̍h (stipule). I-ê keng tiāⁿ-tiāⁿ sī ē sô, ē soan-tîn, ē phan-iân peh-koân ê tîⁿ-jiáu-keng.

Soân-hoe-kho ê si̍t-bu̍t chú-iàu hun-pò· tī jia̍t-tài kap a-jia̍t-tài.




#Article 366: Ontario (105 words)


Ontario sī Canada lâng thōng chē, bīn-chek tē-2 toā ê séng, tiàm tī Manitoba kap Québec tiong-kan. I pak-pêng oá Hudson Hái-oan kap James Hái-oan, lâm-pêng hām Bí-kok ê Minnesota, Michigan, Ohio, Pennsylvania kap New York gō͘ chiu sio-liân.

Ontario ê siú-hú sī Toronto. Canada ê siú-to͘ Ottawa oân-ná tiàm tī Ontario.

Âu-chiu lâng khì kàu hia chìn-chêng, chit-ê só͘-chāi ū Algonquin chu-cho̍k (Algonquian peoples, hâm Ojibwe, Cree, kap Algonquin) tòa tī sai-pō͘ kiam pak-pō͘, ū Iroquoi kap Wyandot (Huron) tòa tī khah óa lâm-pō͘ kap tang-pō͘. 17 sè-kí hit chūn, Algonquin lâng chham Huron chò-hóe ū kap Iroquoi lâng phah Hái-lông Chiàn-cheng (Beaver Wars).




#Article 367: Manitoba (185 words)


Manitoba sī Canada tiong-pō͘ ê séng. I tī 1870-nî hō͘ Canada chèng-hú kiàn-li̍p chò séng, sī Canada tē-5-ê séng. Manitoba sai-pêng oá Saskatchewan, tang-pêng oá Ontario, pak-pêng sī Nunavut, á lâm-pêng hām Bí-kok ê Pak Dakota kap Minnesota 2-ê chiu sio-liân.

Manitoba tang-pak-pêng oá Hudson Hái-oan, lāi-té ū kúi-nā-ê toā ô͘, pau-koat Winnipeg Ô͘, Manitoba Ô͘ kap Winnipegosis Ô͘. Kui séng chú-iàu sī pêⁿ-iûⁿ ê tē-hêng, mā ū chi̍t-koá soaⁿ-lûn tī—leh.

Manitoba ê siú-hú sī Winnipeg. Winnipeg mā sī Manitoba siāng toā ê siâⁿ-chhī; kui séng ū chhiau-kòe chi̍t-poàⁿ ê lâng toà tī hia.

Kin-sè hō chò Manitoba ê chit tè só͘-chāi khah-chá tiō ū Tē-it Bîn-cho̍k (First Nations) ê jîn-kûn khiā-khí, in sī chòe-kīn chi̍t kái peng-hô sî-tāi ê peng-hô thè-āu liáu-āu, tāi-iok 10,000 tang chêng lâi kàu chit uī, Turtle Soaⁿ-tē sī siāng chá pêng-hô thè-chhut ê só͘-chāi. Ojibwe, Cree, Dene, Sioux, Mandan, kap Assiniboine lâng tī chia khai-ki, kî-tha ê pō͘-cho̍k mā to̍h ji̍p-lâi chò seng-lí. Tī Pak Manitoba, ū khhai-chhái chio̍h-eng khì chò chìⁿ-thâu. Manitoba siāng chá ê chhân-hn̂g tī  leh Red Kâng iân-hōaⁿ, ū chèng hoan-be̍h kap kî-tha chéng-chí lông-chok-bu̍t.




#Article 368: Bán-bīn (255 words)


Bán-bīn sī 1-khóan chū kó·-chá tō ū ê bí-iông-su̍t. Bán-bīn tō sī ēng ìu mî-soàⁿ kap pe̍h-hún kā bīn--ni̍h ê mn̂g, thiâu-á-chí kap tēng-phôe kháu--lo̍h-lâi, hō· bīn pìⁿ kah kng-ku̍t koh iù-phôe.  Tī Tiong-tang, Lâm-a, Tang-a lóng ū bán-bīn ê thoân-thóng.

Éng-chá pēng m̄-sī lóng-chóng ê cha-bó·-lâng lóng ē-sái bán-bīn--ê, nā chiàu thôan-thóng ê hong-sio̍k, iáu-bē chhut-kè ê siàu-liân cha-bó·-gín-á tō bē-sái bán--tit. In tio̍h tán kah beh chhut-kè chìn-chêng, chó·-sian pài-liáu, chiah hō· chhin-chiâⁿ lāi-té ū-hòe koh ū hok-khì ê cha-bó· sī-tōa thè sin-niû-á chò thâu-chi̍t-kái ê bán-bīn, soah liáu-āu cha-po· chit-pêng chiah pau âng-pau hō· bán-bīn ê sī-tōa chò lé.

Khah-chá hū-jîn-lâng tû-khì chiàu sî-kan kò·-tēng bán-bīn, koh ū kúi-ê-á te̍k-pia̍t ê ji̍t-chí mā ē bán-bīn. Pí-lūn sin-chiaⁿ ê sî, 24 sàn-sîn liáu-āu, keh-tńg-kang ài bán-bīn, piáu-sī kái-thâu-ōaⁿ-bīn, nā gō·-go̍eh-cheh, tiong-gôan-cheh téng-téng ê cheh-ji̍t mā ē thiau-kang khì bán-bīn.

In-ūi khah-chá ê lâng jīn-ûi bán-bīn ē-tàng kā pháiⁿ-ūn tàn-hìⁿ-sak, só·-í nî-á-cheh-á tō khah ē khì bán-bīn.

Bán-bīn ê ke-si chin kán-tan, kan-taⁿ 1-khûn iù mî-sòaⁿ kap 1-a̍p hō-chò phòng-hún ê pe̍h-hún niā-tiāⁿ.

Chit-khí-khiàn ē seng kā phòng-hún boah tī bīn--ni̍h, thang khip-siu bīn iû, hō· mî-sòaⁿ khah hó thang kā mn̂g khau--khí-lâi. Koh lâi tō ēng 1-tiâu mî-sòaⁿ sio-chhé, ēng chhùi tùi sòaⁿ tiong-ng kā--leh, chiah siang-chhiú lia̍h siang-thâu, chì-la̍t lâi khau bīn, kā mn̂g, thiâu-á-chí kap tēng-phôe khau--khí-lâi. Gâu bán-bīn ê lâng bán-liáu chin chheng-khì koh bē thiàⁿ, mê-kak ū 3-tiám, tē-it sī ài ē-hiáu chì-la̍t, tē-jī sī mî-sòaⁿ ài peⁿ-ân óa hō· bā, koh ka-siōng kha-chhiú mé-lia̍h, án-ne tō ē khah-sūn-sī.




#Article 369: Saskatchewan (140 words)


Saskatchewan sī Canada ê chi̍t séng, tiàm tī Canada tiong-se-pō͘ ê pêⁿ-iûⁿ. I sai-pêng sī Alberta, tang-pêng sī Manitoba, pak-pêng sī Sai-pak Léng-thó͘, lâm-pêng ū Bí-kok ê Montana kap North Dakota.

Tī Europa lâng chhian-soá kàu Saskatchewan chìn-chêng, i tio̍h sī chin chē goân-chū-bîn khiā-khí ê só͘-chāi. Chit-má goân-chū-bîn iû-goân ū choân séng 13.5% ê jîn-kháu, pau-koat Cree kap Dakota.

Saskatchewan ê siú-hú sī Regina, siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Saskatoon.

Saskatchewan sī Pak Bí-chiu chin chē goân-chū-bîn khia-khí ê só͘-chāi, hâm Sarcee, Niitsitapi, Atsina, Cree, Saulteaux, Assiniboine (Nakoda), Lakota, kap Sioux.

Só͘ chai-iáⁿ tāi-seng ji̍p khì Saskatchewan ê Au-chiu-lâng sī 1690 nî ê Henry Kelsey, i hióng Saskatchewan Khe téng-sì lú-hêng, siūⁿ beh chōe chāi-tē goân-chū-bîn chò mô͘-phôe seng-lí. Tē-it-ê éng-kiú ê Au-chiu-lâng chng-siā, sī Hudson's Bay Kong-si, tī 1774 nî Samuel Hearne ùi Cumberland House khí ê bō͘-e̍k-chām,




#Article 370: Chhiú-chí Ông (162 words)


Chhiú-chí Ông (Eng-gí: The Lord of the Rings; ì-sù: chhiú-chí ê chú-lâng; Hôa-gí: 魔戒 Mô·-kài, 指环王) sī J. R. R. Tolkien chhòng-chok ê hoàn-sióng tōa-hô-siáu-soat, tī 1954/55 nî pun 3 pún chhut-pán. Chhiú-chí Ông chí tiàm-tī Mordor ê mô·-ông, hō-chò Sauron. Sauron chò 1-kha Chhiú-chí ū khòng-chè kî-thaⁿ 19-kha chhiú-chí ê hoat-tō·. Kò·-sū biô-siá chú-kak Frodo hoan-soaⁿ-kòe-niá ūi beh kā Chhiú-chí thàu-té húi-bia̍t.

Tolkien lī-iōng siá-chok ê kòe-têng hoat-hui i ê hèng-chhù, pau-koah le̍k-sú gí-giân-ha̍k, chong-kàu (te̍k-pia̍t sī Lô-má Thian-chú-kàu), sian-lí-kó·, Norse kap Celt bîn-cho̍k ê sîn-oē, téng-téng. I hoàn-sióng--chhut-lâi ê sè-kài put-chí-á ho̍k-cha̍p, phong-phài. I ūi chit-ê Middle-earth chhòng-chok kui-thò ê pōe-kéng chu-liāu, pau-koah tio̍h kò·-sū kha-siàu ê chó·-phó·, kúi-ā-chióng gí-giân, bûn-jī, tē-tô·, le̍k-sú. Chiah-ê chu-liāu pō·-hūn tī Chhiú-chí Ông ê hù-lio̍k ū-tè-chhōe. Le̍k-sú ê pō·-hūn pian ji̍p-khì lēng-gōa 1 tōa pún chheh, hō·-chò The Silmarillion (1977).

Chêng-kah-taⁿ Chhiú-chí Ông lóng-chóng bat hō· lâng kái chò 3-chhut tiān-iáⁿ. Siāng sin, siāng ū iá-sim ê pán-pún sī Peter Jackson ê 3-pō·-khek (2001–2003).




#Article 371: Terry Fox (235 words)


Terry Fox (choân-miâ Terrance Stanley Fox, 1958-nî 7-goe̍h 28 - 1981-nî 6-goe̍h 28) sī Canada gâm-chèng tī-liâu ê ūn-tōng-chiá.

Terry Fox chhut-sì tī Manitoba ê Winnipeg, tiàm englishu-u téng-thâu chia̍t-tn̄g.  

Pún-té Fox tio̍h chin hèng ūn-tōng.  Chhiú-su̍t liáu-āu, I koat-tēng beh ùi Canada tang-pêng cháu kàu sai-pêng, hi-bāng ē-tàng ín-khí lâng tùi gâm-chèng ê chù-ì, hō· in kià-hù chîⁿ lâi pang-chān táⁿ-tia̍p gâm-chèng ê gián-kiù.

Fox ê Hi-bāng Marathon (Marathon of Hope) tī 1980-nî 4-goe̍h 12-hō khí-khiàn.  I tī Newfoundland ê St. John's, kā i chiàⁿ-kha ê gī-ki chìm tī Tāi-se-iûⁿ ê chúi lāi-té, àn-sǹg beh cháu kàu British Columbia ê Vancouver, kā kha koh chìm tī Thài-pêng-iûⁿ lâi soah-kó·.  

I bóe-á pēng bô-hoat-tō· oân-sêng i ê Hi-bāng Marathon. Tī 1980-nî, 9-goe̍h chhe-1, i cháu kàu Ontario Thunder Bay ê sî-chūn, kám-kak heng-khám put-chí-á thiàⁿ.  I-seng kiám-cha liáu, hoat-kiàn gâm-chèng í-keng thoàⁿ kàu i ê hì-pō· ah.  Fox ke̍k-put-ke̍k chí-hó thêng--lo̍h-lâi, ji̍p-khì pēⁿ-īⁿ táⁿ-tia̍p.  I tī keh-tńg-tang 6-goe̍h 28-hō, 23-hòe seⁿ-ji̍t chêng chi̍t-kò-goe̍h ê sî kòe-sin--khì.  

Fox tī 143 kang lāi-té cháu kòe Newfoundland, Nova Scotia, Edward Ông-chú Tó, New Brunswick, Québec kap Ontario, lóng-chóng 5373 kong-lí hn̄g, chhé-ûn chi̍t-kang cháu kap marathon chi̍t-pái chha-put-to pêⁿ hn̄g.

Ūi-tio̍h beh kā Hi-bāng Marathon chiap-soà--lo̍h-khì, āu--lâi Canada kok-tē ta̍k-tang 9-goe̍h lóng ē kí-pān Terry Fox Run oa̍h-tāng lâi tiû-chi̍p tùi gâm-chèng gián-kiù ê kià-hù.  Sè-kài kî-thaⁿ chin chē kok-ka oân-ná ē tī bô-kâng sî-kan kí-pān chit-ê oa̍h-tāng.




#Article 372: Kóe-chí (184 words)


Kóe-chí (果子), he̍k-chiá kó-si̍t (果實), sī hoe siū-hún āu, chú-pâng hoat-io̍k sêng-se̍k lâi hêng-sêng. Chú-pâng lāi-té ê phoe-chu siū-cheng sêng-kong to̍h chiâⁿ-chò chéng-chí. Pō·-pêng i-kù hêng-sêng kóe-chí ê chú-pâng siàu-bo̍k, kā kóe-chí hun-chò tan-seng-kó, chū-ha̍p-kó, kap to-hoe-kó 3 lūi.

 
Tan-seng-kó sī ko· 1 ê chû-lúi ê hoe só· hoat-io̍k ê kóe-chí, tāi-to-só· si̍t-bu̍t ê kóe-chí lóng-sī tan-seng-kó. Tan-seng-kó koh i-kù kò·-chō ê bô-kâng, kā hun-chò ta-kó kap bah-kó 2 chióng. 

Ta-kó sī kóng kóe-chí sêng-se̍k āu, kóe-chí-phôe ê chúi-hun hâm-liōng chiok-chió. Ta-kó koh ē-sái hun-chò:

Bah-kó sī teh kóng kóe-chí sêng-se̍k āu, kóe-chí-phôe ê hâm-chúi-liōng koân, thêng-hiān liû-nńg bah-chit ê hē-hāng. Si̍t-bu̍t-ha̍k só·-kóng ê kóe-chí-phôe hun-chò gōa-kó-phôe, tiong-kó-phôe, kap lāi-kó-phôe 3 chióng, tiong-kó-phôe to̍h sī lán it-poaⁿ-lâng pō·-pêng leh kóng--ê kóe-chí ê bah-chit pō·-ūi; gōa-kó-phôe chiah-sī it-poaⁿ só·-kóng ê kóe-chí-phôe. Bah-kó ē-sái hun-chò:

Chū-ha̍p-kó sī 1 lúi hoe ê to-só· chú-pâng só· hoat-io̍k--lâi ê kóe-chí, ta̍k-ê chû-lúi ê chú-pâng ka-tī hoat-io̍k chiâⁿ-chò 1 ê sè-lia̍p ê kóe-chí, chia-ê sè-lia̍p kóe-chí chi̍p-tiong he̍k-chiá so·-khui tī kâng-chi̍t-ê hoe-thok téng-koân, chhan-chhiūⁿ chhì-pho.

To-seng-kó sī leh kóng ùi kui-ê hoe-sū lâi hoat-io̍k chiâⁿ-chò 1 ê kóe-chí, chhan-chhiūⁿ ông-lâi.




#Article 373: Pēⁿ-to̍k-sek hêng-siau-hoat (139 words)


Pēⁿ-to̍k-sek hêng-siau-hoat (viral marketing) sī 1 khoán lī-iōng siā-hōe bāng-lō· chè-chō soan-thoân hāu-kó ê siang-gia̍p hêng-siau chhek-lio̍k. Sêng-kong ê hêng-siau-àn m̄-bián hoat-khí tan-ūi it-ti̍t sak tō ē ka-kī sì-kè thoàⁿ--chhut-khì, bē-su thoân-jiám-pēⁿ kāng-khoán. Chhiú-lō· chú-iàu pau-koah iōng kháu-gí chè-chō hong-siaⁿ koh lī-iōng Internet ê bāng-lō· hāu-kó (network effects) tī té-té sî-kan lāi chih-chiap tio̍h chē-chē lâng.

Pēⁿ-to̍k-sek hêng-siau-hoat mā ē-sái kóng sī 1 khoán tiàm Internet chìn-hêng ê chông-kiàⁿ hêng-siau-hoat. Che pau-koah iōng blog, gia̍p-û bāng-chām téng-téng ê ké chháu-kin ki-su̍t hō· lâng chù-ì tio̍h 1-hāng sin sán-phín a̍h-sī sin ho̍k-bū. Mā ū kong-si àm-tiong pàng-chhut koài-kî ê siau-sit lâi ín-khí mûi-thé chù-ì, thang ko·-chiâⁿ in chìn-1-pō· tui-chong pò-tō koh-chài pò-tō. Chit-khoán ki-su̍t só· tit-tio̍h ê soan-thoân hāu-kó ē-sái kóng ta̍t hoat-khí kong-si ê keng-hùi ê kúi-lō-pōe.

Microsoft ê Hotmail sī tē-1-ê iōng pēⁿ-to̍k-sek hêng-siau-hoat soan-thoân ê siang-gia̍p ho̍k-bū.




#Article 374: George Orwell (122 words)


George Orwell, pún-miâ Eric Arthur Blair (1903 nî 6 goe̍h 25 – 1950 nî 1 goe̍h 21), sī 1-ê Liân-ha̍p Ông-kok chok-ka kiam kì-chiá. I ê chèng-tī kap bûn-hòa phêng-lūn te̍k-pia̍t ū miâ-siaⁿ. I sī 20 sè-kí Eng-bûn-kài siāng chia̍p hō· lâng o-ló ê sàn-bûn-ka chi-it. Chóng--sī i siāng kài tit lâng chai ê tù-chok sī i boán-liân (1940 nî-tāi) siá--ê hit 2 pún siáu-soat: Tōng-bu̍t Lông-chng kap 1984 nî. Thâu-chêng-pún sī chèng-tī gū-giân, āu-1-pún biô-siá 1-ê ke̍k-koân-chú-gī chi-hā ê dystopia. I ê miâ tī Eng-gí lāi-té í-keng chiâⁿ-chò 1-ê hêng-iông ke̍k-koân su-sióng khòng-chè ê hêng-iông-sû (Orwellian).

Orwell bat chū-goān chham-ka Se-pan-gâ Lōe-chiàn, khiā tī kiōng-hô-phài hit-pêng. I tùi Stalin-chú-gī ê phoe-phêng pēng-bô éng-hióng i tùi bîn-chú siā-hōe-chú-gī ê kî-thāi kap ǹg-bāng.




#Article 375: Chhiok-hio̍h-khan-gû (169 words)


Chhiok-hio̍h-khan-gû (Hàn-jī: 槭葉牽牛; Eng-gí: palmate-leaved morning glory; ha̍k-miâ: Ipomoea cairica), pia̍t-miâ hoan-á-tîⁿ, chiáng-hio̍h-khan-gû, ngó·-jiáu-kim-liông,  kui-sio̍k-î soân-hoe-kho (Convolvulaceae), sī to-nî-seng, soan-tîn-sèng, chháu-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. Pō͘-hūn chu-liāu kóng i goân-pún seⁿ-tī Pak-bí-chiu, mā ū kóng seⁿ tī jia̍t-tāi A-chiu, Hui-chiu--ê. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kap kē hái-poat soaⁿ-khu, seⁿ tī chhiū-nâ-á piⁿ-á, lō·-piⁿ, pha-hng-tē he̍k-chiá lâng-tau ê lî-á, chhiûⁿ-á. I kah-ì kui-kang ū ji̍t ê khoân-kéng. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe, joa̍h--lâng kap chhiu-thiⁿ khui liáu te̍k-pia̍t chē.

Keng ê piáu-bīn kim-ku̍t, iù-tn̂g koh kāu hun-ki, siāng-tn̂g ē-tàng kàu 10 m; óa-kīn kin ê ki-pō· lio̍h-á bo̍k-chi̍t-hòa. 

Hio̍h-á sī chhiú-chiáng ê hêng-chōng, choân-lia̍t,  lia̍t-phìⁿ sī phi-chiam-hêng, ū 5 kàu 7 ê.

Hoe sio̍k-î ha̍p-pān-hoe hit-khoán sī lāu-táu-hêng;  hoe-sek sī chhián-chhián ê chí-âng, hoe-koan lāi-té sī chí-âng-sek; hoe-koan ê ti̍t-kèng 4.5 kàu 6 cm; hoe pō·-pêng 1 kàu 3 lúi ùi hio̍h-á-ki ê kòe-hiⁿ-khang seⁿ-chhut, thêng-hiān chū-sàn-hoe-sū (聚繖花序); chhû-hiông-kāng-tu (雌雄同株); hiông-lúi 5 lúi tī hoe-koan thóng-á lāi.

Kóe-chí sī kiû-hêng ê sok-kó (蒴果). Chéng-chí sī o·-sek, 4 lia̍p, ū si-chōng ê mo·.




#Article 376: Saint Lawrence Hái-oan (189 words)


Saint Lawrence Hái-oan (Eng-gí: Gulf of Saint Lawrence, Hoat-gí: Golfe du Saint-Laurent) sī choân sè-kài thōng toā ê hái-kháu. Pak Bí-chiu Gō͘-toā-ô͘ ê chúi keng-kòe Saint Lawrence Hô liáu, ùi chia lâu khì Tāi-se-iûⁿ.

Saint Lawrence Hô ùi 2-tiâu chúi-lō· lâu ji̍p-khì Saint Lawrence Hái-oan, chi̍t-tiâu sī Québec ê Côte-Nord tē-khu kap Anticosti Tó pak hoāⁿ tiong-kan ê Jacques Cartier Hái-kiap, lēng-goā chi̍t-tiâu sī Anticosti Tó lâm hoāⁿ kap Gaspé Poàn-tó tiong-ng ê Honguedo Hái-kiap.

Hái-oan sì-kho·-liàn-tńg chha-put-to lóng hō͘ thó͘-tē ûi--khí-lâi. I pak-pêng ū Labrador Poàn-tó, tang-pêng ū Newfoundland, lâm-pêng ū Nova Scotia (iû-kî sī Breton Hái-phīⁿ Tó), sai-pêng ū Gaspé Poàn-tó kap New Brunswick. Hái-oan lāi-té ū Anticosti Tó, Edward Ông-chú Tó kap Madeleine Kûn-tó.

Tî-khì Saint Lawrence Hô, kî-thaⁿ lâu ji̍p Saint Lawrence Hái-oan khah toā ê khe-hô iah-koh ū Miramichi Hô, Natashquan Hô, Restigouche Hô, Margaree Hô kap Humber Hô. 

Breton Hái-phīⁿ Tó tang-pak-pêng ê St. Paul Tó in-ūi bat hoat-seng kòe chin chē hái-lān, ū Hái-oan ê Bōng-á-po͘ ê thé-hō. Gaspé Poàn-tó tang-pêng ê Bonaventure Tó hām Madeleine Kûn-tó tang-pak-pêng ê Brion Tó kap Rochers-aux-Oiseaux sī hō͘ chhian-soá chiáu-á am-âⁿ ê tiōng-iàu ê só͘-chāi. 




#Article 377: Kiàn-siàu-chháu (135 words)


Kiàn-siàu-chháu (Hàn-jī: 見笑草; Hôa-gí: 含羞草; ha̍k-miâ: Mimosa pudica) kui-sio̍k-î tāu-kho (Leguminosae), sī 1 kàu to-nî-seng ê phih-phak-sèng chhiū-á (koàn-bo̍k). I-ê goân-sán-tē sī jia̍t-tāi Bí-chiu, chiâⁿ-chá to̍h thoàⁿ-chéng kàu Tâi-oân, pìⁿ-chiâⁿ-chòe kui-hòa-chéng. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poat soaⁿ-khu, seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, chháu-po· téng-téng khai-khoah ê só·-chāi. I kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe, m̄-koh tī pak-pō· hoe-kî khah-té, chú-iàu tī joa̍h-thiⁿ--lâng.

Keng ê piáu-bīn ū ngē-mo· kap tò-chhah-chhì, bô seⁿ kah chiâⁿ ba̍t.

Hio̍h-á seng-tióng sūn-sū sī hō·-seng, jī-hôe ú-chōng ho̍k-hio̍h, hio̍h-me̍h ū chhì, hio̍h-phìⁿ nā kā tāng--tio̍h liâm-pīⁿ ha̍p--khí-lâi. 

Hoe sió-sió--á, ū ba̍t-ba̍t-ba̍t ê tn̂g hoe-si, sī kiû-hêng thâu-chōng hoe-sū. Hoe-sek chí-âng-sek, hoe ê ti̍t-kèng siāng-tōa ē-sái ta̍t-kàu 16 mm. 

Kóe-chí sī kiap-kó, 3 chì 4 chat, koh kiò-chò chiat-giap-kó, gōa-hêng sī píⁿ-píⁿ pêⁿ-pêⁿ tn̂g thó-îⁿ-hêng, ū chhì-mo·.




#Article 378: Gō͘-toā-ô͘ (104 words)


Gō͘-toā-ô͘ (Eng-gí: Great Lakes) sī Pak Bí-chiu tang-pak-pō͘ 5-ê sio-liân ê toā ô͘, tiàm tī Bí-kok kap Canada pian-kài. Ùi sai-pêng kàu tang-pêng sī Superior Ô͘, Michigan Ô͘, Huron Ô͘, Erie Ô͘ kap Ontario Ô͘. Koh-lâi chúi tio̍h tùi Saint Lawrence Hô lâu ji̍p-khì Saint Lawrence Hái-oan. Gō͘-toā-ô͘/Saint Lawrence hē-thóng sī sè-kài thōng toā ê chiáⁿ-chúi chúi-lō͘ hē-thóng.

Nā ùi chúi-bûn-ha̍k ê kak-tō͘ lâi khoàⁿ, Michigan Ô͘ kap Huron Ô͘ èng-kai sǹg-chò sī kāng chi̍t-ê ô͘. In chò-hoé ū-sî-á hông kiò-chò Michigan-Huron Ô͘.

Gō͘-toā-ô͘ tiong-ng iah-koh ū chi̍t-ê ke chin-sè ê ô͘, hō-chò Saint Clair Ô͘, tiàm tī Huron Ô͘ kap Erie Ô͘ tiong-kan.




#Article 379: Sèⁿ-miā-thé (346 words)


Sèⁿ-miā-thé (性命體; Eng-gí: organism; Tek-gí: Lebewesen) ia̍h ū seng-bu̍t (生物), oa̍h-mi̍h (活物), seng-bu̍t-thé (生物體) téng kóng-hoat, sī ū sèⁿ-miā ê kò-thé. Tī-leh seng-bu̍t-ha̍k kap seng-thài-ha̍k tang-tiong, sèⁿ-miā-thé sī hō͘-siāng éng-hióng ê sêng-hūn kò͘-sêng ê 1 chióng siong-tùi ún-tēng ê hē-thóng, ē piáu-hiān te̍k-sû ê kong-lêng kap sèⁿ-miā te̍k-sek ê 1 ê chéng-thé. Sèⁿ-miā-thé siōng tiōng-iàu ê te̍k-sek tō sī sin-tîn-tāi-siā, thang hun ha̍p-sêng tāi-siā kap hun-kái tāi-siā. 

Sèⁿ-miā ê khí-gôan kap seng-bu̍t hun-lūi it-ti̍t ū cheng-gī. It-poaⁿ-te̍k, seng-bu̍t hun-chò 2 tōa lūi: gôan-he̍k-seng-bu̍t kap chin-he̍k-seng-bu̍t. Gôan-he̍k-seng-bu̍t koh hun-chò 2 ê: sè-khún-he̍k (Domain Bacteria) kap kó͘-sè-khún-he̍k (Domain Archaea), chit 2 chióng tiong-kan chha chin chē, chìn-hòa-sú ê gián-kiù kaù taⁿ iáu boē chhoē tio̍h in tiong-kan ê liân-hê. Chin-he̍k-seng-bu̍t ê 2 ê sè-pau-khì: ia̍p-le̍k-thé kap soàⁿ-lia̍p-thé, hoān-sè sī ùi lōe-seng-sè-khún (endosymbiotic bacteria) ián-hòa lâi ê.

Sè-pau chhiau-koè 1 ê ê seng-bu̍t kiò chò to-sè-pau seng-bu̍t.

Toā-pō͘-hūn ê seng-bu̍t kong-ke ê te̍k-sek ū:

Chiah-ê te̍k-sek m̄-sī choân-pō͘ ê seng-bu̍t lóng ū, chhiūⁿ-kóng kúi-nā chióng seng-bu̍t ka-tī bē tín-tāng (sui-bóng si̍t-bu̍t ê seng-tióng ē-sái khòaⁿ chò 1 chióng tín-tāng), iah sī bē ti̍t-chiap tùi khoân-kéng ê piàn-hoà sán-seng hoán-èng. Bî-seng-bu̍t, pí-lūn-kóng sè-khún, tō bē chhoán-khùi. Lēng-gōa, ū chin chē chióng seng-bu̍t ê kò-thé bē seⁿ-thoàⁿ, m̄-koh in hit ê bu̍t-chéng ē-tàng.

Pēⁿ-to̍k ka-tī bē-tàng seⁿ-thoàⁿ kap sin-tîn-tāi-siā; lán thong-siông bô kā tòng-chò seng-bu̍t. Put-jī-kò, chiàu Bí-kok Hoat-tián (United States Code) ê seng-bu̍t bú-khì siong-koan loē-iông, pēⁿ-to̍k mā sǹg-chò bî-seng-bu̍t. Kúi-nā chióng kià-seng-tōng-bu̍t kap lōe-kiōng-seng-thé (endosymbionts) ka-tī mā bô châi-tiāu seng-chûn. Pēⁿ-to̍k kám beh sǹg chò seng-bu̍t iáu ū chin toā ê cheng-gī. Pēⁿ-to̍k sui-bóng ū kàⁿ-sò͘ kap kî-thaⁿ seng-bu̍t te̍k-iú ê hun-chú, m̄-koh nā bô tī kià-chú-sè-pau lāi-té in tō bô hoat-tō͘ oa̍h lo̍h-khì. Pēⁿ-to̍k sin-tîn-tāi-siā ê kòe-têng mā su-iàu khò kià-chú ê ûi-thôan ki-chè. Chit lō kià-seng hiān-siōng ê khí-gôan iáu bô chheng-chhó, hoān-sè kap kià-chú ū koan-hē.

Hoè-siū sī seng-bu̍t ê ki-pún chham-sò͘. Ū-ê seng-bu̍t kan-taⁿ ē-tàng oa̍h 1 kang, ū-ê seng-bu̍t, chhiūⁿ-kóng si̍t-bu̍t, tō ē-tàng oa̍h kúi-nā chheng nî. Sè-pau lāu-siam (senescence) leh koat-tēng seng-bu̍t-thé, sè-khún, pēⁿ-to̍k, sīm-chì sī prion ê hoè-siū ê sî chin tiōng-iàu.




#Article 380: Jawi (126 words)


Jawi sī 1 chióng ēng lâi siá Malay-gí ê Arabic jī-bó. I sī Brunei 2 chióng koaⁿ-hong bûn-jī ê 1 chióng. Tī Má-lâi-se-a, Hui-li̍p-pin, Indonesia, Thài-kok lâm-pō͘ ê Patani, kap Sin-ka-pho lóng ū leh ēng, te̍k-pia̍t sī chong-kaù hong-bīn.

Jawi jī-bó tī Malay sè-kài (Nusantara) ēng kúi-nā pah tang a. I kap Islam kāng-chê hoat-tián. Tû-liáu goân-té ê Arabic jī-bó, i mā ū chi̍t-koá choan-kang hō͘ Jawi ēng ê jī-bó.

Jawi jī-bó chin chá tō ēng lâi siá Malay-gí. Ùi Pasai sî-kî kaù kah Malacca So͘-tan-kok (Sultanate), Johor So͘-tan-kok, kap 17 sè-kí ê Acheh So͘-tan-kok lóng ū leh ēng. 1303 nî (Islam 702 nî) ê Terengganu jī-pán (Terengganu Tablet) tō khoàⁿ ē tio̍h. Ah nā Latin jī-bó ài kaù kah 19 sè-kí boé-kî chiah khai-sí ēng.




#Article 381: Tek-kok Siā-hōe-bîn-chú Tóng (115 words)


Tek-kok Siā-hōe-bîn-chú Tóng (Tek-gí: Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD), 1863 nî sêng-li̍p kàu taⁿ ê Tek-kok chèng-tóng.

SPD ê le̍k-sú ē-sái kóng tùi 1863 nî khai-sí. Hit-nî ê 5 goe̍h 23 Ferdinand Lassalle cho· It-poaⁿ Tek-kok Kang-lâng Hia̍p-hōe (Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein, ADAV). 1869 nî August Bebel kap Wilhelm Liebknecht sêng-li̍p Tek-kok Siā-hōe-bîn-chú Kang-lâng Tóng (Sozialdemokratische Arbeiterpartei, SDAP). Chit 2-ê chú-tiuⁿ sio-oá ê cho·-chit tī 1875 nî ha̍p-pèng chò 1-ê Tek-kok Siā-hōe-chú-gī Kang-lâng Tóng (Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands, SAPD). 1890 nî SAPD kái-miâ pìⁿ kin-á-ji̍t ê SPD.

Tī 1918–1919 nî SPD hām kun-hong iū-phài ha̍p-chok táⁿ-ap Kiōng-sán-tóng (KPD). Nazi chèng-koân tī 1933 nî hùi-tû SPD.

Tī 1990 nî-tāi, Gerhard Schröder chiūⁿ-tâi liáu-āu, khai-sí chiap-siū chi̍t-kóa sin-chū-iû-chú-gī ê lí-liām.




#Article 382: Inuit-gí (281 words)


Inuit-gí sī gí-giân-ha̍k-chiá iōng lâi biô-siá Inuit-lâng ê gí-giân ê hâng-oē; Inuit cho̍k-kûn chi-kan lēng-gōa ū chin chē chióng miâ-chheng chheng-ho· in-ê oē-gí.  Inuit-gí thoân-thóng-te̍k ê tē-lí hoān-ûi chú-iàu sī Pak Bí-chiu Pak-ke̍k tē-tāi, pau-koah Bí-kok Alaska, Canada pak-pêng, Chheⁿ-tē téng-téng; Pak-ke̍k í-lâm ê Labrador oân-ná sī.  Í-chá tī Lō·-se-a oán-tang tē-khu mā ū lâng iōng.

Inuit-gí sī 1-khoán Eskimo-Aleut gí-giân.  I hām Yupik gí-giân sī kīn-chhin, hām Aleut gí-giân sī oán-chhin.  Chiah-ê gí-giân tī Alaska sai-pêng kap Lō·-se-a Chukotka tang-pêng lóng ū-tè-chhōe.  Inuit-gí kap kî-thaⁿ ê Pak Bí-chiu a̍h-sī A-chiu tang-pak ê goân-chū-bîn gí-giân bô bêng-hián ê koan-hē.

Ē-sái kóng só·-ū ê Inuit hong-giân lóng kan-taⁿ ū 3-ê ki-pún bó-im, ta̍k-ê bó-im ū khu-pia̍t tn̂g-té.  Kan-taⁿ chi̍t-kóa kîⁿ-á tē-tāi ê hong-giân (Alaska sai-pêng, Chheⁿ-tē pō·-hūn só·-chāi) khah bô sio-siâng.

Tang Canada ê Inuit-gí ū 15-ê chú-im.  Chú-im ê hoat-im pō·-ūi ū 5-tah:  siang-tûn-im, gîn-im, tēng-go̍k-im, nńg-go̍k-im kap sió-chih-im.  Hoat-im hong-hoat ū 3 chióng:  chheng sat-im, lô liân-sio̍k-im (continuant), phīⁿ-im.  Lēng-gōa koh ū 2-ê chheng chhat-im.

Kó·-Inuit-gí ū kńg-chih-im.  Hiān-tāi kan-taⁿ chhun Alaska hong-giân ū pó-chûn.

Inuit-gí kap kî-thaⁿ ê Eskimo-Aleut gí-giân sio-siâng sī to-ha̍p-gí-hêng ê gí-giân hêng-thài.  Che piáu-sī 1-ê ki-pún sû-sò· (sû-kin) āu-piah ē-tàng kap chin chē kî-thaⁿ ê sû-sò·; liâm chò-hóe ê sû-sò· nā hoan-e̍k chò Hō-ló-oē téng-î sī kui-kù oē.  Inuit-gí ê hêng-thài hē-thóng sui-bóng ho̍k-cha̍p, m̄-koh chin ū kui-chek.  Sû pí-kàu-te̍k ke chin tn̂g, mā ū khó-lêng hán-tit têng-ho̍k.

Kí 1-ê lē.  Tiong-pō· ê Nunavut Inuktitut ū 1-ê sû tusaatsiarunnanngittualuujunga.  Chit-ê sû pau-koah sû-kin tusaa (thiaⁿ) kap 5-ê sû-bóe:  -tsiaq- (hó-sè), -junnaq- (ū-hoat-tō·), -nngit- (bô), -tualuu- (chiok), -junga.  Ì-sù iok-lio̍k sī:  Góa thiaⁿ ê lêng-le̍k bô hoat-tō· kài hó-sè.

Hiān-tāi Inuit-gí ū iōng 2-chióng bûn-jī hē-thóng:




#Article 383: Tì-sek (435 words)


Tì-sek【Chai-bat】 kán-tan kóng tō sī lán ē-tàng lī-iōng lán tùi bó͘ 1 hāng mi̍h-kiāⁿ ê liáu-kái khì chò chi̍t-koá tāi-chì. Chiah-ê mi̍h-kiāⁿ hoān-sè sī sū-si̍t, chin-siòng, iah sī chu-sìn. Tit tio̍h tì-sek ê koè-têng hō chò ha̍k-si̍p. Tiat-ha̍k tùi tì-sek ê gián-kiù hō chò tì-sek-lūn. 

Tì-sek kap ì-gī, chu-sìn, chí-lēng, ko͘-thong, piáu-ta̍t, ha̍k-si̍p, sim-lí chhì-khek chiah-ê koan-liām ū chiâⁿ bā ê koan-hē.

Tì-sek kap chu-sìn lóng sī leh kóng chin-siòng, m̄-koh tì-sek koh tio̍h kiông-tiāu bo̍k-tek iah sī iōng-tô͘. Tiat-ha̍k-ka kā che hō chò chu-sìn kap ì-tô͘ ê koan-liân.

Ùi Plato ê Theaetetus hoat-tián--chhut-lâi ê tì-sek-lūn, kā tì-sek khoàⁿ chò sī ū chèng-tong lí-iû (justified) ê chiaⁿ-si̍t (true) ê sìn-taú (belief). M̄-koh che kan-taⁿ sī tì-sek ê pit-iàu tiâu-kiāⁿ.

Chin-siòng tiāⁿ-tiāⁿ bô hoat-tō͘ khak-tēnĝ, tì-sek taù-té beh án-choáⁿ khak-tēng? Chit ê̂ būn-tê Tiat-ha̍k-ka, le̍k-sú-ha̍k-ka, siā-hoē-ha̍k-ka iáu chiâⁿ ū tè chhiâu. Ludwig Wittgenstein ū siá 1 pún On Certainty thàm-thó chit khoán hêng-tōng tiat-ha̍k ê būn-tê.

Éng-koè ê tiat-ha̍k tiāⁿ kā tì-sek khoàⁿ chò thè sìn-taú chhoē̄ chèng-tong lí-iû, lí-iû jú khak-tēng jú hó. Bô lí-iû--ê sìn-taú kan-taⁿ sī 1 chióng khó-lêng ê ì-kiàn. Tì-sek-lūn tō sī leh chhú-lí tì-sek ê pún-chit, khí-goân, kap hoān-ûi.

M̄-koh sìn-taú beh chiâⁿ-chò tì-sek tio̍h ài ū lí-iû kap chèng-kù, án-ne chiah ū chèng-tong lí-iû kóng sìn-taù sī chiaⁿ-si̍t--ê. 

Tì-sek ēng chit chióng hong-sek lâi tēng-gī ē tú tio̍h Gettier būn-tê. 

Kho-ha̍k-ka iah s̄i tiat-ha̍k-ka mn̄g kóng Tì-sek kám ū khó-lêng? ê sî, in sī piáu-sī Kám ū chhiong-hūn ê lí-iû kap chèng-kù hō͘ lán siong-sìn? Chhái-chhú tiat-ha̍k hoâi-gî-chú-gī ê tiat-ha̍k-ka ē kóng bô, in-ūi in chhái-chhú siōng giâm-keh ê thài-tō͘ lâi khoàⁿ-thāi chiah-ê lí-iû kap chèng-kù, m̄-koh bô sím-mih chèng-kù sī chin-chiàⁿ ē-tàng 100% khak-tēng--ê. Ah nā chhái-chhú kho-ha̍k hoâi-gî-chú-gī ê kho-ha̍k-ka ē tán-thāi chèng-kù ū kaù khak-tēng chiah chiap-siū.

Tì-sek ē-tàng khoàⁿ chò 1 ê ti̍t-ti̍t chū-ngó͘ chham-khó ê hē-thóng. Tì-sek koán-lí tō sī siūⁿ beh liáu-kái 1 ê cho͘-chit lāi-té án-choáⁿ ūn-iōng kap kau-oāⁿ tì-sek. Ùi chit ê kak-tō͘ lâi khoàⁿ, tì-sek ê tēng-gī ē tiāⁿ-tiāⁿ kái-piàn. Ēng keng-giām chò té-tì, tì-sek ē-tit-thang kóng sī chu-sìn leh piàn-hoà ê 1 ê hêng-sek. Ah chu-sìn ê pún-chit tō sī ùi bô kâng ê kak-tō͘ lâi kái-tho̍k chu-liāu.

Tì-sek mā ē-tit khoàⁿ chò siā-hoē ê 1 chióng chu-pún (iah sī pa̍t chióng kak-sek). Tì-sek siā-hoē-ha̍k kap Kho-ha̍k tì-sek siā-hoē-ha̍k tō sī beh liáu-kái tì-sek kap siā-hoē choáⁿ-iūⁿ hō͘-tōng.
Kò-jîn kap bûn-hoà ē-sái thaù-koè keng-giām, koan-chhat, kap chhui-lūn lâi tit tio̍h tì-sek. Tì-sek nā thoân-pò--chhut-khì, lâng tō ē pìⁿ chò koh khah ū chhòng-ì, káⁿ khip-siu sin ê siūⁿ-hoat kap chò-hoat. Chit ê koè-têng--nih, tì-sek tō ē-tit toè leh hoat-tián.




#Article 384: O͘-ji̍t-khu (212 words)


O͘-ji̍t-khu (烏日區) sī Tâi-oân, Tâi-tiong-chhī ē-kha ê 1-ê khu.

O͘-ji̍t-khu tī tong-keng 120.38-tō͘, pak-hūi 24.07-tō͘.  Tâi-tiong-chhī ê se-lâm kak, pak-pêng sio-chiap Lâm-khu kap Lâm-tūn-khu, tang-pêng sī Tāi-lí-khu kap Bū-hong-khu, lâm-pêng sī Hun-hn̂g-hiong, sai-pêng sī Tōa-tō͘-khu kap Chiong-hòa-chhī.

Tang-se ū 8.4 km, lâm-pak ū 10.4 km. Chóng-bīn-chek sī 43.3 km².

O͘-ji̍t chē hô-chhoan. Tōa-tō͘-khe, O͘-khe kap in ê hun-ki chhng kòe O͘-ji̍t. Ū chò tōa-chúi ê gûi-ki, chóng-sī mā sī chá-chêng ê keng-chè ki-chhó͘ chi it.

Hiān-tāi ê O͘-ji̍t-khu ū 16 lí: 

O͘-ji̍t tī 1946-nî siat hiong, 2010 nî 12 goe̍h 25 ji̍t siat khu.

Tī Khiân-liông sî-tāi, O͘-ji̍t tē-khu ê hàn-jîn ná lâi ná chē. Khí Ông-chhân-chùn (王田圳) liáu-āu, tùi Tâi-tiong ín--lâi ê chúi-gôan chı̍t-ē ún-tēng, jîn-kháu tō tōa cheng-ka. Ke-ê tiū-bí thàu-kòe hô-chhoan hē-thóng tùi Ô͘-ji̍t-káng ūn kàu Lo̍k-káng. Khiân-liông 50-nî chìn-chêng, seng chóan-ūn kaù An-pêng-káng, chiah tùi hia chài kòe hái-kiap bē khì Hok-kiàn. Khiân-liông 50-nî í-āu, tō ti̍t-chiap tùi Lo̍k-káng ūn khì Hok-kiàn.

Ko-sok-thih-lō͘ ê Tâi-tiong chām beh khí tī Sam-hô-lí.

Tùi O͘-ji̍t ê chi̍t-kóa kū tē-miâ (chhin-chhiūⁿ Hoan-á-hn̂g) ē-tit liáu-kái O͘-ji̍t tē-khu gôan-pún sī lâm-tó pêⁿ-po͘ cho̍k-kûn ê o̍ah-tōng tē-pôaⁿ.

Kin-kù 1926-nî (?) ê tiau-cha, O͘-ji̍t ê jîn-kháu ū 8,500-lâng, kî-tiong 94% chó͘-chek sī Hok-kiàn Chiang-chiu.

O͘-ji̍t ê sîn-bêng pau-koat Kóng-hūi Chun-ông, Thian-siōng Sèng-bó, Hiân-thân Gôan-sòe, Khai-chiong Sèng-ông.




#Article 385: O͘-ta̍t-á (104 words)


O˙-ta̍t-á (hàn-jī: 烏笛仔) sī 1 chióng se-iûⁿ ga̍k-khì, sio̍k-î bo̍k-kńg lūi, 1690 nî chiaⁿ-go̍eh 14 tī Tek-kok Nuremberg hoat-bêng.

Choan-gia̍p-te̍k ê o·-ta̍t-á khak sī tēng-chhâ (hardwood) chò--ê, te̍k-pia̍t sī Hui-chiu ê grenadilla a̍h-sī Honduras ê rosewood. Sai-á ga̍k-khì it-poaⁿ sī sok-ka--ê (thong-siông sī ebonite). O·-ta̍t-á sī tan-hông (single reed), chàu-ga̍k-chiá kā reed kâm tī chhùi-lāi, pûn hong hō· reed ē tín-tāng tō ē chhut siaⁿ.

O·-ta̍t-á chit-ê bêng-sû biô-siá ga̍k-khì ê sek-tì (it-poaⁿ seⁿ-sêng o·-sek) kap i ê hêng (sêng ta̍t-á), só·-í mā kiò chò o·-kńg. Bîn-kan ū-sî ē chheng-ho· i sī 1-chióng kó·-chhoe.

Tâi-oân chhut-miâ ê o·-ta̍t-á ga̍k-ka pau-koat Ông Kiat-soan (jazz, liû-hêng-koa).




#Article 386: Âng-mn̂g-siâⁿ (182 words)


Âng-mn̂g-siâⁿ (, ), 1628 nî Se-pan-gâ-lâng tī Tâi-oân pak-po· ê Hō·-bóe khí ê siâⁿ.

Kàu 1642 nî ê sî, Hô-lân-lâng ǹg-pak kóaⁿ-cháu Se-pan-gâ-lâng. In-ūi Hô-lân-lâng sio̍k-chheng Âng-mn̂g, ta̍k-ke sòa-lâi khai-sí kā San Domingo Siâⁿ kái-kiò Âng-mn̂g-siâⁿ. 1661 nî, Tēⁿ Sêng-kong kóaⁿ-cháu chôan Tâi-oân ê Hô-lân-lâng. Âng-mn̂g-siâⁿ lo̍h-ji̍p Bêng-chèng ê chhiú-thâu. 1681 nî Bêng-chèng bat siu-lí Âng-mn̂g-siaⁿ, jî-chhiáⁿ phài peng chū-siú. Nn̄g-nî-āu (1683 nî), Chheng-tiâu chhu̍t-peng phah-pāi Bêng-chèng, Tâi-oân siu-ji̍p Chheng-tiâu ê pán-tô·. Chi̍t-khai-sí ū phài an-pêng-chù-su tēng-kî sûn-sī Âng-mn̂g-siâⁿ, kàu Khong-hi òan-kî chiām-chiām sit-siu. Tī 1724 nî, Tām-chúi-thiaⁿ siu-lí Âng-mn̂g-siâ. Aū--lâi tī 1860 nî, Chheng-tiâu kap Eng-kok  chhiam Thian-chin Tiâu-iok. Àn Thian-chin Tiâu-iok, su-iàu khai-hòng Hō·-bóe ê káng-káu hō͘ gōa-kok-lâng chò seng-lí. 1861 nî Eng-kok tī Hō·-bóe siat léng-sū-kóan. 1868 nî, Eng-kok kah léng-sū-kóan sóa lâi Âng-mn̂g-siâⁿ.

Kàu 1970 nî-tāi chá-kî, Tiong-hôa-bîn-kok chèng-hú khai-sí sit-khì kap sè-kài chú-iàu kok-ka ê gōa-kau koan-hē. Eng-kok tī 1972 nî 3 go̍eh thiat-cháu siat tī Âng-mn̂g-siâⁿ ê léng-sū-kóan. Eng-kok ka Âng-mn̂g-siâⁿ chiām-sî kau Ò-chiu  kóan-lí. Kāng-nî 12 go̍eh, Tiong-hôa-bîn-kok kap Australia mā tōan-cho̍at-pang-kau. Kái kau ho· Bí-kok kóan-lí. It-ti̍t-kàu 1980 nî 6 go̍eh 30 hêng Tiong-hôa-bîn-kok.




#Article 387: Provence (152 words)


Provence (tha̍k phu-ló·-baⁿ-suh) sī Hoat-kok tang-lâm kak ê tē-tāi, chá-chêng sī chi̍t-ê séng. I khiā tiàm Tē-tiong-hái hái-hōaⁿ, tī Hoat-kok kap Italia ê piⁿ-kài. Provence ê liāu-lí, phû-tô-chiú kap phang-hún sī te̍k-pia̍t chhut-miâ ê sán-phin.

Province, iû-kî Marseille hit-tah-á, siū Hi-lia̍p ûi-chú ê Tē-tiong-hái bûn-hòa éng-hióng. Āu--lâi pìⁿ Lô-má Tè-kok siōng chá tī Se Europa sêng-li̍p ê chi̍t séng. I ê mîa àn Lia̍p-teng-gú provincia lâi--ê, ì-sù sī séng.

Kiōng-hô-kok ê tiong-iong chèng-hú ūi beh phah-phòa tē-hng ê chèng-tī la̍t, tī 1790-nî hùi-séng, kā thiah chò kúi-nā-ê kōan (département) ê hêng-chèng tan-ūi. I ê hōan-ûi iok-lio̍k téng-î hiān-tāi ê Provence-Alpes-Cote d'Azur hêng-chèng-khu -- Bouches-du-Rhône kōan (13), Vaucluse kōan (84), Alpes-de-Haute-Provence kōan (04), Var kōan (83), Alpes-Maritimes kōan (06) -- koh ke l'Ardèche kōan (07) kap Drôme kōan (26) ê lâm-pêng.

Provence ê khì-hāu siū Tē-tiong-hái éng-hióng, kài-hó.

Chú-iàu ê siâⁿ-chhī pau-koat Nice kap Marseille. Provence-gí (Provençal) sī thôan-thóng ê bó-gí kap bûn-giân.




#Article 388: Oseltamivir (103 words)


Oseltamivir (C16H28N2O4) sī 1-ê khòng-pēⁿ-to̍k io̍h-á, iōng lâi ī-hông kap tī-liâu liû-hêng-sèng kám-mō· pēⁿ-to̍k A kap B-hêng. Che sī tē-1-ê siang-gia̍p-kài (Gilead Sciences) gián-hoat chhut-lâi ê kháu-ho̍k-sèng sîn-keng-an-sng-mûi at-chè-sò· (neuraminidase inhibitor), bo̍k-chêng iû Hoffman-La Roche (Roche) hêng-siau, chiūⁿ-chhī ê mâi hō-chò Tamiflu®, Tâi-oân hō-chò Khek-liû-kám, mā ū hō-chò Khek-bín-hok.

Oseltamivir sī 1-ê prodrug, tī koaⁿ lāi-té chúi-kái liáu-āu chiâⁿ-chò ū oa̍h-sèng ê tāi-siā-bu̍t (metabolite).

Shikimic acid sī oseltamivir seng-sán koè-têng ê tiōng-iàu sêng-hūn, chú-iàu lâi-goân sī peh-kak. 

Elias Corey (1990 nî ê Nobel Hòa-ha̍k Chióng ti̍t-chú) kap i ê ha̍k-seng tī 2006 nî hoat-bêng sin khoán ê chè-chō pō͘-sò͘, oân-choân m̄-bián i-lāi peh-kak.




#Article 389: Sò͘-ha̍k (944 words)


Sò͘-ha̍k （數學）tiāⁿ hông khoàⁿ-chò sī leh gián-kiù sò͘-liōng, kiat-kò͘, khong-kan kap piàn-tōng ê ha̍k-būn. Ū koá sò͘-ha̍k-ka kā sò͘-ha̍k tòng-chò sī kong-siat kap teng-gī thaù-koè chhui-lūn tit--tio̍h ê tì-sek.

Ta̍k ê siā-hoē leh chhek-liông thó͘-tē, chhú-lí koè-kè, ī-chhek thian-bûn sū-kiāⁿ, ... ê sî chha-put-to lóng ē-tit khoàⁿ tio̍h èng-iōng sò͘-ha̍k ê iáⁿ. Sò͘-ha̍k thong-siông sī leh chhiau-chhoē bô͘-sek, bô tiāⁿ-tio̍h ài kap èng-iōng ū tī-tāi. M̄-koh Eugene Wigner bat kóng koè sò͘-ha̍k siuⁿ koè-thaû-á ū-haū, siōng 'sûn' ê sò͘-ha̍k tiāⁿ chhoē tio̍h siōng si̍t-chè ê èng-iōng. Hiān-chhú-sî ê chū-jiân kho-ha̍k, kang-têng, keng-chè, i-ha̍k lóng tio̍h khoàⁿ sò͘-ha̍k ū sin hoat-tián--bô.

Hi-lia̍p-gí ê μάθημα (máthema) piáu-sī kho-ha̍k, tì-sek, ha̍k-si̍p, μαθηματικός (mathematikós) piáu-sī kah-ì o̍h mi̍h-kiāⁿ. Eng-gí kā sò͘-ha̍k siá chò mathematics, kán-siá chò maths (Liân-pang Eng-gí), math (Bí-kok Eng-gí).

Sò͘-ha̍k ê ián-piàn ē-tit khoàⁿ chò kóng thiu-siōng ê chú-tê iah sī thêng-tō͘ ti̍t-ti̍t leh cheng-ka. Siōng chá ê thiu-siōng hoān-sè sī sò͘-ba̍k. Liáu-kái kóng 2 lia̍p phōng-kó kap 2 lia̍p kam-á ká-ná ū siáⁿ-mih sio-kâng ê só͘-chāi, sò͘-ha̍k tō khai-sí hoat-tián--a.

Sú-chêng ê jîn-lūi ē-hiáu sǹg kū-thé ê mi̍h-kiāⁿ, mā chai-iáⁿ beh án-choáⁿ sǹg thiu-siōng ê sò͘-liōng, chhiūⁿ kóng sî-kan (kang, kùi, nî, ...).  Ē-hiáu sǹg, koh lâi tō sī sǹg-siàu (chhiūⁿ ke, kiám, sêng, tû).

M̄-koh beh sǹg tio̍h-ài ē-tàng siá kap 1 thò sò͘-jī hē-thóng.  Sú-chêng ê jîn-lūi hoān-sè sī tī thô͘-kha oē sûn iah sī tī chhâ-thaû khek sûn lâi piáu-sī sò͘-liōng. Inca Tè-kok bô su-siá hē-thóng, in lī-iōng soh-á phah-kat ê hong-hoat lâi sǹg-siàu, hō-chò khipu.

Sò͘-ha̍k ê hoat-tián kap chhek-liông thó͘-tē, chhú-lí koè-kè, ī-chhek thian-bûn sū-kiāⁿ ū chin bi̍t-chhiat ê koan-hē. In-ūi ū su-iàu, sò͘-ha̍k lāi-té chhú-lí khong-kan, kiat-kò͘, piàn-tōng ê gián-kiù tō toè leh hoat-tián. Khah lō͘-boé, beh kái-koat sio kap kng ê bûn-tê, sò͘-ha̍k bu̍t-lí-ha̍k mā khai-sí hoat-tián.

Tû-khì éng-koè chiah-ê gián-kiù ê chú-tê, sò͘-ha̍k kaù taⁿ mā iû-goân it-ti̍t leh chhòng-sin.

Ū oh kái-koat ê būn-tê tō su-iàu sò͘-ha̍k. Éng-koè chhiūⁿ siong-gia̍p, thó͘-tē chhek-liông, thian-bûn-ha̍k; hiān-chhú-sî toā-pō͘-hūn ùi chū-jiân kho-ha̍k tit tio̍h lêng-kám, chiâⁿ chē sò͘-ha̍k-ka mā sī bu̍t-lí-ha̍k-ka. Chhiūⁿ í-chá Newton hoat-tián bî-chek-hun, Richard Feynman hoat-tián Feynman kèng-chek-hun, chit-má thaù-koè chhui-lí kap tùi bu̍t-lí ê chhim-ji̍p liáu-kái, tō hoat-tián chhut hiân-lūn (string theory). 

Ū būn-tê beh kái-koat, gián-kiù siong-koan ê sò͘-ha̍k liáu-aū, tō ē-tit it-ti̍t èng-iōng chiah-ê sò͘-ha̍k. Kā ū kiōng-tông ki-chhó͘ ê sò͘-ha̍k khioh chò-hoé, chi̍t-koá koan-liām ē-tit tha̍h chò-hoé. 19 sè-kí ê sî, tō án-ne kā sò͘-ha̍k hun-chò èng-iōng sò͘-ha̍k kap sûn sò͘-ha̍k. 

Sò͘-ha̍k hō͘ lâng kám-kak iu-ngá, hoān-sè i ê pún-chit tō sī bí-ha̍k, hoān-sè i pun-sin ū 1 chióng bí-kám, m̄-koh che lóng chin oh bêng-khak piáu-ta̍t. Kán-tan-sèng kap phó͘-phiàn-sèng sī sò͘-ha̍k 2 ê chin tiong-iàu ê te̍k-sek. Chiah-ê khoàⁿ--khí-lâi taù bē chò-hoé ê sèng-chit ū-tang-sî-á ē-tàng kiat-ha̍p, chhiūⁿ kóng kā chi̍t-koá bô kāng hun-ki ê sò͘-ha̍k it-thé-hoà, iah sī hoat-tián ē-sái kiōng-tông kè-sǹg ê ke-si. Sûn sò͘-ha̍k chho͘-chho͘ khoàⁿ ká-ná kan-taⁿ i ê bí-kám ū koá kè-ta̍t, kan-taⁿ sò͘-ha̍k-ka ū chhù-bī. M̄-koh gián-kiù chi̍t-ē chìn-tián liáu-aū, sûn sò͘-ha̍k tiāⁿ ē pìⁿ-chiâⁿ èng-iōng sò͘-ha̍k.

Sò͘-ha̍k ê bûn-chiuⁿ bô kài hó tha̍k. Stephen Hawking 1988 chhut ê Sî-kan kán-sú (A Brief History of Time) lāi-té kan-taⁿ ū 1 tiâu sò͘-ha̍k kong-sek, in-ūi chhut-pán-siong kóng múi 1 tiâu kong-sek tō ē kā siau-lō͘ kàng chi̍t-poàⁿ.

Sò͘-ha̍k-ka chin giâm-keh iau-kiû ài kā siuⁿ beh piáu-ta̍t--ê siá chheng-chhó, chóng--sī sò͘-ha̍k iáu-sī ká-ná hoat-lu̍t tiâu-bûn hiah pháiⁿ tha̍k.  Sò͘-ha̍k-ka khok-chhiong chū-jiân gí-giân, ēng tēng kah chin bêng-khak ê sò͘-ha̍k bêng-sû, sò͘-ha̍k hû-hō kap bûn-hoat (gí-hoat) lâi ta̍t kaù giâm-keh ê bo̍k-phiau. Ū chi̍t-koá bêng-sû chioh ēng phó͘-thong ê bêng-sû, m̄-koh ì-sù bô tī-tāi, chhiūⁿ khoân (ring), kûn (group), lūi (category); ū-ê bêng-sû sī sò͘-ha̍k choan-iōng--ê, chhiūⁿ homotopy, Hilbert khong-kan. Thiaⁿ kóng Henri Poincaré hông soán ji̍p-khì Hoat-kok Gián-kiù-īⁿ (Académie Française) tō sī beh chhiáⁿ i lâi tēng-gī automorphe.

Carl Friedrich Gauss kóng sò͘-ha̍k sī kho-ha̍k ê lú-ông. Sò͘-ha̍k bu̍t-lí-ha̍k-ka Leon M. Lederman khau-sé kóng bu̍t-lí-ha̍k-ka kan-taⁿ sūn-thàn sò͘-ha̍k-ka, sò͘-ha̍k-ka kan-taⁿ sūn-thàn Siōng-tè, sui-bóng chiah-nī kò͘-khiam ê sò͘-ha̍k-ka chin oh chhoē.

Chá-kî ê sò͘-ha̍k ūi tio̍h siong-gia̍p, chhek-liông, ī-chhek thian-bûn hiān-siōng, hoat-tián kiat-kò͘, khong-kan, piàn-tōng ê gián-kiù, chhiūⁿ tāi-sò͘ (algebra), kí-hô-ha̍k (geometry), hun-sek (analysis). Aū--lâi, tau̍h-tau̍h koh hoat-tián kaù lô-chek, khah kán-tan ê ki-chhó͘ hē-thóng (foundations), kap khah si̍t-iōng ê èng-iōng sò͘-ha̍k (applied mathematics).

Chia lia̍t--ê sī khah chú-iàu ê gián-kiù tê-ba̍k. Khah oân-chéng ê gián-kiù chú-tê chhiáⁿ chham-khó sò͘-ha̍k chú-tê lia̍t-toaⁿ.

Leh chhú-lí sò͘-ba̍k, chi̍p-ha̍p, toā-sè (size) chit lūi ê būn-tê, kap chaú-chhoē chhú-lí ê hong-hoat.

Leh chhú-lí sò͘-ba̍k kap hâm-sò͘ ê piàn-hoà.

Leh chhú-lí toā-sè (size), tùi-thīn (symmetry) kap chi̍t-koá sò͘-ha̍k kiat-kò͘ (mathematical structure) ê būn-tê.

Ē-tàng khoàⁿ ê sò͘-ha̍k.

Leh chhú-lí kan-taⁿ ē-tàng 1 ê 1 ê sǹg ê mi̍h-á.

Leh kái-koat hiān-si̍t būn-tê ê sò͘-ha̍k.

Che lia̍t chi̍t-koá m̄-sī sò͘-ha̍k-ka mā ē kám-kak sim-sek ê tēng-lí. Oân-chéng ê chu-liāu chhiáⁿ chham-khó Tēng-lí lia̍t-toaⁿ.

Che lia̍t chi̍t-koá tng-leh gián-kiù ê būn-tê. Oân-chéng ê chu-liāu chhiáⁿ chham-khó Chhai-chhek lia̍t-toaⁿ.

Lēng-goā, ū-ê sò͘-ha̍k-ka jīn-ûi continuum hypothesis kap ZFC bô tī-tāi, bián chhap i; ū-ê khah chek-ke̍k leh gián-kiù.

Leh su-khó sò͘-ha̍k ê pún-chit kap sò͘-ha̍k beh án-choáⁿ gián-kiù.

Chhiáⁿ chham-khó sò͘-ha̍k-sú lia̍t-toaⁿ

Sò͘-ha̍k m̄ sī 1 ê sím-mih būn-tê lóng kái-koat tiāu ê hē-thóng, i lāi-té iáu chin chē ài gián-kiù ê būn-tê.

Ké-sò͘-ha̍k khoàⁿ--khí-lâi chhin-chhiūⁿ sò͘-ha̍k, i bô tī ha̍k-su̍t-kài chiap-siū kàm-tok, ū-sî-á koh si sò͘-ha̍k-ka pìⁿ--ê. I thong-siông sī leh thó-lūn khah ū-miâ ê būn-tê, m̄-koh i koh m̄ sī ēng lâng chèng-bêng koè ê lí-lūn chò ki-chân lâi chèng-bêng. Ké-sò͘-ha̍k kap sò͘-ha̍k tō ká-ná ké-kho-ha̍k kap kho-ha̍k chhan-chhiūⁿ. Chit khoán tāi-chì ē lâi hoat-seng ê goân-in ū:

expanded version of a Soviet mathematics encyclopedia, in ten (expensive) volumes, the most complete and authoritative work available. Also in paperback and on CD-ROM, and online .




#Article 390: N̂g Chheng-tiâⁿ (131 words)


N̂g Chheng-tiâⁿ (黃清埕) sī Tâi-oân ū-miâ ê gē-su̍t-ka, choan-koàn tiau-sok kap iû-oē, 1912 nî tī Phîⁿ-ô͘ Sai-sū chhut-sì, 1943 nî chē ê chûn hō͘ Bí-kok tiàm-bī-chûn ê hî-lûi khian--tio̍h, nî-hoè chiah 31 soah lâi koè-sin.

Hio̍h-joa̍h ê sî, i lóng ē tńg Tâi-oân, tiāⁿ-tiāⁿ chioh toà Chiā Kok-iong (謝國鏞) chhù--nih. 1941 nî tī Tâi-lâm Kong-hoē-tn̂g kí-hêng tē 1 pái ê kò-tián. I mā ū chham-ú MOUVE Chō-hêng Bí-su̍t Hia̍p-hoē ê liân-tián.

N̂g Chheng-tiâⁿ mā bat ēng N̂g Chheng-têng (黃清呈, 黃清庭) ê miâ-jī lâi hoat-piáu chok-phín.

Tha̍k-chheh kî-kan, N̂g Chheng-tiâⁿ chú-iàu khó hiaⁿ-ko N̂g Chheng-sùn (黃清舜) leh kā chi-chhî, i mā bat thè lâng chò-saⁿ lâi thàn só͘-hùi.

N̂g Chheng-tiâⁿ siōng ū-miâ ê chok-phín sī i ê 1 pak iû-oē O͘-saⁿ Cha-bó͘, mā ū lâng kā kiò chò Tâi-oân ê Mona Lisa.




#Article 391: Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe (200 words)


Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hoē thâu-khí-seng sī 1865-nî 6-go̍eh 16-ji̍t iû So͘-keh-lân ê Má-ngá-kok i-seng (James Laidlaw Maxwell) tāi-piáu Eng-kok Tiúⁿ-ló kàu hōe tī Tâi-lâm khai-siat pēⁿ-īⁿ khai-sí; Tâi-ôan pak-pō͘ ê Sôan-kàu kang-chok sī Ka-ná-tāi ê gê-i Má-kai bo̍k-su (George Leslie Mackay) tī 1872-nî 3-go̍eh 7-ji̍t tiàm Tām-chúi khai-sí. Má-kai tiàm Tâi-ôan Sôan-kàu 29 tang, kiàn-li̍p 60 keng kàu-tn̂g, mā chhòng-li̍p Gû-chin O̍h-tn̂g (kin-ná-ji̍t ê Tâi-oân Sîn-ha̍k-īⁿ chiân-sin).

Tiúⁿ-ló Kàu-hoē chù-tiōng kàu-io̍k, tī lâm-pō͘ chhòng-pān Tióng-êng Tiong-ha̍k, lí-tiong, tī pak-pō͘ pān Tām-kang Tiong-ha̍k.

Tī Tâi-oân, tùi Ji̍t-tì-sî-tāi kàu Tiong-kok Kok-bîn-tóng kìm-chí sú-iōng hong-giân ê sî-tāi, Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hoē lóng sī iōng Tâi-ôan-ōe teh sôan-kàu. Kàu-hoē tùi Ji̍t-tì-sî-tāi kàu Kok-bîn-tóng kài-giâm sî-tāi iā it-ti̍t ū cheng-chhú jîn-kôan kah bîn-chú ê thôan-thóng, chū-án-ne hông jīn-ûi kah Tâi-ôan to̍k-li̍p ūn-tōng ū koan-liân.

Tâi-oân ki-tok tiúⁿ-lo kàu-hōe tāi-seng sī keng-iû So-keh-lân ê i-ha̍k phok-sū Má-ngá-kok i-seng (James Laidlaw Maxwell) , siū Eng-kok So-keh-lân tiúⁿ-lo kàu-hōe só chí-phài, tī 1865 nî 5 go̍eh 28 ji̍t chèng-sek tī-leh tâi-oân lâm-pō Tá-káu (kin-á-ji̍t ê Ko-hiông) chiūⁿ-lio̍k, liáu-āu tùi khai-sí tī-leh hú-siâⁿ se-bûn gōa-kháu Khòaⁿ-se-ke cho-chhù, siat-kàu hêng-i. 

Bô-kú liáu-āu, lēng-gōa chi̍t-ê bo̍k-su Rev. Hugh Ritchie kap i-ê hu-jîn tí-ta̍t tá-káu, i-sī Pîn-tong, Lí-káng, Tang-káng kap tang-pō ê khai-tok-chiá.




#Article 392: Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn (159 words)


Iâ-hô-hoa kiàn-chèng-jîn (Eng-gí: Jehovah's Witnesses) sī chi̍t-ê î 19 sè-kí bo̍at khai-sí chāi Bí-kok heng-khí ê Ki-tok-kàu hui-thôan-thóng kàu-phài. Hiān-sî í-keng hoat-tián chì phiàn-pò· chôan-kiû, sìn-tô· jîn-sò· chhiau-kòe la̍k-pah bān lâng. Chāi 1931-nî, in kin-kì Í-sài-a su 43-chiong:10-chat Iâ-hô-hoa soeh: 'lí si goa ê kiàn-chèng-lâng, sī goa só· kéng-sóan ê phak jîn.' ûi chū-kí ê thôan-thé chhú-miâ ûi Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn.

Iâ-hô-hoa kiàn-chèng-jîn jīn-ûi to̍k-it chin-sîn chí-ū Iâ-hô-hoa Siōng-tè chi̍t-ūi, Iâ-so͘ chí-sī Siōng-tè chhe-phài lâi sè-kan ê chi̍t-ê thiⁿ-sài, m̄-sī sîn.

Iâ-hô-hoa kiàn-chèng-jîn jīn-ûi Iâ-so͘ siu-tèng m̄-sī tèng tī si̍p-jī-kè, eng-kai sī tī chi̍t-ki thiāu-ah nā-tiāⁿ. In hoán-tùi jīm-hô pài-bu̍t hêng-ûi, pau-koa chông-pài si̍p-jī-kè.

Iâ-hô-hoa kiàn-chèng-jîn jīn-ûi lo̍k-hn̂g chāi tē-chiūⁿ, put-chāi thiⁿ-téng.

Iâ-hô-hoa kiàn-chèng-jîn jīn-ûi lâng sí ná khùn tāng-bîn. Bô lêng-hûn chiūⁿ-thiⁿ iā-sī loh tē-ge̍k ê koan-liām.

Ū thôan-thóng Ki-tok-kàu kàu-phài sī Iâ-hô-hoa kiàn-chèng-lâng ûi ī-toan kàu-phài, sīm-chì ū hóan-tùi-chiá jīm-ûi tha si te̍k Ki-tok, he̍k-sī í-keng put sio̍k-î Ki-tok-kàu, gôan-in chú-iàu chāi-î siang-hong-bīn tùi Sèng-keng lí-kái ê hun-pia̍t.




#Article 393: An-hioh-ji̍t Hōe (128 words)


An-hioh-ji̍t hōe (Seventh-day Adventist Church) si Ki-tok Sin-kàu ê chi̍t-ê hui thôan-thóng kàu-phài. Chhú kàu-hōe chià-tio̍h i-liâu, kàu-io̍k, kóng-pò kah siā-hōe ho̍k-bū, chiang sìn-gióng thôan chì sè-kài kok-tē.

jī-cha̍p-chhit tiâu ki-pún sìn-gióng: (1)Sèng-keng. (2) saⁿ-chi̍t-chin-sîn.
(3) sèng-hū siāng-tè. (4) sèng-chí siāng-tè. (5) sèng lêng siāng-tè. (6) chhòng-chō. (7) jîn-sèng. (8) siān-ok chi-cheng Ki-tok. (9) Ki-tok ê seⁿ-sí ho̍k-o̍ah (10) tit-kiù keng-giām. (11) kàu-hōe. (12) î bîn kah kî sái-bēng. (13) Ki-tok sin-thé ê ha̍h chi̍t. (14) chìm-lé. (15) sèng-chhan-lé. (16) sèng-lêng ê in-sù í chit-sū. (17) ī-giân ê in-sù. (18) siāng-tè ê lu̍t-hoat. (19) an-hioh-ji̍t. (20) kóan-ke ê chek-jīm. (21) Ki-tok-tô͘ ê phín-hēng. (22) hun-in í ka-têng. (23) Ki-tok chāi Thian-siāng-sèng-só͘ ê ho̍k-bū. (24) Ki-tok ho̍k-lîm. (25) sí í ho̍k-o̍ah. (26) chhian-hí-nî kah chōe ê kiat-kó. (27) sin-tē.




#Article 394: Kè-sǹg giân-gú-ha̍k (250 words)


Kè-sǹg giân-gú-ha̍k sī ùi kè-sǹg ê kak-tō͘ lâi gián-kiù giân-gú-ha̍k, ēng thóng-kè kap lô-chek ê bô͘-sek lâi hun-sek chū-jiân giân-gú, ē-tit kóng sī 1 chióng ha̍k-chè ê léng-he̍k. Chit chióng bô͘-sek bô hān-tiāⁿ giân-gú-ha̍k bó͘ 1 pō͘-hūn chiah ē ēng--tit. 

Éng-koè ê kè-sǹg giân-gú-ha̍k-ka lóng sī ē-hiáu ēng tiān-naú lâi chhú-lí chū-jiân gí-giân ê tiān-naú kho-ha̍k-ka. Boé-chhiú hoat-kak gí-giân siuⁿ-koè-thaû ho̍k-cha̍p. Hiān-chú-sî ê kè-sǹg gí-giân-ha̍k tiāⁿ-tio̍h ài khò ha̍k-chè ha̍p-chok, 1 ê thoân-tūi sù-siông pau-koat gí-giân-ha̍k-ka, tiān-naú kho-ha̍k-ka, jîn-kang tì-hūi choan-ka, jīn-ti sim-lí-ha̍k choan-ka, lô-chek choan-ka, ...

Kè-sǹg Giân-gú-ha̍k Hia̍p-hōe (Association for Computational Linguistics) ū hō͘ kè-sǹg gí-giân-ha̍k 1 ê tēng-gī:

Kè-sǹg gí-giân-ha̍k chá-kî tiāⁿ hông tòng-chò jîn-kang tì-hūi ê 1 ê gián-kiù hoān-ûi. Thaû-khí-seng Bí-kok tī 1950 nî-tāi siūⁿ beh kā Lō͘-se-a-gí hiah-ê goā-gí hoan chò Eng-gí. Hiáng-sî tiān-naú tú-tú chèng-bêng i chò sò͘-ha̍k kè-sǹg phēng lâng khah kín khah chèng-khak. Ta̍k-ê phoe kóng bián joā kú tō ē-tit pá-ak khah iù-lō͘ ê ki-su̍t, chhú-lí gí-giân tō ē-tit chhiūⁿ chhú-lí kè-sǹg hiah-nī chán.

Khoàⁿ beh chhú-lí ê chu-liāu sī kóng--ê iah si siá-ê, beh chò ê khang-khoè sī hun-sek (parsing) iah sī ha̍p-sêng (generation), kè-sǹg gí-giân-ha̍k ē-tit hun koh khah iù.

Gí-im piān-sek (speech recognition) kap gí-im ha̍p-sêng (speech synthesis) sī ēng tiān-naú lâi liáu-kái kap sán-seng gí-im. Ah nā hun-sek (parsing) kap ha̍p-sêng (generation) sī beh kā gí-giân thiah--khui kap taù chò-hoé. Ke-khì hoan-e̍k (machine translation) iû-goân tō sī beh kā 1 chióng gí-giân hoan-e̍k chò lēng-goā 1 chióng gí-giân.

Hiān-chú-sî kè-sǹg gí-giân-ha̍k chi̍t-koá gián-kiù ê hoān-ûi pau-hâm: 




#Article 395: Jī-sò͘ (243 words)


Jī-sò͘ sī 1 hūn bûn-kiāⁿ (document) lāi-té jī (word) ê chóng-sò͘.

Chin chē só͘-chāi ū hān-chè jī-sò͘ chē-chió, chhiūⁿ ha̍k-su̍t lūn-bûn, hoat-lu̍t bûn-kiāⁿ, ...

Beh tō͘ phah-jī iah sī tha̍k-chheh ê sok-tō͘, jī-sò͘ chē-chió tō chin iàu-kín.

Chi̍t-koá bûn-su chhú-lí (word processing) ê nńg-thé lóng ē kah sǹg jī-sò͘ ê ke-si. Chhiūⁿ OpenOffice ê Writer ē-tit ēng menu ê tòng-àn\sèng-chit\thóng-kè lâi sǹg, Microsoft Word ē-tit ēng menu ê ke-si\jī-sò͘ thóng-kè lâi sǹg. Tī Unix, Linux chit lūi ê hē-thóng ē-tit ēng wc lâi sǹg.

Bo̍k-tek bô kâng, jī-sò͘ ê sǹg-hoat mā bô sio-siâng. Chhiūⁿ chù-kái (footnote) tō ē-tàng sǹg, mā ē-tàng bô sǹg. Che tio̍h khoàⁿ nńg-thé (software) ê ián-soàn-hoat (algorithm) án-choáⁿ chhú-lí, bô kāng nńg-thé sǹg--chhut-lâi ê kiat-kó ē ū cheng-chha.

Iáu bô nńg-thé thang ēng chìn-chêng, Eng-gí tiāⁿ ēng 5 ê jī-goân (character) chò 1 jī lâi sǹg. Bûn-kiāⁿ nā sī ēng kò͘-tēng-khoah-tō͘ (monospace) chhiūⁿ phah-jī-ki (typewrite) hit khoán ê  jī-thé (font), ēng 1 jī 5 ê jī-goân chit tiâu kui-chek, jī-sò͘ tō chin hó chat.

Kin-kì Tâi-gí-bûn gí-liāu-khò͘ 2005 nî 7 goe̍h ê POJ gí-liāu, phó͘-lio̍k-á ū 3,415,031 ê im-chat (syllable) lâi sǹg, POJ ê bûn-chiūⁿ 1 ê im-chat chha-put-to ū 5.1 ê jī-goân.

Kin-kì Tâi-gí Su-bīn-gí Im-chat Sû-pîn Thóng-kè chit ê kè-oē ê lô-má-jī chu-liāu, 3,462,367 ê im-chat chha-put-to sī 2,436,599 jī, POJ 1 jī chhat-put-to 1.42 ê im-chat, 7.2 ê jī-goân.

Hiān-chú-sî ê nńg-thé ē-tit lī-iōng khàng-pe̍h (whitespace) kap chi̍t-koá piau-tiám hû-hō chò keh-kài chū-tōng lâi sǹg jī-sò͘.




#Article 396: Pîn-lu̍t-pió (157 words)


Kè-sǹg gí-giân-ha̍k kóng ê pîn-lu̍t-pió (frequency list) tō sī kā jī (word, word type) chiàu pîn-lu̍t (frequency) koân-kē lâi pâi, ah pîn-lu̍t tō khoàⁿ hit ê jī tī gí-liāu-khò͘ (corpus) chhut-hiān kúi pái lâi sǹg. 

Ē-kha sī 2005 nî 7 goe̍h POJ gí-liāu-khò͘ thóng-kè--chhut-lâi ê pîn-lu̍t. Pîn-lu̍t siōng koân ê 31 ê jī lóng sī toaⁿ-im-chat. 

Kè-sǹg gí-giân-ha̍k chha-put-to ta̍k hong-bīn ê gián-kiù lóng tio̍h-ài ū tiān-chú jī-tián (electronic dictionary), ah beh chò tiān-chú jī-tián tiāⁿ-tio̍h ài seng ū pîn-lu̍t-pió.

Beh pian kaù-châi, mā tio̍h lī-iōng pîn-lu̍t-pió kā ta̍k ê kai-toāⁿ beh o̍h ê jī kap ē-tit ēng ê jī lia̍t--chhut-lâi, ha̍k-si̍p haū-kó chiah ē khah hó.

Beh pian jī-tián, 10000 jī, 20000 jī, 40000 jī, ... toā-sè pún ê jī-tián beh siu sím-mih jī, pîn-lu̍t-pió mā sī siōng hó ê chham-khó. Án-ne pian--chhut-lâi ê jī-tián chiah ē-tit hù-ha̍p bô-siâng sú-iōng-chiá ê su-iàu.

Hó chhan-chhiūⁿ ta̍k chióng chū-jiân gí-giân ê pîn-lu̍t-pió lóng hù-ha̍p Zipf tēng-lu̍t (Zipf's law). 




#Article 397: Siang-tan-ūi (183 words)


Siang-tan-ūi (bigram) tō sī 1 cho͘ ū 2 ê tan-ūi ê chu-liāu, pí-lūn kóng 2 ê jī-bó (letter), 2 ê im-chat (syllable), iah sī 2 ê jī (word). Ēng lâi hun-sek bûn-pún (text) kán-tan koh ū-sū-sái. Tòng-chò gí-giân bô͘-sek (language model) lâi chò gí-im piān-sek (speech recognition) mā kài chán (Collins, 1996).  Siang-tan-ūi sǹg sī N-tan-ūi (N-gram) ê 1 ê te̍k-lē.

Làng-phāng siang-tan-ūi (Gappy bigram, skipping bigram) kí 2 ê tan-ūi tiong-ng ū làng-phāng, chhiūⁿ kóng làng koè liân-chiap-jī (connecting word), iah sī kóng ti oá-loā bûn-hoat (dependency grammar) lāi-té beh bô͘-hóng oá-loā ê koan-hē. 

Thâu-jī siang-tan-ūi (Head word bigram) tō sī 1 chióng ū bêng-khak oá-loā koan-hē ê làng-phāng siang-tan-ūi. 

Tī bi̍t-bé-ha̍k (cryptography) ū 1 chióng siang-tan-ūi pîn-lu̍t kong-kek (bigram frequency attack), lī-iōng pîn-lu̍t hun-sek (frequency analysis) lâi kái-phoà àm-bé (cryptogram). 

Nā chai-iáⁿ siang-tan-ūi ê ki-lu̍t kap thaû-chêng hit ê tan-ūi ê ki-lu̍t, lán tō ē-tit ēng Bayes tēng-lí (Bayes' theorem) lâi sǹg aū-piah hit ê tan-ūi ê tiâu-kiāⁿ ki-lu̍t:

Iā tō sī kóng, nā chai-iáⁿ  ê ki-lu̍t, án-ne  ê ki-lu̍t  tō sī siang-tan-ūi ê ki-lu̍t  khì tû-í thâu-chêng tan-ūi  ê ki-lu̍t.




#Article 398: Thn̂g (119 words)


Lán pêng-sò͘-sî kóng ê thn̂g sī chí chià-thn̂g (sucrose, table sugar, saccharose), 1 chióng pe̍h-pe̍h kiat-chiⁿ ê kò͘-thé (solid), toaⁿ-thn̂g (monosaccharide) ê kiat-kò͘. Siōng chia̍p ēng lâi kái-piàn mi̍h-kiāⁿ ê bī (flavor) kap lim--ê (beverage) iah sī chia̍h-mi̍h ê sèng-chit (chhiūⁿ kháu-kám (口感), chit-kám (texture), pó-chûn kî-hān). Sù-siông ùi kam-chià iah sī tiⁿ-chhài liān--chhut-lâi.

Toaⁿ-thn̂g sī 1 chióng kán-tan ê thn̂g-lūi, khó-pí kóng ēng kàⁿ-sò͘ (enzyme) iah sī sng (acid) ē-tit kā chià-thn̂g hun-kái chò phô-tô-thn̂g (glucose), sī seng-bu̍t sè-pau (cell) khǹg lêng-goân (energy) ê só͘-chāi.

Siang-thn̂g (disaccharide) sī lēng-goā 1 chióng kiat-kò͘ khah ho̍k-cha̍p ê thn̂g-lūi.

Ùi chú-chia̍h ê kak-tō͘ lâi khoàⁿ, thn̂g sī 1 chióng chia̍h--khí-lâi bī tiⁿ-tiⁿ ê chia̍h-mi̍h.

Eng-gí ê thn̂g-lūi koàn-sì ēng -ose kiat-boé.




#Article 399: He̍k-chheⁿ (155 words)


He̍k-chheⁿ (惑星, Eng.: planet), he̍k-chiá tha̍k he̍k-chhiⁿ, sī tī kúi-tō leh se̍h chheⁿ ê chheⁿ-thé, m̄-koh i pún-sin m̄ sī chheⁿ, mā m̄ sī tn̂g-boé-chheⁿ. He̍k-chheⁿ mā ū lâng kóng chò hêng-seng (行星), hêng-chheⁿ, hêng-chhiⁿ.

Hi-lia̍p-gí kā he̍k-chheⁿ hō-chò πλανήτης, planētēs, ì-sù sī tī thiⁿ-téng pha-pha-chaú ê lô-hàn-kha.

He̍k-chheⁿ ê tēng-gī chāi-lâi lóng ū cheng-gī, ū-ê thian-bûn-ha̍k-ka kiàn-gī Mê-ông-chheⁿ mài sǹg chò thài-iông-hē ê he̍k-chheⁿ, ū-ê kóng ài koh cheng-ka kaù 15, 20, sīm-chì koh-khah chē. Kok-chè Thian-bûn Chó͘-ha̍p (International Astronomical Union) tī 2006 nî koat-gī kā Mê-ông-chheⁿ lia̍t chò é-he̍k-chheⁿ, khiā kóng lán khiā ê thài-iông-hē (solar system) ū 8 lia̍p he̍k-chheⁿ. 

Thài-iông-hē í-goā ū chheⁿ-hē (star system) ū ke̍k-té-chiu-kî he̍k-chheⁿ.

Chiàu Kok-chè Thian-bûn Chó͘-ha̍p 2006 nî ê koat-gī, thài-iông-hē ū 8 lia̍p he̍k-chheⁿ. Kap Ji̍t-thaû khah oá--ê pâi tāi-seng:

Lēng-goā, Mê-ông-chheⁿ () goân-té lia̍t chò he̍k-chheⁿ, 2006 nî kap 2003 UB313 chò-hoé lia̍t chò é-he̍k-chheⁿ, i ū 3 lia̍p oē-chheⁿ (Charon, Nix, Hydra).




#Article 400: Poàⁿ-kèng (102 words)


Chiàu kó͘-tián kí-hô-ha̍k ê kóng-hoat, 1 ê îⁿ (circle) iah kiû (sphere) ê 1 tiâu poàⁿ-kèng (半徑) tō sī 1 ê toan-tiám tī îⁿ-sim iah kiû-sim, 1 ê toan-tiám tī îⁿ iah kiû téng-koân ê soàⁿ-koe̍h. Ah nā îⁿ iah kiû ê poàⁿ-kèng tō sī hit tiâu soàⁿ-koe̍h ê tn̂g-tō͘. Poàⁿ-kèng sī ti̍t-kèng chi̍t-poàⁿ tn̂g.

Tī kí-hô-ha̍k, kang-têng (engineering), tô͘-lūn (graph theory), ... khah khok-chhiong ê kóng-hoat, 1 hāng mi̍h-kiāⁿ, khó-pí kóng îⁿ-thiāu (cylinder), tô͘ (graph), iah sī ki-hâi ê lêng-kiāⁿ, téng-téng... ê poàⁿ-kèng tō sī i ê tiong-sim (center) iah te̍k (axis) kaù i siōng goā-khaú ê tiám ê kī-lî (distance).




#Article 401: Mê-ông-chheⁿ (157 words)


Mê-ông-chheⁿ (, ) sī thài-iông-hē khah goā-khaú-pêng ê 1 lia̍p chheⁿ-thé (celestial body). 1930 nî hông hoat-hiān, tòng-chò 1 lia̍p he̍k-chheⁿ. I ê kúi-tō kap pa̍t lia̍p he̍k-chheⁿ bô kâng, ke chin chhu, ū-sî-á koh phēng Hái-ông-chheⁿ khah oá Ji̍t-thaû. 1978 nî chhoē tio̍h i siōng toā lia̍p ê oē-chheⁿ Charon, 2005 nî koh chhoē tio̍h lēng-goā 2 lia̍p khah sè lia̍p ê oē-chheⁿ Nix kap Hydra. Kok-chè Thian-bûn Chó͘-ha̍p (IAU) tī 2006 nî 8 goe̍h thong-koè kā Mê-ông-chheⁿ ê tē-ūi ùi he̍k-chheⁿ kàng-ki̍p kàu é-he̍k-chheⁿ (dwarf planet). 

Kap pa̍t lia̍p he̍k-chheⁿ sio pí-phēng, Mê-ông-chheⁿ ke chin sè lia̍p, kúi-tō mā chin bô sio-siâng, beh án-choáⁿ kā tēng-ūi chāi-lâi lóng ū cheng-gī. Ná lâi ná chē lâng tông-ì i sī chú-iàu ê he̍k-chheⁿ, iū-koh sī chhù-iàu ê he̍k-chheⁿ. Mê-ông-chheⁿ mā sǹg sī Hái-ông-chheⁿ goā chheⁿ-thé (trans-Neptunian object), in-ūi 2005 nî 7 goe̍h 31 chhoē tio̍h 1 lia̍p Hái-ông-chheⁿ goā chheⁿ-thé 2003 UB313, phēng Mê-ông-chheⁿ koh-khah toā lia̍p. 




#Article 402: Hái-ông-chheⁿ (215 words)


Hái-ông-chheⁿ (, ) sī lī Ji̍t-thaû tē 8 hn̄g ê he̍k-chheⁿ, m̄-koh sam-sî ē chaú kah tē 9 hn̄g khì, in-ūi Mê-ông-chheⁿ ê kúi-tō ū khah te̍k-sû. I mā si Thài-iông-hē siōng goā-khaú, siōng sè lia̍p ê khì-thé toā he̍k-chheⁿ (gas giant). Sè bóng sè, Hái-ông-chheⁿ ê chit-liōng khah chē Thiⁿ-ông-chheⁿ, in-ūi tāng-le̍k-tiûⁿ (gravitational field) tì-sú i ê bi̍t-tō͘ ū khah koân.

Hái-ông-chheⁿ ê miâ-jī sī toè Lô-má hái-sîn lâi--ê. Tāi-piáu hû-hō sī hái-sîn ê bú-khì saⁿ-chhe-kek (trident) . 1846 nî 9 goe̍h 23 hông hoat-hiān. 1989 nî 8 goe̍h 25, Voyager 2 ùi i piⁿ--á poe koè.

Chit lia̍p nâ-sek ê he̍k-chheⁿ chhan-chhiūⁿ Thó͘-chheⁿ mā ū khoân, khah bô ióng-kò͘ tō sī. Voyager 2 hoat-kak chiah-ê khoân ê kiat-kò͘ mā kài oân-chéng. Hái-ông-chheⁿ téng-koân ê hong-sok ē-tit kaù kah 2,000 km/h. Khong-khì lāi-té ū H₂, (hydrogen), He₂ (helium), kap CH₄ (methane, chiau-khì) hō͘ i khoàⁿ--khí-laî nâ-nâ. 1989 nî Voyager 2 poe koè ê sî khoàⁿ tio̍h i ê lâm-poàⁿ-kiû ū 1 ê Toā-o͘-tiám (Great Dark Spot), bē-su Bo̍k-ông-chheⁿ ê Toā-âng-tiám, m̄-koh boé-chhiú soah bô--khì. Hái-ông-chheⁿ ū 13 lia̍p oē-chheⁿ, lāi-té 5 lia̍p iáu ū koá cheng-gī. Siōng toā lia̍p ê oē-chheⁿ Triton chin sim-sek, tò-thaû-hiòng ê kúi-tō, Thài-iông-hē siōng-kài léng (38K) ê chheⁿ-thé, N₂ (nitrogen, chit-sò͘) kap CH₄ kò͘-sêng ê tāi-khì-chân po̍h-po̍h-po̍h (14 microbar).




#Article 403: Chhòng-sè-kì (293 words)


Chhòng-sè-kì sī Iû-thài Sèng-keng lu̍t-hoat-su ê thâu chi̍t koàn. Tù-chiá sī Mô-se.
Chhòng-sè-kì sī kì-chài “khí-gôan” ê su. I kì-su̍t í-tiū ê chhòng-chō, jîn-lūi ê khí-gôan, chōe-ok hô jîn-sè khó•-lān ê khai-sí.; tâng-sî kì-su̍t Sîn chóaⁿ-iūⁿ kin jîn-lūi lâi-óng. Chôan-su khó-í hun-ûi lióng pō•-hūn:

Kì-chài Siōng-tè chhòng-chō thiⁿ-tē ú-tiū bān-bu̍t ê thâu la̍k-ji̍t.
Thâu-chi̍t-ji̍t, chō kng, hun ji̍t mîⁿ. （SÎ）
Tē-jī-ji̍t, chō kiong-chhong. (KHONG)
Tē-saⁿ-ji̍t, hun tē kah hái, chō si̍t-bu̍t.(MIĀ)
Tē-sì-jit, chō ji̍t, goe̍h kah chhiⁿ-sîn.(KÙI-CHIAT, NÎ-JI̍T, SÒE-GOA̍T)
Tē-gō͘-ji̍t, chō hî kah chiáu.(HIAT-KHÌ)
Tē-la̍k-ji̍t, chō tōng-bu̍t kah lâng.(HIAT-KHÌ vs LÊNG-MIĀ)
   

Tiōng-ho̍k Siōng-tè chhòng-chō ê tōa-kang, tān-sī kah chiau-tiám chi̍p-tiong tī lâng.
Khí-thâu saⁿ-chat chiap-sòa tē-it-chiuⁿ, siá tē-chhit-ji̍t. Che sī An-hioh-ji̍t ê iû-lâi. 
Soah-lâi kóng-khí chō lâng chìn-chêng ê sè-kài i-ki̍p Siōng-tè ūi lâng só͘ pī-pān ê khoân-kéng, iah-tio̍h-sī Ài-tiān-hn̂g. Siōng-tè chō lâng liáu-āu, beh chhōe chi̍t-ê pang-chān ê lâi phit-phòe i, chóng-sī chhōe bô, só͘-í Siōng-tè ûi chi̍t-ê lâng chō chi̍t-ê cha-bó͘-lâng chòe i ê bó͘.

Lâng siū ín-iú lâi hoān-chōe. Lâng hoān-chōe liáu-āu hām Siōng-tè ê koan-hē sán-seng ê piàn-hòa. Siōng-tè tùi hoān-chōe liáu-āu ê lâng só͘ hē ê chiù-chó͘ kah têng-hoa̍t.

A-tong ê nn̄g-ê hāu-siⁿ ê kò͘-sū. Chi̍t ê sī siū Siōng-tè khòaⁿ-kò͘ ê A-pek, lēng-gōa chi̍t ê bô, miâ kiò Kai-ún. Kai-ún in-ūi án-ne lâi Thâi-sí A-pek. Āu-poàn pō͘-hūn kài-siāu nn̄g ê ka-cho̍k, chi̍t ê sī chhiong-móa sio̍k-sè sek-chhái ê Kai-ún ka-cho̍k, chi̍t-ê sī sìn Siōng-tè ê Siat ê ka-cho̍k. Siat sī A-tong ê tē-saⁿ-ê hāu-siⁿ, tī Kai-ún thâi-sí A-pek í-āu só͘ siⁿ.

Siông-sè kì-chài A-tong ka-cho̍k cha̍p-tāi ê thâu-chiūⁿ-siⁿ. Tē-cha̍p-tāi sī Na-a.                                                                          

In-ūi lâng sim-lāi só͘ siūⁿ ê liām-thâu ta̍k-ji̍t lóng sī pháiⁿ, Siōng-tè beh ēng Tōa-chúi châu-bia̍t tōe-chiūⁿ ê siok jio̍k-thé ê oa̍h-mih. Siōng-tè hoan-hù Na-a chō tōa-chûn, lâi pó-chûn in chi̍t-ke kap chi̍t-kóa tōng-bu̍t ê sìⁿ-miā.




#Article 404: Bîn-sò͘-kì (105 words)


Bîn-sò͘-kì(民數記) ia̍h-sī Bîn-sò͘ Kì-lio̍k (民數記錄), í tiám-sòan Sîn ê chú-“bîn” ê “sò͘” ba̍k lî tit-miâ. Kì-chài Í-sek-lia̍t-lâng lî-khui Se-nái-soaⁿ, lâi-kàu Sîn sù ná thó-tī ê tang-pō• pian-kài ê le̍k-sú. Pún-su ê í le̍k-sú sū-kiāⁿ iú-koan chek koan-î jîn-kháu phó͘-cha. kî-tiong biâu-siá Í-sek-lia̍t-lâng chāi cho-gū khùn-lân sî, siâng-siâng hōe hoe-sim, ū khióng-khū-kám, pēng-chhiáⁿ pōe-pōan Sîn, bâi-òan Sîn só͘ chhe-phài lâi léng-tō tá-men ê léng-siù Mô͘-se. Che sī chi̍t-pún su̍t-soat Sîn sìn-si̍t ê su. Sui-jiân Í-sek-lia̍t-lâng siông-siông ùi-siok put chêng, ûi-khòng bēng-lēng, tān-sī Sîn sí-chiong kòan-kò͘ tá-men. Pún-su iā-sī thê-kàu Mô͘-se ê phín-chit. I lān-bián ū-sî sit-tiāu nāi-sèng, khiok-sī lêng kian-tēng put-î, sí-chiong jia̍t-ài Sîn, lia̍t-ài jîn-bîn.




#Article 405: Kim-chheⁿ (137 words)


Kim-chheⁿ (, mā tha̍k Kim-chhiⁿ, ), sī lī Ji̍t-thâu tē 2 hn̄g ê he̍k-chheⁿ. I sī tē-kiû-hêng he̍k-chheⁿ (terrestrial planet), toā-sè kap kiat-kò͘ lóng chin chhan-chhiūⁿ Tē-kiû, ū lâng kóng i sī Tē-kiû ê chí-moē he̍k-chheⁿ. He̍k-chheⁿ ê kúi-tō (planetary orbit) lóng sī tn̂g-ko-îⁿ (ellipse), m̄-koh Kim-chheⁿ--ê siōng îⁿ, i ê lī-sim-lu̍t (eccentricity) bô kaù 1%. 

Kim-chheⁿ phēng Tē-kiû khah oá Ji̍t-thâu, kiàn khoàⁿ tō kap Ji̍t-thâu kāng hiòng, tio̍h àm-thaû-á iah beh thiⁿ-kng hit kúi tiám-cheng chiah khoàⁿ ē tio̍h, Kim-chheⁿ ê khan-tn̂g-kak (elongation) ke̍k-ke sī 47.8°. Kim-chheⁿ kng ê sî ji̍t--sî mā khoàⁿ ē tio̍h; chit chióng ji̍t--sî khoàⁿ ē-tit tio̍h--ê chóng-á-kiōng-á Goe̍h-niû kap Kim-chheⁿ niā. Kim-chheⁿ mā hō-chò Khé-bêng-chheⁿ (啓明星), Thài-pe̍k (太白), Thài-pe̍k-chheⁿ, Thàu-chá-chheⁿ (Morning Star), iah sī Àm-thâu-chheⁿ (Evening Star). Àm-sî chún-nā khoàⁿ tio̍h Kim-chheⁿ, i koat-tēng sī Goe̍h-niû lia̍h-goā thiⁿ-téng siōng-kài kng--ê.




#Article 406: Sat-bó͘-jíⁿ-kì (174 words)


Sat-bó·-jíⁿ-kì-chiūⁿ  ê chú-tê kin Kū-iok  kî-thaⁿ ê le̍k-sú-su sio-tâng, to kiông-tiāu tùi Sîn tiong-sêng chiū pit-tēng sêng-kong, lî ûi-pōe Sîn ê bēng-lēng pit-tēng cho-iàⁿ. Chit chi̍t-tiám chāi Sîn kip Í-lī ê sìn-chū tiong chheng-chhó tē chí-chhut: “in-ūi chun-tiōng Góa ê, Góa beh chun-tiōng I, biáu-sī Góa ê, i beh siū khòaⁿ-khin”. Pún-su sū-su̍t Í-sek-lia̍t jîn-bîn tùi kiàn-li̍p ông-kok chit-ê sū-kiāⁿ ê ho̍k-cha̍p chêng-sū. Iâ-hô-hoa sī Í-sek-lia̍t ê si̍t-chè kun-ông,  tān-sī ûi-liáu bóan-chiok jîn-bîn ê gōan-bōng, Iâ-hô-hoa ûi im sóan-li̍p chi̍t-ê kun-ông. Sū-si̍t siāng kok-ông (Sò-lô) kap jîn-bîn to siū Sîn ê lu̍t-hoat hā, só·-iú jîn-bîn to siū sio-tâng ê thāi-gū.

Sat-bó·-jíⁿ-kì-hā sī chiūⁿ kòan ê sio̍k-phiⁿ, kì-su̍t Tāi-pi̍t chok ông ê le̍k-sú chiông i thóng-tī lâm-hong ê Iû-tāi khai-sí kàu i thóng-tī chôan-kok pau-koat pak-hong ê Í-sek-lia̍t ûi-chí. Tāi-pi̍t ê seng-pêng kah i hui-hông ê kong-gia̍p kip Í-sek-lia̍t lâng lâu-hā liáu chhim-khek ê yìn-chhiūⁿ. In-chhú chāi āu-sè, múi-chhù tang kok-ka cho-gū chai-lān, jîn-bîn khoah-bāng hiân-kun chhut-lâi kái-kiù sî-kan, im to kî-bōng chiông Tāi-pi̍t ê chú-sun tiong-kan ū ná-chhiūⁿ siōng Tāi-pi̍t ê chi̍t-ūi léng-siù chhut-hiān.




#Article 407: Lia̍t-ông-kì (166 words)


Lia̍t-ông-kì (列王記), iā ū hō Lia̍t-ông-kí (-紀), he̍k-chiá Lia̍t-ông Kì-lio̍k, chiūⁿ-hā lióng kòan só· kì-su̍t móe chi̍t-ê ông ê le̍k-sú to í i sī-bò· tùi Sîn chīn-tiong ûi phiau-chún. Tùi Sîn chīn-tiong, kok-ka chiu-ē heng-sēng; pài ngó·-siōng, ûi-pōe Sîn ê bēng-lēng, kok-ka chiu bông-siū hō-hōan. Pak Í-sek-lia̍t Ông-kok ê chu-ông to keng put khí khó-giām, Lâm Iû-tāi Ông-kok chu-ông ê kì-lio̍k iú bí-hó ê iā-sī ū pāi-hōai ê. Lia̍t-ông-kí chiūⁿ-kòan tiong-kan, Iâ-hô-hoa ê sian-ti chiàm-iú tiōng-iàu ê tē-ūi. Im ióng-kám tē tāi Sîn hoat-giân, kéng-kò jîn-bîn put-khó chông-pài ngó·-siōng, put-khó ûi-pōe Sîn ê bēng-lēng. Kî-tiong thôan-siōng chòe kóng ê sī Í-lī-a kin Pa-le̍k ê ké-sian-ti im tàu-cheng ê kì-su̍t.

Lia̍t-ông-kí hā-kòan kè-sio̍k kì-su̍t Í-sek-lia̍t lâm-pak lióng ông-kok ê le̍k-sú. Í-sek-lia̍t hô Iû-tāi cho-siū giâm-tiōng ê kok-lān sī in-ūi lióng kok kun- ông kah jîn-bîn·tùi Sîn put tiong-sim. Iâ-lō·-sat-léng̍ phōe húi-bia̍t kah Iû-tāi jîn-bîn phōe hòng-tio̍k si̍t ûi Í-sek-lia̍t le̍k-sú chiūⁿ chòe tiōng-iàu ê chóan-le̍h tiám. Pún-su tiong chòe thu̍t-chhut ê sian-ti sī Í-lī-a ê kè-sêng-jîn Í-lī-sa




#Article 408: Chúi-chheⁿ (116 words)


Chúi-chheⁿ (, ) sī siōng oá Ji̍t-thâu ê he̍k-chheⁿ, Thài-iông-hē lāi-té tē 2 sè lia̍p--ê. Chúi-chheⁿ ê chheⁿ-téng (apparent magnitude) ùi -0.4 kaù 5.5, i ê khan-tǹg-kak (elongation) ke̍k-ke 28.3°, ài phú-hoáⁿ-kng (twilight) ê sî chiah khoàⁿ ē-tit tio̍h. Lán tùi Chúi-chheⁿ iáu bô siáⁿ liáu-kái, 1974 kaù 1975 hit chūn thài-khong-chûn (spacecraft) Chúi-hu 10 (Mariner 10) bat oá-kīn, m̄-koh chiah khoàⁿ tio̍h 40%-45% niā.

Chúi-chheⁿ kap Goe̍h-niû chin sio-siâng, goā-piáu lóng sī chheⁿ-chi̍oh-khut. I bô oē-chheⁿ mā bô tāi-khì-chân, m̄-koh ū 1 ê toā thih-sim, chō-chiâⁿ ê chû-tiûⁿ chha-put-to Tē-kiû--ê 1% hiah kiông. Chúi-chheⁿ piáu-bīn ê un-tō͘ ùi 90 kaù 700 K, chiàⁿ-ji̍t-thaû-kha (subsolar) siōng joa̍t, oá lâm-pak-ke̍k (poles) ê chheⁿ-chio̍h-khut ê khut-á-té siōng léng.




#Article 409: Kuiper-toà (109 words)


Kuiper-toà (Kuiper belt) sī Thài-iông-hē lāi-té ùi Hái-ông-chheⁿ (Ji̍t-thaû sǹg--koè-lâi 30 AU) kaù 50 AU hit tah, kap n̂g-tō (ecliptic) kāng 1 ê pêⁿ-bīn. 

Kok-chè Thian-bûn Liân-bêng (International Astronomical Union, IAU) kā Kuiper-toà ê chheⁿ-thé hō-chò Hái-ông-chheⁿ goā chheⁿ-thé (trans-Neptunian object), sǹg sī 1 chióng sè lia̍p he̍k-chheⁿ (minor planet). Mā ū lâng kā kiò chò sió-he̍k-chheⁿ (asteroid).

Kuiper-toà ê chīn-pōng m̄ sī chhìn-chhái tēng--ê, hia ū 1 ê hō-chò Kuiper-phāng (Kuiper gap) iah Kuiper-khàm (Kuiper cliff) ê toā phoà-khiah. Sī án-choáⁿ ē án-ni-siⁿ? Ū 1 chióng lí-lūn kóng ū 1 lia̍p chhan-chhiūⁿ Tē-kiû iah Hoé-chheⁿ hiah toā lia̍p ê chheⁿ-thé kā hia ê iù-sap-á lóng saù kah lī-lī-lī.




#Article 410: Hêng-tōng tiān-ōe (249 words)


Hêng-tōng tiān-oē (ta-ko-tah, chhiú-ki, chhiú-ōa) sī 1 khoán tiān-chú thong-sìn ho̍k-bū, kong-lêng chhin-chhiūⁿ thôan-thóng kò·-tēng sòaⁿ-lō· ê tiān-ōe, cheng-chha tiān-ōe ki-á ē-tit chah leh kiâⁿ, m̄-bián chiap tiān-ōe sòaⁿ. Hêng-tōng tiān-oē ê ke-si hō-chò chhiú-ki (kán-chheng ki-á). Chhiú-ki iōng bû-sòaⁿ tiān-pho hām tiān-ōe bāng-lō· chih-chiap.

Chhiú-ki tû-liáu it-poaⁿ tiān-ōe ê gí-im kong-lêng í-gōa, mā ū hoat-tō· chi-ōan kî-thaⁿ ê ho̍k-bū, khó-pí kóng SMS (kán-sìn), MMS (thôan tô·, iáⁿ-phìⁿ), packet switching (chiūⁿ Internet).

Lēng-gōa ū-kóa thong-sìn hē-thóng chhin-chhiūⁿ hêng-tōng tiān-oē, chóng--sī bô kāng-khóan, khó-pí kóng ōe-chheⁿ tiān-ōe kap Professional Mobile Radio. Chhiú-ki kap bû-sòaⁿ tiān-ōe mā bô kâng, hiō-chiá kan-taⁿ ē-tàng tī kīn kò·-tēng ki-tē-tâi (base station) ê kī-lî í-lāi sú-iōng (chhiáⁿ chham-khó PHS).

Hêng-tōng tiān-oē ki-hêng kap bāng-lō· chē-chē khóan; bô kāng-ê gia̍p-chiá, sīm-chì bô kāng-ê kok-ka, ū khó-lêng iōng bô kāng hē-thóng. Chóng--sī só·-ū ê chhiú-ki lóng tòa khong-tiong thôan tiān-chû-pho hām ki-tē-tâi chih-chiap. Chiah-ê ki-tē-tâi sī te̍k-pia̍t ê bû-sòaⁿ tiān-pho thah. Chhiú-ki lāi-bīn ū 1-kâi kē tiān-le̍k ê transceiver (hoat-siu-khì) thang tī kúi-ā-kong-lí hn̄g ê hōan-ûi lāi thôan-sàng gí-im kap chu-liāu khì hō· hū-kīn ê ki-tē-tâi. Chhiú-ki ôan-ná ē sûi-sî siu-thiaⁿ hū-kīn sìn-hō siōng kiông ê hit-ê ki-tē-tâi. Kiàn-nā ū chhōe--tio̍h, chhiú-ki ē kā i choan-iōng ê pian-hō pò ki-tē-tâi chai, piáu-sī ū teh thèng-hāu ùi hêng-tōng tiān-oē bāng hia chiap tiān-ōe. Chhiú-ki ná hêng-tōng tō ē tú-tio̍h sin ki-tē-tâi, chit-ê chhiú-sio̍k ē ná tiông-ho̍k.

Chhiú-ki kap bāng-lō· sio-thôan ê sìn-hō chêng-kàu-taⁿ ū kúi-ā-thò hē-thóng. Ē-sái àn-chiàu sè-tāi pun-chò kúi-ā-tāi: 0G, 1G, 2G, 2.5G, 2.75G, 3G, 4G.




#Article 411: WordPress (104 words)


WordPress sī 1-ê bāng-chì chhut-pán hē-thóng. I ê nńg-thé gí-giân iōng PHP, chu-liāu-khò· iōng MySQL, sán-phín hí-khó-su iōng GNU General Public License (GPL), só·-í chāi lâng siu-kái kiam hun-hoat, mā bô siu chîⁿ. Khah sin pán ê WordPress ū ke kóa kong-lêng hō· i khah sêng 1 thò it-poaⁿ-sèng ê lōe-iông koán-lí hē-thóng (CMS); tû-liáu bāng-chì í-gōa, ôan-ná ē-sái iōng-lâi ho̍at-lo̍h kî-thaⁿ chhiâng-chāi keng-sin ê bāng-ia̍h lōe-iông. 

Movable Type (lēng-gōa 1 ê bāng-chì nńg-thé) tī 2004 nî khai-sí hān-chè nńg-thé ê sú-iōng tiâu-kiāⁿ, chū án-ne ū bē chió iōng-chiá kái-iōng WordPress. 

WordPress 2005 nî 12 goe̍h ê pán-pún sī 1.5.2, 2008-12-11 hoat-hêng 2.7 pán.




#Article 412: Tao Cho̍k (493 words)


Tao sī tiàm-tī Tâi-oân kûn-tó ê 1-ê goân-chū-bîn-cho̍k. In khiā-khí ê Lân-sū (蘭嶼) tī hiān-chhú-sî ê hêng-chèng-khu sio̍k-tī Tâi-tang-kōan Lân-sū-hiong. Kàu 2003-nî thóng-kè ûi-chí ê jîn-kháu ū 3,000-gōa-lâng, lóng-chóng hun-chò 6-ê chhoan: Âng-thâu (紅頭), Gî-jîn (漁人), Iâ-iû (椰油), Tang-chheng (東清), Lóng-tó (朗島) kap Iá-gîn (野銀).

Tao tō-sī lâng ê ì-sù, sù-siông in mā hō· lâng kiò-chò Yami, chit-ê miâ sī Ji̍t-pún ê ha̍k-chiá Torii Ryuzo ( Hàn-jī: 鳥居龍藏) hō--ê, 1995-nî lâi tī Tâi-oân pún-tó ê Tao siàu-liân-lâng sêng-li̍p  Tao Tông-hiong-hōe (達悟同鄉會), khai-sí iau-kiû kā Yami kái-chò in gôan-té ê cho̍k-miâ: Tao.

Tī Tâi-oân tang-lâm gōa-hái ê Lân-sū-tó (蘭嶼島), gôan-té hō-chò Âng-thâu-sū (紅頭嶼), bīn-chek ū 45 pêng-hong-kong-lí, sī 1-ê hóe-soaⁿ-tó. Tó-sū téng-kôan tōa-pō·-hūn lóng soaⁿ, hō· jia̍t-tài ú-lîm khàm-tiâu leh.

Tao cho̍k-lâng thôan-thóng ê jîn-ke-chhù sī pòaⁿ-hiat-ki (半穴居), in-ūi tòa tī hái-tó, in khò lia̍h-hî seng-o̍ah. Ta̍k-tang 3-go̍eh kah 6-go̍eh tòe o͘-hái-chúi siû--lâi ê poe-o͘, sī in siōng-tiōng-iàu ê chia̍h-mi̍h. In mā chèng-choh han-chî, ō·-á kap tai-á-bí.

Hái-iûⁿ tī in ê seng-o̍ah lāi-té chin tiōng-iàu, só·-í hî-chûn lo̍h-chúi ê lé mā chiâⁿ-chò Tao-cho̍k 1-tang lāi-bīn chin iàu-kín ê tāi-chì.

Tao-cho̍k tī tē-lí-siōng kap kî-thaⁿ cho̍k-kûn keh-khui, in sī Tâi-oân goân-chū-bîn lāi-té khah òaⁿ kap Hàn-jîn chiap-chhiok ê 1-cho̍k.

Torii Ryuzo tiāu-chá ê sî Âng-thâu-sū téng-bīn ū 8-ê chng-siā (namén):

Poe-o͘ ē-sái kóng sī Tao bûn-hòa ê tiong-sim.

Ta̍k-nî 3--go̍eh, poe-o͘ lóng ē tòe o͘-hái-chúi siû lâi Lân-sū chit-tah, Tao cho̍k-lâng ē pān Mivanwa, iā-tō-sī chio poe-o͘ lâi kàu-ūi ê chè-lé, chè-lé soah liáu-āu, in tō khai-sí lia̍p poe-o͘, m̄-koh tú-khí-kó· in kan-taⁿ tī àm-sî lia̍h, ēng táⁿ-má-hóe chhiō-kng, lâi siâⁿ hî.

Kàu 4-go̍eh, chiah ún-chún ji̍t--î ēng sè-chiah chûn-á tiàu tōa-hî, ōaⁿ àm-sî hioh-khùn, 5-go̍eh kàu 7--go̍eh, tō bô thâu-chêng ê hān-chè, chò lâng tī ji̍t--sî lâi lia̍h, chit-kúi-kò· go̍eh sī siōng bô-êng ê sî-chūn, m̄-koh chit-tōaⁿ sî-kan, in kan-taⁿ lia̍h poe-o͘, kî-thaⁿ ê hî bē-sái lia̍h.

Lia̍h--tio̍h ê poe-o͘ nā chia̍h bē-liáu, tio̍h kā pha̍k-koaⁿ, tán 9--go̍eh kòe, chha-put-to Hàn-jîn kòe Peh-go̍eh-cheh liáu-āu, tō bē-sái koh chia̍h poe-o͘--ah, chia̍h bô-liáu--ê lóng tio̍h hìⁿ-sak.

Tao tī bô-kāng go̍eh-hūn kui-tēng bô-kāng lia̍h hî ê choh-hoat, tùi seng-thài ū lī-ek, chia̍h poe-o͘ ū sî-kan ê hān-chè, khah bē hō· cho̍k-jîn lia̍h liáu siuⁿ kòe-thâu, éng-hióng poe-o͘ ê seⁿ-thòaⁿ.

Tao kā poe-o͘ khòaⁿ-chò sī Thiⁿ siúⁿ hō· in ê sîn-sèng mi̍h-kiāⁿ, só·-í tio̍h chun-chhûn lâi bīn-tùi. Tī in ê sîn-ōe kò·-sū lāi-té siōng-kài tiōng-iàu ê tō-sī poe-o͘ thok-bāng, hit-ê kò·-sū lāi-té ū kóng ta̍k-khóan poe-o͘ beh án-chóaⁿ chia̍h, koh kóng hái-tiùⁿ ê chúi thè liáu-āu, lâng kā lê, hē kap poe-o͘ lām-lām chú lâi chia̍h, kiat-kó seⁿ lia̍p-á phòa-pēⁿ, kò·-sū ū tiám-tú mavaeng so panid( Tao-gí ê o͘-si̍t poe-o͘) kā Tao cho̍k-lâng thok-bāng ài in chò chè-lé, in mā thàu-kòe chōe-chōe khī-khek, têng-koh kā in kap chū-jiân ê koan-hē kiàn-li̍p--khí-lâi.

Tao tùi ta̍k-khóan hî-á ( Tao-gí: among ) lóng koan-chhat kah chin iù-lō·, tùi alibangbang ( Tao-gí: poe-o͘) koh khah chù-tiōng. In kin-kì ta̍k-khóan poe-o͘ lâi ê sî-kan, chē-chió, tōa-sè lâi hun-lūi, pēng-chhiáⁿ ū bô-kāng-khóan ê chia̍h-hoat.




#Article 413: Torii Ryûzô (172 words)


Torii Ryûzô (Hàn-jī: 鳥居龍藏) sī Ji̍t-pún 1-ê jîn-lūi-ha̍k kap khó-kó͘-ha̍k ê ha̍k-chiá. I tī 1870-nî 4-go̍eh 4-hō chhut-sì, 1953-nî 1-go̍eh 14 kòe-sin.

Torii Ryûzô sī Ji̍t-pún Tokusima-kōan (德島縣) lâng. I sui-jiân liân sió-ha̍k jī-nî tō tha̍k bô liáu, m̄-koh āu--lâi soah chiap-siū Tang-kiaⁿ Tè-kok Tāi-ha̍k jîn-lūi-ha̍k kàu-siū Tuboi Syôgorô (坪井正五郎) ê chí-tō, chiâⁿ-chò jîn-lūi-ha̍k-kho ê chō͘-chhiú.

I tī 1896 kàu 1900 chit-kúi-nî, lóng-chóng lâi Tâi-oân 4-chōa, chò goân-chū-bîn-cho̍k ê ha̍k-su̍t tiau-cha, chha-put-to kā Tâi-oân-tó kiâⁿ thàu-thàu, mā ū khì kàu Lân-sū, thè Tâi-oân goân-chū-bîn-cho̍k ê jîn-lūi-ha̍k kap bîn-cho̍k-ha̍k hun-lūi kiàn-li̍p tiōng-iàu ê ki-chhó͘, mā lâu chin chē pó-kùi ê liap-iáⁿ kap bûn-jī chu-liāu.

Torii Ryûzô tī 1921-nî í Boán-chiu kap Bông-kó͘ ū Le̍k-sú Chìn-chêng (滿蒙の有史以前) chit-phiⁿ lūn-bûn the̍h-tio̍h bûn-ha̍k phok-sū, tī Tang-kiaⁿ Tè-kok Tāi-ha̍k chò chō͘-lí kàu-siū, bô-jōa-gú tō sî-chit, ka-tī sêng-li̍p Torii Jîn-lūi-ha̍k Gián-kiù-sek (鳥居人類學研究室). Āu--lâi koh chò-kòe Kok-ha̍k-īⁿ Tāi-ha̍k (國學院大學) kap Siōng-tì Tāi-ha̍k (上智大學) ê kàu-siū. 1939 kàu 1951-nî chit 12-tang, i mā sī Pak-kiaⁿ Iàn-keng Tāi-ha̍k (燕京大學) ê kheh-chō kàu-siū.

I ê tù-chok ū siu-lio̍k chò Torii Ryûzô Choân-chi̍p.




#Article 414: O͘-hái-chúi (106 words)


O͘-hái-chúi sī tī se-Thài-pêng-iûⁿ ê hái-lâu. O͘-hái-chúi tùi Tâi-oân tang hoāⁿ khí-kiâⁿ, lâu tùi tang-pak-hong, it-ti̍t lâu khì kàu Ji̍t-pún, hām lâu ǹg tang-pêng ê Pak-thài-pêng-iûⁿ Hái-lâu kap-chò-hóe. O͘-hái-chúi kap Tāi-se-iûⁿ ê México-oan Hái-lâu chin sio-siâng, lóng-sī tùi lâm lâu ǹg pak, kā sio-joa̍h ê jia̍t-tài hái-chúi sàng khì kah pak-ke̍k khu-he̍k.

O͘-hái-lâu sio-jo̍ah ê hái-chúi hō͘ Ji̍t-pún sì-kho͘-ûi ê san-ô͘-ta thang oa̍h--lo̍h-lâi; in sī thong-sè-kài siōng-pak-pêng ê san-ô͘-ta,

In-ūi chit-ê hái-lâu ê sek-chúi sī khóng-sek--ê, khòaⁿ--khí-lâi o͘-o͘, só͘-í hō͘ lâng hō-chò O͘-hái-chúi. Ū-sî-chūn mā kiò-chò Ji̍t-pún Hái-lâu. I ū hun-chhut 1-ê ki-lâu hō-chò Tusima Hái-lâu (対馬海流), tùi Ji̍t-pún ê hî-gia̍p ū chin tōa ê lī-ek.




#Article 415: Tai-á-bí (116 words)


  

Tai-á-bí mā hō-chò káu-bú-tai, káu-boé-sé, káu-boé-tai, tì-á, sek-á he̍k-chiá-sī tai-á, te-á, tī bîn-kan ū chē-chē khóan miâ teh kiò.

Khêng-si̍t tai-á-bí m̄-sī ko·-1-khóan si̍t-bu̍t, sè-kài ta̍k-só·-chāi iá-chéng--ê hām ū lâng chèng-choh--ê tai-á-bí sī chiâⁿ cha̍p-chhò--ê.

The̍h Tâi-oân chò lē, it-poaⁿ kóng ê tai-á-bí sī sio̍k-tī si̍t-bu̍t-ha̍k Gramineae-kho ê 1-khóan it-liân-seng châng-á-lūi (chháu-pún) ê si̍t-bu̍t. 

Tai-á-bí sī Tâi-oân goân-chū-bîn put-chí-á tiōng-iàu ê choh-bu̍t, m̄-nā sī tī phó·-thong-sî-á chú pn̄g chú bê lâi chia̍h, mā ēng lâi kek-chiú, chò bô-kâng ê sì-siù, tai-á-bí ê chháu-kut téng-téng koh thang ēng lâi chò cheng-siⁿ ê chhī-liāu.  Chit-chióng lông-chok-bu̍t lóng-sī chèng-tī m̄-bián kài su-iàu ak-chúi ta-sò ê hn̂g-nih.

Ti Tâi-oân goân-chū-bîn ê chè-lé lāi-té, tai-á-bí-chiú sī tiāⁿ-tio̍h ài ū ê mi̍h.




#Article 416: Ú-lîm (164 words)


Ú-lîm sī tī hō·-chúi chiâⁿ kāu ê só·-chāi ê chhiū-nâ. Ú sī hō· ê tha̍k-chheh-im, lîm sī chhiū-nâ ê nâ ê tha̍k-chheh-im.

In-ūi jia̍t-tài tōa-pō·-hūn ê só·-chāi kāu-hō· koh sio-joa̍h, só·-í jia̍t-tài sī tē-kiû-téng ú-lîm siōng-kài chē ê khu-he̍k, chit-tah ê ú-lîm hō-chò jia̍t-tài ú-lîm. Chóng--sī tī un-tài tē-khu mā kāng-khóan sī ū ú-lîm--ê (chham-khó un-tài ú-lîm).

Ú-lîm tû-khì hō·-chúi kāu í-gōa, ú-lîm lāi-té ê seng-bu̍t chióng-lūi mā put-chí-á chē, seng-bu̍t ê to-iōng-sèng chin koân.

Sè-kài-siōng siōng-tōa ê ú-lîm sī tī Brasil Amazon Phûn-tē ê Amazon Ú-lîm, hām Hui-chiu ê jia̍t-tài khu-he̍k, tùi Cameroon kàu Congo Kiōng-hô-kok ê ú-lîm. Tī Tang-lâm-a ê tōa-pō·-hūn tē-khu, pau-koah Myanmar, Ìn-nî, Papua Sin Guinea kap Australia mā ū jia̍t-tài ú-lîm.

Nā un-tài tē-khu, British Columbia, Bí-kok Alaska ê tang-lâm pō·, Kavkaz (Caucasus) se-pō· (Sakartvelo ê Ajaria tē-khu), kap Balkan ê chi̍t-pō·-hūn mā ū ú-lîm.

Chiàu kó·-kè tāi-khì lāi-té ū 40% ê sng-sò· sī ú-lîm sán-seng--ê, chin-chē khó-ha̍k-ka jīn-ûi ú-lîm tùi tē-kiû ê khì-siōng ū chin tōa ê éng-hióng.




#Article 417: Sèng-tàn Lāu-lâng (478 words)


Sèng-tàn Lāu-lâng (Ló-jîn) sī ùi Se-hng khai-sí liû-thôan ê 1-ê thôan-soat jîn-bu̍t, kóng i ta̍k-nî ē sì-kè sàng lé-mi̍h hō· gín-á, it-poaⁿ sī tī Sèng-tàn-cheh hit-chām-á. I ê miâ chin chē, chú-iàu ū Santa Claus (Santa), Sèng Nicholas (Saint Nick), Sèng-tàn-pē (Father Christmas, Père Noël, Pai Natal), Sèng-tàn-lâng (Weihnachtsmann, Julemanden), Iâ-so· Gín-á (Christkind), téng-téng. Bí-kok sî-kiâⁿ kóng--ê Santa Claus sī ùi Kē-tē-gí Sinterklaas lâi--ê, ah Sinterklaas sī Sint Nicolaas (Sèng Nicholas) ê kiu-hêng (contracted form).

It-poaⁿ kòan-sì kā Sèng-tàn Lāu-lâng sok-chō chò 1-ê jîn-chû, hí-lo̍k, pak-tó· îⁿ-tīⁿ, lâu tn̂g pe̍h chhùi-chhiu, kòa ba̍k-kiàⁿ ê pe̍h-lâng sī-tōa, sin-khu chhēng khûn pe̍h mo· ê âng gōa-saⁿ. Sèng-tàn-iā hit mê i chē sûn-lo̍k (reindeer) thoa ê peng-chhia sì-kè pài-hóng jîn-ke ê gín-á. I ùi lâng tau ê ian-tâng lo̍k-khì, chiah-koh ùi piah-lô· bùn--chhut-lâi. Pêng-siông-sî i kap khan-chhiú í-ki̍p 1 tīn elves (cheng-lêng) tiàm chhù--ni̍h chè-chō chhit-thô-mi̍h-á. In tau it-poaⁿ kóng sī khiā tī tē-kiû khah pak ê só·-chāi, siông-sè ê tē-hng bô kāng thoân-thóng ū bô kāng kóng-hoat, pau-koah Pak-ke̍k (Alaska a̍h-sī pak Canada), Korvatunturi (Suomi), Dalecarlia (Sverige), Chheⁿ-tē, téng-téng.

Sèng-tàn Lāu-lâng kiám-chhái sī kúi-ā-ê le̍k-sú jîn-bu̍t ha̍p-ha̍p chò-hoé ê kha-siàu. Kî-tiong 1 ê sī 4 sè-kí tiàm tī Anatolia Lycia ê Ki-tok-kàu chú-kàu, hō chò Myra ê Sèng Nicholas. Nicholas sàng hó-khang ê lé-mi̍h hō͘ sòng-hiong lâng. Chi̍t-ê te̍k-pia̍t chhut-miâ ê kò͘-sū kóng i sàng kim-á hō͘ 1 ê khiân-sêng ê Ki-tok-tô͘, i ê 3 ê cha-bó͘-kiáⁿ chiah bián-tit chhut-khì thàn koh ū kè-chng thang kè--lâng.

Tī chi̍t-koá kok-ka, gín-á-lâng ūi beh ti̍h Sèng-tàn Lāu-lâng ê lé-mi̍h, ē toè thoân-thóng chò chi̍t-koá lé-sek. Tī Bí-kok/Canada, gín-á koàn-sì lâu 1 au gû-leng kap 1 tè piáⁿ-kan hō͘--i. Tī Liân-ha̍p Ông-kok kap Australia, ū-sî sī lâu sherry phû-tô-chiú kap bah-piáⁿ (mince pie). Tī Eng-gí-hē ê kok-ka mā ē khǹg koá âng-chhài-thâu (carrot) hō͘ Sèng-tàn Lāu-lâng ê sûn-lo̍k-á chia̍h. Pē-bó mā ē kā gín-á kà-sī kóng, nā thàu-nî bô koai, tiāⁿ-tio̍h ē siu tio̍h 1 tè thô͘-thoàⁿ. Kē-tē-kok ê thoân-thóng sī kā chhī-liāu kap âng-chhài-thâu hē toà ê-á lāi-té, thang hō͘ Sèng-tàn Lāu-lâng ê bé iōng; lé-mi̍h kè-tńg-ji̍t chái-sî tō khǹg tī hia.

Lēng-goā 1 ê lé-sek sī siá phoe kā Sèng-tàn Lāu-lâng pò-kò ka-kī ū koai kiam thó lé-mi̍h. Chin chē iû-piān ho̍k-bū ún-chún gín-á kià phoe hō͘ i. Phoe it-poaⁿ sī iû-kio̍k oân-kang a̍h-sī kî-thaⁿ ê gī-kang khì hoê--ê. Canada ê iû-chèng ū 1 ê te̍k-pia̍t ê iû-chèng-khu hō-bé hō͘ gín-á siá phoe hō͘ Sèng-tàn Lāu-lâng. Chū 1982 nî, ta̍k nî ū 13000 khah ke ê oân-kang tàu siá hoê-hâm. Ū sî-chūn sī gín-á ê chû-siān ki-kò͘ teh hoê phoe, te̍k-pia̍t sī sàn-chhiah ka-têng a̍h-sī toà-īⁿ ê gín-á.

Sui-bóng Sèng-tàn Lāu-lâng ê thoân-thóng ū lām koá Ki-tok-kàu ê poē-kéng, hiān-chú-sî i pìⁿ-chiâⁿ Iâ-so͘-seⁿ (Sèng-tàn) sè-sio̍k-hoà ê tāi-piáu. Ū chi̍t-koá Ki-tok-kàu kàu-phài hoán-tùi chit-khoán í Sèng-tàn Lāu-lâng chò tiong-sim ê sè-sio̍k-hoà lé-sio̍k, mā ū lâng phoe-phêng koè-hūn kiông-tiāu bu̍t-chit ê lé-mi̍h cheng-sîn.




#Article 418: Alabama (660 words)


Alabama () sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. I ê siú-hú sī Montgomery, put-jî-kò siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Birmingham.

Alabama tī 1819 nî ka-ji̍p Bí-kok Liân-pang, chiâⁿ-chò Bí-kok tē 22-ê chiu.

Alabama chit-ê miâ tāi-seng sī hō tī Alabama lâng, chi̍t kûn kóng Muskogee gí-giân ê pō͘-cho̍k. Tī Alabama-gí, in pún-cho̍k ê lâng tio̍h hō chò sī Albaamo (chiàu tē-hng ū chē khoán piàn-hòa). Hernando de Soto ê kì-lio̍k lāi-bīn í-keng ū Alibamo; lēng-gōa ia̍h ū lâng kì Alibamu he̍k-chiá Limamu; Siōng chá tī 1702 nî, Hoat-kok lâng mā chheng chia-ê lâng sī Alibamon.

Pún jī ê ì-gī bô khak-tēng ê kóng-hoat, ū-ê ha̍k-chiá jīn-ûi sī tùi Choctaw-gí ê alba lâi--ê (chí si̍t-bu̍t ia̍h chéng-chí) kap amo (chí chhiat, siu-chi̍p) ū ê, goân-chéng ê ì-sù ū khó-lêng sī chhái chháu-io̍h ê lâng.

Alabama chóng bīn-chek 135,760 pêng-hong kong-lí, sī Bí-kok tē 13 tōa ê chiū hūn. Tī Alabama pak-pêng sī Tennessee, tang-pêng sī Georgia, lâm-pêng ū Florida kiam óa Mexico Oan, sai-pêng koh ū Mississippi.

Siōng-bô 12,000 tang chêng, goân-chū-bîn chiō chûn-chāi tī kin-á-ji̍t Bí-kok ê lâm-hong. Chêng 1000 nî kàu Āu 1000 nî sī khó-kó͘-ha̍k só͘ kóng ê Woodland sî-kî, tong-sî lâng tī chia hū-kīn hoat-tián chhut chi̍t khoán chè-chōe hûi-khì kiam sió kui-bô͘ lông-gia̍p ê bûn-hòa.

Tong Au-chiu-lâng lâu kàu ê sî, Alabama Chāi-tē ê pō͘-cho̍k ū Cherokee, Alabama, Chickasaw, Choctaw, Creek, kap Koasati. Se-pan-gâ lâng tāi-seng tī 16 sè-kí khai-sí chiap-chhio̍k Alabama tē-hng, Hernando de Soto ê thàm-hiám tī 1540 nî keng-kòe liáu Mabila kap kî-tha ê só͘-chāi. Kàu 1702 nî ê sî, Hoat-kok lâng ùi Kū Mobile kiàn-li̍p khí siāng chá ê Au-chiu-lâng chng-siā; in koh tī 1711 nî kā siâⁿ sóa kòe kin-á-ji̍t Mobile ê tē-tiám. It-ti̍t kàu 1763 nî í-chêng, hia sī Hoat-kok niá-tē La Louisiane ê chi̍t pō͘-hūn.

Keng-kòe Chhit-nî Chiàn-cheng, Hoat-kok niū chhut hâm Alabama chāi-lāi ê thó͘-tē hō͘ Eng-kok, in chiong Alabama ōe ji̍p Eng-kok Sai Florida, tùi 1763 nî koán kàu 1783 nî. Té-bé tī Bí-kok Kek-bēng kòe-āu, pún tē-khu hō͘ Bí-kok kap Se-pan-gâ pun--khì. 1813 nî ê sî, goân-choân hō͘ Bí-kok chiàm-niá.

Tī Mississippi ùi 1817 nî 12 goe̍h 10 ji̍t kiàn-li̍p chò sin chiu chìn-chêng, goân Mississippi Léng-thó͘ ê tâng-pòaⁿ-pêng hông pun chi̍t hūn chhut--lâi, tī 3 goe̍h 3 ji̍t kái chò Alabama Léng-thó͘, kàu 1819 nî í-chêng, in siat siú-hú tī St. Stephens. 1819 nî 12 goe̍h 14, Alabama sin siat chò Bí-kok tē-22 chiu, tong-sî chí-tēng siú-hú tī Huntsville, kàu 1820 nî ê sî koh sóa kòe Cahaba.

Chi̍t kóa gia̍p-chú chhōa in ê lô͘-lē tùi Téng Lâm-hng (Upper South) hiòng Alabama hoat-tián. Alabama tī 1810 nî àn ko͘-sǹg ū 10,000 jîn-kháu, kàu 1830 nî ê sî-chūn, í-keng chin-ka kàu 300,000. Chit-ê sî-kî, chiu lāi tōa-pō͘-hūn ê goân-chū-bîn ia̍h siū 1830 nî kok-hōe Indian Poaⁿ-sóa Hoat-àn (Indian Removal Act) ê éng-hióng, hông chhian khì pa̍t ūi.

Chiàn-sū kòe-āu sī Bí-kok ê Tiông-kiàn sî-kî, Alabama ê lô͘-lē tī 1865 nî hông kái-hòng. Alabama siū chi̍t tōaⁿ sî-kî ê kun-sū thóng-tī, kàu 1868 nî ê sî têng-sin ka-ji̍p Bí-kok. In mā tī 1868 nî kiàn-li̍p sin-ê hiàn-hoat, siat-li̍p kong ha̍k-hāu hē-thóng jî-chhiá ka-kiông cha-bó͘-lâng ê koân-lī.

Lōe-chiàn liáu-āu, mā koh hoat-seng chiam-tùi chù-iû-lâng (chū-iû ê chêng lô͘-lē) kap Kiōng-hô-tóng phài ê hoán-loān, chiō sī goân-chho͘ ê Ku Klux Klan ūn-tōng. Kàu 1874 nî, Bîn-chú-tóng têng-sin khòng-chè liáu Alabama ê li̍p-hoat-koân kiam chiu-tiúⁿ ê ūi, koh ùi 1875 nî chè-tēng lēng-gōa ê hiàn-hoat, khai-sí si̍t-hêng chi̍t kóa chéng-cho̍k pun-lī ê chèng-chhek. 1901 nî ê Alabama Hiàn-hoat chiō pau-koat liáu kiám-khoân (disenfranchisement) kap hun-lî ê kui-tēng, chi̍t hong-bīn keng-kòe sòe-kim kap bat-jī chhì-giām, kàng-kē O͘-lâng kap goân-chū-bîn ê tâu-phiò-koân. chi̍t hong-bīn ia̍h iau-kiû kong-li̍p ha̍k-hāu hun-lî chéng-cho̍k.

Koan-hē Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn ê su-kiû, ín-khí chi̍t kái keng-chè ê hoat-ián. Tùi 1940 nî kàu 1943 nî, chhiau-kòe 8.9 bān lâng sóa ji̍p siâⁿ-chhī chò chiàn-cheng siong-koan ê khang-khòe.

Alabama tī 2015 nî ê GDP sī 199,656 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī chè-chō-gia̍p.




#Article 419: Arizona (583 words)


Arizona sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. I ê siú-hú kap siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Phoenix. 

Arizona tī 1912 nî ka-ji̍p Bí-kok Liân-pang, chiâⁿ-chò Bí-kok tē 48-ê chiu. 

Grand Canyon Kok-ka Kong-hn̂g tiàm-tī Arizona.

Arizona chit-ê miâ gí-goân sī chá-chêng ê Se-pan-gâ hō-miâ Arizonac, pún jī goân-thâu sī O'odham-gí ê alĭ ṣonak, ì-sù sī sió chúi-chôaⁿ, tāi-seng sī piáu-sī Planchas de Plata gîn-khòng hū-kīn tē-hng.

Tû-liáu í-siōng ké-soeh, mā ū chi̍t khoán kóng-hoat, sī jīn-ûi chit-ê miâ goân-lâi sī lâi chia chhī iûⁿ ê Basque lâng ê chi̍t kù haritz ona, ì-sū kóng hó chhiūⁿ-chhiū.

Arizona ūi tī leh Bí-kok ê sai-lâm-pō͘, sī Sì-kak (Four Corners) chiu-hūn chi it. Chiàu biān-chek lâi sǹg, Arizona sī Bí-kok pâi tē-6 tōa ê chiu, ū 295,000 pêng-hong kong-lí; 15% sī su-jîn thó͘-tē, nā kî-tha lóng sī kong-ka ê chhiū-nâ-tē, kong-hn̂g-tē, chiu ê sìn-thok thó͘-tē ia̍h goân-chū-bîn pó-liû-tē.

Tī Arizona lâm-pō͘ chú-iàu sī soa-bo̍k kap soaⁿ-tē. Pún chiu óa tī Bí-kok pian-kài, tī lâm-pêng tio̍h sī Mexico ê Sonora Chiu.

Arizona goân-lâi ū Hohokam, Mogollon, Pueblo bûn-hòa chē khoán ê goân-chū bîn-cho̍k. Só͘ chai-iáⁿ Au-chiu-lâng thâu chi̍t pái kap chā-tē ê lâng chiap-chhio̍k, sī Se-pan-gâ-hē Hoat-kok-lâng Marcos de Niza ùi 1539 nî ê sî-chūn. I thàm-châ liáu chi̍t pō͘-hūn kin-á-ji̍t ê Arizon tē-hng. 1540 nî kàu 1542 nî kî-kan, koh ū Francisco Vázquez de Coronado ji̍p lâi pún tē-khu, i ê bo̍k-te̍k sī chhōe thoân-soat ê n̂g-kim-siâⁿ Cíbola.

Sòa--lo̍h-lâi koh ū Ia-so͘-hōe ê soan-tō-su Eusebio Kino ji̍p khì pún tē-hng pò͘-kàu; 1690 nî-tāi kàu 18 sè-kí chá-kî, chin chē ūi Pimería Alta (óa kin-á-ji̍t Arizona lâm-pō͘ kap Sonora pak-pō͘) goân-chū-bîn to tòe sìn Ki-to̍k. Se-pan-gâ-lâng koh tī 1752 nî ê sî tī Tubac khí siâⁿ, kàu 1775 iū khí Tucson. Tong 1821 nî Mexico to̍k-li̍p ê sî-chūn, Arizona tio̍h piàn chò sī in Nueva California léng-thó͘ ê chi̍t hūn. Se-pan-gâ-cho̍k kap Mestizo-lâng (Se-pan-gâ-lâng kap Mexico goân-chū-bîn saⁿ-lām ê bîn-cho̍k) hit-chūn óa-ná iá koh tī pún tē khiā-khí.

Arizona pún-té sī New Mexico Léng-thó͘ ê chi̍t hūn; 1861 nî 3 goe̍h 16, New Mexico lâm-pêng pun chhut-lâi sin siat Arizona Pang-liân Léng-thó͘ (Confederate Territory of Arizona). Chit sî tng sī Bí-kok Lōe-chiàn sî-kî, pang-liân-kok chóng-thóng Jefferson Davis tī 1862 nî 2 goe̍h 14 chiap-siū sin-ê Arizona léng-thó͘. Ka-ji̍p liáu pang-liân-kok liáu-āu, Arizona chi-chhî in lōe-chiàn lāi ê jîn-bé kap chu-goân. Tong-sî koh chhut-hiān Arizona Thàm-bé Kio̍k (Arizona Scout Company) chham-ú chiàn-cheng. 1863 nî, liân-pang chèng-hú sin-siat Arizona Léng-thó͘, sī tùi goân-lâi ê New Mexico Léng-thó͘ pun--chhut-lâi ê sai-pòaⁿ-pêng. 19 sè-kí bóe-kî, Brigham Young phài liáu chi̍t kóa Mormon kàu-tô͘ hiòng Arizona hoat-tián, in kiàn-li̍p liáu pí-lūn  Mesa, Snowflake, Heber, Safford téng chng-thâu.

Tōa Siau-tiâu sî-kî, goân-lâi hoat-ta̍t ê mî-hoe-gia̍p kap tâng-khòng-gia̍p siū tio̍h phò-hoāi. M̄-koh tông-sî tùi 1920 kiam 30 nî-tāi, koan-kong gia̍p hoán-tian chò Arizona chāi-tē tiōng-iàu ê sán-gia̍p.

Kàu Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn ê sî, Arizona hông tòng chò sī Tek-kok chiàn-siû (prisoners of war) kiam Ji̍t-pún-hē Bí-kok-lâng siu-iông-só͘ ê só͘-chāi-tē. Tī Arizona hit-chūn koh ū Phenix Indian Ha̍k-hāu, siu Bí-kok goân-chū-bîn ê gín-á ji̍p khì chia̍p-siū Se-iûⁿ-sek ê kàu-io̍k, éng-hióng in-ê gí-giân kap chong-kàu.

Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, Arizon ê jîn-kháu kap sán-gia̍p lóng sìn-sok hoat-tián, siū tio̍h khong-tiâu ki-su̍t ê phó͘-phiàn, chāi-tē ê seng-oa̍h mā piàn khah sù-sī. 1970 nî ê sî, chiu lāi jîn-kháu chin-ka kàu 175.2 bān.

Arizona tī 2014 nî ê chiu-lāi seng-sán chóng-gia̍h sī 286,554 pa̍h-bān bí-kim. Kin-á-ji̍t Arizona ê sán-gia̍p siāng chú-iàu ê pau-koat ū kiān-khong chiàu-kò͘, ūn-su, kap chèng-hú siat-si. Nā le̍k-sú-siōng, tâng-khòng, mî-hoe, chhī-gû téng sū-giap sī chin hoat-ta̍t.




#Article 420: Arkansas (504 words)


Arkansas sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. I ê siú-hú kap siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Little Rock.

Arkansas tī 1832 nî ka-ji̍p Bí-kok Liân-pang, chiân-chó Bí-kok tē 25-ê chiu.

Arkansas chit-ê miâ ê gí-goân kap lēng-gōa chi̍t chiu Kansas ū kâng-khoán ê sêng-hun, lóng sī tùi Kansa pō͘-cho̍k hō--lâi. Arkansas pún-sin sī Hoat-gí tùi Quapaw-ōe ê akakaze chioh--lâi, goân-té ì-sù sī (tòa) khe-bóe ê lâng, nā Sioux-ōe mā ū kóng akakaze, ì-sù sī lâm hong ê lâng. 

Bí-kok kok-hōe pat gī-lūn Arkansas ê jī bóe s sī-m̄-sī bô hoat-im, 1881 nî, in koat-tēng koan-hong sú-iōng mài hoat ê ho͘-im /ˈɑrkənsɔː/ (a-khén-soh).

Arkansas ê lâm-pêng sī Louisiana, sai-lâm sī Texas, sai-pêng sī Oklahoma, pak-pêng sī Missouri, nā tang-pêng ū Tennessee kap Mississippi.

Arkansa ē-tàng kan-tan hun chò nn̄g pòaⁿ pêng, sai-pak pêng sī koân-tē, nā tang-lâm pêng sī sǹg kē-tē. Koân-tē hit hūn lāi-té pau-koat liáu Ozark Soaⁿ-tē kap Ouachita Soaⁿ-tē; kē-tē ê pō͘-hūn, ū Hái-oan-kîⁿ Pêng-goân (Gulf Coastal Plain) kap Arkansas Saⁿ-kak-chiu tē-khu. Kî-tha chū-jiân tē-lí siōng ê hun-khu koh ū Arkansas Hô-kok (Arkansas River Valley), Crowley Soaⁿ-kiā (Crowley's Ridge) téng-téng.

Chêng 11700 chó͘-iū, Arkansas chit ūi í-keng ū lâng teh seng-oa̍h, in khó-lêng sī ē-hiáu liah Mammoth kó͘-chhiūⁿ ê pō͘-cho̍k. Lông-gia̍p tī tāi-khài chêng 650 nî khai-sí, kun-kù khó-kó͘ gián-kiù, chit chūn chū-só͘ kēng-ka hó-sè, kang-gē mā khah ho̍k-cha̍p. Tī kî-tha Bí-chiu goān-chū bîn-cho̍k tōa-kûn tùi sai-pêng sóa--lài chìn-chêng, Arkansas chit ūi chú-iàu ū Quapaw, Caddo kap Osage téng cho̍k khiā-khí.

Só͘ chai siāng chá lâi kàu Arkansas ê Au-chiu-lâng sī 1541 nî Se-pan-gâ thàm-hiám-ka Hernando de Soto, i ùi chia siu-chi̍p chu-goân kap kim-á, tī tang-pak-pō͘ tú chia̍p-chhio̍k Casqui lâng, Soto hong chhōa khì pak-pêng ê Pacaha pō͘-lo̍k, koh chham-ú an-pâi nn̄g cho̍k lâng ê hô-pêng tiâu-iok. 

Bí-kok sêng-li̍p liáu-āu, Arkansas óa-ná koh tī Se-pan-gâ koán lāi. Āu-bóe Hoat-kok Napoleon Bonaparte cheng-ho̍k Se-pang-gâ, hâm Arkansas chāi-lāi ê Louisiana soah tī 1800 nî Tē-saⁿ-chhù San Ildefonso Tiâu-iok koh chài hō͘ Hoat-kok chiàm--khì. 1803 nî sî, Hoat-kok kā Louisiana bē hō͘ Bí-kok. Tit tio̍h sin thó͘-tē liáu-āu, chóng-thóng Thomas Jefferson phài lâng thàm-châ léng-thó͘. Kî-tiong William Dunbar chhōa tūi hiòng lâm-pêng thàm-lō͘, pat lâi kàu Arkansas tiong-pō͘ tiāu-cha, in tī 1805 nî pò-kó liáu tong-tē goân-chū-bîn oa̍h-tāng, chháu-bo̍k tōng-bu̍t, mā hun-sek un-chôaⁿ sêng-hun.

Siū pak-pō͘ kap tiong-se-pō͘ kang-gia̍p hoat-tián ê éng-hióng, chin chē lâm-pō͘ ê o͘-lâng tī 20 sè-kí chho͘-kî hiòng gōa liû-tōng. Kàu 1930 nî-tāi, mî-hoe sán-gia̍p ûi chú ê Arkansas, tī keng-chè siau-tiâu tiong mā chin siū éng-hióng, kàu Jī-chhù Tāi-chiàn sî-kî chia̍h koh khoe-ho̍k.

Arkansas tī 2014 nî ê GDP sī 121,395 pa̍h-bān bí-kim. Arkansas tī kin-á-ji̍t lông-gia̍p jîn-kháu taⁿ chiàm 3% chó͘-iū, chóng-sī lông-sán óa-ná sī pún chiu chú-iàu ê sán-gia̍p chi it. In sī Bí-kok chhōa-thâu ê tiū-bí, ba̍h-ke (broilers) kap hóe-ke ê chhut-sán-chiá, mā sī pâi thâu saⁿ miâ ê mî-hoe sán-tē. 

Chè-chō-gia̍p hong-bīn, Arkansas chú-iáu bu̍t-sán ū si̍t-phín ka-kang, tiān-chú lêng-kiāⁿ, ki-hâi, chè-chóa téng-téng. In mā seng-sán ga-suh, chio̍h-iû téng khòng-sán. Arkansas chiu lāi ū 52 chō kok-ka kong-hn̂g, koan-kong mā sī pún chiu ê tiōng-iàu keng-chè sêng-hun.




#Article 421: Hô͘-lô͘-tiám (121 words)


Hô͘-lô͘-tiám (hàn-jī: 葫蘆點) sī Pe̍h-ōe-jī ê hú-chō͘ hû-hō chi it.  Thôan-thóng ê Pe̍h-ōe-jī iōng hô͘-lô͘-tiám khu-hun /o/ kap /ɔ/ chit 2-ê im-sò͘ ê lô-má-jī, iā-chiū-sī o kap o͘.  Āu--lâi mā ū ha̍k-chiá kiàn-gī iōng hô͘-lô͘-tiám chè-chō sin ê bó-im hû-hō (chhan-chhiūⁿ e͘), te̍k-pia̍t sī gōa-lâi-gí  so͘ su-iàu ê chi̍t-kóa-á im.  Hô͘-lô͘-tiám chit-ê bêng-sû pún-sin tō piáu-hiān chhut chit-ê /ɔ/ im, kap hô͘-lô͘ bô koan-hē.

Āu--lâi ha̍k-chiá Tiuⁿ Jū-hông (張裕宏) kiàn-gī ôan-ná the̍h hô͘-lô͘-tiám khì tàu kî-thaⁿ ê POJ bó-im jī-bó (a, i, u, e), án-ne lâi piáu-sī chi̍t-kóa hong-giân-im kap gōa-lâi-im.

Kàu-io̍k-pō͘ thui-chhut--ê Tâi-lô tú ū hô͘-lô-tiám--ê o (o) lia̍h-chòe oo--ê thoân-thóng-pán goā, bô-iōng chit-ê hû-hō, hong-giân te̍k-iú bó-im kái iong ke -r (lē: ir) iah-sī têng-siá (lē: ee) lâi ke-thiⁿ.




#Article 422: Tâi-oân bûn-ha̍k (308 words)


Tâi-oân bûn-ha̍k ê hoat-chó· it-poaⁿ sī kóng tī Ji̍t-pún si̍t-bîn ê 1920 nî-tāi ê Tâi-oân sin-bûn-ha̍k ūn-tōng [?]. Chit-ê ūn-tōng ê sèng-chit hām thoân-thóng ê kū-bûn-ha̍k khah bô sio-kâng. Tùi Ji̍t-pún sî-tāi sin-bûn-ha̍k ūn-tōng khai-sí, Tâi-oân ê chok-ka tō it-ti̍t kā in kiàn-li̍p--khí-lâi ê bûn-ha̍k hō-chò Tâi-oân bûn-ha̍k.

Āu--lâi in-ūi chèng-tī khoân-kéng, tia̍t-pia̍t sī Kok-bîn Chèng-hú thóng-tī Tâi-oân liáu-āu, Tâi-oân bûn-ha̍k chit-ê bêng-sû tō it-ti̍t ū cheng-gī, chhin-chhiūⁿ 1970 nî-tāi ê hiong-thó· bûn-ha̍k poâⁿ-oē ê sî, tō ū lâng kāu-chhau-hoân, kóng hiong-thó· bûn-ha̍k kap hun-lī-chú-gī sio-liâm-tì-toà, mā ū lâng kóng hiong-thó· bûn-ha̍k kap Tiong-kok Kiōng-sán-tóng thóng-tī chi-hā ê bûn-ha̍k chhēng kāng niá khò·, sī kang-lông-peng bûn-gē (工農兵文藝), mā koh ū lâng tiâu-tî kā ut-áu, hō-chò pian-kiong bûn-ha̍k (邊疆文學).

It-ti̍t kàu 1980 nî-tāi khí-chho·, Tâi-oân ê chok-ka chóng-sǹg sī sêng-kong kā Tâi-oân bûn-ha̍k cheng-chhú-tio̍h tē-ūi, kong-khai thê-chhiòng tī Tâi-oân sán-seng ê bûn-ha̍k tō-sī Tâi-oân bûn-ha̍k. It-lâi-jī-khì,  kìⁿ-nā jīn-tông Tâi-oân ê lâng, ēng Tâi-oân-lâng ê koan-tiám, lâi siá-chhut thiàⁿ-thàng Tâi-oân, kap Tâi-oân ū koan-hē ê bûn-ha̍k-chok-phín, lóng ē-sái kìo-chò Tâi-oân bûn-ha̍k.

Nā khoàⁿ Tâi-oân bûn-ha̍k sú-iōng ê bûn-jī, ū Hàn-jī bûn-giân-bûn, Hō-ló, Ji̍t-bûn kap Hoâ-gí téng-téng, ū ê siá Hàn-jī, ū ê ēng lô-má-jī, sam-téng-jī-hō, sǹg sī Tâi-oân bûn-ha̍k ê tia̍t-sek.

Nā tùi le̍k-sú lâi khoàⁿ, Tâi-oân bûn-ha̍k sī khah-òaⁿ hoat-chó· ê bûn-ha̍k, kap sian-chìn kok-ka pí--khí-lâi, m̄-nā pí Ji̍t-pún bān khí-kiâⁿ chin-chē, sīm-chì mā pí Tiong-kok Ngó-sù ūn-tōng ê sin-bûn-ha̍k khah-bān kúi-nā tang. In-ūi Tâi-oân bûn-ha̍k hoat-chó· khah-oàⁿ, só·-í chū-jiân tō kè-sêng kî-thaⁿ bûn-ha̍k ê sèng-chit kap sêng-chek, Au-chiu kap Bí-kok bûn-ha̍k tùi i ū éng-hióng, Ji̍t-pún kap Tiong-kok bûn-ha̍k mā tùi i ū chin-chē éng-hióng.

Ji̍t-pún sî-tāi, Loā-hô (賴和) kā Tâi-oân bûn-ha̍k hō-chò sè-kài-chú-gī ē-kha ê Tâi-oân sin-bûn-ha̍k, nā chit-ê sî-tāi ê chok-ka Chiong Tiāu-chèng (鍾肇政, Kheh-gí: Chûng Seu-chṳn) sī kóng: Tâi-oân bûn-ha̍k sī Tâi-oân pún-thó· ê bûn-ha̍k, sī Tâi-oân lâng ê bûn-ha̍k, sī sè-kài bûn-ha̍k ê 1-ki.




#Article 423: Sèng Nicholas (114 words)


Myra ê Sèng Nicholas, ChA 4 sè-kí tī Anatolia Lycia Myra hit-tah-á ê Ki-tok-kàu chú-kàu. Thoân-soat kóng Nicholas te̍k-pia̍t chiàu-kò͘ sàn-chhiah-lâng, ē sàng lé-bu̍t hō͘ in. I bat koan kè-chng hō͘ 1-ê sòng-hiong ê Ki-tok-tô͘ ê 3-ê cha-bó͘-kiáⁿ, in chū án-ne ē-tit bián chò chhiong-ki thàn-chia̍h.

Chin chē hâng-gia̍p kap siā-hōe kai-chân jīm i chò in ê chú-pó-sèng-jîn, pau-koah kiâⁿ-chûn-lâng, seng-lí-lâng, siā-chhiú, gín-á, ki-lú, io̍h-chè-su, lu̍t-su, hoān-lâng, téng-téng. Amsterdam kap Lō͘-se-a oân-ná jīm i sī sèng-jîn.

Āu--lâi tī Se-au Sèng Nicholas ùi 1-ê le̍k-sú jîn-bu̍t ián-piàn pìⁿ 1-ê sîn-oē kha-siàu hō-chò Sinterklaas (Sint Nicolaas ê sok-siá), Sinterklaas koh ián-piàn pìⁿ hiān-tāi ê Santa Claus. Chèng-kàu Ki-tok-kàu pí-kàu-te̍k iōng khah giâm-sio̍k ê thāi-tō͘ kì-liām i.




#Article 424: Evo Morales (130 words)


Juan Evo Morales Aima (1959 nî 10 goe̍h 26), Bolivia chó-phài chèng-tī jîn-bu̍t, coca chèng-choh ūn-tōng ê thâu-lâng, tī 2005 nî ê chóng-thóng soán-kí tōa-iâⁿ tùi-chhiú, chiâⁿ-chò hit-kok thâu-1-ê goân-chū-bîn (Aymara-cho̍k) chóng-thóng.

I sī cocalero ūn-tōng kap Ǹg Siā-hōe-chú-gī Ūn-tōng (Movimiento al Socialismo, MAS) ê thâu-lâng. Cocalero sī chèng coca ê choh-sit-lâng cho·-ha̍p ê liân-bêng; in hoán-tùi Bí-kok bia̍t coca ê chèng-chhek.

Tī 2006 nî i soan-pò͘ Bolivia beh chiōng goā-kok kong-si ê thian-jiân-khì sán-gia̍p kok-iú-hoà pēng-chhiáⁿ sûi phài peng-á kap koaⁿ-oân khì hoāⁿ 53 cho͘ siat-si. I kóng goā-kok kong-si ū 6 goe̍h-ji̍t ê sî-kan thang hām chèng-hú kau-sia̍p sin koan-hē. Siū éng-hióng ê kong-si ū 20 goā keng, pau-koah Pa-se ê kok-iú kong-si Petrobras. Bolivia ê thian-jiân-khì chu-goân sī Latin Bí-chiu tē 2 toā--ê, pâi toà Venezuela āu-piah. 




#Article 425: Rukai-cho̍k (401 words)


Rukai-cho̍k sī Tâi-oân goân-chū-bîn ê 1-cho̍k. In chú-iàu sī tī Tâi-oân lâm-pō· Tiong-iong-soaⁿ-lêng ê tang sai nn̄g-pêng khiā-khí.

Toà tī Tiong-iong-soaⁿ-lêng sai-pêng ê sī khiā tī Ló-lông-khe (荖濃溪) ki-lâu Lô-kháu-khe (濁口溪) hū-kīn, sio̍k-tī Ko-hiông-chhī Bō͘-lîm-khu (茂林鄉) ê Totouka-kongatawanu-oponubu (下三社群 ), hām khiā tī E̍-liâu-khe (隘寮溪) 2-hōaⁿ ê Sai-Rukai-kûn. Nā toà tī tang-pêng--ê, sī khiā tī Tâi-tang Pêⁿ-iûⁿ kîⁿ-á, Lū-ka-khe (呂家溪) 2-pêng ê Taromak (Tāi-lâm-siā-kûn / 大南社群, Tāi-lâm-kûn / 大南群 he̍k-chiá sī kiò-chò Tang-Rukai-Kûn).

Chóng kóng--khí-lâi, Rukai-cho̍k sī khiā tī Pîn-tong-koān kap Tâi-tang-koān 2-ê hêng-chèng khu-he̍k lāi-té.

Hiān-chhú-sî sī Pîn-tang-koān Bū-tâi-hiong (霧台鄉) ê Rukai-cho̍k jîn-kháu siōng chē, koh lâi sī Tâi-tang-koān Pi-lâm-hiong (卑南鄉), soà--lo̍h-lâi sī Ko-hîong-koān ê Bō·-lîm-hiong kap Pîn-tang-koān ê Saⁿ-tē-mn̂g-hiong (三地門鄉).

In-ūi toà tī Bū-tâi-hiong ê Rukai jîn-kháu siōng chē, só·-í chiah ē ēng in ka-kī kiò ka-kī ê miâ: Rukai lâi chiâⁿ-chò kui-ê cho̍k-kûn ê miâ. Chóng--sī Ko-hîong-koān Bō·-lîm-hiong ê cho̍k-lâng ū in ka-tī ê hoat-chó· thoân-soeh, in jīn-uî in tō sī tī Bō·-lîm-hiong hoat-chó·--ê, kā ka-kī lēng-goā hō-chò Tarwarekan. Tarwarekan in-ūi chò Bunun, Cou kap Pêⁿ-po·-cho̍k ê chhù-piⁿ, bûn-hoà, gí-giân kap hong-sio̍k lóng sīu-tio̍h chin chē goā-lâi ê éng-híong, in ê oē kap Bū-tâi ê pō·-lo̍k í-keng ū chám-jiân toā ê cheng-chha tī leh.

Kàu 2003-nî ê thóng-kè, Rukai lóng-chóng ū 1-bān goā lâng.

Rukai-cho̍k ū 1-ê miâ, hō-chò chiuⁿ-pà ê kò·-hiong. Kin-kì in cho̍k ê thoân-soeh, Rukai ê chó·-kong-á sī tī Tâi-tang ê hái-hoā khí-soaⁿ--ê, bô-goā-kú tō soá lâi Tiong-iong-soaⁿ-lêng lâm-toāⁿ ê Kindoor-soaⁿ khiā-ke. Āu--lâi, chi̍t-pō·-hūn ê cho̍k-lâng toè thâu-lâng chhian-soá, hō· 1-chiah ū sîn ê chiuⁿ-pò· kap lāi-hio̍h chhoā-lō·,  poâⁿ-soaⁿ-koè-niá lâi tī Kochapogan (Kochapogan-siā, Hàn-jī hông siá-chò 舊好茶). Chiuⁿ-pà kàu Kochapogan liáu-āu tō thêng tī hia, lóng m̄-khéng lī-khui, só·-í cho̍k-lâng tō tī Kochapogan kiàn-li̍p pō·-lo̍k.

Che í-āu, Rukai-cho̍k koh ū chhian khì kàu Bū-tâi-hiong (霧台鄉), kiàn-li̍p Ad el-siā (taⁿ ê A-lé-chhoan / 阿禮村), Budai-siā (taⁿ ê Bū-tâi-chhoan / 霧台村), Kabarayan-siā (taⁿ ê Bū-tâi-chhoan Hoâ-îong chū-lo̍k / 華容聚落, mā kìo-chò Hā-bū-tâi / 下霧臺) kap Tokubul-siā (tī taⁿ ê Saⁿ-tē-mn̂g-hiong Toā-siā-chhoan ).

In-ūi chit-toāⁿ chhian-soá ê thoân-soeh kap le̍k-sú, só·-í Rukai-cho̍k kìm-chí phah chiuⁿ-pà kap lāi-hio̍h.

Rukai ê lēng-goā 1-ê hō-thâu sī ēng kó·-chhoe-hoe chò chng-thāⁿ. Kó·-chhoe-hoe tī Rukai sī tāi-piáu cha-bó·-gín-á ê sûn-kiat kap cha-po·-lâng chhut-sek ê phah-la̍h ki-su̍t.

M̄-koh cha-bó·-gín-á nā tī kiat-hun chìn-chêng kap lâng khùn--koè, tō bô chu-keh tì kó·-chhoe-hoe.

It-poaⁿ lâi kóng, Rukai-lâng tì kó·-chhoe-hoe ê sî sī kā hoe ǹg tùi piⁿ-á, chí-ū thâu-ba̍k chiah ē-sái kā hoe ǹg tùi chiàⁿ-thâu-chêng.




#Article 426: Chiuⁿ-pà (165 words)


Chiuⁿ-pà ê ha̍k-miâ hō-chò Neofelis nebulosa, sī 1-chíong tiong-hêng ê niau-kho tōng-bu̍t, tn̂g-tō· tī 60 kàu 110-kong-hun chi-kan, thé-tāng chha-put-to 11 kàu 20-kong-kin.

Chiuⁿ-pà mā hō· lâng kiò-chò o·-hûn-pà, niau-pà.

Chiuⁿ-pà seng-khu sī ka-pi-sek hām thô·-sek--ê, téng-thâu ū chin tia̍t-sû ê hoe-chháu, sī 1-tè 1-tè hêng-chōng bô-it-tēng, kîⁿ-á khah àm-sek ê tn̂g-ko-îⁿ. It-poaⁿ hō· lâng khoàⁿ-chò chhin-chhīuⁿ hûn, só·-í tī Hoâ-gí kap Eng-gí lāi-té, i ê miâ lóng choaⁿ-á kap hûn ū tī-tāi.

Chiuⁿ-pà ê thâu-khak-oáⁿ ê kiat-kò· hām kāng-kho ê tōng-bu̍t lóng bô-kâng, só·-í tī tōng-bu̍t-ha̍k sī kā tòng-chò to̍k-li̍p ê 1-ê sio̍k.

Chiuⁿ-pà seng-oa̍h ê khu-he̍k chú-iàu sī tī Tang-lâm-a, pau-koah Lâm-Tiong-kok, Himalaya Soaⁿ-lêng tang-pō·,  hām Ìn-nî Kûn-tó téng-téng.

Chiuⁿ-pà kah-ì tī jia̍t-tài kap a-jia̍t-tài, chha-put-to hái-poa̍t 2,000 kong-chhioh ê chhīu-nâ lāi-té seng-oa̍h, m̄-koh ū-sî-chūn mā ē tī âng-chhīu-nâ ê làm-tē hām chháu-po· khoàⁿ--tio̍h.

Chiuⁿ-pà tī hun-pō· ê ta̍k-só·-chāi, koh ū chē-chē khoán ê a-chéng, kî-tiong ū 4-chíong khah chhut-miâ--ê, che lāi-té ê Tâi-oân chiuⁿ-pà (Neofelis nebulosa brachyurus) chin ū khó-lêng í-keng khu̍t-chèng--khì-ah:




#Article 427: DNA (208 words)


DNA sī thoat-sng-hu̍t-thn̂g hu̍t-sng (eng. deoxyribonucleic acid) ê Eng-gí kán-lio̍k, chí 1 khoán kì-chài seng-bu̍t ûi-thoân chu-liāu ê he̍k-sng. Só·-ū ê sè-pau seng-bu̍t kap tōa-hūn ê pēⁿ-to̍k lóng khò DNA chí-tō seng-bu̍t hoat-io̍k ê kòe-thêng. DNA hun-chú sī tn̂g-tn̂g 1 tiâu he̍k-kam-sng ko-chū-bu̍t (polymer). He̍k-kam-sng ê sūn-sī keng-kòe ûi-thoân-bé (genetic code) ê kui-chek tùi-èng kàu nn̄g-pe̍h-chit ê an-ki-sng sūn-sī. 

DNA sī kúi khóan hu̍t-kam-sng hóan-ho̍k pâi-lia̍t ha̍p-sêng ê chi̍t-khóan tn̂g-liān to-thé. DNA to-thé lāi ê tan-thé tan-goân hâm lîn-sng-hòa (phosphorylated) ê 2-thoat-sng-hu̍t-thn̂g (2-deoxyribose), keng-kòe glycoside kiat-ha̍p hong-sek chiap tī chi̍t-ê iâm-ki téng. Hia iâm-ki thang hun 4 khoán, to̍h sī adenine, cytosine, guanine ia̍h thymine, in chi kan sī óa-khò phosphodiester kiat-ha̍p sio-chiap--ê. Chiap hó-sè ê tn̂g-liān, àn-chiàu jī-tiông lô-sòaⁿ (double-helix) mô͘-hêng, sī kap lēng-gōa chi̍t tiâu tn̂g-liān siang í chiàn-chhiú hong-hiòng kńg-lê ê hêng-sek, khò chúi-sò͘ kiat-ha̍p ê chok-iōng chiâⁿ tùi ha̍p chò-hóe--ê, siang-pêng ê iâm-ki koh ū it-tēng ê phòe-ha̍p kui-lu̍t. DNA ū khó-lêng í 3 chióng chú-iàu ê kò͘-hêng (conformation) chūn-châi, pau-koat A-DNA, B-DNA kap Z-DNA.

DNA tn̂g-liān ê khoan-tō͘ ū 2.2 kàu 2.6 nano-bí, kî-tiong chi̍t-ê he̍k-kam-sng ê tn̂g-tō͘ ū 0.33 nano-bí. Kui-tiâu DNA chin tn̂g, pí-lūn jîn-lūi ê liám-sek-thé 1 hō ū tāi-iok 220,000,000-ê iâm-ki phòe-tùi (base pair, iâm-ki sī he̍k-kam-sng ê chi̍t-pō͘-hūn).




#Article 428: Cha̍p-tiâu-kài (210 words)


Kin-kù Sèng-keng ê kóng-hoat, Cha̍p-tiâu-kài (十條戒) sī Siōng-tè kia̍p-û Mô͘-se ê hùn-kài. Tī Kū-iok Sèng-keng tiong chhut-hiān nn̄g-pái (Chhut-Ai-ki̍p-kì jī-cha̍p chiuⁿ:1-17 chat; Sin-bēng-kì gō·-chiuⁿ:6-21chat), pōe-kéng sī keng-sin Siōng-tè/lâng chi iok ê tián-lé. Í-sek-lia̍t-lâng tiông-sin in tiong-î Sîn ê iok-chōa sî, Mô-se thê-chhéⁿ in chit-ê kéng-kài ê iàu-chí kap ì-gī. Chāi gôan-lâi ê bûn-jī tiong, Cha̍p-tiâu-kài phōe chheng-ho· Cha̍p-kù-ōe (十句話) só·-í iū-koh hō-chò Decalogue (Hi-lia̍p-gí: δέκα λόγοι, Hi-pek-lâi-gí: עשרת הדברות).

Sèng-keng kóng Siōng-tè pé Cha̍p-tiâu-kà siá chāi nn̄g-tè hoat-pán chiūⁿ, nái sī iú-koan jîn-lūi seng-o̍ah ê nn̄g-ê ki-pún hōan-ûi. Siú-sian gō·-tiâu koan-î jîn í Sîn ê koan-hē; āu-pòaⁿ gō·-tiâu tiâu-kài gôan-chek koan-î jîn í în chi-kan ê koan-hē. Chit-ê sū-kiāⁿ sī chāi Í-sek-lia̍t-lâng chhut-Ai-ki̍p put-kú, chāi Se-nái-soaⁿ siōng í in li̍p-iok ê sî-hāu. Sui-jiân Se-nái chi iok ê ji̍t-kî put-lêng khak-tēng, tān-sī tāi-khài ê ji̍t-chí tāi-iok chāi Chú-chêng 1290-nî chó-iū. 

Í-sek-lia̍t sī chi̍t-ê Sîn-kôan chèng-thé, iû-kî in chin-chiàⁿ ê kun-ông sī Siōng-tè (Sin-bēng-kì 33-chiuⁿ:gō·-chat）, cha̍p-tiâu-kài ûi kok-bîn ê thê-kiong chí-ín. Chhú-gōa, phò-hōai tiâu-kài chiū-sī hōan-chōe, tek-chōe kok-ka hô tek-chōe kok-ka ê kun-chú -- Siōng-tè (Iâ-hô-hoa), in-chhú hêng-ho̍at sī giâm-lē ê, piān ui-hia̍p liáu kai-kok ê chûn-chāi. Bêng-pe̍h chit-ê kok-ka ê pòe-kéng, tùi liáu-kái tiâu-kài chòe-chho· ê hêng-sek sī tiōng-iàu ê. 

Thiaⁿ Góa, siú Góa kài-bēng-ê, Góa si-un hō· i, ti̍t-kàu chheng-tāi.

 




#Article 429: Pak-ke̍k (165 words)


Pak-ke̍k (北極), mā kiò Tē-lí Pak-ke̍k ia̍h Tē-kiû Pak-ke̍k, sī Pak Pòaⁿ-kiû ê chi̍t ê tiám, mā sī Tē-kiû chū-choán ê tiû.

Pak-ke̍k sī Tē-kiû siāng pak ê tiám, tī Lâm-ke̍k ê tùi-bīn. Chia sī pak-hūi 90°, mā sī chin-pak ê hong-hiòng. Tī Pak-ke̍k, só͘-ū hong-hiòng lóng hiòng lâm; só͘-ū ê keng-tō͘ sòaⁿ lóng tī chia hōe-chi̍p, beh kóng chia sī kúi tō͘ tio̍h sī kúi tō͘. Iân hūi-tō͘ sòaⁿ se̍h, ge̍k-sî-chiam sī tang-pêng, sūn-sî-chiam sī sai-pêng. Pak-ke̍k sī Pak Pòaⁿ-kiû ê tiong-sim.

Lâm-ke̍k ūi-tī tāi-lio̍k Lâm-ke̍k-chiu téng-koân, ah Pak-ke̍k ūi-tī Pak-ke̍k-iûⁿ ê hái-peng téng-koân, só͘-í beh tī Pak-ke̍k tiám kiàn-chō chi̍t ê kiàn-tio̍k-bu̍t sī bô-khó-lêng--ê. M̄-koh, So͘-liân (taⁿ ê Lō͘-se-a) ùi 1937 nî khai-sí ta̍k-nî tī hia khí-chō phû-peng kì-tiám, ū chi̍t-kóa chiâⁿ óa Pak-ke̍k tiám. Ùi 2002 nî khai-sí, Lō͘-se-a mā ta̍k-nî tī Pak-ke̍k tiám chiu-piⁿ khí-chō kì-tiám, hō-chò Barneo. 2000 nî-tāi ê gián-kiù ī-chhek kóng, bī-lâi ùi 2016 nî khai-sí kàu 21 sè-kí kiat-sok, Pak-ke̍k tī joa̍h-lâng sî peng khó-lêng ē iûⁿ--khì.




#Article 430: To-iūⁿ-thé (145 words)


To-iūⁿ-thé (manifold, liû-hêng) sī kā kán-tan ê khong-kan sió oan-khiau--chi̍t-ē koh liâm chò-hoé ê sò͘-ha̍k khong-kan. Khó-pí kóng kā 2 tiâu soàⁿ-koe̍h sió aú hō͘ oan koh kā in ê boé-liu liâm--khí-lâi tō ē pìⁿ-chiâⁿ 1 ê îⁿ. Nā kā 1 tiuⁿ tn̂g-ko-hêng ê choá ê 1 pêng seng tńg 180°, koh kap lēng-goā 1 pêng liâm chò-hoé, tō ē pìⁿ-chiâⁿ 1 ê Möbius îⁿ-toà. To-iūⁿ-thé siōng kài chán ê só͘-chāi tō sī ē-tit ēng khah kán-tan, khah liáu-kái ê khong-kan lâi taù. Ēng bô kāng khoán ê khong-kan chò sò͘-châi, ē-tàng taù bô kāng khoán ê to-iūⁿ-thé chhut--lâi, pí-lūn kóng ūi-siòng to-iūⁿ-thé (topological manifold), thang-bî to-iūⁿ-thé (differentiable manifold). To-iūⁿ-thé tī bu̍t-lí-ha̍k ê iōng-tô͘ chin toā, chhiūⁿ kóng kó͘-tián le̍k-ha̍k (classical mechanics) ê siòng khong-kan (phase space) kap kóng-gī siong-tùi-lūn (general relativity) ê sî-khong (spacetime) bô͘-hêng ēng--ê 4D ké Riemann to-iūⁿ-thé lóng sī thang-bî to-iūⁿ-thé.




#Article 431: Má-thài Hok-im (125 words)


Má-thài Hok-im (馬太福音) chi̍t su-koán, Iâ-so͘ chiū-sī Siōng-tè èng-hí sù hō͘ jîn-lūi ê chín-kiù-chiá. Chià-tio̍h tha Sîn si̍t-hiān liáu chāi Kū-iok tiong hiòng i chú-bîn hí hā ê lo̍k-giân. Jiân-jî chit-ê hok-im put-tān sī hō͘ Iú-thài-lâng--ê, iā-sī hō͘ chôan sè-kài ê lâng. 

Pún-su ê phian-pâi cha̍p-hūn chiu-bi̍t, chiông Iâ-so͘ kàng-seng khai-sí, kóng-kàu i siū-sé, siū chhì-thàm, thôan-tō, si-kàu kap chāi Ka-lī–lī it-tài tī-liâu pēⁿ-lâng;  jiân-āu kì-su̍t Iâ-so͘ chiông Ka-lī–lī chhiūⁿ Iâ-lō·-sat-léng tô·-tiong ê keng-le̍k hô chòe-āu chi̍t chiu hoat-seng ê sū-kiāⁿ; chòe-āu sī I phōe teng si̍p-jī-kè hô ho̍k-o̍ah. 

Pún hok-im su só· siá ê Iâ-so͘ sī chi̍t-ūi úi-tāi ê tō-su. I ū kôan-pìⁿ kái-sek Siōng-tè ê lu̍t-hoat; I kàu-tō iú-koan Thian-kok ê chin-lí. I ê kàu-tō àn-hā lāi-iông khó-í kui-la̍p ûi gō· tōa lūi: 




#Article 432: Lō͘-ka Hok-im (148 words)


Lō͘-ka Hok-im kò-sò· tho̍k-chiá: Iâ-so͘ sī Siōng-tè èng-hí sù-kip Í-sek-lia̍t-lâng ê chín-kiù-chiá, I sī chôan jîn-lūi ê kiù-chú. Lō͘-ka kì-chài Iâ-so͘ siū Chú ê lêng ho͘-tiàu “thôan-hok-im kip pîn-kêng ê lâng” (sì-chiuⁿ : cha̍p-peh-chat); in-jî chit hok-im chhiong-bóan tio̍h tùi lîn-lūi kok-chèng su-iàu ê koan-hôai. 

Hôan-ū, Pún-su chhù-chhù iûⁿ-ioh tio̍h hí-lo̍k ê khì-hun, iû-kî sī thâu kúi chiuⁿ iú-koan Ia-so͘ ê kàng-seng kap chòe-āu I seng-thian ê pò-tō. Loan-î Iâ-so͘ seng-thiⁿ āu Ki-tok sìn-gióng ê thôan-pò· hô khok-tián, pún-su chok-chiá chāi Sù-tô· Hêng-toān ū siâng-sè ê kì-su̍t. 

Tē-jī pō·-hūn kap tē-la̍k pō·-hūn só· pau-koat ê châi-liāu, jî Pek-lī-hêng kau-gōa Thian-sài ê koa-siaⁿ bo̍k-iûⁿ-lâng tiâu-pài sèng eng-hâi, tâng-chí Ia-so͘ chāi sèng-tiān nih kap hó Sat-má-lī-a lâng í-ki̍p jîn-chû ê hū-chhin ê kò·-sū téng-téng, chí kiàn î pún hok-im su. Pún-su te̍k-pia̍t chù-tiōng kî-tó, Sèng-lêng, hū-lí tùi Ia-so͘ kang-chok ê hia̍p-chō·, Sîn sià-chōe ê in-tián, hô Ki-tok ê phó·-sè sù-bēng.




#Article 433: Tâi 74 soàⁿ (131 words)


Séng-tō Tâi 74 soàⁿ sī Tâi-oân se-pō͘ 1 tiâu Tang-se-hiòng Khoài-sok Kong-lō͘ -- Chiang-Pin Tâi-tiong Soàⁿ, Khoài-koaⁿ (快官) Kau-liû-tō chì Pak-tūn-toan (北屯端) chit-koe̍h hō-chò Tiong-Chiang Khoài-sok Tō-lō͘.  Tâi 74 soàⁿ kā Tiong-san Ko-sok Kong-lō͘, Formosa Ko-sok Kong-lō͘ (Jī-ko) kap Ko-sok-thih-lō͘ chiah-ê lâm-pak-hiòng tō-lō͘ kap-chò 1-ê kau-thong-bāng.

Tiong-Chiang Khoài-sok Tō-lō͘ tī 2002 nî 5 goe̍h 5 thong-chhia, lâm ùi Chiang-hòa-chhī Khoài-koaⁿ tē-khu khai-sí, óng-pak ha̍ⁿh-kòe Tōa-tō͘-khe liáu-āu tī O͘-ji̍t-khu kap Tâi-tiong Seng-oa̍h-khoan 2-hō-soàⁿ (Hoân-Tiong-lō͘ 環中路) ha̍p chò-hóe, hām Tiong-san Ko-sok Kong-lō͘ pêng-hêng.  Pak-tūn-toan sòa leh sio-chiap Hoân-Tiong-lō͘, bī-lâi àn-sǹg ē kap Kok-tō 4-hō sio-chiap.  Kui tiâu lō͘ sī ko-kè siang-hiòng 6 chhia-tō.

Khoài-koaⁿ Kau-liû-tō óng-sai kap Kok-tō 3-hō kāng soàⁿ, tī Hô-bí Kau-liû-tō pun--khùi, thàng Chiang-Pin Kang-gia̍p-khu.  Óng-lâm chiap khì Tâi 74 soàⁿ/Chiang-hòa Tang-gōa-hoân-tō (74-kah), liân-lo̍k Chiang-hòa-chhī Tang-khu, Hun-hn̂g-hiong kap Hoe-toâⁿ-hiong téng-tē.




#Article 434: Kài (hun-lūi-ha̍k) (108 words)


Seng-bu̍t-ha̍k kóng ê kài (kingdom, regnum) sī chiàu sio-oá ê iú-ki-thé lâi hun-lūi ê sî (oá) siōng koân hit chân. Siōng khí-seng, ū 2 ê kài, 1 ê sī piáu-sī tōng-bu̍t ê Animalia, 1 ê sī piáu-sī si̍t-bu̍t ê Plantae. Chá-sî mā ū lâng kā khòng-bu̍t lia̍t chò tē 3 ê kài Mineralia. Ta̍k ê kài iū-koh hun chò kúi nā ê mn̂g. Khah lō͘-boé mā ū lâng kiàn-gī tiâu-chèng kài ê hun-hoat kap sò͘-liōng, chóng--sī án-choáⁿ chò khah thò-tòng iáu bô tēng-lūn.

Hiān-sî khah liu-hêng ê hun hoat sī kā seng-bu̍t hun 3-ê he̍k, kî-tiong 1-ê he̍k Eukarya koh hun 4-ê kài, chhan-chhiuⁿ ē-kha ê Woese hun-hoat.




#Article 435: Poàⁿ-mê-khóng (101 words)


Poàⁿ-mê-khóng (midnight blue) sī 1 chióng chhin-chhiūⁿ poàⁿ-mê thiⁿ-téng hit khoán ê khóng-sek. Crayola sek-chúi lāi-té mā ū, pún-té hō-chò prussia-khóng (Prussian blue). I mā sī 1 chióng bāng-lō͘-an-choân sek-chúi, tī bāng-ia̍h ēng kah chin phó͘-phiàn, Google siōng sin pán ê  Blogger mā ū leh ēng.

  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 1  (Hex: #132456) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 2  (Hex: #123245) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 3  (Hex: #123456) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 4  (Hex: #132343) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 5  (Hex: #122246) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 6  (Hex: #012345) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 7  (Hex: #132232) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 8  (Hex: #123543) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 9  (Hex: #133553) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 10  (Hex: #000062) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 11  (Hex: #191970) 




#Article 436: Âng-hái (465 words)


Âng-hái (A-la-pek-gí البحر الأحمر al-Bahr al-Ahmar; Hi-pek-lâi-gí ים סוף Yam Suf; Tigrigna ቀይሕ ባሕሪ QeyH baHri) sī Ìn-tō͘-iûⁿ ê 1-ê hái-oan, tiàm-tī A-chiu kap Hui-chiu kau-kài ê só͘-chāi. Thàng hái ê chhùi tī siōng lâm kak, keng-kòe Bab-el-Mandeb Hái-kiap sio-chiap Aden-oan. Í-pak sī Sinai Poàn-tó, Aqaba-oan, kap Suez-oan (thàng Suez Ūn-hô). Âng-hái sī sè-kài siōng pak ê jia̍t-tài hái.

Âng-hái lâm-pak iok-lio̍k 1900 km tn̂g, siōng khoah 300 km khah ke. Bīn-chek tāi-iok 450000 km². Hái-té pêng-kin ū 500 m chhim, tī tiong-ng hái-kau (central median trench) hit-tah-á siōng chhim 2500 m. Ū chē-chē chhián-chúi ê hái-kè (shelf) sek-ha̍p hái-seng-bu̍t khiā-khí. Bô-liông-kut ê seng-bu̍t chheng-gōa-chióng, san-ô͘ 200-gōa-chióng.

Oá pak-hoāⁿ ê kok-ka ū Ai-ki̍p, Í-sek-lia̍t, Iok-tàn; sai-hoāⁿ ū Sudan kap Ai-ki̍p; tang-hoāⁿ ū Saud ê A-la-pek kap Yemen; lâm-hoāⁿ ū Djibouti, Eritrea, Somalia téng-kok.

Só͘ chai-iáⁿ siāng chá tùi Âng-hái ê thàm-chhâ, sī Kó͘ Ai-ki̍p ê lâng si̍t-hêng--ê, in hit-chūn sī beh kiàn-lio Punt ê siong-gia̍p lō͘-sòaⁿ. Chia kóng thàm-chhâ oa̍h-tāng, kî-tiong chi̍t kái sī ùi Ch. 2500 nî chó-iū, koh chi̍t kái sī tī chha-put-to Ch. 1500 nî (Hatshepsut niá-chhōa). In lóng ū khì kàu tī Âng Hái. Chóng-sī oân-á ū ha̍k-chiá gī-lūn chia thàm-chhâ sī-m̄-sī chin-chiàⁿ ū khó-lêng. Tī sèng-keng ê Chhut Ai-ki̍p Kì, ū kóng tio̍h Í-sek-lia̍t-lâng kiâⁿ kòe chi̍t phìⁿ chúi ê kò͘-sū, che chúi nā chiàu Hi-pek-lâi bûn-su, sī hō chò Yam Suph (). Yam Suph thoân-thóng-siōng hông jīn-ûi tio̍h sī Âng-hái. Chiàu rabbi Saadia Gaon (882‒942 nî), tī i tùi Gō͘-keng (Pentateuch) ê Iû-thài/A-la-pek hoan-e̍k lāi-bīn, jīn hit-ê kòe-hái ê só͘-chāi, sī Âng-hái ê Baḥar al-Qulzum pō͘-hūn, ia̍h tiō sī Suez Hái-oan.

Tī Ch. 6 sè-kí, Pho-su ê Darius Tōa-ông, pat phài lâng khì Âng-hái thàm-lō͘, kì-lio̍k gûi-hiám ê chio̍h-thâu kap tiâu-liû, kái-chìn kiam ka-thiam hâng-hái lō͘-sòaⁿ. Tī Suez, Âng-hái ê pak-pêng bóe, kap Nî-lô-hô tiong-ng, koh ū khí-siat ūn-hô. Tī Ch. 4 sè-kí āu-kî, Alexander Tōa-ông phài chhut Hi-lia̍p hái-kun thàm-chhâ Âng-hái chhut Ìn-tō͘-iûⁿ ê lō͘. Hi-lia̍p ê hâng-hái-ka to̍h it-ti̍t thàm-hiám kiam siu-chi̍p Âng-hái ê chu-liāu. Ch. 2 sè-kí ê sî, Agatharchides siu-chi̍p liáu Âng-hái ê chu-liāu.

Erythraea Hái Àn-lāi-kì (Periplus of the Erythraean Sea), sī Hi-lia̍p-gí siá--ê periplus bûn-su, chok-chiá put-bêng, sī tāi-khài Āu 1 sè-kí ê chok-phín, lāi-iông kì-su̍t Âng-hái ê káng-kháu kap hái-lō͘. Che Periplus, mā kì-su̍t Hippalus sī chóaⁿ-iūⁿ thâu chi̍t kái hoat-kiàn tùi Âng-hái kòe Ìn-tō͘ ê ti̍t-chiap lō͘-sòaⁿ.

Âng-hái chū Augustus thóng-tī sî-kî, sī Lô-má-lâng kah-ì ê Ìn-tō͘ seng-lí lō͘-sòaⁿ, he tng sī Lô-má Tè-kok khai-sí khòng-chè Tē-tiong-hái, Ai-ki̍p kap Âng-hái pak-pō͘ liáu-āu. Chia lō͘-sòaⁿ ūi chá-chêng ê kok-ka to̍h ū leh ēng, m̄-koh tī Lô-má sî-tāi, seng-lí koh ke khah tōa. Tang-iûⁿ ê mi̍h, mā keng-kòe Ìn-tō͘ ê káng-kháu hông sàng kòe Lô-má sè-kài. Hit-chūn Tang-iûⁿ kap Lô-má tio̍h óa-khò Âng-hái kau-thong, kàu-bé hō͘ 3 sè-kí ê Aksum Tè-kok chhiat tn̄g.




#Article 437: Michelle Bachelet (254 words)


Verónica Michelle Bachelet Jeria /βeˈɾonika miˈʃɛl baʃˈle ˈçeɾja/ (1951 nî 9 goe̍h 29 seⁿ) sī Chile Siā-hōe-tóng ê chèng-tī jîn-bu̍t. I pún-té sī gōa-kho kiam sió-jî-kho i-seng. I iâⁿ 2006 nî ê chóng-thóng tāi-soán, 3 goe̍h 11 chiū-jīm, chiâⁿ-chò hit-kok thâu-1-ê cha-bó· chóng-thóng. I kiâⁿ un-hô ê tiong-kan-phian-chó lō·-soàⁿ, 1 hong-bīn beh chiap-sòa Ricardo Lagos ê chū-iû chhī-tiûⁿ chèng-chhek, lēng-gōa 1 hong-bīn oân-ná kóng beh ka-kiông siā-hōe hok-lī thang kiám-chió hó-gia̍h kap sàn-chhiah chi-kan ê chha-īⁿ. Bachelet ê sèng-pia̍t kap i tan-sin bó-chhin ê sin-hūn siū-tio̍h kok-chè kap Chile mûi-thé te̍k-pia̍t chù-ì.

Bachelet ê lāu-pē sī Chile Khong-kun ê chiong-kun, in-ūi hoán-tùi Augusto Pinochet chiong-kun tī 1973 nî kun-piàn, āu--lâi sí tī kaⁿ-ga̍k. I kap lāu-bó hō· sin chèng-koân koaiⁿ kúi-ā-lé-pài. 1975 nî lī-khui Chile, tī Tang-tek oân-sêng i-ha̍k ha̍k-ūi. 1979 nî tńg-khì Chile. I tāi-ha̍k sî-tāi tō chham-ka Siā-hōe-chú-gī Chheng-liân-hōe, tī 1980 nî-tāi ē-kî koh-chài kiâⁿ-ji̍p chèng-tī. 1995 nî tam-jīm Chile Siā-hōe-tóng ê Tiong-iong Úi-oân; 1998 kàu 2000 nî sī Chèng-tī Úi-oân-hōe (Political Commission) ê chek-ke̍k hūn-chú. 1996 nî tâu-ji̍p Las Condes ê chhī-tiúⁿ soán-kí, tùi-chhiú sī āu--lâi ê chóng-thóng tùi-chhiú Joaquín Lavín. Lavín iâⁿ 78% ê phiò, i kan-taⁿ the̍h-tio̍h 2.35%, pâi tē-4-ūi. 1999 nî i ūi Ricardo Lagos tī chóng-thóng chho·-soán chō·-soán. Lagos chiū-jīm liáu-āu, chi-phài i chò oē-seng pō·-tiúⁿ (2000 nî) kap kok-hông pō·-tiúⁿ (2002 nî). I sī tē-1-ê tī Latin Bí-chiu kok-ka hoāⁿ hit-ūi ê cha-bó·-lâng.

Siā-hōe-tóng chhōa-thâu ê Concertación liân-bêng chū 1990 nî bîn-chú-hòa liáu-āu hoāⁿ-koân kàu-taⁿ. Ricardo Lagos chip-chèng ê kî-kan, Chile ê keng-chè sêng-tióng chhiau-kòe 5%. 




#Article 438: Bí-chiu kiàn-siàu-chháu (140 words)


Bí-chiu kiàn-siàu-chháu (Hàn-jī: 美洲見笑草; Hôa-gí: 美洲含羞草; ha̍k-miâ: Mimosa diplotricha) kui-sio̍k-î tāu-kho (Leguminosae), sī to-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. I-ê goân-sán-tē sī jia̍t-tāi Bí-chiu, tī Tâi-oân i taⁿ chiâⁿ-chòe kui-hòa-chéng. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī tiong-lâm-pō· ê pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe. Kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ē-tio̍h ji̍t ê khoân-kéng.

Keng ū 4 chōa lêng-kak, kap 4 pâi ba̍t-ba̍t-ba̍t ê  tò-chhah-chhì. Keng ê ki-pō· ē bo̍k-chit-hoà.
Hio̍h-á seng-tióng sūn-sū sī hō·-seng, jī-hôe í-chōng ho̍k-hio̍h, í-phìⁿ 3~8 tùi, hio̍h-me̍h ū chhì. Hio̍h-phìⁿ nā kā tāng--tio̍h ē khoan-khoan-á ha̍p--khí-lâi. 

Hoe sió-sió--á, ū ba̍t-ba̍t-ba̍t ê tn̂g hoe-si, sī kiû-hêng thâu-chōng hoe-sū. Hoe-sek hún-âng-sek, hoe ê ti̍t-kèng siāng-tōa ē-sái ta̍t-kàu 15 mm. 

Kóe-chí sī kiap-kó, koh kiò-chò chiat-gia̍p-kó, siāng-chē kàu 5 chat, gōa-hêng sī píⁿ-píⁿ pêⁿ-pêⁿ tn̂g thó-îⁿ-hêng, ū chiâⁿ ba̍t ê té chhì kap ngē mo·.




#Article 439: Ké-khó͘-koe (138 words)


Ké-khó·-koe (Hàn-jī: 假苦瓜; Hôa-gí: 倒地鈴; Eng-gí: balloon vine; ha̍k-miâ: Cardiospermum halicacabum) kui-sio̍k-î bû-hoān-chú-kho (Sapindaceae), sī to-nî-seng phih-phak-sèng he̍k-chiá phan-iân-sèng chháu-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, pak-pō· khah-chió khòaⁿ-kìⁿ. Phan-iân he̍k phih-phak seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, chhiū-nâ piⁿ--á, he̍k ûi-chhiûⁿ-á. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe. Kah-ì seng-tióng tiàm kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

Keng iù-iù-iù tn̂g-tn̂g-tn̂g ū kńg-chhiu. 

Hio̍h-á sī 2-hôe 3-chhut ho̍k-hio̍h; hio̍h-á hun-lia̍t chò 3-ê kiò-chò sió-hio̍h, sió-hio̍h sī ke-nn̄g-hêng he̍k phi-chiam-hêng, ū koh chhim, koh chho· ê kì-á khí ê pian-iân.

Hoe ê pâi-lia̍t hêng-thāi sī chū-sàn-hoe-sū (聚散花序), ùi hio̍h-á hio̍h-pìⁿ ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chhut-lâi; hoe-pān 4 hio̍h, pe̍h-sek; hoe ê ti̍t-kèng siāng-tōa ē-sái kàu 6 mm.

Kóe-chí sī sok-kó (蒴果), seⁿ-chò ke-nn̄g-hêng, ū 3 chōa lêng-kak, lāi-té khang-khang ná ke-kui. Chéng-chí sī o·-sek--ê, ū 1-jia̍h pe̍h-sek sim-hêng ê pan.   




#Article 440: Bō-á-tún (112 words)


Bō-á-tún (Hàn-jī: 磨仔礅; Hôa-gí: 冬葵子; ha̍k-miâ: Abutilon indicum var. indicum) kui-sio̍k-î kím-khoê-kho (錦葵科), iū-koh kiò-chò pho̍k-á-chháu, bí-nâ-chháu, sù-bí-chháu, he̍k-chiá-sī bō-á-chháu-tún, sī chi̍t-nî-seng he̍k to-nî-seng kē-é he̍k ti̍t-li̍p-hêng ê koàn-bo̍k. I kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, seⁿ tiàm ta-sò ê lō·-piⁿ, pha-hng-tē. Khui-hoe-kî 4--goe̍h kàu 12--goe̍h, chhiu-thiⁿ khui siāng-chē.

Kui-châng phi iù-mô·. Hio̍h-á sī sim-hêng, he̍k îⁿ-hêng, kì-á khí ê piⁿ.

Hoe n̂g-sek, ti̍t-kèng siāng-tōa kàu 20 mm, hoe-pān 5 hio̍h; hoe tan-seng tī hio̍h-á-pìⁿ ê kòe-hī-khang.

Kóe-chí sī sok-kó, chē-chē pān chi̍p-ha̍p chiâⁿ-chò bō-á-tún ê hêng, téng-koân ū chiam-chiam ê tu̍t-khí; siù-chûn go̍k-phìⁿ (宿存萼片) pí kóe-chí khah-té.




#Article 441: Tiān-chhia-lâm (186 words)


Tiān-chhia-lâm (電車男, Densya Otoko) sī 1 tīn bāng-iú tī Ji̍t-pún BBS bāng-chām 2channel téng-koân ê tùi-ōe chiâⁿ-chò ê kò·-sū, āu--lâi hông chi̍p chò chheh chhut-pán (2004), koh-ū kái-pian chò tiān-iáⁿ (2005), tiān-sī liân-sio̍k-kio̍k (2005), ang-á-chheh, bú-tâi-ke̍k, téng-téng.  

Ke̍k-chêng tiah-iàu: 2004 nî 3-goe̍h chhe-4 hit àm ū 1-ê bāng-iú tī 2channel ê tan-sin cha-po͘ BBS lâu-oē, kóng i chē tiān-chhia ê sî-chūn, kā 1-ê kap cha-bó͘ káu-soa ê chiú-kúi koáⁿ-cháu. I āu--lâi iōng Tiān-chhia-lâm chit-ê pit-miâ kā sū-kiāⁿ sí-boa̍t hoat-piáu toà BBS téng-koân. Kòe kúi-ā-kang hit-ê cha-bó͘-lâng siá phoe kā i soeh-siā, pēng-chhiáⁿ sàng i 1-tùi Hermès-pâi ê au-á. Bāng-iú choâⁿ-á kā i hō-chò Hermès Sió-chiá. Chit-ê Tiān-chhia-lâm in-ūi sī piau-chún ê otaku sèng-keh, bô siōng-pan ê sî-chūn lóng teh se̍h Akihabara ê Tiān-khì-ke iah-sī siáu bàng-gah-chhut, chū án-ne bē-hiáu tùi hit-ê cha-bó͘ piáu-sī ì-ài. Ko͘-put-chiong i khí-khì BBS thó-kiù-peng, chiòng bāng-iú hó-sim kā i tàu siūⁿ pō͘ kiam kó͘-lē i. Kàu-kah 5-goe̍h chhe-9 i tiàm BBS téng-thâu soan-pò͘ sêng-kong kau tio̍h Hermès Sió-chiá.

Tī tiān-sī liân-sio̍k-kio̍k pán, Tiān-chhia-lâm hō-chò Yamada Tuyosi (山田剛司, Itô Atusi ián), i ê tui-kiû tùi-siōng hō-chò Aoyama Saori (青山沙織, Ito Misaki ián).




#Article 442: Èng-chhài (126 words)


Èng-chhài (Hàn-jī: 蕹菜; ha̍k-miâ: Ipomoea aquatica) kui-sio̍k-î soân-hoe-kho, sī to-nî-seng phih-phak-sèng ê chháu-pún si̍t-bu̍t. 

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, seⁿ tiàm lō·-piⁿ, khe-hōaⁿ, pha-hng-tē, he̍k-chiá-sī phiau-phû tī chúi-kau he̍k chúi-chhân.

I sī sù-siông ê chhài-se, ū lâng choan-kang chèng-si̍t.

I kui-nî-thàu-tang long-ē khui-hoe, chhiu-thiⁿ kàu chá-chhun khui siāng-chē. I kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t pha̍k ê só·-chāi.

Iù keng sī tiong-khong he̍k hái-mî chōng ê lāi-sim.

Hio̍h-á bô mo·, gōa-hêng piàn-hòa chē, ū sim-hêng, ke-nn̄g-hêng, phi-chiam-hêng, khoah-sòaⁿ-hêng (寬線形), he̍k saⁿ-kak-hêng. 

Hoe seⁿ-chò sêng gō·-kak-hêng he̍k îⁿ-hêng ê lāu-á. Hoe choân-pō· sī pe̍h-sek--ê, he̍k lāu-á lāi-té sī chí-âng-sek. Hoe ê ti̍t-kèng ē-sái tōa-kàu 60 mm. Hoe tan-seng, ùi hio̍h-píⁿ ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chut-lâi.

Kóe-chí sī sok-kó, seⁿ-chò ke-nn̄g-hêng he̍k kiû-hêng.




#Article 443: Tōa pe̍h-hoe kúi-chiam-chháu (154 words)


Tōa pe̍h-hoe kúi-chiam-chháu (Hàn-jī: 大白花鬼針草; Hôa-gí: 大花咸豐草; ha̍k-miâ: Bidens pilosa var. radiata) kui-sio̍k-î kiok-kho (Compositae) sī to-nî-seng ê chháu-pún si̍t-bu̍t. 

I kui-nî-thàu-tang lóng-ē khui-hoe, kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, tī hái-piⁿ mā chiâⁿ chia̍p khòaⁿ--kìⁿ. I seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, kap chháu-pō·-tē.

Keng sì-kak-hêng, ū lêng-kak.

Hio̍h-á sī tan-hio̍h, he̍k ki-sò· ú-chōng ho̍k-hio̍h; sió-hio̍h sī ke-nn̄g-hêng he̍k phi-chiam-hêng, ū chho· ê kì-á khí ê pian-iân.

I ê hoe pâi-lia̍t hêng-sêng thâu-chōng-hoe-sū (頭狀花序) tiāⁿ-tiāⁿ hông kiò-chò thâu-hoe. I ê thâu-hoe ê piⁿ-hoe (sia̍t-chōng-hoe, 邊花, 舌狀花) ū 5~8 hio̍h, pe̍h-sek, ū-tang-sî--á sī chí-âng-sek, tn̂g 10~18 mm; sim-hoe (心花, 筒狀花) n̂g-sek; thâu-hoe ê ti̍t-kèng ē tōa kàu 4~5 mm, thêng-hiān sòaⁿ-pâng-chōng (繖房狀) pâi-lia̍t.

Kóe-chí sī sán-kó, o·-sek, ū 2~3 mûi phi tò-chhà-chhì ê bâng-chōng koan-mô· (芒狀冠毛).    

Lēng-gōa iáu-ū sió pe̍h-hoe kúi-chiam-chháu (Bidens pilosa var.minor), kap n̂g-hoe kúi-chiam-chháu (Bidens bipinnata) seⁿ tio̍h chiok-sêng.




#Article 444: Tâi-oân Esperanto Hia̍p-hōe (129 words)


Tâi-oân Esperanto Hia̍p-hōe (Esperanto: Tajvana Esperantista Asocio (TEA)) sī Tâi-oân chú-iàu ê Esperanto cho·-chit, tī 1990-nî sêng-li̍p. Tong-sî sī tī Kok-chè Esperanto Hia̍p-hoē (Universala Esperanto-Asocio) phài lâi Tâi-oân thui-kóng Esperanto ê Esperanto lāu-su Joakimo Werdin ê hia̍p-chō· hā sêng-li̍p ê. Tē-1-jīm hoē-tiúⁿ sī Tintilo (Ông Tiong-i 王鐘伊). Āu--lâi Tintilo chham Joakimo kiat-chò ang-á-bó·, sio-chhoā tńg-khì Polska, TEA ê hoē-tiúⁿ oāⁿ Arbaro (Lîm Bûn-êng 林文榮) tam-jīm. Hiān-chú-sî Arbaro iáu-kó sī TEA ê miâ-gī-siōng ê hoē-tiúⁿ. Chit-tiong-kan, tùi TEA chò-koè phah-piàⁿ--ê, iáu-kó ū: Zhong Qiyao (Tiong Khé-giâu 鍾啟堯) -- chhut-pán Tajvana Esperantisto (Tâi-oân Sè-kài-gí-chiá) cha̍p-chì; Reza Kheirkhah -- tī Pîn-tong Lâm-êng Ko-téng Ha̍k-hāu (南榮高中) khò-goā oa̍h-tāng kà Sè-kái-gí; Manlajo -- chú-chhî Sè-kái-gí kàu-ha̍k bāng-chām  lāi-bīn ê Tiong-bûn pō·-hūn; Grego Kay -- chhut-pán Formoza Folio (Tâi-oân chi Hio̍h) cha̍p-chì, téng-téng ê jîn-sū.




#Article 445: Hamas (384 words)


Hamas (حماس) sī Palestine sīong-toā ê Islam-kàu cho·-chit, 1987-nî khí-ki, in chi̍t-bīn chò siā-hoē hok-lī ê khang-khoè, chi̍t-bīn ēng po̍k-le̍k chhui-sak in ê chèng-tī chú-tiuⁿ.

Hamas sī Harakat al-Muqawama al-Islamiyya ê kán-siá (A-la-pek-gí: حركة المقاومة الاسلامية), ì-sù sī Islam-kàu tú-te̍k ūn-tōng, hamas chit-ê jī tī A-la-pek-gí mā-sī 'jia̍t-sim' ia̍h-sī 'jia̍t-sèng' ê ì-sù.

Hamas chit-má hō· Europa Liân-bêng, Canada, Bí-kok, Australia kap Í-sek-lia̍t-kok soan-pò chò khióng-pò· cho·-chit. Chóng--sī in tī 2006-nî Filastiniyya kok-hoē tāi-soán toā-iâⁿ liáu-āu, pān-phoe in tùi Sai-lâm-a ê kok-chè koan-hē hām chèng-tī hoat-tián, lóng ē ū chiâⁿ toā ê éng-híong.

Hamas ê bo̍k-phiau sī beh khí-chō 1-ê Islam-kàu kok-ka, chit-ê kok-ka ê léng-thó·, ti̍oh pau-koah hiān-chhú-sî ê Í-sek-lia̍t-kok, Cisjordan (Sai-hōaⁿ) kap Gaza tē-khu.

Hamas ê hiàn-chiuⁿ tû-khì ū siá beh kā Í-sek-lia̍t-kok bia̍t-bô, mā beh kā jīn-hô sè-sio̍k ê Filastiniyya chèng-hú bia̍t-bô, koh beh kā hui-Islam-kàu ê lâng koáⁿ lī-khui in kok, beh khí-chō 1-ê Filastiniyya ê Islam-kàu kīong-hô-kok.

Uī-ti̍oh beh ta̍k-sêng téng-thâu chit-ê bo̍k-phiau, in kian-chhî ēng bú-le̍k lâi tú-te̍k, ū pò-tō kóng Hamas kî-tiong 1-ê khai-ki-chó· Abdel Aziz al-Rantissi, bat soan-pò Hamas ūn-tōng ê bo̍k-phiau, sī beh  kā Í-sek-lia̍t-kok tùi tē-tô· téng-koân phah-chhat-siau .

Hamas tī 2006-nî 1-goe̍h Filastiniyya ê kok-hoē soán-kí toā-iâⁿ, the̍h-ti̍oh 42.9 % ê soán-phìo, khah-chē-koè chìn-chêng chip-chèng ê Fatah, kok-hoē lóng-chóng 132-sek lāi-té, in chiàm 74-sek.

Tī kēng-soán ê sî-chūn, Hamas ê soan-giân bô kóng beh  kā Í-sek-lia̍t-kok bia̍t-bô , m̄-koh îu-goân ū kúi-ā-ê in ê hāu-soán-jîn kian-chhî chit-ê chú-tiuⁿ.

Hamas tī 1993-nî 4-goe̍h 16 thâu-chi̍t-pái ēng chū-sat chà-toâⁿ kong-ke̍k, in ēng 1-tâi chài chà-i̍oh ê pà-suh tī 2-tâi chhah tī chhan-tiaⁿ ê pà-suh tiong-kan po̍k-chà, āu--lâi in kóng he sī beh thè 29-ê tī Hebron Chheng-chin-sī kòe-sin ê Filastiniyya-lâng pò-sîu, Hebron Chheng-chin-sī chìn-chêng chiah hō· 1-ê Îu-thài-lâng kong-ke̍k.

Chóng--sī téng-bīn chit-kiāⁿ tāi-chì í-keng sī Hamas chū 1989-nî í-lâi ê tē-19 kiāⁿ po̍k-le̍k oa̍h-tōng--ah, in khah-chá sī ēng chhèng, lia̍h-hāu-á hām ēng to lâi chò po̍k-le̍k kong-ke̍k.

Hamas soà--lo̍h-lâi koh tuì Í-sek-lia̍t-kok chìn-hêng chē-chē pái ê kong-ke̍k, toā-pō·-hūn sī thàu-koè in ê kun-sū cho·-chit Ezzedeen-al-qassam (كتائب الشهيد عز الدين القسام) Kun-thoân chò--ê.

Sīong-kái siong-tīong ê kong-ke̍k, sī 2002-nî 3-goe̍h 27 tī Netanya 1-keng pn̄g-tiàm ê po̍k-chà, ū 30-ê lâng koè-sin, 140-ê lâng ti̍oh-siong. Kin-kì thóng-kè, 2002-nî 11-goe̍h kàu 2004-nî 4-goe̍h, Í-sek-lia̍t-kok ê peh-sèⁿ-lâng hām kun-jîn, í-kéng ū 377-ê in-ūi Hamas ê kong-ke̍k sí--khì, 2,076-ê lâng ti̍oh-siong.




#Article 446: To (150 words)


To sī 1-khoán lán lâng tiāⁿ-tiāⁿ sú-īong ê ke-si, to it-poaⁿ seⁿ-chò tn̂g-tn̂g, to-bah ū chin lāi ê kîⁿ, ē-tàng ēng lâi chhiat mi̍h-kiāⁿ.

To-bah ē-kha chiap tī to-pìⁿ, to-pìⁿ sī lâng ēng chhíu lia̍h to ê só·-chāi, ū ê to koh ē phoè to-khak (mā kóng-chò to-sok he̍k-sī to-sìo), bô ēng to ê sî-chūn, tō thang kā to-bah siu ji̍p khì to-khak lāi-té.

Jîn-lūi tùi Chi̍oh-khì Sî-tāi tō í-keng the̍h to lâi tòng-chò ke-si kap bú-khì, chi̍t-khí-khiàn lâng sī ēng chi̍oh-thâu chò to, āu--lâi, lâng ē-hiáu lī-īong kim-si̍ok liáu-āu, to-bah ê pō·-hūn, chiah kái ēng tâng, thih kap kǹg-thih lâi chò, hiān-chhú-sî mā ū ēng hûi-á chò ê to-bah, chóng--sī to ê ki-pún khoán-sek îu-goân bô chiâⁿ-toā ê piàn-hoà.

Sui-jiân ki-pún khoán-sek sio-siâng, to ê hoe-khoán sī cha̍p-hoe gō·-sek, toā-ki--ê, sè-ki--ê, ti̍t--ê, oan-khiau--ê, sò·-bīn--ê, bô-kâng hoe-chháu--ê, ta̍k kok-ka, ta̍k só·-chāi, ta̍k sî-tāi lóng chhut chē-chē seⁿ-chò kok-īuⁿ ê to-á.




#Article 447: Truku-cho̍k (225 words)


Truku-cho̍k sī Tâi-oân goân-chū-bîn ê 1-cho̍k, mā ū lâng siá-chò Taroko.

Taⁿ kóng ê Truku-cho̍k pau-koah goân-té hông khoàⁿ-chò Tang-Sediq-kûn lāi-té ê 3-ki, ia̍h-tō-sī Truku, Tkdaya, Te uda 3-ê kûn.

Truku-cho̍k hiān-chhú-sî khiā-khí ê khu-he̍k chú-iàu tī Hoa-lian-koān ê Sìu-lîm-hiong (秀林鄉), hiong lāi ê Bûn-lân-chhoan (文蘭村), Tâng-mn̂g-chhoan (銅門村), Chúi-goân-chhoan (水源村), Ka-bîn-chhoan (佳民村), Kéng-boé-chhoan (景美村), Sìu-lîm-chhoan (秀林村), Hù-sè-chhoan (富世村), Chhîong-tek-chhoan (崇德村), Hô-pêng-chhoan (和平村), hām Bān-êng-hiong (萬榮鄉) ê Âng-hio̍h-chhoan (紅葉村), Bêng-lī-chhoan (明利村), Bān-êng-chhoan (萬榮村), Kiàn-chêng-chhoan (見晴村), Se-lîm-chhoan (西林村), chham Toh-khe-hiong (卓溪鄉) ê Lūn-soaⁿ-chhoan (崙山村), Li̍p-soaⁿ-chhoan (立山村) téng-téng.

Truku thoân-thóng ê pō·-lo̍k sī ēng ka-cho̍k chò ki-chhó lāi hoat-tián--ê, phoe-bô· bô kóng kài tōa, m̄-koh hō·-siong lóng ū chhin-chiâⁿ ê koan-hē. Kāng 1-ê ka-cho̍k ê pō·-lo̍k bē lī siuⁿ hn̄g, siōng-ke poàⁿ-kang tō kiâⁿ ē kàu-uī.

Chhin-chhīuⁿ chit-khoán khiā tī hū-kīn koh ū hiat-iân koan-hē ê pō·-lo̍k tō ē kap-chò 1-ê chè-sū thoân-thé, ka-cho̍k thoân-thé, phah-la̍h thoân-thé, sīm-chì chiâⁿ-chò kāng-chi̍t-ê khe-khàm lâu-he̍k ê tông-bêng.

Truku-cho̍k hām Tâi-oân kî-thaⁿ ê goân-chū-bîn sio-siâng, in éng-chá pún-sin pēng bô cho̍k chit-ê koan-liām, siōng-ke mā kan-taⁿ ū Te uda, Tkdaya, Truku chit-khoán kûn ê khài-liām niā-tiāⁿ. Sui-jiân cho̍k-lâng ê khío-thoân le̍k-sú ū chin chheng-chhó kóng chó·-kong-á sī tùi sai-pêng chhian-soá--lâi-ê, m̄-koh in-ūi sî-kan koè chin kú, sûi-lâng tèng-kin tī ka-tī ê thó·-tē, in hām sai-pêng khiā tī Lâm-tâu ê cho̍k-lâng soah bô-it-tēng ū kāng-chi̍t-cho̍k ê siūⁿ-hoat. Éng-koè sīm-chì koh ē hō·-siong chhut-chhó.




#Article 448: Paiwan cho̍k (627 words)


Paiwan-cho̍k sī Tâi-oân goân-chū-bîn ê 1-cho̍k. In khiā-khí ê khu-he̍k tī Tâi-oân lâm-pō·, siōng-pak kàu Tāi-bú-soaⁿ (大武山) soaⁿ-tē, siōng-lâm kah Hêng-chhun (恆春), nā ǹg sai sī kàu E̍h-liâu (隘寮), tang-pêng kàu Thài-mâ-lí (太麻里) lâm-bīn ê hái-hoāⁿ. Paiwan ê hoat-chó· sī Pak-tāi-bú-soaⁿ (北大武山).

Paiwan-cho̍k koh hun-chò Raval kap Vutsul 2-ê a-cho̍k, nā Vutsul iū-koh lēng-goā hun-chò Paumaumaq, Chaoboobol, Parilario kap Paqaroqaro chit kúi-ê kûn.

In ê jîn-kháu chi̍p-tiong tī Pîn-tong-koān, nā kōan lāi-té, sī Lâi-gī-hiong (來義鄉) Paiwan ê lâng siōng-chē. Lēng-goā chhin-chhiūⁿ Má-ka-hiong (瑪家鄉), Saⁿ-tē-mn̂g-hiong (三地門鄉), Thài-bú-hiong (泰武鄉), Chhun-ji̍t-hiong (春日鄉), Sai-chú-hiong (獅子鄉), Bó-tan-hiong (牡丹鄉) hām Tâi-tang-koān ê chi̍t-kóa hêng-chèng-khu mā lóng ū in khiā-ke ê só·-chāi.

Sio̍k-tī Paiwan ê Parilario ê Bó-tan-hiong tī le̍k-sú-sīong chin ū-miâ, Chhin-kok-sî-tāi ê Tông-tī (同治) kî-kan, bat hoat-seng Bó͘-tan-siā sū-kiāⁿ (牡丹社事件), āu--lâi sīm-chì piàn-chò kok-chè-sèng ê toā-tāi-chì.

Kàu 2003-nî ê thóng-kè chu-liāu, Paiwan-cho̍k ê jîn-kháu kè-kīong ū 7-bān gōa lâng.

Paiwan-cho̍k siōng-kài hō· lâng chù-ba̍k ê tō-sī in lè-táu ê saⁿ kap chng-thāⁿ, kìⁿ-nā in hun-lé he̍k-chiá sī chè-lé ê to·-ha̍p, tō thang khoàⁿ-tio̍h cho̍k-jîn thâu-khak-téng tì chin súi ê bō-á, he bō-á ēng hoe, chháu, chiáu-mn̂g kap tōng-bu̍t ê kak hām gê chò chng-thāⁿ, nā saⁿ mā ū chin-chē hoe-chháu, ū chhiah-siù kap chng lîu-lî-chu, jî-chhiáⁿ ta̍k-ê Paiwan-lâng saⁿ téng-koân ê hoe-chháu koh lóng bô-kāng-khoán, in ê ho̍k-chong ê gē-su̍t ē-sái kóng chin chhut-miâ.

Gē-su̍t hong-bīn, in ê tiau-khek mā chin hō· lâng o-ló, in-ūi in cho̍k ê kai-kip chè-tō·, ki-pún-siōng sī kan-taⁿ kùi-cho̍k chiah ē-tàng ū chhù--ni̍h ê tiau-khek--ê, pí-lūn-kóng mn̂g-táu, khi̍t-á, liân phó·-thong-sî-á teh ēng ê au-á, thng-sî-á, loa̍h-á kap cha-po·-lâng chò chng-thāⁿ ê to ê to-pìⁿ lóng ū chit-khoán ê hān-chè. In cha̍k-hoe ê chú-tê, chú-iàu sī í sîn-oē, thoân-soeh, kap chó·-lêng ê sīong.

Lēng-goā 1-khóan gē-su̍t piáu-hiān, sī tī in seng-khu-téng ê chhiah-hoe, Paiwan-lâng ê chhiah-hoe kan-taⁿ chhiah tī cha-bó·-lâng ê chhiú-poâⁿ, cha-po·-lâng ê heng-khám kap kha-chiah-phiaⁿ. Nā beh chhiah-hoe, tio̍h ài-sī pō·-lo̍k lāi-té ê kùi-cho̍k, he̍k-chiá-sī ū te̍k-sû ê kong-lô, keng-koè mamazangilan (thâu-bo̍k) ún-chún, chiah ē-tàng-tit. Só·-í chhiah-hoe pún-sin hām chhiah-hōe ê hoe-chháu, mā tāi-piáu-tio̍h in ê siā-hoē kai-kip.

Mamazangilan (thâu-bo̍k) kap kùi-cho̍k ū chi̍t-koá chng-thāⁿ ê tia̍t-koân, pí-lūn chin sêng pah-pō·-chhiuⁿ hoe-chháu ê kang lāi-hi̍oh chiáu-mn̂g, ko-kùi ê lîu-lî-chu hām tia̍t-pia̍t ê hoe-chháu ( lâng-thâu kap pah-pō·-chhiuⁿ ê hoe-chháu téng-téng).

Hīan-chhú-sî, mamazangilan éng-koè choan-īong ê hoe-chháu í-keng khai-hòng--ah, m̄-koh thâu-chhah téng-koân ê 1-kóa choan-iōng chng-thāⁿ khoán-sek, iáu ū chiâⁿ-chē pō·-lo̍k chun-síu.

Paiwan ê kai-kip chè-tō· chin giâm-keh, tāi-khài hun-chò mamazangilan (thâu-bo̍k), kùi-cho̍k, íong-sū kap peh-sèⁿ-lâng 4-ê kai-kip. Kùi-cho̍k lāi-té, koh chiàu in kap mamazangilan ê chhin-chiâⁿ koan-hē hun-chò 2-ê kàu 3-ê kai-kip.

Kùi-cho̍k ê hun-in chin ài tùi-thâu-chhin, só·-í mamazangilan tiāⁿ-tiāⁿ kap kî-thaⁿ pō·-lo̍k ê mamazangilan chò chhin-chiâⁿ.

Mamazangilan tī Paiwan sī tē-chú, in ū thó·-tē, khe-chúi kap la̍h-tîuⁿ ê só·-iú-koân, koh ē-tàng thàu-koè hun-in lâi kā ka-tī ê léng-tē hùn-toā, nā-sī kai-kip khah-kē ê cho̍k-jîn tō ǹg-bāng ē-tàng kap kai-kip khah-koân ê lâng kiat-hun, thang hō· ka-tī ê kai-kip piàn koân, só·-í in ê kiáⁿ-jî cha-bó·-kiáⁿ tō ē ū kai-kip kái-piàn ê hiān-siōng.

Paiwan ê kai-kip koan-liām m̄-nā piáu-hiān tī châi-sán kap hun-in téng-koân, in liân hō-miâ mā tio̍h chiàu kai-kip lâi kiâⁿ. Lán ē-sái khoàⁿ lâng-miâ tō chai-iáⁿ 1-ê Paiwan-lâng tī cho̍k lāi-bīn ê kai-kip.

Ū ê lâng ê miâ sī mamazangilan siú-sū--ê, tio̍h keng-koè mamazangilan ê ún-chún, chiah ē-sái ēng pí ka-tī kai-kip khah-koân ê miâ.

Mamazangilan sī pō·-lo̍k ê thóng-tī-chiá, mā-sī in cheng-sîn ê siōng-teng, cho̍k-jîn ūi i choh-si̍t, siu-sêng tio̍h la̍p-soè hō·--i. Mamazangilan mā chú-chhî pō·-lo̍k ê toā-tāi-chì, chhin-chhiūⁿ chiàn-cheng, chè-lé, kap goā-kau ê khang-khoè.
  
Kai-kip chè-tō· sī 1-tāi thoân-koè 1-tāi--ê, m̄-koh tī lâm-lú chit-pō·-hūn, Paiwan sī 1-ê líong-sèng pêng-téng ê siā-hoē. Ka-cho̍k ê châi-sán kap koân-lī sī hō· sīong-toā-hàn ê gín-á lâi kè-sêng, kî-thaⁿ ê hiaⁿ-tī-chí-bē tī kiat-hun liáu-āu tō poaⁿ--chhut-khì, lēng-goā khí-ke, chin-chē pō·-lo̍k ū chhut-hiān cha-bó· ê mamazangilan.




#Article 449: Hut-sò͘ (241 words)


Hut-sò͘ (弗素, Eng-gí: Fluorine), sī só·-ū í-keng chāi-iáⁿ ê goân-sò· lāi-té siāng-ū oa̍h-sèng--ê, só·-í tī tāi-chū-jiân i lóng-sī í hut-hòa-bu̍t (fluoride) ê hêng-thāi chûn-chāi. Hut-khì (氟氣, F2) ē chhim-se̍k po-lê kap chio̍h-eng, mā-ē tì-sú to-sò· ê kim-sio̍k sio--khí-lâi. Hut-khì kan-na ē-sái tû-chûn tiàm bó· chi̍t-chióng tâng kap ni-ké-luh ê ha̍p-kim chè-sêng ê iông-khì, sui-bóng i iah-sī ē kah chit-chióng ha̍p-kim choh-iōng, m̄-koh ē tī piáu-bīn hêng-sêng 1-têng pó-hō·-têng, hông-chí kim-sio̍k chìn-chi̍t-pō· koh sán-seng hoán-èng. 

Hut-sò͘ kóng-hoàn hun-pò͘ tī chū-jiân-kài, tē-khak ū 0.032% (320 ppm) sī i lâi cho͘-sêng. Hut-sò͘ kah kim-sio̍k hêng-sêng hòa-ha̍p-bu̍t, chia-ê hut-hòa-bu̍t tāi-pō͘-hūn ē iôⁿ tī chúi--nih, m̄-koh a-lú-mih, iân, khó͘-thó͘, Khā-lú-siúm téng ê hut-hòa-bu̍t tio̍h sio̍k-î bē iôⁿ he̍k pháiⁿ iôⁿ î chúi.

Êng-chio̍h (螢石, fluorite) he̍k hut-hoà khā-lú-siúm (fluorspar, CaF2) sī chú-iàu hâm hut-sò͘ ê khòng-bu̍t, kî-tiong hut-sò͘ tāi-iok chiàm 48.8%, ah peng-cheng-chio̍h (冰晶石, cryolite) he̍k hexafluoroaluminate-sng natrium (Sodium hexafluoroaluminate, Na3AlF6) sī khah-chió khòaⁿ--kìⁿ ê hâm-hut khòng-bu̍t, khiok-sī lī kang-gia̍p lāi-té pit-iàu ê goân-bu̍t-liāu. 

Hut-sò͘-lîn-hoe-chio̍h (弗素燐灰石, fluorapatite, Ca10[PO4]F2) sī lîn-sng-chio̍h ê chú-iàu sêng-hun, sī lîn-pûi ê goân-bu̍t-liāu, kî-tiong hut-sò͘ chiàm 3.8%. 

In-ūi hut-sò͘ phó͘-phiàn chûn-chāi tī tē-khak, tē-kiû siōng só͘-ū hêng-sek ê chúi lóng-ū bô-kâng lông-tō͘ ê fluorine. Hut-sò͘ tī ím-iōng-chúi ê lông-tō͘, tī Bí-kok sī khah-chió î 0.1 ppm kàu 16 ppm, tī Eng-kok sī khah-chió î 0.1 ppm kàu 5.8 ppm, ah tī Hui-chiu bó͘ chi̍t-kóa só͘-chāi sīm-chì ē koân kàu 95 ppm. Tī hái-chúi--nih hut-sò͘ ê lông-tō͘ sī 0.8 ppm kàu 1.4 ppm.




#Article 450: Bó͘-tan-siā Sū-kiāⁿ (563 words)


Bó-tan-siā Sū-kiāⁿ, sī Ji̍t-pún tī 1874-nî, í Okinawa ê Miyako-tó (宮古島) ū lâng hō͘ Tâi-oân Bó͘-tan-siā goân-chū-bîn thâi--sí chò nôa-thâu, chhut-peng tī Lāng-kiô (chit-má ê Hêng-chhun) khí-soaⁿ lâi phah Tâi-oân ê sū-kiāⁿ.

Ji̍t-pún kā chit-ê sū-kiāⁿ kiò chò  (chhut-peng kàu Tâi-oân) he̍k-sī 征台の役 (phah Tâi-oân ê chiàn-cheng).

In-ūi Tâi-oân ê tē-lí chin tiōng-iàu, 19-sè-kí ê sî, tō it-ti̍t sī ta̍k-kok siūⁿ-beh bak-tak ê só͘-chāi, hit-tang-chūn tú heng-khí ê Ji̍t-pún mā-sī kî-tiong ê 1-ê kok-ka. Tâi-oân hit-tang-sî sī tī Tāi-chheng Tè-kok ê thóng-tī ē-bīn.

Hit-tang-chūn ê Okinawa sī Tāi-chheng Tè-kok ê phoan-sio̍k, hām Ji̍t-pún bô ti̍t-chiap koan-hē, chóng--sī Ji̍t-pún chū Meiji Thian-hông (明治天皇) chē-ūi liáu-āu, í-keng bô koh kiâⁿ Sakoku chèng-chek, Meiji Thian-hông khoàⁿ che sū-kiāⁿ sī 1-ê ki-hōe, thiau-kang tī 1872-nî 9-goe̍h hong Okinawa ê ông Siōng-thài (尚泰) chò phoan-chú, ngē kap Okinawa khan-in bán tāu-tîn, koh kā ta̍k-kok ê kong-sài thong-tī, kóng Okinawa í-keng kui-sio̍k Ji̍t-pún, sūn-soà sì-kòe pàng hong-siaⁿ, kóng Ji̍t-pún beh phah Tâi-oân.

Tāi-chheng Tè-kok hām Ji̍t-pún pí-chiap, Chheng-kok ê Lī-pō͘ Siōng-su Mô͘ Chhióng-hi (毛昶熙) kóng: Chheⁿ-hoan lóng tī gún kok thóng-tī í-gōa, tō chhin-chhiūⁿ kùi-kok ê Ezo (蝦夷) kāng-khóan, bô siū ông koán-lí, thong-sè-kài ê hoan-á lóng-sī án-ne.

Yanagiwara Sakimitsu kóng: Chheⁿ-hoan thâi lâng, kùi-kok lóng bô chhú-tī, in-ūi án-ne, gún kok beh chhut-peng thó-chōe, chóng--sī hoan-á ê só͘-chāi hām kùi-kok tī-lí khu-he̍k sio-chiap, nā bô seng kā lín kóng tō chhut-peng, bān-put-it éng-hióng tio̍h kùi-kok, ke kāu giâu-gî--ê, ūi-tio̍h mài siong-tio̍h nn̄g-kok hô-pêng, chiah seng kā lín thong-ti.

Mô Chhióng-hi soah koh kóng: Chheⁿ-hoan kah-sī bô siū gún kok tī-lí, beh mn̄g-chōe--bô lóng iû-chāi--lín.

Gōa-kau pí-chiap bô kiat-kó, soah koh ū Ji̍t-pún Akita-kōan (秋田縣) 4-ê lâng lâu khì Tâi-oân tang-pō͘ hái-hōaⁿ, khì hō͘ goân-chū-bîn chhiúⁿ-kiap.

Gōa-kau pí-chiap liáu-āu, Meiji Thian-hông tùi goā soan-pò beh chhut-peng Tâi-oân, Bí-kok phài tī Ji̍t-pún ê kong-sài George Bingham kap Eng-kok kong-sài lóng piáu-sī in kok beh î-chhî tiong-li̍p.

Tú beh chhut-peng, Eng-kok kap Bí-kok soah pìⁿ-bīn kóng in hóan-tùi, Ji̍t-pún chèng-hún ài kun-tūi seng mài chhut--khì, m̄-koh kun-hong bô kā sìn-táu.

Ji̍t-pún lio̍k-kun tiong-chiòng Saigou Tsugumichi (西鄉從道) chē hō-chò Takasago (高砂) ê kun-lām, sut-niá 3,600-gōa lâng tùi Nagasaki (長崎) khí-kiâⁿ, Chheng-kok thóng-tī Tâi-oân siōng-tōa ê koaⁿ-oân Bân-chiat Chóng-tok (閩浙總督) Lí Ho̍h-liân (李鶴年) chai-iáⁿ liáu-āu, ū siá phoe hō͘ Saigou Tsugumichi kā tòng, m̄-koh Saigou Tsugumichi bô-ài chhap--i.

Paiwan-cho̍k goân-chū-bîn thè khì soaⁿ-kheⁿ, iû-goân put-sî sut-āu-phàu phah Ji̍t-kun, Ji̍t-kun tī soaⁿ--ni̍h kám-kak ngē-táu, sui-jiân chiàn-sí--ê chiah 12-ê, m̄-koh phòa-pēⁿ kòe-sin tō ū 561-ê, chí-hó thè tńg-lâi Ku-soaⁿ (龜山), m̄-koh m̄-khéng tńg Ji̍t-pún, choaⁿ-á lâu tī hia khui-hng, Ji̍t-pún chèng-hú koh kái beh chò gōa-kau pí-chiap.

Chheng-kok chèng-hú siu-tio̍h siau-sit, tō phài Sím Pó-teng (沈葆楨) chò khim-chhe tāi-sîn lâi Tâi-oân chhú-lí, koh lēng-gōa phhài peng lâi Tâi-oân siú-pī.

Chit-ê sî-chūn Eng-kok kap Bí-kok lóng khai-sí kap Ji̍t-pún giâ, Ji̍t-pún in-ūi kun-sū hêng-tōng bô kài sūn-sī, choaⁿ-á phài Okubo Toshimichi (大久保利通) tī 9-go̍eh chhe 10 kàu Pak-kiaⁿ, lóng-chóng tâm-phòaⁿ 7-pái, iau-kiû Chheng-kok kā Ji̍t-pún pôe-sióng.

Chheng-kok chèng-hú bóe--ah pôe Ji̍t-pún 50-bān niú gîn, koh tī 2-pêng ê hô-iok siá kóng Ji̍t-pún chit-pái kóng in ūi-tio̍h pó-hō͘ Okinawa ê jîn-bîn phài peng khì Tâi-oân, Tiong-kok bô kóng in ū m̄-tio̍h. Án-ne chi̍t-ē tēng--loeh, piáu-sī Chheng-kok sêng-jīn Ji̍t-pún ū kôan pó-hō͘ Okinawa, Okinawa chò Chheng-kok phoan-sio̍k ê tē-ūi kiat-sok.

Bó-tan-siā Sū-kiāⁿ hō͘ ji̍t-pún tit-tio̍h chiâⁿ-tōa ê lī-ek, mā hō͘ Ji̍t-pún tùi Tâi-oân ê iá-sim ke koh khah tōa, Chheng-kok ē-sái kóng sī liáu-kang kiam si̍h-pún, sún-sit siong-tiōng.




#Article 451: Dogme 95 (158 words)


Dogme 95 sī 1995-nî khí-ki ê tiān-iáⁿ phah-phìⁿ ê kiōng-tông oa̍h-tōng, khai-ki-chó· sī Danmark ê chi̍t-kóa kàm-tok: Lars von Trier, Thomas Vinterberg, Kristian Levring, kap Søren Kragh-Jacobsen.

Chit-tīn Danmark kàm-tok ū hō·-siong iok-sok 1-thò phah-phìⁿ ê phiau-chún, chiâⁿ-chò Dogme 95 ê 10-tiâu gôan-chek (in kā kiò-chò The Vow of Chastity). Tio̍h ha̍p tī chiah-ê gôan-chek, koh keng-kòe sím-cha, chiah ē-tàng kóng-chò sī Dogme tiān-iáⁿ.

Ē-bīn sī Lars von Trier kap Thomas Vinterberg 1995-nî 3-goe̍h 13 tī Copenhagen chhiam-miâ oē-hō ê 10-tiâu goân-chek.

Chit-10-tiâu lia̍h-goā, Lars von Trier kap Thomas Vinterberg lēng-gōa seng-bêng kóng in beh chè-hān kò-jîn ê chhiú-lō·, bô koh chò 1-ê gē-su̍t-ka, mā chiù-choā kóng bô beh koh chhòng-chō chok-phín, in-ūi in kám-kak ta̍k-ê bak-nih-kú ê sî-kan lóng pí chiâu-chn̂g ê chok-phín khah tiōng-iàu. In siōng-kôan ê bo̍k-phiau sī beh tùi kak-sek kap tiûⁿ-kéng lāi-té, kā si̍t-chêng thiah-bêng. Ūi-tio̍h ta̍k-sêng bo̍k-phiau, beh iōng-sim kè-kàu, tō chún hi-seng hó ê hong-keh hām bí-ha̍k goân-chek mā bô sioh.




#Article 452: Iû-tāi Ông-kok (102 words)


Iû-tāi Ông-kok sī chi̍t-ê î kong-gôan Chiân cha̍p-sè-kí chì Chiân la̍k-sè-kí chûn-chāi ê Tiong-tang-kok-ka, ī Sat-ma-lī-a it-tông chiông gôan-lâi ê Í-sek-lia̍t ông-kok hun-lia̍t chhut-khì. Kin-kì Kū-iok Sèng-keng só· kì-chài, Í-sek-lia ê hun-lia̍t, sī iû-î Só·-lô-bûn ông put tiong-î Sîn, só·-í chèng-hā ông-kok hun-lia̍t ê ok-in; ka-siāng Só·-lô-bûn pún-sin chāi-ūi kî-kan tāi-sù-ki heng-kiàn kap kî-chú Lô-pho-àm teng-ūi āu ê bô-ti, ē-sái-tit sēng-ke̍k-chi̍t-sî ê kok-ka, î iok kong-gôan Chiân 975-nî hun-lia̍t āu, tī pak-pō· cha̍p-ê chi-phài chheng-chok Í-sek-lia̍t, lâm-pō· ê nn̄g-ê chi-phài chheng-ûi Iû-tāi; ū sî-hāu chheng-ho Í-sek-lia ûi Pak-kok, chheng Iû-tāi ûi Lâm-kok. Che chhù hun-lia̍t, sī Í-sek-lia̍t le̍k-sú chiūⁿ ê chi̍t-kiāⁿ tāi-sū.




#Article 453: Chheng-kok (104 words)


Chheng-kok (清國, Boán-chiu-gí: ), sī tī 1644 nî kàu 1911 nî thóng-tī chha-put-to hiān-chhú-sî Tiong-kok khu-he̍k ê tè-kok. Tī sù-siông ê Tiong-kok le̍k-sú-chheh lāi-té, sī siōng-boé 1-ê tiâu-tē.

Chheng Tiâu ê thóng-tī-chiá sī Boán-cho̍k ê Aisin Gioro-sī , 1616 nî Nurhaci kiàn-li̍p ông-kok, kok-miâ hō-chò Tāi-kim (大金), 1636 nî Nurhaci ê hāu-siⁿ Hong Taiji kā kok-miâ kái-chò Tāi-chheng (大清), chē-ūi chò hông-tè.

Āu--lâi Tāi-chheng Tè-kok soè-ho̍k Tāi-bêng Tè-kok ê chiong-kun Gô͘ Sam-kùi , i chhoā Chheng-kok ê kun-tūi ji̍p-lâi Bān-lí Tn̂g-siâⁿ lāi-té, koh phah-iâⁿ Lí Chū-sêng, liáu-āu Dorgon kā Chheng-kok ê Sūn-tī Hông-tè chih lâi tī Pak-kiaⁿ, Pak-kiaⁿ chiâⁿ-chò Tāi-chheng Tè-kok sin ê siú-to·.




#Article 454: Tiat-ha̍k (379 words)


Tiat-ha̍k chit-ê sû sī tùi Ji̍t-pún Hàn-jī-sû 哲学 (てつがく) lâi--ê, lēng-goā Hi-lia̍p-gí ê φιλοσοφια sī tùi tì-hūi ê ài ê ì-sù, Hi-lia̍p-gí ê chit-ê jī sī Tek-gí ê Philosophie, Hoat-gí ê philosophie hām Eng-gí philosophy ê kiōng-tông lâi-goân.

Tiat-ha̍k ê ì-sù chin-chē:

Chit-phiⁿ bûn-chiuⁿ só· kóng ê tiat-ha̍k sī kóng gián-kiù tiat-ha̍k chit-ê ha̍k-kho ê ha̍k-chiá (tiat-ha̍k-ka) in kú-tn̂g teh chò su-khó ê hiah-ê koan-liām (ha̍k-būn).

Téng-koân kóng chiah-ê koan-liām í-keng chiâⁿ-chò 1-ê chin-toā ê tì-sek kap būn-tê ê hē-thóng--ah. Tiat-ha̍k pún-sin tō ū hun-chò chin-chē lūi, ū ê tiat-ha̍k hē-thóng sī tùi Au-chiu, te̍k-pia̍t sī kó·-chá ê Hi-lia̍p lâi--ê, ū ê sī tùi A-chiu--chhut-lâi-ê, ū ê sī koh pa̍t-ūi--ê.

Tiat-ha̍k sī 1-khoán thàu-koè su-khó kap mn̄g būn-tê lâi gián-kiù jîn-lūi kap chit-ê sè-kài ê ha̍k-būn. Lēng-goā 1-chióng tiat-ha̍k ê tēng-gī sī  tùi thiu-siōng koan-liām ê gián-kiù . Tiat-ha̍k m̄-sī kho-ha̍k ê 1-chióng, in-ūi tiat-ha̍k m̄-sī teh gián-kiù chit-sè-kan ê mi̍h-kiāⁿ kap tāi-chì án-choáⁿ ūn-chok. Ki-pún-siōng, tiat-ha̍k sī thàu-koè hoê-ta̍p chi̍t-koá toā būn-tê, koh tùi he si̍t-chè ê tap-àn chìn-chi̍t-pō· mn̄g khoàⁿ ūi-sím-mi̍h / ūi-sím-mi̍h m̄-sī chit-khoán ê hong-sek teh chò su-khó.

M̄-koh tiat-ha̍k kap kho-ha̍k ū koan-hē, mā hām chong-kàu ū tī-tāi, tùi kho-ha̍k kap chong-kàu ê chi̍t-koá būn-tê, tiat-ha̍k sīm-chì ē-tàng chò-hoé lâi thê-kiong tap-àn. Ū lâng jīn-ûi tiat-ha̍k sī 1-khoán tī kho-ha̍k kap chong-kàu tiong-kan ê ha̍k-būn, mā ū lâng jīn-ûi tiat-ha̍k èng-kai tio̍h to̍k-li̍p chò gián-kiù, mài ū kau-chhap.

Tiat-ha̍k-ka tùi būn-tê ê tap-àn ē-sái kóng sī ngó-hoe cha̍p-sek, tiat-ha̍k kap kho-ha̍k hām chong-kàu bô-kâng, ū-tang-sî-á tùi būn-tê pēng bô chèng-khak ê tap-àn, kan-taⁿ thang kóng chhoē ū khah hó ê tap-àn niā-tiāⁿ.

Ē-kha sī chi̍t-koá tiat-ha̍k ê tiōng-iàu ê būn-tê:

Lán ē-tàng kā tiat-ha̍k koh hun-thiah, piàn-chò bô-kāng ê léng-ha̍k he̍k-chiá-sī hun-ki, hun-thiah ê piau-chún sī lán mn̄g ê būn-tê ê hun-lūi. Ē-kha ê pun-pheⁿ tō-sī chiàu ta̍k-lūi ê būn-tê hun-chò kúi-ā-ê léng-he̍k he̍k-sī hun-ki, chiah-ê būn-tê pí téng-koân hiah-ê būn-tê ke chin chiâu-chn̂g. Nā ū 1-thò· thang hoê-tap chiah-ê būn-tê ê tap-àn, lán tō thang kóng he sī 1-thò·  tiat-ha̍k . Taⁿ í-keng ū chē-chē tiat-ha̍k tī leh, tō chhin-chhiūⁿ ta̍k-ê lâng tùi ē-bīn chiah-ê būn-tê ê khoàⁿ-hoat lóng koh-iūⁿ kāng-ì-sù. Chóng--sī mā m̄-sī lóng-chóng ê tiat-ha̍k-ka lóng mn̄g kāng-khoán ê būn-tê, ē-kha ê būn-tê kan-taⁿ sī Au-chiu ê tiat-ha̍k-ka kah chia̍p mn̄g--ê*




#Article 455: Hêng-jî-siōng-ha̍k (171 words)


Hêng-jî-siōng-ha̍k sī tiat-ha̍k lāi-té 1-ê tiōng-iàu ê hun-ki. Hêng-jî-siōng-ha̍k só· gián-kiù--ê sī tē-it goân-lí / tē-it in-toaⁿ (Eng-gí: first principles, first cause) kap chûn-chāi (tī-leh; sím-mi̍h sī chûn-chāi, chûn-chāi ê sèng-chit téng-téng) ê būn-tê hām chú-tê.

Hêng-jî-siōng-ha̍k ū chi̍t-pō·-hūn sī teh  tùi su-khó lâi chò su-khó , hêng-jî-siōng-ha̍k 1-ê kài chú-iàu ê chú-tê tō-sī teh gián-kiù su-khó ê koè-têng: chhin-chhiūⁿ lán sī án-choáⁿ tì-kak--ê, lán sī án-choáⁿ lí-kái--ê, lán sī án-choáⁿ kau-thong--ê, lán sī án-choáⁿ chò su-khó--ê téng-téng.

Hêng-jî-siōng-ha̍k ê chú-tê tiāⁿ-tiāⁿ chin thiu-siōng, lán mā thang kóng hêng-jî-siōng-ha̍k koan-sim--ê, tō-sī  lán lâng án-choáⁿ chhú-lí chit-koá thiu-siōng ê tāi-chì .

Phó͘-thong kóng--khí-lâi hêng-jî-siōng-ha̍k siōng-tiōng-iàu ê būn-tê sī pún-thé-lūn ê būn-tê, gián-kiù chûn-chāi / tī-leh, si̍t-thé téng-téng ê tāi-chì.

Hiān-chhú-sî hêng-jî-siōng(-ha̍k) chit-ê sû chia̍p-chia̍p hō· it-poaⁿ lâng bōng-iōng, sù-siông thiaⁿ-tio̍h--ê tiāⁿ-tiāⁿ sī kap sîn-pì-chú-gī téng-téng ê tāi-chì khah ū koan-hē, tian-tò hām hêng-jî-siōng-ha̍k kap pún-thé-lūn khah bô tī-tāi. Sui-jiân chit-khoán iōng-hoat hām tē-it goân-lí he̍k-sī chûn-chāi ê pún-chit bô koan-hē, m̄-koh it-poaⁿ chiah-ê iōng-hoat mā ē kap hêng-jî-siōng-ha̍k ê ká-tēng ū kan-sia̍p-tio̍h.




#Article 456: Opera (770 words)


Opera (Ó͘-phē-là, koa-ke̍k) sī iōng im-ga̍k lâi liân-koàn ah-sī í im-ga̍k ûi-chú ê bú-tâi chok-phín, sī chi̍t  khoán koa-kio̍k. Ó͘-phē-là tī chha-put-to se-gôan 1600 nî ê sî-chūn tī-leh Italia ê Firenze, pēng-chhiáⁿ tī 17 sè-kí bóe tī Italia tē-khu liû-hêng. Kàu 18 sè-kí tiong tō thôan-pò· kàu tōa-pō·-hūn ê Se-au tē-khu.

Ó͘-phē-là ê gôan-thâu ē-ēng tui-sok-kàu kó·-chá sî-tāi Hi-lia̍p ê pi-kio̍k; nā-sī m̄-kóan Hi-lia̍p pi-kio̍k kah chha-put-to se-gôan 900 nî-tāi tī-leh Au-chiu ián-chhut ê Liturgical Drama, tio̍h bô-hoat-tō· lâi thàm-thó ó·-phē-là ê le̍k-sú. Tī-leh hit-tang-chūn ê chit-khóan Liturgical Drama sī í to̍k-chhiùⁿ, ha̍p-chhiùⁿ kah kán-tan ê khì-ga̍k phōaⁿ-chàu kò·-sêng ê. Chia-ê hì-kio̍k ùi 1200 nî kàu 1300 nî hoat-tián pìⁿ-chò Miracle tī-leh Au-chiu sì-kè liû-thôan; kòe bô-gōa-kú, tī-leh ó·-phē-là ê tàn-seng-tē, Italia, mā iōng Mystery ê miâ lâi ián-chhut, piàn-chò ó·-phē-là kah Oratorio ê sian-chó·. Chia-ê hì-kio̍k lóng-sī tī-leh kàu-hōe lāi sán-seng, it-ti̍t kàu chha-put-to 1400 nî chiah kai-sí kàu kàu-tn̂g í-gōa ê só·-chāi chò ián-chhut.

Im-ga̍k kah tiûⁿ-kéng kiat-ha̍p ián-chhut ê chiat-bo̍k, tī-leh Renaissance sî-kî ê Italia, khai-sí chhut-hiān kok-chióng ê kó-lêng-sèng. Tī-leh Mantova ê Gonzaga hú-tē kah Vicenza chiah-ê só·-chāi, lóng-ū ián kòe Pastorale kah Intermedio ê kì-chài; chit-kî-tiong siōng-tiōng-iàu ê chi̍p-hōe só·-chāi chiū-sī Firenze ê Medici hú-tē. Kàu kin-á-ji̍t sui-jiân mā-sī ū chiok chōe bô-kâng ê lūn-tiāu, m̄-koh it-poaⁿ lóng-sī kā í Giovanni de' Bardi chò tiong-sim ê Camerata jîn-sū, í ho̍k-heng kó· Hi-lia̍p hì-kio̍k ūi bo̍k-piau só· chhòng-chō chhut-lâi ê chok-phín, tòng-chò sī siōng kó·-chá ê ó·-phē-là, iā-sī ó·-phē-là ê tàn-seng. In-ūi siōng kó·-chá ê Jacopo Corsi kah Jacopo Peri téng-téng lâng chhòng-chok ê Dafne í-keng sit-thôan ah, chū-án-ne, Jacopo Peri ê Euridice tio̍h bìⁿ-chò hiān-chú-sî iáu-koh pó-chûn ū ôan-chéng ga̍k-phó· ê siōng kó·-chá ê ó·-phē-là. Giulio Caccini kah Emilio de' Cavalieri téng-téng āu-lâi ê tiōng-iàu ê chok-khek-ka, lóng bat chham-ka chit-ê chok-phín ê ián-chhut.

Ó·-phē-là tī Firenze tàn-seng, tī Mantova hoat-tián, mān-mān-á tī kui-ê Italia liû-thôan. Tī chit-tōaⁿ sî-kan lāi-bīn, Venezia pí Bolognia, Roma chit-kóa só·-chāi ê tē-ūi koh-khah tiōng-iàu. Venezia tī 1637 nî í-keng ū sêng-li̍p ū bē phiò ê kong-chiòng ó·-phē-là háu-sù. Ùi Monteverdi ê ó·-phē-là khai-sí, kàu 1700 nî ûi-chí, hit-ê ó·-phē-là háu-sù í-keng ián kòe 400 chhut í-siōng ê ó·-phē-là.

Kàu 18 sè-kí, ó·-phē-là ê tiong-sim chóan-kàu Naples, pēng-chhiá chhut-hian Allesandro Scarlatti kap G. B. Pergolesi téng-téng ê chhut-kioh chok-khek-ka. Chit-ê sî-kî í Pietro Metastasio thê-chhióng ê ó·-phē-là seria chok-khek-hoat kap khip-siu intermedio hong-keh ê ó·-phē-là buffa ûi-chú. Kî-tiong Pergolesi ê La Serva Padrona sī ó·-phē-là buffa ê tāi-piáu chok-phín. Chit-chhut ó·-phē-là í intermezzo ê hong-sek kap i ê 3-bō· ó·-phē-là seria Il Prigionier superbo kiōng-tông siú-ián. Chit-ê sî-kî ê chok-khek-hoat siōng-kài ē-ta̍t-tit chú-ì ê tio̍h-sī da capo aria ê soe-ōng. Da capo aria tio̍h sī A-B-A hêng-sek ê aria, tiong-kan ū chū-iû chit-hèng ê chng-thāⁿ. Thiaⁿ-chiòng tùi bêng-jîn chit-hèng ê hí-ài, kap tùi kek-chok-phín gē-su̍t ê tiōng-sī, chit-chióng hèng-chhù ê chóan-piàn tio̍h sī hoat-seng chit-ê hiān-siōng ê gôan-in só·-chāi. Chit-khóan tian-tò-péng ê hèng-chhù āu-lâi mā it-tit éng-hióng tio̍h ó·-phē-là ê hoat-tián.

Gaetano Donizetti sī 19 sè-kí chá-kî Italia opera ê tiōng-iàu jîn-bu̍t, i kap Gioacchino Rossini, Mercadante, koh ū Pacini, chhú-chhî liáu 19 sè-kí chêng pòaⁿ tōaⁿ ê opera hoat-tián. In hoat-tián liáu bel canto (ì-sù: Bí-lē ê chhiùⁿ-koa) lūi-hêng ê opera.

Ùi 19 sè-kí chêng pòaⁿ kî, sin Lô-bān-chú-gī ūn-tōng ê pōe-kéng ē-té, ka-chhiūⁿ Āu-Napoléon sî-tāi (Napoléon 1-sè sit-sè liáu-āu) ê siā-hōe kap chèng-tī tùi sin sè-kài tia̍t-sū ê tui-kiû chi hā, sán-seng liáu Tōa Koa-kio̍k (grand opera) ê Opera hêng-sek.

Tek-kok ê Lô-bān-chú-gī ùi Opera-kài hoat-tián chhut phian-hiòng tāi-chiòng hêng-sek ê kok-bîn bûn-hòa, piáu-hiān in bûn-hòa ê cheng-sîn, kî-tiong tāi-piáu-chiá sī Carl Maria von Weber.

Hoat-kok ê Claude Debussy sǹg sī siāng bóe chi̍t ūi sio̍k-í Lô-bān-chú-gī ūn-tōng ê chok-khek-ka, i î-it ê opera chok-phín sī 1902 nî ê Pelléas et Mélisande. I sin khoán ê im-ga̍k hêng-sek hong chheng-chò sī Ìn-siōng-phài, che sī tùi hit chūn kōe-ōe gē-su̍t ūn-tōng hō--lâi-ê.

Tī-leh Italia, ó·-phē-là bô-lūn sī chèng-thóng-kio̍k ah-sī hí-kio̍k, it-poaⁿ lâi kóng chéng chhut hì lóng sī iōng chhiùⁿ-koa ê hong-sek lâi piáu-hiān. Lēng-gōa tī-leh Se-au ê kî-thaⁿ chi̍t-kóa só·-chāi sī hoat-tián chhut-lâi chhiùⁿ-koa kah tâi-sû kau-thè chìn-hêng ê lūi-hêng.

Opera seria sī Italia-gí ēng-gí, chí chun-kùi jî-chhiá kha toan-chong hong-keh ê Italia opera. Pún khoán koa-kio̍k tī 1710 nî-tāi kài tāi-khāi 1770 nî chó-iū ùi Au-chiu sī chú-liû.

Opera buffa sī Italia chi̍t khoán chhù-bī-sèng ê opera.

Singspiel jī-bīn ê ì-sù sī chhiùⁿ-hì, sī Tek-gí ê koa-kio̍k chi̍t khoán, mā hông sǹg chò sī opera chi̍t chióng.

Grand opera sī chi̍t khoán tōa-hêng ê opera, chù-tiōng chhia-hoa ê bú-tâi hāu-kó kap siat-kè.

Operetta sī put-koán tī im-ga̍k ia̍h sī bu̍t-chit an-pâi lóng khah khin-khó ê opera hêng-sek.




#Article 457: Si̍p-jī-gú (121 words)


Si̍p-jī-gú (mā ū lâng kā hō-chò thiam-jī chhai) sī 1 khoán ioh oē-gú ê sû-lūi bē-chhai. Si̍p-jī gú it-poaⁿ sī 1-ê chhiat chò o·-pe̍h keh-á ê sì-kak-hêng. Ī-hoat: thiⁿ jī ji̍p-khì pe̍h keh-á, hō· in thán-hoâiⁿ a̍h-sī thán-ti̍t ē-tit khan chò 1 ê sû-tiâu. O· keh-á kan-taⁿ iōng-lâi keh-khui sû. Sû-tiâu ê chhōa-thâu keh-á it-poaⁿ ū kap 1-ê hō-bé. Siat-kè si̍p-jī gú ê lâng lia̍h chiah-ê hō-bé thê-kiong lâng chi̍t-kóa tiám-tuh ê oē-gí. Mā ū si̍p-jī gú lēng-gōa pò sû-tiâu ê jī-sò· hō· lâng chai (khah hó ioh).

Tâi-oân Kàu-hōe Kong-pò tī 1920 nî-tāi (?) bat tēng-kî chhut-pán si̍p-jī gú hō· tho̍k-chiá tháu. Lōe-iông khah chē hām Sèng-keng chai-bat ū tī-tāi. Keh-á lāi sī thiⁿ 1-ê im-chiat, m̄-sī tan 1-ê jī-bó.




#Article 458: Bián-tiān (173 words)


Bián-tiān (), choân-chheng Bián-tiān Liân-pang Kiōng-hô-kok (Bián-tiān-gí: ), sī 1 ê Tang-lâm-a kok-ka. Myanmar sī Bián-tiān-gí ê kok-miâ, 1989 nî chìn-chêng kiò Burma.

Hun-khu: Ayeyarwady (1), Bago (2), Magway (3), Mandalay (4), Sagaing (5), Tanintharyi (6), Yangon (7). 

Chiu: Chin Chiu (8), Kachin Chiu (9), Kayin Chiu (10), Kayah Chiu (11), Mon Chiu (12), Rakhine Chiu (13), Shan Chiu (14).

Bián-tiān pún-té sī 1 ê to̍k-li̍p ông-kok.  Tī 1886 nî Tāi-eng Tè-kok kā pìⁿ-chò Ìn-tō· si̍t-bîn-tē ê chi̍t-pō·-hūn.

Ji̍t-pún Tè-kok tī Tē-jī-pái Sè-kài Tāi-chiàn ê sî bat chiàm-niá Bián-tiān.

Kun-sū chèng-koân bat tī 1990 nî pān soán-kí, m̄-koh in-ūi bîn-chú tīn-iâⁿ toā sèng-lī, kun-hong chhú-siau soán-kí kiat-kó.

Aung San Suu Kyi téng-jîn ê Kok-ka Bîn-chú Tông-bêng tī 1990 nî ê soán-kí toā iâⁿ, m̄-koh iû-goân bô the̍h-tio̍h chèng-koân, bîn-chú-phài hūn-chú mā siū-tio̍h táⁿ-ap.

Cho̍k-kûn: Burman 68%, Shan 9%, Karen 7%, Rakhine 4%, Hoâ-jîn 3%, Mon 2%, Ìn-tō·-lâng 2%, kî-thaⁿ 5%

Chong-kàu: Pu̍t-kàu 89%, Ki-tok-kàu 4% (Baptist 3%, Lô-má Thian-chú-kàu 1%), Islam-kàu 4%, animist 1%, kî-thaⁿ 2%

Gí-giân: Bián-tiān-gí, kî-tha ê sió-sò· cho̍k-kûn gí-giân




#Article 459: Cheh-khùi (100 words)


Cheh-khùi(節氣) sī kā 1 ê Ji̍t-thaû nî chhiat chò 24 chat, mā ē-tit kí múi 1 chat khai-sí hit kang. Khoàⁿ Ji̍t-thaû tī n̂g-tō ê ūi lâi koat-tēng, múi 15° tō sī 1 ê cheh-khùi. Sú-iōng ‎Im-iông-le̍k (lunisolar calendar) ê só͘-chāi tiāⁿ ēng cheh-khùi lâi hia̍p-chō͘ lông-gia̍p ê ūn-chok. Ji̍t-pún, Oa̍t-lâm, Tāi-hân Bîn-kok, Tâi-oân, Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok lóng ū leh ēng.

In-ūi Ji̍t-thaû tī n̂g-tō chaú ê sok-tō͘ kap i chham Tē-kiû ê kī-lî ū koan-hē, ta̍k ê cheh-khùi ū kúi kang bô chiâu siâng. Hiān-chhú-sî lóng kin-kì Ji̍t-thaû kaù kah chhiah-keng kúi tō͘ lâi koat-tēng cheh-khùi, ke chin bêng-khak.




#Article 460: Bogoria Ô͘ (107 words)


Bogoria Ô͘ sī 1 ê iâm-sèng (saline) kiⁿ-sèng (alkaline) ê ô͘, tiàm tī Hui-chiu Kenya Baringo Ô͘ lâm pêng 1 ê poàⁿ-tē-li̍h (half-graben) khu-he̍k ê hoé-soaⁿ tē-khu, tú-tú tī chhiah-tō téng-koân. Bogoria Ô͘ kap lâm pêng Rift Soaⁿ-khut (Rift Valley) ê Nakuru Ô͘ hām Magadi Ô͘, koh ū pak pêng ê Logipi Ô͘ lóng sī sió hoé-ho̍h (lesser flamingo) siōng chia̍p thêng-hioh khiā-khí ê só͘-chāi. Bogoria Ô͘ chū 1973 nî 11 goe̍h 29 khai-sí tō sī 1 ê hù-ha̍p Làm-tē Kong-iok (Ramsar Convention), siū pó-hō͘ ê kok-ka pó-liû-khu. Bogoria Ô͘ chhián-chhián--a, liōng-kî-iok 10 m chhim, 34 km tn̂g, 3.5 km khoah, kui ê liû-he̍k ū 700 km2.




#Article 461: ASP.NET (371 words)


ASP.NET sī 1 thò Microsoft leh hêng-siau (marketing) ê web khai-hoat ki-su̍t. Thêng-sek siat-kè-su ē-tàng ēng ASP.NET lâi kiàn-li̍p tōng-thài ê bāng-chām, web èng-iōng (web application), kap XML web ho̍k-bū (web service). ASP.NET sī .NET pêⁿ-tâi ê 1 pō͘-hūn, ē-tit kóng sī sin pán ê ASP (Active Server Pages).

Sui-bóng ASP.NET sī ēng Microsoft éng-koè ê web khai-hoat ki-su̍t ASP lâi hō miâ, m̄-koh 2 ê ū toā cheng-chha. Microsoft kin-kì .NET pêⁿ-tâi kong-ke ēng ê ki-chhó͘ CLR (Common Language Runtime), têng-thaû kiàn-li̍p ASP.NET. Thêng-sek siat-kè-su ē-sái ēng .NET ki-kut (framework) chi-oān ê chhìn-chhái 1 chióng thêng-sek gí-giân lâi siá ASP.NET ê thêng-sek, pau-hâm choan-iú ê VB.NET (Visual Basic .NET), JScript .NET, iah sī piau-chún ê C#, sīm-chì khai-hòng goân-má ê gí-giân mā ē-tàng, chhan-chhiūⁿ Perl kap Python. ASP.NET chip-hêng sok-tō͘ khah hó koè chìn-chêng script chò ki-chhó͘ ê ki-su̍t, in-ūi web ho̍k-bū-khì (web server) ê thêng-sek ē seng pian-e̍k chò DLL (dynamic link library) ê tóng-àn chiah lâi chip-hêng.

ASP.NET hō͘ bāng-ia̍h ē-tàng chhan-chhiūⁿ Windows UI kāng khoán, ùi chi̍t-koá control (khòng-chè-hāng) lâi cho͘-ha̍p, án-ne khai-hoat-chiá ē khah hó ùi Windows choán-oāⁿ lâi web. Web control, chhiūⁿ kóng button iah sī label, kap Windows téng-koân--ê chin sio kâng, lóng ē-tàng siat-tēng in ê sèng-chit (property), pēng-chhiáⁿ tùi sū-kiāⁿ (event) chò hoê-èng. Control chai-iáⁿ án-choáⁿ biâu-siá (render) ka-tī: Windows control ē-hiáu kā ka-tī oē tī êng-bō͘, web control ē-tàng sán-seng chi̍t-koá HTML sàng tńg-khì liû-lám-khì.

ASP.NET kó͘-lē ēng sū-kiāⁿ khu-tōng (event-driven) GUI ê hong-sek lâi tāi-thè thoân-thóng ê web script siat-kè hong-hoat. ASP.NET lī-iōng hiān-chhú-sî JavaScript chiah-ê ki-su̍t, koh kiat-ha̍p chi̍t-koá loē-pō͘ ê goân-kiāⁿ (component), chhiūⁿ kóng viewstate, hō͘ pún-té bô chōng-thài ê web khoân-kéng ē-tit chū-tōng pó-liû chōng-thài.

ASP.NET the̍h .NET Framework chò ki-chân, thê-kiong chhiūⁿ Java hit khoán siū koán-chè ê chip-hêng khoân-kéng, ū JIT (Just-in-time) ê hi-gí ki-khì (virtual machine), koh ū lūi-pia̍t-khò͘ (class library).

ASP.NET thê-kiong ê control, lūi-pia̍t (class), kap ke-si ē-sái toā kiám-sok khai-hoat ê sî-kan. Chhan-chhiūⁿ kóng chu-liāu lia̍h-chûn (access) tō kap ASP.NET chéng-ha̍p chò-hoé, chu-liāu-khò͘ ê chu-liāu nā beh tiàm bāng-ia̍h hián-sī, ASP.NET pí tit ASP ke chin lī-piān.

Ū koá thò-chng nńg-thé ē-tit ēng lâi khai-hoat ASP.NET ê èng-iōng:

Ū koá ASP.NET ê khai-hoat-chiá ū siá bāng-chì. Chia lia̍t kui ê á:




#Article 462: Sò͘-to̍k (102 words)


Sò͘-to̍k (Ji̍t-gí: 数独, sûdoku), 1 chióng oá-khó lô-chek ê sò·-jī bī-chhai. Kā 9×9 ê keh-á koh keh chò 9 khu 3×3 ê keh-á, ū koá keh-á ē seng kā sò͘-jī thiⁿ--ji̍p-khì; sńg ê lâng ài kā 1-9 9 ê sò͘-jī thiⁿ ji̍p-khì múi 1 choā, múi 1 noâ, múi 1 khu; kāng choā, kāng noâ, kāng khu ê sò͘-jī nā bô tiông-ho̍k tō koè-koan--a. M̄-bián ēng tio̍h sò͘-ha̍k tō ē-ēng-tit sńg. 1979 nî Bí-kok ê cha̍p-chì tāi-seng kài-siāu chit ê gī-niū; 1986 nî ín ji̍p-khì Ji̍t-pún liáu-aū hō-chò sò͘-to̍k chit ê miâ; kàu kah 2005 nî choân sè-kài khai-sí sî-kiâⁿ.

Chham-khó si̍p-jī-gú.




#Article 463: Lô-chek (157 words)


Lô-chek (logic) ē-tit kóng sī leh gián-kiù lūn-chèng (argument). Sui-bóng tiat-ha̍k-ka tùi i ê tēng-gī iáu ū cheng-lūn, chóng--sī lô-chek-ka beh chò ê khang-khoè tō sī thê-kiong chē chē ū-haū kap khang-hàm ê chhui-lūn (inference), hō͘ lâng ē-tit khu-pia̍t lūn-chèng ê hó-bái. 

Éng-koè lô-chek lóng hông tòng-chò tiat-ha̍k ê 1 ki hun-ki leh gián-kiù, 1850 nî hit chām-á khí, sò͘-ha̍k mā khai-sí khah chùn-būn lô-chek, kaù kah hiān-chhú-sî, tiān-naú kho-ha̍k koh khah tio̍h oá-khò lô-chek. Lô-chek sī 1 chióng hêng-sek kho-ha̍k (formal science), lô-chek tio̍h gián-kiù tîn-su̍t (statement) kap lūn-chèng, koh tio̍h kā in hun-lūi. Lô-chek siōng ki-chân ê khang-khoè tō sī gián-kiù chhui-lūn ê hêng-sek hē-thóng (formal system) kap chū-jiân gí-giân ê lūn-chèng. Lô-chek gián-kiù ê hoān-ûi chin khoah, ùi biū-lūn (fallacy), poē-lūn (paradox), kaù kah ki-lu̍t (probability) chhui-lí, in-kó-lu̍t (causality) ê lūn-chèng, ... lóng sī.

Lô-chek tī kó͘-tián Hi-lia̍p-gí siá chò λόγος, piáu-sī gí-sû (the word), giân-gí, boé--á pìⁿ-chiâⁿ su-khó (thought), chhui-lí (reason) ê ì-sù.




#Article 464: Choâ-kin-chháu (102 words)


Choâ-kin-chháu (蛇根草) sī to-nî-seng ê chhaú-a-lūi, kui châng tāi-iok 30 cm koân, tiāⁿ kui tīn seⁿ taù-tīn. Mā hō chò Ji̍t-pún choâ-kin-chháu, hô-pau-hoe.

Hoe pe̍h pe̍h, ū-sî-á sió-khoá kiô-á-sek. Lóng 4-5 lúi chò-hoé seⁿ tiàm kui châng siōng têng-koân. Hoe-koè ná lá-pah, nâ-aû hia ū iù mo͘. Chhun-thiⁿ kaù kah tú joa̍h--lâng ê sî khui-hoe. Hoe sè sè lúi, chi̍t-khùn lóng seⁿ chiâⁿ chē.

Hio̍h-á tn̂g-ko tn̂g-ko, 3-12 cm tn̂g, tùi-seⁿ, thaû-chêng chiam chiam, ki-pō͘ khah e̍h, mo͘ lang lang he̍k-chiá bô mo͘. Hio̍h-koáiⁿ 1-3 cm tn̂g.

Tâi-oân tiong-kē hái-poa̍t ê só͘-chāi lóng khoàⁿ ē-tit tio̍h.

Hayatana choâ-kin-chháu: Ophiorrhiza hayatana Ohwi (早田氏蛇根草)




#Article 465: Hiòng-liōng khong-kan (332 words)


Hiòng-liōng khong-kan sī sò͘-ha̍k lāi-tóe hō-chò sòaⁿ-sèng tāi-sò͘ ê chı̍t-ki teh gián-kiù ê mi̍h-kiāⁿ.

It-poaⁿ lán teh kóng-·ê kí-hô-ha̍k ê hiòng-liōng, lán nā chim-chiok hun-thiah i-ê sèng-chit, liáu-kái i nn̄g-ê ki-pún ūn-sǹg (ia̍h-tio̍h-sī hiòng-liōng ka-hoat kap sûn-liōng sêng-hoat) kap chı̍t-kóa-á hān-chè, lán tio̍h ē-tàng chhōe-tio̍h chı̍t-thò kong-siat lâi biâu-su̍t chit-ê hō-chò hiòng-liōng khong-kan ê mi̍h-kiāⁿ.

Chiàu án-ne lâi kóng, hiòng-liōng m̄-nā sī kí-hô-ha̍k ê hiòng-liōng nā-tiāⁿ. Put-koán siáⁿ-mi̍h sò͘-ha̍k ê mi̍h, nā kap chit-thò kong-siat ū bā, tio̍h sǹg sī hiòng-liōng. Pí-lūn-kóng, kan-taⁿ ēng si̍t-sò͘ chò hē-sò͘ ê chōe-hāng-sek tio̍h chiâⁿ-chò chı̍t-ê hiòng-liōng khong-kan. Hiòng-liōng khong-kan ū chia-·ê thiu-siōng ê te̍k-sèng, tī sò͘-ha̍k ū chiâⁿ-tōa ê lō͘-iōng.

Hiòng-liōng khong-kan sī tùi chı̍t-ê thé  F (chhin-chhiūⁿ si̍t-sò͘ chiū-sī chı̍t-ê thé, ho̍k-cha̍p-sò͘ mā sī thé) chiâⁿ-sêng ê chı̍p-ha̍p V, jî-chhiáⁿ ài ū nn̄g-hāng ūn-sǹg:

Chit nn̄g-hāng ūn-sǹg ài chun-chiàu ē-kha cha̍p-tiâu kong-siat ê kui-tēng: 

V ê sêng-oân hō-chò hiòng-liōng, F ê sêng-oân hō-chò sûn-liōng. Tōa-pō͘-hūn ê pān-sè sûn-liōng nā m̄-sī si̍t-sò͘ tio̍h-sī ho̍k-cha̍p-sò͘. Nā beh phoàⁿ-toàn chit-ê mi̍h-kiāⁿ sī-m̄-sī hiòng-liōng khong-kan, lán tio̍h-ài kóng-bêng F kap V, tēng-gī V ê hiòng-liōng ka-hoat kap sûn-liōng sêng-hoat. Téng-koân cha̍p-ê kong-siat sī pit-iàu kap chhiong-hūn ê tiâu-kiāⁿ.

Tùi chia-ê kong-siat ē-tàng khoàⁿ-chhut chı̍t-kóa-á hiòng-liōng khong-kan ê sèng-chit.

       v+0 v = 1 v + 0 v     --- tē-8-tiâu
                = (1+0)v       --- tē-10-tiâu
                = 1 v              --- F ê sèng-chit
                = v               --- tē-8-tiâu
Koh-lâi, chiàu tē-5-tiâu, 0 v tio̍h-sī lêng-hiòng-liōng. Lêng-hiòng-liōng kan-taⁿ ū chı̍t-ê, só͘-í 0 v=0.

            v+a 0 = 1 v+a 0            --- tē-8-tiâu 
                    = a  a-1 v + a 0     --- F ê sèng-chit
                    = a(a-1 v+0)       --- tē-9-tiâu
                    = a a-1 v             --- tē-5-tiâu
                    = v                   --- tē-7-tâu
Koh-lâi, chiàu tē-5-tiâu, a 0 tio̍h-sī lêng-hiòng-liōng. Lêng-hiòng-liōng kan-taⁿ ū chı̍t-ê, só͘-í a 0=0.

Nā a m̄-sī 0, v = 1 v = a-1 a v = a-1 0 = 0. Tī v m̄-sī 0 ê pān-sè, nā kóng a m̄-sī 0, chiàu thâu-chêng kóng-·ê, v ài sī 0 chiah tio̍h, só͘-í a it-tēng ài sī 0.




#Article 466: So͘-kat-lân (196 words)


So͘-kat-lân (Eng-gí: Scotland ; So͘-kat-lân Gael-gí: Alba), sī tī Britain-tó pak-pêng ê thó͘-tē, sī cho͘-ha̍p chò Liân-ha̍p Ông-kok 4 ê kok-ka (country) ê 1 ê.

Eng-gí-miâ Scotland lâi-goân sī Scoti, sī Latin-gí tùi Gael lâng ê kiò-hoat. Kâng gí-goân ê tē-hō-miâ Scotia, tāi-seng sī kóng kin-á-ji̍t ê Ài-ní-lân. Kàu siōng-bô 11 sè-kí ê sî, Scotia chiah hông ēng lâi piáu-sī ēng Gael-hē giân-gí ê So͘-kat-lân Forth Khe í pak tē-hng; hit-chūn ia̍h ū chi̍t jī tùi Gael-gí Alba piàn--lâi ê Albania kap Albany. Tāi-khài tī Āu-kî Tiong-sè-kí ê sî-chūn, Scots kap Scotland pìⁿ khah phó͘-phiàn ēng lâi hō kin-á-ji̍t ê So͘-kat-lân jîn-bîn kap tē-hng.

Bûn-hiàn tang-tiong, Scotland ê im-e̍k-gí ū So͘-kat-lân, So͘-kiat-lân, So͘-kek-lân ia̍h Su-kat-lân téng khoán.

So͘-kat-lân ū 3 khoán koan-hong sêng-jīn giân-gí: Eng-gí, So͘-kat-lân-gí, kap So͘-kat-lân Gael-gí. So͘-kat-lân Piau-chún Eng-gí (Scottish Standard English) sī So͘-kat-lân só͘ thong-hêng ê chi̍t khoán Eng-gí piàn-chéng. Kun-kù 2011 nî phó͘-cha, 63% ê So͘-kat-lân jîn-kháu sī bē-hiáu So͘-kat-lân-gí--ê. Lēng-gōa tī So͘-kat-lân ia̍h ū chi̍t khoán Koân-tē Eng-gí (Highland English). Nā Gael-gí hong-bīn, chú-iàu sī ùi Se-hng Kûn-tó (Western Isles) teh kóng. Gael-gí ê sú-iōng jîn-kháu, tī 1881 nî ū 250,000 lâng, kàu 2008 nî í-keng chhun 60,000 lâng chó-iū.




#Article 467: Chiu Kia̍t-lûn (262 words)


Chiu Kia̍t-lûn (Hàn-jī: ; Eng-bûn: ; ), chhiok-hō Chiu-táng (周董), sī Tâi-ôan ê liû-hêng-koa koa-chhiú, chok-khek-ka, chok-sû-ka. Chiu Kia̍t-lûn ka-kī chok-khek kap chú-chhiùⁿ ê koa, koa-sû chē-chē sī Png Bûn-san (方文山) siá--ê, loē-iông pí it-poaⁿ ê liû-hêng koa-khek koh khah tōa-táⁿ tam lâng m̄-bat chhú-lí--kòe ê tê-châi, pí-jû Pâ, góa tńg--lâi ah (爸我回來了) ê ka-têng po̍k-le̍k, Siang-chiat-kún (雙節棍) ê bú-su̍t, Ài chāi se-gôan-chêng (愛在西元前) ê sè-kài le̍k-sú, Sù-biān-chhó·-ko (四面楚歌) ê káu-á-tūi (狗仔隊) téng-téng. Che ūi tong-tāi ê Hôa-gí ga̍k-toâⁿ tòa-lâi 一股衝擊。
̂

Chiu Kia̍t-lûn tī bô hū-chhin ê ka-têng tōa-hàn; sè-hàn ê sî siu-siap-khì, put-jî-kò i tùi im-ga̍k表現了濃厚的兴趣hèng-chhù. 3-hòe khai-sí o̍h kǹg-khîm, 16-hòe chhì-khòaⁿ chok-khek. 首次亮相幕前是為chham-ka tiān-sī chhiùⁿ-koa pí-sài ê pêng-iú chò kǹg-khîm phōaⁿ-chàu; in sui-jiân bô ti̍t-chióng, phōaⁿ-chàu ê Chiu Kia̍t-lûn soah hō· Ngô· Chong-hiàn (吳宗憲) 發掘進入  ga̍k-tôaⁿ. Put-jî-kò, Ngô· Chong-hiàn jīn-ûi Chiu Kia̍t-lûn bô-kàu iân-tâu, bô hoat-tō 馬上當紅, só͘-í 讓他專注siá koa; i chia--ê chok-phín chē-chē ū chiâⁿ-chò hit-tong-sî hui-siông liû-hêng ê koa-khek.

Chiu Kia̍t-lûn過去一直抗拒作音樂及kóng-kò拍攝以外的發展，在以他命名的《尋找周杰倫》tiān-iáⁿ中只作短暫露面。後來到2004-ní首次擔當正式角色，拍攝由Lâu Úi-kiông (劉偉強)和Be̍h Tiāu-hui (麥兆輝)執導, Ji̍t-pún bān-ōe 改篇 tiān-iáⁿ Thâu-bûn-jī D (頭文字D), ián lâm-chú-kak 藤原拓海. Tiān-iáⁿ 2005-nî jo̍ah-thiⁿ tī 大中華地區上映。這部電影Chiu Kia̍t-lûn的片酬是一百萬100-bān美元。Chiu Kia̍t-lûn並以此片獲得第四十二屆tē 42-kài Kim-bé-chióng(金馬獎)最佳新演員獎。

另外，他的歌曲蝸牛 (Lō͘-lê)被收入成為上海Siōng-hái中學生ha̍k-seng ài-kok-chú-gī 推薦歌曲，而同時被收入的歌曲還包括Sēng Liông (成龍) ê Chin-sim eng-hiông (真心英雄), Tiong-kok-lâng (中國人) 等多首港台流行歌曲。

Chiu Kia̍t-lûn從中學時代起發現患有家族遺傳的僵直性脊椎炎。2006-nî 2-go̍eh被Tâi-ôan 蘋果日報 (蘋果日報) 指控有造假病e̍例、逃避兵役的嫌疑，chhiùⁿ-phìⁿ kong-si ê lu̍t-su出庭說明並提供相關證據後，事件告一段落。

Chiu Kia̍t-lûn曾與多位女星傳出緋聞，如Chhî Jio̍k-soan(徐若瑄)、Un Lâm(溫嵐)、Lōa Bî-jû(賴薇如])等，尤其與Chhoà I-lîm(蔡依林)的感情最廣為人知，在2005-nî農曆新-nî kî-kan, Chiu Kia̍t-lûn hō· Hiong-káng cha̍p-chì '忽然1周' 拍攝hip-tio̍h i 與Nî-tāi Tiān-sī (年代電視) sin-bûn主播 Hâu Phòe-gîm (侯佩岑)同遊 Tang-kiaⁿ, 兩人態度親暱, Chiu Kia̍t-lûn不得不承認這段戀情。這段戀情被媒體指控為對Chhoà I-lîm不忠。

Chiu Kia̍t-lûn一般低調處理與Hâu Phòe-gîm ê lōan-chêng, 但2005-nî8-go̍eh 10與侯佩岑在Tâi-pak鬧市遇上狗仔隊時，下車lo̍h-chhia追打Tâi-ôan 'It Chiu-khan' (壹週刊) kì-chiá，豎起中指的動作被攝入鏡頭。記者kì-chiá將片段交給tīan-sī-tâi播放, 迫使Chiu Kia̍t-lûn keh-ji̍t kong-khai  jīn-chhò.

（根据Chiu Kia̍t-lûn图文写真书《D调的华丽》）

TVBS-G超級新人王歌唱比赛“年度亞軍”。

（待续）

Chiu Kia̍t-lûn ê la̍h-siōng tī 2006-nî 5-go̍eh 8 kiàn-li̍p tī Hiong-káng Tussaud-hu-jîn La̍h-siōng-kóan (香港杜莎夫人蠟像館).




#Article 468: Tiuⁿ Ha̍k-iú (180 words)


Tiuⁿ Ha̍k-iú (Hàn-jī: 張學友; Eng-gí: Jacky Cheung; ), Hiong-káng chhut-miâ ê si̍t-le̍k-phài koa-chhiú. Hiong-káng Sù-tāi-thian-ông (四大天王) chi-1, ū Koa-sîn ê chhiok-hō. 1984-nî khò 1-siú Tōa-tē in-chêng (大地恩情), tit-tio̍h thâu-chi̍t-kài Hiong-káng Cha̍p-poeh-khu Gia̍p-û Koa-chhiùⁿ Tāi-sài (十八區業餘歌唱大賽) ê koàn-kun. Bô-lōa-kú liáu-āu, i kap Polygram chèng-sek chhiam-iok, chiâⁿ-chò chit-keng chhiùⁿ-phìⁿ kong-si ê koa-chhiú. Chhiam-iok liáu-āu, Tiuⁿ Ha̍k-iú phêng chi̍t-tè miâ hō-chòe Smile again, Má-lī-a ê koa-khek khí-ke, pēng-chhiáⁿ chin kín tī koa-toâⁿ khiā-tiâu-khiā.

Tiuⁿ Ha̍k-iú tī Hôa-gí ga̍k-tôaⁿ ê sêng-chiū siat-thái chán, lâng lóng kóng i sī koa-sîn. Kàu kah taⁿ, i chi̍t-kóa khah chá-kî chhut--ê koa-khek, pí-lūn-kóng 餓狼傳說, 吻別, 祝福 t..t.., iû-gôan sī tiān-tâi tiám-pò·-lu̍t chin koân chin koân ê koa-khek. 2004-nî, Tiuⁿ Ha̍k-iú phêng Hiong-káng ga̍k-tôaⁿ thian-ông ê sin-hūn, hông úi-jīm chò Hiong-káng Disneyland ê bêng-ū tāi-sài.

Tiuⁿ Ha̍k-iú tī tiān-iáⁿ hong-bīn ū ián--kòe 60-gōa-pō͘ tiān-iáⁿ, mā bat the̍h-kòe Hiong-káng Kim-siōng-chiong kap Tâi-ôan Kim-bé-chióng ê chòe-ka lâm-phòe-kak.

Hip tiān-iáⁿ 痴心的我 ê sî, i kap tiān-iáⁿ ê lí-chú-kak, chit-má ê khan-chhiú Lô Bí-bî (羅美薇) kiat-sek, 1996-nî in nn̄g-lâng kiat-hun. In chit-má ū 2-ê cha-bó·-kiáⁿ, tōa-ê Tiuⁿ Iâu-hôa (張瑤華), sè-ê Tiuⁿ Iâu-cheng (張瑤菁).




#Article 469: Tiuⁿ Lêng-seng (125 words)


Tiuⁿ Lêng-seng (張靈生 1863 nî - ?) sī Soaⁿ-tang lâng, 37-sòe khai-sí sìn Iâ-so·, Gôan-lâi sī sio̍k-î Tiúⁿ-ló Kàu-hoē ê kàu-iú, i chok chip-sū 3 nî. Tī 1919 nî in-ūi thiaⁿ i tióng-chú ê kiàn-chè, in-jî chiūⁿ-khì Siōng-hái Sù-ô· Sìn-sim hōe chhâ-khó Sèng-lêng ê tō-lí. Kàu 12 go̍eh 21 ji̍t Tiuⁿ Lêng-seng tī kīn-lîn hōe-tn̂g, chheng-chá to̍k-li̍p kî-tó ê sî-chūn, i tit-tio̍h sèng-lêng kah kóng-chhut-lâi lêng-giân. Chhù-nî in-ūi o̍at-tho̍k An-hioh-ji̍t Hōe ê su, jî-āu kái-siú An-hioh-ji̍t. 1913-14 nî i tī ke-lāi khai-sí pān-lí Chin Iâ-so͘ Kàu-hōe. 1917 nî i kàu Pak-kiaⁿ Sîn ê Kàu-hōe kìⁿ Hûn-tit-sin (Fendelson) bo̍k-su (Hûn-tit-sin sī Bí-kok ê Thoân-kàu-sū). Hûn-tit-sin khòaⁿ-kìⁿ i siú An-hioh-ji̍t, thôan lêng-sóe, jî-chhiáⁿ si̍t-kak tâng-sim, Tiuⁿ Lêng-seng pēng-chhiáⁿ chiap-siū Hûn-tit-sin ê án-chhiú, in-chhú phōe án-li̍p ûi tiúⁿ-ló. 




#Article 470: Thn̂g-jiō-pēⁿ (218 words)


Thn̂g-jiō-pēⁿ (Hàn-jī: 糖尿病; Eng-gí: diabetes mellitus) koh kiò-chò khat-lī he̍k siau-khat-chèng sī bān-sèng ê tāi-siā siat-thái chi̍t-pēⁿ. Chú-iàu goân-in sī thé-lāi î-tó-sò· (insulin) ê kiong-su bô pêng-hêng. It-poaⁿ jīn-ûi sī iû-î ûi-thoân, khoân-kéng, hòa-ha̍k to̍k-sò· kap bî-seng-bu̍t téng-téng in-sò· sio-thè-ōaⁿ éng-hióng, chō-sêng io-chhioh hun-pì î-to-sò· put-chiok, he̍k thé-lāi tùi î-tó·-sò· sán-seng khòng-kī-sèng, chôaⁿ--lâi ín-khí tuì thn̂g-lūi, chí-hông, kap nn̄g-pe̍h-chit ê tāi-siā kòa-gāi.

Chèng-siông-lâng chia̍h-pn̄g-chêng hoeh-thn̂g-ti̍t khah-kē î 120mg/100ml, chia̍h-pn̄g-āu 2-tiám-cheng hoeh-thn̂g-ti̍t khah-kē î 140mg/100ml. Nā-sī khang-pak ê hoeh-thn̂g-ti̍t chhiau-kòe 140mg/100ml 2-kái í-siōng, he̍k-chiá-sī chia̍h-pn̄g-āu 2-tiám-cheng ê hoeh-thn̂g-ti̍t chhiau-kòe 200mg/ml 1-kái ê sî, tio̍h sǹg-sī thn̂g-jiō-pēⁿ. Hoeh-thn̂g-ti̍t nā-sī koân-kòe 180mg/100ml ê sî, jiō-sio̍h lāi-té ē chhut-hiān thn̂g-hūn, chō-sêng lán-só·-kóng ê jiō-thn̂g.

Thn̂g-jiō-pēⁿ thâu-khí-seng tiāⁿ-tiāⁿ bô chèng-chōng, kàu-liáu tiong-kî, boa̍t-kî ē kui-seng-khu ê khì-koan siū-tio̍h khan-thoa, sán-seng chē-chē pèng-hoat-chèng, giâm-tiōng--ê ē tì-sú sí-bông. Kàu 2004-nî ûi-chí, thn̂g-jiō-pēⁿ sī Tâi-oân ê tē-4 tōa sí-bông goân-in.

Koan-hē khah bi̍t-chhiat ê chhin-chiâⁿ ū thn̂g-jiō-pēⁿ ê lâng, khah tōa-kho· ê lâng, tn̂g-kî ho̍k-iōng lūi-kò·-sûn he̍k lī-jiō-che ê lâng, kap ū ko-hoeh-ap, ko-táⁿ-kò·-sûn, ko-jiō-sng ê lâng khah iông-ī tit-tio̍h thn̂g-jiō-pēⁿ.

Thn̂g-jiō-pēⁿ thong-siông bô bêng-hián ê chèng-chōng, it-poaⁿ sī tī chò sin-thé kiám-cha ê sî, chiah hoat-hiān tit-tio̍h thn̂g-jiō-pēⁿ. Thn̂g-jiō-pēⁿ ê chú-iàu chèng-chōng sī saⁿ-to-chèng:

Kî-thaⁿ ê chèng-chōng koh-ū chhin-chhiūⁿ thé-tāng kiám-chió, gâu phî-lô, phôe-hu chiūⁿ, khang-chhùi phàiⁿ siu-sok, ba̍k-chiu bông-bū téng-téng. 

Chia̍h-si̍t khòng-chè ê bo̍k-phiau:




#Article 471: .cat (157 words)


.cat sī 1 chióng chàn-chō·-hêng siōng-téng domain (贊助型上頂--, Eng-gí: sponsored top-level domain, sTLD); ICANN tī 2005 nî 9 goe̍h chèng-sek phoe-chún sú-iōng.  Bo̍k-te̍k sī beh thê-seng Catalunya-gí kap Catalunya bûn-hoà ê lêng-kiàn-tō͘.  Che sī tē 1 ê khiā tī gí-giân bûn-hoà ê kak-tō͘ sin-chéng sêng-kong ê domain miâ.  Catalunya ê bîn-kan thoân-thé Associació puntCAT sī .cat ê chàn-chō͘ tan-ūi (sponsor).

.cat sī Catalunya chū 1996 nî khai-sí sak ê domain miâ; chit ê miâ oân-ná sī ISO 639-2 kui-hoān ê Catalunya-gí tāi-bé.  Tī Catalunya ū chi̍t-koá ki-kò͘, khì-gia̍p iah-sī kò-jîn bē-giàn tiàm .es (Se-pan-gâ) iah-sī .fr (Hoat-kok) chit 2 ê kok-ka domain miâ chhut-pán in ê bāng-ia̍h.  Pí-lūn kóng Catalunya chèng-hú ê bāng-chí (www.gencat.net) tō thiau-kang bô iōng .es.  Girona kam-goān iōng Gibraltar ê domain miâ .gi mā bô ài iōng .es.

ICANN chheng-chhó piáu-sī kìm-chí lâng iōng .cat chò koan-hē niau-á (Eng-gí:  cat) ê lō͘-iōng, tû-hui sī iōng Catalunya-gí siá iah-sī hām Catalunya bûn-hoà ū tī-tāi.




#Article 472: Surströmming (155 words)


Surströmming (sng hui-hî) sī 1 chióng Sverige tiám-sim/liāu-lí, ki-pún châi-liāu iōng Pe̍h-hái hui-hî (鯡魚, ha̍k-miâ Clupea sio̍k), hoat-kàⁿ liáu-āu chng tī koàn-thâu tī chhiau-kip-chhī-tiûⁿ bē.  Chin chē lâng, te̍k-pia̍t sī goā-kok-lâng, chin kiaⁿ Surströmming ê bī.  Che sī in-ūi koàn-thâu khui--khui ê sî-chūn ē phīⁿ tio̍h bē-su pha̍k koè ji̍t-thâu ê pùn-sò hit-khoán chháu-phú bī, tì-tio̍h ū lâng kóng Surströmming ki-pún-siōng sī hāi--khì ê hî-á.  Lâng tiāⁿ-tiāⁿ the̍h chhut-khì sek-goā chia̍h.  Hèng chia̍h ê lâng jīn-ūi che sī 1 khoán tio̍h ta̍uh-ta̍uh o̍h chia̍h chiah chai-iáⁿ hó ê san-tin-hái-bī.

Chò surströmming iōng ê hî-á sī chhun-thiⁿ lia̍h ê hui-hî, hit-chūn ê châi-chit siōng chán.  Hui-hî seng hē toà tháng-á lāi hoat-kàⁿ 1~2 kó͘ goe̍h, liáu-āu hē ji̍p-khì koàn-thâu lāi kè-sio̍k hoat-kàⁿ.  Poàⁿ-nî chì 1 tang tiong-kan, chū-pún kóng-á hêng ê koàn-thâu ē in-ūi sè-khún pàng gá-suh chhut-lâi choâⁿ-á pìⁿ khah phòng hêng.

Kúi-ā-keng hâng-khong kong-si kìm-chí lâng chah surströmming koàn-thâu chiūⁿ-ki, kiaⁿ chhàu-phú kiam po̍k-chà.




#Article 473: Tân Ta̍t (229 words)


Tân Ta̍t (陳達), Tâi-oân ū miâ-siaⁿ ê bîn-iâu im-ga̍k-ka. I ná chhiùⁿ ná toâⁿ ê hit siú Su-siáng-ki sī i ê tāi-piáu-chok. Tân Ta̍t bô siū kàu-io̍k, m̄-bat jī. I ū 1/4 ê goân-chū-bîn hiat-thóng. I toâⁿ ê ga̍k-khì sī goe̍h-khîm.

In chhàu-tú-khám hoat-hiān sî tong 62 hè ê Tân Ta̍t. Hit sî Tân Ta̍t sió-khóa-á ū nî-hè--a, jî-chhiáⁿ ba̍k-chiu pòaⁿ chhiⁿ-bîⁿ, sin-khu m̄ tài-chi̍t. I chhiùⁿ-koa ê koa-siaⁿ chiāⁿ chhi-liông, chhiùⁿ ê koa-sû koh ū si ê khì-bī, ka go̍eh-khîm phòe-tah khì-lâi, I ê ián-chhiùⁿ ōe-sài kóng kám-chêng chin hong-phài. Chi̍t-koa im-ga̍k-ka iau-chhiáⁿ Tân Ta̍t kàu Tâi-pak ián-chhut kap chiap-siū hóng-mn̄g, kiat-kó siū-tio̍h ta̍k-ke ê hoan-gêng. Tiān-sī kap pò͘-chóa lóng ū pò͘, mā ū lo̍k chi̍t-koa choan-chip. Kî-tiong siōng ū miâ ê, tio̍h-sī Su-siáng-ki.

Im-ga̍k-ka Sú Ûi-liōng bat kóng:I sī chi̍t-ê chò-khiok-ka, in-ùi i ài sek-èng koa-sû, ū hoat-tō͘ chū-iû ê siu-kái í-keng ū ê khiok. I sī chi̍t-ê su-jîn, in-ùi i ōe-sài chit-sî seng-chêng, chhòng-chō o̍ah-thiàu-thiàu ê koa-sû lâi biâu-siá kám-chêng, kóng kó͘ ia̍h-sī kóng tō-lí. I mā sī ōe-sài ná chhiùⁿ ná toâⁿ ê ián-chhiùⁿ-ka. Khó Siông-hūi mā tī i ê ji̍t-kì án-ne siá: Góa tī lî-khui Tâi-pak 500 kong-lí gōa ê hêng-chhun ê hong-soaⁿ phià-iá tiong-ng, ūi chi̍t-ê sàn koh lâm-lùi ê lāu-lâng lâu ba̍k-sái. 

Tân Ta̍t iōng hō-ló-ōe chhiúⁿ hēng-chhun bîn-iâu, m̄-koh ū-ê gián-kiù-chiá jīn-ûi, chia-ê bîn-iâu chin-chōe sī àn pîⁿ-po͘-cho̍k ê koa-iâu lâi--ê.




#Article 474: Tiān-náu (214 words)


Tiān-náu mā-hō kè-sǹg-ki, sī 1 cho àn-chiàu chí-lēng (thêng-sek) chhau-chok chu-liāu ê ki-khì. Tāi-khài tī 1940-nî kàu 1945-nî sî, tē-1 tâi ū chhin-chhiūⁿ hiān-tāi tiān-náu ê sán-phín chiah hoat-piáu, sui-jiân chìn-chêng í-keng ū chi̍t-koá-á khài-liām-sèng ê sán-phín. Hit-sî-chūn ê tiān-náu chin toā chiah, chiⁿ kah chi̍t-keng toā pâng-keng boán-boán, chia̍h-ê tiān sī hiān-tāi kò-jîn tiān-náu ê kúi pah poē. Hiān-tāi ê tiān-náu in-ūi ū chek-thé tiān-lō͘, m̄-chiah ē-thang piàn sè-chiah, kong-lêng mā cheng-ka kúi pah-bān poē. Taⁿ, kán-tan ê tiān-náu ē-sái khǹg ji̍p chhiú-pió, chia̍h ê tiān iōng chhiú-pió ê tiān-tî tio̍h ē-sái-tit. Kóng-tio̍h tiān-náu, ta̍k-ke siūⁿ tio̍h chiū sī kò-jîn tiān-náu, kî-si̍t chiâⁿ phó͘-phiàn hông sú-iōng ê sī khàm-ji̍p-sek tiān-náu, he sī iōng lâi khòng-chè kî-thaⁿ-ê mi̍h-kiāⁿ, chiâⁿ-chē sī tī ki-hâi lāi-té. Phì-jû-kóng tī chiàn-tàu hui-hêng-ki, kang-gia̍p ki-khì-lâng, tiān-chú hip-siòng-ki, gín-á sńg-mi̍h.

In-ūi tiān-náu ū-hoat-tō͘ thú-chûn jî-chhiáⁿ chip-hêng chí-lēng, só͘-í kong-lêng chē-chē khoán, che mā sī i kap kè-sǹg-ki ê hun-pia̍t. Church-Turing thesis tio̍h sī teh piáu-ta̍t tiān-náu to-kong-lêng ê chi̍t-ê sò͘-ha̍k lūn-tiám: chi̍t-chiah sè-chiah tiān-náu nā ū chi̍t-koá-á siōng ki-pún ê kong-lêng, goân-chek-siōng tio̍h ē-tàng chò kî-thaⁿ jīm-hô chi̍t-tâi tiān-náu só͘ ē-tàng chò ē khang-khoè. Ia̍h tio̍h-sī kóng, chí-iàu sî-kan kap thú-chûn khong-kan ū kàu, chhiūⁿ kò-jîn sò͘-ūi chō͘-lí iōng ê sè-chiah tiān-náu mā ū-hoat-tō͘ chò chi̍t-tâi chhiau-kip tiān-náu chò ê khang-khoè.




#Article 475: Dreams Come True (117 words)


Dreams Come True sī chi̍t ê Ji̍t-pún im-ga̍k thoân-thé, in ê im-ga̍k thàu-lām chē-chē chióng liû-hêng im-ga̍k khoán-sek. In ê tē 1 tiuⁿ choan-chip tī 1989 nî chhut-lâi, sǹg sī te̍k-pia̍t tn̂g hòe-siū ê thoân-thé. Miâ tiāⁿ-tiāⁿ ta̍k jī siá tōa-siá iah-sī kán-siá pìⁿ DCT; ū-sî im-e̍k (ドリームズ・カム・トゥルー).

Kàu taⁿ in siōng kài chhut-miâ, siau-lō͘ siōng kài hó ê koa sī Love Love Love (1995, bē 200 bān tiuⁿ); che sī Tang-kiaⁿ Hòng-sàng liân-sio̍k-kio̍k Kā Goá Kóng Ài Goá (愛していると言ってくれ) ê chú-tê koa.

Thoân ê thâu-lâng sī Nakamura Masato (中村正人), chú-chhiùⁿ sī Yosida Miwa (吉田美和). Nisikawa Takahiro (西川隆宏) tī 2002 nî lī-khui.

Dreams Come True ū chham-ka 2005 nî tī Tiba ê hit tiûⁿ Live 8 im-ga̍k-hoē.




#Article 476: Catalunya-gí (251 words)


Catalunya-gí (Català IPA: ) mā hō-chò Valencià IPA: ) sī 1 chióng Romance gí-giân, tī Andorra ū kok-ka gí-giân ê tē-ūi, tī Se-pan-gâ kúi-ā-ūi sī koaⁿ-hong gí-giân chi it.  Toā-pō͘-hūn ê sú-iōng-chiá tiàm-tī Se-pan-gâ, te̍k-pia̍t sī Catalunya Chū-chú Siā-lí.  Catalunya-gí sī Se-pan-gâ tē 2 chē lâng kóng ê gí-giân.  Kok-tē ê chú-tōng kap pī-tōng sú-iōng jîn-kháu tàu-tàu khí-lâi hoān-sè ū 1200 bān hiah chē.  

Catalunya sī Catalunya-gí ê khí-chó· tē, mā sī siōng tiōng-iàu koh siōng tōa ê bó-gí tē-poâⁿ.  Catalunya Chū-chú Hoat kui-tēng Catalunya-gí sī Catalunya 2 ê koaⁿ-hong gí-giân kî-tiong 1 ê; lēng-gōa ū Se-pan-gâ-gí (tē-ūi siū 1978 nî ê Hiàn-hoat pó-hō·).  Tī Val d'Aran (Aran Soaⁿ-kok) hit khu (jîn-kháu 7000), Aran-gí (1 chióng Occitan-gí) mā hiáng-siū koaⁿ-hong tē-ūi.  (Tian-tò tī Hoat-kok chit ê Occitan-gí khí-chó· ê só·-chāi bô koaⁿ-hong tē-ūi.)

Catalunya chèng-hú chèng-chhek-siōng thui-sak Catalunya-gí.  Kong-ka ê kàu-io̍k kap chèng-hú koaⁿ-liâu thé-chè oân-choân iōng Catalunya-gí.  Tong-tē ê Catalunya-gí mûi-thé chiap-siū chèng-hú chin chē pó·-chō·.  Hoat-lu̍t kui-tēng khì-gia̍p ê bûn-àn tio̍h pau-koah Catalunya-gí (khó-pí kóng chhan-thiaⁿ ê chhài-toaⁿ).  Chi̍t-kóa Catalunya-gí ê sú-iōng-chiá chú-tiuⁿ chit khoán pó-hō· chèng-chhek ū i ê pit-iàu-sèng, in-ūi ū thài chē chū-bîn kiau î-bîn bô o̍h a̍h-sī bô iōng Catalunya-gí.  Siâng-sî mā ū kóa Se-pan-gâ-gí ê sú-iōng-chiá piáu-sī che sī khî-sī-sèng ê chèng-chhek, ûi-hoán in iōng Se-pan-gâ-gí ê bîn-koân.  Chèng-chhek-bīn ê éng-hióng chō-chiâⁿ Catalunya-gí tī koaⁿ-hong kap ha̍k-su̍t-kài ná lâi ná kiông-sè, m̄-koh tùi gí-giân siā-hōe-sèng ê sú-iōng tō pí-kàu khah bô éng-hióng; bó-gí sī Se-pan-gâ-gí ê lâng pêng-siông-sî iû-goân chiàu-siông iōng in ê oē.  




#Article 477: Charis SIL (130 words)


Charis SIL sī SIL International khai-hoat ê 1 ê tiān-náu jī-hêng.  Che sī kin-kù Bitstream Charter ê bô·-á táⁿ-chō chhut-lâi ê, bo̍k-tek sī beh thê-kiong lâng 1 kâi chiâu-chn̂g ê Unicode serif jī-hêng, lāi-té pau-koah sè-kan só·-ū ê Lô-má-jī iah-sī Cyrillic jī jī-bó, thang chù-im iah-sī siá jī.

Phēng kî-thaⁿ ê SIL jī-hêng Charis SIL ū kúi-ê-á te̍k-sek.  Khah chá-kî ê jī-hêng (khó-pí kóng Doulos SIL) kan-taⁿ ū 1 khoán tāng (weight), m̄-koh Charis SIL ū 4 chióng:  lô-má-thé (roman), chho·-thé, chhu-thé, chho·-chhu-thé.  Charis SIL mā sī SIL sak chhut-lâi ê tē 1 ê chèng-sek oân-sêng ê jī-hêng.  Kî-thaⁿ ê jī-hêng chú-iàu sī thê-kiong hō· lâng ka-kang iōng--ê (sui-bóng mā sī thèng-hó ti̍t-chiap iōng).

Charis SIL kap Doulos SIL kāng-khoán, ū chi-oān Graphite, OpenType, kap AAT chiah-ê sian-chìn jī-hêng ki-su̍t.




#Article 478: Kim-chheⁿ Khoài-chhia (109 words)


Kim-chheⁿ Khoài-chhia (VEX) sī Europa Thài-khong Chóng-sú (ESA) tē 1 tâi phài khì Kim-chheⁿ ê thài-khong-chûn. I ê siat-kè chú-iàu chham-khó Hoé-chheⁿ Khoài-chhia, cheng-chha ko-un khòng-chè, thong-sìn, tiān-le̍k ê siat-pī kái chò ha̍h Kim-chheⁿ jīm-bū ê su-iàu. 2001 khai-sí siat-kè, 2005 nî 11 goe̍h 9 ùi Kazakhstan Baikonur Ú-tiū-ki-tē (Kosmodrom) hoat-siā, 2006 nî 4 goe̍h 11 kàu-ūi.

Kim-chheⁿ Khoài-chhia ê jīm-bū sī beh tùi kúi-tō siông-sè koan-chhat Kim-chheⁿ ê tāi-khì-chân, i hām Ji̍t-thâu-hong chih-chiap ê chêng-hêng, kap piáu-bīn ê te̍k-teng, pau-koah oē choân-kiû ê un-tō͘ tē-tô͘. Bo̍k-chêng àn-sǹg ē toà hia 500 Tē-kiû ji̍t (tāi-iok téng-î 2 ê Kim-chheⁿ nî), chóng--sī chûn-téng ê chu-goân ū-kàu iōng 2 poē kú.




#Article 479: San-siōng ê Kàu-hùn (1357 words)


Má-thài Hok-im tē gō·-chiuⁿ kàu tē chhit-chiuⁿ, sī chú Iâ-so· tī San-siōng só·-ūi kóng ê tiⁿ-kùi ê chi̍p-kím, hí-ài chit-phiⁿ pó-hùn ê lâng chheng-ho· ûi San-siōng ê Kàu-hùn. Chit-ê kàu-hùn siú-sian thê-kàu Si̍t-chāi ê hok-khì. Iâ-so· í-ki̍p sī iōng kán-kiat kah ū-la̍t ê giân-sû, bêng-khak seng-tōng ê pí-jū-kóng, kàu-hùn goán koan-î giân-hêng ê tō-lí, kò·-sêng San-siōng ê Kàu-hùn cheng-chhái chi̍t-ê hāng-bo̍k. 

Góa si̍t-chāi kā lín kóng, chiū-sī kàu thiⁿ-tē bia̍t-bông, it-ti̍t kàu ta̍t-sêng Lu̍t-hoat ê bo̍k-tek ûi-chí, Lu̍t-hoat ê chi̍t-tiám chi̍t-o̍eh iā bē siau-sit khì.
Sui-jiân sī kài-bēng tiong siōng-sè ê chi̍t tiâu, lâng nā khì hōan-tio̍h, iū-koh kà pa̍t-lâng iā án-ne khì hōan, i tī Thian-kok chiū ē sǹg-chò sī siōng sè ê. Tān-sī lâng nā si̍t-hêng kài-bēng, iū-koh kà lâng iā án-ne khì si̍t-hêng, i tī Thian-kok chiū ē sǹg-chò sī siōng úi-tāi ê.
Góa kā lín kóng, lín nā bô pí keng-ha̍k-chiá kap Hoat-lī-sài-phài ê lâng khah tiong-si̍t lâi chun-hêng Siōng-chú só· iau-kiû ê, lín it-tēng bē-tàng chìn-ji̍p Thian-kok.”

Tān-sī Góa kā lín kóng: tùi ka-tī ê hiaⁿ-tī siū-khì ê lâng, it-tēng tio̍h siū sím-phòaⁿ; mē ka-tī ê hiaⁿ-tī ‘pn̄g-tháng’ ê lâng, it-tēng tio̍h siū Kong-gī-hōe tēng-chōe; mē i ê hiaⁿ-tī ‘gōan-tai’ ê lâng, it-tēng tio̍h siū tē-ga̍k ê hóe-hêng.
Só·-í lí khì chè-tôaⁿ chêng boeh hiàn chè-phín ê sî, nā siūⁿ-khí lí ê hiaⁿ-tī tùi lí ū phāu sím-mih hóan-kám,
lí tio̍h chiong chè-phín pàng tòa chè-tôaⁿ-chêng, tāi-seng khì kap lí ê hiaⁿ-tī hô-hó, jiân-āu chiah koh tńg-lâi hiàn lí ê chè-phín.” 

Góa si̍t-chāi kā lí kóng, chòe-āu ê chi̍t sián-chîⁿ lí nā bô kiáu kah chheng-chhó, lí it-tēng bē-tàng tùi hia chhut-lâi.” 

Tān-sī Góa kā lín kóng: nā ū lâng phāu siâ-io̍k lâi khòaⁿ hū-jîn-lâng, i tī sim-lāi í-keng kap i hōan kan-îm ā.
Lí ê chiàⁿ-ba̍k nā ín-iú lí hōan-chōe, lí tio̍h kā i ó· chhut-lâi tàn hiat-ka̍k! Sit-khì lí seng-khu ê chi̍t pō·-hūn, pí lí kui seng-khu hó-hó lo̍h tē-ga̍k koh-khah iâⁿ.
Lí ê chiàⁿ-chhiú nā ín-iú lí hōan-chōe, lí tio̍h kā i chām khí-lâi tàn hiat-ka̍k! Sit-khì lí seng-khu ê chi̍t pō·-hūn, pí lí kui seng-khu hó-hó lo̍h tē-ga̍k koh-khah iâⁿ.” 

Tān-sī Góa kā lín kóng: lâng nā m̄-sī in-ūi i ê bó· kap lâng su-thong lâi kā i lī-hun, chit ê hū-jîn-lâng nā koh kè, i chiū-sī hāi chit ê hū-jîn-lâng hōan-kan-îm; nā ū lâng kap chit ê hū-jîn-lâng kiat-hun iā sī hōan kan-îm.” 

Tān-sī Góa kā lín kóng: lóng m̄-thang chiù-chōa; m̄-thang kí thiⁿ lâi chiù-chōa, in-ūi thiⁿ sī Siōng-chú ê pó-chō;
iā m̄-thang kí tē lâi chiù-chōa, in-ūi tē sī Siōng-chú ê kha-tiām; iā m̄-thang kí Iâ-lō·-sat-léng lâi chiù-chōa, in-ūi Iâ-lō·-sat-léng sī tōa kun-ông ê kiaⁿ-siâⁿ.
Iā m̄-thang kí lí ê thâu-khak lâi chiù-chōa, in-ūi lí bē-tàng hō· chi̍t ki thâu-mn̂g piàn-chò pe̍h ê, á-sī piàn-chò o· ê.
Lín kóng-ōe eng-kai ‘Sī’ chiū kóng ‘Sī’, ‘M̄-sī’ chiū kóng ‘M̄-sī’. Nā-sī ke kóng ê, lín só· kóng ê sī tùi Mô·-kúi chhut-lâi ê.” 

Tān-sī Góa kā lín kóng: m̄-thang ‘Í ok pò ok.’ Nā ū lâng siàn lí chiàⁿ-pêng ê chhùi-phé, tio̍h o̍at tò-pêng ê chhùi-phé hō· i siàn.
Nā ū lâng khòng-kò lí, boeh ài lí ê lāi-saⁿ, liân gōa-saⁿ iā tio̍h thǹg hō· i.
Nā ū lâng kiông-pek lí giâ i ê hêng-lí kiâⁿ chi̍t lí lō·, tio̍h kap i kiâⁿ nn̄g lí lō·.
Nā ū lâng tùi lí kiû sím-mih, tio̍h hō· i; nā ū lâng boeh kā lí chioh sím-mih, m̄-thang kā i the-sî.” 

n2 tio̍h kín-sīn, m̄-thang ūi-tio̍h boeh hō· lâng khòaⁿ, kò·-ì tòa lâng ê bīn-chêng hián-sī lín ê siān-hêng. Lín nā án-ne chò, lín chiū bē-tàng tùi Thian-hū tit-tio̍h pò-siúⁿ.
Só·-í lí boeh chín-chè ê sî, m̄-thang chhin-chhiūⁿ gūi-siān-chiá tòa hōe-tn̂g kap ke-lō· pûn kó·-chhoe soan-thôan, ài hō· lâng o-ló. Góa si̍t-chāi kā lí kóng, in í-keng tit-tio̍h in ê pò-siúⁿ à.
Lí chín-chè lâng ê sî, liân lí ê chiàⁿ-chhiú só· chò ê to m̄-thang hō· lí ê tò-chhiú chai-iáⁿ.
Lí nā án-ne tiām-tiām-á lâi kiù-chè lâng, Hit-ūi khòaⁿ-kìⁿ lí tī àm-tiong só· chòe ê Thian-hū, chiū ē pò-tap lí.” 

Tān-sī lí kî-tó ê sî, tio̍h ji̍p-khì lí ê pâng-keng lāi, mn̂g koaiⁿ khí-lâi, lâi tùi lí só· khòaⁿ bē-tio̍h ê Thian-hū kî-kiû. Án-ne Hit-ūi khòaⁿ-kìⁿ lí tī àm-tiong só· chò ê Thian-hū, chiū ē pò-tap lí.” 

Tān-sī lí kìm-chia̍h ê sî, bīn tio̍h sé chheng-khì, thâu-mn̂g tio̍h lo̍ah,
m̄-thang hō· lâng chai-iáⁿ lí teh kìm-chia̍h, chí-ū hō· khòaⁿ bē-tio̍h ê Thian-hū chai-iáⁿ. Án-ne Hit-ūi khòaⁿ-kìⁿ lí tī àm-tiong só· chò ê Thian-hū, chiū ē pò-siúⁿ li.” 

Tio̍h ūi ka-tī chek-thiok châi-pó tòa thiⁿ-téng, in-ūi tī hia bô chiù-thâng ē kā, bē seⁿ-sian, iā bô chha̍t-á ē ó·-khang ji̍p-khì thau-the̍h.
In-ūi lí ê châi-pó nā tī hia, lí ê sim iā it-tēng ē tī hia.” 

Lí ê ba̍k-chiu nā hoe, kui seng-khu chiū o·-àm. Án-ne ká-sú lí lāi-sim ê kng nā pìⁿ-chò o·-àm, chit ê o·-àm m̄-chai lōa-nih lī-hāi!” 

(In-ūi chiah-ê lóng sī bī-sìn-chiá só· teh tui-kiû ê.) Lín ê Thian-hū chai-iáⁿ lín ū su-iàu chiah ê it-chhè ê mi̍h-kiāⁿ. Lín tio̍h tāi-seng tui-kiû Siōng-chú ê kok í-ki̍p chun-hêng I ê chí-ì, I chū-jiân iā ē chiong kî-tha it-chhè ê mi̍h lóng siúⁿ-sù lín. Só·-í m̄-thang hôan-ló bîn-ná-chài ê tāi-chì. Bîn-ná-chài iā ū lēng-gōa ê tāi-chì thang hôan-ló. Chi̍t-ji̍t ê khùn-lân, hit ji̍t lâi tam-tng chiū ū kàu-gia̍h.” 

in-ūi lín nā àn-chóaⁿ lâi phe-phêng lâng, iā ē án-ne lâi siū phe-phêng. Lín ēng sím-mih chhùn-chhioh lâi niû hō· lâng, iā ē ēng kāng-khóan ê chhùn-chhioh lâi niû hō· lín.
Lí àn-chóaⁿ kan-taⁿ teh khòaⁿ lí ê hiaⁿ-tī ba̍k-chiu-lāi ê chháu-sap-á, iah bô chù-ì tio̍h lí ka-tī ba̍k-chiu-lāi ê tōa ki sám-á-kho·?
Lí ka-tī ê ba̍k-chiu lāi kì-jiân ū sam-á-kho·, lí àn-chóaⁿ káⁿ tùi lí ê hiaⁿ-tī kóng, ‘Góa kā lí the̍h ba̍k-chiu-lāi ê chháu-sap-á chhut-lâi.’
Gūi-siān-chiá à! Lí tio̍h tāi-seng chiong lí ba̍k-chiu lāi ê tōa ki sam-á-kho· the̍h chhut-lâi, jiân-āu lí chiah ē-tàng khòaⁿ kah bêng-bêng-bêng, thang the̍h lí hiaⁿ-tī ba̍k-chiu lāi ê chháu-sap-á chhut-lâi.” 

In-ūi múi chi̍t ê lâng nā kiû, chiū ē tit-tio̍h; múi chi̍t ê lâng nā chhōe, chiū ē chhōe-tio̍h; múi chi̍t ê lâng nā phah-mn̂g, chiū ē kā i khui.
Lín chò lāu-pē ê lâng, ka-tī ê kiáⁿ kā lí thó mī-pau ê sî, lín kám ē the̍h chio̍h-thâu hō· i?
Á-sī kā lín thó nî-á ê sî, lín kám ē lia̍h chôa hō· i?
Lín sui-jiân sī pháiⁿ ê lâng, siōng-chhiáⁿ ē-hiáu ēng hó-mi̍h hō· lín ê kiáⁿ-jî, hô-hòng lín ê Thian-hū, I kám bē ēng koh-khah hó ê mi̍h lâi siúⁿ-sù hō· hiah-ê tùi I kî-kiû ê lâng?” 

Thàu-kàu éng-seng hit ê mn̂g chin e̍h. Hit tiâu lō· chin pháiⁿ kiâⁿ. Chhōe tio̍h hit tiâu lō· ê lâng chin chió!”

Lín khòaⁿ in ê hêng-ûi chiū ē jīn-chhut in sī sím-mih khóan ê lâng. Tùi chhì-phè kám ē-tàng bán phû-tô? Á-sī tùi chi̍t-lê kám ē-tàng bán bû-hoa-kó?
Só·-í hó chhiū lóng ē kiat hó kóe-chí. Pháiⁿ chhiū it-tēng ē kiat pháiⁿ kóe-chí.
Hó chhiū bē kiat pháiⁿ kóe-chí. Pháiⁿ chhiū iā bē kiat hó kóe-chí.
Bē kiat hó kóe-chí ê chhiū lóng tio̍h chhò khí-lâi, hiat lo̍h-khì hóe-nih sio.
Só·-í khòaⁿ in ê hêng-ûi, lín chiū ē-tàng jīn-chhut in sī sím-mih khóan ê lâng.” 

Hit Ji̍t kàu ê sî, it-tēng ū chin-chē lâng ē tùi Góa kóng, ‘hú à! Chú à! Góan kám m̄-sī ū hōng Lí ê miâ thôan Siōng-chú ê sìn-sek, ū hōng Lí ê miâ kóaⁿ-chhut chin-chē kúi, iū-koh ū chò chin-chē sîn-chek?’
Hit ê sî Góa boeh bêng-bêng kā in kóng, ‘Góa lóng m̄-bat lín. Lín chiah-ê bû-ok put-chok ê lâng! Lī-khui Góa! Cháu! Cháu!” 

Sui-jiân tōa-hō· phoah, tōa-chúi chhiong, tōa-hong sàu hit keng chhù, chhù iā bē tó-khì, in-ūi hit keng chhù khí tī chio̍h-pôaⁿ téng.
It-chhè thiaⁿ Góa chiah-ê ōe bô si̍t-hêng ê lâng, sī chhin-chhiūⁿ chi̍t ê gōng-lâng, khí chhù khí tòa soa-á téng.
It-tàn tōa-hō· phoah, tōa-chúi chhiong, tōa-hong sàu hit keng chhù, chhù chiū tó lo̍h-khì, jî-chhiáⁿ tó kah pêⁿ-pêⁿ-pêⁿ!”

in-ūi I kàu-hùn in ê hoat-tō·, chhin-chhiūⁿ chi̍t ūi ū kôan-ui ê lâng, lóng bô chhin-chhiūⁿ in ê keng-ha̍k-chiá. 

San-siōng ê Kàu-hùn khó-í kóng sī chú Iâ-so· chéng-thé kàu-hùn ê cheng-hôa, ū lâng chheng-ho· i ê pí-jū ûi Thian-kok ê tōa hiàn-chiong.




#Article 480: Thé (sò͘-ha̍k) (124 words)


Thé sī sò͘-ha̍k lāi-tóe hō͘-chò thiu-siōng tāi-sò͘ ê chi̍t-ki teh gián-kiù ê mi̍h-kiaⁿ, chi̍t-ê chi̍p-ha̍p lāi-tóe ê sêng-ôan nā-sī ū ka-hoat, kiám-hoat, sêng-hoat kap tû-hoat, chia-ê ūn-sǹg koh kap sǹg-sò͘ ê ūn-sǹg sio-siâng-á sio-siâng, án-ne chit-ê chi̍p-ha̍p tio̍h sī thé.

Sò͘-ha̍k ê lē sī ēng  lâi piáu-sī thé, che sī tùi Tek-gí ê Körper lâi-·ê, ì-sù sī 'sin-khu'.   

Thé sī chi̍t-ê ū sêng-hoat tan-ūi-ôan  ê kau-ōaⁿ-khôan (F, +, times;), jî-chhiáⁿ

Chiàu thé ê tēng-gī, F ê jīm-hô 1-ê seng-oân a kap m̄-sī ka-hoat tan-ūi-oân ê b ōe-tàng the̍h-lâi tû, tû liáu-āu ōe tit-tio̍h 1-ê siong. Siong ê tēng-gī sī 

Chit-ê b-1 sī b ê sêng-hoat ge̍k-oân.

Tû-hoat bô kau-oāⁿ hoat-chek mā bô kiat-ha̍p hoat-chek. I tùi ka-hoat ū hiòng chiàⁿ-chhiú-pêng ê hun-phòe hoat-chek, tio̍h-sī




#Article 481: Chhùi-khí ê hoat-io̍k (3385 words)


 

Chhùi-khí ê hoat-io̍k, ùi phoe-thai sè-pau seng-tióng khai-sí kàu puh-khí ji̍p kháu-khiuⁿ, sī ho̍k-cha̍p ê kòe-têng. Sui-bóng chē-chē bu̍t-chióng (species) ū chhùi-khí, in chhùi-khí ê hoat-io̍k kah jîn-lūi bô-siáⁿ-mi̍h bô-siâng. Nā-beh-ū khong-kiān ê kháu-khiuⁿ khoân-kéng, tī thai-jî hoat-io̍k ê sek-tòng kai-tōaⁿ lāi-té, khí-iū-chit, khí-pún-chit, khí-kut-chit, kap khí-chiu cho͘-chit tio̍h-ài khai-sí hoat-io̍k. Gín-á-khí tī seⁿ-kiáⁿ-tē lāi-té tē-6 chì tē-8 lé-pài khai-sí hêng-sêng, ah tōa-lâng-khí tī seⁿ-kiáⁿ-tē ê tē-20 lé-pài khai-sí hêng-sêng.  Ká-sú chhùi-khí bô tī chit-ê sî-chūn khai-sí hoat-io̍k, in tio̍h bē hoat-io̍k. 

Chiok-chē gián-kiù tì-tiōng tī ín-khí chhùi-khí hoat-io̍k ê koan-kiān kòe-têng. Tī tē-1 branchial arch ê cho͘-chit ū chhùi-khí hoat-io̍k pit-su-iàu ê in-sò͘ tī--leh, che sī hō͘-lâng kóng-hoàn chiap-siū ê koan-tiám. 

Chhùi-khí íⁿ-gê sī lō͘-bóe hêng-sêng chhùi-khí ê chi̍t-tīn sè-pau.  Chia-ê sè-pau sī ùi tē-it branchial arch ê gōa-phoe-chân (ectoderm) kap sîn-keng-chiah (neural crest) ê ectomesenchyme ián-thòaⁿ--lâi-ê.  Chhùi-khí íⁿ-gê ē hun-hòa chò 3-ê pō͘-hūn: khí-iū-chit khì-koan (enamel organ), chhùi-khí ni-thâu (dental papilla), chhùi-khí lī-pau (dental follicle).

Khí-iū-chit khì-koan sī iû gōa-kháu ê khí-iū-chit siōng-phôe (outer enamel epithelium), lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe (inner enamel epithelium), stellate reticulum, kap stratum intermedium lâi cho͘-sêng.   Chit-kóa sè-pau sī ameloblast ê khí-goân. Ameloblast chè-chō khí-iū-chit kap reduced enamel epithelium. Gōa-kháu ê khí-iū-chit siōng-phôe kap lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sio-kap ê só͘-chāi kiò-chò cervical loop. Cervical loop hia ê sè-pau kè-sio̍k ǹg koh-khah chhim ê cho͘-chit só͘-chāi seng-tióng, chiâⁿ-chò Hertwig's epithelial root sheath, i koat-tēng soah--lo̍h-khì chhùi-khí khí-kha ê khòaⁿ-thâu. 

Chhùi-khí ni-thâu ū-hâm ē hoat-tián chò odontoblast ê sè-pau, odontoblast sī hêng-sêng khí-pún-chit ê sè-pau. Chhùi-khí ni-thâu kap lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe chih-chiap ê só͘-chāi ē-tit koat-tēng āu--lâi chhùi-khí khí-koan ê hêng-chōng. Chhùi-khí ni-thâu tiong-hng ê mesenchyme sè-pau sī kah chhùi-khí khí-chhóe ê chiâⁿ-hêng ū tī-tāi. 

Chhùi-khí lī-pau ē piàn-chò 3-ê chiâⁿ tiōng-iàu ê mi̍h-kiāⁿ: cementoblast,  osteoblast, kap fibroblast. Cementoblast sán-seng chhùi-khí khí-kha piáu-bīn ê khí-kut-chit. Osteoblast seⁿ-chhut khí-kha sì-pêng ê khí-chô-kut. Fibroblast hoat-io̍k chhut khí-chiu jūn-tòa, khí-chiu jūn-tòa liân-chiap khí-chô-kut kap khí-kut-chit, choa̋n kā chhùi-khí kò͘-tēng tiàm khí-chô. 

Ē-kha chit-kóa pió siá--ê sī jîn-lūi chhùi-khí hoat-io̍k ê sî-kan.  Gín-á-khí thâu-khí-seng kài-hòa ê sî-kan sī ēng seⁿ-kiáⁿ-tē lāi-té ê lé-pài sò͘-bo̍k piáu-sī. 

Tī hàm-kiàⁿ ē-té ē-sái khòaⁿ--kìⁿ ê chhùi-khí chiâⁿ-hêng ê siāng-khí-seng 1-pō͘ sī  vestibular lamina kap dental lamina ê khu-pia̍t. Dental lamina liân-kiat hoat-io̍k ê chhùi-khí-íⁿ kap kháu-khiuⁿ ê siōng-phôe-chân, chit-ê liân-kiat î-chhî bē-té ê 1-tōaⁿ sî-kan. 

Chhùi-khí ê hoat-io̍k thong-siông hun-chò ē-kha kúi-ê kai-tōaⁿ: íⁿ-gê kî, bō-á kî, lêng-liang kî, kap siāng-lo̍h-bóe ê sêng-se̍k kî. Chhùi-khí hoat-io̍k ê hun-kî sī siūⁿ-beh kā sio-liân-soah hoat-seng ê kái-piàn chò hun-lūi; m̄-koh tháu-té chiâⁿ-oh koat-tēng 1-khí hoat-io̍k tiong ê chhùi-khí sī chám-jiân ūi-tī tó-chi̍t-ê khám-chām.  Tio̍h-sǹg-sī kāng 1-khí hoat-io̍k tiong ê chhùi-khí, in-ūi bô-kâng phìⁿ ê cho͘-chit chhiat-phìⁿ ê koan-hē, sú-tit hun-kî ê koat-tēng pìⁿ-chiâⁿ kēng-ka khùn-lân, ē chhut-hiān bô-kâng hun-kî ê kiat-kó.

Íⁿ-gê kî chhùi-khí íⁿ-gê ê sè-pau pâi-lia̍t iáu-koh chiâⁿ hūn-loān. Chit-ê kai-tōaⁿ ê khai-sí sī siōng-phôe sè-pau cheng-seng chìn-ji̍p khí-chô-kut ê ectomesenchyme ê sî-chūn.  Chhùi-khí íⁿ-gê pún-sin sī dental lamina boa̍t-toan ê 1-tīn sè-pau.

Tī bō-á kî, chhùi-khí íⁿ-gê ê sè-pau chiah khai-sí pâi-lia̍t. Chi̍t-kóa ectomesenchyme sè-pau thêng-chí sán-seng sè-pau-gōa ê ki-chit (extracellular substances), án-ne tì-sú in e-kheh chi̍p-chi̍p chò-hóe, hông kiò-chò chhùi-khí ni-thâu. Tī chit-ê sî-chūn, chhùi-khí ni-thâu piⁿ-á ê sè-pau  pâi-lia̍t chiâⁿ-chò bō-á ê hêng-chōng, kiò-chò khí-iū-chit khì-koan (ū-lâng kā kiò-chò khí-pún-chit khì-koan). Koh-ū lēng-gōa chi̍t-tīn ectomesenchyme sè-pau sio-chio óa-kīn chò-hóe, pau-ûi tī khí-iū-chit khì-koan kap chhùi-khí ni-thâu ê kho͘-tau. Soah--lo̍h-lâi, khí-iū-chit khì-koan ē sán-seng khí-iū-chit, chhùi-khí ni-thâu ē sán-seng khí-pún-chit kap khí-chhóe, ah chhùi-khí lī-pau ē sán-seng chhùi-khí só͘-ū ê chi-chhî kò͘-chō. 

Lêng-liang kî hoat-seng cho͘-chit hun-hòa kap hêng-thāi hun-hòa. Khí-iū-chit khì-koan tī chit-sî sī lêng-liang-á hêng, i tāi-pō͘-hūn ê sè-pau seⁿ tio̍h chhiūⁿ thiⁿ-chhiⁿ, kiò-chò stellate reticulum.  Khí-iū-chit khì-koan kho͘-tau ê sè-pau so͘-khui chò 3-chân. Khí-iū-chit khì-koan gōa-kháu ê cuboidal cell kìo-chò gōa-kháu ê khí-iū-chit siōng-phôe.  Khí-iū-chit kap chhùi-khí ni-thâu sio-chiap ê hit chân sè-pau kiò-chò lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe. Lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe kap stellate reticulum chi-kan hit-chân kiò-chò stratum intermedium. Gōa-kháu ê kap lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sio-chiap ê só͘-chāi hêng-sêng 1-ê îⁿ-kho͘-á, kiò-chò cervical loop. 

Tī chit-ê khám-chām iáu-ū hoat-seng kî-thaⁿ ê tāi-chì. Dental lamina lia̍t-kai, hoat-io̍k tiong ê chhùi-khí kah chhùi-khiuⁿ ê siōng-phôe oân-choân hun-khui; tio̍h-kàu chhùi-khí puh-gê chhut--lâi, chit lióng-chiá chiah-koh sio-tú.

Chhùi-khí ê khí-koan hêng-hâi siū-tio̍h lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe ê hêng-chōng ê éng-hióng, tio̍h-sī hoat-seng tī chit-ê khám-chām. Chhùi--nih só͘-ū ê chhùi-khí lóng-ē  chìn-hêng kāng-khoán ê chit-ê kòe-têng; lán iáu-sī bô khak-tēng ūi-siáⁿ-mi̍h chhùi-khí ē sán-seng koh-iūⁿ ê khí-koan hêng-hâi, hó-pí-kóng, mn̂g-khí kap kak-khí. Ū nn̄g-ê chú-iàu ê ké-soat. 'Field model' the̍h-chhut lí-lūn kóng, chhùi-khí hoat-io̍k kòe-têng tiong ê ectomesenchyme ū chhùi-khí koh-iūⁿ hêng-hâi ê sêng-hun. Koat-tēng bó͘-1-khoán te̍k-sû chhùi-khí hêng-hâi ê sêng-hun, hó-chhan-chhiūⁿ mn̂g-khí, kan-taⁿ pó-liû tī chhùi-khiuⁿ bó͘-mi̍h só͘-chaī, kî-thaⁿ só͘-chāi--ê lóng chiâⁿ-kín tio̍h siau-sit bô--khì. Ia̍h-tio̍h-sī kóng, hó-pí, incisor field ū iù-sú chhùi-khí hoat-io̍k chò mn̂g-khí ê in-sò͘, chit-ê field kan-taⁿ chi̍p-tiong lâi-kàu mn̂g-khí ê khu-he̍k, ah tī kak-khí ê khu-he̍k tio̍h liâm-mi bô--khì. Lēng-1-ê chú-iàu ê ké-soat sī 'clone model', i kóng, siōng-phôe an-pâi chí-hui 1-tī ectomesenchymal cells lâi sán-seng koh-iūⁿ ê chhùi-khí. Chit-tīn ê sè-pau, kìo-chò clone, siâⁿ-koái dental lamina chìn-hêng chhùi-khí hoat-io̍k, tì-sú chhùi-khí íⁿ-gê ê sán-seng. Dental lamina tiàm-tī chit-ê kiò-chò progress zone ê só͘-chāi kè-sio̍k seng-tióng. Piān-nā progress zone sóa-khì kī-lî tē-1-ê chhùi-khí-íⁿ ū 1-té--á ê só͘-chāi, tē-2-ê chhùi-khí íⁿ-á tio̍h khai-sí tī-hia hoat-io̍k. Chit nn̄g-ê ké-soat bô tiāⁿ-tio̍h-sī hō͘-siong lia̍h-gōa tú-te̍k--ê, iáu-bōe kóng-hoān hông chiap-siū ê 1-ê khòaⁿ-hoat sī: chit nn̄g-ê ké-soat tī bô-kâng ê sî-kan-tiám éng-hióng tio̍h chhùi-khí ê hoat-io̍k.

Tī chit-ê kai-tōaⁿ, kî-thaⁿ hoat-seng ê chhùi-khí ê kò͘-chō ū enamel knots, enamel cords, kap enamel niche.

Chit-ê sî-kî kìo-chò khí-koan kî he̍k sêng-sek kî, ngē cho͘-chit chhan-chhiūⁿ khí-iū-chit kap khí-pún-chit tio̍h hoat-seng tī chit-kî. Tiōng-iàu ê sè-pau piàn-hòa hoat-seng tī chit-chūn. Tī téng-1-kî lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe khoài-sok tōa-liōng hun-lia̍t, kiò-chò mitosis, cheng-ka chhùi-khì-íⁿ ê tōa-sió. M̄-koh tī chit-kî,  chhùi-khí ê kā-lûn nā sán-seng liáu-āu, chit-ê ūi-tì ê mitosis tio̍h thêng-chí--lo̍h-lâi.  Tāi-seng kài-hòa ê ngē cho͘-chit tio̍h hoat-seng tī chia. Kâng chit-ê sî-chūn, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sè-pau ê gōa-hêng ùi cuboidal choán-chò columnar. Chia-ê sè-pau ê sè-pau-he̍k sóa-ūi óa-khīn stratum intermedium, lî-khui chhùi-khí ni-thâu. 

Chhùi-khí ni-thâu óa-kīn lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe hit-chân sè-pau thu̍t-jiân piàn-tōa, hun-hòa chò odontoblast, in sī sán-seng khí-pún-chit ê sè-pau. Gián-kiù-chiá siong-sìn, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe nā-bô hoat-seng piàn-hòa, odontoblast tio̍h bē chhut-hiàn. Ùi kā-lun ê chiam-toan hū-kīn, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe khai-sí piàn-hòa kap odontoblast khai-sí chhut-hiàn, odontoblast hun-pì 1-chióng bu̍t-chit, organic matrix, kàu in-ê sì-chiu-ûi. Chit-chióng organic matrix ū-hâm hêng-sêng khí-pún-chit su-iàu ê bu̍t-chit. Odontoblast ná tîm-chek organic matrix, ná sóa-ūi khì chhùi-khí ni-thâu ê tiong-hng. In-chhú, kah khí-iū-chit bô-siâng, khí-pún-chit sī ùi chhùi-khí ê khah gōa-kháu ǹg lāi-té ta̍uh-ta̍uh-á 1-chân koh 1-chân lâi hêng-sêng. Odontoblast iân-nā sóa ùi tiong-hng, iân-nā kā sè-pau-chit ê chhun-tn̂g (odontoblastic process) lâu tī kha-chhng-āu. Tī hián-bî-kiàⁿ só͘ khòaⁿ-tio̍h ê chit-chióng to̍k-te̍k tn̂g-kóng-á-hêng ê khí-pún-chit gōa-khoán, sī khí-pún-chit tiàm chia-ê chhun-tn̂g sì-kho͘-tau tîm-chek sán-seng ê kiat-kó.
Khí-pún-chit khai-sí sán-seng liáu-āu, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sè-pau mā khai-sí hun-pì organic matrix. Chia-ê matrix liâm-mi kài-hòa chiâⁿ-chò chhùi-khí ê khí-iū-chit. Khí-pún-chit gōa-kháu sī ameloblast, ameloblast chè-chō khí-iū-chit; in-chhú, khí-iū-chit sī ǹg gōa-kháu 1-têng 1-têng ka-thiⁿ tī hoat-io̍k ê chhùi-khí gōa-piáu-bīn.

Khí-iū-chit ê sán-seng kiò-chò amelogenesis, hoat-seng tī chhùi-khí hoat-io̍k ê khí-koan kî. Pâi-thè ín-chhōa (reciprocal induction) sòe-bêng khí-pún-chit ê sán-seng kap khí-iū-chit ê sán-seng chi-kan ê koan-hē; khí-pún-chit tiāⁿ-tio̍h-tio̍h ài tāi-seng khí-iū-chit sán-seng. Khí-iū-chit ê sán-seng hun-chò 2-ê kai-tōaⁿ: hun-pì sî-kî kap sêng-sek sî-kî. Hun-pì sî-kî n̄g-pe̍h-chit kap organic matrix sán-seng pō͘-hūn kài-hòa ê khí-iū-chit; sêng-sek sî-kî oân-sêng khí-iū-chit ê kài-hòa.

Tī hun-pì sî-kî, ameloblast sek-hòng chhut khí-iū-chit nn̄g-pe̍h-chit, che kò͘-sêng khí-iū-chit ê matrix, soah--lo̍h-lâi, tī kàⁿ-sò͘ alkaline phosphatase ê chok-iōng chi-hā, pō͘-hūn kài-hòa. Chit-ê kài-hòa cho͘-chit ê chhut-hiān, tāi-iok sī thai-īn ê tē-3 he̍k tē-4 kò͘-goe̍h hia, sī khí-iū-chit tī sin-thé ê thâu-1-kái chhut-hiān. Ameloblast tī chhùi-khí kā-lun ê só͘-chāi khai-sí tîm-chek khí-iū-chit. Khí-iū-chit ùi chhùi-khí tiong-hng ǹg gōa-kháu kè-sio̍k tîm-chek sán-seng.

Tī sêng-sek sî-kî, ameloblast kā ēng tī khí-iū-chit hêng-sêng ê 1-kóa bu̍t-chit ùi khí-iū-chit chah--chhut-lâi. In-chhú, ameloblast ê kong-lêng ùi khí-iū-chit seng-sán, choán-ōaⁿ chò ūn-su bu̍t-chit. Tī chit-ê sî-kî pī ameloblast ūn-su tiāu ê bu̍t-chit sī nn̄g-pe̍h-chit, chū-án-ne lâi oân-sêng kài-hòa. Ū koan-hē ê nn̄g-pe̍h-chit sī amelogenin, ameloblastin, enamelin, kap tuftelin.Kàu chit-ê sî-kî ê siāng-bóe-á, khí-iū-chit ê kài-hòa chiah kiat-sok.

Khí-pún-chit ê sán-seng kiò-chò dentinogenesis, sī tī chhùi-khí hoat-io̍k khí-koan kî siāng tāi-seng  ē-sái khak-jīn ê te̍k-cheng. Khí-pún-chit ê sán-seng tiāⁿ-tio̍h ài tāi-seng khí-iū-chit ê sán-seng . Bô-kâng khám-chām sán-seng bô-kâng ê khí-pún-chit: mantle dentin, primary dentin, secondary dentin, kap tertiary dentin.

Odontoblast, sán-seng khí-pún-chit ê sè-pau, sī ùi chhùi-khí ni-thâu ê sè-pau hun-hòa lâi ê. In tiàm lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe hia khai-sí hun-pì organic matrix, siāng chiap-kīn bóe--á kā-lun beh chhut-hiàn ê só͘-chāi siāng-chá hun-pì. Organic matrix ū-hâm chho͘-tōa ti̍t-kèng ê ka-goân chhiam-ûi (ti̍t-kèng 0.1-0.2 μm). Odontoblast khai-sí ǹg chhùi-khí tiong-hng î-sóa, kha-chiah-āu ûi-liû kiò-chò odontoblast process ê chhun-tn̂g. Che odontoblast process ín-khí hydroxyapatite cheng-thé ê hun-pì kap ki-chit ê kài-hòa. Chit-tah ê kài-hòa kiò-chò mantle khí-pún-chit, tāi-iok 150 μm kāu.

Mantle khí-pún-chit sī ùi chhùi-khí ni-thâu goân-té ê ki-chit hia sán-seng--ê. Goân-seng khí-pún-chit (primary dentin) ê sán-seng kòe-têng tio̍h kah mantle khí-pún-chit ê bô-kâng. Odontoblast ê thé-hêng piàn-tōa, sio-kheh chò-hóe, ē-tàng lī-iōng the̍h-lâi kài-hòa ê sè-pau-gōa bu̍t-chit kiám-chió, kái-iû chū-sin sán-seng chè-chō. Lēng-gōa, hàn-chháu khah-tōa ê odontoblast ê ka-goân-nn̄g-pe̍h (collagen) hun-pì liōng piàn-chió, sú-tit chhut-hiàn pâi-lia̍t kēng-ka ba̍t-cha̍t ê heterogenous neucleation ê kài-hòa. Kî-thaⁿ ê bu̍t-chit, hó-pí lipid, phosphoprotein, phospholipid mā-ū hun-pì.
Jī-chhù khí-pún-chit (secondary dentin) sī khí-kha sêng-hêng liáu-āu chiah sán-seng--ê, i sán-seng ê sok-tō͘ khah-bān. I sán-seng ê sok-tō͘ mā-bô it-tì, chiap-kīn khí-koan ê só͘-chāi sán-seng ê sok-tō͘ khah-kín. I ê sán-seng sī kui-sì-lâng--ê, só͘-í nî-hòe jú-tōa ê lâng khí-chhóe-khiuⁿ jú-sè.  Sam-chhù khí-pún-chit (tertiary dentin), koh kiò-chò siu-ho̍k-sèng khí-pún-chit (reparative dentin), sī siū-tio̍h chhì-khek, chhan-chhiūⁿ bôa-sún (attrition) he̍k chiù-khí, lâi sán-seng--ê.

Khí-kut-chit ê hêng-sêng kiò-chò cementogenesis, hoat-seng tī chhùi-khí hoat-io̍k ê khah lo̍h-bóe. Cementoblast sī hū-chek sán-seng khí-kut-chit ê sè-pau. Ū 2-chióng khí-pún-chit: ū sè-pau--ê kap bô sè-pau--ê. 

Bô sè-pau khí-kut-chit tāi-seng sán-seng. Cementoblast sī ùi chhùi-khí lī-pau sè-pau hun-hòa chhut--lâi-ê. Cementoblast hun-pì iù-si ê ka-goân-nn̄g-pe̍h chhiam-ûi. Che chhiam-ûi í 90 tō͘ ê kak-tō͘ chhah tī khí-kha piáu-bīn. Jiân-āu cementoblast khai-sí sóa lî-khui khí-kha , koh chè-chō khah-chē ê ka-goân-nn̄g-pe̍h lâi ka-tn̂g kap ka-chho͘ chhiam-ûi. Hui-ka-goân-nn̄g-pe̍h ê nn̄g-pe̍h-chit, chhan-chhiūⁿ bone sialoprotein, kap osteocalcin mā-ū hun-pì. Bô sè-pau khí-kut-chit hâm-ū nn̄g-pe̍h-chit kap chhiam-ûi ki-chit. Khí-kut-chit ná kài-hòa, cementoblast ná sóa-lî-khui khí-kut-chit, ah chhah tī khí-kha piáu-bīn ê chhiam-ûi chòe-āu kah khí-chiu jūn-tòa kiat-ha̍p chò-hóe. 

Ū sè-pau ê khí-kut-chit tī chhùi-khí hoat-io̍k soah-kó͘ kap chhùi-khí chham tùi-kiuⁿ (opposite arch) chhùi-khí sio-tú-tio̍h chiah khai-sí sán-seng.  Chit-khoán khí-kut-chit khûn-tîⁿ tī khí-chiu jūn-tòa ê chhiam-ûi piⁿ-á lâi sán-seng. Chè-chō ū sè-pau khí-kut-chit ê cementoblast chòe-āu pī ka-tī chè-chō ê khí-kut-chit pau-ûi--khí-lâi.  

Chè-chō ū sè-pau khí-kut-chit ê cementoblast kap chè-chō bô sè-pau khí-kut-chit ê cementoblast ê lâi-goân bô-kâng. Chú-iàu ê lí-lūn jīn-ûi, chè-chō ū sè-pau khí-kut-chit ê sè-pau lâi-chū hū-kīn ê kut-thâu, chè-chō bô sè-pau khí-kut-chit ê sè-pau lâi-chū chhùi-khí lī-pau.  Ko͘-chi̍t-ki khí-kha ê chhùi-khí siâng-chāi bô ū sè-pau ê khí-kut-chit.  Tī sió-āu-chan kap tōa-āu-chan, ū sè-pau khí-kut-chit kan-taⁿ hun-pò͘ tī khí-kha bo̍at-toan kap khí-kha hun-chhe ê só͘-chāi.  

Khí-chiu cho͘-chit, sī chhùi-khí ê chi-chhî kò͘-chō, pau-koat ū khí-kut-chit, khí-chiu jūn-tòa, khí-gîn, kap khí-chô-kut. Chit lāi-té kan-taⁿ khí-kut-chit sī chhùi-khí ê 1-pō͘-hūn. Khí-chô-kut kā chhùi-khí khí-kha pau--khí-lâi hêng-sêng khí-chô (socket), thê-kiong chì-chái ê kong-lêng. Khí-chiu jūn-tòa liân-chiap khí-chô-kut kàu khí-kut-chit, ah khí-gîn pau-ho̍k tī khí-chô-kut ê gōa-kháu. 

Ùi chhùi-khí lī-pau lâi ê sè-pau sán-seng khí-chiu jūn-tòa (PDL). Gín-á-khí kap tōa-lâng-khí ê khí-iu jūn-tòa hoat-seng ê kòe-têng bô-kâng, bô-kâng tōng-bu̍t bu̍t-chéng ê jūn-tòa hoat-seng mā bô-kâng.  Ùi chhùi-khí lī-pau lâi ê jūn-tòa fibroblast chè-chō khí-chiu jūn-tòa. Chit-kóa fibroblast só͘ hun-pì ê ka-goân-nn̄g-pe̍h, kah hū-kīn ê khí-chô-kut kap khí-kut-chit ê chhiam-ûi saⁿ-kap chò-hóe.  Tī chhùi-khí puh-gê ê kòe-têng tiong, chit-chióng kau-hō͘-chok-iōng sán-seng 1-chióng attachment. Occlusion, chhùi-khí ê pâi-lia̍t kap chhùi-khí án-chóaⁿ chham tùi-kiuⁿ chhùi-khí chih-chiap, kè-sio̍k éng-hióng khí-chiu jūn-tòa ê hêng-sêng. Khí-chiu jūn-tòa lo̍k-siok sán-seng, àn-chiàu kiâⁿ-hiòng ê bô-kâng, ē-sái hun chò kúi-cho͘: than-pêⁿ ê, than-chhoa̍h ê, kap khûn-se̍h ê. 

Tng khí-kha kap khí-kut-chit khai-sí sán-seng, khí-chô-kut mā khai-sí hoat-io̍k. Sin-khu sán-seng kut-thâu ê sè-pau kiò-chò osteoblast. Sán-seng khí-chô-kut ê osteoblast sī ùi chhùi-khí lī-pau lâi--ê.  
Kah sin-khu kî-thaⁿ kut-thâu sio-siâng, khí-chô-kut mā-ē modify. Osteoblast sán-seng kut-thâu, ah osteoclast soah phò-hāi kut-thâu, iû-kî sī chhùi-khí siū-tio̍h le̍k-liōng ê sî.  Chit-chióng phò-hāi kip-siu kut-thâu ê chêng-hêng ē hoat-seng tī chhùi-khí chhiâu-chiàⁿ ê kòe-têng tiong. Chhùi-khí beh sóa tin-tāng ê hong-siòng ê kut-thâu siū-tio̍h ap-sok (compression), hit-tah ê osteoclast ē khah-chē, kiat-kó kut-thâu khip-siu. Tian-tó-péng ê sī, chhùi-khí beh oán-lî ê hit-pêng, in-ūi khí-chiu jūn-tòa ê khiú-lak, siū-tio̍h tension, osteblast ê sò͘-bo̍k cheng-ka, kiat-kó kut-thâu lâi hêng-sêng. 

Khí-gîn kah chhùi-khí sio chih-chiap ê só͘-chāi kiò-chò chhùi-khí-khí-gîn chih-chiap (dentogingival junction). Chit-ê chih-chiap ū saⁿ-ê siōng-phôe chióng-lūi: khí-gîn siōng-phôe, khí-gîn-kau siōng-phôe, kap chih-chiap siōng-phôe (gingival, sulcular, and junctional epithelium). Chit saⁿ chióng ê siōng-phôe sī ùi 1-tīn kiò-chò epithelial cuff ê sè-pau, ūi-tī chhùi-khí kap chhùi-khiuⁿ chi-kan, lâi--ê. 

Iú-koan khí-gîn sán-seng ê tāi-chì iáu-bōe oân-choân liáu-kái, m̄-koh, lán lóng chāi-iáⁿ hemidesmosomes hêng-sêng tī chih-chiap siōng-phôe kap chhùi-khí chi-kan, sī hū-chek primary epithelial attachment ê tiōng-iàu kak-sek. 

Sin-khu ê sîn-keng kap hoeh-kńg tiāⁿ-tiāⁿ kiâⁿ tàu-tīn, in mā chhiâng-chāi ēng sio-siâng ê hong-sek tâng-chê lâi hêng-sêng. Put-kò, chhùi-khí ê sîn-keng kap hoeh-kńg hêng-sêng chêng-hêng bô kāng-khoán, in-ūi in hoat-io̍k ê sok-tō͘ bô-kâng. 

Tī chhùi-khí hoat-io̍k ê bō-á kî, sîn-keng chhiam-ûi khai-sí chiap-kīn chhùi-khí, chhun-ji̍p chhùi-khí lī-pau. Jiân-āu, sîn-keng chhiam-ûi pau-ûi chhùi-khí-ìⁿ hoat-tián--khí-lâi. Tán khí-pún-chit khai-sí hoat-io̍k, chhiam-ûi koh chhun-ji̍p chhùi-khí ni-thâu lāi-té. Sîn-keng bē seⁿ-thòaⁿ ji̍p khí-iū-chit khì-koan. 

Tī bō-á kî, hoeh-kńg seng-tióng ji̍p chhùi-khí lī-pau kap chhùi-khí ni-thâu.  Kui-cho͘ ê hoeh-kńg hêng-sêng tī chhùi-khí ni-thâu ê ji̍p-kháu. Tī khí-koan kî tú-khai-sí, hoeh-kńg ê sò͘-liōng ta̍t-kàu siāng-chē, a̍h chhùi-khí ni-thâu chiong-kî-bóe hêng-sêng khí-chhóe. Ùi siàu-liân kàu lāu, chhùi-khí khí-chhóe ê thé-chek it-ti̍t leh kiám-chió, ia̍h-tio̍h-sī nî-kí jú-tōa, hoeh-sio̍h ê kiong-kip jú-chió.  Khí-iū-chit khì-koan bô hoeh-kńg, in-ūi i sī siōng-phôe. Khí-iū-chit kap khí-pún-chit ê kài-hòa cho͘-chit bô su-iàu hoeh-sio̍h thê-kiong êng-ióng.

Chhùi-khí puh-gê ê ki-chè sī ho̍k-cha̍p ê kòe-têng, iáu-bô chiâⁿ hōe-chê ê jīn-tēng.  Chi̍t-kóa it-poaⁿ jīn-ûi ê, m̄-koh í-keng pī chèng-bêng m̄-tio̍h ê lí-lūn ū: (1)khí-kha ê seng-tióng kā chhùi-khí thui-sak ji̍p kháu-khiuⁿ, (2)chhùi-khí pīⁿ-á ê kut-thâu seng-tióng kā chhùi-khí thui-sak chhut-khì--ê, (3) hoeh-kńg ê ap-le̍k kā chhùi-khí sak--chhut-khì-ê, (4) tháu-thoah hiân-tiàu kā chhùi-khí sak--khí-lih-ê. Tháu-thoah hiân-tiàu ê lí-lūn, Harry Sicher tāi-seng the̍h-chhut, ùi 1930 nî-tāi kàu 1950 nî-tāi pī kóng-hoàn thoân-siū. Chit-ê lí-lūn ká-siat ū jūn-tòa tī chhùi-khí ē-kha, kah chhùi-khí ê bêng-hoat ū-koan-hē. Sicher kóng i ū tī hàm-kiàⁿ khòaⁿ--kìⁿ, m̄-koh āu--lâi soah hoat-hiān he sī chhiat-phìⁿ chè-chō kòa-têng tiong hoat-seng ê jîn-ûi-hiān-siōng (artifact). 

Hiān-chú-sî siāng sî-kiâⁿ ê lí-lūn sī: sui-bóng kúi-á-ê le̍k-liōng kah chhùi-khí puh-gê ū tī-tāi, khí-chiu jūn-tòa the̍h-kiong chú-iàu ê puh-gê tōng-liōng. Lí-lūn-ka ká-siat kóng,  thàu-kòe khí-chiu jūn-tòa ê ka-goân-nn̄g-pe̍h chhiam-ûi ê siu-sok kap sio-chhé liân-kiat, í-ki̍p in ê fibroblast ê khiú-giú, khí-chiu jūn-tòa chhiok-sú chhùi-khí ê hoat-chhut. 

Sui-bóng ta̍k-ke-lâng chhùi-khí puh-gê ê sî-kan ū-bān ū-kín, puh-gê iah-sī ū 1-ê tāi-khài ê sî-kan-pió. Jîn-lūi piau-chún-siōng ū 20-khí gín-á-khí kap 32-khí tōa-lâng-khí.  Chhùi-khí puh-gê ū 3-ê kai-tōaⁿ. Tāi-seng sī gín-á-khí khí-lia̍t, kan-taⁿ ū gín-á-khí chûn-chāi. Nā-sī tōa-lâng-khí khai-sí puh-gê, tio̍h chìn-ji̍p hùn-ha̍p khí-lia̍t. Gín-á-khí nā choân-pō͘ thǹg-khí, tio̍h kiò-chò tōa-lâng-khí khí-lia̍t.

Gín-á-khí khí-lia̍t khai-sí tī ē-kiuⁿ tiong-mn̂g-khí puh-gê, tāi-iok sī chhut-sì āu 8 kò͘-goe̍h, it-ti̍t kàu tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan puh-gê, tāi-iok sī 6 hōe ê sî.  Gín-á-khí hoat-khí ê sūn-sū it-poaⁿ sī: (1) tiong-mn̂g-khí, (2) chhek-mn̂g-khí, (3) tē-1 āu-chan, (4) kak-khí, (5) tē-2 āu-chan.  Iah-ū 1-ê kui-chek sī: múi pòaⁿ-tang hoat 4-khí, ē-kiuⁿ--ê seng-hoat , téng-kiuⁿ--ê āu-hoat, cha-bó͘--ê hoat-khí pí cha-po͘--ê chá.  Tī gín-á-khí khí-lia̍t ê sî-chūn, tōa-lâng-khí ê chhùi-khí-ìⁿ tī gín-á-khí ē-kha hoat-iok. 

Hùn-ha̍k khí-lia̍t khai-sí tī 6 hòe tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan puh-gê ê sî, kiat-sok tī 12 hòe chòe-āu 1-khí ni-khí thǹg-khí.  Téng-kiuⁿ éng-kiú-khí ê puh-gê sūn-sū kah ē-kiuⁿ bô-kâng. Téng-kiuⁿ éng-kiú-khí ê puh-gê sūn-sū sī: (1)  tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan (2)  éng-kiú tiong-mn̂g-khí, (3)  éng-kiú chhek-mn̂g-khí, (4)  tē-1 éng-kiú sió-āu-chan, (5)  tē-2 eńg-kiú sió-āu-chan, (6)  éng-kiú kak-khí, (7)  tē-2 éng-kiú tōa-āu-chan, kap (8)  tē-3 éng-kiú tāo-āu-chan. Ē-kiuⁿ éng-kiú-khí ê puh-gê sūn-sū sī: (1)  tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan (2) tiong-mn̂g-khí, (3)  éng-kiú chhek-mn̂g-khí, (4)  éng-kiú kak-khí, (5)  tē-1 éng-kiú sió-āu-chan, (6)  tē-2 eńg-kiú sió-āu-chan, (7)  tē-2 éng-kiú tōa-āu-chan, and (8)  tē-3 éng-kiú tāo-āu-chan. In-ūi gín-á-khí bô sió-āu-chan, só͘-í gín-á-khí āu-chan sī iû tōa-lâng-khí ê sió-āu-chan chhú-tāi.  Ká-sú kóng gín-á-khí thǹg-khí a̍h tōa-lâng-khí iáu-bōe chún-pī beh hoat--chhut-lâi, ū 1-kóa ūi-tī tī āu-bīn ê chhùi-khí ē sóa-î hióng-chêng, tì-sú khong-kan spòng-sit.  Án-ne ē ín-khí chhùi-khí e-khoeh, he̍k-chiá-sī hoat-chhut--lâi ê chhùi-khí hoat-oai--khì, kiò-chò malocclusion. 

Tōa-lâng-khí khí-lia̍t sī tī 11 hōe he̍k 12 hōe, siāng-lo̍h-bóe ê gín-á-khí thǹg-khí liáu, kàu só͘-ū ê chhùi-khí thǹg-khí ûi-chí. 

Kah sin-thé kî-thaⁿ só͘-chāi ê hoat-io̍k seng-tióng sio-siâng, êng-ióng tùi chhùi-khí ê hoat-io̍k ū éng-hióng. Beh tit-tio̍h khong-kiān ê chhùi-khí su-iàu ê êng-ióng-mi̍h pau-koat kài (calcium), phosphorus, fluoride kap ûi-seng-sò͘ A, C kap D.  Kài kap phosphorus sī chè-chō hydroxyapatite cheng-thé só͘ su-iàu ê, in tī hoeh-sio̍h ê lông-tō͘ sī khò ûi-seng-sò͘ D lâi î-chhî. Ûi-seng-sò͘ A sī sán-seng keratin su-iàu ê. Vitamin C kap ka-goân-nn̄g-pe̍h ū-koan-hē. Fluoride chham-ji̍p khì hydroxyapatite cheng-thé, hō͘ chhùi-khí khah-ū tòng-thâu , khah-bē chiù-khí. 

Khiàm-khoat chia-ê éng-ióng-mi̍h tùi chhùi-khí hoat-io̍k ū chiâⁿ-chē ê éng-hióng.  Siat-sú kài, phosphorus kap vitamin D bô-kàu-gia̍h, chhùi-khí ê kài-hòa ē khah bô-kàu, khah-lám. Khoat-ho̍at vitamin A ē ín-khí khí-iū-chit ê khoat-ha̍t. Fluoride ê khiàm-khoeh, tī chhùi-khí tú-tio̍h sng ê khoân-khéng, ē sú chhùi-khí cheng-ka thoat-kài, iân-chhiân koh-kài-hòa ê chìn-hêng. Siōng-chhiáⁿ, tī chhùi-khí hoat-io̍k tiong, kòe-liōng ê fluoride ē tì-sú chhùi-khí hu̍t-tiòng-to̍k (dental fluorosis).

Ū chiok-chē kah chhùi-khí hoat-io̍k iú-koan ê koh-iūⁿ.

Bô-khí kî-hêng (anodontia) sī goân-choân bô hoat-io̍k chhùi-khí, a̍h Khoat-khí kî-hêng (hypodontia) sī khiàm-ha̍t chi̍t-kóa chhùi-khí ê hoat-io̍k. Bô-khí sī chiok hán tit khoàⁿ--kìⁿ-ê, siāng-chiap hoat-hiān tī hipohidrotic ectodermal dysplasia ê chêng-hêng, a̍h ha̍t-khí soah-sī siāng-chiap khòaⁿ--tio̍h ê chhuì-khí hoat-io̍k koh-iūⁿ, éng-hióng tio̍h 3.5ndash;8.0% ê jîn-kháu (iah-bōe pau-koat tē-3 tōa-āu-chan). Khiàm-khoeh tē-3 tōa-āu-chan sī tiāⁿ-tiāⁿ tú-ē-tio̍h ê chêng-hêng, hoat-seng tī 20ndash;23% ê jîn-kháu lāi-té. Soah--lo̍h-lâi siâng-chāi ha̍t-chío ê chhùi-khí sī tē-2 sió-āu-chan kap chhek-mn̂g-khí. Ha̍t-khí siông-chāi kah khoat-khiàm dental lamina ū-tī-tāi. Dental lamina iông-ì siū-tio̍h khôan-kéng le̍k-liōng ê kong-kek, chhan-chhiūⁿ kám-jiám, hòa-ha̍k-tī-liâu (chemotherapy), mā-kah chē-chē chèng-hāu-kûn ū khan-liân, hó-pí Down syndrome kap Crouzon syndrome. 

To-khí-chèng (hyperdontia) sī gia̍h-gōa ê chhùi-khí hoat-io̍k. I hoat-seng tī 1ndash;3% ê pe̍h-sek-lîn-chéng (Caucasian), koh-khah-chē hoat-seng tī A-chiu-jîn-chéng(Asian).  Chit-chióng khè-sù tāi-khài 86% sī ke 1-khí chhùi-khí, tiāⁿ-tiāⁿ hoat-seng tī téng-kiuⁿ mn̂g-khí ê só͘-chāi.  To-khí hō͘ jīn-ûi sī to-î ê dental lamina só͘ tì-ìn.

Oan-khiau-khí (dilaceration) sī chhùi-khí bô-chèng-siông ê oan-khiau, chha-put-to lóng-sī gōa-le̍k sóa-tāng chhùi-khí-ìⁿ só͘ tì-ìn. Tng chhùi-khí ia̍h-leh hoat-io̍k, hut-jiân siū-tio̍h le̍k-liōng thui-sak, lî-khui gôan-lâi ê ūi-tī, tì-sú chhun-ê pō͘-hūn í bô-kâng ê kak-tō͘ kè-sio̍k hoat-io̍k. Chùi-liû (cyst) he̍k chéng-liû (tumor) tī chhùi-khí-íⁿ ê piⁿ-á mā-sī chi̍t-chióng ín-khí oan-khiau-khí ê le̍k-liōng; gín-á-khí hō͘ gōa-le̍k lòng--tio̍h kiu-ji̍p-khì khí-chô mā-ē sak tio̍h éng-kiú-khí ê khí-íⁿ. 

Regional odontodysplasia chiâⁿ hán-kìⁿ, siāng-chia̍p hoat-seng tī téng-kiuⁿ kap thâu-chêng-khí. Goân-in m̄-chai-iáⁿ; ū kúi-ê kóng-hoat, pau-koat neural crest cell ê kòa-gāi, kám-jiám, tiān-kong tī-liâu, kap hoeh-sio̍h chi-goân bô-kàu (siāng sî-kiâⁿ ê ké-soat).  Siū regional odontodysplasia éng-hióng ê chhùi-khí tiāⁿ-tiāⁿ bē hoat-khí, khí-koan sī sè-lia̍p-chí, n̂g-n̂g ê ka-pi-sek, seⁿ tio̍h bô-chú-ngó͘. Tī tiān-kong-phìⁿ téng-koân chit-chióng chhùi-khí sī thang-kng ê khòaⁿ-thâu, chū-án-ne lâng kiò-i-chò kúi-á-khí (ghost teeth). 

Pêⁿ-pêⁿ-lâi-kóng, hui-jîn-lūi chhī-ni-tōng-bu̍t chhùi-khí ê tńg-chiâⁿ kah jîn-lūi chhùi-khí ê tńg-chiâⁿ boeh-kâng-boeh-kâng. Cheng-chha thong-siông sī-tī khòaⁿ-thâu, sò͘-bo̍k, tńg-chiâⁿ ê sî-kan, kap chhùi-khí ê khoán-iūⁿ, a̍h m̄-sī tī chhù-khí ê hoat-sin kòe-têng.  

Hui-jîn-lūi chhī-ni-tōng-bu̍t ê khí-iū-chit hêng-sêng kah jî-lūi--ê kiông-beh saⁿ-kâng. Aminoblast kap khí-iū-chit khì-koan, pau-koat chhùi-khí ni-thâu, in ê kong-lêng sio-chhin-chhiūⁿ.  Jîn-lūi kap kî-thaⁿ tāi-to-sò͘ tōng-bu̍t ê aminoblast tī puh-khí āu lóng-ē sí-bông, tì-kàu bē-ēng--tit chiap-sio̍k sán-seng khí-iū-chit, sui-bóng án-ne, rodent soah ē--tit sio-liân-sòa sán-seng khí-iū-chit, tio̍h chia̍p-chia̍p khì gè-gia̍t chē-chē mi̍h-kiāⁿ lâi bôa-tiāu chhùi-khí, chiah tō͘-ē-o̍ah.  Khah-sú rodent bô-thang gè-gia̍t mi̍h-kiāⁿ, in-ê chhùi-khí chiong-kî-bóe ē thuh-phòa chhùi-khiuⁿ. Rodent ê mn̂g-khí hun-chò 2 pō͘-hūn: tûn-chhek (labial) sī khí-iū-chit ná khí-koan, a̍h sia̍t-chhek (lingual) sī khí-pún-chit ná khí-kha. Che khí-koan kap khí-kha ē 1-sì-lâng tâng-chê sio-liân-sòa sán-seng. 

Kah kî-thaⁿ tāi-to-sò͘ ê tōng-bu̍t bô-kāng, soa-hî lī-iōng bô-kâng ê ki-choán ē kui-sì-lâng sio-liân-sòa hoat sin ê chhùi-khí.  In-ūi soa-hî ê chhùi-khí bô khí-kha, chia̍h mn̄g-kiāⁿ gâu lak chhùi-khí (tōng-bu̍t-ka ko͘-kè, 1-chiah soa-hî 1-tang siāng-bô lak 2400 khí chhùi-khí), ài it-ti̍t pó͘-chhiong sin khí. soa-hî ê chhùi-khí ùi khò-kīn chhùi-chi̍h ê modified scale sán-seng, tng sêng-sek ê-sî chiah 1-pâi 1-pâi ǹg-gōa sóa-chhut lâi gōa-kháu sú-iōng, jiân-āu thǹg-khí. 




#Article 482: Tùi-hoán-pêng lâ-sng (234 words)


Tùi-hoán-pêng lâ-sng (tùi-hoán-pêng chí-hông-sng) sī 1 khoán tùi-hoán-pêng (trans) siang-têng kiat-ha̍p (double bond) ê bô-pá-kek lâ-sng (chí-hông-sng).  Tùi-hoán-pêng lâ-sng tī tāi-chū-jiân ū tè chhoē, m̄-koh toā-hūn sī jîn-kang chè-chō ê hui-thian-jiân sán-phín, tī chē-chē si̍t-phín ê chè-chō koè-têng lóng ē khì ēng--tio̍h.  Sui-bóng í-chá jīn-ûi tùi-hoán-pêng lâ-sng chia̍h--lo̍h-khì tùi lâng bô hāi, bo̍k-chêng ê kho-ha̍k gián-kiù khah chē jīn-ûi ū hāi.  Chú-iàu sī ē chō-chiâⁿ tōng-me̍h ngē-hoà kiam koan-sim-chōng-pēⁿ.  Hiān-chú-sî ū koá kok-ka koán-chè tùi-hoán-pêng lâ-sng ê sú-iōng.  Tan-be̍h chū 2003 nî khai-sí kìm-iōng.

Tùi-hoán-pêng lâ-sng ê toā-liōng sú-iōng bô pah-nî kú.  Tek-kok hoà-ha̍k-ka Wilhelm Normann tī 1902 nî the̍h tio̍h i hoat-bêng ê (hydrogenation) koè-têng ê choan-lī.  1909 nî Bí-kok ê si̍t-phín kong-si Procter  Gamble the̍h tio̍h kok-lāi ê koân-lī.  1911 nî khai-sí hêng-siau (hydrogenated) ê chhài-se iû (vegetable oil), hō chò Crisco.

Hiān-chú-sî tī chē-chē si̍t-phín sán-gia̍p, hydrogenated ê chhài-se iû í-keng chhú-tāi thoân-thóng ê thian-jiân iû kap tōng-bu̍t lâ (pí-lūn kóng bá-tah).  Chit ê chêng-hêng tī sok-si̍t sán-gia̍p te̍k-pia̍t thiat-té.  Ka-kang koè ê si̍t-phín chin chē ū tùi-hoán-pêng lâ-sng, pau-koah chhit-tô-chia̍h (snack foods), chìⁿ--ê kap hang ê chia̍h-mi̍h,  khí-so͘-iû (shortening), jîn-chō gû-iû (margarine).  Hó-chhù pau-koah:  Partial hydrogenation koè ê si̍t-phín khah hó pó-chûn, bī khah ún-tēng.  Hâm tùi-hoán-pêng lâ-sng ê iû phēng thian-jiân iû pí-kàu ke chin sio̍k.  Koh, si̍t-phín kong-si ē-tit kin-kù su-iàu, siat-kè lâ-sng ê pí-lē, thèng-hó hō͘ i tī sek-un tēng-tēng, m̄-koh kâm tī chhùi-lāi koh ē iûⁿ--khì.




#Article 483: Sè-pau (570 words)


 

Sè-pau (Hàn-jī: 細胞; Eng-gí: cell) sī seng-bu̍t ê kiat-kò͘ kap kong-lêng tan-ūi, ū-tang-sî-á kā kiò-chò khí-chò seng-but ê chng-á-thâu (building block of life). Gián-kiú sè-pau ê ha̍k-kho kiò-chò sè-pau seng-bu̍t-ha̍k.

Chi̍t-kóa seng-bu̍t sī ko·-chi̍t-ê sè-pau chó͘ cho͘-sêng, hō-chò toaⁿ-sè-pau seng-bu̍t, chhan-chhiūⁿ sè-khún. Kî-thaⁿ seng-bu̍t sī to-sè-pau--ê, chhan-chhiūⁿ jîn-lūi. Jîn-lūi tāi-khài ū 100-tiāu (1014) ê sè-pau. Tián-hêng sè-pau ê tōa-sè sī 10 µm, chit-liōng sī 1 nanogram.

Tī 1839 nî Schleiden kap Schwann tāi-seng the̍h-chhut sè-pau lí-lūn, kóng só͘-ū seng-bu̍t sī iû 1-ê he̍k to-ê sè-pau lâi cho͘-sêng; só͘-ū sè-pau lâi-chū chìn-chêng chûn-chāi ê sè-pau; seng-bu̍t só·-ū tiōng-iàu ê kong-lêng hoat-seng chāi sè-pau lāi-té, ah sè-pau ū-hâm tiâu-chiat sè-pau kong-lêng kap thoân-thòaⁿ sìn-sit hō͘ āu-tāi só· su-iàu ê ûi-thoân sìn-sit. 

Eng-gí cell chit jī sī ùi La-teng-gí cella lâi--ê, ì-sù sī sè keng pâng-keng. Che miâ sī Robert Hooke soán--ê, i koan-chhat cork sè-pau, hoat-hiān kah seng-lī (僧侶, monks) só͘ tòa ê sè-keng pâng-keng beh-sio-siâng. 

Ū-lâng (Lynn Margulis kap Dorian Sagan, 1995) hun-hōe hoán-tùi sè-pau sī seng-bu̍t siāng-sè ê kò͘-sêng tan-ūi.

Sè-pau ū hun nn̄g chióng: chin-hu̍t-seng-bu̍t ê sè-pau ū chi̍t lia̍p sè-pau-hu̍t tī-leh, goân-hu̍t-seng-bu̍t ê sè-pau tō bô sè-pau-hu̍t. Goân-hu̍t-seng-bu̍t lóng sī toaⁿ-sè-pau seng-bu̍t, tān chin-hu̍t-seng-bu̍t khó-lêng sī toaⁿ-sè-pau, mā ū khó-lêng sī to-sè-pau seng-bu̍t.

Goân-hu̍t-seng-bu̍t pau-koa sè-khún kap kó͘-sè-khún. Goân-hu̍t sè-pau sī tē-kiû-téng sèⁿ-miā siōng chá ê hêng-sek, in ē-tàng chìn-hêng chi̍t-kóa-á ûi-chhî sèⁿ-miā ê seng-bu̍t-ha̍k kòe-têng, chhiūⁿ sè-pau-sìn-hō. In pí chin-hu̍t sè-pau khah kan-tan, mā khah sè-lia̍p, jî-chhiáⁿ bô sè-pau-hu̍t kap kî-tha ū mo̍͘h ê sè-pau-khì. Goân-hu̍t sè-pau ê ûi-thoân bu̍t-chit, DNA, sī chi̍t tiâu khoân-chōng ê jiám-sek-thé, i ti̍t-chiap chìm tī-leh sè-pau-chit lāi-té. Chit-ê ū DNA ê sè-pau-chit kiò-chò lūi-hu̍t-thé. Tāi-pō͘-hūn ê goân-hu̍t-seng-bu̍t lóng sī siōng sè-hàn ê chi̍t khoán oa̍h-mi̍h, in ê sin-khu ti̍t-kèng kan-na 0.5 kàu 2.0 µm niā-niā.

Chi̍t ê goân-hu̍t sè-pau ū saⁿ ê khu-he̍k:

Si̍t-bu̍t, tōng-bu̍t, chin-khún, liâm-khún, goân-seng-tōng-bu̍t, chó-lūi lóng sī chin-hu̍t-seng-bu̍t. In sè-pau ê thé-chek pí it-poaⁿ ê goân-hu̍t sè-pau tōa chha-put-to cha̍p-gō͘ pōe, sīm-chì chheng-pōe í-siōng lóng ū. chin-hu̍t-seng-bu̍t chú-iàu ê te̍k-sek tō sī in ū goân-hu̍t-seng-bu̍t só͘ bô ê sè-pau-hun-khu, tō sī hō͘ mo̍͘h keh-khui ê sè-pau-khì (hun-khu), chi̍t-kóa-á tek-pia̍t ê oa̍h-tāng ē tī hia chìn-hêng. Sè-pau-hu̍t sī siōng tiōng-iàu ê sè-pau-khì, i sī DNA ê chhù. Chin-hu̍t-seng-bu̍t ê miâ tō sī án-ne lâi ê: in-ūi i sī chin-chiàⁿ ū hu̍t--ê. Chin-hu̍t-seng-bu̍t kap goân-hu̍t-seng-bu̍t kî-tha ê chha-pia̍t koh ū:

Sè-pau-mo̍͘h sī pau-ûi sè-pau-chit ê mo̍͘h. Tùi tōng-bu̍t lâi kóng, sè-pau-mo̍͘h sī sè-pau ê kài-hān, m̄-kò si̍t-bu̍t, goân-hu̍t-seng-bu̍t ê sè-pau-mo̍͘h it-poaⁿ lóng hō͘ sè-pau-piah pau--khí-lâi. Chit chân mo̍͘h ê bo̍k-tek sī hun-keh sè-pau ê lāi-té kap gōa-kháu, mā ē-sái pó-hō͘ sè-pau.

Sè-pau-mo̍͘h siông-sè ê kiat-kò͘ chú-iàu sī siang-chân lîn-chi-chit, i chit chióng bu̍t-chit ê hòa-ha̍k te̍k-sèng sī pō͘-hūn chhin-chúi, pō͘-hūn chhin-iû, só͘-í hō-chò lióng-chhin (Eng-gí: amphiphilic). Ū chi̍t-kóa-á tōa-hêng hun-chú kiat-kò͘ chhah tī sè-pau-mo̍͘h téng-bīn: khang-á-thé (Eng-gí: porosome), thóng-it hun-pì mi̍h-kiāⁿ ê chhut-kháu, koh ū chē-chē chióng nn̄g-pe̍h-chit thong-tō, in chhan-chhiūⁿ phòng-phù kāng-khoán, kok-chióng hun-chú

Sè-pau-kut ê chok-iōng sī chó͘-chit kap ûi-chhî sè-pau ê hêng-chōng; kā sè-pau-khì pa̍k hō͘ tiâu; hia̍p-chō͘ lāi-thun-chok-iōng (sè-pau liap gōa-kháu mi̍h-kiāⁿ ê kòe-têng) kap sè-pau-chit-hun-lia̍t (sè-pau-hun-lia̍t ê bóe-á, kā nn̄g-pêng hun keh-piah ê kòe-têng). Chin-hu̍t-seng-bu̍t ê sè-pau-kut sī bî-siam-ûi, tiong-kan-siam-ûi kap bî-sè-kńg kò͘-sêng--ê.

Sè-pau ū nn̄g chióng ki-in bu̍t-chit: thoat-sng-hu̍t-thn̂g hu̍t-sng (kán-chheng DNA) kap hu̍t-thn̂g hu̍t-sng (kán-chheng RNA).

DNA sī iōng-lâi kì-chài tn̂g-kî ê ûi-thoân chu-sìn, tō chhan-chhiūⁿ chi̍t pún àm-hō ê chheh. 

RNA ū hun saⁿ-chióng: 

Ki-in bu̍t-chit ē-sái chhut-hiān tī chia-ê só͘-chai:




#Article 484: Goá ê Káu-á Miā (111 words)


Goá ê Káu-á Miā (Sverige-gí: Mitt liv som hund), 1985 nî chhut-phín ê 1 chhut Sverige tiān-iáⁿ, kàm-tok sī Lasse Hallström, goân-chok sī Reidar Jönsson ê 1 pún siáu-soat.  Hőng thê-miâ 2 ê Oscar Chióng.

Kò͘-sū kóng tī Sverige ū 1 ê cha-po͘ gín-á miâ Ingemar, lāu-bú put-hēng oè-tio̍h thoân-jiám-pēⁿ (hì-lô), taⁿ í-keng bē-i-tit.  Ingemar choâⁿ-á hőng sàng khì chhin-chiâⁿ tau koè joa̍h.  Tiàm hia i se̍k-sāi kúi-ā-ê te̍k-sû ê kha-siàu, chit ê keng-giām éng-hióng i chi̍t sì-lâng.  Phìⁿ-miâ ê káu-á chí Lō͘-se-a sàng khì thài-khong ê 1 chiah si̍t-giām káu hō chò Laika.  Chú-kak tông-chêng Laika, in-ūi i ê lāu-bú sui-jiân tih-beh bô--khì, chóng--sī iā bô hit chiah káu-á pháiⁿ-miā.




#Article 485: Chhài-iàn (100 words)


Chhài-iàn (Hàn-jī: 菜燕) sī ùi red alga, Gelidium kap Gracilaria chia-ê hái-chhài ê sè-pau-piah the̍h-liān chè-chō chhut-lâi ê galactose (he̍k agarose) ê chū-ha̍p-bu̍t, chú-iàu chhut-sán tī Tang-a-chiu, Chile kap Ka-chiu. 

Chhài-iàn ē iôⁿ tī sio-chúi, léng--khí (40 °C) liáu ē pìⁿ tēng, kian-tàng chò gelatinous ê chōng-thài. I chú-iàu sú-iōng tī bî-seng-bu̍t-ha̍k chò sè-khún pôe-ióng ê châi-liāu. In-ūi ū-hâm tōa-liōng ê chia̍h-mi̍h chhiam-ûi, pī sú-iōng chò kheng-sià-che (laxative), thng ê cheng-tiû-che (thickener); chò-sêng jelly, peng-ki-lîn téng-téng ê chhit-thô-chia̍h. Mā su-iōng tī bih-luh ê kek-òa, chò chē-chheng-che ēng. Tī chit-phín (fabric) chò chiuⁿ-ám (paper sizing) ēng. Tī khí-kho chò ìn-bô·-châi-liāu sú-iōng. 




#Article 486: Lêng-kak (106 words)


Lêng-kak si 1 khoán seⁿ toà chhián chúi lāi-bīn, hio̍h-á phû tī chúi-bīn ê si̍t-bu̍t, pún-té seⁿ tī Au-a-chiu kap Pak Hui-chiu ê un-tài tē-khu, tī Bí-kok tang-hoāⁿ hông tòng-chò chhim-lio̍k-sèng ê goā-lâi-chéng.  I ê koé-chí (fruit) goā-hêng te̍k-sû, lāi-bīn ū toā toā lia̍p kāu tiān-hún ê chí.  Che tī Hoâ-lâm chhiâng-chāi hō͘ lâng the̍h-lâi sa̍h, thèng-hó chia̍h thit-thô.  Chheⁿ-chia̍h ū to̍k.

Tâi-oân thong-sio̍k ê siang-gia̍p chéng sī Trapa bicornis; i ê koé-chí seⁿ chò bē-su 1 tùi gû-kak.  Au-chiu chéng khah chē sī T. natans; koé-chí ū 4 ki kak, chhan-chhiūⁿ saⁿ-kha-hó͘.  Ū ha̍k-chiá jīn-ûi T. bicornis put-kò sī T. natans ê 1 khoán hêng-thài.




#Article 487: Google (121 words)


Google () sī 1 keng Bí-kok kong-si, mā sī in ê kiám-sek ian-jín ê miâ. Google kong-si tī 1998 nî 9 goe̍h sêng-li̍p, thâu-khí-seng sī 1 keng su-jîn kong-si, chhòng-pān-jîn sī 2 ê Stanford Tāi-ha̍k ê gián-kiù-seng, Larry Page kap Sergey Brin. In hoat-bêng 1 chióng hun-sek bāng-ia̍h koan-liân-sèng (relevance) ê sin hong-hoat. Kong-si tī 2004 nî 8 goe̍h chiūⁿ-chhī, chóng-pō͘ siat tī Ka-chiu, Mountain View.

Tī 2006 nî Google iok-lio̍k ū 6800 ê oân-kang. Hiān-jīm ê CEO sī Eric Schmidt. 

Google ê kong-si bûn-hoà bô tiōng-sī hêng-sek-chú-gī, pí-lūn bô iau-kiû tio̍h chhēng se-bí-lo͘h siōng-pan, jīn-ûi bô chò pháiⁿ (doing no evil) oân-ná ē-tàng thàn toā chîⁿ, kó͘-lē oân-kang poah 20% ê siōng-pan sî-kan bú ka-kī ū chhù-bī ê kè-e̍k, téng-téng.




#Article 488: Lô-tōng-cheh (127 words)


Lô-tōng-cheh, kì-liām 1886 nî 5 goe̍h chhe 1 khai-sí tiàm Bí-kok Chicago chìn-hêng ê kang-lâng sī-ui oa̍h-tōng, te̍k-pia̍t sī Haymarket Kóng-tiûⁿ hit-tah-á ê po̍k-loān kap āu--lâi ê táⁿ-ap. Hit-tang-chūn ê sò͘-kiû sī beh kā chu-hong thó 1 kang choh-sit 8 tiám-cheng ê kò͘-tēng kang-sî. 1889 nî Tē Jī Kok-chè khui tē 1 kài ê hoē, in ho͘-iok kè-tńg-nî tio̍h tī hit kang sī-ui, in-ūi pān liáu chin sêng-kong, tī 1891 nî ê nî-hoē choâⁿ-á chèng-sek tēng ta̍k nî 5 goe̍h 1 sī cheh-ji̍t.

Hiān-chú-sî toā-pō͘-hūn ê kok-ka lóng ū tēng chit ji̍t chò kong-ka cheh-ji̍t, m̄-koh tī chi̍t-koá Eng-gí ûi-chú ê kok-ka (Bí-kok, Kha-ná-tah, Ò-chiu, Sin Jia̍t-lân-jia) tō bô kāng ji̍t. Sè-kài chē-chē só͘-chāi ê chó-phài thoân-thé mā ē te̍k-pia̍t pān toā-hêng ê sī-ui iah-sī khòng-gī oa̍h-tōng.




#Article 489: Kám-mō͘ (147 words)


Kám-mō͘ (感冒), mā thang kiò chò hong-siâ (風邪), siong-hong (傷風), sī téng ho͘-khip hē-thóng (phīⁿ-á kap nâ-aû) khì hō͘ pēⁿ-to̍k oè--tio̍h ê 1 chióng thoân-jiám-pēⁿ. Chèng-thaû phēng liû-hêng-sèng kám-mō͘ khah un-hô, pau-koah ē phah-kha-chhiùⁿ, chhǹg-phīⁿ, sat-phiⁿ (nasal congestion); nâ-aû ngiau-ngiau (scratchy), sng-thiàⁿ (sore), ū thâm; ka-saù, thaû-thiàⁿ, lâng siān-siān téng-téng. Tiāⁿ ē koâⁿ beh 3-5 kang, soà--lo̍h siōng kú koh saù beh 3 lé-pài. Kám-mō͘ sī lâng siōng chia̍p hoat-seng ê pēⁿ, 1 ê lâng 1 nî pêng-kin ē tio̍h 1 pái khah ke; ū ê só͘-chāi koh ē chhiau-koè 3 pái. Gín-á, kò͘ gín-á--ê, ha̍k-haū, chhù--nih siōng-kài ē tì tio̍h kám-mō͘.

Kám-mō͘ kap liû-kám bô kâng. Tio̍h liû-kám ē hoat-sio kah chin lī-hāi, ùi-koâⁿ, sin-thé kap kin-bah sng-thiàⁿ (muscle aches). Kám-mō͘ khah bē sí-lâng, m̄-koh nā choán chò hì-iām tō chin gûi-hiám.

Kám-mō͘ ê pēⁿ-to̍k piàn-hoà thài kín, kaù taⁿ e̍k-biâu iáu chò bô lō͘ lâi.




#Article 490: Kim Stanley Robinson (321 words)


Kim Stanley Robinson (), Bí-kok kho-hoàn siáu-soat chok-ka.  Siōng ū miâ-siaⁿ ê chok-phín sī i ê Hoé-chheⁿ saⁿ-pō͘-khek.  I ê tù-chok chhiâng-chāi thàm-thó seng-thài, siā-hoē-ha̍k, keng-chè/siā-hoē kong-gī hong-bīn ê gī-tê.

I ê Âng Hoé-chheⁿ tit tio̍h 1993 nî ê Nebula Siúⁿ kap British SF Siúⁿ.  Keh-tńg-nî Chheⁿ Hoé-chheⁿ oân-ná tit tio̍h Hugo Siúⁿ kap Locus Siúⁿ.  Nâ Hoé-chheⁿ tī 1997 nî tit tio̍h kāng 2 ê chióng.

Robinson seⁿ tī Illinois Waukegan hit-tah-á.  1974 nî the̍h tio̍h Ka-chiu Tāi-ha̍k San Diego hun-hāu ê bûn-ha̍k ha̍k-sū ha̍k-ūi.  1975 nî soà-chiap tùi Boston Tāi-ha̍k the̍h tio̍h Eng-bûn sek-sū ê ha̍k-ūi.  1982 nî koh-chài ùi Ka-chiu Tāi-ha̍k San Diego hun-hāu the̍h tio̍h Eng-bûn phok-sū ha̍k-ūi.  Lūn-bûn siá Philip K. Dick ê siáu-soat (1984 nî chhut-pán).

I ê khan-chhiú Lisa Howland Nowell sī 1 ê khoân-kéng hoà-ha̍k-ka.  In ū 2 ê cha-po͘ kiáⁿ.  I bat toà koè Ka-chiu, Washiongton, DC, Sūi-se.  Hiān-chú-sî toà Ka-chiu Davis.

Robinson ê chok-phín piáu-hiān chhut hām kho-hoàn-siáu-soat-kài sî-kiâⁿ ê chū-iû-chì-siōng-chú-gī (libertarianism) bô siâng ê só͘-chāi.

Robinson ê tn̂g-phiⁿ siáu-soat chha-put-to ta̍k phiⁿ to ū lūn tio̍h seng-thài ê gī-tê.  Pí-lūn Orange County saⁿ-pō͘-khek thàm-thó ki-su̍t hām chū-jiân chi-kan ê hō͘-tōng kap î-chhî chiâu-ûn ê iàu-kín.  Tī Hoé-chheⁿ saⁿ-pō͘-khek lāi-bīn, siā-hoē siōng toā ê pit-sûn sī tùi hoé-chheⁿ tē-kiû-hoà ê khoàⁿ-hoat.  Tàu-té hoé-chheⁿ pha-hng ê thó͘-tē kám ē-pí-tit Tē-kiû oa̍h-liu-liu ê seng-thài-chân (ecosphere), ta̍t-tit lâng pó-chûn?  Che sī koan-kiān būn-tê.  Zodiac kap Forty Signs of Rain chit 2 pún siáu-soat thiat-té sī koan-sim seng-thài-chú-gī ê chok-phín, kî-tiong Forty Signs of Rain ê chú-tê sī choân-kiû sio-lo̍h-hoà.

Robinson ê chok-phín sî-siông thàm-thó āu-chu-pún-chú-gī ê khó-lêng-sèng.  Tī Hoé-chheⁿ saⁿ-pō͘-khek ê sè-kài, Tē-kiû ê chu-pún keng-chè hē-thóng í-keng hoat-tián kàu chīn-pōng, kong-si ha̍p-pèng kàu chhun bô kúi keng chhiau-kip kong-si, hō-chò metanats (ta̍h tī kok-ka téng-koân ê kong-si).  Siong-tùi kū Tē-kiû, sin Hoé-chheⁿ ki-pún ê keng-chè cho͘-chit sī kang-lâng só͘-iú ê ha̍p-chok-siā (cooperative), m̄ sī kong-si.  Orange County saⁿ-pō͘-khek oân-ná thàm-thó chhin-chhiūⁿ ê su-sióng.




#Article 491: Itukusima Sîn-siā (214 words)


Itukusima Sîn-siā (Ji̍t-gí: 厳島神社), tiàm-tī Ji̍t-pún Itukusima ê Sîn-tō sîn-siā, ū 1400 nî kú ê le̍k-sú. Itukusima sī Hirosima Koān Hatukaiti-chhī (廿日市市) ê 1 lia̍p tó. Sîn-siā pún-sin sī UNESCO Sè-kài Ûi-sán chi-it. I ê torii (鳥居) ê hêng-iáⁿ te̍k-pia̍t chhut-miâ, khoàⁿ--khí-lâi bē-su chhāi toà chúi-bīn-siōng.

Sîn-siā chū 6 sè-kí tī teh kàu taⁿ. Tī 1168 nî (Pêng-an Sî-tāi) Taira no Kiyomori (平清盛) chit ê chiong-kun chhut-chîⁿ khí bo̍k-chêng ê kiàn-tio̍k-bu̍t. Itukusima í-chá ū sîn-sèng ê tē-ūi, it-poaⁿ lâng bē-tit ta̍h--khí-lih, kàu taⁿ iû-goân m̄-chún lâng tâi toà hia; sîn-siā chū án-ne khí tiàm hái-kháu, beh chham-koan ê lâng tio̍h chē chûn-á koè torii chiah ē-sái khì kàu sîn-tiān.

Sîn-siā chū 1168 nî tō ū chhāi torii tī hiān-chāi ê tē-tiám, m̄-koh hiān-chú-sî chit chō sī 1875 nî li̍p ê, chhâ-chit iōng chiuⁿ-chhiū, koân 16 kong-chhioh, siat-kè-siōng ū chò 4 ki kha, khah chāi. Chit ê kéng-tì lâng kóng sī Ji̍t-pún Sam-kéng (日本三景) chi-it.

Torii tīⁿ-lâu ê sî-chūn chhin-chhiūⁿ phû tī chúi-bīn; khó-lâu ê sî-chūn, kiâⁿ-lō͘ ē-tàng thàng hoāⁿ. Pài-hóng-chiá sî-kiâⁿ kā gîn-kak-á chiⁿ ji̍p khì mn̂g-thiāu pit-sûn ê só͘-chāi, siâng-sî hē goān. Mā ū lâng khó-lâu sî toà hia khioh hái-sán (shellfish). Àm-sî tó-siōng ū phah teng chhiō.

Sîn-siā pō͘-hūn ê kiàn-siat tī 2004 nî 9 goe̍h 5 khì hō͘ hong-thai phah sńg-tn̄g.




#Article 492: Oai-ko-phìⁿ (291 words)


Oai-ko-phìⁿ sī biâu-siá lâng ê sin-thé ah sī sèng-hêng-ûi, lâi chhì-kek lâng-ê sèng-io̍k ê iáⁿ-phìⁿ. Oai-ko-phìⁿ ū kî-thaⁿ ê kóng-hoat, chhin-chhiūⁿ A phián, saⁿ-kip-phìⁿ, sek-chêng-phìⁿ, o͘-phìⁿ kap bah-phìⁿ téng-téng.

Oai-ko-phìⁿ ê le̍k-sú kap tiān-iáⁿ chha-put-to pîⁿ-kú. 1890 nî-tāi Au-chiu khai-sí ū lâng pàng-tiān-iáⁿ hong khoàⁿ, bô-jōa-kú tio̍h ū lâng teh pàng oai-ko-phìⁿ, hit-sî pàng-ê kan-taⁿ sī cha-bó͘-lâng teh thǹg-saⁿ nā-tiāⁿ. Chhut-miâ ê chhōa-thâu-lâng ū Eugene Pirou kap Albert Kirchner. Eugene Pirou oân-tóe sī chò oai-ko liap-iáⁿ ê. Kùi-nā tang liáu-āu, chit-chióng oai-ko-phìⁿ tio̍h khì hō͘ hoat-lu̍t kìm-·khì, piàn-chò tī tê-tiàm-á ah-sī cha-po͘-lâng su-hā thau-thau teh khòaⁿ ê mi̍h-kiāⁿ.

Ū kì-lio̍k siōng-chá ê oai-ko-phìⁿ sī 1908-nî ê Hoat-kok phìⁿ, A L'Ecu d'Or ou la bonne auberge (Lâi-khì L'Ecu d'Or chit-keng chán ê hòan-á-keng), sī kóng chı̍t-ê peng-á kap lú-siā ê né-chiàng iu-hōe ê keng-kòe. Chóng-sī thâu-chı̍t-chhut ū tī tiān-iáⁿ-īⁿ poaⁿ koh ū kio̍k-chêng ê sī 1970-nî ê Bí-kok phìⁿ, Mona (mā hō-chò Chāi-sek koh gâu-chhio ê Mona, Eng-gí Mona, the Virgin Nymph).

Tī 1970-nî-tāi phah oai-ko-phìⁿ kap phah phó͘-thong ê tiān-iáⁿ bô siáⁿ-mı̍h cheng-chha. Liap-iáⁿ-ki chin tāng, bô hoat-tō͘ ēng lâng lâi the̍h, ài khǹg tī thih-kè-á téng, ēng lián-á sak leh kiâⁿ. Hûi-luh-mu chiâⁿ kùi, chı̍t-chhioh chı̍t-chhioh lòng ài pó-sioh. Tùi-chiau, phah-kng lóng ài choan-gia̍p ê lâng chiah ōe-hiáu. Khì phah oai-ko-phìⁿ ê, tiāⁿ-tiāⁿ sī siàu-liân ū châi-chêng, iau-bōe chhut-miâ ê tō-ián, ūi-tio̍h beh thàn-chîⁿ chiah lâi phah oai-ko-phìⁿ. Hit-sî ê oai-ko-phiⁿ khah tiōng kio̍k-chêng, ōe-bīn mā khah iù-lō͘.

Hiān-chú-sî sò͘-ūi lio̍k-iáⁿ ê ki-su̍t chìn-pō͘, m̄-bián choan-gia̍p ê lâng tio̍h ū hoat-tō͘ phah-phìⁿ. Chhī-tiûⁿ kèng-cheng, tōa-pō͘-hūn ê oai-ko-phìⁿ sī sió-sêng-pún phah-·chhut·lâi ê, bô-hoat-tō͘ kò͘-tio̍h kio̍k-chêng, ōe-bīn mā khah chho͘-siap.

Tiān-chú sî-tāi tiān-ló kap bāng-lō͘ piàn-chò oai-ko-phìⁿ thoân-pò͘ ê só͘-chai. Koh ū chiâⁿ-chōe lâng ēng webcam teh phah hiān-tiûⁿ ê hōng khoàⁿ.




#Article 493: Just in Time (171 words)


Just in Time (JIS, tú-tú ē-hù), seng-sán seng-lí ê 1 chióng chûn-hoè chhek-lio̍k, ē-tàng kiám-chió tiâu tī seng-sán koè-têng ê chûn-hoè kap siong-koan ê keng-chè tāi-kè, tì-sú tâu-chu hoê-siu-lu̍t ē-tit giâ koân. Hù-chok-iōng chi-it sī phín-chit kap hāu-lu̍t toè teh kái-siān.

Ji̍t-pún ê Toyota Chū-tōng-chhia Kong-si tī 1950 nî-tāi kái-chìn JIS ki-su̍t. Ji̍t-pún kong-si in-ūi siū thó͘-tē iú-hān ê hān-chè, bô châi-tiāu thang lia̍p-chek chē-chē chûn-hoè. Chìn-chêng chit ê tiâu-tiāⁿ hông jīn-ûi sī hù-bīn ê khek-koan in-sò͘, lí-iû chāi-tī keng-chè-phoe-gia̍h (economic lot size) siū tio̍h hān-chè, tì-tio̍h kang-tiûⁿ ê tâu-chu hoē-siu-lu̍t pí-kàu khah kē. Toyota hit-tang-chūn ê chhoā-thâu kang-têng-su, Ôno Taiiti (大野 耐一), hun-sek chit ê hē-thóng liáu-āu hoat-kiàn chit khoán tiâu-kiāⁿ ē-tit hām pa̍t-chióng seng-sán koè-têng tàu. I jīn-ûi kang-tiûⁿ ē-tàng kái khah ū toâⁿ-sèng, têng oāⁿ/kái ke-si ê tāi-kè ē-tàng kiám-chió, keng-chè-phoe-gia̍h ē-sái-tit phoè-ha̍p chhng-khò͘ ê gia̍h.

Kiat-kó sī pún-té hō͘ seng-sán koè-têng pa̍k tiâu leh ê chu-kim choâⁿ-á tháu--chhut-lâi. Kang-tiûⁿ èng-hù su-kiû ê sî-kan la̍k kah chhun 1 kang kú. Kò͘-kheh tùi ho̍k-bū ê boán-ì-tō͘ toè teh cheng-ka.




#Article 494: Merapi Soaⁿ (105 words)


Merapi Soaⁿ (Gunung Merapi, Má-lâi-oē Hoé-soaⁿ ê ì-sù), tiàm-tī Ìn-nî Tiong Java ê 1 chō hoé-soaⁿ, chū 1548 nî kàu 2006 nî (4 goe̍h) bat po̍k-hoat 68 kái, sī Ìn-nî siōng chia̍p oa̍h-tōng ê hoé-soaⁿ. Merapi put-chí-á oá Yogyakarta chit ê siâⁿ-chhī. Ū sò͘-chheng lâng tiàm soaⁿ-kha khiā-khí. Hái-poa̍t 1700 kong-chhioh koân ê só͘-chāi to-iā ū chng-thâu tī--teh. Chia ê in-sò͘ tì-sú IAVCEI chiōng Merapi kui tī Cha̍p-tang Hoé-soaⁿ (Decade Volcano) ê lūi-pia̍t.

Ìn-nî Se Sumatra oân-ná ū 1 lia̍p hoé-soaⁿ hō kāng miâ--ê (chham-khó Merapi Soaⁿ (Sumatra)).

Choè-kīn ê po̍k-hoat hoat-seng tī 1992 nî. 2006 nî 4 goe̍h iū-koh khai-sí chhèng-ian, tē-tāng, lâu hoé-ko.




#Article 495: Enceladus (oē-chheⁿ) (136 words)


Enceladus, Thó͘-chheⁿ tē 6 toā lia̍p ê oē-chheⁿ, William Herschel tī 1789 nî hoat-kiàn ê. Sui-bóng sè lia̍p, khiok-sī piáu-bīn ū bô siâng khoán ê piáu-hiān, ū í-chá lòng toā toā khang ê cheng-khut (impact crater), mā ū kīn-lâi siū tē-pang tín-tāng lâi chō-chiâⁿ ê sin tē-hêng. Enceladus ê lâm-ke̍k ē phùn gá-suh, piáu-bīn pí-kàu iū-koh siàu-liân-khoán, mā ū sio-khì ùi loē-pō͘ pàng chhut-lâi, tì-tio̍h bo̍k-chêng jīn-ûi sī tē-chit ū teh oa̍h-tāng ê thian-bûn-thé. Tī goā thài-iông-hē kan-taⁿ ū kî-thaⁿ 2 ê thian-bûn-thé (Bo̍k-chheⁿ ê Io kap Hái-ông-chheⁿ ê Triton) oân-ná ū koan-chhat tio̍h po̍k-hoat oa̍h-tāng. Kin-kù hun-sek, phùn--chhut-lâi ê gá-suh sī tùi piáu-bīn ē-bīn ê e̍k-thài chúi-thé lâi ê.  Enceladus ê piáu-bīn khàm 1 têng ùi choâⁿ-khang kap Thó͘-chheⁿ ê E khoân lâi ê lia̍p-mi̍h (particles), tì-tio̍h i ū Thài-iông-hē khoàⁿ--khí-lâi siōng kim-ku̍t ê piáu-bīn.




#Article 496: Bô chheng-khì ê tōng-bu̍t (148 words)


Pún tiâu-ba̍k sī kì-chài tī koh-iūⁿ chong-kàu pī tēng-gī ûi bô chheng-khì ê tōng-bu̍t ê lia̍t-pió.

Chit-chióng tōng-bu̍t pau-koat tī í-hā ê chióng-lūi:

Í-hā lia̍t-chhut ê tōng-bu̍t bô tī Sèng-keng tiong phōe tēng-gī ûi bô chheng-khì, tān-sī chiông kî te̍k-teng lâi kóng, in sī hû-ha̍p Lāi-bī-kì só· tēng-gī ê bô chheng-khì ê tōng-bu̍t, in khó-í phōe khòaⁿ-choh sī bô chheng-khì ê: 

I-su-lân-kàu ê sìn-tô· pá Ti chē-sī ûi bô chheng-khì ê tōng-bu̍t, só·-í in put-chún-hí chia̍h. Káu-á iā-sī pēng-chhiáⁿ phōe jīm-ûi sī bô chheng-khì ê, pēng-chhiáⁿ lû-kó I-su-lân ê sìn-tô· phōe Káu-á 舔 kàu, in chiū pit-su-iàu chip-hêng sé-chēng.

Tōa-to-sò͘ ê Ki-tok-kàu sìn-tô͘ bô kin-sûi Mô͘-se ê ím-si̍t lu̍t-hoat. Tî-liáu An-hioh-ji̍t Hōe í-gōa, in ê kiōng-tông sîn-ha̍k koan-tiám sī jīm-ûi Iâ-so͘ ê sí-bông hô koh-o̍ah í-āu, ná-chióng só͘-ūi Kū-iok kui-tēng ê hān-chè í-keng bô-chài èng-iōng. 

(“Siōng-chú só͘ sèng-hòa ê, lí m̄-thang siūⁿ-chò sī bô chheng-khì ê.”, Sù-tô͘ Hēng-toān10-chiuⁿ:15-chat).




#Article 497: Sò͘-jī (160 words)


Sò͘-jī sī ēng lâi piáu-sī sò͘-ba̍k ê hû-hō. Sò͘-jī kap sò͘-ba̍k ê koan-hē tō chhin-chhiūⁿ bûn-jī kap i beh piáu-ta̍t ê mi̍h-kiāⁿ. Phì-lūn kóng 11, cha̍p-it kap XI lóng sī leh piáu-ta̍t kāng 1 ê sò͘-ba̍k ê sò͘-jī, hû-hō bô siâng niā.

Siāng ki-pún ê ūi sī toaⁿ (10⁰), cha̍p (10¹), pah (10²), chheng (10³). Soà--lo̍h ùi bān (10⁴) khai-sí, múi 10 poē thâu-chêng chiàu sūn-sī ke-thiⁿ cha̍p, pah, ia̍h chheng, pí-lūn kóng bān, cha̍p-bān (10⁵), pah-bān (10⁶), chheng-bān (10⁷). Múi 10,000 poē chiah koh oāⁿ lēng-goā 1 chióng kóng-hoat, pí-lūn kóng bān koh soà--lo̍h ū ek (10⁸), tiāu (10¹²), keng (10¹⁶), kai (10²⁰), ché (10²⁴), jióng (10²⁸), ko͘ (10³²), kaù (10³⁶), chèng (10⁴⁰), chài (10⁴⁴), ke̍k (10⁴⁸).

It-poaⁿ-te̍k piáu-sī pian-hō ê sò͘-jī lóng sī tha̍k chò bûn-giân-im. Nā khah tn̂g--ê koh ē pun-chò kúi koe̍h lâi tha̍k. M̄-koh kúi ê sò͘-jī beh chò 1 koe̍h iū-koh bô tiāⁿ-tio̍h, ta̍k só͘-chāi ū cheng-chha. Í-hā lia̍t chhut khah phó͘-phiàn ê kóng-hoat:




#Article 498: Tāi-sò͘ (121 words)


Tāi-sò͘ sī sò͘-ha̍k ê 1 ki hun-ki, choan-tô͘ leh gián-kiù thiu-siōng kiat-kò͘ (abstract structure), koan-liân (relation) kap sò͘-liōng (quantity). Tiong-ha̍k tiāⁿ-tio̍h ē an-pâi ki-pún tāi-sò͘ ê khò-têng, siāu-kài tāi-sò͘ chi̍t-koá ki-pún ê khài-liām, chhiūⁿ kóng: kā sò͘-ba̍k ka chò-hoé, iah sī sêng chò-hoé ē pìⁿ-chò choáⁿ-iūⁿ? Án-choáⁿ chò 1 ê to-hāng-sek (polynomial)? Án-choáⁿ sǹg in ê kin (root)?

Tāi-sò͘ m̄-taⁿ chhú-lí sò͘-ba̍k niā, kā i ê koan-liām khok-chhiong, koh ē-tit ēng lâi chhú-lí hû-hō (symbol), piàn-sò͘ (variable), chi̍p-ha̍p (set) ê goân-sò͘ (element). Ka kap sêng hông tòng-chò 2 chióng ūn-sǹg-chú (operator), tēng-gī bô kâng, tō ē chō-chiâⁿ bô sio-siâng ê kiat-kò͘, chhiūⁿ kóng kûn (group), khoân (ring), thé (field).

Tāi-sò͘ kap kí-hô-ha̍k, hun-sek sī sò͘-ha̍k siōng chú-iaù ê 3 ki hun-ki.




#Article 499: Kong-siat (152 words)


Kong-siat, iah-sī kóng kong-lí, sī 1 ê hē-thóng lāi-té bô chèng-bêng tō ká-siat sī chin--ê ê 1 kù oē, iah-sī bēng-tê (proposition). Lia̍h kong-siat chò chhut-hoat-tiám lâi chhui-lūn, koh ē-tàng tit tio̍h tēng-lí.

Tī chi̍t-koá jīn-sek-lūn (epistemology), kong-lí sī chū-bêng (self-evident) ê chin-lí (truth), chhun--ê ê tì-sek tio̍h-ài ēng kong-lí chò ki-chân lâi kiàn-li̍p. Iā tō sī kóng, jīn-bat chhun--ê ê bēng-tê chìn-chêng, ē-tàng seng jīn-bat kong-lí. M̄-koh hoān-sè chit chióng kong-lí kin-pún tō bô chûn-chāi.

Tī lô-chek kap sò͘-ha̍k, kong-siat bô pit-jiân sī chū-bêng ê chin-lí, i khah sêng hù-ha̍p hêng-sek (formal) lô-chek ê 1 kù oē, ē-tit ēng lâi chò chìn 1 pō͘ ê chhui-lūn. Kong-siat-hoà (axiomatize) tō sī kóng ùi sio to̍k-li̍p ê chi̍t cho͘ kong-siat ē-tàng tit tio̍h kui thò tì-sek hē-thóng. 1 ê tì-sek hē-thóng, phì-lūn kóng sǹg-siàu, kong-siat-hoà ê hong-hoat tiāⁿ-tiāⁿ ū kúi-nā ê. Sò͘-ha̍k koh kā kong-siat hun-chò lô-chek kong-siat kap hui-lô-chek kong-siat 2 khoán.




#Article 500: Chū-jiân-sò͘ (179 words)


Chū-jiân-sò͘ 自然數 sī siōng ki-pún ê sò͘-ba̍k, ū lâng kóng sī chiàⁿ-ê chéng-sò͘ hō-chò chū-jiân-sò͘, mā ū lâng kā lêng mā sǹg-chāi-lāi. It-poaⁿ lâi kóng gián-kiù sò͘-lūn ê lâng bô kā 0 sǹg-chāi-lāi, gián-kiù chi̍p-ha̍p-lūn iah-sī tiān-náu kho-ha̍k ê lâng ōe kā 0 sǹg-chāi-lāi.

Chū-jiân-sò͘ ê lō͘-iōng chú-iàu sī the̍h-lâi sǹg mi̍h-kiāⁿ ê sò͘-liōng, he̍k-chiá-sī the̍h-lâi pâi sūn-sū. It-poaⁿ ēng N iah-sī  chò chū-jiân-sò͘ ê phiau-kì.

Chū-jiân-sò͘ ōe-tàng ēng Peano kong-siat lâi tēng-gī. Chū-jiân-sò͘ sī 1-ê bô chīn-pōng ê chi̍p-ha̍p

Chū-jiân-sò͘ ê ka-hoat ēng (recursion) lâi tēng-gī:

Koh lâi tō khì chhōe siáng-ê siong-sio̍k-chiá sī b, ēng tē-2-tiâu it-tı̍t sǹg-·lo̍h-khì, kàu-bóe-·á tē-1-tiâu tō ōe-tàng ēng.

Kú 1-ê te̍k-piat ê lē. Nā-sī kā S(0) tēng-gī chò 1, án-ne S(a) = S(a) + 0 = a + S(0) = a + 1.

Chiàu chit-ê tēng-gī, (N, +) chiâⁿ-sêng 1-ê ū tan-ūi-goân 0 ê poàⁿ-kûn.

Chū-jiân-sò͘ ê sêng-hoat mā-sī ēng (recursion) lâi tēng-gī:

Kú 1-ê te̍k-piat ê lē. a × 1 = a ×S(0) = a. Só͘-í 1 sī chū-jiân-sò͘ ê seng-hoat tan-ūi-goân. (N, ×) mā chiâⁿ-sêng 1-ê ū tan-ūi-goân ê poàⁿ-kûn.




#Article 501: Powell Ô͘ (163 words)


Powell Ô͘ sī Bí-kok Colorado hô tē-2-tōa ê jîn-kong-ô͘, tiàm-tī Arizona ham Utah kau-kài ê só͘-chāi. Kū-tóe sī hō-chò Glen kiap, 1963 nî tī Page khí 1-ê chúi-pà  kā i kui-ê im-tī chúi-tóe, piàn-chò 1-ê ô͘. Powell ô͘ sī chúi-khò͘ mā sī iû-lám ê só͘-chāi.

Powell ô͘ sī Colorado hô tē-2-tōa ê chúi-khò͘, phēng chúi-bóe ê Mead ô͘ khah sè-·chı̍t·sut·á. 1956 nî khai-sí khí Glen kiap chúi-pà, keng-kè 8 tang chiah khí hó-sè, lóng-chóng ēng 400-bān lı̍p-hong kong-chhioh ê âng-mn̂g-thô͘. Koh lâi ēng 3 tang ê sî-kan chng hoat-tiān-ki, kàu 1966 nî chiah chéng-sek khai-sí tún-chúi. Ô͘ siōng chhim ê só͘-chāi ū 170 kong-chhioh, pêng-kun sī 40m, ōe-tàng tún 330-ek lı̍p-hong kong-chhioh ê chúi, it-tit kàu 1980 nî chiah thâu-chı̍t-kài tún kah tīⁿ. Chit-kúi-nî khó͘-hoāⁿ, ô͘-chúi chhun khah liám 1-poàⁿ.

Bí-kok ê Kok-ka kong-hn̂g ho̍k-bū-chhù tī chia siat-lı̍p Glen kiap iû-lám khu, 1-tang ū 200-gōa-bān lâng khì chhit-thô.  Chú-iàu ê gī-niū sī tiò-hî, sái-chûn, lō͘-iâⁿ kap peh-soaⁿ.

Hù-kīn thang-hó chhit-thô ê só͘-chāi ū




#Article 502: Sak-khuh (113 words)


Sak-khuh sī pī-īn ê ke-si, mā ōe-tàng ū-hông khì òe-tio̍h sèng-pīⁿ. Chú-iàu sī siat-kè hō͘ cha-po͘-lâng teh ēng, cha-bó͘-lâng ēng-·ê mā ū, chóng-·sī bô hiah-nī phó͘-phiàn. Nā ū chiàu-khí-kang lâi sú-iōng, pī-īn ê seng-kong-lu̍t ū 98%, sī pī-īn siāng-kài-ū-hāu ê chhiú-lō͘.

Ùi Jı̍t-pún-ōe サック lâi-ê gōa-lâi-gú.

Kó͘-chá bat ēng Iûⁿ ê tn̂g-á teh chò sak-khuh, pī-īn ê hāu-kó khah ló͘, jî-chhiáⁿ bô-hoat-tō͘ ū-hông sèng-pīⁿ, m̄-koh tì-·khí·lâi khah sù-sī. Hiān-chú-sî tōa-pō͘-hūn ê sak-khuh ēng ê châi-liāu sī latex.

Peh-soaⁿ ê sî ōe-tàng the̍h-lâi tóe hoan-á-hóe, m̄-kiaⁿ khì kā phah-tâm-·khì. Hái-ka-choa̍h the̍h lâi tóe to̍k-phín, thun-jı̍p pak-lāi khah bōe hông kiám-cha-·tio̍h. Tī soa-bô͘ chok-chiàn ê peng-á kā sak-khuh am-tī chhèng-chhùi, m̄-kiaⁿ eng-ia mā bô-gāi-tio̍h khui-chhèng.




#Article 503: Ho͘-bá-lìn-guh (106 words)


Ho·-bá-lìn-guh (Eng-gí: hovering, Hôa-gí: 停懸) sī iâu-khòng ti̍t-seng-ki siōng ki-pún ê tōng-chok.  Che sī Ji̍t-gí hoat-im ê Tâi-gí iōng-hoat, mā sī it-poaⁿ teh sńg iâu-khòng ti̍t-seng-ki ê lâng ê kóng-hoat.  Beh o̍h ē-hiáu poe iâu-khòng ti̍t-seng-ki, tio̍h ài ùi ho·-bá-lìn-guh khai-sí o̍h khí.

Phiau-chún ê ho·-bá-lìn-guh, tio̍h ài hō· ti̍t-seng-ki thêng-tī kò·-tēng ê koân-tō·, pó-chhî tī khong-tiong kò·-tēng ê 1-ê tiám.

In-ūi poe iâu-khòng ti̍t-seng-ki ê sî, chho-chok ê lâng sī tī ti̍t-seng-ki gōa-kháu, só·-í ài liān-si̍p bīn-tùi bô-kâng hong-hiòng ê ti̍t-seng-ki chu-sè. Múi 1-ê hong-hiòng ê ho·-bá-lìn-guh lóng o̍h ē-hiáu, bē phah m̄-tio̍h tōng-chok ê sî-chūn, chiah sǹg sī kā chit-ê ki-pún tōng-chok o̍h chiâu-chn̂g.




#Article 504: Lī-mó͘ (129 words)


Lī-mó͘ sī hō͘ lâng ōe-tàng tī hn̄g-hn̄g ê só͘-chāi chhau-chok ke-khì ê siat-pī. It-poaⁿ kóng lī-mó͘ sī kóng tiān-sī, lo̍k-iáⁿ-ki, DVD, chia-ê siau-hùi tiān-chú kah-·lâi ê lī-mó͘, sī sè-sè-tâi, the̍h tī chhiú-·nih, ōe-tàng soáⁿ-tâi, chūn im-liōng ê ke-sī. Hiān-chú-sî tōa-pō͘-hūn ê lī-mó͘ sī ēng âng-gōa-soàⁿ lâi kap i beh khòng-chè ê ke-khì kau-liû, ài tàu tiān-tî-á. 

Kó͘-chá bat ēng chhiau-im-pho lâi thoân sìn-hō, hāu-kó bô-kài-hó. Hiān-tāi ê lī-mó͘ lóng ēng tiān-chû-pho, sìn-hō koh ū piàn-tiāu (modulation), khah m̄-kiaⁿ kiáu-chhá (interference). Chia̍p-ēng ê pho-toāⁿ sī âng-gōa-soàⁿ kap kē chiu-pho-sò͘ (khah liám 100MHz) ê só͘-chāi. Siau-hùi tiān-chú ēng âng-gōa-soàⁿ khah chōe, thoân sò͘-ūi sìn-hō. Iâu-khòng-bô͘-hêng hèng ēng 27MHz ah-sī 54MHz ê tiān-chû-pho, thoân analog sìn-hō khah chōe. Chit-má ê bluetooth mā ōe-tàng the̍h-lâi chò lī-mó͘, nā he sī tiàm tī 2.45GHz.




#Article 505: Gû (162 words)


Gû, 1 chióng lo̍h-sèng ê ū tê ê tōng-bu̍t, sio̍k-tī Bovinae. Lâng chhī lâi ēng i ê bah, gû-leng, phoê, mā ē-tàng thoa lê, giú chhia, téng-téng. Tī chi̍t-koá kok-ka, phì-jû Ìn-tō͘, ū chong-kàu ì-gī.

Gû sī kan-nā chia̍h-chháu, chia̍h-chúi kè seng-oa̍h ê tōng-bu̍t. Gû sī siang-sò͘-tôe ê tōng-bu̍t, chi̍t-kha sì-gê-tôe kah khia-sò͘-tôe ê bé toaⁿ-toê sī bô sio-siâng. Ū chi̍t-ki chiok-tn̂g ê boé, bóe-liu hoat tn̂g-tn̂g--ê mn̂g thang sut-chêng sut-āu koáⁿ hō͘-sîn, báng-á. Gû ê téng chhùi-khí-chô thâu-chêng bô hoat chhùi-khí kan-nā chhun tēng-tēng-ê chhùi-khí-hoāⁿ niā. I teh chia̍h-chháu sī ēng chi̍h tī chháu sa--lâi, ē-chô-khí khoè-chháu, téng-chô khí-hoāⁿ ná-boē-su lán teh-ēng--ê to-tiam án-ne, lâi-chò chih-la̍t ê kong-iōng niā-niā. Chia̍h-pá teh-khùn, teh-tuh-ku ê sî oē hoan-chháu. Khoàⁿ i ba̍k-chiu pàng-khoeh-khoeh chhùi tāng-boē-thêng teh pō͘ , ti i chá-chêng chia̍h-lo̍h pak-lāi ê chháu pō͘ hō͘-i koh-kha iù.

Gû ê chéng-lūi chiok-choē. Nā chiū iōng-tô͘ lâi-kóng, oe-tàng hun-chò: choh-sit, bah-ēng kah chhú-leng iōng. Chāi choh-sit-lâng sù-siông chiap-chhiok-tio̍h ê chióng-lūi sī chhiah-gû kah súi-gû.




#Article 506: Chiáu (231 words)


Chiáu-á sī sio-hoeh, ē pàng-nn̄g ê chek-chui tōng-bu̍t, chú-iàu ê te̍k-teng sī ū ú (feather), ū chò si̍t iōng--ê chêng-pì (forelimb), it-poaⁿ ū khang-sim ê kut-thâu. Chiáu-lūi siōng sè khó-pí kûn-thâu-bú (phang-chhek/hummingbird), siōng toā chhan-chhiūⁿ nâ-kiû kiû-oân (tô-chiáu, Emu) hiah lò.

Chiàu Jacques Gauthier ê gián-kiù, chiáu-lūi ū 4 khoán hō͘-siōng chhiong-tu̍t ê tēng-gī. Chêng 3 hāng sī khah ū būn-tê ê tēng-gī, chia 4 hāng hun-pia̍t sī:

Tē 4 hāng sī chi̍t khoán Gauthier thê-chhut ê hun-lūi tēng-gī:

Ha̍k-kài tùi chiáu-lūi bô goân-choân it-tì ê hun-lūi. Charles Sibley kap Jon Ahlquist (1990 nî) ê Chiáu ê Hūn-lūi kap Hē-thóng-lūn (Phylogeny and Classification of Birds) sī tùi chiáu-lūi hun-lūi ê tiòng-iàu tì-chok. Chiàu it-poaⁿ chèng-kù, in-ê bo̍k sī hông jīn-ûi chèng-khak--ê, chóng--sī bo̍k chi kan ê koan-hē iá koh siū ha̍k-chiá cheng-lūn.

Ē-té sī tùi hiān-tāi chiáu-lūi kun-kù Jarvis, E.D. et al. (2014) tùi 48-ê tāi-piáu bu̍t-chéng ê choân ûi-thoán-thé tēng-sū (whole genome sequencing) gián-kiù kap pō͘-hūn Yury, T. et al. (2013)  chū-liāu chè-chō ê chi̍t khoán chhin-oân koan-hē tô͘:

Chiáu-lūi seng-oa̍h tī tōa-pō͘-hūn ê lio̍k-tē, tí chhit ê tāi-lio̍k lóng ū chûn-chāi, siâng óa lâm-pêng ê chéng-lūi sī Lâm-kek-chiu hióng lōe-lio̍k 440 kong-lí ū cho̍k-kûn ê Pagodroma nivea. Jia̍t-tāi só͘-chāi sī chiáu-lūi ê to-iūⁿ-sèng (biodiversity) siāng hoat-ta̍t ê tē-khu.

Chiáu ê kun-keh cho͘-sêng sī chin khin ê kut-thâu, lāi-bīn hâm ē-táng ji̍p khong-khì, kap ho͘-khip hē-thóng sio chiap ê khang-phāng.




#Article 507: Hái-ang (164 words)


Hái-ang sī thiat-té tiàm hái--ni̍h seng-oa̍h ê toā-hêng chhī-leng tōng-bu̍t, hām hái-ti kāng-khoán sio̍k tī Cetacea ba̍k. Hái-ang mā ū hō-chò hái-iû, keng-hî, chóng--sī m̄ sī hî.

Toā-hêng hái-ang in-ūi 19/20 sè-kí siuⁿ lia̍h, bo̍k-chêng toā-hūn ū khu̍t-chéng ê gûi-hiám. Jîn-lūi lia̍h hái-ang beh iōng i ê iû, bah, keng-chhiu, kap tn̂g-á lāi-té ê phang-chúi châi-liāu. Kàu kah 20 sè-kí tiong-kî, chin chē hái-ang tīn ê sò͘-liōng toā lak. Kok-chè Lia̍h-keng Úi-oân-hoē (IWC) choâⁿ-á tī 1986 nî bô hān-kî kìm-chí só͘-ū ê siang-gia̍p lia̍h-keng oa̍h-tōng. Chóng--sī ū chi̍t-koá lē-goā, chhin-chhiūⁿ Norge, Peng-tē, Ji̍t-pún téng-kok goân-chāi ū teh lia̍h. Pak Bí-chiu, Siberia ê chi̍t-koá-á goân-chū-bîn mā ū lia̍h.

Hái-ang ē-sái pun 2 chióng:

Soà--lo̍h-lâi ê hun-lūi chú-iàu chham-khó Dale W. Rice ê Marine Mammals of the World: Systematics and Distribution (1998); che sī bo̍k-chêng piau-chún ê hun-lūi-ha̍k chham-khó chu-liāu, hām Mammal Species of the World: 3rd Edition (Wilson kap Reeder ha̍p-pian, 2005) ū ki-pún-te̍k ê tùi-tâng, cheng-chha ê ūi hun-pia̍t iōng Rice kap MSW3 piau-kì.




#Article 508: Bîn-siok (114 words)


Bîn-siok (-sok) sī lī-iōng ka-tī leh tòa ê chhù-the̍h pâng-keng, kiat-ha̍p tong-tē jîn-bûn, chū-jiân kéng-koan, seng-thāi, khoân-kéng chu-goân kap lông-gia̍p, lîm-gia̍p, hî-gia̍p, bo̍k-gia̍p seng-sán o̍ah-tōng, í ka-têng hù-gia̍p hong-sek keng-êng, thê-kiong lú-kheh chng-kha iá-gōa seng-o̍ah ê tòa-hioh chhù-só·. Kin-kù bîn-siok koán-lí pān-hoat, bîn-siok keng-êng kui-bô· bē-sái chhiau-kòe 5 keng pâng-keng, ah kheh-pâng chóng bīn-chek bē-sái chhiau-kòe 150 pêng-hong kong-chhioh. Kin-kù koan-kong-kio̍k ê thóng-kè, kàu 2006 nî 5 go̍eh té, choân Tâi-oân ū 1625 keng bîn-siok, kî-tiong, Hoa-lian ū 322 keng, Lâm-tâu ū 296 keng, Gî-lân ū 215 keng, Tâi-tang ū 101 keng, Biâu-le̍k ū 99 keng. Bîn-siok sī àn-chiàu chū-the̍h-pâng-ok sòe-lu̍t lâi khioh pâng-ok-sòe, àn-chiàu it-poaⁿ iōng-tē sòe-lu̍t khò-cheng tē-kè-sòe, kap khioh chong-ha̍p só·-tek-sòe.




#Article 509: Lysistrata (160 words)


Lysistrata sī Hi-lia̍p ê hí-chhut chok-ka Aristophanes siá ê hoán-chiàn chhiò-kio̍k. Siá-chok ê nî-tāi tī kong-goân-chêng 411-nî.

Chit-chhut hì ê chú-kak sī Lysistrata chhoā-thâu ê 1-tīn cha-bó·-lâng. In chò-hoé kā hē kong-ke chîⁿ-hāng ê chhù-the̍h chiàm--tiâu-leh, koh sûi-lâng lóng m̄ hām in ê ang-sài khùn, thàu-koè chiah-ê chhiú-lō·, choaⁿ-á kā Peloponnesos Chiàn-cheng tòng-tiām, khoe-ho̍k hô-pêng.

Lysistrata kó·-chhui Sparta, Boeotia kap Corinth ê hū-jîn-lâng lâi tàu chi-chhî, chiah-ê hū-jîn-lâng chi̍t-khí-khiàn lóng tùi Lysistrata ê kiàn-gī: mài kap ang-sài khùn (mài kiâⁿ-pâng) kám-kak gông-gia̍h, m̄-koh boé--ah lóng tông-ì koh chiù-choā beh tàu-saⁿ-kāng.

Hì-bûn mā khan-sia̍p-tio̍h cha-bó·-lâng kám ē-ēng-tit chham-ka tī siā-hoē kap chèng-chhek chè-tēng lāi-té, chiah-ê tāi-chì hit-tang-chūn sī cha-po·-lâng chiah ū ê koân, lán ē-sái tī Lysistrata hām lâi háⁿ-heh--in ê koaⁿ-oân ê tùi-oē lāi-té, khoàⁿ-tio̍h chit-khoán thó-lūn.

Hì lāi-té siōng-kài khoe-hâi ê só·-chāi, sī chú-iàu ê cha-po· ián-oân chhēng lān-chiáu-hêng ê hì-saⁿ, lâi piáu-hiān lâm-sèng ê kò·-sèng.

Chit-chhut hì aū--lâi tī 1953-nî, hō· Hoat-kok ê kàm-tok Christian Jaque phah-chò tiān-iáⁿ.




#Article 510: Sè-khún (135 words)


Sè-khún (細菌; bacterium) sī sò·-bo̍k chìam chiok-chē ê iú-ki-thé. Sè-khún pī the̍h-lâi chí-chheng prokaryotes he̍k eubacteria sīm-chí pau-koah Archaea. Chia, sè-khún kan-taⁿ kóng-sī eubacteria. Gián-kiù sè-khún ê ha̍k-būm kìo-chò sè-khún-ha̍k, sī bî-seng-bu̍t-ha̍k ê kî-tiong chi̍t pō·-mn̂g. 

Sè-khún sī só·-ū seng-bu̍t lāi-té sò·-liōng siāng-chē ê. In kóng-hoat chûn-chāi tī thô·-bah, chúi ê khoân-kéng, koh kah kî-thaⁿ seng-bu̍t kiōng-seng (symbiosis). Chiok-chē pēⁿ-goân-thé sī sè-khún. Sè-khún ê hêng-thé chiâⁿ-sè, éng-éng kan-taⁿ 0.5 kàu 5.0 μm hiah-tōa, sui-bóng ū-ê khah-tōa chhiūⁿ Thiomargarita namibiensis kap Epulopiscium fishelsoni ē tōa-kàu chhiau-kòe 0.5 mm. In it-poaⁿ ū sè-pau-piah, chhiūⁿ si̍t-bu̍t kap ko͘ hit-khoán, m̄-koh, sè-khún ê sè-pau-piah chèng-siông sī peptidoglycan só· kò·-sêng, m̄-sī cellulose (tī si̍t-bu̍t), ia̍h-m̄-sī chitin (tī fungus), kah eukaryote ê sè-pau-piah mā-m̄-sī sio-kâng-goân-thâu ê. Chiâⁿ-chē ē ēng flagellum lâi sóa-tín-tang, m̄-koh in ê kò·-chō kah kî-thaⁿ seng-bu̍t ê bô-kâng.




#Article 511: Thoàⁿ-chúi-hoà-bu̍t (218 words)


Thoàⁿ-chúi-hoà-bu̍t (Eng-gí: carbohydrate) sī hâm-ū sng-sò͘, chúi-sò͘, kap thòaⁿ-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t. I sī iû tan-thn̂g-lūi ê thn̂g cho͘-sêng, ē-sái iōng hòa-ha̍k-sek Cn(H2O)n lâi piáu-sī, he̍k chit-chióng sêng-hun ê ián-seng-bu̍t. 

Pau-koah si̍t-bu̍t kap tōng-bu̍t ê tāi-to-sò͘ seng-bu̍t chāi-lāi, bó͘-mih-á thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t sī lêng-liōng tû-chûn kap choán-î ê tiōng-iàu hêng-sek. Àn-chiàu cho͘-sêng ê thn̂g ê sò͘-bo̍k, thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t ē-sái hun-chò: tan-thn̂g (chhan-chhiūⁿ phô-thô-thn̂g kap kó-thn̂g), siang-thn̂g (disaccharide; chhan-chhiūⁿ chià-thn̂g, be̍h-gê-thn̂g kap ni-thn̂g), chió-thn̂g (oligosaccharide), kap to-thn̂g (polysaccharide; chhan-chhiūⁿ tiān-hún, koaⁿ-thn̂g, kap chhiam-ûi-sò͘. 

Tan-sûn ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t hâm-ū thòaⁿ-sò͘, chúi-sò͘ kap sng-sò͘ goân-chú, í 1:2:1 ê mole pí-lu̍t cho͘-sêng, ē-sái siá chò hun-chú-sek Cn(H2O)n. (Chit-ê hun-chú-sek kan-taⁿ sek-ha̍p tan-thn̂g, ah Cn(H2O)m khah sek-ha̍p tāi-to-sò͘ ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t. Sui-bóng chiâⁿ-chē tiōng-iàu ê carbohydrate sī ián-seng chū chit-ê kiat-kò, chhan-chhiūⁿ deoxyribose kap glycerol, in pēng-bô hù-ha̍p giâm-keh ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t ê tēng-gī, só·-í in m̄-sī thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t. Ū chi̍t-kóa hòa-ha̍p-bu̍t hâm-ū kî-thaⁿ ê goân-sò· mā sǹg-sī thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t (chhan-chhiūⁿ chitin, i hâm-ū nitrogen). 

Siāng kán-tan ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t sī tan-thn̂g, 1 tiâu sè-tiâu ti̍t-ti̍t ê aldehyde kap ketone kò·-chō, tû-tiāu siang-pêng-thâu ê kong-lêng-ki bô í-gōa, ū chē-chē ê hydroxyl group tī ta̍k-ê carbon ê piⁿ-á. Kî-thaⁿ ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t sī iû tan-thn̂g chò tan-ūi lâi cho·-sêng, ē-sái thàu-kòe chúi-kái lâi hun-kái. Hâm 2 ê tan-thn̂g ê kìo-chò siang-thn̂g, 2 ê kàu 9 ê ê kiò-chò chió-thn̂g, 10 ê í-siōng ê kìo to-thn̂g.




#Article 512: Thàm-chiam (103 words)


Thàm-chiam sī khí-kho tiāⁿ-tiāⁿ sú-iōng ê ke-si. Thàm-chiam bóe-á ê chiam-toan sī kiám-cha chiù-khí ê sî, beh cheng-ka chhiok-kak iōng--ê. 

Kú-tn̂g í-lâi, khí-kho-i lóng the̍h thàm-chiam lâi chhōe khí-iū-chit ê chiù-khang, m̄-koh kīn-lâi ū chi̍t-kóa khí-kho choan-gia̍p jîn-sū giâu-gî chit-koán hoat-tō·. In-ūi chiù-khí tú-khí-seng chí-sī chi̍t-jiah thoat-kài-hòa ê só·-chāi, iáu-bô khang-phāng sán-seng. In jīn-ûi sú-iōng thàm-chaim ē tī khí-iū-chit téng-bīn chè-chō jîn-ûi ê khang-li̍h. In jīn-ûi èng-kai thàu-kòe fluoride ê sú-iōng, kap chhùi-khiuⁿ oē-seng ê chip-hêng kā koh-kài-hòa thńg--lâi. Chit-ê cheng-lūn iáu leh kè-sio̍k, in-ūi bô chhiok-kám ê pang-chàn, ū-sî-chūn chiâⁿ-oh chín-toān chhut chiù-khí. 

Thàm-chiam ū kún-na-khoán, siāng-chia̍p sú-iōng ê sī:

Kî-thaⁿ iáu-ū:




#Article 513: Khí-lông (132 words)


Khí-lông he̍k khí-thò, chèng-sek miâ-chheng sī kò·-tēng kio̍k-pō· ké-chhùi-khí (fixed partial denture), sī khí-kho-i siat-kè kap khí-bô· ki-su̍t-goân chè-chō ê ké-chhùi-khí. Chit-má koh-ū CAD-CAM ki-hâi ē-tàng chò khí-lông. 

Khí-lông ē-sái sī kui-ki kim-sio̍k ê, kim-siok sio hûi-á ê (porcelain fused to metal, PFM), he̍k kui-ki hûi-á ê. Kim-sio̍k ē-saí sī kùi kim-sio̍k (noble metal) he̍k ki-té kim-sio̍k (base metal); kùi kim-sio̍k hâm-ū n̂g-kim, pe̍h-kim, kap pa-kim (palladium); ki-té kim-sio̍k chú-iàu sī ni-ke-luh (nickel) kap chromium. Kùi kim-sio̍k the̍h-kiong khah-hó ê chū-chō (casting) cheng-bi̍t-tō·, kah hûi-á ê kiān-kiat (bonding) mā khah-hó; bô-hâm ni-ke-luh, bē ín-khí in-ūi ni-ke-luh ê kòe-bín-hoán-èng. Kui-ki hûi-á ê khí-lông ē-sái sī feldspar hûi-á, lithium disilicate, a-lu-mi hûi-á, he̍k zirconia. Kui-ki lóng hûi-á ê khí-lông tī kiông-tō· chit hong-bīn khah-bô kàu, kah ū kim-sio̍k chò-té--ê bē-pí--chit, m̄-koh khah bí-koan hó-khòaⁿ. 




#Article 514: Bî-tá-mín C (101 words)


Bî-tá-mín C (vitamin C), koh kiò-chò ascorbic acid, ē-tit pang-chàn jîn-thé sán-seng ka-goân-nn̄g-pe̍h, chhiok-chìn thih-chit khip-siu, ka-sok khang-chhùi siu-sok;  î-chhî bî-hoeh-kńg kńg-piah ê oân-chéng, thê-seng khí-hōaⁿ kap chhùi-khí ê kiān-khong, pó-hō· sè-pau khah-bián siū-tio̍h chū-iû-ki ê kong-kek, sī khòng-iáng-hòa-chē (antioxidant). Bî-tá-mín C nā khiàm-khoat ē ín-khí scurvy, tì-sú khí-hōaⁿ hoat-iām, ta-mo·h, chhut-hoeh, koh ē-ū ki-bah kut-keh thàng-thiàⁿ, gâu o·-chhiⁿ gêng-hoeh, phôe-hā pan-tiám chhut-hoeh, khiàm-hoeh kap khang-chhùi phái-kòe-phôe téng-téng chèng-thâu.  

Jîn-thé bô-hoat-tō· ka-tī chè-chō bî-tá-mín C, só·-í ài ùi chia̍h-mi̍h pó·-chhiong. Ū-hâm bî-tá-mín C hong-hù ê chhài-se kap kóe-chí ū: liú-teng, kam-á, liám-po̍at-á, kiwi-kó, kam-á-bi̍t, tiⁿ-chio, hoe-chhài, kap chhái-sek ê chhài-se téng-téng.




#Article 515: Phú-sek Hái-ang (115 words)


Phú-sek Hái-ang sī 1 chióng ta̍k nî ē tī chia̍h ê ūi kap seⁿ-kiáⁿ ê ūi 2 pêng lâi-khì ê ū chhiu ê hái-ang, sin-khu tn̂g 15 kong-chhioh, tāng 36 kong-tùn, ē-sái oa̍h kàu 50~60 hoè.  Eschrichtius robustus sī Eschrichtius-sio̍k î-it ê chéng, Eschrichtius mā sī Eschrichtiidae-kho î-it ê sio̍k.  Phú-sek Hái-ang sī chhī-leng tōng-bu̍t tang-tiong le̍k-sú siōng kú-tn̂g ê 1 ê, iok-lio̍k ū 3-chheng-bān nî.

Hiān-tāi ū 2 tīn toà Thài-pêng-iûⁿ oa̍h-tōng ê Phú-sek Hái-ang:  khah sè tīn--ê tī Okhotsk Hái kap lâm Hân-kok chi-kan lâi-khì, khah toā--ê oá tī Alaska kap Baja California chi-kan ê hái-hoāⁿ.  Pún-chiâⁿ tī Tāi-se-iûⁿ ū tē 3 tīn, m̄-koh 300 nî chêng tō hō͘ lâng lia̍h khu̍t-chéng ah.




#Article 516: Soaⁿ-khó͘-koe (134 words)


Soaⁿ-khó·-koe (Hôa-gí: 短角苦瓜, Ha̍k-miâ: Momordica charantia L. var. abbreviata Ser.), sī chi̍t-nî-seng chháu-chit tîn-pún si̍t-bu̍t; kà-ì kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê khoân-kéng. Goân-té seⁿ tī jia̍t-tāi A-chiu, kóng-hoat chèng-chok tī choân-kiû jia̍t-tāi kap a-jia̍t-tāi tē-khu. Tī Tâi-oân kui-hòa hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē-hái-po̍at soaⁿ-khu; pak-pō· khah-chió khòaⁿ--kìⁿ; seⁿ-tī chhiū-nâ piⁿ-á, soaⁿ-lō·-kîⁿ, he̍k khòng-khoah ê pha-hng-tē. 

Keng kim-ku̍t, kńg-chhiu ko·-1-ki bô hun-chhe. 

Hio̍h-á tan-hio̍h, tn̂g 6 kàu 12 cm，khoah 5 kàu 10 cm; thâu-chêng-toan îⁿ-îⁿ, ki-pō· sim-hêng, ū 5 kàu 7 ê chhim-li̍h, pian-iân kì-á-iân; piáu-bīn choân jû-nńg ê mo·.

Hoe n̂g-sek, hoe-koan lêng-liang-hêng ū 5 li̍h, ti̍t-kèng ē tōa-kàu 32 mm; hoe  tan-sèng, kang--ê kap bú--ê kāng-chi̍t-châng; hoe tùi hio̍h-á ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chhut-lâi, chi̍t-jiah seⁿ 1 lúi. Kui-tang lóng-ē khui-hoe.

Kóe-chi huh-kó (瓠果), ū ti̍t-kiâⁿ pâi-lia̍t chiam-chiam ê chè-á; kàu-se̍k-chúi sî sī kam-á-sek.




#Article 517: Ngó͘-lêng-lân (125 words)


Ngó͘-lêng-lân(Hàn-jī: 五龍蘭, ha̍k-miâ: Lantana camara), koh kiò-chò khí-siáu-hoe (起痟花),kòng-phòa-hoe, sī to-nî-seng siông-le̍k koàn-bo̍k, chhiū-á-ki tiāⁿ chhun-tn̂g thòaⁿ-khui, kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi. 

Chū-té seⁿ tī jia̍t-tāi Bí-chiu, kap Se-ìn-tō· kûn-tó. Tī Tâi-oân kui-hòa, hun-pò· tī pêⁿ-tē, kap kē-hái-po̍at soaⁿ-khu, seⁿ tī lō·-kîⁿ, pha-hng-tē, he̍k chhiū-nâ piⁿ--á. Taⁿ hông kóng-hoat chèng-chok chò hoe-hn̂g koan-sióng ēng.

Keng ū 4 chōa ke-kak, ū chhoaⁿ-chhì.

Hio̍h-á tùi-seⁿ, ke-nn̄g-hêng he̍k tn̂g-ke-nn̄g-hêng, siang-pêng-bīn pho̍ah ngē-mo·, kì-á-khí ê piān-iân. 

Hoe kam-á-sek, kam-á-âng-sek, hún-âng-sek, he̍k n̂g-sek lóng-ū, thó·-seⁿ-á--ê kam-á-an̂g-sek siāng-che; hoe-koan sī chhim au-á-hêng, bóe-liu hit-pêng ū bô-chú-ngó· ê chhián-chhián li̍h-phāng. Ti̍t-kèng ū 8 mm. Hoe sī sàn-pâng-hoe-sū (繖房花序), gōa-hêng chhiuⁿ thâu-chōng-hoe (頭狀花) án-ne pâi-lia̍t, ùi hio̍h-á kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chhut-lâi.

Kóe-chí sī he̍k-kó (核果) kiû-hêng, kàu-hun sî o·-nâ-sek, bah-chit.




#Article 518: Khí-chiu-pēⁿ (359 words)


Khí-chiu-pēⁿ he̍k gê-chiu-pēⁿ (Eng-gí: periodontal disease) kán-tan kóng tō-sī chhùi-khí sì-chiu ê chi̍t-pēⁿ. 

Khí-chiu-pēⁿ ē tì-sú kháu-chhàu, chhùi-khí sòng-sit; ū khí-chiu-pēⁿ ê hū-jîn-lâng khah-gâu ū chá-sán he̍k sin-seng-jî thé-tāng siūⁿ kheng ê hiō-ûi-chèng; ū khí-chiu-pēⁿ ê lâng khah iông-ì ū sim-hiat-kńg-chi̍t-pēⁿ, pí-lūn-kóng: hiat-kńg khah-gâu soan-sat chò-sêng tiòng-hong he̍k sim-chōng pān-mo̍·h khoat-sún ê lâng khah-gâu siū-tio̍h khí-chiu pēⁿ-khún ê éng-hióng, sú pēⁿ-chêng giâm-tiōng; khí-chiu-pēⁿ hō· thn̂g-jiō-pēⁿ pháiⁿ khòng-chè, thn̂g-jiō-pēⁿ ê lâng mā khah-gâu tek-tio̍h khí-chiu-pēⁿ; ū sim-hiat-kńg chi̍t-pēⁿ ê lâng ho̍k-iōng khòng-gêng-hiat-che tī tī-liâu khí-chiu-pēⁿ ê sî-chūn,khah-pháiⁿ chí-hoeh; ū-ê sim-chōng-pēⁿ he̍k tian-pēⁿ ê io̍h-á ē hō· khí-hōaⁿ pûi-tōa; ū sim-chōng pān-mo̍·h khoat-sún ê lâng tī chiap-siū khí-chiu tī-liâu chêng ài seng ho̍k-iōng khòng-seng-sò· lâi pó-hō·.  

Khí-chiu-pēⁿ ê khí-lí sī chhùi-khiuⁿ ōe-seng bô-hó. Chhùi-khiuⁿ lāi-té ū chiok-chē sè-khún, khah-sú chhùi-khí sé bô chheng-khì, sè-khún tō-ē tōa-liōng cheng-seng, liâm-hù tī chhùi-khí piáu-bīn, chiâⁿ-chò khí-khún-pan. Khí-khún-pan tú-khí-seng sī thang-kng ê, oh khoàiⁿ, ài ēng khí-khún-pan hián-sī-che kā ní-sek chiah ē khoàiⁿ. Khí-khún-pan lúi-chek kàu mó·-mi̍h-á têng-tō·, tō chiâⁿ-chò n̂g-n̂g siô·ⁿ-siô·ⁿ ê 1 chân mi̍h liâm tī chhùi-khí piáu-bīn. Khí-khún-pan siāng-chia̍p lúi-chek tī chhùi-khí óa khí-hōaⁿ ê só·-chāi, kap chhùi-khí hâm chhùi-khí chi-kan ê lîn-chiap-bīn. Chit-ê khí-khún-pan tō-sī khí-chiu-pēⁿ ê in-toaⁿ.

Khí-chiu-pēⁿ thâu-khí-seng lóng bô bêng-hián chèng-thâu, i ê phò-hāi koh hoat-seng tī khí-hōaⁿ lāi-té, só·-í tiāⁿ-tiāⁿ hō·-lâng khin-hut sit-kak-chhat. Khí-thâu ē sè-chhùi lâu-hoeh, khí-hōaⁿ ngāi-gio̍h-ngāi-gio̍h, chhùi chhàu. Koh-lâi khí-hōaⁿ ē chéng, iû-kî sī khang-khòe khah thiám, bē-khùn, tn̂g-tô· lí-hêng, sim-lí ap-le̍k tōa téng-téng, hō· té-khòng-la̍t khah-bái ê sî-chūn kēng-ka bêng-hián. Chia-ê chèng-thâu khí-khí-lo̍h-lo̍h, ū-sî bái ū-sî hó, kàu siāng-lō·-bóe, chhùi-khí lô·-hia̍p, khí-hōaⁿ ta-mo̍·h, léng-jia̍t mí-kám, sīm-chí tong-ûn chéng thiàⁿ bē-hó. Chia-ê chèng-thâu m̄-sī ta̍k-ê lóng-ū, jî-chhiáⁿ ta̍k-lâng chêng-hêng ū cheng-chha, mā bô it-tēng ê sian-āu sūn-sū, sīm-chí ū lâng kàu chòe-āu chhùi-khí lóng lak-liáu-liáu iā m̄-pa̍t thiàⁿ--kòe. 

Khí-chiu-pēⁿ ê tī-liâu tiōng-tiám tio̍h-sī “chheng chheng-khì”, kā khí-khún-pan ta̍k-kang thiat-té phiàⁿ-sàu, chia̍h io̍h-á boah io̍h-á lóng bô ka-tī sé-chhùi bín-chhùi-khí tiōng-iàu.

Khí-kho-i tī-liâu khí-chiū-pēⁿ ê tē-1-ê hoat-tō· kiò-chò phase-one treatment:

Tē-1 kai-tōaⁿ ê tī-liâu nā bô hoat-tō· kái-koat, ē-sái chìn-chi̍t-pō· chò khí-chiu gōa-khó chhiú-su̍t, lâi siau-tû ín-khí khí-chiu-pēⁿ ê in-sò·.

Khí-chiu-pēⁿ ê tī-liâu m̄-sī kantaⁿ khò khí-kho-i, iah-koh ài hoān-chiá phòe-ha̍p 2 tiám chiah ē-ēng--chit:




#Article 519: Railroad Tycoon (620 words)


Railroad Tycoon sī 1 ê keng-chè bô·-gí kap chhek-lia̍k ê iû-hì. Ū 3 ê pán-pún: thâu-seng ê Railroad Tycoon (1990 nî),  Railroad Tycoon II (1998 nî), kap Railroad Tycoon 3 (2003 nî). Railroad Tycoon chū-té sī iû-hì siat-kè-chiá (game designer) Sid Meier só· siá, MicroProse só· hoat-hêng, ah sui-bóng ū Tycoon chit-ê suffix, i kah RollerCoaster Tycoon kap Transport Tycoon chia-ê iû-hì oân-choân bô tī-tāi, in sī Eng-kok tn̂g-sek siat-kè-chiá Chris Sawyer só· hoat-tián--ê. 

Iû-hì ê bo̍k-tek sī chhòng-pān kap koán-lí 1 keng thih-lō· kong-sī, pau-koah pho·-siat thih-ki-lō·, khí-chō hóe-chhia-thâu, kap bé hóe-chhia chham an-pâi chhia-pang. Chit-ê iû-hì bô·-gí hòe-kiāⁿ kap lú-kheh ê kèng-su, koh-ū bî-hêng ê kó·-phiò-chhī-tiûⁿ ē-sái bé-bē ka-tī kap tùi-chhiú kong-sī ê kó·-phiò

Thâu-khí-seng pán-pún thê-kiong chhit-thô-chiá ē-bīn chit kúi-ê tē-khu soán-tek kui kong-sī: Bí-kok se-pō·, kap tiong-se-pō· he̍k tang-pak-pō·, Eng-kok (tī khah-sè ê chhioh-tō· iáu-ū Eng-kok ê lâm-pō·), kap Au-chiu. 

Chhit-thô ê lâng tam-jīm kong-sī ê keng-lí, ài po·-siat thih-ki-lō·, khí-chō hóe-chhia-thâu, kò·-bé hóe-chhia kap an-pâi chhia-pang, ah nā siūⁿ-beh ka-tī chí-hui hóe-chhia ūn-choán kap khí gia̍h-gōa ê kang-tiûⁿ mā ē-sái. Iû-hì lāi-té mā ū kî-thaⁿ ê thih-lō· kong-sī thàu-kòe kó·-phiò bé-bē kap Rate Wars lâi cheng-toat kong-sī ê keng-êng-koân  

Iû-hì tú-khai-sí, chhit-thô-chiá ū chu-pún chi̍t-pah-bān (chi̍t-pòaⁿ sī kó·-piò, chi̍t-pòaⁿ sī tāi-khóaⁿ). Chhit-thô-chiá ē-sái hoat-hêng chài-koàn lâi cheng-ka hiān-kim, lī-lu̍t àn-chiàu iû-hì lāi-té bô-kâng sî-kî ê keng-chè kéng-khì jî-tēng. Tī Bí-kok se-pō· hit-ê iû-hì tiûⁿ-kéng, thâu-chi̍t-ê kā thih-lō· ùi Mississippi liâm kàu se-hōaⁿ ê lâng ē tit-tio̍h chi̍t-pah-bān ê siúⁿ-kim. 

Iû-hì lāi-té ê hóe-chhia-thâu ū 4 chióng koh-iūⁿ kiàn-tiok: Sìn-hō-thá (Signal Tower), Sió-chām (Depot), Tōa-chām (Station), kap thih-lō· chóng-chām (Railroad terminal). Sìn-hō-thá thoân-sàng hóe-chhia thong-kòe ê sìn-hō, ē-sái khòng-chè hóe-chhia ê ūn-choán. Tû-liáu sìn-hō-thá, kî-thaⁿ ê chhia-thâu ho̍k-bū hū-kīn ê tē-khu; sió-chām ho̍k-bū ka-tī hit-ê square kap piⁿ-á 8 ê square (1 lìn), chóng-kiōng 9 ê square; tōa-chām ê ho̍k-bū hoān-ûi koh ke 1 lìn; ah chóng-chām ho̍k-bū tiong-hng hit-khu kap 3 lìn ê khu-he̍k. Chhit-thô-chiá siāng-chē ē-sái khí 32 ê chhia-thâu. Khí tē-1-ê chhia-thâu ê sî, mā khí tē-1-ê ên-jín pó-iúⁿ-tiûⁿ. Ta̍k keng pó-īúⁿ-chhiúⁿ ia̍h-sī chhit-thô-chiá koh-iūⁿ hóe-chhia-kiàⁿ ê seng-sán kang-tiûⁿ. Chhit-thô-chiá ē-sái kā chhia-thâu seng-kip he̍k kàng-kip. Kî-thaⁿ ê siat-si hó-pí léng-chông-khò·, kap hō·-thé-luh mā ē-sái cheng-ka. 

Chhit-thô-chiá kā chhia-thâu khí hó-sè liáu-āu, ē-sái tī jīn-hô 1 keng iên-jín-kang-chhiûⁿ tá-chō hóe-chhia-bú, koh ka-siōng hóe-chhia-kiàⁿ, jiân-āu kā phài-chhut-khì ūn-choán. Chhit-thô-chiá ē-sái sûi-sî kái-piàn hóe-chhia tī bô-kâng chhia-thâu beh thoa ê hóe-chhia-kiàⁿ lia̍t-toaⁿ. Chia-ê hóe-chhia-kiàⁿ lia̍t-toaⁿ pau-koah sàng-phoe ê iū-piān-chhia, chài-lâng ê kheh-chhia, kap tek-pia̍t ê hòe-kiāⁿ chhia-siuⁿ. Hòe-kiāⁿ chhia-siuⁿ ū 9 chióng, hun-pia̍t ūn-sàng koh-iūⁿ lông-sán he̍k khòng-sán. 

Phoe-sìn nā kín sang kàu-ūi, siu-ji̍p khah-chē. Kî-thaⁿ ê hòe-kiāⁿ nā jú-kín sang mā-sī than jú-chē, m̄-koh nā-sī hoè chài móa-móa ê sî, chit-ê hāu-kó tio̍h khah-chió, thong-siông chài-móa chiah khui-chhia chhut-hoat, án-ne khah-hó.

Pō·-siat thih-lō· ê sî, hóe-chhai ê sok-tō· sī khó-lū ê tiōng-tiám. Ká-sú thih-lō· ti̍t-ti̍t khui-kòe 1 lia̍p soaⁿ, sui-bóng kī-lî siāng-kīn, sok-tō· soah bān-tu-tu, án-ne m̄-sī siāng keng-chè ê hoat-tō·; èng-kai ài tī pêⁿ-tē pôaⁿ-seh, he̍k kai-chîⁿ ó· pōng-khang chiah-tio̍h. Sio-siâng ê khó-lū sī tō·-chûn ê èng-iōng, i sui-jiân khah-kùi khah-bān, m̄-koh tī bó·-mi̍h-á chêng-hêng hā, ē-sái sok-té kī-lî, án-ne tiān-tó khah keng-chè. 

Pēng-m̄-sī ta̍k-ê chhia-thâu lóng-ē bé ta̍k-hāng ūn-sàng kàu hia ê hòe-kiāⁿ. Ū-ê hòe-kiāⁿ seng-sán-chiá bô su-iàu jīn-hô goân-liāu. Ū 2 chióng bô·-sek chhit-thô-chiá ē-sái soán-tek: Kán-tan Keng-chè (hó-pí, 1 ê chhia-thâu nā ho̍k-bū 2 ê siâⁿ-chhī í-siōng, án-ne i tio̍h ē bé só·-ū ê mi̍h-kiāⁿ) kap Ho̍p-cha̍p Keng-chè (1 ê chhia-thâu nā ho̍k-bū 2 ê siâⁿ-chhī, kan-taⁿ ē bé iû-piān, lú-kheh, chi̍t-kóa-á hòe-kiāⁿ; ho̍k-bū 4 ê chng-thâu ê chhia-thâu ē bé lú-kheh, kap bô-kâng ê hòe-kiāⁿ; ū thih-kang-tiûⁿ ê chhia-thâu chiah-ē bé mûi-thòaⁿ; kî-thaⁿ ê sán-phín ū koh-chū ê kò·-kheh bé-chú). Sì ê tē-khu tiûⁿ-he̍k ū koh-iūⁿ ê sán-phín chióng-lūi. 




#Article 520: Lêng-liōng (103 words)


Lêng-liōng (energy) ê khài-liām sī kóng hoān-sè ē-tàng chō-chiâⁿ piàn-tōng ê mi̍h. Chin chē só͘-chāi lóng ēng tio̍h chit ê gí-sû; ēng tī kho-ha̍k ê sî, tēng-gī khah cheng-khak; ah nā hui-kho-ha̍k (non-scientific), ì-sù tō khah bô hiah chheng-chhó. 

Tī bu̍t-lí-ha̍k, lêng-liōng sī kóng ū châi-tiāu chò kang (mechanical work). Lêng-liōng ū chin chē chióng hêng-sek, chhin-chhiūⁿ ū ūi-lêng (potential energy), ūn-tōng-lêng (kinetic energy), tiān-lêng (electrical energy), téng-téng. Ta̍k chióng hêng-sek ê tan-ūi lóng chham chò kang sio-siâng, la̍t (force) chok-iōng 1 toāⁿ kī-lî. SI ê lêng-liōng tan-ūi sī joule, tō sī 1 newton chok-iōng 1 m hn̄g.

Lêng-liōng mā hō-chò lêng-goân, e-nú-jih.




#Article 521: Tông-ūi-sò͘ (107 words)


Tông-ūi-sò͘ (isotope) sī 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘ (chemical element) ê bô kāng hêng-sek; in goân-chú-hu̍t (atomic nucleus) ê goân-chú-hoan (atomic number) sio-siâng, chit-liōng-hoan (mass number) bô kâng; khiā kóng iông-chú pêⁿ che lia̍p, m̄-koh tiong-chú bô pêⁿ chē.

Tông-ūi-sò͘ pún-té ê ì-sù sī kóng tī chiu-kî-pió chiàm kāng 1 ūi ê goân-sò͘. Tông-ūi-sò͘ tī kho-ha̍k ê hō-miâ-hoat (nomenclature) sī ēng goân-sò͘ ê miâ-jī ke 1 ê liân-jī-hō, aū-piah koh chiap chit-liōng-hoan lâi piáu-sī, chhin-chhiūⁿ kóng He-3 (helium-3), C-12 (carbon-12), C-14 (carbon-14), I-131 (iodine-131), U-238 (uranium-238). Tī hoà-ha̍k hû-hō (chemical symbol) tō kā chit-liōng-hoan khǹg tī goân-sò͘ hû-hō thaû-chêng téng-koân, chhiūⁿ kóng 3He, 12C, 14C, 131I hām 238U.




#Article 522: Siōng-boé-ê Khui-hām-lâng (154 words)


Siōng-boé-ê Khui-hām-lâng (Hoat-gú: Le Dernier Trappeur), Hoat-kok thàm-hiám-ka kiam kàm-tok Nicolas Vanier phah ê iáⁿ-phìⁿ, thàu-lām kì-lio̍k-phìⁿ/siáu-soat ê sêng-hūn, tī 2004 nî 12 goe̍h chhut-phìⁿ.

Canada Yukon hit-pêng ê Rocky Soaⁿ-lêng ū 1 ê Norman kap i ê Nahanni-cho̍k ê khan-chhiú Nebraska tī hia khiā-khí.  In 2 lâng khò 1 tīn káu-á tàu phah-la̍h lia̍h-hî thó in beh ti̍h ê mi̍h.  In oá-khò tāi-chū-jiân, bē giàn hiān-tāi siā-hoē ê bu̍t-chit kiau seng-oa̍h hong-sek.  Norman ka-kī chhò-chhiū chò i ê seh-chhia, báng-kah, khí in ê chhù.  Nebraska iōng thoân-thóng ê hong-hoat pang i hoa̍t-lo̍h pak--lo̍h-lâi ê phoê-chháu.  Norman 1 nî 1 pái kiâⁿ hn̄g lō͘ ji̍p-khì ke-á bē phoê-chháu, thang oāⁿ koá hun, mī-hún, hoan-á-hoé, la̍h-tiâu, chhèng-chí, tiān-tî téng-téng oh tit-tio̍h ê mi̍h.  M̄-koh i thó-lia̍h ê phoê kè-siàu ná lâi ná kē, kî-thaⁿ chhan-chhiūⁿ i án-ne khui-hām ê la̍h-hō͘ chha-put-to lóng í-keng pàng-sak chit khoán seng-oa̍h.  I kiám-chhái sī siōng-boé-ê khui-hām ê lâng ah.




#Article 523: Tiān-chû-la̍t (121 words)


Tiān-chû-la̍t (electromagnetic force) sī tiān-chû-tiûⁿ tùi ū tiān-hō ê lia̍p-chú sán-seng ê 1 chióng la̍t. Che sī 4 chióng ki-pún-la̍t ê 1 chióng, lēng-goā 3 chióng sī kiông-la̍t, jio̍k-la̍t ham tāng-la̍t. Chit 4 chióng í-goā ê la̍t lóng sī ùi chiah-ê ki-pún-la̍t lâi--ê.

Lán seng-oa̍h--nih khoàⁿ ē tio̍h ê hiān-siōng tāi-thé lóng sī tiān-chû-la̍t ham tāng-la̍t ê chok-iōng. Kán-tan kóng, chhiūⁿ lán teh sak iah sī giú mi̍h-kiāⁿ, sī lán sin-thé ham mi̍h-kiāⁿ lāi-té-bīn ê hun-chú ham hun-chú teh chok-iōng; ah hun-chú tiong-ng ê chok-iōng iū-koh sī goân-chú ham goân-chú teh chok-iōng; ah goân-chú tiong-ng ê chok-iōng lóng sī tiān-chû-la̍t tùi ū tiān-hō ê iông-chú ham tiān-chú ê éng-hióng. Lēng-goā, só͘-ū ê hoà-ha̍k hiān-siōng lóng sī tī tiān-chú kúi-tō leh chok-iōng.




#Article 524: Gē-su̍t (123 words)


Gē-su̍t (藝術) sī bó·-chi̍t-koá chok-phín (mi̍h-kiāⁿ ia̍h oa̍h-tōng) he̍k-chiá-sī gē-su̍t piáu-hiān-chiá pún-sin, hām koan-sióng-chiá tiong-kan hō·-siong éng-hióng, tì-sú sán-seng cheng-sîn-siōng, sim-lí-siōng, kap kám-kak ê piàn-hoà ê oa̍h-tōng.

Chit-khoán oa̍h-tōng te̍k-pia̍t kiông-tiāu koan-sióng-chiá tùi chok-chiá (piáu-hiān gē-su̍t ê lâng) ê kiâⁿ-choè ê chiáng-ak, lán kā hiah-ê hō· chok-chiá kap koan-sióng-chiá sán-seng kau-kâⁿ ê chhiú-lō·, mûi-thé, tùi-siōng téng-téng ê chok-phín, hām chit kui-ê koè-têng, lóng kiò-chò gē-su̍t.

Gē-su̍t chok-chiá thoân-sàng hō· koan-sióng-chiá ê loē-iông, ū koan-liām, su-sióng, kám-kak, kám-chêng téng-téng koh-iūⁿ ê thiu-siōng hē-hāng.

Gē-su̍t chit-ê sû sī tùi Ji̍t-pún hàn-jī-sû 芸術（げいじゅつ）lâi--ê.

Nā chiàu gē-su̍t chok-chiá só· ēng koh-iūⁿ ê chhiú-lō· kap mûi-thé, lán ē-sái kā gē-su̍t hun-chò bô-kâng ê chióng-mn̂g, ē-bīn sī àn gē-su̍t piáu-hiān ê hong-sek, kap le̍k-sú-siōng sio-pí-phēng ê khoán-sek lâi hun--ê.




#Article 525: O͘-sek (273 words)


O͘-sek (烏色; black), kán-lio̍k kóng o͘ (烏), sī siāng-kài chhim ê sek, sī bô khó-kiàn kng ia̍h-sī khó-kiàn kng pī oân-choân khip-siu ê kiat-kó. O͘-sek sī chi̍t chióng bô sek-siòng ê sek-chhái, chhiūⁿ pe̍h-sek ia̍h phú-sek mā sī. O͘ it-poaⁿ the̍h-lâi tāi-piáu kap phì-jū o͘-àm, ah pe̍h tāi-piáu kong-bêng.

O͘ ba̍k-chúi sī ìn-soat chheh, sin-bûn-chóa kap bûn-kiāⁿ siāng chia̍p ēng ê sek-chhái, in-ūi o͘ ba̍k-chúi tī pe̍h chóa téng tùi-pí bêng-hián, tha̍k--khí-lâi khah khin-sang. Kāng-khoán ê goân-in, o͘-sek ê jī phòe pe̍h-sek ê êng-bō͘ pōe-kéng sī tiān-náu siāng chia̍p sú-iōng ê hián-sī hong-sek. Tī chhái-sek ìn-soat hong-bīn, o͘-sek ē tah-phòe khín-chheⁿ (cyan), n̂g-sek kap hún-âng (magenta) lâi piáu-ta̍t chhut siāng chhim-sek ê sek-chhái.

O͘-sek kap pe̍h-sek tiāⁿ-tiāⁿ the̍h-lâi biâu-su̍t tùi-li̍p; te̍k-pia̍t sī chin-siòng kap bû-ti, siān-liông kap ok-chit, O͘-àm Sî-tāi kap Khé-bông Sî-tāi. O͘-sek tī Tiong-sè-kí sī chong-giâm kap khoân-ui ê tāi-piáu, só͘-í káu taⁿ hoat-koaⁿ goân-chāi chhēng o͘ saⁿ.

O͘-sek sī sin-chio̍h-khì sî-tāi the̍h-lâi ōe mi̍h-kiāⁿ ê thâu chi̍t ê sek-chhái chi it. Tī 14 sè-kí ê Au-chiu, o͘-sek ê hok-chong pī tōa-liōng kùi-cho̍k, bo̍k-su, hoat-koaⁿ kap chèng-hú koaⁿ-hong. 19 sè-kí, o͘-sek ê saⁿ chiâⁿ-chò lōng-bān-chú-gī si-jîn, seng-lí-lâng kap chèng-tī jîn-bu̍t ài chhēng ê saⁿ; 20 sè-kí chiâⁿ-chò hui-siông liû-hêng ê hok-chong sek-chhái.

Tī Lô-má Tè-kok, o͘ sī pi-siong ê sek-chhái; tī soah--lo̍h-lâi ê kúi-nā ê sè-kí, o͘-sek hām sí-bông, siâ-ok, ang-î kap mô͘-su̍t ū-koan. Kin-kì chi̍t hāng tī Pak Bí-chiu kap Au-chiu ê tiâu-cha hoat-hiān, o͘-sek siāng chia̍p chham pi-siong, kiat-sok, sîn-pì, mô͘-su̍t, le̍k-liōng, pō-le̍k, ok-chit kap iù-siù khan-liân chò-hòe.

O͘-sek sī thâu chi̍t ê the̍h-lâi chò gē-su̍t chhòng-chok ê sek-chhái chi it.

O͘-sek tī Kó͘ Ai-ki̍p ū chiàⁿ-bīn ê hâm-ì.




#Article 526: Lûn-lí-ha̍k (139 words)


Lûn-lí-ha̍k sī tiat-ha̍k ê 1-ê hun-ki, lûn-lí-ha̍k gián-kiù ê bo̍k-tek sī beh liáu-kái tō-tek ê pún-chit, piān-pia̍t sím-mi̍h sī tio̍h, sím-mi̍h sī m̄-tio̍h--ê. Tī Se-kok thoân-thóng lāi-té, lûn-lí-ha̍k ū-sî-chūn hông kiò-chò tō-tek tiat-ha̍k(Eng-gí: moral philosophy). Phó-thong ēng lûn-lí-ha̍k chit-ê jī-sû, sī chí gián-kiù hām hun-sek sī-hui (tio̍h kap m̄-tio̍h), hó kap pháiⁿ ê ha̍k-kho.

Lûn-lí-ha̍k ê kài-hān chin khoah, m̄-koh ē-tàng iok-kî-lio̍k kā hun-chò aū-siat lûn-lí-ha̍k(Eng-gí: meta-ethics) kap kui-hoān lûn-lí-ha̍k(Eng-gí: normative ethics) chit 2-ki.

Chóng--sī lán hán-tit kóng toh-chi̍t-ê ha̍k-chiá sī aū-siat lûn-lí-ha̍k-chiá ia̍h kui-hoān lûn-lí-ha̍k-chiá, toā-pō·-hūn ê lûn-lí-ha̍k-chiá ê tù-chok lāi-té, chit 2-pō·-hūn lóng ē ke-ke-kiám-kiám siá--tio̍h.

Si̍t-iōng lûn-lí-ha̍k sī kā aū-siat lûn-lí-ha̍k kap kui-hoān lûn-lí-ha̍k gián-kiù ê sêng-chek, chìn-chi̍t-pō· khoàⁿ tī hiān-tāi si̍t-hêng ē ū sím-mi̍h būn-tê, koh ē ha̍h bē ha̍h ê ha̍k-kho.

Nā chiàu si̍t-hêng ê bô-kâng kài-hān lâi hun, siōng-bô ū ē-kha chiah-ê hun-ki:




#Article 527: Chheⁿ-sek (211 words)


Chheⁿ-sek (chhiⁿ-) ia̍h chheⁿ, sī sek-chúi chi̍t khoán, í le̍k-sek ûi-chú, ia̍h chiō sī pho-tn̂g iok-liōng 520-570 nm ê khoàⁿ-ū-kng, sī chū-jiân-kài phó͘-phiàn--ê sek-tī, te̍k-pia̍t sī ū ia̍p-le̍k-sò͘ (chlorophyll) ê si̍t-bu̍t chiō hoán chheⁿ-sek. Chheⁿ-sek khah àm--koá tō sī le̍k-sek.

Hō-ló-ōe he̍k-chiá sī Tâi-oân-ōe kóng ê chheⁿ-sek, kap kî-tha chin chē Tang-iûⁿ giân-gí sio-siâng, khah ū-ê sî-chūn sī hâm kok khoán le̍k-sek kiam nâ-sek chāi-lāi, chhin-chhiūⁿ khóng-sek kap kiô-sek téng-téng lóng ū-sî hông kóng sī chheⁿ--ê. 

Chóng-sī sek-tī ê khu-pia̍t kài-liām kap hō-miâ tio̍h siū bûn-hòa ê éng-hióng, kok bîn-cho̍k kap giân-gí tùi chia sek-tī ê hun-lūi kap liáu-kái sī ke-kiám bô tùi-tâng.

Nā Eng-gí ê green chit jī, Hō-ló-ōe phó͘-thong sī hoan-e̍k chò chheⁿ-sek he̍k-chiá sī le̍k-sek, i-ê ì-sù mā chin khoah, pho-tn̂g 520-570 nm ê khoàⁿ-ū-kng, hâm le̍k-sek kap chheⁿ-sek lóng chún-sǹg. Nā beh khah cheng-khak, tio̍h-ài ēng X11 sek-chúi (X11 colors) hit khoán sek-chúi phiau-chún, iah sī sRGB hit khoán choa̍t-tùi sek-chúi bô͘-sek (absolute color space) lâi tēng-gī.

Chheⁿ-sek sī sio-tha̍h-hêng ê chho͘-kip sek-chúi (primary color), i ê hō͘-pó͘-sek sī #FF00FF ê magenta-sek.

Chheⁿ-âng sek-bông (red-green color blind) ê lâng toā-hūn ē-tàng khu-hun le̍k-sek ham âng-sek, m̄-koh ē kap pa̍t chióng sek-chúi lām chò-hoé, khó-pí kóng kám-kak chheⁿ-sek ham n̂g-sek chin sio-siâng, le̍k-sek ham tê-sek (brown) chin sio-siâng.




#Article 528: Jīn-sek-lūn (172 words)


Jīn-sek-lūn sī tiat-ha̍k ê 1-ê hun-ki, mā ū lâng kóng-chò tì-sek-lūn. Jīn-sek-lūn só· gián-kiù ê chú-tê, sī chin-lí kap tì-sek ê sèng-chit, goân-thaû hām kài-hān (lâng ē-tàng liáu-kái ê kài-hān téng-téng)

Tī chit-ê léng-he̍k ê thó-lūn, it-ti̍t lóng tì-sim tī leh hun-sek tì-sek ê pún-chit kap tì-sek hām chi̍t-koá sio-oá ê koan-liām (pí-lūn-kóng chin-lí, sìn-taú) tiong-kan ê koan-hē. Ū chin chē thó-lūn kap chèng-sêng (Eng-gí: justification, theory of justification) ū tī-tāi. Jīn-sek-lūn ha̍k-chiá ē khì hun-sek ta̍k-hāng tì-sek chú-tiuⁿ aū-piah chèng-sêng ê piau-chún, ia̍h-chiū-sī chú-tiuⁿ ê lâng i tio̍h ū sím-mi̍h kin-kì chiah ē-ēng-tit kóng i chai-iáⁿ bó·-chi̍t-hāng sū-si̍t. It-lâi-jī-khì, jīn-sek-lūn só· mn̄g--ê sī chhin-chhiūⁿ chiah-ê būn-tê: lí kám ū-iáⁿ chai-iáⁿ lí liōng-kóng lí chai-iáⁿ ê tāi-chì? kap lí sī án-choáⁿ chai-iáⁿ lí chai-iáⁿ ê tāi-chì--ê?

Beh gián-kiù tì-sek ê lí-lūn, khêng-si̍t sī ū chiâⁿ chē bô-kâng ê pō·-sò·--ê, chit-chām-á ū chi̍t-koá sin ê gián-kiù í-keng kā kúi-ā sè-kí ê kū ká-tēng sak-tó, mā in-ūi án-ne, jīn-sek-lūn kah taⁿ iû-goân sī chin oa̍h-tāng ê ha̍k-kho.

Ē-kha sī jīn-sek-lūn tiāⁿ-tiāⁿ chhú-lí ê būn-tê:




#Article 529: Chhiūⁿ-iam-ke-lâ (118 words)


Chhiūⁿ-iam-ke-lâ sī seⁿ toà chhùi-lāi ê khùi-iông (á-sè͘), mā ū kóng chhùi phoà, chhùi phoà-khang. Chóng--sī chhiūⁿ-iam-ke-lâ (Eng-gí: aphthous ulcer) oân-ná ē-tàng seⁿ tī kî-thaⁿ ê pō͘-ūi. Khah cheng-bi̍t ê kóng-hoat sī 1 chióng liâm-mo̍͘h khùi-iông, siōng chia̍p hoat-seng tī chhùi, nâ-âu, khah hán-tit seⁿ tī si̍t-tō, ūi-tn̂g, pì-jiō-seⁿ-si̍t-khì téng pō͘-ūi. Chit khoán khùi-iông chin thiàⁿ, i ê khang-chhùi bīn phú-phú, kîⁿ âng-chéng âng-chéng, chin bêng.

Ē-tàng chhut-hiān tī jīn-hô nî-hoè, chhiâng-chāi sī chheng-siáu-liân sî-kî, it-ti̍t kàu chiâⁿ-lâng; chia̍h-lāu tō kín chió--khì. Put-chí-á phó͘-phiàn, toā-hūn ê chiâⁿ-lâng chá-bān ē tio̍h. Cha-bó͘-lâng khah ē. 

Pēⁿ-in bô bêng. Gûi-hiám in-chú pau-koat kio̍k-pō͘ tio̍h-siong, thé-chit (ûi-thoân). Pō͘-hūn ê pēⁿ-lē kap chi̍t-koá bián-e̍k pēⁿ ū tī-tāi: Behçet ê pēⁿ, (cyclic neutropenia), HIV.




#Article 530: Chong-kàu (398 words)


Chong-kàu sī in-ūi tùi sîn, Siōng-tè, chhiau-thoat ê chûn-chāi, sîn-sèng ê mi̍h téng-téng ê sìn-gióng, hō·-siōng kiat-ha̍p (hām chhiau-thoat ê tùi-siōng ê koan-hē), saⁿ-kap oa̍h-tōng (pí-lūn lé-pài téng-téng), sán-seng chè-tō· kap cho·-chit (biō-sī, kàu-hoē téng-téng), che kui-ê thāi-tō·, koan-hē, cho·-chit ê chóng-chheng.

Chong-kàu chit-ê sû, sī tùi Ji̍t-gí Hàn-jī-sû khip-siu--lâi-ê, nā goân-té ê Ji̍t-gí-sû, sī Ji̍t-pún tī bō·-hú boé-kî, hām Bí-kok chhiam thong-siong tiâu-iok ê sî-chūn, ūi-tio̍h si̍t-chè ê su-iàu, tùi Eng-gí religion só· chò ê hoan-e̍k.

Khêng-si̍t nā beh kóng sím-mi̍h sī chong-kàu, lán ē hoat-kak-kóng sûi-lâng, chin chē ha̍k-chiá chi-kan ê khoàⁿ-hoat lóng koh-iūⁿ, ta̍k-ê lóng bô-ài kóng-liáu siuⁿ chīn-kak, m̄-koh mā bô-ài kóng-tio̍h bū-bū bô-bêng.

Ū lâng sī ēng thé-sek, kàu-gī ê tēng-gī lâi khoàⁿ, mā ū lâng sī the̍h keng-giām, kám-chêng, ti̍t-kak, kè-ta̍t-koan kap lûn-lí ê sèng-chit lâi chò tēng-gī.

Kho-ha̍k-ka kap jîn-lūi-ha̍k-ka kā chong-kàu tòng-chò sī tī bûn-hoà loē-iông lāi-té hoat-tián--khí-lâi-ê, 1-cho· thiu-siōng ê koan-liām, kè-ta̍t kap keng-giām. Goân-chho· ê chong-kàu chin oh tùi siā-hoē kap bûn-hoà oa̍h-tōng lāi-té thiah-hun, tī hiah-ê oa̍h-tōng--ni̍h, hong-sio̍k kap tián-lé lóng hông khoàⁿ-chò sī si̍t-chè--ê, hām chū-jiân ê pún-chit sio-kâng--ê.

Nā kî-thaⁿ ê chong-kàu ha̍k-chiá in teh kā chong-kàu tēng-gī ê sî-chūn, ē khì phiah-bián kā chong-kàu tòng-chò sī siā-hoē kap sim-lí-siōng bô-kâng ê tiâu-kui, ia̍h-chiū-sī in khah bô-ài kā chong-kàu siūⁿ-chò sī siā-hoē kap sim-lí tiâu-kui ê chi̍t-pō·-hūn.

Lán ē-ēng-tit kā chong-kàu tēng-gī chò tùi sèng ê tùi-siōng, chhiau-thoat ê tùi-siōng ê sìn-gióng. Rudolf Otto tī 1917-nî chhut-pán ê chheh Sèng ê koan-liām (The Idea of the Holy) lāi-té, kā chong-kàu ì-sek ê pún-chit tēng-gī chò kèng-ùi, kèng-ùi sī tùi sîn (sèng--ê, Siōng-tè) ê kiaⁿ-hiâⁿ kap ài-loân ê thàu-lām. Nā Friedrich Schleiermacher tī 18-sè-kí boé-kî, sī kā chong-kàu tēng-gī chò 1-khoán choa̍t-tùi oá-khò ê kám-kak(feeling of absolute dependence).

Hiān-chhú-sî sè-kài chú-iàu ê chong-kàu, ū ki-tok-kàu (20-ek lâng, chiàm 33%), Islam (Islam-kàu, 13-ek lâng, chiàm 22%), Ìn-tō·-kàu (9-ek lâng, chiàm 15%), hu̍t-kàu (3-ek 6-chheng-bān lâng, chiàm 6%), Jû-kàu / Tō-kàu (2-ek 3-chheng-bān lâng, chiàm 4%).

Thâu-chêng chit-khoán lâng-gia̍h ê thóng-kè, bô-hoat-tō· kóng chò kah kài chiâu-chn̂g, in-ūi 1-ê lâng ê sìn-gióng, si̍t-chāi chin oh poé-hoē, koh chin pháiⁿ kā phoàⁿ-toàn.

Koh tō chún kā chin chē kî-thaⁿ ê chong-kàu lia̍h-goā, toā chong-kàu lāi-té, pún-sin tō ū hun-chò chin chē kàu-phài, chiah-ê kāng chong-kàu bô-kâng kàu-phài chi-kan, ì-kiàn ū khó-lêng chin koh-iūⁿ, thiⁿ chha leh tē--ê tō ū, nā hō·-siōng bô sêng-jīn tùi-hong, mā-sī sù-siông ū ê tāi-chì.




#Article 531: Siōng-tè (186 words)


It-sîn-kàu--ni̍h to̍k-it ê Sîn/Siōng-tè, sī bān-hāng-mi̍h lāi-tè siōng-koân ê chûn-chāi, sī tong-goân-chho· chhòng-chō--ê, tī bān-mi̍h téng-koân chò chú-cháiⁿ--ê, it-poaⁿ jīn-ûi I sī choân-lêng, choân-ti, tī ta̍k-só·-chāi lóng tī-leh, koh ū chiâu-chn̂g ê thiàⁿ--ê. Pí-lūn Iû-thài-kàu, Ki-tok-kàu, Islam kàu lóng ū chit-ê koan-liām. Nā Lô-má Thian-chú-kàu sī koàn-sì kóng Thian-chú, mā ū kā 2 chióng kóng-hoat kap-chò-hoé pìⁿ Siōng-chú--ê. Ū chi̍t-koá Islam-kàu ê ha̍k-chiá chú-tiuⁿ Siōng-tè ê miâ tiāⁿ-tio̍h ēng A-la-pek-gí keng-bûn ê iōng-sû, Allah, bē-ēng-tit hoan-e̍k.

Kî-tiong siōng-chú-iàu--ê phì-jû Iû-thài-kàu, Ki-tok-kàu kap Islam-kàu lāi-té, lóng jīn-ûi Siōng-tè chhòng-chō chit-ê sè-kài, koh thóng-tī kui-ê ú-tiū. In lóng jīn-ûi Siōng-tè ū ē-bīn chiah-ê sèng-chit:

Iû-thài-kàu, Ki-tok-kaù kap Islam it-poaⁿ kā Siōng-tè khoàⁿ-chò sī ū ūi-keh--ê, I ū ì-hiòng mā ū kò-sèng, chóng--sī ū chin chē lí-sèng-chú-gī ê tiat-ha̍k-ka, in kám-kak che sī m̄-tio̍h--ê, in jīn-ûi tùi Siōng-tè jīn-hô chhin-chhiūⁿ lâng ê kóng-hoat, lóng kan-taⁿ sī phì-jū niā-tiāⁿ, in kóng Siōng-tè kah-sī chhiau-thoat--ê, tō bô-khó-lêng ū chhiūⁿ lâng ê kiâⁿ-choè.

Tī ki-tok-kàu (chú-iàu ê kàu-phài) ê koan-liām lāi-té, Siōng-tè ū 3-ê ūi-keh, hō-chò sam-ūi it-thé, m̄-koh bô-kâng ê kàu-phài, tùi Sèng-kiáⁿ ê ì-hiòng kap sèng-chit, iû-goân iáu ū cheng-gī.




#Article 532: Sîn-oē (203 words)


Sîn-oē sī chí bó·-chi̍t-lūi ê kò·-sū, chiah-ê kò·-sū sio̍k tī bô-kâng ê bûn-hoà, tī hiah-ê bûn-hoà lāi-té, ki-pún-siōng sī siong-sìn chiah-ê kò·-sū--ê, koh chiah-ê kò·-sū lāi-té, sī ēng chhiau-chū-jiân ê sū-kiāⁿ he̍k-chiá-sī jîn-bu̍t, lâi kái-soeh ú-tiū, chit sè-kài kap jîn-lūi ê pún-chit, ia̍h-sī seⁿ-sêng tō ū ê hē-hāng. Pí-lūn-kóng:

Sîn-oē--ni̍h bô tiāⁿ-tio̍h ū sîn, khêng-si̍t tī Se-kok ê gí-giân (chhin-chhiūⁿ Eng-gí ê myth), jī-sû pún-sin ê ì-sù hām sîn pēng bô tī-tāi. Nā chún sîn-oē lāi-té ū sîn--chhut-hiān, mā bô-it-tēng sī 1-ê, he̍̍k-chiá-sī chē-chē ê.

Sîn-oē ū-bat tī ta̍k-bîn-cho̍k ê siā-hoē lāi-té, chò chin tiōng-iàu ê chong-kàu kap sìn-gióng ê lō·-iōng. M̄-koh chit-khoán lō·-iōng tī hiān-tāi siā-hoē í-keng tau̍h-tau̍h-á soe-pāi.

Chóng--sī, sîn-oē tī ta̍k-ê bûn-hoà kûn-thé--ni̍h, iû-goân chiâⁿ-chò chhiau-chhoē in su-sióng chin tiōng-iàu ê chu-liāu, tī bûn-hoà jîn-lūi-ha̍k kap Bîn-sio̍k-ha̍k téng-téng ê ha̍k-kho lāi-té, koh ē chìn-chi̍t-pō· khì chò bûn-hoà chi-kan ê sîn-oē pí-kàu (pí-kàu sîn-oē-ha̍k), pí-lūn Ná-a ê toā-chûn kap chò-toā-chúi, tī chin chē bûn-hoà kûn-thé--ni̍h lóng ū sio-siâng ê kò·-sū, ha̍k-chiá tō ē khì gián-kiù khoàⁿ bô-kâng ê cho̍k-kûn tiong-kan sī m̄-sī ū sím-mi̍h khoán ê chih-chiap.

Gián-kiù sîn-oē ê ha̍k-kho chú-iàu sī sîn-oē-ha̍k, koh chong-kàu-ha̍k, le̍k-sú-ha̍k, bîn-cho̍k-ha̍k, bûn-hoà jîn-lūi-ha̍k hām bûn-ha̍k, mā lóng kā i tòng-chò gián-kiù ê tùi-siōng chi-it.




#Article 533: Gîn-hô (116 words)


Gîn-hô (galaxy) sī chheⁿ, chheⁿ-kan bu̍t-chit (interstellar medium), tiān-chiuⁿ (plasma), khoàⁿ bô ê àm-o͘ bu̍t-chit (dark matter) téng-téng bu̍t-chit, in-ūi tāng-la̍t lâi hêng-sêng ê 1 ê hē-thóng. Tián-hêng ê gîn-hô ū 107 kaù 1012 lia̍p chheⁿ, choân-pō͘ chò-hoé leh se̍h 1 ê tāng-sim (center of gravity). Toā-hūn ê gîn-hô pau-hâm chin chē chheⁿ-hē (star system), chheⁿ-thoân (star cluster) ham chē-chē khoán ê chheⁿ-hûn (nebula). Toā-hūn ê gîn-hô ê ti̍t-kèng iok-liōng 103 kaù 105 kng-nî, ah gîn-hô ham gîn-hô ê kī-lî iok-liōng 106 kng-nî.

Sui-bóng àm-o͘ bu̍t-chit chiàm gîn-hô ê chit-liōng chha-put-to 90%, m̄-koh lán tùi in ê sèng-chit iáu bô siáⁿ liáu-kái, hoān-sè chin chē gîn-hô ê tiong-sim lóng ū chhiau-kip o͘-khang (supermassive black hole) tī--leh.




#Article 534: Siān-thâng (121 words)


Siān-thâng-á sī sio̍k tī Gekkonidae-kho ê sió-tiong-hêng sì-kha-choâ, kiàn-nā sī khì-hāu siō-lo̍h ê só͘-chāi to ū-tè-chhoē.  Siān-thâng ê kiò-siaⁿ ū te̍k-sû:  in sio-chioh-mn̄g ê sî-chūn ē hoat-chhut ? ê siaⁿ-im.  Chē-chē chióng chéng ū te̍k-sû ê kha-cháiⁿ-thâu-á hō͘ in ē-tit peh chiūⁿ ku̍t-liu ê piáu-bīn, mā ū hoat-tō͘ tah tiàm thian-pông pê.  Chit-khoán kang-hu tì-tio̍h kho-ha̍k-ka tùi in ū chhù-bī.

Siān-thâng khah chē seⁿ chò thô͘-sek ia̍h àm-phú-sek, hêng-khu lio̍h-á sêng chhiū-leng, phoê bīn-téng ū iù hoe.  Pō͘-hūn ê chéng ū piàn-sek ê châi-tiāu.  Mā ū koá ū iáⁿ-ba̍k ê sek-chúi.

Gekkonidae-kho ē-kha pun 5 ê a-kho.  Ū chi̍t-koá chéng koàn-sì tī chhù--ni̍h khiā-khí.  Tong-tē ê lâng it-poaⁿ kā in tòng-chò chhù ê 1 pō͘-hūn, bē khì kā koáⁿ.

Kho: Gekkonidae




#Article 535: Thó͘-tī-kong-koái (124 words)


Thó͘-tī-kong-koái he̍k kiò-chò chúi-chio-hoe (Hàn-jī: 土地公拐, 水蕉花; Hôa-gí: 閉鞘薑, 絹毛鳶尾; Eng-gí: crepe ginger, wild ginger; ha̍k-miâ: Costus speciosus ) sī to-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. Tī Tâi-oân hun-pò· tī tiong-pō·, lâm-pō· ê pêⁿ-tē kàu kē-hái-poa̍t ê soaⁿ-khu; seng-tióng tī chhia-lō·-piⁿ he̍k chhiu-nâ-kîⁿ. Kui-kang ū-ji̍t he̍k pòaⁿ-kang ū-ji̍t sī i kah-ì ê seng-tióng khoân-kéng. Hoe-kî ùi la̍k-go̍eh kàu cha̍p-jī-go̍eh.

Ū kho·-pé-khoán ê tē-hā cháu-keng, lāu-hòe-á-ki tiāⁿ-tiāⁿ ē hun-chhe-khui-ki.

Hio̍h-á hō·-seng, tiāⁿ iân keng pâi-lia̍t chò kńg-lê-hêng ê se̍h-lê-thui ê khoán-iūⁿ; hio̍h-á pho̍ah-chiam-hêng, kha-chiah-phiaⁿ hit-pêng moa jiông-á-mo·.

Hoe pe̍h-sek, ū-sî-á chhián-chhián ê hún-âng-sek; hoe-koan lio̍h-lio̍h-á oai-khi ê lêng-liang-khoán, ti̍t-kèng ē-sái tōa-kàu 60 mm; sūi-chōng hoa-sū ba̍t-chi̍p téng-seng.

Kóe-chí sī sok-kó (蒴果), lio̍h-lio̍h-á chiâⁿ kiû-hêng, ū 3 chōa lêng-sòaⁿ, go̍k-phìⁿ siù-chûn (萼片宿存); kóe-chí ta-tiú pìⁿ âng-sek. 

Chéng-chí sī o·-sek--ê.




#Article 536: Phang-siū-eng (152 words)


Phang-o-chu he̍k kiò-chò phang-siū-eng (Hàn-jī: 蜂窩疽, 蜂岫癰; Hôa-gí: 蜂窩性組織炎; Eng-gí: cellulitis) sī phôe-hā cho·-chit ê kám-jiám. Tī hián-bî-kiàⁿ ē-té, phôe-hā cho·-chit ê pâi-lia̍t khòaⁿ--khí-lâi ná-chhin-chhiūⁿ phang-siū, só·-í kā kiò-chò phang-o-chu he̍k phang-siū-eng.

Phang-siū-eng tiāⁿ-tiāⁿ hoat-seng tī phôe-hu ū khang-chhùi ê sî, sè-khún keng-kòe khang-chhùi chhim-ji̍p chin-phôe-chân kap phôe-hā cho·-chit, sek-hòng to̍k-sò·, tiàm cho·-chit khang-phāng lāi chu-seng, ín-khí cho·-chit hoat-iām, siāng-bêng-hián ê chèng-chōng sī kio̍k-pō· phôe-hu ê hoat-âng, chéng-tiùⁿ, sio-jia̍t, kap thàng-thiàⁿ. Só·-kóng ê hoat-âng sī khang-chhùi kap hū-kīn piáu-bīn pìⁿ-chiâⁿ pí chèng-siông phôe-hu khah-âng; chéng-tiùⁿ sī kóng siū-siong ê só·-chaī lio̍h-lio̍h-á koân--khí-lâi; sio-jia̍t sī kóng bong-khí-lâi pí kî-thaⁿ khu-he̍k khah sio-lō; thàng-thiàⁿ sī kóng kha̍p--tio̍h ē thiàⁿ. 

Nā-bô liâm-piⁿ tī-lâu, kám-jiám ē chhim-ji̍p ki-bah kin-mo̍h, tì-sú hāi-sú-sèng kin-mo̍h-iām (壞死性筋膜炎). Khai-hòng-sèng gōa-siong, hiang-káng-kha, bán-chhùi-khí, thn̂g-jiō-pēⁿ, thiàⁿ-hong, koaⁿ-ngē-hòa, kap bián-e̍k-la̍t khah-bái ê hoān-chiá khah-gâu hoat-seng chit-khoán chèng-thâu. Lēng-gōa, lāu-hòe-á, êng-ióng-put-liông, tōa-kho·-pé, kap kio̍k-pō· hiat-sioh sûn-khoân bái ê hoān-chiá mā-sī chit-khóan chèng-thâu ê ko-hong-hiám cho̍k-kûn. 




#Article 537: Lêng-chûn-hoe (115 words)


Lêng-chûn-hoe (Hàn-jī: 龍船花; ha̍k-miâ: Clerodendrum kaempferi) sī to-nî-seng sió-koàn-bo̍k. Kah-ì tiàm pòaⁿ-kang ū-ji̍t he̍k kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng seng-o̍ah. Tī Tâi-oân, hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē-hái-po̍at soaⁿ-khu, tiong-pō· kap lâm-pō· khah-chia̍p khòaiⁿ, chhiū-nâ-kîⁿ, chhiū-nâ lāi-té, he̍k soaⁿ-lō· piⁿ--á tiāⁿ-tiāⁿ khòaⁿ-ē-tio̍h i-ê iáⁿ-chiah. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū kui-hoe.

Keng ū 4 chōa lêng-chiah.

Hio̍h-á tùi-seng; gōa-hêng sī khah-khoah ê ke-nn̄g-hêng, he̍k beh-chhin-chhiūⁿ sim-hêng; pian-iân sī choân-iân (liân-sòa bô hun-lia̍t), ū-sî sī lio̍h-lio̍h-á chhin-chhiūⁿ saⁿ-kak-hêng he̍k gō·-kak-hêng ê chhián-lia̍t (chhián-chhián ê hun-lia̍t). 

Hoe-koan tháng-á-hêng, gō· ê hun-lia̍t; hoe âng-sek he̍k kam-á-âng-sek, ū-sî-chūn pe̍h-sek, hoe-si (hiông-lúi) tn̂g-tn̂g chiâⁿ chhéⁿ-ba̍k; hoe ê ti̍t-kèng ū-kàu 21 mm--ê; îⁿ-chui-hoa-sū téng-seng (圓錐花序頂生). 

Kóe-chí sī he̍k-kó, lio̍h-lio̍h-á ū-sêng kiû-hêng; kàu-se̍k-chúi pìⁿ-chiâⁿ nâ-o·-sek; âng-sek go̍k-phìⁿ siù-chûn.




#Article 538: Brassica oleracea (112 words)


Brassica oleracea, chū-pún tī Au-chiu lâm-pō͘/se-pō͘ hái-hoāⁿ seⁿ-thoàⁿ ê nn̄g-nî-seⁿ (biennial) si̍t-bu̍t.  In-ūi m̄-kiaⁿ iâm-hūn iah-sī chio̍h-hoe, koh han-bān kap pa̍t-chióng si̍t-bu̍t kēng-cheng, i ê thian-jiân tē-poâⁿ it-poaⁿ hān-chè tī chio̍h-hoe-chio̍h ê hái-piⁿ-á khàm ê só͘-chāi.  I ê chē-chē chai-pôe phín-chéng (cultivar) ū thong sè-kài ê keng-chè kè-ta̍t.

Iá-seng ê B. olearacea seⁿ chò lò-lò.  Thâu 1 nî hoat tōa hio̍h, hio̍h-á phēng pa̍t-chióng Brassica chéng khah kāu; che hō͘ i ū châi-tiāu tī bái-bái ê khoân-kéng khêng chúi-hun kap ióng-hūn.  Tē 2 nî, hit-kóa khêng piān ê ióng-hūn tō iōng-lâi seⁿ 1–2 kong-chhioh koân ê hoe-ki, bīn-téng kat chē-chē n̂g hoe-lúi.

Phín-chéng chin chē, siōng phó͘-phiàn--ê ū ē-kha chit kúi chióng:




#Article 539: A-lú-mih (727 words)


A-lú-mih (hoà-ha̍k hû-hō: Al, Bí-kok Eng-gí: Aluminum), mā hō lú (鋁, lū, lī), koh ū hō hoân-sò͘ (礬素) he̍k-chiá sī khin-gîn (輕銀), sī 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘.

A-lú-mih chiàm tē-kiû tē-khak 8.3%, hong-hù ê thêng-tō͘ pâi tē-3, tī si-lí-khóng āu-piah.

A-lú-mih sī Friedrich Wohler tī 1827 nǐ hun-lî chhut--lâi. Chóng-sī bô sûn ê hêng-sek tī chìn-chêng tio̍h ū Hans Christian Oersted chò--chhut-lâi. Tī che í-chêng, lâng mā chai-iáⁿ i chûn-chāi tī hoân (礬) lāi-bīn.

A-lú-mih châi-liāu khòng hú-si̍t (seⁿ-sian) ê lêng-le̍k bē-bái, in-ūi tan-sûn ê kim-sio̍k tú tio̍h khong-khì ê sî, tī piáu-bīn thang seⁿ chhut chi̍t têng sng-hòa a-lú-mih, ē-tàng bián tit chìn chi̍t-pō͘ ê sng-hòa, che kòe-têng hō chò pī-tōng-hòa (passivation). Siōng ngē ê a-lú-mih ha̍p-kim khòng seⁿ-sian ê lêng-le̍k khah kē, in-ūi kap tâng ê ha̍p-kim ū galvanic hoán-èng thang hoat-seng. Iông-chúi ê iâm-lūi ē-tàng kiám-chió chia ê khòng hú-si̍t lêng-le̍k, te̍k-pia̍t sī kap kî-tha kim-sio̍k chò-hóe chhut-hiān ê sî.

Tī kiông sng-tō͘ ê iông-e̍k lāi, a-lú-mih ē kap chúi hoán-èng seⁿ chhut chúi-sò͘, nā tī kiông alkaline tang-tiong, ē seⁿ chhut a-lú-mih-sng-iâm (aluminates), tī pún chōng-hóng ē-té pó-hō͘-sèng ê pī-tōng-sèng bô sáⁿ chok-iōng. Che chú-iàu sī hō͘ iông-kái ê iâm-hòa-bu̍t (chlorides), pí-lūn iâm-hòa sodium, hú-si̍t--khì, mā in-ūi an-ne, chhù-lāi ê phòe-kóng sī bô leh ēng a-lú-mih chè-chō.

Chóng-sī, in-ūi it-poaⁿ khòng hú-si̍t ê lêng-le̍k, a-lú-mih sī chió-sò͘ ē-tàng tī hún-chit ê chêng-hêng koh pó-chhî gîn-á-khoán hoán-kng ê kim-sio̍k, che hō͘ i thang chò gîn-sek chhat-liāu ê sêng-hun. A-lú-mih chò piáu-bīn ê kiàⁿ, nā tī 200–400 nm (UV) kap 3,000–10,000 nm (hn̄g IR) hoān-ûi, ū kim-sio̍k tang-tiong siāng koân ê hoán-kng-sèng (reflectance); nā tī 400–700 nm khó-kiàn-kng hoān-ûi lāi sī sió-khóa pí siah kap gîn khah kē, koh nā 700–3000 nm (kīn IR), sī su hō͘ gîn, kim, kap tâng.

A-lú-mih tī 280 °C í-hā un-tō͘ ê chúi ni̍h ē hō͘ sng-hòa, sán-seng chúi-sò͘, chúi-hòa a-lú-mih, kap jia̍t:

Pún choán-ōaⁿ tùi chè-chō chúi-sò͘ ū lī-ek. Chóng-sī, siū tio̍h pī-tōng-sèng sng-hòa chiâⁿ-chân éng-hióng ē chó͘-gāi hoán-ēng, koh kiam ūi tio̍h têng seⁿ kim-sio̍k a-lú-mih ê lêng-goân, che kòe-têng ê siōng-gia̍p lī-ēng ū khùn-lân.

Seng-sán a-lú-mih sī chin hùi lêng-goân--ê, chiū an-ne seng-sán-chiá tiāⁿ kā chè-liān-só͘ siat tī tiān-le̍k chhiong-chio̍k kiam sio̍k-kè ê só͘-chāi. Chiàu 2012 nî ê sò͘-jī, thong-sè-kài siāng tōa ê a-lú-mih chè-liān-só͘ tī siat tī Tiong-kok, Lō͘-se-a, Bahrain, A-la-pek Liân-ha̍p Thâu-lâng-kok (UAE), kap Lâm-hui-kok. Tī 2016 nî, chiàu kok-ka lâi sǹg Tiong-kok sī sán-liōng siāng tōa--ê, chiàm 55 pha-sén ê gia̍h; sòa--lo̍h-lâi sī Lō͘-se-a, Ka-ná-tah, Ìn-tō͘, kap UAE.

Hoân-thô͘ (bauxite) thang keng-kòe Bayer-sek chè-têng choán chhut sng-hòa a-lú-mih. Hoân-thô͘ kòe kiáu hō͘ cho͘-sêng it-chè kiam kòe-bôa. Kiáu--chhut-lâi ê nî-chiuⁿ (slurry) kap chúi-hòa sodium (sodium hydroxide) iông-e̍k saⁿ-lām; lām-hó-sè liáu-āu koh keng-kòe khah koân khì-ap ê chhù-lí, kā chúi-hòa sodium kái-sek chhut--lâi, jî-chhiá kā goân-pún bô sûn ê mi̍h choán chò siong-tùi put-iông-kái-sèng ê hòa-ha̍p-bu̍t:

Keng-kòe chit hāng hoán-èng, nî-chiuⁿ tng tī pí tāi-khì hut-tiám (boiling point) koân ê un-tō͘. Kā ap-le̍k kàng-kē, pâi chhut cheng-khì thang kā ūn-tō͘ kàng-kē. Liáu-āu hoân-thô͘ ê tái ài ka pun lî-khui. Bô kò͘-thé ê iông-e̍k, koh ka-ji̍p sè lia̍p chúi-hòa a-lú-mih ê kiat-chiⁿ chò chéng-chí; che thang chō-sêng [Al(OH)4]− lî-chú thoat chò chúi-hòa a-lú-mih. Chit-pòaⁿ ê a-lú-mih chhut--lâi liáu-āu, saⁿ-lām ê chè-phín sàng kòe pun-lūi. Chúi-hòa a-lú-mih ê sè lia̍p kiat-chiⁿ hông kéng--chhut-lâi chò chéng-chí; chho͘-lia̍p-á hông piàn chò sng-hòa a-lú-mih; kî-tha ê iông-e̍k koh keng-kòe cheng-liū sóa cháu, sûn-hòa (nā su-iàu), kap hôe-siu.

A-lú-mih sī hui-thih kim-sio̍k (non-ferrous metal) tang-tiong siāng phó͘-phiàn hông lī-ēng--ê. Thong-sè-kài ê a-lú-mih seng-sán tī 2016 nî ū 58.5 pah-bān tòng. Che sī tû liáu thih (1,231 pah-bān tòng) í-gōa siāng koân--ê.

A-lú-mih chha-put-to lóng sī chò ha̍p-kim ê hong-sek leh ēng, che thang kái-chìn i-ê ki-hâi sèng-chit, te̍k-pia̍t sī kòe-jia̍t (tempering) chhù-lí ê sî-chūn. Pí-lūn a-lú-mih po̍h (aluminium foil) kap ím-liāu ê koàn-thâu kan-á, it-poaⁿ sī 92% kàu 99% a-lú-mih ê ha̍p-kim. Ēng lâi lām a-lú-mih ha̍p-kim ê châi-liāu, chú-iàu ū tâng, a-iân (zinc), magnesium, manganese kap ke-sò͘ (chi̍t chióng sán-phín kiò duralumin), chham chiàm tam̄-po̍h pha-sén tāng-liōng ê kî-tha kim-sio̍k.

A-lú-mih kim-sio̍k chòe chú-iàu ê lī-ēng ū:

Chin tōa pō͘-hūn (tāi-iok 90%) ê sng-hòa a-lú-mih (aluminium oxide) sī hông choán chò kim-sio̍k a-lú-mih. In-ūi sǹg chiâⁿ ngē ê châi-liāu (Mohs ngē-tō͘ 9), sng-hòa a-lú-mih tiāⁿ ēng chò géng-châi (abrasive); mā in-ūi hòa-ha̍k-siōng hui-siông ê bô-hoán-èng sèng-chit, chit-ê mih sek-ha̍p ēng tī koân hoán-èng-sèng ê khoan-kéng, chhin-chhiūⁿ ko-ap sodium teng-hóe tang-tiong.




#Article 540: Colorado (722 words)


Colorado sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. I ê siú-hú sī Denver, siāng-tōa ê siâⁿ-chhī mā-sī Denver. 2000 nî ê sî, chôan-chiu ê jîn-kháu ū 4,301,261 lâng.

Colorado ê pian-kài khí-sian sī kun-kù keng-tō͘ kap hūi-tō͘, hoān-ûi sī 37°N kàu 41°N kah 102°03'W kàu 109°03'W chi kan.

Chiu lāi siāng koân ê soaⁿ sī Lake Kūn ê Elbert Soaⁿ, in oa-ná sī Rocky Soaⁿ-lêng tī Pak-bí ê chòe-ko-tiám, koân-tō͘ 4,401.2 m. Lēng-gōa, Colorado koh sī Bí-kok î-it goân-choân chhiau-kòe 1000 kong-chhioh koân ê chiu, i-ê chòe-kē-tiám sī óa tī Yuma Kūn kap Cheyenne Kūn chi kan ê Arikaree Hô.

Colorado siat liáu 4-ê kok-ka kong-hn̂g, chiàm chiu lāi 37% ê thó͘-tē.

Chhiau-kòe 13,000 nî í-chêng, Bí-chiú goân-chū-bîn tio̍h í-kēng tī Colorado chit ūi khiā-khí. Tī Larimer Kūn ū chi̍t-ê khó-kó͘ tiám Lindenmeier, hoat-hiān ê bûn-bu̍t nî-tāi sī kong-goân-chêng 11200 kàu 3000 nî chó͘-iū. Rocky Soaⁿ-lêng ê tâng-pêng sī khah-chá jîn-lūi chhian-sóa ê tiōng-iāu kòe-lō͘. Kó͘-tāi Puebloans-lâng tī Colorado Ko-goân (Colorado Plateau) seng-oa̍h; Ute-lâng sī tòa tī Rocky Soaⁿ-lêng ê soaⁿ-kok. Lēng-gōa, Apache-lâng kap Comanche-lâng mā tī chiu lāi tang-pō͘ ū oa̍h-tāng. Hit-tong-sî, koh ū Arapaho-lâng kap Cheyenne-lâng kòe-lâi phah-la̍h.

Bí-kok tī 1803 nî ê Louisiana Bóe-tē (Louisiana Purchase) hō͘ in tit tio̍h Rocky Soaⁿ-lêng í sai ê thó͘-tē. Che chō-sêng Bí-kok kap Se-pan-gâ tùi Arkansas Hô téng tōaⁿ tē-khu sán-seng chhiong-tu̍t, in-ūi Se-pan-gâ hit-chūn kā chit ūi tòng-chò sī in si̍t-bîn-tē Santa Fe de Nuevo México ê seng-lí to̍k-chiàm tē-khu. 1806 nî, Bí-kok ê Zebulon Pike niá peng-á lâi chia thàm-lō͘, soah hō͘ Se-pan-gâ-lâng liah khì Chihuahua, āu-lâi pàng  tńg--khì.

Tī 1819 nî ê Adams-Onís Tiâu-iok tiong, Bí-kok hòng-khì tùi Arkansas Hô í lâm kap í sai, koh-ū W100°  sòaⁿ í sai kap N42°  sòaⁿ í lâm ê thó͘-tē. 1821 nî 2 goe̍h 22 Bí-kok chèng-sek kap Se-pan-gâ kiàn-li̍p pian-kài. Koh tī 8 goe̍h chiap-siū Missouri Léng-thó͘ ê tang-lâm-pō͘ chò Bí-kok ê sin chiu-hūn.

Be̍k-se-ko mā tī 1821 nî 8 goe̍h to̍k-li̍p, koh siū Texas tōng-loān ê chi̍t pō͘-hūn éng-hióng, tī 1846 nî kah Bí-kok hoat-seng chhiong-tu̍t, 1848 nî chiàn-cheng kiat-sok liáu-āu, Be̍k-se-ko keng-kòe Guadalupe Hidalgo  Tiâu-iok hòng-khì i-ê pak-pō͘ léng-thó͘.

Tī 1850 nî Hia̍p-iok (Compromise of 1850), tùi Be̍k-se-ko hia theh--lâi ê thó͘-tē, kiam chi̍t pō͘-hūn Texas, hong hun chò chi̍t-ê sin chiukap nn̄g-ê sin léng-thó͘, iā chiū sī California Chiu, New Mexico Léng-thó͘ kap Utah Léng-thó͘. 1851 nî 4 goe̍h, goân Be̍k-se-ko-lâng tī hit-tong-sî New Mexico Léng-thó͘ ê San Luis siat liáu sin chng, sī kin-á-ji̍t Colorado chiu lāi siāng chá ê tn̂g-kî Au-chiu-hē jîn-bîn chū-lo̍h.

Tī 1864 nî, Léng-thó͘ siú-tiúⁿ John Evans chí-phài John Chivington niá-chhōa chhì-goān-chiá pó-hō͘ pe̍h-lâng, tùi-khòng Cheyenne kap Arapaho lâng. In āu-lâi khì kong-ki̍p chia goān-chū-bîn chiàn-sū tī Sand Creek ê tūn-iâⁿ.  Nā chiàu chi̍t kóa kun-koaⁿ ê kóng-hoat, tōa-pō͘-hūn hong thâi--sí ê sī gín-á kap cha-bó͘-lâng. Bí-kok lio̍k-kun tiāu-cha sū-kiāⁿ, hit-tong-sî Bí-kok chóng-thóng Andrew Johnson ūi sū-kiāⁿ iau-kiû Evans thè-ūi.

Kâng nî 9 goe̍h Argentine Pass hoat-hiān gîn-khòng, sī Colorado āu-lâi kúi pái ó͘-gîn hong-tiâu ê khí-thâu.

Kàu 1893 nî ê sî, Colorado thong-kòe lú-sēng tâu-phiò-khoân, in sī tē-2 ê tit tio̍h phó-thong soán-kí (universal suffrage) khoân-lī ê Bí-kok chiu-hūn, koh sī thâu-chi̍t-ê keng-kòe cha-po͘-lâng ê bîn-chiòng tâu-phiò thong-kòe khoân-lī ê chi̍t chiu.

Kun-kù 1930 nî Bí-kok Phó͘-cha, Colorado jîn-khái tī hit-chūn chhiau-kòe 100 bān lâng.

Kun-kù Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k (United States Census Bureau) ê ko͘-sǹg, Colorado tī 2014 nî 7 goe̍h chhe jîn-kháu ū 5,355,866 lâng. Colorado jîn-kháu siāng chē ê siâⁿ-chhī sī Denver.

Chiàu 2010 nî phó͘-cha chu-liāu, Colorado jîn-kháu tiong 70% sī hui Se-pan-gâ-hē pe̍h-lâng, 20.7% sī Se-pan-gâ-hē kap La-teng Bí-chiú-hē, 4% sī o͘-lâng.

Chiàu Keng-chè Hun-sek Kio̍k (Bureau of Economic Analysis) ê ko͘-kè, pún chiu tī 2014 nî ê chiu-lāi chóng seng-sán (GDP) sī 306,663 pah-bān bí-kim. 

Sán-gia̍p hong-bīn, tiōng-iàu ê ū si̍t-phín ka-kang, ūn-su khì-kū, ki-hâi, hòa-ha̍k chè-phín kap kim-sio̍k khòng-sán. Chá-kî Colorado keng-chè sī oa̍h-khò khòng-sán kap lông-sán-phín, hiān-sî lông-gia̍p sán-phín chú-iàu ū gû kap leng-chè-phín, sió-be̍h, hoan-be̍h kap tiū-chháu téng-téng. Chhú-gōa Denver sī chi̍t-ê kim-hiông tiong-sim.

Colorado sī liân-pang chèng-hú tiōng-iàu ê pān-kong só͘-chāi, kî-tiong ū siat tiám ê liân-pang siat-si ū pí-lūn Pak Bí-chiu Hâng-khong Hông-gū Su-lēng-pō͘ (North American Aerospace Defense Command), Bí-kok Khong-kun Ha̍k-hāu (United States Air Force Academy) kap chi̍t kóa khong-kun kī-tē. Lēng-gōa mā ū Kok-ka Hái-iûⁿ kap Tāi-khì Koán-lí-kio̍k (National Oceanic and Atmospheric Administration), Kok-ka Chài-seng Lêng-goân Si̍t-giām-só͘ (National Renewable Energy Laboratory) téng-téng.

 




#Article 541: Ti̍t-chiap chèng-bêng (157 words)


Tī sò͘-ha̍k kap lô-chek, ti̍t-chiap chèng-bêng (direct proof) sī 1 chióng ti̍t-chiap cho͘-ha̍p kong-siat, tēng-gī, sū-si̍t, sió-tēng-lí (lemma), tēng-lí lâi soeh-bêng 1 ê tîn-su̍t sī chiaⁿ-si̍t--ê ia̍h ké--ê ê koè-têng.
Kòe-têng--nih thaû 1 pō͘ kaù kah siōng boé ê kiat-lūn lóng tio̍h-ài ēng ián-e̍k (deduction) ê lô-chek lâi chìn-hêng. Ēng--tio̍h ê lô-chek chha-put-to lóng sī pau-hâm choân-pō͘ ê ... (for all) ia̍h chûn-chāi ... (there exists) ê it-kai lô-chek. Siōng chia̍p ēng--tio̍h ê chèng-bêng kui-chek sī MP (modus ponens), tē 2 chia̍p ēng--ê sī MT (modus tollens); lô-chek choán-oāⁿ (transposition) ham MTP (disjunctive syllogism) mā chin hó-ēng.

Chit ê lē ēng ti̍t-chiap chèng-bêng lâi chèng-bêng siang-sò͘ ke siang-sò͘ iáu sī siang-sò͘.

Khó-lū 2 ê siang-sò͘  ham . In-ūi in lóng sī siang-sò͘, ē-tàng kā siá chò  ham ,  ham  sī khah sè ê chéng-sò͘. Án-ne, , iā tō sī kóng  sī 2 ê poē-sò͘, 1 ê siang-sò͘. Só͘-í 2 ê siang-sò͘ ke chò-hoé tiāⁿ-tio̍h mā sī siang-sò͘.




#Article 542: Sò͘-ha̍k kui-la̍p-hoat (147 words)


Sò͘-ha̍k kui-la̍p-hoat (mathematical induction) sī 1 chióng chèng-bêng ê hong-hoat, tiāⁿ ēng lâi chèng-bêng bó͘-mih tîn-su̍t tùi só͘-ū ê chū-jiân-sò͘ (natural number) lóng sī chin--ê. Chit ê hong-hoat ē-tàng khok-chhiong chò kiat-kò͘ kui-la̍p-hoat (structural induction), ēng tiàm khah it-poaⁿ-te̍k, ū liông-ki koan-hē (Well-founded relation) ê kiat-kò͘, pí-lūn kóng chhiū-á (chi̍p-ha̍p-lūn). Sò͘-ha̍k-te̍k ê lô-chek ham tiān-naú kho-ha̍k mā lóng ū leh ēng kiat-kò͘ kui-la̍p-hoat. Sò͘-ha̍k kui-la̍p-hoat ham chiah-ê ū hû-ha̍p liông-sū goân-chek (well-ordering principle) ê hong-hoat tī lô-chek téng-koân lóng sio-siâng, in lóng sī lô-chek téng-kè (logical equivalence) ê hong-hoat.

Chún kóng lán beh sò͘-ha̍k kui-la̍p-hoat lâi chèng-bêng tùi só͘-ū ê chū-jiân-sò͘ n lóng sêng-li̍p.

Tē 1 pō͘: n = 1 ê sî, 

Tē 2 pō͘: ká-siat n = m ê sî sêng-li̍p, 

Tē 3 pō͘: Án-ne n = m + 1 ê sî, 

mā ē sêng-li̍p.

Kin-kì Sò͘-ha̍k kui-la̍p-hoat,  tùi só͘-ū ê chū-jiân-sò͘ n lóng sêng-li̍p. #




#Article 543: Hoán-chèng-hoat (176 words)


Hoán-chèng-hoat (reductio ad absurdum) sī 1 chióng lô-chek lūn-chèng ê chhiú-lō͘, thaû-khí-seng ká-siat beh lūn-chèng ê tîn-su̍t sī ké--ê, soà--lo̍h ê chèng-bêng nā tit tio̍h sio-ta̍h-thut ê kiat-kó, tō piáu-sī chìn-chêng ê ká-siat m̄-tio̍h, chèng-bêng kiat-sok. Chit chióng chhiú-lō͘ ēng tio̍h hui-maû-tún-lu̍t (law of non-contradiction), khiā kóng 1 ê tîn-su̍t bē-tàng sī chin--ê iū-koh sī ké--ê. Ū-tang-sî-á mā ē ēng tio̍h pâi-tiong-lu̍t, khiā kóng 1 ê tîn-su̍t nā bē-tàng sī ké--ê, tō tiāⁿ-tio̍h sī chin--ê.

Ēng hoán-chèng-hoat lâi chèng-bêng sò͘-sò͘ ê sò͘-liōng bû-hān.

Tē 1 pō͘: Seng ká-siat sò͘-sò͘ ê sò͘-liōng iú-hān, kan-taⁿ ū m ê.

Tē 2 pō͘: Kā chit m ê sò͘-sò͘ sio sêng chò-hoé koh ke 1, kā hō chò x. Án-ne chit m ê sò͘-sò͘ khì tû x lóng ē chhun 1. Án-ne nā m̄ sī (a) x sī sò͘-sò͘; tō sī (b) x ū 1 ê bô tī chit m ê sò͘-sò͘ lāi-té ê iok-sò͘. M̄-koh (a) ham (b) lóng piáu-sī sò͘-sò͘ siōng-bô ū m + 1 ê, che kap ká-siat maû-tún.

Kin-kì hoán-chèng-hoat, sò͘-sò͘ ê sò͘-liōng m̄ sī iú-hān--ê. #




#Article 544: Ho̍k-cha̍p-sò͘ (134 words)


Tī sò͘-ha̍k, ho̍k-cha̍p-sò͘ (complex number) sī 1 ê seⁿ chò  chit hō hêng ê sò͘-ba̍k, lāi-té ê a ham b sī si̍t-sò͘, i sī hi-sò͘ (imaginary number) ê hi-sò͘ tan-ūi-goân (imaginary unit), ū i 2 = −1 ê sèng-chit. Si̍t-sò͘ a sī ho̍k-cha̍p-sò͘ ê si̍t-pō͘ (real part), si̍t-sò͘ b sī hi-pō͘ (imaginary part). Hi-pō͘ b nā sī 0, ho̍k-cha̍p-sò͘ tō pìⁿ-chiâⁿ si̍t-sò͘ a niā-niā.

Pí-lūn kóng, 3 + 2i sī 1 ê ho̍k-cha̍p-sò͘, i ê si̍t-pō͘ sī 3, hi-pō͘ sī 2.

Ho̍k-cha̍p-sò͘ chhin-chhiūⁿ si̍t-sò͘ ē-tàng ke, kiám, sêng, tû; m̄-koh in ū koh khah chē chin chán ê sèng-chit. Khó-pí kóng, si̍t-sò͘ bē-tàng hō͘ chē-hāng-sek lóng ū si̍t-sò͘ ê tap-àn, m̄-koh ho̍k-cha̍p-sò͘ ē-sái.

Ū koá to͘-ha̍p, ho̍k-cha̍p-sò͘ ē siá chò a + bj, pí-lūn kóng kā i the̍h lâi piáu-sī tiān-liû ê tiān-chú kang-têng.




#Article 545: Pí-sò͘ (174 words)


Tī sò͘-ha̍k, pí-sò͘ (rational number) sī 2 ê chéng-sò͘ ê pí (ratio) ia̍h siong, tiāⁿ siá chò a/b, b m̄ sī 0. Phó͘-thong-sî-á koàn-sì kā pí-sò͘ kiò chò hun-sò͘ (fraction), mā ū lâng kā hō chò iú-lí-sò͘.

Ta̍k ê pí-sò͘ ê siá-hoat bô chīn-pōng, khó-pí kóng . Nā  ham  bô kong-ke ê iok-sò͘ (divisor) ê sî, sī siōng kán-tan ê hêng. Hun-bú sī chiàⁿ--ê, m̄ sī 0 ê pí-sò͘ kan-taⁿ ū 1 ê chit khoán siōng kán-tan ê hêng, hō chò siōng-kán hun-sò͘ (irreducible fraction).

Pí-sò͘ ê cha̍p-chìn-ūi piáu-sī (decimal representation) siōng boé tiāⁿ-tio̍h ē sûn-khoân. Khêng-si̍t, ēng phēng 1 toā ê chéng-sò͘ chò ki-té (base) lóng ē án-ni. Tian-tò-pái, chún-nā 1 ê sò͘-ba̍k ēng bó͘-mih ki-té piáu-sī ê sî ē sûn-khoân, án-ne só͘-ū ê ki-té lóng ē sûn-khoân, jî-chhiáⁿ chit ê sò͘-ba̍k tiāⁿ-tio̍h sī pí-sò͘.

M̄ sī pí-sò͘ ê si̍t-sò͘ hō chò hui-pí-sò͘ (irrational number).

Só͘-ū ê pí-sò͘ ha̍p--khí-lâi ê chi̍p-ha̍p sī 1 ê thé, koàn-sì siá chò Q ia̍h . Ēng chi̍p-ha̍p khí-chō hû-hō (set-builder notation) lâi siá,  ê tēng-gī tō sī:




#Article 546: Chhit-niû-má-seⁿ (119 words)


Chhit-niû-má seⁿ (七娘媽生) sī lán-lâng 7 goe̍h chhoe 7 hit-kang. 

Tâi-oân-lâng kóng Chhit-niû-má ōe pó-pì gín-á gâu tōa-hàn, chhù-nı̍h nā ū 16-hòe í-hā ê gín-á, tī Chhit-niû-má seⁿ chit-jı̍t beh-àm-á ê sî, tō ài chhoân lâi pài Chhit-niû-má, thang hō͘ gín-á-lâng 1-nî pêng-an sūn-sū. Pài-pài ê só͘-chai sī tī mn̂g-kha-káu, it-poaⁿ sī pài kóe, hoe, iû-pn̄g, ian-chi, koh ài chhoân bīn-kin-á kap 1-bīn-tháng-á chúi hō͘ Chhit-niû-má sóe-chhiú-bīn.

Mā ū lâng tī gín-á 16-hòe hit-tang ê Chhit-niû-má seⁿ kā gín-á chò 16 hòe.

Ūi-tio̍h siong-gia̍p lī-ek ê koan-hē,  liû-hêng bûn-hòa kā Chhit-niû-má ê thoân-soat tòng-chò ài-chêng kò͘-sū, kā chit-kang tòng-chò chêng-jîn-cheh. Nā ū lâm-lú-pêng-iú ê lâng tō ài sio-chio lâi khì chia̍h chhan-thiaⁿ, ài sàng-hoe, ài ū lô-mán-tí-khuh ê khì-hun.




#Article 547: Thòaⁿ-sò͘ (110 words)


Thoàⁿ-sò͘ (炭素) sī hoà-ha̍k hû-hō C, goân-chú-hoan 6, ê 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘. Thoàⁿ-sò͘ sī 1 chióng hui-kim-sio̍k (nonmetal), ū 4 ê goân-chú-kè (valency) ê goân-sò͘, i ū chin chē tông-sò͘-thé (allotropy), pí-lūn kóng soān-chio̍h he̍k-chiá sī chio̍h-ba̍k.

Thoàⁿ-sò͘ mā sī cho͘-sêng iú-ki-bu̍t ê chú-iàu sêng-hun, sī kò͘-chō chhut tē-kiû téng seng-bu̍t ê ki-pún goân-sò͘.

Thòaⁿ-sò͘ thang keng-kòe sio-chiap ê thòaⁿ-sò͘–thòaⁿ-sò͘ kiat-ha̍p, chiâⁿ chò te̍k-pia̍t tn̂g liān, chit-ê sèng-chit mā hō chò chiâⁿ-liān (catenation).

Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t lāi-bīn siāng tan-sûn ê sī thòaⁿ-hòa chúi-sò͘ (hydrocarbon). Che sī chi̍t lūi iú-ki hun-chú, hâm chúi-sò͘ kap chi̍t liân-á ê thòaⁿ-sò͘ goân-chú. Liân-á ê tn̂g-tō͘ kap chok-iōng-ki (functional group) thang éng-hióng hun-chú ê sèng-chit.




#Article 548: Kim (347 words)


Kim (hoà-ha̍k hû-hō: Au, Latin gí-goân: aurum), iā kóng n̂g-kim, it-poaⁿ kóng kim-á, sī 1 chióng chin tiōng-iàu ê chu-goân, sī chiu-kî-pió lāi-té ê 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘, goân-chú-hoan 79. Kim ham toā-hūn ê hoà-ha̍k-mi̍h bô chok-iōng, Kan-ta iâm-sò͘, hut-sò͘, ông-chúi (aqua regia), ham chheng-hoà-bu̍t (cyanide) ē kap kim khí hoán-èng; lēng-goā, tī chúi-gîn (mercury)--nih, kim mā ē iûⁿ--khì.  Siau-sng (nitric acid) ē kā kim í-goā ê kim-sio̍k lóng iûⁿ--khì, tiāⁿ hông the̍h lâi chhì-giām ū kim ia̍h bô. 

Kim ê hû-hō Au sī tùi Latin-gí aurum hō--lâi, jī-goân sī Lô-má sîn-ōe lāi-bīn ê lú-sîn Aurora.

Kim sī 7 khoán tùi kó͘-chá sî-tāi to̍h chai-iáⁿ ê kim-sio̍k chi it, Chêng 5000 nî chó-iū ê Ai-ki̍p bûn-bêng to̍h ū hoat-hiān, kim-á mā sī chió-sò͘ ū te̍k-sû sek-tī ê kim-sio̍k chi it, āu-bóe hông tòng chò sī chi̍t khoán châi-sán ê hêng-sek.

Chóng-sī kim-á sêng-pún koân jî-chhiá kiông-tō͘ kē, kòe-óng tī sán-gia̍p siōng ê lī-ēng iú-hān. Kàu tiān-chú sî-tāi, kim in-ūi khòng sng-hòa (oxidation) kap koân tó-tiān-sèng, piàn chò sī tiān-chú sán-phín ê tiōng-iàu châi-liāu.

N̂g-kim sī kim-sio̍k lāi-té tián-sèng (malleability) siāng hó ê chi̍t khoán; bí 1 kong-khek ê n̂g-kim ē-sái phah chò 1 kong-chhiò pêng-hong ê kim-po̍h. Sim-chì che kim-po̍h ē-tàng hong phah kah thàu-kng hia po̍h. In-ūi pòaⁿ thàu-kng ê kim-po̍h ē hoán-siā âng-gōa-kng, in sī chā âng-gōa-kng ki-sut (pí-lūn khòng-jia̍t) ê chi̍t chióng.

Lēng-gōa, kim-á ê bi̍t-tō͘ chin koân, bí 1 li̍p-hong kong-chhiò ū 19,300 kong-kin tāng.

Kim-hún ē-tàng kap iâm-sò͘ tī 180 °C ūn-tō͘ hoán-èng cho͘-sêng AuCl3. Mā kah chhàu-sò͘ tī 140 °C hoán-èng chhut chhàu-hòa-kim(III), koh chhām ak-sò͘ keng-kòe chin bān ê hoán-èng piàn ak-hòa-kim(I).

Tōa pō͘-hūn ê sng lóng bô hoat-tō͘ kap kim ū hoán-èng, kî-tiong Selen-sng ē-tàng tī jia̍t kap lông ê tiāu-kiāⁿ hā hoán-èng. Lēng-gōa, siau-sng kap iâm-sng chiàu pí-lē lām ê ông-chú mā ē-sài.

Thong sè-kài tùi sín chhut-sán ê kim-á siau-hùi tāi-khài 50% sio̍k chu-pó, 40% khai tī tâu-chu, lēng-gōa 10% ēng tī kang-gia̍p siōng.

Karat tī kim-á lâi kóng, sī piáu-sī n̂g-kim ê sûn-tō͘, sûn-kim sī 24 k, chiàm chi̍t pòaⁿ ê sûn-tō͘ tio̍h sī 12 k.




#Article 549: Lagrange tiám (212 words)


Nn̄g-ê chhiⁿ-thé ê hē-thóng ōe-tàng chhōe-tio̍h 5-ê só͘-chāi thang-hó koh khǹg 1-ê chit-liōng khah sòe ê chhiⁿ-thé jı̍p-·khì, hō͘ in 3-ê ê siong-tùi ê ūi sī kò͘-tēng ê, chit-5-ê só͘-chāi tō hō-chò Lagrange tiám.

Pí-lūn-kóng, goe̍h-niû kap tē-kiû se̍h in-ê chit-liōng tiong-sim teh kiâⁿ, lán ōe-tàng kā jîn-chō oē-chhiⁿ khǹg-tī goe̍h-tē hē-thóng ê Lagrange tiám, hō͘ i mā se̍h goe̍h-niû kap tē-kiû ê chit-liōng tiong-sim teh kiâⁿ. nā án-ne tāng-la̍t tō ōe tú-á-hó hō͘ jîn-chō ōe-chhiⁿ pó-chhî tī Lagrange tiám ê só͘-chāi. Ùi tē-kiû lâi khoàⁿ, goe̍h-niû kap ōe-chhiⁿ siong-tùi ê ūi bōe kái-piàn, ùi goe̍h-niû lâi khoàⁿ, tē-kiû kap ōe-chhiⁿ siong-tùi ê ūi bōe kái-piàn, ùi ōe-chhiⁿ lâi khoàⁿ, tē-kiû kap goe̍h-niû siong-tùi ê ūi mā bōe kái-piàn.

Lán kā 2-ê chhiⁿ-thé tiong-kan chit-liōng khah tōa-·ê hit-ê hō-chò M1, khah sòe-·ê hō-chò M2.

L1 tiàm-tī 2-ê chhiⁿ-thé tiong-ng, khah óa M2 ê só͘-chāi. NASA tī ji̍t-thâu kap tē-kiû ê L1 an 1-ê Advanced Composition Explorer, beh koan-chhat jı̍t-thâu ê oa̍h-tōng.

L2 tiàm-tī M1 kap M2 khan-·khí·lâi ê hit-tiâu soàⁿ téng-bīn, tī M2 ê gōa-kháu. NASA tī tē-kiû ê L2 an 1-ê  Wilkinson Microwave Anisotropy Probe.
Nā-sī M1 phēng M2 tōa chiâⁿ-chōe, L1 kap L2 lî M2 tō chha-put-to pîⁿ hn̄g,  lóng tī Hill kiû-bīn téng-koân. Hill kiû-bīn ê poàⁿ-kèng r sī



#Article 550: QR Bé (240 words)


QR Bé sī 1994-nî Ji̍t-pún kong-si Denso (hiān-chhú-sî kiò Denso-Wave) khai-hoat--chhut-lâi ê 1-khoán jī-chhù-goân ê sûn-bé, ēng o͘ pe̍h kau-koah ê keh-á khoán-sek lâi tāi-piáu chu-liāu. QR sī tùi Quick Response lâi--ê, in-ūi tong-goân-chhoe khai-hoat ê sî, tō ǹ̍g-bāng tiān-chú ke-si thang kín-chia̍p tha̍k che sûn-bé ê chu-liāu. QR Bé sī chit-má Ji̍t-pún siōng tiāⁿ khoàⁿ-tio̍h ê jī-chhù-goân sûn-bé.

Ji̍t-pún QR Bé ê piau-chún JIS X 0510 sī tī 1999-nî 1--goe̍h kong-pò͘--ê, chit-hāng piau-chún tùi-èng--ê sī 2000-nî 6--goe̍h he̍k-chún ê ISO/IEC18004.

Tī QR Bé 4-ê kak-á lāi-té, ū 3-ê kak-á ū ìn chiàⁿ-sì-kak-hêng, he khoán-sek chhin-chhiūⁿ 1-ê pe̍h--ê sù-hong-chhioh téng-koân, koh tha̍h 1-ê khah sè-ê ê o͘-sek sù-hong-chhioh, chit-3-ê chiàⁿ-sì-kak-hêng sī hō͘ kái-bé nńg-thé lia̍h ūi ê tô͘, sú-iōng-chiá m̄-bián siòng-chún, m̄-koán ēng sím-mi̍h kak-tō͘, tiān-chú ke-si lóng ē-ēng-tit tha̍k-tio̍h chu-liāu.

Phó-thong ê sûn-bé sī kā chu-liāu kià-chò hoâiⁿ--ê, m̄-koh QR Bé sī kāng-sî-chūn kā chu-liāu kià-chò ti̍t--ê kap hoâiⁿ--ê, chit-khoán siat-kè sī beh pó-chûn sò͘-jī lia̍h-goā ê chū-liāu, hō͘ lô-má-jī, Hàn-jī kap kana mā ē kià-tit.

QR Bé goân-té sī khì-chhia kang-tiûⁿ ēng lâi koán liāu--ê, taⁿ í-keng chia̍p tī ta̍k-tô͘ ê chûn-hoè koán-lí sú-iōng. Kìⁿ-nā ū RS-232C kài-bīn ê tiān-chú ke-si hām kái-bé nńg-thé, thàu-koè lia̍p-tô͘-khì he̍k-chiá-sī kha-me-lah tō ē-tàng kā QR Bé ê chu-liāu tha̍k--chhut-lâi.

Ji̍t-pún ê chhiú-ki-á kong-si chín ū tī chng kha-me-lah ê chhiú-ki-á lāi-té kah tha̍k QR Bé ê nńg-thé, chin-chē bāng-chām, cha̍p-chì hām kóng-kò téng-téng mā lóng khai-sí ēng QR Bé thê-kiong ho̍k-bū.




#Article 551: Sng-sò͘ (162 words)


Sng-sò͘ (ji̍t. 酸素; tek. Sauerstoff; eng. oxygen), Tâi-gí tiāⁿ kóng sàng-so͘h, hû-hō O, sī 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘, tī chiu-kî-pió ê goân-chú-hoan sī 8. Sng-sò͘ sī Tē-kiû tē 2 phó͘-phiàn ê goân-sò͘, chiàm tē-khak chit-liōng 49%, chiàm Tē-kiû chit-liōng 28%. Tī ú-tiū, sng-sò͘ sī tē 3 phó͘-phiàn ê goân-sò͘.

Tī piau-chún un-tō͘ kap khì-ap ē-té, sng-sò͘ sī bû-sek, bû-chhàu, bô-bī ê khì-thé, hun-chú-sek sī , thang kiò jī-sng-sò͘. Che mā sī it-poaⁿ ji̍t-siông kháu-gú siōng kóng ê sàng-so͘h ia̍h ióng-khì khì-thé chûn-chāi ê hêng-sek.

Chia jī-sng-sò͘ ê nn̄g lia̍p sng-sò͘ goân-chú, sī siū hòa-ha̍k kiat-ha̍p só͘ khan-liân. Kiat-ha̍p kan-tán lâi kóng sī kiōng-iú siang kiat-ha̍p ê hêng-sek.

Kin-sè sáng-gia̍p siōng bí tang ê  seng-sán liōng ē-tàng kàu kúi-cha̍p chheng-bān tòng. In chú-iàu sī keng-kòe nn̄g chióng hong-sek tùi khong-khì lāi-bīn hun-lî--chhut-lâi-ê. Khah phó͘-phiàn ê chi̍t khoán sī hun-pia̍t cheng-liû (fractional distillation) ki-su̍t, tong  hông sio chò cheng-khì ê sî,  tio̍h í e̍k-thé ê hêng-sek lâu chhun.

I-ha̍k-siōng sú-iōng sng-sò͘ chi-chhî ho͘-khip chok-iōng.




#Article 552: Seng-hòa-ha̍k (120 words)


Seng-hoà-ha̍k (biochemistry) sī leh gián-kiù oa̍h ê seng-bu̍t chái-iūⁿ chìn-hêng hoà-ha̍k hoán-èng kap chok-iōng. Hiān-chú-sî kan-taⁿ chai-iáⁿ Tē-kiû ū seng-bu̍t tī--leh, jî-chhiáⁿ lóng sī thoàⁿ-ki ham chúi-ki ê seng-bu̍t. Sui-bóng seng-bu̍t ê ûi-thoân bi̍t-bé (genetic code) ia̍h seng-hun-chú (biomolecule) sī chiàⁿ-pêng ia̍h tò-pêng, téng-téng te̍k-sèng ná-chhiūⁿ sī chhìn-chhái koat-tēng--ê, khêng-si̍t in lóng sī kāng-thiāu (common descent)--ê, seng-hoà hoán-èng lóng chin sio-siâng. Kaù taⁿ iáu m̄ chai kám ē ū pa̍t khoán seng-hoà hoán-èng.

Seng-hoà-ha̍k gián-kiù ê tùi-siōng sī sè-pau (cell) ê kiat-kò͘ kap kong-lêng, pí-lūn kóng nn̄g-pe̍h-chit, thoàⁿ-chúi hoà-ha̍p-bu̍t (carbohydrate), iu-chi (lipid), hu̍t-sng (nucleic acid), kap kok chióng ê seng-hun-chú. Lēng-goā, hoà-seng-ha̍k (chemical biology) mā ē-tit ēng hoà-ha̍k ha̍p-sêng (chemical synthesis) ê ki-khiáu lâi kái-koat seng-hoà-ha̍k tú--tio̍h ê chi̍t-koá būn-tê.




#Article 553: Iú-ki hòa-ha̍k (363 words)


Iú-ki hòa-ha̍k (有機化學; organic chemistry) sī chi̍t ê hòa-ha̍k ê hun-iá, hâm-kài chiam-tùi iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t kap iú-ki bu̍t-chit ê kiat-kò͘, sèng-chit kap hoán-èng ê kho-ha̍k gián-kiù. Kiat-kò͘ ê gián-kiù pau-hâm chē-chē bu̍t-lí-ha̍k kap hòa-ha̍k hong-hoat lâi koat-tēng iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t kap bu̍t-chit ê hòa-ha̍k sêng-hūn kap hòa-ha̍k-sek. Sèng-chit ê gián-kiù pau-hâm bu̍t-lí sèng-chit, hòa-ha̍k sèng-chit kap hoán-èng-sèng, mā liáu-kái iú-ki bu̍t-chit tī sûn-bu̍t-chit, iông-e̍k, hūn-ha̍p-bu̍t kap seng-sán kòe-têng tiong ê sèng-chit. Iú-ki hoán-èng ê gián-kiù pau-hâm thàu-kòe hòa-ha̍k ha̍p-sêng chè-pī bo̍k-phiau hòa-ha̍p-bu̍t (chhin-chhiūⁿ thian-jiân-bu̍t, io̍h-bu̍t, ko-hun-chú téng-téng) lâi thàm-thó in-ê hoān-ûi; leng-gōa mā tī si̍t-giām-sek kap lí-lūn kè-sǹg ê gián-kiù tiong chiam-tùi kò-pia̍t iú-ki bu̍t-chit ê hoán-èng-sèng chìn-hêng gián-kiù.

Tī iú-ki hòa-ha̍k léng-he̍k tiong gián-kiù ê hòa-ha̍p-bu̍t ū thòaⁿ-hòa chúi-sò͘ (kan-nā ū thòaⁿ-sò͘ kap chúi-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t), iáu-koh ū hâm-iú thòaⁿ-sò͘ kap kî-thaⁿ goân-sò͘ ê chē-chē bu̍t-chit, te̍k-pia̍t sī chúi-sò͘, chit-sò͘, liû-hông, lîn (chia-ê goân-sò͘ chia̍p chhut-hiān tī seng-bu̍t thé-lāi ê hòa-ha̍p-bu̍t tiong) kap hòng-siā goân-sò͘ ló͘-sò͘. Chē-chē hiān-tāi gián-kiù kā gián-kiù ê chú-tê iân-sin kàu iú-ki kim-sio̍k (pau-hâm Lanthanum, m̄-koh chú-iàu sī kòe-tō͘ kim-sio̍k chhin-chhiūⁿ a-iân, tâng téng-téng).

Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t cho͘-sêng só͘-ū Tē-kiû sèⁿ-miā ê ki-pún, mā sī chē-chē siong-gia̍p sán-phín ê ki-chhó͘, pau-hâm io̍h-phín, chio̍h-iû hòa-ha̍k, lông-gia̍p hòa-ha̍k kap ùi in ka-kang seng-sán chhut-lâi ê sán-phín (chhin-chhiūⁿ jūn-ku̍t-che, iûⁿ-che, sok-ka, jiân-liāu, po̍k-chà-bu̍t téng-téng). Tio̍h chhan-chhiūⁿ tú-chiah kóng--ê, iú-ki hòa-ha̍k chham iú-ki kim-sio̍k hòa-ha̍k kap seng-hòa-ha̍k sio-thah, m̄-koh mā chham io̍h-bu̍t hòa-ha̍k, ko-hun-chú hòa-ha̍k, iáu-koh ū chē-chē hong-bīn ê châi-liāu kho-ha̍k sio-thah.

Tī 19 sè-kí chìn-chêng, hòa-ha̍k-ka it-poaⁿ jīn-tēng kóng lâi-chū sèⁿ-miā-thé ê hòa-ha̍p-bu̍t chham seng-khì la̍t ū koan-hē; kā in chham bû-ki hòa-ha̍p-bu̍t chò chi̍t ê khu-pia̍t. 19 sè-kí téng pòaⁿ-ia̍p, chi̍t-kóa ū-koan iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t ê hē-thóng-sèng gián-kiù pī hoat-piáu. 1816 nî chó-iū, Michel Chevreul chiam-tùi ùi kok-chióng jī-nn̂g kap a-kha-lih ha̍p-sêng lâi ê sap-bûn chìn-hêng gián-kiù. I kā chē-chē chióng sng chham a-kha-lih hoán-èng lâi ha̍p-sêng sap-bûn. 1828 nî, Friedrich Wöhler ēng bû-ki-bu̍t châi-liāu lâi ha̍p-sêng iú-ki-bu̍t jiō-sò͘, iā chiū sī hiān-kim só͘ kóng--ê Wöhler ha̍p-sêng.

Iú-ki hoán-èng sī hâm-iú iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t ê hòa-ha̍k hoán-èng. Chē-chē iú-ki hoán-èng lóng hām koaⁿ-lêng-ki ū koan-hē. Ki-pún ê hoán-èng lūi-pia̍t ū ka-thiam hoán-èng, thoat-lī hoán-èng, tì-ōaⁿ hoán-èng, choán-ūi hoán-èng kap sng-hòa hoân-goân hoán-èng téng-téng.




#Article 554: Ki-su̍t (106 words)


Ki-su̍t (技術) sī chí só͘-ū ê ke-si kap têng-sū. Ki-su̍t pau-hâm chai-iáⁿ án-choáⁿ khòng-chè khoân-kéng kap chin-chiàⁿ chò kaù ê thêng-tō͘; kū-thé ê hāng-bo̍k ū ke-si (chhiūⁿ kóng siat-pī, ki-hâi, ...), hong-hoat (chhiūⁿ kóng ki-khiáu, chok-gia̍p piau-chún, ...), ham châi-liāu (ū ka-kang ia̍h bô ka-kang--ê lóng chún-sǹg). Ki-su̍t khah sù-siông ê ì-hâm sī ēng lâi piáu-sī jîn-lūi khòng-chè chū-jiân ê châi-tiāu. Ki-su̍t mā ē-tit ēng tī khah choan-bûn ê hoān-ûi, pí-lūn kóng tiān-náu ki-su̍t, i-liâu ki-su̍t, ... Toè kho-ha̍k kiâⁿ ê sian-chìn ki-su̍t ū sî-chūn hō chò kho-ha̍k ki-su̍t (kho-ki). Ki-su̍t tiāⁿ toè sî-kan leh chìn-pō͘; m̄-koh nā ki-pún siat-si chhut būn-tê, ki-su̍t mā ē tò-thoè-lu.




#Article 555: Seng-bu̍t-ha̍k (110 words)


Kok chióng seng-bu̍t lóng sī ../ beh gián-kiù ê tùi-siōng (ùi tò-pêng téng-koân sūn sî-cheng:) E. coli, tree fern, gazelle, Goliath beetle
Seng-bu̍t-ha̍k sī leh gián-kiù seng-bu̍t ham sìⁿ-miā (life) ê kho-ha̍k. Seng-bu̍t-ha̍k chùn-būn--ê ū: seng-bu̍t ê te̍k-chit (characteristics), hun-lūi, hêng-ûi; ta̍k khoán seng-bu̍t chái-iūⁿ ē chûn-chāi (existence); seng-bu̍t chái-iūⁿ kap khoân-kéng (environment) ham pa̍t chióng seng-bu̍t lâi hō͘-tōng. Seng-bu̍t-ha̍k hoān-ûi chin khoah, hoān-nā chham oa̍h-mi̍h ū tī-tāi--ê lóng chāi-lāi, ùi khah sè ê hun-chú seng-bu̍t-ha̍k, kaù kah khah khoah-bīn ê seng-thài-ha̍k (ecology) lóng sī seng-bu̍t-ha̍k beh gián-kiù--ê. Seng-bu̍t-ha̍k só͘-ū ê khài-liām kap pa̍t khoán kho-ha̍k lóng sio-siâng, lóng tio̍h chun-chiàu jia̍t-la̍t-ha̍k (thermodynamics), chit-liōng pó-chûn (conservation of mass), ... tēng-lu̍t.




#Article 556: Gregorius Le̍k-hoat (169 words)


Gregorius Le̍k-hoat (Hàn-jī: 格里曆 Kek-lí-le̍k) sī hiān-chú-sî thong sè-kài siāng phó͘-phiàn ê le̍k-hoat. Chit ê le̍k-hoat sī Kàu-hông Gregorius 13-sè tī 1582 nî 2 goe̍h 24 kong-pò͘--ê, chú-iàu sī kā 1582 nî 10 goe̍h chhoe-4 ê keh-téng-kang tēng chò 1582 nî 10 goe̍h 15; sú-iōng AD chò kí-goân, lūn-nî mā ū sin-ê kui-iok. 

Goân-té ê Julius Le̍k-hoat sī 4-nî 1-lūn, pêng-sò͘-sî 1 nî 365 kang, lūn-nî ke 1 kang, 1 nî chhé-ûn ū 365.25 kang. Chóng-·sī jı̍t-thâu nî pêng-kun sī 365.242190419 kang, kú--lâi cheng-chha jú lâi jú toā. Gregorius Le̍k-hoat 4-nî 1-lūn, m̄-koh nā-sī ōe-tàng hō͘ 100 chéng-tû ê nî bô lūn, ōe-tàng hō͘ 400 chéng-tû ê nî koh ū lūn, 1 nî chhé-ûn ū 365.2425 kang, ke chin cheng-khak. 

 
Kàu-chong ê hō-lēng kan-taⁿ tī Thian-chú-kàu ê kok-ka ū-hāu, sin-kàu ê kok-ka chhin-chhiūⁿ Eng-kok it-tı̍t kàu 18 sè-kí chiah kái-ēng Gregorius le̍k. Lô͘-se-a sìn Tang-chiàⁿ-kàu, it-tı̍t kàu 20 sè-kí chiah oāⁿ-·kòe-·lâi. 

Gregorius Le̍k-hoat sī 1 chióng ji̍t-thâu-le̍k. Sò͘-siông kóng ê kong-le̍k, sin-le̍k, se-le̍k, iông-le̍k lóng sī chí Gregorius Le̍k-hoat.




#Article 557: Lūn-nî (138 words)


Lūn-nî ì-sù sī hit nî ū ke-thiⁿ kang, lé-pài, ia̍h goe̍h, thang hō͘ le̍k-hoat nî (calendar year) ē-tit kap sî-tang nî (seasonal year) ia̍h thiān-bûn nî sio it-tì. Pí-lūn kóng, 2--goe̍h ùi 28 kang ke 1 kang, pìⁿ chò 29 kang. Le̍k-hoat tī phó͘-thong-sî-á ta̍k nî kúi kang lóng kò͘-tēng, ah m̄-koh sî-tang ia̍h thian-bûn sū-kiāⁿ m̄ sī lóng mā hiah tú-hó kúi kang; sî-ji̍t chi̍t-ē kú, tō ē ū cheng-chha. 1 toāⁿ sî-ji̍t liáu-āu, nā tī bó͘-mih nî ke-thiⁿ 1 kang ia̍h 1 goe̍h, tō ē-tàng kā cheng-chha tiâu-chéng--tńg-lâi. M̄ sī lūn-nî ê nî-hūn hō chò pêng-siông-nî (common year).

Lūn-nî sī chí hit nî ū chò bó͘-mih tiâu-chèng, ah nā lūn-goe̍h sī chí hit kò goe̍h sī ke-thiⁿ--ê. Lūn-bió kap lūn-goe̍h khah sêng, sī chí hit bió sī ke-thiⁿ--ê, m̄-koh sī ēng lâi tiâu-chéng ke-thiⁿ hit kang.




#Article 558: Web 2.0 (239 words)


O'Reilly Media tī 2004 nî hoat-bêng Web 2.0 chit kù sin iōng-gí lâi piáu-sī tē 2 tāi ê Internet bāng-lō͘ ho̍k-bū, chhiūⁿ kóng siā-kau-bāng bāng-chām (social networking sites), wiki, tāi-chiòng-hun-lūi-hoat. In lóng hō͘ lâng ē-tàng tī soàⁿ-téng iōng sin hong-hoat hun-hióng chu-liāu iah-sī tàu-tīn ha̍p-chok. O'Reilly Media tī kúi-ā-tiûⁿ ha̍p-pān ê hoē-gī--ni̍h iōng chit sû, chū án-ne tī ki-su̍t hām hêng-siau kho͘-á lāi, pìⁿ-chiâⁿ 1 kù sî-kiâⁿ ê oē-gí. Chóng--sī in-ūi tēng-gī bô bêng, put-sî to hō͘ lâng phoe-phoàⁿ.

Tim O'Reilly kap John Battelle tī in tē 1 tiûⁿ hoē-gī lūn Web 2.0 èng-iōng nńg-thé ê ki-pún khài-liām: Web sī 1 ê pêⁿ-tâi; chu-liāu (data) sī tōng-la̍t; chham-ú ê kiàn-tio̍k/kè-kò͘ (architecture of participation) seⁿ bāng-lō͘ hāu-kó (network effects); sin hoat-tō͘ hō͘ lâng kéng hun-soàⁿ, to̍k-li̍p ê khai-hoat-chiá ê kò͘-sióng lâi cho͘ 1 thò sin hē-thóng (1 chióng khai-hòng goân-bé ê khai-hoat bô͘-sek); khin ê seng-lí bô͘-hêng, ū loē-iông kap ho̍k-bū liân-pò (syndication) chò thiāu-á; nńg-thé chhái-iōng chiu-kî (software adoption cycle) kái éng-kiú ê beta (the perpetual beta); hoat-hui Tn̂g Boé-liu (The Long Tail) ê le̍k-liōng, téng-téng.

Web 2.0 ê chú-tiuⁿ-chiá jīn-ûi sin ê World Wide Web hām chá-kî ê Web (in kā hō chò Web 1.0) chha tī: tōng-thài, hō͘-tōng ê Web chhú-tāi kò͘-tēng, chēng-thài ê bāng-ia̍h, kiám-sek iân-jín, bāng-chām liû-lám.

 9 goe̍h 30, Tim O'Reilly hoat-piáu 1 phiⁿ  chóng-lūn chit ê tê-bo̍k. Chit tiuⁿ tô͘ lia̍t-chhut kap Web 2.0 ū tī-tāi ê khài-liām kap oē-gí, pau-koah chi̍t-koá lē.




#Article 559: Screencast (121 words)


Screencast kí iōng sò͘-ūi ki-su̍t kā tiān-náu gîn-bō͘ ê loē-iông lo̍k-iáⁿ, thang hòng-sàng hō͘ lâng khoàⁿ.  Iáⁿ-phìⁿ it-poaⁿ ū phoè siaⁿ-im soat-bêng.  Chit ê iōng-gí chū 2004 nî chiah khai-sí ū, chóng--sī tī 1993 nî tō í-keng ū chit-khoán lō͘-iōng ê sán-phín tī-teh (chhiūⁿ Lotus ScreenCam).  Chá-kî ê sán-phín chò ê tóng-àn khah toā, pian-chi̍p ê kong-lêng mā iú-hān.  Kīn-lâi ê sán-phín chi-oān khah sok (compact) ê tóng-àn keh-sek (chhiūⁿ kóng Macromedia Flash), koh ū khah sian-chìn ê kong-lêng thang hō͘ lâng chhiâu sūn-sī, kái siaⁿ-im, siu chhu-chhí (mouse) ê tōng-chok, téng-téng.  Screencast ê lō͘-iōng pau-koat:  kàu-ha̍k (tiāⁿ-tiāⁿ iōng lâi kà lâng án-choáⁿ iōng nńg-thé ia̍h ho̍k-bū), tián-sī nńg-thé, pò-tō.

Screencast sī Eng-gí screen (gîn-bō͘) tàu cast (hòng-sàng) ê sin sû.




#Article 560: 2006 nî 9 goe̍h (125 words)


Abe Sinzô kin-á-ji̍t chèng-sek tòng-soán, chē-ūi chiâⁿ-chò Ji̍t-pún tē-90-jīm ê siú-siòng, i mā-sī in kok chū Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kah taⁿ, siōng-kài siàu-liân ê siú-siòng, kin-nî chiah 51-hoè.

()

Ji̍t-pún Chū-iû-bîn-chú-tóng kin-á-ji̍t soán-kí chóng-chhâi, ū-koân soán-kí--ê sī in tóng ê kok-hoē gī-oân (403-ê) kap tóng-oân (300-phiò), kiat-kó Abe Sinzô tòng-soán, i sī Chū-iû-bîn-chú-tóng tē-21-jīm ê chóng-chhâi, pān-phoe tī 9 goe̍h 26 ê lîm-sî kok-hoē hoē-kî--ni̍h, Abe Shinzo ē soà-chiap Koizumi Zyun'itirô chiâⁿ-chò Ji̍t-pún ê tē-90-jīn siú-siòng. ()

Thài-kok hoat-seng chèng-piàn. Kun-tūi thàn chóng-lí Thaksin Shinawatra tī Bí-kok chham-ka Liân-ha̍p-kok tāi-hoē ê sî, khòng-chè chèng-hú kap tiān-sī-tâi, soan-pò· kài-giâm. Che sī Thài-kok chit 15-tang thâu-chi̍t-pái ê kun-tūi chèng-piàn. Kun-hong tī keh-tńg-kang kóng, in chip-chèng sī chiām-sî--ê, tī chèng-tī kái-kek liáu-aū, ē kā chèng-koân hêng hō· jîn-bîn.()




#Article 561: Sverige Siā-hoē Bîn-chú Kang-lâng Tóng (144 words)


Sverige Siā-hoē Bîn-chú Kang-lâng Tóng (Sverige-gí: Sveriges socialdemokratiska arbetareparti, kán-chheng Socialdemokraterna) sī Sverige chú-iàu ê chèng-tóng chi it, tī 1888/9 nî sêng-li̍p. Siā-bîn-tóng sī thong sè-kài siāng sêng-kong ê 1 ê bîn-chú chèng-tóng; i ùi 1940 kàu 1988 nî, kiàn-pái soán-kí to the̍h tio̍h 4~5 siâⁿ ê soán-phiò. Tóng ê ì-sek-hêng-thài sī siā-hoē-bîn-chú-chú-gī (ia̍h ū hō chò bîn-chú siā-hoē-chú-gī). I ê ki-chân chú-iàu sī nâ-niá kang-lâng, tì-sek-hūn-chú, kong-kiōng pō͘-mn̂g (public sector) oân-kang, kap î-bîn. I ê sè-le̍k toā-hūn khò Landsorganisationen i Sverige (tāi-piáu 9 siâⁿ ê nâ-niá kang-lâng). Siā-bîn-tóng ū chham-ka Siā-hoē-chú-gī Kok-chè, Au-chiu Siā-hoē-chú-gī-chiá ê Tóng, kap SAMAK. 

Siā-bîn-tóng tī Tē-2-pái Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu, khai-sí kā Sverige khí chò 1 ê hok-lī-kok. M̄-nā khai-hoat chhut sè-kài chhut-miâ ê siā-hoē chèng-chhek, mā sêng-kong kā kok-bîn-só͘-tek giú koân. Kàu-kah 1970 nî, Sverige ê pêng-kin 1 lâng GDP (GDP per capita) chiàm sè-kài tē 2 ūi.




#Article 562: Khong-kan (178 words)


Khong-kan  chit-ê sû, tī koh-iūⁿ ê léng-he̍k lāi-té, ū bô-kâng ê ì-sù.

Ēng bu̍t-lí lâi kóng, khong-kan ū 2-khoán tia̍t-sèng: choa̍t-tùi ê khong-kan kap siong-tùi ê khong-kan.

Choa̍t-tùi ê khong-kan sī Eng-kok ê bu̍t-lí ha̍k-chiá Newton the̍h-chhut--ê, I chú-tiuⁿ khong-kan sī sio-liân-soà--ê, chiâu-ûn--ê, bô-chè-hān--ê, khong-kan chiâⁿ-chò pau-koat chū-jiân-te̍k, keng-chè-te̍k kap siā-hoē-te̍k bān-hāng-mi̍h iông-khì ê lō·-iōng.

Tī Newton tùi khong-kan ê soat-bêng lāi-té, ū khan-sia̍p-tio̍h tiong-sè-kí ê chong-kàu koan-liām, tì-sú ū lâng kā hoán-tùi.

In-ūi án-ne, Tek-kok ê ha̍k-chiá Leibniz choaⁿ-á chú-tiuⁿ siong-tùi ê kong-kan koan-liām. I jīn-ûi khong-kan sī ta̍k-hāng mi̍h hō·-siōng-chi-kan ê koan-hē, chit-khoán koan-hē, ē-ēng-tit thàu-koè kí-hô-ha̍k iú-tiâu-iú-toāⁿ lâi poé-hoē. Iā-chiū-sī kóng, khong-kan ê sèng-chit, sī tī mi̍h-kiāⁿ kap mi̍h-kiāⁿ tiong-kan sio-lī ū goā-hn̄g lâi piáu-hiān.

Newton kap Leibniz chit-2 phài, ū-bat oan kah chin kek-ka, liáu-aū, Einstein the̍h-chhut siong-tùi-lūn, koh ka-siōng ú-tiū kho-ha̍k ê hoat-tián, chhut-hiān khong-kan sī ú-tiū toā-phek-le̍k lâi sán-seng ê kheh-koan chûn-chāi ê khoàⁿ-hoat.

Chit-khoán chú-tiuⁿ, sī kā choa̍t-tùi ê khong-kan kap siong-tùi ê khong-kan tòng-chò chit-ê kheh-koan chûn-chāi ê 2-chióng sèng-chit, goân-té tùi-ngó͘-chhiong ê 2-khoán chú-tiuⁿ choaⁿ-á án-ne hông chò-hoé chiap-siū.




#Article 563: Solfège (133 words)


Solfège sī beh o̍h im-ga̍k ê lâng siōng-tiōng-iàu ê hùn-liān, beh hō͘-lâng khoàⁿ-ū ga̍k-phó͘. Lâng kóng o̍h kàu bóe-·á ōe-tàng tit-tio̍h thiaⁿ-ōe-tio̍h ê ba̍k-chiu kap khoàⁿ-ōe-tio̍h ê hīⁿ-á, tō-sī kóng kiàn-nā khoàⁿ-tio̍h ga̍k-phó͘ sim-lāi tō chai-iáⁿ i thiaⁿ-·khí·lâi siⁿ-chò siáⁿ-khoán, a nā thiaⁿ-tio̍h im-ga̍k mā ū hoat-tō͘ thang kā siá-·lo̍h·lâi.

Solfège chit-jī sī Hoat-kok-ōe, ì-sù sī im-ga̍k ê lí-lūn. Hoat-kok-ōe chit-jī iū-koh sī ùi Italia-ōe ê solfeggio lâi ê, sī kā sol kap fa chit 2-ê im-hû ê miâ kap-chò-hóe. Tī Eng-gí khah-bô tī ēng solfège chit-jī, lóng kóng sight reading.

Ōe-hiáu solfège ê lâng ài ōe-hiáu chit-kúi-hāng ki-su̍t: bat im-hû ê kì-hoat, khoàⁿ-tio̍h im-hû tō chai-iáⁿ i-ê im-khoân, koh chai-iáⁿ i chiàm-ê sî-kan tn̂g-té, tùi kòng-thûi-phó͘ ê su-siá-hē-thóng mā ài ū liáu-kái. Beh o̍h solfège tō-tī ài chiàu-khí-kang lâi liān-sı̍p chit-kúi-ê ki-su̍t.




#Article 564: Chìn-hòa (756 words)


Tī seng-bu̍t-ha̍k, chìn-hòa (Eng-gí: evolution) iā sī kóng ián-hòa (演化), sī seng-bu̍t kûn-thé keng-kòe tn̂g sî-kan chiām-chhù piàn-hòa ê kòe-têng. Chit khoán kòe-têng to̍h piáu-hiān tī bu̍t-chéng ê sin sèng-chit kap sin bu̍t-chéng ê sán-seng.

Tùi ûi-thoân-ha̍k ê ka-tō͘ lâi kóng, chìn-hòa sī ûi-thoân-chú (gene) ê tùi-li̍p-chú pîn-lu̍t (allele frequency) piàn-tōng, ín khí 1 ê kûn-thé (population) keng-koè kúi-nā tē liáu-aū, in sêng-sio̍k (heritability) lâi ê te̍k-sèng (trait) kap chó͘-sian bô kāng iūⁿ. Sî-kan chi̍t-ē kú, chit ê thêng-sū tō ē chō-chiâⁿ sin ê chéng. Hiān-chú-sî choân-pō͘ ê seng-bu̍t lóng ē-tit kóng sī kāng hiat-thóng (common descent), kúi-nā ek nî ê chìn-hoà chiah chō-chiâⁿ chit-má hō͘-siōng ê cheng-chha. Tē-kiû iáu chûn-chāi--ê ia̍h khu̍t-chéng ê seng-bu̍t chiah-nī chē, chit khoán seng-bu̍t tōⁿ-iūⁿ-sèng (biodiversity) ê in-iû tō sī chìn-hoà.

Eng-gí evolution ê gí-goân sī La-teng-gí ê evolutionem, ì-sù sī tián khui ná chóa-pún lūi ê mi̍h-kiāⁿ. Chit jī tī 17 sè-kí í-kēng ū ēng ùi i-ha̍k kap sò͘-ha̍k, hit-chūn ì-sù tāi-khài sī kóng oa̍h-mi̍h ê hoat-io̍k kap tōa-hàn.

Evolution tī hiān-tāi seng-bu̍t-ha̍k ê ì-sù sī 1832 nî Charles Lyell khai-sí chhái-ēng--ê. M̄-koh āu-lâi Charles Darwin tī 1859 nî Chéng ê Khí-goân kài-siàu i chìn-hòa su-sióng ê sî-chūn chi̍t khai-sí sī bô kóng tio̍h evolution chit jī--ê, i ka-ta kàu tē-6 pán ê sî chiah ēng liáu chi̍t kái. Darwin tian-tó khak kah-ì kòe siu-kái ê sêng-kè (descent with modification) chit khoán piáu-ta̍t; che chi̍t po͘-hūn sī in-ūi evolution tī hit chūn í-kēng ū chìn-pō͘ ê ì-sù. Jî-chhiá ùi Darwin ê sî-tāi evolution it-poaⁿ sī teh kóng phoe-thai ê hoat-tián kòe-têng. Chóng-sī kî-tha kho-ha̍k-ka pí-lūn Herbert Spencer óa-ná ài ēng evolution, chit jī tè-bé soah piàn chò thong-ēng ê kóng-hoat.

Chìn-hòa ê hoat-seng su-iàu seng-bu̍t-thé ê ûi-thoân sèng-chit hoat-seng piàn-tōng. Chia-ê sèng-chit, kán-tan lâi kóng sī siū oa̍h-mi̍h thé-lāi ê ûi-thoân-chú só͘ khòng-chè. Phì-jû chi̍t-ê lâng ê ba̍k-chiu ê sek-tī sī chi̍t hāng sèng-chit, che sek-tī siū ûi-thoân-chú khòng-chè, chia-ê ûi-thoân-chú sī tùi chit lâng pē-bú ê ûi-thoân-chú ûi-thoân--lâi, pēng-chhiá ûi-thoân ê kòe-têng ē hoat-seng piàn-tōng.

Kho-ha̍k-siōng, ûi-thoân sèng-chit sin-āu ê ûi-thoân-chú kiò ûi-thoân-hêng (genotype), kok hêng tùi-èng ê sèng-chit chiū kiò piáu-hiān-hêng (phenotype). Pián-hiān-hêng tû-liáu siū ûi-thoân-hêng khòng-chè, i mā siū khoân-kéng éng-hióng.

Chū-jiân soán-te̍k sī chìn-hòa thang chō chiâⁿ sek-èng kiat-kó ê kòe-têng, sī hoat-seng tī kûn-thé tang-tiong. Tong kî-tha chhiūⁿ ûi-thoân phiau-liû (genetic drift) téng kòe-têng hoat-seng ê sî, ē seng hō͘ chìn-hòa í sûi-ki ê hong-hiòng chìn-hêng. Sòa--lo̍h-lâi chū-jiân soán-te̍k chìn chi̍t-pō͘ ín-chhōa chìn-hòa ê kòe-têng hiòng sek-èng khoân-kéng kap siā-hōe chōng-hóng ê hong-hiòng hoat-tián. Sèng-tek soán-te̍k (sexual selection) sī chi̍t-ê koan-hē chū-jiân soán-te̍k ê khài-liām, chin-chē ha̍k-chiá jīn-ûi che ē-tàng sèng chū-jiân soán-te̍k ê chi̍t pō͘-hūn, chóng-sī sèng-tek soán-te̍k ē-tàng sán-seng chhut tùi it-poaⁿ seng-chûn lâi kóng bē chin sek-èng ê te̍k-sû sèng-chit. Tong kûn-thé lāi ê bó͘ chi̍t kóa kò-thé kap kî-tha--ê tī seⁿ-thòaⁿ ê sêng-kong thêng-tō͘ ū it-tēng ê chha-pia̍t, chū-jiân soán-te̍k chiō ē hoat-seng.

Chìn-hòa éng-hióng tio̍h seng-bu̍t-thé koh hong-bīn ê hêng-thé kap hêng-ûi. Siang bêng-hián--ê sī choan-bûn ê hêng-ûi kap sin-thé sek-èng, in sī chū-jiân soán-tek ê kiat-kó. Chia-ê sek-èng thang keng-kòe pang-chō͘ oa̍h-tāng-sèng, pí-lūn chhōe-chia̍h, cháu-siám pó͘-si̍t-chiá (predator), ia̍h sī khip-ín kau-phòe, lâi chin-ka sek-ha̍p-tō͘ (fitness). Seng-bu̍t-thé chi kan mā hoat-tián ha̍p-chok (cooperating) lâi hoáng-èng chū-jiân soán-tek, hong-sek tiāⁿ sī pang-chō͘ chhin-sio̍k, ia̍h sī tùi siang-pêng ū lī-ek ê kiōng-seⁿ (symbiosis) chok-iōng. Tn̂g-kî lâi khòaⁿ, chìn-hòa keng-kòe kā chó͘-sian kûn-thé thiah hun chò sin--ê, bô-hoat-tō͘ lām-chéng (interbreed) ê gu-lú-puh, sán-seng sin ê bu̍t-chéng,

Chéng-hòa sī chi̍t-ê chéng pun-khui chò nn̄g-ê khah-chē āu-sè chén ê kòe-têng.

Ū chē khoán hong-sek thang tēng-gī chéng (species) ê khài-liām. Beh kéng tò khoán tēng-gī, sī chiàu choan-bûn beh khó-lū ê chéng leh koat-tēng--ê. Pí-lūn, ū-ê chèng ê khài-liām tùi iú-sèng seⁿ-thòaⁿ ê oa̍h-mi̍h sī khah ha̍h-ēng, nā ū-ê sī khah ha̍h bû-sèng ê oa̍h-mi̍h. Sui-bóng ū chē khoán chéng ê koan-liām, in lóng ē-tàng pun chò 3 khoán lí-lō͘ ê kî-tiong chi̍t khoán: sio-kau-phòe (interbreeding), seng-thài-sek, kap hoat-seng-ha̍k-sek (phylogenetic). Seng-bu̍t-ha̍k-sek Chéng Khài-liām (Biological Species Concept; BSC) sī sio-kau-phòe-sek ê kó͘-tián àn-lē. Che sī 1942 nî ha̍k-chiá Ernst Mayr tēng-gī--ê, sī kóng chéng sī chin-chiàⁿ ia̍h ú-thang sio-kau-phòe ê chū-jiân kûn-thé ê gu-lú-puh, hia ê kûn-thé seⁿ-thòaⁿ-siōng kap pa̍t-ê gu-lú-puh chi kan sī ko͘-li̍p--ê. Che BSC sī siū tn̂g-kî khòa-khǹg ê lī-ēng, chóng--sī oa-ná ū thang gī-lūn, pí-lūn chit lūi koan-liām bô-hoat-tō͘ èng-iōng khì goân-hu̍t seng-bu̍t, jî-chhiá che hō͘ chò chèng ê būn-tê (species problem). Ū-ê gián-kiù-chiá ū chhì beh thóng-it chéng ê tēng-gī, ia̍h ū-ê chhái-ēng chē khoán ê lí-lō͘ jî-chhiá chú-tiuⁿ khó-lêng thang ēng bô-kâng hong-sek khì ké-soeh chi̍t-ê chéng ê tēng-gī.




#Article 565: Sim (358 words)


Sim, sī lâng ū--ê, ba̍k-chiu khoàⁿ-bē-tio̍h--ê, lán lâng ê lí-sèng ia̍h kám-chêng, sim-chêng kap ì-hiòng só· tī-leh ê 1-ê thiu-siōng ê só·-chāi. Jîn-lūi lia̍h-goā ê tōng-bu̍t kap si̍t-bu̍t sī m̄-sī ū sim, che hām sim ê tēng-gī kāng-khoán, lóng sī chin oh kóng ê būn-tê.

Kan-taⁿ lia̍h Sim pún-sin chò tēng-gī sī bô-hoat-tō· ū--ê, sim sī oa̍h-mi̍h siōng-kài bî-biáu ê 1-hāng tāi-chì iā-kú-káⁿ. In-ūi sim bô it-tēng ê chōng-thài, tiāⁿ-tiāⁿ teh piàn-hoà, sim ê tāi-chì tio̍h thàu-koè jio̍k-thé téng-téng goā-khaú ê piáu-hiān chiah ē-tàng chiáng-ak.

Tng lâng(he̍k-chiá-sī pa̍t-hāng ū sim ê oa̍h-mi̍h) teh su-khó kap chò koat-tēng ê sî, sim tō ū oa̍h-tōng, m̄-koh tō-chún sím-mi̍h lóng m̄-chò, sim kiám-chhái oan-nā ē oa̍h-tōng, tì-sú tùi chit-ê ū sim ê chú-thé lâi kóng, soah bē-tàng chin giâm-gâi chiáng-ak ta̍k-sî-chūn sim ê chōng-thài.

Chóng--sī, lâng nā kap pa̍t-lâng kau-thong ê sî, tùi-hong hām ka-tī ê sim tiong-kan, lóng ū siūⁿ-tio̍h ia̍h-sī kám-kak-tio̍h hō·-siōng ê lâi-khì, tuì chit-tiám lâi kóng, lâng sī ē-tàng keng-giām-tio̍h ka-tī kap pa̍t-lâng lāi-té hit-hō sim ê chûn-chāi--ê.

Gián-kiù lâng sim ê oa̍h-tōng ê ha̍k-kho sī sim-lí-ha̍k, sim-lí-ha̍k thàu-koè tùi lâng ê hoán-èng chò thóng-kè hun-sek, liáu-kái lâng kap lâng ê ti̍t-chiap koan-hē, lâi tùi sim chò gián-kiù. M̄-koh tō chhin-chhiūⁿ thâu-chêng kóng--ê, sim chin ho̍k-cha̍p, tùi-hong nā ū sím-mi̍h piàn-hoá, lán ê sim mā ē toè leh kái-piàn, mā in-ūi án-ne kā sim tòng-chò ha̍k-būn lâi gián-kiù si̍t-chāi chin khùn-lân.

Hiān-chhú-sî sîn-keng kho-ha̍k ū khah hoat-tián, kho-ha̍k-ka í-keng ē-tàng poé-hoē, sim ê chōng-thài kap naú ê bu̍t-lí chōng-thài khêng-si̍t sī sio-liâm-tì-toà--ê, pí-lūn lán ū khah chai-iáⁿ sim kap lán ê naú--ni̍h ta̍k-pō·-hūn ê lō·-iōng ê koan-hē--ah, sîn-keng thoân-ta̍t bu̍t-chit (dopamine, endorphin téng-téng) kap sim-chêng ê koan-hē mā tau̍h-tau̍h-á ū sin ê gián-kiù hoat-piáu, m̄-koh sim ê chōng-thài kap bu̍t-chit ê naú tiong-kan, hit-ê kiù-chin pún-té ê koan-hē, iû-goân iáu bô-hoat-tō· chiâu thiah-bêng, hām sim ū tī-tāi ê tiat-ha̍k kap sim-lí-ha̍k tiong-kan ê kài-soàⁿ tī toh, mā iáu kè-sio̍k teh thó-lūn.

Éng-chá ê lâng lia̍h-kóng sim sī tī sim-chōng lāi-té, só·-í chiah ē kā chit-hō thiu-siōng ê mi̍h kiò-chò sim, lán chit-má iû-goân ē kóng sim-lāi, hó-sim téng-téng ê gí-sû, lóng sī in-ūi án-ne lâu--lo̍h-lâi ê kóng-hoat.




#Article 566: AIDS (114 words)


AIDS sī Hō͘-thian Bián-e̍k Put-choân Chèng-hāu-kûn ê Eng-gí sok-siá, kui kù siá Acquired Immunodeficiency Syndrome. Che sī lán lâng ê bián-e̍k hē-thóng siū tio̍h Jîn-lūi Bián-e̍k Put-choân Pēⁿ-to̍k (HIV) phò-hāi lâi ín-khí ê 1 cho͘ chèng-thâu kap kám-jiám-pēⁿ. AIDS boé-kî ê khám-chām hoat-seng siòng-phāng kám-jiám (opportunistic infections) kap chéng-liû. Sui-bóng AIDS kap HIV ê tī-liâu ē-tàng chó͘-gāi pēⁿ-to̍k chìn-1-pō͘ hoat-tián, bo̍k-chêng iáu bô thiat-té kin-tī ê hoat-tō͘. HIV kám-jiám sī keng-koè liâm-mo̍h ia̍h hoeh ham jiám tio̍h pēⁿ-to̍k ê thé-e̍k (bodily fluid) chih-chiap, pau-koat hoeh, îm-chúi (jiō-tō-kiû-soàⁿ-e̍k, siâu, chi-bai-chúi), leng-chúi. Chih-chiap ê koán-tō pau-koat sèng-kau (kháu-kau, kong-kau, im-tō-kau), su-hoeh, chù-siā (ēng bô chheng-khì ê chiam), toà-kūi sî ê bó-kiáⁿ e̍k-thé kau-oāⁿ, seⁿ-kiáⁿ, chhī-leng, téng-téng.

      




#Article 567: Ì-sek (263 words)


Ì-sek sī kóng lâng ē-tàng chèng-khak lâi liáu-kái ka-tī hiān-chú-sî ê chêng-hêng kap sì-kho·-liàn-tńg ê chêng-hóng ê hit-ê chōng-thài.

Ì-sek ū 3-ê tiōng-iàu ê sêng-hun: chheng-chhíⁿ ê thêng-tō·, khoah-tō· kap phín-chit chit 3-hāng. It-poaⁿ kóng ê ì-sek put-chheng / sit-cheng-eng sī chí chheng-chhíⁿ thêng-tō· chin kē, nā-sī ì-sek ê khoah-tō· kàng-kē, khah chia̍p kap bê-hûn-hoat (chhui-bîn) ū tī-tāi, nā kóng-tio̍h chit ê piàn-hoà (ì-sek hi-kô--khì) sī kóng hàm-siūⁿ-chèng téng-téng ê cheng-sîn chèng-thaû khah chē.

Chìn-hêng i-liâu ê sî-chūn, ē ēng ì-sek ê téng-tē lâi piáu-sī lâng ì-sek ê chōng-thài kap hoán-èng ê thêng-tō·. Chò kip-kiù ê sî, mā ē seng khak-tēng tio̍h-siong ê lâng ê ì-sek chiah koh chò chìn-chi̍t-pō· ê chhú-lí.

Ha̍k-chiá Wilhelm Max Wundt ēng ì-sek chò tiong-sim khài-liām kiàn-li̍p ê sim-lí ha̍k-phài, kā ì-sek pun-pheⁿ chò lâng ka-tī ū tì-kak ê kám-kak, kám-chêng kap koan-liām 3-ê pō·-hūn. Nā ka-tī tì-kak chit 3-ê ì-sek ê pō·-hūn lâi chò koan-chhat ê hong-hoat, tō hō-chò lāi-koan-hoat.

Nā Cheng-sîn hun-sek-ha̍k ê kóng-hoat, lâng ê sim thang pun-pheⁿ chò ì-sek, chêng-ì-sek kap bû-ì-sek 3-ê pō·-hūn.

Ka-tī hiān-chhú-sî tō jīn-bat-tio̍h ê loē-iông tō kiò-chò ì-sek, iā-chiū-sī lán ti̍t-chiap keng-giām ê sim ê hiān-siōng, tō-sī goá ê keng-giām kap ē-tàng tì-kak ê tāi-chì ê chóng-thé ì-sek. Ì-sek hām té-kî kì-tî kap chok-gia̍p kì-tî ū tī-tāi.

Nā ka-tī hiān-chhú-sî bē-tàng jīn-bat-tio̍h, m̄-koh piàⁿ-sè siūⁿ tō siūⁿ ē chhut--lâi ê loē-iông, tō kiò chêng-ì-sek, chêng-ì-sek kap tn̂g-kî kì-tî ū tī-tāi.

Ka-tī hiān-chhú-sî bē-tàng jīn-bat-tio̍h, tō-chún-kóng piàⁿ-sè siūⁿ mā siūⁿ bē-chhut--lâi ê loē-iông, tō-sī bû-ì-sek, cheng-sîn hun-sek-ha̍k sù-siông ēng chū-iû liân-sióng-hoat téng-téng ê chhiú-lō· lâi liáu-kái lâng bû-ì-sek--ni̍h ê loē-iông.




#Article 568: Chū-iû ì-hiòng (226 words)


Chū-iû ì-hiòng ê būn-tê sī teh thó-lūn jîn-lūi kám ū hoat-tō· khòng-chè in ka-tī ê kiâⁿ-pàng kap soán-te̍k. Beh chhú-lí chit-ê būn-tê, lán tio̍h-ài liáu-kái chū-iû kap in-kó ê koan-hē, koh koat-tēng chū-jiân-lu̍t kám sī thàu-koè in-toaⁿ kap kiat-kó chit-khoán koan-hē lâi koat-tēng sè-kan lóng-chóng ê tāi-chì.

In-ūi tùi téng-koân chiah-ê hē-hāng ê khoàⁿ-hoat koh-iūⁿ, tì-sú sûi-lâng tùi ta̍k-hāng tāi-chì sī m̄-sī tāi-seng í-keng koat-tēng hó-sè, ū bô-kâng ê khoàⁿ-hoat. Tī chia, tō sán-seng koat-tēng-lūn kap hui-koat-tēng-lūn 2-phài.

Lēng-goā kóng-tio̍h chū-iû kám ē-tàng kap koat-tēng-lūn kāng-sî-chūn chûn-chāi, tō koh sán-seng lióng-li̍p-lūn kap hui-lióng-li̍p-lūn. In-ūi án-ne, ta̍h-ngē ê koat-tēng-lūn-chiá chú-tiuⁿ ú-tiū bān-mi̍h lóng í-keng koat-tēng hó-sè, chiàu chit-hō khoàⁿ-hoat, chū-iû ì-hiòng tō bô-khó-lêng chûn-chāi.

Chū-iû ì-hiòng ê goân-chek khan-sia̍p-tio̍h chong-kaù, lûn-lí-ha̍k, sim-lí-ha̍k kap kho-ha̍k ê ì-gī. Pí-lūn-kóng, tī chong-kaù--ni̍h, ū chū-iû ì-hiòng tō àm-chí hit-ê choân-lêng ê sîn bô ēng i ê lêng-le̍k kā lâng ê ì-hiòng kap soán-te̍k pa̍k-tiâu-tiâu. Tī lûn-lí-ha̍k lâi kóng, chū-iû ì-hiòng tāi-piáu sûi-lâng lóng tio̍h ūi ka-tī ê kiâⁿ-pàng lâi hū chek-jīm. Tī sim-lí-ha̍k ê léng-he̍k, nā sêng-jīn ū chū-iû ì-hiòng tō piáu-sī lán ê sim siōng-bô ū khòng-chè lán chi̍t-pō·-hūn sin-thé ê oa̍h-tōng. Tī kho-ha̍k lâi kóng, chū-iû ì-hiòng àm-chí lán sin-thé ê oa̍h-tōng, pau-koat naú chāi-lāi, m̄-sī chiâu lóng hō· jio̍k-thé ê in-kó koan-hē koat-tēng. Chū ū tiat-ha̍k su-sióng khai-sí, chū-iû ì-hiòng tō it-ti̍t sī 1-ê kài tiōng-iàu ê chú-tê.




#Article 569: Lêng-hûn (136 words)


Lêng-hûn, nā chiàu chē-chē chong-kaù kap tiat-ha̍k ê thoân-thóng lâi kóng, sī oa̍h-mi̍h--ni̍h ê 1-khoán khin-iô-iô ê chûn-chāi, lêng-hûn ū ka-tī ê ì-sek, tī thaû-chêng kóng--ê chiah-ê thoân-thóng--ni̍h, lêng-hûn tāi-piáu oa̍h-mi̍h i pún-sin ê loē-chāi pún-chit (goân-sîn), mā chiâⁿ-choè ti-kak ê ki-chhó. Hām lêng pí-phēng, lêng chit-ê koan-liām chāi lâng kóng, sī m̄-sī éng-oán--ê bô-tiāⁿ-tio̍h, chóng--sī it-poaⁿ lóng jīn-ûi lêng-hûn sī put-hiú--ê, koh sī tī lêng-hûn tī-leh ê jio̍k-thé chìn-chêng, tō tāi-seng ū--ê.

Lêng-hûn ê koan-liām kap aū-sì-lâng ū chin toā ê koan-hē, m̄-koh ta̍k-khoán ì-kiàn cheng-chha chiâⁿ chē, tō-chún-sī tī kāng-chi̍t-ê chong-kaù lāi-té, tùi sí liáu-aū lêng-hûn ē án-choáⁿ, khoàⁿ-hoat mā bô chiap-hia̍p. Ū chin chē chong-kaù-kài he̍k-chiá-sī tiat-ha̍k-kài ê lâng jīn-ûi lêng-hûn sī hui-bu̍t-chit--ê, m̄-koh oan-nā ū lâng lia̍h lêng-hûn tòng-chò ū bu̍t-chit ê sêng-hun, koh-khah ū lâng siūⁿ-beh chai-iáⁿ lêng-hûn ū goā tāng.




#Article 570: Chin-khún (117 words)


Chin-khún, ia̍h sī khún-lūi, ko͘-lūi, sī ko͘ chham chi̍t-kóa seng-bu̍t ê chóng-ha̍p, sio̍k tī chin-he̍k seng-bu̍t, iā-chiū-sī Latin-miâ hō chò Fungi ê 1 ê kài, in tī sin-thé goā-khaú siau-hoà chia̍h-mi̍h, chiah koh kā êng-ióng-sò͘ (nutrient) ê hun-chú khip-siu ji̍p-khì sè-pau--nih. Ko͘ ham sè-khún tī toā-hūn ê seng-thài-hē sī seng-bu̍t sí-thé ê hun-kái-chiá (decomposers). Chin chē ko͘ ham pa̍t chióng seng-bu̍t ū tiōng-iàu ê kiōng-seng koan-hē. Si̍t-bu̍t ham ko͘ ê mycorrhizal kiōng-seng hiān-siōng put-chí-á tiōng-iàu, 90% í-siōng ê si̍t-bu̍t tio̍h khò chit chióng kiōng-seng chiah oa̍h ē lo̍h. Jîn-lūi mā chin chia̍p lī-liōng ko͘, pí-lūn kóng kek be̍h-á-chiú ia̍h chò pháng ê sî ēng kàⁿ-bó (yeast) lâi hoat-kàⁿ (fermentation), iah sī chèng siông-jiông, hiuⁿ-ko͘, ... lâi chia̍h.




#Article 571: Suez Ūn-hô (114 words)


Suez Ūn-hô (A-la-pek-gí: قناة السويس, Qanā al-Suways) sī 1 tiâu Tē-tiong-hái thong Âng-hái ê ūn-hô, tiàm-tī Se-nái Poàn-tó ê sai piⁿ, Ai-ki̍p kèng lāi, tn̂g 163 km, siōng e̍h ê só͘-chāi kan-taⁿ 300 m khoah. Ūn-hô hō͘ chûn ē-tit ùi Au-chiu lâm-pō͘ ti̍t sái kàu A-chiu sai-lâm, m̄-bián se̍h Hui-chiu 1 liàn. Hiān-tāi ê Suez Ūn-hô tī 1869 nî thong chûn, liáu-āu ūn-su tō lóng ē-tàng séng koh kiâⁿ lio̍k-tē.

Ūn-hô thâu-khí-seng sī Hoat-kok kong-si khòng-chè--ê, āu--lâi tī 1886 nî hō͘ Britain the̍h--khì. 1956 nî Ai-ki̍p kiông-kiông kā kok-iú-hoà, ín-khí Hoat-kok, Britain, Í-sek-lia̍t 3 kok phài kun kau-chiàn, chiàm-niá; kāng hit nî hêng Ai-ki̍p. 1967 nî kàu 1975 nî tiong-kan, khì hō͘ Ai-ki̍p hong-só.




#Article 572: Chèng-gī (391 words)


Chèng-gī sī lâng, hām khan-sia̍p ê tāi-chì kap mi̍h-kiāⁿ lóng tī 1-chióng lí-sióng, koh tō-tek-siōng chèng-khak ê chōng-thài. Chit-ê lí-sióng chū-lâi m̄-bat si̍t-hiān--koè, chit-sè-kan, sì-koè chiâu sī bô pêⁿ-chiàⁿ ê tāi-chì. Sui-bóng án-ne, toā-pō·-hūn ê lâng lóng jīn-ûi lán tio̍h kap bô-chèng-gī tùi-te̍k koh táⁿ-chéng--i, sè-kài-siōng chē-chē siā-hoē hām chèng-tī ūn-tōng oan-nā kap cheng-kaù chèng-gī ū tī-tāi.

M̄-koh, tàu-té chèng-gī kap bô-chèng-gī ê hiān-si̍t, tùi lán ū siáⁿ-mi̍h iau-kiû, lán tio̍h chò síaⁿ-mi̍h chiah tio̍h--leh, chit-hāng tāi-chì, lán lâng iáu bô kài chheng-chhó, hiān-chhú-sî jîn-lūi soah tiàm tī 1-khoán gāi-gio̍h ê tē-ūi, chha-put-to lâng lóng lia̍h chèng-gī put-chí-á tiōng-iàu, chóng--sī bô-khak-tēng tī lán pún-sin ê kak-sek, ki-kò͘, kiâⁿ-pàng ia̍h chéng-kô sè-kài lâi kóng, beh án-choáⁿ phoàⁿ-toàn siáⁿ-mi̍h sī chèng-gī, siáⁿ-mi̍h koh bô-chèng-gī.

Chit-ê būn-tê kú-tn̂g í-lâi tō-sī tiat-ha̍k thó-lūn ê loē-iông, chhin-chhiūⁿ-kóng, chèng-gī kiù-chin sī siáⁿ-mi̍h, koh iau-kiû lán tio̍h án-choáⁿ chò? Chit-2-ê būn-tê thang kóng sī chêng kó·-chá kah taⁿ tō siōng chia̍p hông thó-lūn--ê. Pí-lūn-kóng, tī 1-ê siā-hoē lāi-té, tio̍h án-choáⁿ kā châi-lī chò pun-pheⁿ? Sī hō· sûi-lâng lóng pêⁿ chē? Ia̍h-sī hō· gâu-lâng lâi koat-tēng? He̍k-chiá-sī chiàu sûi-lâng ê tē-ūi lâi pun? Chit-ê būn-tê tī koè-khì 2,500-nî ti̍t-ti̍t thó-lūn kah chiâⁿ kek-ka. Tiat-ha̍k-ka, chèng-tī-ha̍k-chiá, sîn-ha̍k-ka, hoat-lu̍t-ha̍k-chiá hām chē-chē lâng lóng siūⁿ-beh kā chèng-gī ê goân-thâu, pún-chit kap iau-kiû téng-téng thiah-bêng.

Lán ē-tàng kā chèng-gī khoàⁿ-chò 1-chióng tek-hēng, nā kā tòng-chò lâng ê sèng-chit lâi kóng, chèng-gī kan-taⁿ thang tī in ê kiâⁿ-pàng kap in chò-chiâⁿ ê koàn-si̍p lâi piáu-hiān; lán mā ē-ēng-tit kā chèng-gī khoàⁿ-chò kiâⁿ-pàng ia̍h koàn-si̍p ê sèng-chit, nā án-ne, tō kan-taⁿ tī lâng ū chit-hō kiâⁿ-pàng he̍k-sī kiâⁿ hit-hō koàn-si̍p ê sî chiah ē-tàng piáu-hiān. Chèng-gī ê goân-thâu sûi-lâng siūⁿ--ê lóng koh-iūⁿ, kiám-chhái sī hô-hâi, sîn ê bēng-lēng, chū-jiân ê kui-chek, ia̍h-sī lâng só· chhòng-chō--ê, koh mā ū-khó-lêng sī pa̍t-hāng ke chin ki-pún, m̄-koh sò·-siông lâng kám-kak bô hiah tiōng-iàu ê lûn-lí piau-chún.

Chèng-gī ê iau-kiû chú-iàu ū 2-hong-bīn: pun-pheⁿ kap táⁿ-chéng. Pun-pheⁿ ê chèng-gī kiám-chhái sī iau-kiû pêng-téng, hō· lâng in èng-kai tit--tio̍h-ê, hō· siōng-kài sòng-hiong--ê tit-tio̍h siōng-toā ê lī-ek, pó-hō· thàu-koè ta̍k-hāng tio̍h ê chhiú-lō· the̍h-tio̍h ê châi-lī, he̍k-chiá-sī kā kui-ê lī-ek choè-tāi-hoà. Táⁿ-chéng ê chèng-gī pau-koat iau-kiû tùi éng-koè ê kiâⁿ-pàng pò-ho̍k, ia̍h sī in-ūi bī-lâi ê hiō-kó lâi hoa̍t-choē.

Chèng-gī ê lí-sióng tio̍h thàu-koè ki-kò͘ chiah ē-tàng si̍t-hiān, chiah-ê ki-kò͘ tio̍h chhú-lí chèng-tong-sèng, thêng-sū, hoat-lu̍t ê chè-tēng kap kái-soeh ê khang-khoè.




#Article 573: Sim-tiān-tô͘ (184 words)


Sim-tiān-tô͘ (EKG, Tek-gí Elektrokardiogramm ê sok-siá) sī liân-soà kì-lio̍k sim-chōng tiān-ap oa̍h-tōng ê tn̂g-tiâu-tô͘ (strip graph). I sī sim-chōng tiān-seng-lí-ha̍k (cardiac electrophysiology) ê chú-iàu ke-si, ū chín-toān sim-chong-hoeh-kin pēⁿ ê lō͘-iōng. Sim-tiān-tô͘ bô chhek sim-chōng ê siu-sok-sèng (contractility).

EKG ū chē chē iōng-hoat:

Sim-tiān-tô͘ ê ki-khì (sim-tiān biô-kì-khì) iōng tiān-liû-kè (galvanometre) chhek sin-khu kúi-ā-ūi tiong-kan ê tiān-ūi (electrical potential). Ta̍k ê chhek ê chó͘-ha̍p hō chò tō-thêng (lead). Siōng phó͘-phiàn ê sim-tiān-tô͘ chhek 12 ê tō-thêng, hō chò 12 tō-thêng sim-tiān-tô͘ (12-lead EKG). Tō-thêng I, II, III (limb leads) ùi kha-chhiú niû tiān-ūi:

Kî-thaⁿ ê 9 ê tō-thêng ùi kha-chhiú tō-thêng ê tiong-sim-tiám sǹg--chhut-lâi, tō sī tiong-sim-tiám hām I, II, III ê tiān-ūi (hō chò aVR, aVL, aVF) kap tiong-sim-tiám hām 6 ê sim-chōng-chêng (precordial) tō-thêng (V1-6) ê tiān-ūi.

Chit 12 ê tō-thêng sûi-ê te̍k-pia̍t sek-ha̍p kì-lio̍k sim-chōng bô kāng pō͘-ūi:

Liáu-kái sim-chōng chèng-siông kap bô chèng-siông ê tiān-la̍t hiòng-liōng, tùi lîm-chhn̂g ê lí-kái ū toā lō͘-iōng.

Chèng-siông ê sim-thiàu oē--chhut-lâi ê EKG it-poaⁿ ū 1 ê P pho, 1 ê QRS complex, 1 ê T pho. Ū sî-chūn oan-ná ē chhut-hiān U pho.




#Article 574: Inô Kanori (155 words)


Ino Kanori (Ji̍t-gí: 伊能嘉矩; 1867 nî 6 goe̍h 11 ji̍t [Keio 3 nî 5 goe̍h 9 ji̍t] – 1925 nî 9 goe̍h 30 ji̍t) sī 1-ê chin tiōng-iàu ê Tâi-oân gián-kiù ê ha̍k-chiá.

Liáu-aū, i khì Tang-kiaⁿ chū-siu, mā chò sin-bûn siá-chok ê khang-khoè, tùi 1893-nî khai-sí, i toè Tang-kiaⁿ Tè-kok Tāi-ha̍k ê Tuboi Syogoro (坪井正五郎) kaù-siū tha̍k jîn-lūi-ha̍k, tùi jîn-lūi-ha̍k sán-seng chiâⁿ toā ê hèng-chhù. Ji̍t-chheng Chiàn-cheng khí-kó͘ liáu-aū, choaⁿ-á khai-sí ūi-tio̍h khì Tâi-oân tiau-cha chò chún-pī.

I tāi-seng í Tâi-oân pak-pō͘ ê pêⁿ-po͘-cho̍k chò tùi-siōng, 1897-nî ê sî, kā choân-tó chha-put-to lóng kiâⁿ-thàu, che liaú-aū koh ū kî-thaⁿ chē-chē pái ê tiau-cha lú-hêng. I só͘ siu-chi̍p ê chu-liāu, hō͘ i chiâⁿ-chò Tâi-oân goân-chū-bîn gián-kiù ê khai-ki-chó·, kah taⁿ hiah-ê chu-liāu mā iû-goân sī bē-ēng-tit bô ê goân-sú chu-liāu.

I chi̍t-sì-lâng siá chin chē chheh, kap Tâi-oân ū tī-tāi--ê tō ū 10-goā pún, lūn-bûn sò͘-gia̍h chhiau-koè 1000-phiⁿ, lâng kóng i sī Tâi-oân-ha̍k ê sian-hêng-chiá.




#Article 575: Bí-su̍t (114 words)


Bí-su̍t sī choan-bûn chò ū gē-su̍t kè-ta̍t ê oa̍h-tāng kap chok-phín ê hit-ê khài-liām. Chit-ê sû kap gē-su̍t ê ì-sù iok-kî-lio̍k sio-siâng, m̄-koh bí-su̍t te̍k-pia̍t sī ēng tī hām èng-iōng gē-su̍t kap tāi-chiòng gē-su̍t koh-iūⁿ ê sûn-chùi gē-su̍t ê léng-he̍k--ni̍h. Tī gē-su̍t ê hoān-ûi lāi-té, oan-nā tiāⁿ-tiāⁿ ē kóng-tio̍h bí-su̍t chit-ê sû, só·-í mā ē-tàng koh kā hun-chò èng-iōng bí-su̍t kap sûn-chùi bí-su̍t 2-lūi.

Koè-oē kap tiau-khek sī tī bí-su̍t lāi-té siōng-kài ū tāi-piáu-sèng--ê, koh thang tùi-chiàu si̍t-iōng gē-su̍t ê chhah-tô·, tô·-kái, siat-kè kap kang-gē lâi khoàⁿ. Chit-2 pō·-hūn goân-té hun kah chin bêng, m̄-koh tī 20-sè-kí ê siōng-boé 25-tang, in tiong-kan ê kài-soàⁿ soah piàn bū--khì, cheng-chha ê só·-chāi mā toè leh ài-māi--khí-lâi.




#Article 576: Lāi-hun-pì hē-thóng (105 words)


Lāi-hu-pì hē-thóng (endocrine system) sī bô-kńg-choâⁿ (ductless gland) cho͘-sêng ê khòng-chè hē-thóng, in ē hun-pì hō chò ho͘-lú-bóng (hormone) ê hoà-ha̍k-mi̍h, thaù-koè hoeh-laû ê sûn-khoân hē-thóng sàng kaù choân sin-khu, tùi chit-koá khì-koan ê sè-pau chō-chiâⁿ chok-iōng. Lāi-hun-pì-choâⁿ hun-pì ê mi̍h bē seng tìn--leh, ē chek-sî ji̍p-khì hoeh-laû ia̍h sè-pau ê khang-phang. Ho͘-lú-bóng ná-chhiūⁿ phoe-sài, hoeh-laû ē kā sàng kaù kui sin-khu ta̍k sè-pau, sè-pau chiah koh khoàⁿ phoe lâi koat-tēng beh chhòng siáⁿ. Lāi-hun-pì-choâⁿ pau-hâm ē-sûi-thé-choâⁿ (pituitary gland), kah-chōng-choâⁿ (thyroid), ??? (adrenal gland), m̄-koh bô pau-hâm goā-hun-pì-choâⁿ (exocrine gland), chhiūⁿ kóng noā-choâⁿ (salivary gland), koāⁿ-choâⁿ (sweat gland) ham siau-hoà hē-thóng lāi-té ê chi̍t-koá choâⁿ-thé.  




#Article 577: Sóa-ūi kán-hòa kái-phòa-khì (178 words)


Sóa-ūi kán-hòa kái-phoà-khì (shift-reduce parser) iōng-tio̍h khǹg gú-hoat hû-hō ê kái-phòa tui-tia̍p (stack), kái-phòa-khì tih ūn-chok ê sî, su-ji̍p ê hû-hō sóa khì tui-tia̍p. Nā-sī tui-tia̍p téng-thâu ê hû-hō tùi-èng tio̍h kî-tiong chi̍t-tiâu gú-hoat kui-chek ê chiàⁿ-chhiú-pêng (RHS), jî-chhiáⁿ tī bo̍k-chôan ê gú-kèng (context) tō èng-kai iōng chit tiâu kui-chek, an-nē kái-phòa-khì ē kā kui-chek ê chiàⁿ-chhiú-pêng  kán-hòa chòe kui-chek ê tò-chhiú-pêng (LHS).

Sóa-ūi kán-hòa ê kè-thêng ē kè-sio̍k, it-ti̍t kàu kái-phòa-khì thêng--lo̍h-lâi, kā lán kóng sêng-kong iah-sī sit-pāi. Ká-sú su-ji̍p sī ha̍p-hoat--ê, jî-chhiáⁿ kái-phòa-khì chiap-siū chit-ê su-ji̍p, kái-phòa-khì ē thêng tī sêng-kong e chōng-thài. Nā-sī hoat-hiān-tio̍h chhò-ngō͘, tō thêng tī sit-pāi ê chōng-thài.

Kái-phòa-khì kan-na sī chi̍t-ê tui-tia̍p chū-tōng-ki (automaton), chit-ê chū-tōng-ki khó-lêng ū kúi-lō-ê bô kâng ê chōng-thài, chōng-thài it-poaⁿ lóng iōng chi̍t-ê chéng-sò͘ lâi piáu-sī. Si̍t-chè siōng, kái-phòa-khì tui-tia̍p lāi-tóe pau-hâm chōng-thài, m̄-sī pau-hâm gú-hoat kui-chek. M̄-koh, kì-jiân múi chi̍t-ê chōng-thài tùi-èng chi̍t-ê gú-hoat kui-chek.  chōng-thài tui-tia̍p ē-tàng tùi-èng chi̍t-ê gú-hoat kui-chek, chōng-thài ē-tàng tùi-èng tio̍h gú-hoat hû-hō tui-tia̍p.

Kái-phòa-khì ê ūn-chok sī ē-bīn chit n-ê pió, pau-koah tōng-chok-pió (action table) kah thiàu-khì-pió (goto table).




#Article 578: Bûn-ha̍k (130 words)


Bûn-ha̍k sī bó·-mi̍h-khoán gí-giân, sî-tāi, ia̍h-sī bûn-hoà téng-téng, 1-ê khak-tēng ê kûn-thé siá-chok ê chok-phín chóng-hō-miâ. Tùi thoân-thóng ê kak-tō· lâi kóng, bûn-ha̍k hō· lán ē-tàng liáu-kái bó·-chi̍t-tīn lâng ( he̍k-sī kóng bîn-cho̍k ) ê kè-ta̍t-koan kap hèng-chhù. Chiâⁿ chē lâng kā bûn-ha̍k tòng-chò ha̍k-si̍p pa̍t-hāng bûn-hoà ê siōng-hó ê hong-sek ê chi̍t-chióng.

Bûn-ha̍k mā-sī ū chhúi-sióng ia̍h chhòng-chō-sèng ê siá-chok ê ì-sù, tùi chit-tiám lâi kóng, tō khah kóng-kioh bûn-ha̍k ê gē-su̍t kè-ta̍t.

Nā chiàu se-kok ê hun-lūi, it-poaⁿ hun-chò sàn-bûn, hì-kio̍k kap si 3 toā-lūi, sàn-bûn lāi-té, pau-koat siáu-soat kap hui-siáu-soat 2-lūi. Tī bó·-chi̍t-koá hun-lūi hong-sek--ni̍h, mā kā khó·-thoân--ê sǹg-chāi-lāi, hō-chò khó·-thoân bûn-ha̍k. Lēng-goā mā ū koh-khah iù ê pō·-lūi, chhin-chhiūⁿ sū-sū-si (epic), thoân-soat (legend), sîn-oē, bîn-kan koa-iâu (ballad), pa̍t-khoán khoán-sek ê khó·-thoân si, kap bîn-kan kò·-sū téng-téng.




#Article 579: Tn̂g-phiⁿ siáu-soat (151 words)


Tn̂g-phiⁿ siáu-soat sī 1-khoán bûn-ha̍k piáu-hiān ê khoán-sek, iā-tō-sī jī-sò· khah chē, pí-kaù khah tn̂g ê siáu-soat ê ì-sù.

Sím-mi̍h khoán ê chok-phín chiah-sī tn̂g-phiⁿ siáu-soat--leh? Tùi chit-ê kin-té ê būn-tê, ū aū-piah chit-ê kóng-hoat: siáu-soat beh siá goā tn̂g lóng ē-ēng-tit, m̄-koh bô-khó-lêng siuⁿ-koè-thaû té. Koh nā té koè bó·-chi̍t-ê thêng-tō·, he tō m̄-sī siáu-soat--ah, he sī chhap-oē (episode).

Tn̂g-phiⁿ siáu-soat hām té-phiⁿ siáu-soat kāng-khoán, pēng bô kò·-tēng ê kò·-chō, án-choáⁿ siá mā bô kui-tēng, sûi-lâng tùi tn̂g-tō· kaù taⁿ mā iáu bô sio-hû-ha̍p ê khoàⁿ-hoat.

Hiān-chhú-sî Ji̍t-pún siōng chia̍p thiaⁿ ê kóng-hoat sī: goân-kó ēng chhiau-koè 300-tiuⁿ kó-choá ê chok-phín tō-sī tn̂g-phiⁿ siáu-soat. Nā tī Tiong-kok ēng choân-Hàn-jī chò siáu-soat chhòng-chok, it-poaⁿ sī jīn-ûi 6-bān jī í-siōng chiah sǹg sī tn̂g-phiⁿ.

Siáu-soat tī Eng-gí hō-chò novel, chit-ê jī hām Se-pan-gâ-gí ê novela kap Hoat-gí ê nouvelle kâng gí-goân, goân-té tī Latin-gí lóng-sī sin ê siau-sit (ia̍h kò͘-sū) ê ì-sù.




#Article 580: Don Quijote (274 words)


Don Quijote de la Mancha (kán-chheng Don Quijote) sī Se-pan-gâ chok-ka Miguel de Cervantes Saavedra (1547-1616) ê tn̂g-phiⁿ siáu-soat. Chheh miâ mā ū hō chò El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha (La Mancha lâi ê khiàng-kha hidalgo Don Quijote). Don Quijote oân-nā sī chit-pún siáu-soat lāi-té chú-jîn-ong ê miâ.

Chit-pún siáu-soat, kán-séng lâi kóng, tō-sī 1-ê toà tī chng-kha ê kē-chân hoâ-cho̍k in-ūi tha̍k khiâ-sū kò·-sū (hit-tang-chūn Au-chiu sî-kiâⁿ ê bûn-ha̍k chú-tê) tha̍k liáu bê--khì, soah kā ka-tī tòng-chò thoân-soat lāi-té ê 1-ê khiâ-sū, i kā ka-tī hō-miâ kiò-chò Don Quijote de la Mancha, khì kā lâng chioh 1-chiah sán koh lám ê bé Rocinante lâi khiâ, hām 1-ê hō-chò Sancho Panza ê kin-sûi, sì-koè lú-hêng ê kò·-sū.

Chit-pō· chok-phín khêng-si̍t sī siá lâi phoe-phêng hit-sî-chūn í-keng kū-siùⁿ kū-siùⁿ ê Se-pan-gâ, lāi-té siōng-chhut-miâ--ê tō-sī Don Quijote kong-táⁿ hong-chhoe-lián ê hit-kéng. In-ūi khiâ-sū thang khoàⁿ-chò siōng-teng Se-pan-gâ, hong-chhoe-lián ū siōng-teng Hô-lân ê ì-sù, khiâ-sū Don Quijote chiàn-su hong-chhia-lián ê chit-kéng, hō· chi̍t-koá ha̍k-chiá jīn-ûi, chok-chiá ū àm-chí Kē-tē-kok aū--lâi tùi Se-pan-gâ to̍k-li̍p ê ì-sù.

Chok-chiá tī chit-pō· siáu-soat--ni̍h, ka-ji̍p chē-chē chú-jîn-ong ê chū-ngó· ì-sek kap sêng-tióng ê biô-siá, hām hit-sî-tāi ê siáu-soat chok-phín chiâⁿ koh-iūⁿ, mā éng-hióng aū--lâi ê siáu-soat chhòng-chok, nā siáu-soat lāi-té ê hit-khoán m̄-jīn lāu, tui-kiû bāng-sióng kap hi-bāng, tī sim--ni̍h tài chèng-gī sì-koè chaú-chông ê loē-iông, mā kám-tōng chē-chē lâng.

Don Quijote mā sī Sèng-keng lia̍h-goā, sè-kài-siōng chhut-pán siōng-chē ê chheh, sī chin ū-siau-thaú ê siáu-soat, 2002-nî 5 goe̍h chhoe 8 Nobel Gián-kiù-só· kap ài-chheh thoân-thé hoat-piáu 1-hūn tiau-cha kiat-kó, keng-koè 54-kok lóng-chóng 100-ê chhut-miâ bûn-ha̍k-ka ê taû-phiò, Don Quijote tòng-soán le̍k-sú-siōng siōng-hó ê 100-pō· bûn-ha̍k chok-phín ê thâu-miâ.




#Article 581: Âng-bûn-hún-tia̍p (103 words)


Âng-bûn-hún-tia̍p (Hàn-jī: 紅紋粉蝶; ha̍k-miâ: Delias hyparete) sī 1 khoán ô·-tia̍p.  I ê si̍t-kó· thí-khui ū 60 kàu 70 mm. Kang--ê ê si̍t-kó· piáu-bīn té-sek sī pe̍h-sek, koân-téng-si̍t-kó· ê thâu-chêng-gōa-kháu oat-kak hit-tah kap ē-kha-si̍t-kó· gōa-kháu pian-iân ū o·-sek ê pan; ē-kha-si̍t-kó· pak-tó· hit-bīn ū n̂g-sek, pe̍h-sek, o·-sek, kap âng-sek ê pan kap sòaⁿ-bûn. Bó--ê ê si̍t-kó· piáu-bīn o·-sek ê pan khah-chē, si̍t-me̍h ê só·-chāi lóng-sī o·-sek--ê. Sêng-thâng (tōa-hàn-thâng) chhut-hiān tī chhun-thiⁿ kàu chhiu-thiⁿ ê kùi-chiat, jo̍ah--lâng ê sî ū koh-khah chia̍p-khòaiⁿ; ji̍t--sî chhut-lâi chhōe-chia̍h, chháu-si̍t-sèng (chia̍h-chhài--ê) kah-ì pài-hóng hoe-lúi khip-si̍t hoe-bi̍t; tī chháu-châng khoân-kéng o̍ah-tōng kap hioh-khùn; seng-o̍ah tī kē-hái-po̍at kàu tiong-hái-po̍at ê soaⁿ-khu.




#Article 582: Amisch (294 words)


Amisch (Eng-gí: Amish) sī 1 tīn chài-chìm-lé-phài ê Ki-tok-tô͘, chú-iàu khiā tī Bí-kok kap Canada Ontario Séng. In khiā tī chong-kàu lí-iû, kā ka-kī hām goā-kài ê chú-liû hiān-tāi siā-hoē hun-khui. In bô chiông-kun, bô chiap-siū chèng-hú chi-oān, chin chē kū-choa̍t pān pó-hiám. In in-ūi hān-chè chi̍t-koá sin ki-su̍t ê lī-iōng (chhin-chhiūⁿ chū-tōng-chhia, tiān-oē), tī goā-kài te̍k-pia̍t chhut-miâ. Toā-hūn kóng 1 chióng Tek-gí-hē ê hong-giân hō chò Deitsch (Tek-gí). In pun chò sò͘-10-tīn thoân-khè, sûi ê koh pun chò to̍k-li̍p ê khu ia̍h kàu-hoē. Ta̍k ê khu ū ka-kī bô siá chò jī ê kui-kí, hō chò Ordnung. Siōng pó-siú ê Amisch kiò chò Kū Amisch Tia̍t-sū (Old Order Amish). Sin Amisch Tia̍t-sū (New Order Amish) ū chiap-siū chi̍t-koá sin ki-su̍t.

Amisch kap Bûn-nó͘-hoē sio-siâng, sī Au-chiu 16 sè-kí chho͘-kî ê Ki-tok-kàu Sin-kàu ūn-tōng lāi-bīn ê Sūi-se Chài-chìm-lé-phài. Tī 1693 nî, Jacob Amman chhoā--ê phài tùi Sūi-se Bûn-nó͘-phài hun-lia̍t--chhut-lâi, goân-in sī Amman kian-chhî ài giâm-keh siám-pī hit-koá bô siú kàu-hoē kui-kí ê hūn-chú.

Chū 18 sè-kí, khai-sí ū Amisch î-bîn khì kah Bí-kok, chú-iàu ūi beh siám-phiah chong-kàu pek-hāi kap chiông-kun ê iau-kiû. Chē-chē toà Pennsylvania, Lancaster County khiā-khí. Kî-thaⁿ ê thoân-thé āu--lâi khiā tī pa̍t-chiu ia̍h-sī soá khì hia, pau-koat tī Alabama, Illinois, Indiana, Iowa, Kentucky, Michigan, Minnesota, Mississippi, Missouri, Nebraska, New York, Ohio, Maryland, Tennessee, Wisconsin, Maine. Mā ū khì kah Canada--ê. Lâu tī Au-chiu ê kàu-hoē ta̍uh-ta̍uh-á hām Bûn-nó͘-phài ha̍p-pèng, siōng boé-ê tī 1937 nî.

Toā-hūn ê Bí-chiu Amisch siā-khu āu--lâi sit-khì in ê Amisch jīn-tông. Siōng chá-kî ê toā hun-lia̍t tī 1860 nî-tāi. Hit-chūn ū chú-kàu khui toā hoē-gī gī-lūn án-choáⁿ èng-hù hiān-tāi siā-hoē ê ap-le̍k. Chóng--sī pó-siú-phài chin kín tō thoè--chhut-khì. Toā-hūn ê chìn-pō͘-phài āu--lâi lóng pìⁿ-chiâⁿ Bûn-nó͘-phài.

Amisch ê kè-ta̍t-koan lâi chū in chhiâng-chāi ín-iōng ê Sèng-keng keng-cha̍t:




#Article 583: Ô͘-tia̍p (271 words)


Ô͘-tia̍p mā hō-chò bóe-ia̍h-á, sī kui-sio̍k tī Lepidoptera, choân sè-kài tāi-iok ū 14000 gōa chióng, tāi-pō͘-hūn hun-pò͘ tī Bí-chiu, iû-kî sī Amazonas liû-he̍k phín-chéng siāng-chē, tî-liáu Lâm-ke̍k kap Pak-ke̍k í-gōa lóng-ū hun-pò͘, tī A-chiu Tâi-oân mā í phín-chéng bi̍t-tō͘ koân lâi chhut-miâ. Ô͘-tia̍p it-poaⁿ lâi-kóng sek-chúi-kiau, si̍t-kó͘ kap seng-khu ū chē-chē koh-iūⁿ ê pan-bûn, thâu-pō͘ ū chi̍t-tùi kùn-á-hêng he̍k thûi-á-hêng ê chhiok-kak (che sī kah ngô͘-lūi siāng-tōa ê khu-pia̍t, ngô͘ ê chhiok-kak hêng-chōng piàn-hòa khah-chē). Siāng-tōa chiah ê ô͘-tia̍p si̍t-kó͘ thíⁿ-khui ū 24 kong-hun, siāng-sè--ê kan-taⁿ 1.6 kong-hun. 

It-poaⁿ ko͘-kè Tâi-oân ū chhiau-kòe 400 chióng ê ô͘-tia̍p, kî-tiong ū tāi-iok 50 chióng sī Tâi-oân te̍k-iú-chéng.

Ô͘-tia̍p sī chi̍t-chióng oân-choân piàn-thài ê khun-thiông, tī i ê seng-tióng koè-têng tiong, ū chám-jiân ê 4 ê  khám-chām: Nn̄g, iù-thâng, ióng, kap sêng-thiông. Chit 4 ê kai-toāⁿ cho͘-sêng ô͘-tia̍p ê seng-oa̍h-sú. Seng-oa̍h-sú ê tn̂g-té i-chiàu chióng-lūi bô-kâng, ū ê khah-té kan-taⁿ 1 kó͘-goe̍h, ū ê khah-tn̂g ē-sái tn̂g-kàu 1 tang. 

Bô-kâng chióng-lūi ê ô͘-tia̍p i ê nn̄g seⁿ tio̍h bô-kâng, hêng-chiōng, sek-chúi, pan-bûn ū chē-chē khoán. Ô͘-tia̍p ê nn̄g tāi-hūn seⁿ tio̍h chhiūⁿ kiû-hêng, m̄-koh mā ū chhiūⁿ chhèng-chí, chhia-lián-á, ia̍h pò͘-teng ê; sek-chúi ū pe̍h-sek, chheⁿ-sek, teng-âng-sek, n̂g-sek, téng-téng. Ô͘-tia̍p ē kā nn̄g seⁿ tiàm bô kâng châng ê kià-chú si̍t-bu̍t téng-thâu, cheng-ka iù-thâng seng-chûn ê ki-hoē. 

Tng-tang boé-ia̍h-á nn̄g pū-hoà, iù-sió ê thâng iōng chiam-lāi ê kháu-khì kā-phoà nn̄g-khak, peh chhut nn̄g-khak chiâⁿ-chò iù-thâng. Tú pū--chhut-lâi ê iù-thâng hō-chò it-lêng iù-thâng. Iù-thâng ná lâi ná toā, chitin ê goā-phoê bô-hoat-tō͘ toē--leh piàn-toā, chiū ē thǹg-phoê. Thǹg-phoê chìn-chêng ū chi̍t-toāⁿ té-chiām sî-kan boē tín-tāng, boē-su sī teh khùn-bîn, só͘-í kā kiò-chò bîn ê sî-kî.




#Article 584: Koa-si (345 words)


Bún-bûn chí 1 khoán bûn-thé. Kî-thaⁿ--ê ì-sù chhiáⁿ khoàⁿ si (khu-pia̍t-ia̍h)

Koa-si, it-poaⁿ kóng si (詩), mā kóng si-sû, ia̍h si-chok, sī bûn-ha̍k ê 1-ê khoán-sek, tī chiâⁿ-chē só͘-chāi, lóng ū kú-tn̂g ê thoân-thóng tī-leh. Si tiāⁿ oá-ūn (mā ū si bô ah-ūn--ê), loē-iông lâi kóng, he̍k-sī siá kám-kak, kám-chêng, he̍k-sī kì-lio̍k tāi-chì kap kong-kéng, tī chē-chē só͘-chāi kap sî-tāi, si lóng sī chin tiōng-iàu ê 1-lūi bûn-ha̍k chok-phín.

Si chia̍p-chia̍p sī í kám-tōng ia̍h sū-chêng chò tiong-sim lâi chhòng-chok--ê, koh toā-pō͘-hūn ê si lóng pí sàn-bûn khah té, tì-sú si pí-kàu ke chin tùi-tiōng piáu-hiān ê chhiú-lō͘, mā lán tī si--ni̍h ē khah-chia̍p hoat-hiān siu-sû ki-khá ê sú-iōng.

Khêng-si̍t beh kóng siáⁿ-khoán chok-phín sī si, siáⁿ-khoán m̄-sī, ū-sî-chūn chin oh poé-hoē. Ū ê chok-phín ū oá-ūn, chóng--sī sǹg-tī ah-ūn ê sàn-bûn, ū ê si soah bô oá-ūn, m̄-koh hō͘ lâng khoàⁿ-chò sī si.

It-poaⁿ ha̍k-chiá ē ēng chok-phín lāi-té ū si-chit ( si ê sèng-chit )--bô, lâi phoàⁿ-toàn che chok-phín sī m̄-sī si, m̄-koh nā beh kiò ha̍k-chiá kā si-chit kóng hō͘ bêng koh kàu-kak, khióng-kiaⁿ-á mā bô lâng kóng ū lō͘.

Ē-kha ê hun-lūi, pēng m̄-sī kóng ta̍k-siú si lóng ē-ēng-tit kā kui-sio̍k tī ē-bīn ê to̍k-to̍k chi̍t-lūi. Pí-lūn-kóng, 1-siú si, i ū khó-lêng sī chū-iû-si, mā kâng-sî sī kháu-gí-si. Chhin-chhiūⁿ chit-khoán chêng-hêng, lán tō ē-tàng ēng kháu-gí chū-iû-si, ia̍h bûn-giân keh-lu̍t-si ê khoán-sek lâi kiò--in.

Si tī bô-kâng tē-khu tiāⁿ-tiāⁿ ū bô-kâng ê kò͘-tēng hêng-sek, chhiūⁿ Ji̍t-pún tō ū haiku (俳句) téng-téng ê chē-chē keh-lu̍t-si-thé tī-leh, só͘-í ē-kha só͘ kí--ê pēng bô chiâu-chn̂g.

Ē-kha sī chi̍t-koá tiōng-iàu ê si-jîn:

Éng-koè gîm-si sī chí kā Hàn-si phoè khek lâi chhiùⁿ ê ì-sù, chit-khoán oa̍h-tōng, tī Tiong-kok, Ji̍t-pún, Tâi-oân he̍k-sī pa̍t-ūi sio̍k-tī Hàn-jī Bûn-hoà-khu ê só͘-chāi, lóng bat chin sî-kiâⁿ.

Ìn-jī ê ki-su̍t phó͘-ki̍p liáu-āu, chiâⁿ-chē si ê chok-phín lóng ēng oa̍h-jī ìn-pán, mā khai-sí ū khah-chē lâng kong-khai lóng-tho̍k si-chok, ia̍h-sī phoè khek lâi chhiùⁿ. Hiān-chhú-sî, mā tiāⁿ ū kong-khai kā si lóng-tho̍k he̍k-sī phoè-ha̍p im-ga̍k lâi piáu-ián ê oa̍h-tōng, pí-lūn Tâi-pak-chhī ê Koa-si-cheh (Hoâ-gí: 詩歌節), koh ta̍k-nî gō͘-goe̍h-cheh ê si-jîn-cheh lóng sī.




#Article 585: Boâ-chiam (183 words)


Bôa-chiam (Hàn-jī: 磨針; Eng-gí: burr)  sī khí-kho sú-iōng lâi siu-bôa chhùi-khí ê ke-sī, ē-sái tī thūn-chhùi-khí ê sî-chūn the̍h-lâi bôa-tû chiù-chhng ,mā ē-sái tī beh chò ké-chhùi-khí ê sî-chūn iōng-lâi siū-hêng chún-pī chhùi-khí, he̍k sú-iōng tī kî-thaⁿ ū su-iàu bôa tio̍h chhùi-khí ê to·-ha̍p. Ū-sî-chūn ē kā i kiò-chò chǹg-á (drill bit), m̄-koh chǹg-á ê hâm-ì khah e̍h-sè kan-taⁿ ū chǹg-khang ê ì-sù, bôa-chiam m̄-nā ē chǹg-khang koh ē siah ē bôa . 

Bôa-chiam ū kúi-nā-chióng, tiāⁿ-tiāⁿ khoàiⁿ--ê sī tàu tī ko-sok chhiú-ki-á (high-speed handpiece) ê hit-chióng. Kî-thaⁿ iáu-ū, chhin-chhiūⁿ tàu tī bān-sok oan-kak chhiú-ki (low-speed contra-angle handpiece) ê bôa-chiam, i ê pèⁿ ū phòa-khih, chhùn-chhioh pí chêng 1 chióng khah-tōa khah-tn̂g. Koh-ū chit-chióng sī tàu tī ban-sok ti̍t chhiú-ki (low-speed straight handpiece) ê bôa-chiam, i ê chhùn-chhioh koh khah-tn̂g.  

Chiàu choán-sok lâi hun:

Chiàu chit-liāu lâi hun:

Chiàu hêng-thài lâi hun:

Chiàu kong-lêng lâi hun:

hoâiⁿ-chhiat bôa-chiam (crosscut burr) mā kiò-chò kì-khí bôa-chiam (dentate burr)
ti̍t-hêng lia̍t-kau bôa-chiam (straight fissure burr) kap toan-chhiat bôa-chiam (end-cutting burr) tâng-chê mā kiò-chò îⁿ-thiāu-thé bôa-chiam (cylinder burr)

Chìn-chi̍t-pō· chhiáⁿ-khòaⁿ tńg-se̍h chhiat-siah kang-kū (khí-kho) (rotary cutting instrument).




#Article 586: Gilgamesh Sū-sū-si (193 words)


Gilgamesh Sū-sū-si sī Pā-pī-ló͘-nī-à (Babylonia) ê 1-siú sū-sū-si.  Chit-siú sū-sū-si it-poaⁿ hông kóng-chò sī kah taⁿ hoat-hiān siōng kó͘-chá ê bûn-ha̍k chok-phín, m̄-koh si̍t-chè-siōng sī ū pí i koh khah chá ê chok-phín tī-leh--ê.

Gilgamesh sī sîn-oē lāi-té só͘ kóng ê 1-ê kok-ông, khe-khó i ê nî-tāi chha-put-to sī tī se-goân-chêng 2650-nî hit-tah, ū chi̍t-hē-thóng ê Ki-en-gir (Eng-gí: Sumer) thoân-soat kap si, lóng siu tī āu--lâi ê Akkad-gí ê tn̂g si--ni̍h, hiān-chhú-sī siōng-kài ka-nn̂g ê pán-pún sī se-goân-chêng 7-sè-kí ê Assyr ông Ashurbanipal ê chu-khò͘ lāi-té hit 11-tè chio̍h-pán.

Gilgamesh Sū-sū-si tī kó͘-chá-sî sī chin chhut-miâ koh chin chē lâng chai--ê, lāi-té 1-toāⁿ kóng-tio̍h chò-toā-chúi ê kò͘-sū, hō͘ āu--lâi ê lâng kóng-chò sī Mesopotamia-pán ê Ná-a ê Toā-chûn.

Chit-siú sū-sū-si chú-iàu sī teh kóng Gilgamesh kap i ê pêng-iú Enkidu ê koan-hē, Gilgamesh in-ūi chò-ông ê tāi-chì kám-kak hoân-ló koh loé-chì, in-ūi i sī chin pháiⁿ ê ông, só͘-í sîn ēng thô͘ chō Enkidu lâi kap i tàu-sè, 2-ê lâng ū chin-chē lāng-hiám ê oa̍h-tōng. Chit lāi-té, koh te̍k-pia̍t kóng-kioh Enkidu sí liáu-āu Gilgamesh kám-chêng-tek sit-lo̍h.

Tha̍k Gilgamesh Sū-sū-si phó-thong lóng-sī tha̍k hoan-e̍k ê pán-pún, Gilgamesh mā piàn-chò tāi-chiòng bûn-hoà ê 1-ê siōng-teng.




#Article 587: Ilias (217 words)


Ilias (Kó͘-Hi-lia̍p-bûn: Ἰλιάς, Ilias, Latin-gí: Iliad) kap Odusseia (Eng-bûn: Odyssey) sī 2-siú Hi-lia̍p kó͘-chá ê sū-sū-si, it-poaⁿ sī kā Homeros tòng-chò in ê chok-chiá. Homeros thiaⁿ-kóng sī 1-ê ba̍k-àm ê Ionia si-jîn.

Ha̍k-chiá tùi tàu-té ū Homeros chit-ê lâng--bô, koh nā-chún ū, kám sī kāng-chi̍t-ê lâng, iáu teh chhia-poâⁿ. Che iā-chiū-sī kóng, Ilias kap Odusseia kám sī 1-ê chok-chiá siá--chhut-lâi-ê, ia̍h-chiá-sī chiâⁿ-chē phû-lōng si-jîn keng-koè tn̂g sî-kan chò-hoé chhòng-chok--ê, taⁿ iáu bô khak-tēng ê tap-àn. Chóng--sī lán ē-tàng chin chheng-chhó khoàⁿ-chhut chit-2-siú sū-sū-si sī tùi 1-ê chin kú-tn̂g ê khó͘-thoân-koa-si thoân-thóng seⁿ-thoàⁿ--ê, mā tùi āu--lâi ê Hi-lia̍p, Lô-má kap Au-chiu bûn-hoà sán-seng put-chí-á toā ê éng-hióng.

Toā-pō͘-hūn ha̍k-chiá kā téng-koân chit-2-siú sū-sū-si khoàⁿ-chò Hi-lia̍p gí-giân siōng-chá ê bûn-ha̍k chok-phín, m̄-koh mā ū lâng jīn-ûi Hesiodos (Eng-gí: Hesiod) ê chok-phín nî-tāi koh khah chá. 20-sè-kí ê toā-pō͘-hūn sî-kan, Ilias kap Odusseia ê nî-tāi lóng hông lia̍h-chò sī tī se-goân-chêng 8-sè-kí, m̄-koh chit-má chiâⁿ-chē ha̍k-chiá (pau-koat Martin West kap Richard Seaford chāi-lāi) jīn-ûi èng-kai sī tī se-goân-chêng 7-sè-kí he̍k-chiá-sī 6-sè-kí iā-kú-káⁿ.

Ilias ê loē-iông kap Troia (Τροία, mā kóng-chò Ilion Ίλιον) chiàn-cheng siōng-boé 1-tang (tē-10 tang) ê tāi-chì ū tī-tāi. Ilias chit-ê jī sī koan-hē-tio̍h Ilion ê ì-sù. Ilion sī siâⁿ-chhī ê miā-hō, nā Troia sī í Ilion chò tiong-sim ê siâⁿ-chhī pang-kok, 2-ê sû tiāⁿ-tiāⁿ sio-thè-oāⁿ lâi sú-iōng.




#Article 588: Mahabharata (189 words)


Mahabharata (Devanagari-bûn siá-chò महाभारत) sī kó͘-chá Ìn-tō͘ ê 1-phiⁿ chong-kàu-tek, tiat-ha̍k-tek, sîn-oē-tek sū-sū-si. Mahabharata mā sī Ìn-tō͘-kàu ê 1-phō sèng-chu, m̄-nā án-ne, Mahabharata koh sī sè-kài-siōng 3-toā sū-sū-si lāi-té ê 1-siú, koh i hām Ramayana mā kāng-sî sī kó͘-chá Ìn-tō͘ ê 2-siú chú-iàu ê Sanskrit ê sū-sū-si.

Mahabharata lóng-chóng ū chhiau-koè 74,000-chiat, koh lēng-goā ū chin tn̂g ê sàn-bûn ê pō͘-hūn, jī-sò͘ chha-put-to ū 180-bān, sī choân-sè-kài siōng-tn̂g ê sū-sū-si. Pí--khí-lâi, Mahabharata iok-kî-lio̍k sī Sèng-keng tn̂g-tō͘ ê 4-poē, koh tāi-iok sī Ilias hām Odusseia ka--khí-lâi ê 10-poē, nā kap Ramayana pí, Mahabharata mā ū i ê 4-poē hiah tn̂g--leh.

Tī Ìn-tō͘, Mahabharata ū chin khoah koh chin chhim ê chong-kàu kap tiat-ha̍k tiōng-iàu-sèng, chit-tiám, tùi i te̍k-pia̍t hō͘ lâng siu tī Ìn-tō͘-kàu ê keng-su Bhagavad Gita lāi-té, tō khoàⁿ-ē--chhut-lâi.

Thoân-thóng ê kóng-hoat lóng sī kā Vyasa tòng-chò chok-chiá. Chóng--sī chit-siú sū-sū-si kài tn̂g--leh, kú-tn̂g í-lâi, koan-hē i ê bûn-hiàn gián-kiù, lóng ti̍t-ti̍t siūⁿ-beh hun-thiah i tī bô-kâng le̍k-sú sî-tāi ê hoat-tián kap cho͘-ha̍p. Chit-siú sū-sū-si ê kin-thâu kiám-chhái sī tī se-goân-chêng tē-8 ia̍h tē-9 sè-kí, m̄-koh hiān-chhú-sî chit-ê pán-pún siōng-chá ê nî-tāi èng-kai bē khah chá koè se-goân-chêng 400-nî.




#Article 589: Odusseia (189 words)


Odusseia (Hi-lia̍p-gí: Ὀδύσσεια) sī kó͘-chá Hi-lia̍p 2-siú chú-iàu ê sū-sū-si lāi-té ê 1-siú (lēng-goá hit-siú sī Ilias), it-poaⁿ lóng kā chok-chiá tòng-chò sī Homeros. Chit-siú si ê nî-tāi iok-kî-lio̍k sī tī se-goân-chêng 800 kàu 600-nî tiong-kan, loē-iông ū chi̍t-pō͘-hūn sī Ilias ê āu-chhut, siú-iàu sī kóng Hi-lia̍p ê eng-hiông Odysseus, tī kā Troia kong-phoà-siâⁿ liáu-āu ê phiau-lōng, i kiat-sok kú-tn̂g ê phiau-lōng chìn-chêng só͘ tú-tio̍h ê tāi-chì, kap i siōng-boé--ah chóng-sǹg tńg-khì i goân-té ê ko͘-hiong Ithaki.

Odusseia sī Se-kok keng-tián--ni̍h chiâⁿ ki-pún ê 1-phō, kah hiān-chhú-sî, tī sè-kài ta̍k-só͘-chāi, lóng iáu ū lâng teh tha̍k, m̄-koán sī tha̍k Homeros sî-tāi ê Hip-lia̍p goân-bûn, he̍k-chiá-sī hoan-e̍k-pún, taⁿ chit-siú si í-keng chia̍p hō͘ lâng ìn-pán--ah, m̄-koh tong-goân-chhe i sī khó͘-thoân--ê, hō͘ keng-koè hùn-liān ê phû-lōng si-jîn chhiùⁿ--ê, chhiùⁿ ê gí-giân sī 1-chióng thàu-lām ê kó͘-chá Hi-lia̍p hong-giân, koh poè-ha̍p 1-khoán kiông-jio̍k-jio̍k-keh la̍k-pō͘-keh ê si-ūn.

Chit-siú si ê kiat-kò͘ m̄-sī lia̍h-ti̍t kiâⁿ thàng boé--ê, pâi-pí ē-ēng-tit kóng chám-jiân-á hiān-tāi, koh loē-iông ū kā cha-bó͘-lâng kap kē-chân kai-kip ê tē-ūi sak-koân. Tī Eng-gí téng-téng ê gí-giân--ni̍h, Odusseia (Eng-gí: Odyssey) chit-ê sû mā í-keng hō͘ lâng the̍h lâi piáu-sī tn̂g-kî phiau-lōng ê lú-hêng.




#Article 590: Tńg-se̍h chhiat-siah kang-kū (khí-kho) (971 words)


Khí-kho ê tńg-se̍h chhiat-siah kang-kū chú-iàu sī pau-koah bôa-chiam (bur), géng-bôa ke-si (abrading tool), kap thui-kim-châi (polishing agent) chit 3 lūi. Pau-hâm ê hōan-ûi chiâⁿ-khoah, ùi tan to-mê ê lak-chǹg (twist drill) kàu to to-mê ê chhiat-siah ê bôa-chiam, sīm-chì kúi 10 ê to-mê piàn-sêng bôa-iù ê kong-lêng ê bôa-chiam; ùi thoàⁿ-kǹg, o·-kǹg, chia siāng-chē sò·-cha̍p ê to-mê kàu soān-chio̍h bôa-chiam ū sǹg-bē-chheng ê soān-chio̍h khò-lia̍p, téng-î sī sǹg-bē-chheng ê to-mê, chhiat-siah ê lêng-le̍k tōa-tōa cheng-ka; tán-kàu thui-kim-châi, khò-lia̍p sò·-bo̍k kèng-ka put-khó-soàn, m̄-koh soah in-ūi khò-lia̍p ê sèng-chit kan-taⁿ ū phau-kng ê kong-lêng. Sui-bóng chia ê chē-chē ke-si ê gōa-piáu koh-iūⁿ, chhiat-siah kong-lêng chha-pia̍t chin-tōa, in lóng kāng-khoán ài thàu-kòe tńg-se̍h, pháng ê tōng-chok chiah ē-sái hoat-hui in kò-pia̍t ê kong-lêng. 

Bôa-chiam ū kúi-nā-chióng hêng-sek ê chhiat-siah to-mê, ùi ko·-chi̍t-ê to-chhùi ê lak-chǹg-á kàu 2 ê, 3 ê, 6 ê, 12 ê sīm-chì 40 ê to-chhùi ê lia̍t-kau bôa-chiam (fissured bur). Bôa-chiam in-ūi chè-chō ê koan-hē ài hoán-sî-kè tńg-se̍h chiah-ū chhiat-siah ê kong-lêng. Bôa chiam it-poaⁿ sī iōng thòaⁿ-kǹg he̍k o·-kǹg chè-chō. 

Géng-bôa ke-si kah bôa-chiam bô-kâng, i ē-sái siang-ê hong-hiòng tńg-se̍h, lóng-ū chhiat-siah ê lêng-le̍k. Tī i ê chhiat-siah pō·-ūi ū liâm géng-bôa ê châi-liāu hó-pí sī soān-chio̍h, garnet, he̍k soa. Chia-ê géng-bôa khò-lia̍p chhùn-chhioh ē-sái tōa ē-sái sió, ē-sái tēng ē-sái nńg, khòaⁿ sī beh bôa ia̍h si beh phau-kng kian-ngē ê iù-hûi-á (porcelain), tô-chû (ceramic), khí-iū-chit, kim-sio̍k, he̍k khah nńg ê ho̍k-ha̍p chhiū-chí, khí-pún-chit, chhiū-chí. Soān-chio̍h bôa-chio̍h, carborundum bôa-chio̍h, chhiū-ni géng-bôa lián-á, kap sandpaper disk sī chit-lūi ke-si siāng-chia̍p-khòaiⁿ ê lē.

Thui-kim-châi khah-chió iōng--tio̍h, sī bô seng liâm tī pèⁿ ê koân-téng ê chhiat-siah châi-liāu. In beh iōng ê sî-chūn chiah ùn-tâm pìⁿ-chiâⁿ thô·-moâi-chiuⁿ, jiân-āu boah tī phau-kng ê pò·-lián, chhéng-á, he̍k chhiū-ni-poe-au-á (rubber cup) lâi sú-iōng.

Bôa-chiam ū to̍k-li̍p 1 phiⁿ.

Bôa-chiam it-poaⁿ the̍h-lâi chhia chhùi-khí, kim-sio̍k. 

Ùi chhiat-siah hit thâu khòaⁿ, bôa-chiam ê to-mê sī beh hoán-sî-kè hong-hiòng lâi chhiat-siah mi̍h-kiāⁿ. Tiāⁿ-khoàiⁿ ê bôa-chiam khoán-sek ū ē-kha chit kúi-hāng (āu-bīn ê sò·-jī sī in ê pian-hō, sò·-jī jú-tōa thâu ê ti̍t-kèng jú-tōa):

Soān-chio̍h bôa-chio̍h it-poaⁿ the̍h-lâi chhia chhùi-khí, iù-hûi-á, tô-chû, kap ho̍k-ha̍p chhiū-chí, siāng-hó mài ēng-lâi chhia kim-sio̍k, kap a-khuh-lih chhiū-chí. 

Soān-chio̍h bôa-chio̍h (diamond stone) sī kā kang-gia̍p soān-chio̍h liâm tī bôa-chiam ê thâu, thong-siông sī tàu tī ko-sok chhiú-ki leh sú-iōng, ū kok-chióng tōa-sè kap hêng-chōng, só· liâm ê soān-chio̍h ū hun chho·-iù. It-poaⁿ lâi-kóng in bô-èng-kai ēng lâi chhiat kim-sio̍k he̍k bô thiân-liāu ê ā-khú-lih chhiū-chí (unfilled acrylic resin); èng-kai ēng tī chhiat-siah chhùi-khí ê khí-chit, hûi-á (porcelain), kap ho̍k-ha̍p chhiū-chí.

An-chong hó-sè ê bôa-chio̍h (mounted stone) í-keng kā bôa-chio̍h tàu-sí tī pèⁿ téng-thâu. Bôa-chio̍h ê sêng-hūn siāng-chia̍p iōng ê sī silicon carbide (SiC) kap aluminum oxide (Al2O3), ah kā in kiat-ha̍p chò-hóe ê kiat-ha̍p-chè (bonding agent) sī po-lê (vitreous)he̍k tô-chû (ceramic). Silicon carbide chò ê bôa-chio̍h thong-siông sī chheⁿ-sek he̍k o·-sek, (siang-phín-miâ Carborundum stone tio̍h sī silicon carbide chò--ê). Aluminum oxide chò ê bôa-chio̍h tiāⁿ-tiāⁿ sī pe̍h-sek--ê. Àn-chiàu châi-chit ê bô-kâng, bôa-chio̍h sú-iōng tī bô-kâng chêng-hêng, chhin-chhiūⁿ tī ki-kang-sek sú-iōng lâi bôa chromium-cobalt alloy ê bôa-chio̍h tio̍h bē-sái the̍h-lâi ēng tī chhùi-lāi. 

In ê hun-lūi bô piau-chún, lóng-sī ta̍k keng chhiúⁿ-siong ū in ka-tī ê hun-lūi hong-sek. 

Iōng soān-chio̍h bôa-chio̍h kā bôa, chit-chióng bôa-chio̍h ê hêng-chōng ē-sái kái-piàn; he̍k-sī tun--khì ê mê-kak mā ē-sái bôa hō· lāi.

Bô tàu pèⁿ ê bôa-chio̍h (unmouted stone) tī tiong-sim ū 1 khang, beh ēng ê sî-chūn chiah ēng lô͘-si kā só tī chhia-sim-koaⁿ (mandrel) téng-koân. 

Che (heatless stone)sī hui-siông chho· ê bôa-chio̍h, chhiat-siah sok-tō· chiâⁿ kín, thong-siông the̍h-lâi bôa kim-sio̍k kap hûi-á. I ê kāu-tō· ùi 3/ 32 kàu 3/ 16; ti̍t-kèng uì 1/ 2 kàu 1. Bôa ê sî-chūn ē sán-seng chiok-chē eng-ia, lóng ài tī hong-pì ê khong-kan sú-iōng. 

Che ē-tàng tī kī-kang-sek he̍k chín-só· sú-iōng, ē-sái bôa, ē-sái chhiat. I thong-siông sī po̍h-po̍h chi̍t-phìⁿ, ti̍t-kèng 7/8 inch, kāu 0.5-0.6 mm (0.022 inch). Ū chi̍t-ê khoán-sek sī 1-bīn chho·, 1-bīn iù, chiâⁿ hó-ēng. Sui-bóng i chiâⁿ chhè gâu phòa, m̄-koh bē-kùi.

Che mā-sī carborundum disk, m̄-koh koh-khah po̍h, kan-taⁿ 0.25 mm (0.01 inch), ti̍t-kèng kāng-khoán 7/8 inch.

Hûi-á géng-bôa lián-á (porcelain grinding wheel) sī hui-siông iù ê bôa-chio̍h, choan-bûn bôa hûi-á ê. Ti̍t-kèng 16 mm (5/8 inch), kāu 2 mm.

Chhiū-ni géng-bôa lián-á kap géng-bôa-lia̍p (rubber wheel and point) ê kiat-ha̍p-chè sī chhiū-ni, it-poaⁿ lāi-bīn só· kiat-ha̍p ê géng-bôa sêng-hūn sī koh-iūⁿ tōa-sè ê aluminum oxide he̍k silica khò-lia̍p. In chú-iàu ê kong-lêng sī khì-tû chìn-chêng iōng khah-chho· ê bôa-chio̍h he̍k bôa-chiam chhiat-siah  só· chō-sêng ê khah-chhim ê hûn-jiah, hō· khah pêⁿ-sūn iù-chíⁿ, sòa--lo̍h-lâi thang-hó phau-kng thui-kim. In ê kāu-tō· tāi-iok 1/16 inch kàu 1/8 inch (1.6 mm kàu 3.2 mm), ti̍t-kèng tāi-iok tī 3/8 inch kap 1 inch (9.5 mm kap 25.4 mm) chi-kan. Lián-á sī ēng-lâi bôa pêⁿ-bīn he̍k  thok-bīn. Tī khah e̍h-sè ê só·-chāi chhiūⁿ hoat-io̍k-kau he̍k kî-thaⁿ lap-o-bīn tio̍h ēng géng-bôa-lia̍p he̍k khah sè-lia̍p piⁿ-á khah po̍h ê sè-lia̍p lián-á khì bôa. Mā ū chham soān-chio̍h-ìu-á ê chhiū-ni lián-á kap bôa-lia̍p-á.

Che sī chi̍t-chióng pí chhiūⁿ-nî lián-á koh-khah jiû-nńg ê géng-bôa-phìⁿ, thong-siông sī chóa-thâu, pò·-liāu, chhiū-chí, phôe-kek he̍k chit-kúi-chióng hùn-ha̍p ê châi-chit, tī téng-bīn liâm géng-bôa khò-lia̍p lâi chò-sêng. I ê tiong-sim ū khang, beh-ēng chiah tàu he̍k só tī chhia-sim-koaⁿ téng-thâu. Chhia-sim-koaⁿ ū iōng lô͘-si só--ê, mā ū iōng ti̍t-chiap chhi̍h-hō·-ân--ê (snap-on-type); lô͘-si só--ê kan-taⁿ ē-sái chi̍t-ê hong-hiòng tńg-se̍h. Géng-bôa-phìⁿ só· chham ê géng-bôa khò-lia̍p ū aluminum oxide, soān-chio̍h, kap silicon carbide; nā-sī chham emery, garnet, flint, cuttle, crocus, he̍k rouge tio̍h khah sek-ha̍p chò phau-kng ê sú-iōng.

Thui-kim sī ké-chhùi-khí ê ki-pún iau-kiû, chho·-pê-pê ê piáu-bīn ē chō-sêng bô-sóng-khòai kap siong-hāi. Chū-thâu-kàu-bóe àn-chiàu chho·-iù, ùi chho·-si ê bôa-chio̍h kàu iù-si ê thui-kim-châi sūn-sī lâi géng-bôa sī tit-tio̍h kim-ku̍t kng-iāⁿ piáu-bīn ê mê-kak. Thui-kim-châi thong-siông sī hún-lia̍p he̍k kiat-chò kui-kak, beh ēng ê sî-chūn chiah ùn-chúi hō· tâm, boah tī pò·-phit-thâu chò ê lián-á, tàu tī chhia-chhn̂g lâi phau-kng.




#Article 591: Chheh (167 words)


Chheh mā kóng-chò chu, sī 1-tiuⁿ 1-tiuⁿ choá kap-chò kui-pún, chi̍t-pêng ê kîⁿ he̍k-sī tèng he̍k-sī liâm tiâu--leh, thang hō͘ lâng hian lâi tha̍k, siōng goā-kháu koh ka chu-phoê pó-hō͘ lâi chò-chiâⁿ--ê. Ta̍k-tiuⁿ choá ê ta̍k-bīn, lóng kiò-chò 1-ia̍h.

Ū ê chheh-ia̍h m̄-sī ēng choá chò--ê, koh-khah-sī kó͘-chá iáu bô choá ê sî, mā ēng iûⁿ-phoê-choá ia̍h-sī pò͘ chò chheh, koh pí-lūn Tiong-kok kó͘-chá ê sî, tō-sī ēng tek-á chhiat-chò 1-phìⁿ 1-phìⁿ, kǹg-chò-hoé chò chheh.

Chheh-ia̍h ê téng-koân ū bûn-jī, ū-sî-chūn koh ū tô͘, tī ìn-pán ê ki-su̍t hoat-tián chìn-chêng, chheh tio̍h ēng chhiú 1-jī 1-jī siá ia̍h chhau--khí-lih, nā hiān-chhú-sî ê chheh lóng ìn-jī--ê khah chē. Koh nā bô si̍t-chè kā ìn--chhut-lâi, kan-taⁿ chò tiān-chú tóng-àn ê chheh, tō-sī tiān-chú-chheh.

Ài tha̍k chheh ê lâng tiāⁿ ē hō͘ lâng kóng-chò sī nn̄g-kha chheh-tû, ia̍h-sī chheh-ku-á.

Chheh ū khó-lêng hō͘ ha̍k-seng tha̍k liáu siá tha̍k-chheh pò-kò, mā hoān-sè ē ū choan-gia̍p ê chok-chiá siá chu-phêng lâi siāu-kài, ū-sî-chūn chi̍t-tīn lâng mā ē in-ūi hèng-chhù, cho͘ 1-ê tha̍k-chheh-hoē.




#Article 592: RNA (101 words)


RNA sī Eng-gí ribonucleic acid ê sok-siá, kí 1 khoán hām seng-bu̍t ûi-thoân thêng-sū ū tī-tāi ê he̍k-sng (nucleic acid). RNA hun-chú sī 1 tiâu he̍k-kam-sng (nucleotide) ê ko-chū-bu̍t (polymer). RNA kap DNA cheng-chha tī RNA ê he̍k-kam-sng ū ribose-khoân kap uracil, ah DNA ū deoxyribose kap thymine. RNA it-poaⁿ sī ùi DNA choán-lio̍k lâi ê; hoa̍t-lo̍h chit ê thêng-sū ê chú-iàu kàⁿ-sò͘ hō chò RNA to-chū-mûi (polymerase). RNA ê choán-lio̍k-pún iōng lâi hoan-e̍k chò an-ki-sng (amino acid) ê ko-chū-bu̍t, hō chò nn̄g-pe̍h-chit.

Chi̍t-koá RNA mā ū chhui hoà-ha̍k hoán-èng ê châi-tiāu; chit khoán RNA hō chò RNA kàⁿ-sò͘ ia̍h ribozyme.




#Article 593: Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn (100 words)


Tē-jī/lī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn (kán-lio̍k: jī/lī-chhù-tāi-chiàn, jī/lī-chiàn) sī 1939 nî kàu 1945 nî, Tông-bêng-kok kap Te̍k-sim-kok (軸心國, ì-sù sī “chhin-chhiūⁿ tī chhia-sim ê ta̍k-ê kok-ka”; Ji̍t-pún-ōe sī Chhu-te̍k-kok [樞軸國]) chi-kan ê choân-kiû chiàn-cheng, sī jîn-lūi le̍k-sú chêng kah taⁿ kui-bô͘ siōng kài toā, phò-hāi siōng chīn-pōng, sí-siong siōng kài chhi-chhám ê sî-kî. Tng jia̍t ê sî, bat khan-siap tio̍h 70 thóng ê kok-ka. Lio̍k-hái-khong to ū teh kau-chiàn, boé-chhiú ê sí-bông jîn-sò͘ khah chē 6-chheng-bān lâng. Tông-bêng-kun chiàn iâⁿ.

Tē-jī-chhù Tāi-chiàn kî-tiong Ji̍t-pún hoat-khí ê chhim-lio̍k mā kiò Toā Tang-a Chiàn-cheng; Ji̍t-pún tī ê Thài-pêng-iûⁿ ê chiàn-tiûⁿ mā kiò Thài-pêng-iûⁿ Chiàn-cheng.




#Article 594: Koeh-niau (102 words)


Koeh-niau (ha̍k-miâ: Diplazium esculentum) sī 1 chióng ē-chia̍h-tit ê koeh-lūi (蕨類), tī A-chiu, Tāi-iûⁿ-chiu ta̍k-ūi to ū tè chhoē.  Che kiám-chhái sī siāng chia̍p the̍h lâi chia̍h ê koeh-lūi.  Chē-chē Tāi-iûⁿ-chiu ê liāu-lí ū chham, ē-iōng-tit chheⁿ-chia̍h ia̍h chhá-chia̍h.  Tī Tâi-oân it-poaⁿ sī chhá ia̍h chú.

Koeh-niau mā hō chò koeh-niau-chháu, koeh-niau-chhài, koè-kau-chhài (che oân-na ū han-chî-hio̍h ê ì-sù ).

Tâi-oân sán-tē chú-iàu tī Lâm-tâu, Tâi-tang, Hoa-lian.  Joa̍h--lâng 5 goe̍h kàu 10 goe̍h chhut-sán siāng chē, chóng--sī thàu-nî-tang to ē-choh-tit.  It-poaⁿ chèng toà sip-sip, ìm-ńg ê ūi-á, chhan-chhiūⁿ kau-á-piⁿ, chhù-piⁿ.  Íⁿ boē khui-hio̍h chêng he̍k-chiá-sī chhím khui-hio̍h ê sî, tō kā bán--khí-lâi.




#Article 595: Ē-ham ni chiàⁿ-mn̂g-khí (158 words)


Ē-ham ni chiàⁿ-mn̂g-khí chit ki chhùi-khí ê khí-koan tī seⁿ-kiáⁿ-tē lāi-té 14 chiu ê sî khai-sí kài-hòa, chhut-sì āu 10 chiu kài-hòa oân-sêng. 6 kó·-goe̍h ê sî chhut-khí (erupt), 18 kó·-goe̍h ê sî khí-thâu oân-choân hêng-sêng. Chit ki chhùi-khí sī siāng sè ki ê ni-khí. I kah téng-ham chèng-tiong ni mn̂g-khí ū chha-put-to ê gōa-hêng, m̄-koh khí-koan ê  chhiat-toan-khí-kún ê tn̂g-tō· pí kīn-oán-sim khah tn̂g. Khí-koan ê chhiat-toan-khí-kún ê tn̂g-tō· pí téng-ham khah té 1 mm. 

Tûn-chhek bīn kan-taⁿ chin-chió ê tó·-tó·. Kīn-sim kap oán-sim ê pian-iân siong-tong--ê ti̍t, koh tòe tio̍h tn̂g-tek tauh-tauh-á siu-sok. Chhiat-toan pian-iân chiok po̍h, ùi téng-koân khòaⁿ--lo̍h-khí kā khí-koan pêng-hun choh 2-pêng.

Kah tûn-chhek bīn beh-kāng beh-kāng, m̄-koh kīn-sim kap oán-sim ê pian-iân tī khí-kún só·-chāi ū hián-tio̍h ê siu-sok , só·-í tī khí-kún só·-chāi sán-seng 1-ê é kap chiam ê sia̍t-chhek piáu-bīn. 

Chit ê khí-kin sī ti̍t--ê, ǹg khí-kin-chiam hong-hiòng chiām-chiām siu-sok.

Chit ê khí-chhóe-khiuⁿ ê hêng-chōng chham chhùi-khí ê gōa-hêng sio-siāng.




#Article 596: Bé-oaⁿ-tîn (116 words)


Bé-oaⁿ-tîn (Hàn-jī: 馬鞍藤; Eng-gí: Seahore vine morning glory; ha̍k-miâ: Ipomoea pes-caprae) mā kiò-chò bé-oaⁿ-chháu, hāu-tîn, he̍k hāu-chhì, kui-sio̍k-tī Soân-hoe-kho, Tâi-oân goân-seng-chéng, sī to-nî-seng, phih-phak-sèng bo̍k-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. 

I kah-ì kui-kang ū ji̍t ê só͘-chāi, hun-pò͘ tī hái-piⁿ tē-khu, soa-pō͘ kap san-ô͘-chiau lóng-ū, ū-sî mā-ē chhut-hiān tī pêⁿ-tē chheⁿ-po͘. I kui-tang khui-hoe, m̄-koh pa̍k-pō͘ koâⁿ-thiⁿ sî bē khui-hoe. I tī soa-po͘ ē-sái kò͘-tēng hái-soa, ū liông-hó ê tēng-soa lêng-le̍k. 

Keng kim-ku̍t kng-seⁿ, sì-kè sô tn̂g-lò-lò, chat kan seⁿ-chhut put-tēng-kin. 

Hio̍h-á tan-hio̍h hō͘-seng, kek-chit (革質), seⁿ tio̍h chhiūⁿ bé-oaⁿ, hio̍h-pèⁿ tām-po̍h-á âng-sek.

Hoe hó-chhin-chhiūⁿ lāu-á, hún-âng-sek, hoe-lāu-á lāi-bīn chí-âng-sek; ti̍t-kèng siāng-toā ē-sái ta̍t-kàu 65 mm; chū-sàn-hoe-sū (聚繖花序), ùi hio̍h-pèⁿ hun-ki hia hoat--chhut-lâi.

Kóe-chí sī sok-kó (蒴果), chhiūⁿ kiû-hêng.




#Article 597: Se-hoan-liân (200 words)


Se-hoan-liân (Hàn-jī: 西番蓮), pah-hiang-kó (百香果), he̍k sî-kè-kó (時計果); ha̍k-miâ: Passiflora edulis) kui-sio̍k-tī Se-hoan-liân-kho, sī to-nî-seng soan-tîn-sèng tîn-pún si̍t-bu̍t.  I goân-té seⁿ tī Pa-se, phó͘-phiàn chèng tī jia̍t-tāi, a-jia̍t-tāi tē-khu.  I kah-ì kui-ji̍t ū ji̍t-thâu ê khoân-kéng.  Lâng chèng lâi ti̍h i ê chiap, chhiâng-chāi kap pa̍t-chióng kó-chiap thàu-lām chò-hoé lâi ke-thiⁿ i ê khì-bī.  Bī sng-sng tiⁿ-tiⁿ.

Tī Tâi-oân hun-pò· tī kē-hái-poa̍t kap tiong-hái-poa̍t soaⁿ-khu, khan-tîn tī chhiū-nâ piⁿ ê si̍t-bu̍t koân-téng, he̍k seng-tióng chāi khòng-khoah ê pha-hng-tē kap bô-lâng-kiâⁿ ê lîm-tō lō·-bīn. I sī kóng-hoān hun-pò· tī Tâi-oân ê kui-hoà-chéng koé-chí si̍t-bu̍t. 

Hio̍h-á 3 lia̍t, pian-iân chhián-chhián kì-khí iân.

Hoe-hio̍h ū 5 hio̍h, hoe-go̍k mā 5 hio̍h chhiūⁿ hoe-hio̍h; hoe-hio̍h kap hoe-go̍k lóng-sī pe̍h-sek ê; koh-ū 1 lián oan-oan-khiau-khiau tn̂g-tn̂g chhiu-chhiu ki-pō· chí-sek ê hù-hoe-koan; hoe ê ti̍t-kèng siāng-toā ū 75 mm. 

Koé-chí sī chiuⁿ-kó seⁿ tio̍h îⁿ kiû-hêng he̍k tn̂g kiû-hêng; se̍k-chúi āu sī chí-sek (kiô-á-sek), ka-pi-sek, he̍k n̂g-sek; lāi-té nńg-kô͘-kô͘, hâm chē-chē lia̍p chí.  Pun 2 chióng goā-hêng:  1 khoán seⁿ chò n̂g-n̂g, ē-tit kap iū-á (grapefruit) phēng toā, goā-khak kim-ku̍t.  Lēng-goā 1 khoán seⁿ chò àm kiô-á-sek, khah bô lê-bóng toā, sêng-se̍k sî goā-phoê jiâu-jiâu, ta-sò.

f. flavicarpa
Image:Passiflora edulis forma flavicarpa.jpg|Passiflora edulisf. flavicarpa
Image:Purple passionfruit.jpg|Koé-chí




#Article 598: Téng-ham éng-kiú chiàⁿ-mn̂g-khí (1175 words)


Téng-ham éng-kiú chiàⁿ-mn̂g-khí, chiàⁿ-pêng 1 khí tò-pêng mā 1 khí, tī téng-ham éng-kiú chhek-mn̂g-khí ê kīn-sim-chhek (khah chiap-kīn bīn ê tiong-soàⁿ), khiā tī chhùi-khiuⁿ koân-téng thâu-chêng chiàⁿ-tiong-hng, sī siāng bêng-hián ê chhùi-khí. Kah kî-thaⁿ ê mn̂g-khí kāng-khoán, i ê kong-lêng sī chhiat-tn̄g he̍k ka-tn̄g chia̍h-mi̍h. I bô kā-lûn, i leh kā chia̍h-mi̍h ê pō·-ūi kiò-chò chhiat-toan. Sui-bóng ni-khí kap éng-kiú-khí sio-siâng ia̍h-ū mn̂g-khí, téng-ham ni chiàⁿ-mn̂g-khí kap i ū chi̍t-koá koh-iūⁿ ê só·-chāi. 

Zsigmondy-Palmer, Chevron, or Set Square system
Chiàⁿ-pêng sī 1┘, tò-pêng sī └1
FDI hû-hō piáu-sī-hoat
Chiàⁿ-pêng sī 11, tò-pêng sī 21
Bí-kok hû-hō piáu-sī-hoat
Chiàⁿ-pêng sī 8, tò-pêng sī 9
Au-chiu hû-hō piáu-sī-hoat
Chiàⁿ-pêng sī 1+, tò-pêng sī +1

Hêng-sêng chhùi-khí ê hit-tīn sè-pau sī ùi first branchial arch ê ectoderm kap neural crest ê ectomesenchyme hun-hoà--lâi-ê.  Chhùi-khí ngē cho·-chit hoat-io̍k ê sî-chūn, khí-pún-chit tāi-seng seⁿ, ah khí-iū-chit sûi tòe leh seⁿ. 

Tng iù-eⁿ chhut-sì 3-4 kò-goe̍h ê sî, téng-ham éng-kiú chiàⁿ-mn̂g-khí khai-sí chìn-hêng kài-hoà.  Chit-ki chhùi-khí ê khí-koan tī 4-5 hoè ê sî hoat-io̍k oân-sêng, tī 7-8 hoè ê sî hoat-gê chìn-ji̍p chhùi-khiuⁿ. I ê khí-kha tī 10 hoè hoat-io̍k oân-choân 

Thâu-chêng-khí hit kúi khí lāi-té, téng-ham éng-kiú chiàⁿ-mn̂g-khí tī kīn-oán-sim sī siāng khoah--ê. I pí kè-piah ê chhek-mn̂g-khí khah toā-ki, ah tī tûn-chhek-bīn mā-bô chhiūⁿ chhek-mn̂g-khí hiah phòng. In-chhú, chiàⁿ-mn̂g-khí ê hêng-chōng khah kui-kí sì-chiàⁿ. Kīn-sim ê chhiat-toan-kak pí oán-sim chhiat-toan-kak khah lāi khah chiam. Chit-ki chhùi-khí tú hoat ê sî, tī chhiat-toan ū 3 ê îⁿ-îⁿ-chiam-chiam ê te̍k-teng kiò-chò mammelon  In-ūi khí-iū-chit ē boâ-sún, mammelon āu--lâi ta̍uh-ta̍uh-á siau-sit. 

It-poaⁿ lâi-kóng, chit-ki chhùi-khí ê goā-koan cha-po· cha-bó· ū koh-iūⁿ. Cha-po· ê thong-siông pí cha-bó· ê khah toā-ki. Khí-iū-chit kap khí-pún-chit ê kau-tō· ê sèng-pia̍t chheng-chha tio̍h khah kē. In-ūi boâ-sún (attrition), nî-hoè tùi kái-phòa khí-koan (anatomy crown) ê tn̂g-tō· ū éng-hióng. Khah siàu-liân ê kái-phòa khí-koan pí khah chē-hoè--ê khah tn̂g. M̄-koh in-ūi khí-hoāⁿ ē sûi nî-hoè cheng-ka jî úi-sok, lîm-chhn̂g khí-koan (clinical crown) tian-tó jú-lâi jú-tn̂g. 

Tûn-chhek koan-khoàⁿ sī ùi chhùi-tûn hit-pêng ǹg chhùi lāi khoàⁿ chhùi-khí. Chit-ki chhùi-khí ê kīn-sim kheng-khak sī ti̍t ê he̍k chi̍t-sut-á phok-phok, ah oán-sim kheng-khak tio̍h ke phok chiâⁿ-chē.  Chū-án-ne, kīn-sim ê height of curvature (the point furthest away from the central axis of the tooth) khah chiap-kīn kīn-sim-chhiat-toan kak, ah oán-sim--ê khah phian-hiòng khí-kha-chiam (apical).

Tī mammelon boâ bô--khì liáu-āu, téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí ê chhiat-toan pìⁿ-chiâⁿ ti̍t-ti̍t pêⁿ-pêⁿ. Chhiat-toan tiong-toāⁿ lio̍h-lio̍h-á ǹg chhùi-khí tiong-sim naih--lo̍h-khì.   I ê ām-kún-á soàⁿ (cervical line, khí-koan kap khí-kha ê kài-soàⁿ) tiong-toaⁿ ǹg khí-kha-chiam naih--lo̍h, chiū-án-ne, ām-kún-á soàⁿ ná-chhiūⁿ poàⁿ-îⁿ-hêng.

Ùi chit-bīn kā khoàⁿ, khí-kha ê goā-koan sī tūn ê îⁿ-chui-thé. Khí-koan pí khí-kha tn̂g beh 2-3 mm, m̄-koh chē m̄-sī chiâⁿ it-tēng.  Chit-khí chhùi-khí ê khí-kha khah bô toā ê oan-khiau chêng-hêng. 

Sia̍t-chhek koan-khoàⁿ sī ùi chhùi-chi̍h hit-pêng ǹg goā-kháu khoàⁿ chhùi-khí. Téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí ê sia̍t-chhek bīn ū toā lap-o, kiò-chò sia̍t-chhek lap-o, oá ām-kún-á soàⁿ hia ū thok-khí, kiò-chò cingulum, kīn-sim kap oán-sim chit 2 piⁿ ū koân--khí-lâi, kiò-chò marginal ridges. Chhiat-toan ê sia̍t-chhek mā-ū tām-po̍h-á koân--khí-lâi, kah marginal ridge sio-liân. Chit- ê sia̍t-chhek lap-o sì-piⁿ sì ê koân-khí hun-pia̍t sī: chhiat-toan ê sia̍t-chhek pian-iân, kīn-sim ê marginal ridge, oán-sim ê marginal ridge, kap ām-kún-á ê cingulum. Cingulum koân-téng ū hoat-io̍k-kau, lâu tùi sia̍t-chhek lap-o khì. 

Chit-khí chhùi-khí ê chit-ê bī pí tûn-chhek bī khah e̍h. In-chhú, tûn-chhek bīn ê kīn-sim pian kap oán-sim pian ê kū-lî pí sia̍t-chhek bīn--ê khah-toā. Jī-chhiáⁿ, chit-khí chhùi-khí tī ām-kún-á hia ê hûiⁿ-chhiat-bīn ē hián-hiān tāi-khài ê saⁿ-kak-hêng goā-hêng. Chit-ê saⁿ-kak-hêng 3 piⁿ hun-pia̍t sī iông-gân bīn (facial surface), kīn-sim bīn, kap oán-sim bīn, oân-sim bīn chit-ê piⁿ ū khah-té tām--po̍h. 

Chit-khí chhùi-khí ê kīn-sim koan-khoàⁿ sī ùi bīn-pō· ê tiong-soàⁿ hia khoàⁿ chit-khí chhùi-khí. Kīn-sim koan-khoàⁿ chit-khí chhùi-khí hián-sī khí-koan sī saⁿ-kak-hêng, téng-tiám sī chhiat-toan, té-pō· sī ām-kún-á hia. Khí-kha hián-sī î-chui-hêng, chiam-toan tūn-tūn. Kah kî-thaⁿ chhùi-khí bô-kâng, chit-khí ê tiong-sim soàⁿ tâng-chê thong-koè chhiat-toan tiong-sim kap khí-kha-chiam.  Che mā hoat-seng tī téng-ham chhek mn̂g-khí. 

Sia̍t-chhek oan-khek kap tûn-chhek oan-khek ê siāng-koân-tiám lóng ūi-tī ām-kún-á soàⁿ ê chhiat-toan-chhek. Chit-ê khí-koan ê tûn-chhek piáu-bīn ùi koan-khek siāng-koân-tiám (crest of curvature) kàu chhiat-toan sī phok ê. Ah, i ê sia̍t-chhek piáu-bīn ùi koan-khek siāng-koân-tiám kàu chhiat-toan tāi-hūn sī lap ê, kan-taⁿ oá cingulum kap chhiat-toan hit-tah sī phok ê. 

Ùi chit-ê hong-hiòng khoàⁿ, ām-kú-soàⁿ ǹg chhiat-toan oan-khek ê têng-tō·, chit-khí chhùi-khí siāng-toā, pí kî-thaⁿ chhùi-khí kèng-ka bêng-hián. Í téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí pêng-kin khí-koan tn̂g-tō· 10.5 kàu 11 mm lâi-kóng, i-ê ām-kún-soàⁿ oan-khek ū 3 kàu 4 mm. 

Oán-sim koan-khoàⁿ sī ùi oán-lî bīn ê tiong-soàⁿ ê hit-pêng ǹg tiong-soàⁿ hong-hiòng khoàⁿ chhùi-khí. Chit-ê chhùi-khí ê chit-pêng kah kīn-sim hui-siông sio-siâng. Chit-khí chhùi-khí ê tûn-chhek piáu-bīn tī oán-sim koan-khoàⁿ pí kīn-sim koan-khoàⁿ hián-hiàn, in-ūi i-ê tûn-chhek piáu-bīn ǹg oán-sim kap sia̍t-chhek kheng-chhiâ (傾斜). Ām-kún-soàⁿ hiòng chhiat-toan oan-khek ê têng-tō· mā pí kīn-sim khah-chió.      

Chhiat-toan koan-khoàⁿ sī kóng ùi chhiat-toan khoàⁿ chhùi-khí. Ùi chit-ê kak-tō· khoàⁿ, kan-taⁿ khoàⁿ ē tio̍h khí-koan, tāi-khài hun-chò siang-pêng. Tûn-chhek bīn kám-kak khoah-khoah pêⁿ-pêⁿ. Sia̍t-chhek bīn hiòng cingulum piàn e̍h-sè--khì. Kīn-sim kak kàu cingulum ê kū-lî sió-khoá pí oán-sim kak kàu cingulum ê kū-lî tn̂g. 

Khí-chhoé sī chhùi-khí ê sîn-keng kap hoeh-kńg kong-èng. Chit-khí chhùi-khí ê kin-kńg tī-liâu hāu-kó chiâⁿ-hó. Chit-khí chhùi-khí tiāⁿ-tiāⁿ ū 3 ê khí-chhoé kak (pulp horn).  Kiông-beh choân-pō· ê téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí ū chi̍t-ê kin-kńg kap chi̍t-ê khí-kha-chiam.  Tī-leh chò kin-kńg tī-liâu, só· khui ê chin-ji̍p khí-chhoé-khiuⁿ ê ji̍p-kháu siâng-chāi sī tī sia̍t-chhek piáu-bīn ê tiong-hng, chhiat-toan kap cingulum chi-kan. Tī ām-kún-soàⁿ ê hū-kīn, kin-kńg hoâiⁿ-chhiat ê hêng-chiōng sī saⁿ-kak-hêng, kàu-kah khí-kha tiong-toaⁿ hū-kīn chiah pìⁿ-chò î-hêng.  Sui-bóng khí-kha chha-put-tō sī ti̍t--ê, oan-khek tiám siāng-chia̍p chhut-hiān tī oá khí-kha-chiam ê só·-chāi, ah oan-khek ê hong-hiòng sī oan khì oán-sim kap sia̍t-chhek. 

Kah kāng khí-kiong sio-keh-piah chhùi-khí ê chiap-chhiok kiò-chò lîn-chiap chiap-chhiok. Ē kah ka-tī ū lîn-chiap chiap-chhiok ê chhùi-khí kan-taⁿ 2 chióng, téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí sī kî-tiong 1 ê. Lēng 1 ê sī ē-ham chiàⁿ-mn̂g-khí. Tī kiān-khong chōng-thài, chiàⁿ-mn̂g-khí hō·-siong chiap-chhiok ê tiám sī tī khí-koan ê chhiat-toan saⁿ-hun-chi-it.  Lēng-chi̍t-pêng, chiàⁿ-mn̂g-khí kap chhek-mn̂g-khí ê chiap-chhiok tiám, khah oá khí-hoāⁿ, sī tī khí-koan ê chhiat-toan saⁿ-hun-chi-it kap tiong-kan saⁿ-hun-chi-it chi-kan. 

Tng chhùi ha̍p--khí-lâi, kah choân-pō· ê téng-ham thâu-chêng-khí sio-siâng, téng-ham chiàⁿ mn̂g-khí thong-siông sī tī ē-ham chhùi-khí ê tûn-chhek.  Nā-sī-kóng téng-ham thâu-chêng-khí khiā chāi ē-ham chhùi-khí ê sia̍t-chhek, án-ne kiò-chò thâu-chêng-khí chhò-kā (crossbite). Ū-sî-chūn, chit-chióng chhùi-khí ê pâi-lia̍t hián-sī ē-ham siong-tùi téng-ham ê ūi-tì ū phian-î, ah kiò-chò Class III he̍k Pseudo-Class III malocclusion. Chèng-siông ê kā-ha̍p sī Class I kā-ha̍p. 

Tng chhùi-khí kā--khí-lâi, téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí ē kah ē-ham chiàⁿ-mn̂g-khí í-ki̍p chhek-mn̂g-khí chiap-chhiok. Ē-ham chhùi-khí ê chiap-chhiok tiám sī tī téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí ê sia̍t-chhek lap-o ùi chhiat-toan hiòng khí-hoāⁿ tāi-iok 4 mm ê só·-chāi.  Tī chit-ê ūi-tì, téng-ham mn̂g-khí kā ē-ham mn̂g-khí ê khí-koan cha-tiāu kiông-beh chi̍t-poàⁿ. Tng chhùi oân-choân kā-ha̍p--khí-lâi, téng-ham mn̂g-khí kah ē-ham mn̂g-khí iáu-sī bô-hoat-tō· kā chò-hoé, án-ne kiò-chò thâu-chêng-khí khui-kā (anterior open bite). Chit-chióng chhùi-khí o·-pe̍h-pâi hoān-sè sī in-ūi bó·-chi̍t-chióng koàn-sì, hó-pí suh-chéng-thâu-á. Lēng chi̍t-hong-bīn, nā-si ē-ham mn̂g-khí kā tī téng-ham mn̂g-khí ê ūi-tì sī oá he̍k oân-choân tī khí-hoāⁿ, án-na kiò-chò chhim-kā (deep bite). 

Téng-ham chiàⁿ-mn̂g-khí chia̍p khoàiⁿ ê piàn-ī sī shovel-shaped incisor. 




#Article 599: Kok-chè chhiūⁿ-kî (815 words)


Kok-chè chhiūⁿ-kî (國際象棋), ia̍h kiò Kok-chè bú-kî (國際武棋), sī 1 chióng 2 lâng toà pang-á-téng ī ê thiu-siōng chhek-lio̍k iû-hì, bo̍k-tek sī beh lia̍h (checkmate) tùi-chhiú ê kok-ông. Kok-chè bú-kî sī sè-kài siāng chē lâng ī ê pang-á iû-hì (board game), ū tan-sûn teh ī chhit-thô--ê mā ū tiàm kū-lo̍k-pō͘, tàu-sè-hoē (tournament) chèng-sek piàⁿ su-iâⁿ--ê. Mā ē-tàng keng-koè bāng-lō͘, iû-piān, ia̍h tiān-chú-phe pí-sài.

Chhin-chhiūⁿ kok-chè chhiūⁿ-kî ê iû-hì thong sè-kài ū chē chē chióng khoán-sek, pau-koat Tiong-kok chhiūⁿ-kî (bú-kî), Syôgi (Ji̍t-gí: 将棋, Ji̍t-pún chiong-kî), Janggi (장기, Hân-kok chiong-kî), Thài-kok ê Makruk. Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ biâu-siá ê pán-pún mā hō chò FIDE Chess, Se-iûⁿ-kî (西洋棋).

Kok-chè chhiūⁿ-kî ia̍h ū lâng kóng sī 1 chióng gē-su̍t, kho-ha̍k, iōng náu ê bú-su̍t, ia̍h thé-io̍k ūn-tōng (sport). Mā ū kó͘-chhui ī kok-chè chhiūⁿ-kî ê lâng soan-thoân kóng ū thê-seng náu-la̍t ê lō͘-iōng.

Kok-chè chhiūⁿ-kî tī 1 tè sì-kak pang-á téng-koân ī.  Pang-á-bīn (kî-poâⁿ) oē 8 choā × 8 noâ, lóng-chóng pun 64 keh.  Keh-á ū o͘ ū pe̍h, 2 chióng kau-lûn.  Chhím kau-chiàn ê sî-chūn, 1 pêng ū 16 jí:  8 jí sū-peng, 2 jí khî-sū, 2 jí chú-kàu, 2 jí siâⁿ-pó, 1 jí ông-hiō, 1 jí kok-ông.  1 jí khiā 1 keh, 1 keh kan-taⁿ ē-sái ū 1 jí.  Sûi khoán kî-jí ū i te̍k-sû ê kiâⁿ-hoat (hong-hiòng kap hn̄g-kīn).  Ta̍k jí to ē-tàng chiàm tùi-chhiú jīm-hô 1 jí ê ūi (sio-thâi), kā i chhú-tāi (chia̍h jí).

Ta̍k chióng kî-jí ū te̍k-sû ê kiâⁿ-hoat.  Tī kok-chè chhiūⁿ-kî, kan-taⁿ khî-sū ē-iōng-tit thiàu koè kî-jí, kî-thaⁿ lóng tio̍h sūn khang keh soá-ūi.  Jí 1 pō͘ kiâⁿ kúi-ā-keh ê sî, bē-sái-tit kái hong-hiòng.  Siâⁿ-pó (rook) kiâⁿ hoâiⁿ--ê ia̍h ti̍t--ê, bô hān kúi keh.  Chú-kàu (bishop) kiâⁿ chhiâ--ê, bô hān keh; siâng pêng ū 1 tùi chú-kàu kiâⁿ bô kāng sek--ê.  Ông-hiō (queen) ê kiâⁿ-hoat sī siâⁿ-pó kap chú-kàu ha̍p chò-hoé (hoâiⁿ, ti̍t, chhiâ).  kok-ông (king) chhin-chhiūⁿ Ông-hiō, cheng-chha 1 pō͘ hān 1 keh nā-niā; î-it ê lē-goā sī tng-tang ông kap siâⁿ-pó sio-oāⁿ-ūi (kok-ông siâⁿ-pó sio-oāⁿ-ūi/castling) ê sî, tō chò-chi̍t-ē kiâⁿ 2 keh.  Khî-sū kiâⁿ L-hêng--ê (seng kiâⁿ 2 keh chiah koh oat chiàⁿ-pêng ia̍h tò-pêng 1 keh).  Kan-taⁿ Khî-sū ē-sái-tit thiàu koè ū khiā kî-jí ê ūi.  Khî-sū kiâⁿ 1 pō͘ tō oāⁿ bô kāng sek ê keh-á.

Peng-á sī î-it kiâⁿ-hoat kap chia̍h-hoat bô kâng ê kî-jí.  In it-poaⁿ sī 1 pō͘ hiòng-chêng kiâⁿ 1 keh; thâu-chêng keh tiāⁿ-tio̍h bô tìn.  Mā m̄-chún kiâⁿ hoan-thâu.  In chia̍h thâu-chêng ūi ê piⁿ-á keh ê te̍k-jí, ē-sái kóng sī chhiâ-soàⁿ pêng ê keh-á.  Nā-chún peng-jí goân-chāi tī pún-ūi (boē tín-tāng--tio̍h) koh thâu-chêng 2 keh lóng bô tìn-ūi, tō ē-tàng 1 pō͘ soá 2 keh.  Án-ne kiâⁿ kàu te̍k-peng piⁿ-á ê peng-jí, tùi-hong ē-sái-tit kā chia̍h--khì, jiân-āu chiàm i kha-chhiah-āu hit ūi (hō chò (chia̍h) keng-koè--ê/capture en passant); che bē-su kan-taⁿ kiâⁿ 1 keh nā-tiāⁿ.  Kiâⁿ kàu tùi-bīn piah (tē 8 choā) ê peng-jí tiāⁿ-tio̍h seng-téng pìⁿ ông ia̍h sū-peng í-goā ê kî-jí (chhiâng-chāi sī kéng ông-hiō).

Hiān-tāi ê kok-chè chhiūⁿ-kî kiông-tiāu tui-kiû ūi-tì (position) ê iu-sè, thang chè-chō iâⁿ-bīn.  Che pau-koat kín an-chhah kî-jí tiàm iú-lī ê ūi-tì, hō͘ in khòng-chè khah chē koan-kiān ê keh-á, iah-sī khah ū soá-ūi ê khong-kan chū-iû, koh ē-tàng hān-chè tùi-chhiú ê soán-te̍k.  Beh kā iu-sè choán chò sèng-lī, tiāⁿ-tio̍h su-iàu kî-chhiú kè-sǹg kî-pō͘ ê hiō-kó.  Chiàn-su̍t ê si̍t-hêng ē-tàng hō͘ kî-chhiú oân-sêng té-kî ê bo̍k-phiau, pau-koat kong-kek tùi-chhiú ê ông, hông-gū ka-kī ê ông, siau-bia̍t tùi-chhiú ê peng-le̍k, siat hām-khu̍t lâi kan-gāi pō͘-kio̍k téng-téng.

Peng-le̍k ê chē-chió ē-sǹg-tit:  hiān-tāi ê sǹg-hoat kiàn-gī Ông-hiō ū 9 hun, Siâⁿ-pó 5 hun, Chú-kàu/Khî-sū 3 hun, Sū-peng 1 hun.  Ông ê kè-ta̍t sī bû-hān--ê.  Che piáu-sī kî-chhiú hoān-sè goān-ì hi-seng i ê Ông-hiō lâi oāⁿ 1 jí Siâⁿ-pó, 1 jí Khî-sū, kap 1 jí Sū-peng.  Chóng--sī, ta̍k jí ê kè-ta̍t hām 1 kio̍k kî ê sî-khong ū koan-hē, su-iàu khó-lū tio̍h kî-poâⁿ téng ê peng-le̍k ê kí-hô chó͘-ha̍p kap kî-jí tī kui-ê tn̂g-kî chhek-lio̍k--ni̍h ia̍h té-kî chiàn-su̍t--ni̍h ê kak-sek.

Kî-chhiú koàn-sì kā 1 kio̍k kî ê hoat-tián hun chò 3 khám-chām lâi hun-sek.  Ùi goân-sú ūi-tì khai-sí kiâⁿ--ê chêng 10-goā-pō͘ hō chò khui-kio̍k.  Ū sò͘-10-chióng khui-kio̍k ū te̍k-pia̍t hō miâ, chhin-chhiūⁿ Se-pan-gâ Khui-kio̍k, Sicilia Hông-gū.  Khui-kio̍k ê bo̍k-tek sī beh pò͘-kio̍k, te̍k-pia̍t sī khòng-chè kî-poâⁿ ê tiong-sim tē-tāi, pó-hō͘ ông ê an-choân, an-chhah peng-le̍k toà lí-sióng ê ūi-á, kiàn-siat kian-chòng ê peng-hêng (pawn structure).

Piau-chún khui-kio̍k ê kî-pō͘ kiâⁿ soah tō sûi chiap tiong-kio̍k.  Kî-chhiú ē pī-pān kî-jí hoat-tōng kong-kek, ka-kiông hông-gū, ia̍h-sī jio̍k-hoà tùi-chhiú ê kio̍k-sè.  Tiāⁿ-tiāⁿ ū sio-chia̍h kî-jí ê chêng-hêng.  Tiong-kio̍k kap soà-chiap ê boé-kio̍k chi-kan ū-sî bô bêng-hián ê hun-kài.

Kàu kah toā-hūn ê kî-jí sio-chia̍h lo̍h-tâi ê khám-chām, tō hō chò boé-kio̍k.  It-poaⁿ í-keng bô-kàu peng-le̍k thang ti̍t-chiap kong-kek te̍k-ông.  Iû-hì ê bo̍k-phiau pìⁿ-chiâⁿ sak 1 jí peng-á kàu tē-8-choā, hō͘ i seng-téng, it-poaⁿ sī pìⁿ ông-hiō.  Kāng sî-chūn oan-ná ī-hông tùi-chhiú sak peng seng-téng.  Tāi-seng sūn-lī seng-téng ê hit-pêng it-poaⁿ ún iâⁿ.




#Article 600: Náu (108 words)


Tōng-bu̍t ê naú ia̍h naú-chhé (Eng-gí: brain) sī kí tiong-chhu sîn-keng hē-thóng (central nervous system) ê khòng-chè tiong-sim. Toā-hūn tōng-bu̍t ê naú tiàm tī thaû--nih, hō͘ thaû-khak-oáⁿ (skull) pó-hō͘ tiâu, kap chú-iàu ê ti-kak khì-koan chin sio-oá, chhiūⁿ kóng sī-kak (vision), thèng-kak (hearing), bī-kak (taste), kap hiù-kak (olfaction). Jîn-lūi ê naú sī hū-chek su-khó (thought) ê khì-koan. Choân-pō͘ ê chek-chui tōng-bu̍t lóng ū naú, ah nā bô-chek-chui tōng-bu̍t (invertebrate) ū-ê ū chi̍p-tiong ê naú, ū-ê sī ū chin chē sîn-keng-chat (ganglion). Naú ē-tit chin ho̍k-cha̍p, pí-lūn kóng jîn-lūi ê naú ū chhiau-koè 1000 ek ê sîn-keng-goân (neuron), ta̍k ê sîn-keng-goân koh kap lēng-goā kúi-nā chheng ê chiap chò-hoé.




#Article 601: Siu-ho̍k-thé (khí-kho) (148 words)


Siu-ho̍k-thé (restoration) sī beh siu-ho̍k chiù--khì ê chhùi-khí, hoê-ho̍k goân-té ê kong-lêng kap hêng-thài, he̍k cheng-ka chhùi-khí ê bí-koan. Siu-ho̍k-thé ū kúi-á-chióng châi-chit, siu-ho̍k ê hong-hoat ē-sái hun-chò ti̍t-chiap kap kàn-chiap 2 khoán. Ti̍t-chiap siu-ho̍k-thé sī tī chhùi-lāi chò--ê, ia̍h-tio̍h-sī it-poaⁿ só·-kóng ê thūn-chhùi-khí; ah kàn-chiap siu-ho̍k-thé sī tī chhùi-goā ê ki-kang-sek chè-chō hó chiah liâm khì chhùi-khí. Kàn-chiap ê chò-hoat tī chhùi-khí chhia hó, siu-ho̍k-thé iàu-bē tàu--khì-lih chin-chêng, ài ū chi̍t-ê lîm-sî ê siu-ho̍k-thé seng khǹg tī chhùi-khí koân-téng, î-chhî kā-ha̍p khong-kan kap chiap-chhiok tiám, chhiok-chìn kap pó·-chhî khí-chiu kap khí-chhoé ê cho·-chit, í-bián siū-siong. 

Tiāⁿ khoàⁿ leh iōng ê ti̍t-chiap siu-ho̍k-thé ū gîn-sek ê gîn-hún, kap chhùi-khí-sek ê glass ionomer cement, resin-ionomer cement, ho̍k-ha̍p chhiū-chí. Siâng-chāi iōng tio̍h ê kàn-chiap siu-ho̍k-thé ū kham-thé (khí-kho), koan-kài-thé (khí-kho), khí-lông, kap siuⁿ-bīn (鑲面, veneer); iōng tio̍h ê châi-chit ū ho̍k-ha̍p chhiū-chí, iù-hûi-á (khí-kho), tô-chû (khí-kho), he̍k n̂g-kim khe-kim (khí-kho). 




#Article 602: Kim ha̍p-kim (khí-kho) (163 words)


Kim ha̍p-kim he̍k khe-kim tī khí-kho pī sú-iōng lâi chù-chō siu-ho̍k-thé, khí-lông, kio̍k-pō· kò·-tēng ké-chhùi-khí, kio̍k-pō· oa̍h-tōng ké-chhùi-khí téng-téng. Hâm n̂g-kim jú-chē ê khe-kim siong-tùi khah nńg khah jio̍k. Beh hù-ha̍p chò koh-iūⁿ siu-ho̍k-thé kap ké-chhùi-khí ê su-iàu, hoat-tián chhut koh-iūⁿ ê kim-ha̍p-kim. 

Tī khí-kho sú-iōng ê kim ha̍p-kim sī kim-tâng ha̍p-kim. Tâng ē-sái cheng-ka kim-ha̍p-kim ê kiông-tō· kap tēng-tō· 

Kin-kù ADA specification tē-5 tiâu, ē-sái kā kim ha̍p-kim hun-chò 4 lūi.

Tē-1 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim-liōng 81% kàu 83%, in-ūi chin nńg, kan-taⁿ ēng tī siū-la̍t siāng-chió ê kham-thé (inlay), chhiūⁿ khí-hoāⁿ, lîn-chiap-bīn chia bô siū-la̍t ê só·-chāi, kap bó·-chi̍t-koá siū-la̍t chiâⁿ chió ê kā-ha̍p-bīn. I ē-sái tī chhùi-lāi ti̍t-chiap chhau-chok chò kham-thé.   

Tē-2 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim-liōng 76% kàu 78%, sek-ha̍p chò chù-chō kham-thé (casting inlay). 

Tē-3 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim 73% kàu 77%, sek-ha̍p chò khí-lông, sì-hun-chi-saⁿ khí-lông, thâu-chêng-khí kap āu-piah-khí ê kio̍k-pō· kò·-tēng ké-chhùi-khí. 

Tē-4 lūi kim-ha̍p-kim hâm-kim 71% kàu 74%, sek-ha̍p chò kio̍k-pō· oa̍h-tōng ké-chhùi-khí, kio̍k-pō· kò·-tēng ké-chhùi-khí, sì-hun-chi-saⁿ khí-lông, khí-lông. 




#Article 603: Sū-sū-kio̍k (270 words)


Sū-sū-kio̍k (敘事劇, Tek-gí: Das epische Theater) ia̍h so͘-oán hì-kio̍k (theatre of alienation) ia̍h chèng-tī-kio̍k, sī 20 sè-kí chho͘-kî kàu tiong-kî kî-kan hoat-tián ê hì-kio̍k ūn-tōng, kap Tek-kok hì-kio̍k-ka Bertolt Brecht ū saⁿ-liâm-tì-toà ê koan-hē.  Sui-bóng kî-tiong chē-chē khài-liām pún-chiâⁿ tō kú-kú tī-teh, chóng--sī sī Brecht khì kā hit-koá goân-sò͘ thóng-it, hoat-tián chò i ka-kī ê khoán-sek, jī-chhiáⁿ kā sak sî-kiâⁿ.  Ū-sî ia̍h ū hō chò Brecht-sek ián-gē, m̄-koh sū-sū-kio̍k ê goân-lí oan-ná pau-hâm siá-chok kap chè-chok ê chân-chhù.  Brecht pún-lâng āu--lâi khah kah-ì iōng piān-lūn hì-kio̍k (dialectic theater) lâi kiông-tiāu saⁿ-kap lí-lūn kap gī-lūn ê sêng-hūn.

Sū-sū-kio̍k siat-sú 1 chhut hì-kio̍k ê bo̍k-tek sī beh thê-chhut kò͘-sióng koh iau-chhiáⁿ koan-chiòng lâi chú-koat in ê loē-iông, khah iâⁿ tan-sûn ê gû-lo̍k ia̍h o̍h hiān-si̍t.  Kha-siàu ê bo̍k-tek m̄-sī beh o̍h chin-si̍t ê lâng, èng-kai sī beh tāi-piáu chèng-hoán-pêng ê piān-chèng, goân-sú-hêng-thài (archetype), ia̍h khek-pán (?stereotype) ìn-siōng, kā in tù-hiān tī chèng-lâng bīn-thâu-chêng.  Him-sióng sū-sū-kio̍k ê koan-chiòng tiāⁿ-tio̍h sûi-sî ti-kak in teh khoàⁿ 1 chhut hì, mā tio̍h hām tâi-á téng ê tāi-chì pó-chhî chêng-sū-te̍k ê kī-lî.  Brecht kā chit khoán lí-sióng kiò chò Verfremdungseffekt.

Sū-sū-kio̍k ê hêng-sêng chú-iàu sī chiam-tùi kî-thaⁿ tng sî-kiâⁿ ê hì-kio̍k khoán-sek lâi hoán-èng, te̍k-pia̍t sī Konstantin Stanislavski chú-tiuⁿ ê siá-si̍t-kio̍k.  Brecht kap Stanislavski pêⁿ-pêⁿ lóng hiâm chêng-sū-kio̍k (melodrama) hèng piàn pá-hì, poaⁿ sái-lāng lâng ê ke̍k-chêng lâi chè-chō chhèng koân ê chêng-sū, cheng-chha Stanislavski chú-tiuⁿ hì tio̍h o̍h lâng chin-si̍t ê hêng-ûi, ah Brecht jīn-ûi he oan-ná sī 1 chióng tô-phiah-chú-gī (escapism).  Sū-sū-kio̍k ê siā-hoē/chèng-tī ì-sek mā hām Antonin Artaud ê kip-chìn lí-lūn bô siâng; Artaud chú-tiuⁿ tio̍h tiàm thiat-té hui-lí-sèng ê chân-chhù lâi éng-hióng koan-chiòng.




#Article 604: H. G. Wells (111 words)


Herbert George Wells (it-poaⁿ kán-chheng H. G. Wells, 1866 nî 9 goe̍h 21 – 1946 nî 8 goe̍h 13) , Eng-tē chok-ka, siōng chhut-miâ ê chok-phín sī i ê kho-ha̍k siáu-soat (science fiction), chhiūⁿ kóng Sî-kan Ki-khì (The Time Machine), Sè-kài Chi-kan ê Chiàn-cheng (The War of the Worlds), Khoàⁿ Bē Tio̍h ê Lâng (The Invisible Man), Moreau I-su ê Tó (The Island of Doctor Moreau). I ê gia̍h-sò͘ chē, siáu-soat kap hui-siáu-soat (non-fiction) lóng ū, kî-tiong pau-koat chē-chē khoán-sek ê chok-phín, chhiūⁿ kóng tn̂g-phiⁿ siáu-soat, le̍k-sú, siā-hoē phêng-lūn. I mā sī 1 ê kóng ti̍t-oē ê siā-hoē-chú-gī-chiá. Boé-kî ná chē chèng-tī-te̍k, kà-sī-te̍k ê chok-phín, chóng--sī khah bô chá-kî--ê hiah sî-kiâⁿ.




#Article 605: Bertrand Russell (149 words)


Bertrand William Russell, Tē 3 ê Earl Russell, OM, FRS (1872 nî 5 goe̍h 18 – 1970 nî 2 goe̍h 2), Liân-ha̍p Ông-kok tiat-ha̍k-ka, lô-chek-ha̍k-ka, sò͘-ha̍k-ka, chok-ka. I gia̍h-sò͘ chē, chin chē bô siâng-khoán ê gī-tê lóng bat phêng-lūn--koè, mā mî-noā chò tiat-ha̍k ê tāi-chiòng-hoà khang-khoè. I toè Hoâ-cho̍k ka-cho̍k ê thoân-thóng chhap chèng-tī sū-bū, chi̍t-sì-lâng to sī hoán-tùi chiàn-cheng ê ūn-tōng-chiá, pau-koat hoán-tùi hu̍t-chú bú-khì, hoán-tùi Bí-kok phah Oa̍t-lâm. I hoán-tùi tè-kok-chú-gī, chàn-sêng kok-chè chū-iû bō͘-e̍k. Kàu kah boán-liân to iáu ū lâng chun-kèng i sī sè-kài ū miâ-siaⁿ ê tì-sek-hūn-chú.

Tī 1950 nî Nobel Úi-oân-hoē siúⁿ i Nobel Bûn-ha̍k Chióng, o-ló i tī kok-chióng ū-gia̍h ê siá-chok lāi-bīn ióng-hō͘ jîn-tō ê lí-sióng kap su-sióng ê chū-iû.

Russell tī 1920 nî hóng-mn̄g chhím kiàn-kok ê Soviet Liân-bêng, mā ū kìⁿ tio̍h Lenin. M̄-koh i kám-kak bē-tàng jīn-tông Lō͘-se-a ê kiōng-sán kek-bēng. I chú-tiuⁿ 1 khoán un-hô--ê, bîn-chú--ê siā-hoē-chú-gī.




#Article 606: Pa-lí (525 words)


 

Pa-lí (Paris, Hoat-gí ho͘ ) sī Hoat-kok ê siú-to͘ kiam tē-it toā ê siâⁿ-chhī, só͘-chāi tī Île-de-France tē-hng. Pa-lí ê jîn-kháu ū 2,167,994, to͘-hōe-khu (aire urbaine) jîn-kháu ū 1100 bān.

Tāi-iok tī Ch. 4200 nî ê sî, Pa-lí chit-ê só͘-chāi to̍h ū jîn-lūi khiā-khí. Lô-má Tè-kok tī Ch. 52 nî cheng-ho̍k Pa-lí chit ūi, hit-tong-sî ê siâⁿ hō chò Lutetia, āu-bóe koh piàn Lutèce. Soah--lo̍h-lâi Lô-má Tè-kok ê bia̍t-bông kap German-lâng ê ji̍p-chhim, chō-sêng Lutèce chiām-chhù hông khì-sak. Chóng-si kàu 508 nî ê sî, koh ū Frank Tè-kok ê kok-ông Clovis 1-sè kā Pa-lí siat chò i ê siú-to͘.

Hek-sú-pēng tī 1348 nî thoân lâi kàu Pa-lí, chō-sêng Pa-lí ê jîn-kháu kiám kah chhun 20 bān. Tiām Pah-nî Chiàn-cheng hit tang-chūn, Pa-lí sit tiāu Hoat-kok chèng-kôan siú-hú ê tē-ūi. Hit-tong-sî Hoat-kok kok-ông tòa tī Vallée de la Loire; it-ti̍t kàu 1528 nî, kok-ông François 1-sè chiah kā siú-hú poaⁿ tó-tńg Pa-lí.

Tī Hoat-kok Chong-kàu Chiàn-cheng lāi-bīn, Pa-lí sī Thian-chú-kàu ê kù-tiám. 1572 nî 8 goe̍h, Pa-lí ê Thian-chú-kàu-tô͘ tùi sin-kàu-tō͘ Huguenot phaì hoat-tōng Sèng Barthélemy Ji̍t Sóe-siâⁿ, tōng-loān koh hiòng tē-hng thoân-sàng. Tī Fronde loē-loān sî-kî, siâⁿ-chhī hoat-seng po̍k-tōng, ông-sek tô chhut Pa-lí. Louis 14-sè koh tī 1682 nî kā tiâu-têng sóa kòe Versailles.

Pa-lí tī 18 sè-kí chiâⁿ chò Hoat-kok Kek-bēng ê tiong-sim. Tī 1789 nî 7 goe̍h 14 ji̍t, chhī-bîn kong-chiàm Bastille kaⁿ-ga̍k, koh tī 1792 nî 9 goe̍h thui-hoan kun-chú chè-tō͘.

Pa-lí tē-khu tī Tē-it-chhù Tāi-chiàn sî-kî, bat sī Eng-kok kap Hoat-kok tùi-khòng Tek-kok ji̍p-chhim ê chiàn-tiûⁿ; mā sī 1919 nî hô-phêng hoē-gī ê kú-pān tē-tiám. Chiàn-kan sî-kî ê Pa-lí, chiâⁿ chò hit-tong-sî chin chē gē-su̍t-ka oa̍h-tāng ê só͘-chāi. Kàu 1940 nî Tē-jī-chhù Tāi-chiàn kî-kan, Pa-lí khì hō͘ Tek-kok chiàm-niá, it-ti̍t kàu 1944 nî kha koh kái-hòng.

Chiàn-āu sî-kî, Pa-lí ê kau-goā khai-sí sìn-sok hoat-tián, in koh tī Pa-lí gōa-ûi ê Hauts-de-Seine koān kiàn-siat sin ê siong-gia̍p-khu La Défense, jî-chhiá khai-siat sin ê thih-lō͘ kap kong-lō͘ lō͘-soáⁿ. Chāi-tē ê chi̍t koá thoân-thóng sán-gia̍p mā choán-piàn chò ko-kho-ki sū-gia̍p.

Pa-lí chē-chí Seine Hô chi̍t-ê oan-oat ê só͘-chāi, siâⁿ-chhī lāi-bīn ū nn̄g-ê tó-sū, Île Saint-Louis kap Île de la Cité, sī Pa-lí le̍k-sú siāng kó͘ ê khu-he̍k. Pa-lí kôan-tō͘ siāng kē ê só͘-chāi ū hái-po̍at 35 m; siāng kôan ê ū 130 m, sī Montmartre Soaⁿ.

Pa-lí sio̍k un-tài hái-iûⁿ-sèng khì-hāu, siū Pak Tāi-se-iûⁿ Iûⁿ-liû ê éng-hióng. Nî pêng-kin un-tō͘ sī 10.8 °C; kàng-chúi sī 649.6 mm. Tī Pa-lí it-poaⁿ 7 goe̍h siāng joa̍h pêng-kin ū 18.4 °C; 1 goe̍h siāng koâⁿ, ū 3.5 °C. Kàng-chúi liōng tī 5 goe̍h siāng koân, ū 65 mm; 8 goe̍h siāng chió, ū 43 mm. 

Chū 1873 nî í-āu, Pa-lí kì-lio̍k siāng koân ê ūn-tō͘ sī 1947 nî 7 goe̍h 28 ji̍t tī Parc Montsouris hông koan-chhek--tio̍h-ê, ū 40.4 °C; siāng koâⁿ sī 1879 nî 12 goe̍h 10 ji̍t, ū -23.9 °C. 

Kun-kù 1999 nî ê tiau-cha, Pa-lí ū 2,125,246 ê jîn-kháu; lēng-goā 2004 nî ê ko͘-sǹg mā-ū 2,144,700 lâng. Nā chiàu 1999 nî ê sò͘-bo̍k lâi sǹg, jîn-kháu bi̍t-tō͘ sī bí pêng-hông kong-lí 20,164 lâng.

Pa-lí kui-ê chhī-khu ê jîn kháu chiàu 2006 nî ê tiau-cha ū 10,142,983 ê jîn-kháu; to͘-chhī khian ê jîn-kháu sī 11,769,433.




#Article 607: Tiân-cheng (130 words)


Tiân-cheng (Hàn-jī: 田菁, ha̍k-miâ: Sesbania cannabina) kui-sio̍k-tī tāu-kho, sī chi̍t-nî-seng chháu-pún he̍k to-nî-seng bo̍k-pún si̍t-bu̍t. Goân-pún seⁿ tī jia̍t-tāi kap a-jia̍t-tāi, ū ê kóng sī Egypt, Tâi-oân tī 1930 nî-tāi ín-chìn chai-poê, sī chhân--lin tiāⁿ-khoàiⁿ ê le̍k-pûi si̍t-bu̍t. I hun-pō· tī pêⁿ-tē kàu kē-hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, seng-tióng tī khòng-khoah ê pha-hng-tē. I kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng, hoe-kî sī 6 goe̍h kàu 12 goe̍h.

Keng ê ki-pō· bo̍k-chit-hoà, iù-ki seⁿ tn̂g-mo·. Koân tāi-iok 1 kàu 2 kong-chhioh.

Hio̍h-á sī it-hoê ngó·-sò· ú-chōng ho̍k-hio̍h, tn̂g 12 kàu 15 kong-hun, sió-hio̍h tn̂g 4 kàu 8 mm, tn̂g thó-îⁿ-hêng, thâu-chêng hit-toan tūn-tūn, ki-pō· chhoa̍h-chhoa̍h. Sió-hio̍h sò·-liōng tāi-hūn chhiau-koè 20 tùi.

Hoe n̂g-sek, ô·-tia̍p-hêng hoe-koan, 1 lúi kàu 3 lúi seⁿ tī hio̍h-á ê koh-ē-lang (e̍k-seng), chóng-chōng hoe-sū. 

Koé-chí sī ngeh-kó (莢果), tn̂g-tn̂g ti̍t-ti̍t. 




#Article 608: Hīⁿ (109 words)


Hīⁿ (耳) ia̍h hīⁿ-á (耳仔), hīⁿ-khang (耳空), sī 1 khoán kám-kak khì-koan, chú-iàu sī leh chiap-siu siaⁿ-im. Ùi seng-bu̍t-ha̍k ê koan-tiám lâi khoàⁿ, bô kāng khoán ê chek-chui tōng-bu̍t ê hīⁿ-á chin sio-siâng, pí-lūn kóng hî kap jîn-lūi; m̄-koh kiat-kò͘ bô kāng iūⁿ. Hīⁿ-á m̄-nā ē-tàng chiap-siu siaⁿ-im̄, koh ē-tàng kám-kak sin-thé ê ūi-tì kap pêng-hêng.

Hīⁿ ê ki-lêng pau-koat chham-ú thèng-kak kap pêng-hêng. Thèng-kak sī keng-kòe khong-khì téng mi̍h kap kut-thâu thoân-tat kòe ê siaⁿ-pho. Gōa-hīⁿ kap tiong-hīⁿ sī khong-khì thoân-tat hoat-seng ê só͘-chāi. Siaⁿ-pho tat kàu kó͘-mo̍͘h ín-khí chìn-tōng, sòa--lâi tio̍h sī tiong-hīⁿ, keng-kòe saⁿ lia̍p thèng-kut thôan kàu o-giû-khak gōa bīn, koh ji̍p-khì tio̍h sī lāi-hīⁿ.




#Article 609: Hû-song-hoe (140 words)


Hû-song-hoe (hàn-jī: 扶桑花), he̍k chiò-tiān-âng, âng-hu̍t-song, chu-gím-hoe, hu̍t-song-hoe, toā-âng-hoe (ha̍k-miâ: Hibiscus rosa-sinensis L.) kui-sio̍k-tī Kím-khôe-kho (錦葵科, Malvaceae), sī siông-le̍k koàn-bo̍k. Seⁿ-sèng chiok ióng-kiāⁿ, sek-ha̍p tī pâi-chúi liông-hó, kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng seng-tióng. Pēⁿ-thâng-hāi chió. Tiāⁿ-tiāⁿ hō·-lâng chèng lâi chò chhiū-lî-á he̍k hoe-hn̂g khoàⁿ-súi iōng. 

Chiò-tiān-âng ê keng ti̍t-ti̍t khia-khí, chē hun-ki.

Hió-á hō·-seng, ke-nn̄g-hêng, phi-chiam-hêng, he̍k khoah ke-nn̄g-hêng, chiam-thâu koh ū kì-á-khí-hêng ê pian-iân, soàⁿ-hêng thok-hio̍h (線形托葉), hio̍h-á piáu-bīn chhián-chhián ê chheⁿ-sek kim-ku̍t-kim-ku̍t. 

Hoe âng-sek, ùi hio̍h-pèⁿ ê koh-ē-lang hoat-chhut (e̍k-seng), ū tn̂g-tn̂g ê hoe-pèⁿ; hoe-pān 5 phìⁿ kńg-lê-hêng pâi-lia̍t; hoe-lúi thut-chhut tī hoe-pān goā-kháu-bīn, hiông-lúi seⁿ tī chū-thâu ē-kha. 

Kóe-chí sī sok-kó, ke-nn̄g-hêng.

Chhian-chhah-hoat lâi thoàⁿ-chéng, 7 goe̍h kàu 9 goe̍h sī siāng-sek-tóng ê kùi-chiat. 

Image:Chinese hibiscus.jpg
Image:Hibiscus rosa-sinensis (Tierlexikon).jpg
Image:Hibiskus rosa-sinensis - Kwiat.JPG
Image:Hibiscus rosa-sinensis2 43.jpg
Cayena (Hibiscus rosa-sinensis), Icod de los Vinos, Tenerife, España, 2012-12-13, DD 01.jpg




#Article 610: Jîn-kó (132 words)


Jîn-kó sī kóe-chí ê 1 khoán, kui-sio̍k-tī tan-seng-kó, tiāⁿ-tiāⁿ tī chhiûⁿ-bî-kho (蔷薇科) ê si̍t-bu̍t khoàⁿ--tio̍h. Chē-chē jîn-kó hō· jîn-lūi the̍h-lâi chia̍h, chhan-chhiūⁿ phōng-kó, lâi-á、san-cha (siap-lâi-á) téng-téng. Jîn-kó ê goā-kó-phôe kah tiong-kó-phoê chi-kan kap-kài bô hun-bêng, lāi-kó-phoê kin-lūn tì-bi̍t，ū-ê bu̍t-chéng chhiūⁿ san-cha ê lāi-kó-phoê iah-ū chio̍h-sè-pau, chit-tē hui-siông--ê tēng. Lāi-kó-phoê kā koé-chí ê he̍k-sim hun-chò 5 ê sè-sè ê keng-keh, ta̍k-ê keng-keh ū 2 lia̍p chéng-chí tī--leh. Jîn-kó ê hoe-go̍k, hiông-lúi, hoe-chū chia ê kiat-kò· siù-chûn, ūi-tī kó-pèⁿ ê tùi-chhek. Jîn-kó sī iû 5 ê sim-phoê kap-chò-hoé chú-pâng ē-ūi ê chhû-lúi hoat-io̍k lâi-ê, tī siū-cheng āu, pau-ûi chú-pâng ê hoe-tháng kah chú-pâng tâng-chê hoat-io̍k, hêng-sêng kāu koh chē-chiap ê goā-kó-phoê kap tiong-kó-phoê. In-ūi jîn-kó tāi-pō·-hūn ê kóe-chí-bah pēng-m̄-sī ùi chú-pâng hoat-io̍k lâi-ê , in-chhú chit-lūi ê kóe-chí hō· lâng chheng-ho· chò ké-kó (假果). 




#Article 611: Hō͘-kó (149 words)


Hō·-kó  (瓠果) sī koé-chí ê 1 khoán, kui-sio̍k-tī tan-seng-kó, sī hô·-lô·-kho (葫蘆科) si̍t-bu̍t te̍k-iú ê koé-chí lūi-hêng. Chiok-chē hō·-kó hō·-lâng chò chhài-se, ē-chia̍h-chit ê koé-chí, he̍k hàn-io̍h sú-iōng, chhiūⁿ-kóng chhì-koe, chhài-koe, si-koe, tang-koe, bû-á-koe téng-téng. Hō·-kó ê goā-kó-phoê kah hoe-thok kap-chò-hoé seⁿ-chò khah tēng-sin ê koé-chí goā-phoê, tiong-kó-phoê kap lāi-kó-phoê kap-kài bô hun-bêng, tiāⁿ-tiāⁿ sī pûi-kāu chē-chiap; tang-koe, mē-lóng-koe chia-ê koé-chí chhài-se chia̍h--ê tio̍h-sī chit-ê pō·-hūn. Hō·-kó ê thai-chō (胎座) hui-siông hoat-ta̍t, che-sī kah kî-thaⁿ koé-chí chiâⁿ bô-kâng ê só·-chāi, hoat-ta̍t thai-chō tī kóe-chí lāi-té chiàm liáu chin-toā ê khong-kan, si-koe chia̍h ê pō·-ūi tio̍h-sī thai-chō. Hō·-kó ū chiok-chē chéng-chí, chéng-chí toè-tio̍h thai-chō hun-pò· tī kó-si̍t lāi-té. Hō·-kó ê hoe-pī (花被) siù-chûn, ūi-tī koé-chí ê téng-koân, kah tì-thâu siōng-tùi ê ūi-tì. Hō·-kó sī iû chú-pâng ē-ūi ê saⁿ ê sim-phoê kap-chò-hoé ê chhû-lúi hoat-io̍k lâi-ê, hêng-sêng koé-chí ê tû-liáu chú-pâng iàu-ū hoe-thok, in-chhú hō·-kó mā-sī 1 chióng ké-kó (假果). 




#Article 612: Chiáu-lô (124 words)


Chiáu-lô (Hàn-jī: 蔦蘿; Eng-gí: cypress vine; ha̍k-miâ: Ipomoea quamoclit L.) ia̍h sī kiò sin-niû-hue, chi̍t-nî-seⁿ tîn-pún si̍t-bu̍t. Goân-pún seⁿ-tī jia̍t-tāi Bí-chiu, tī 1911 nî tùi Ji̍t-pún ín-ji̍p-lâi Tâi-oân chai-chèng. 

Chhái-iōng chéng-chí pò-chéng-hoat, hoat-gê-lu̍t koân, gâu seⁿ-thoàⁿ.

Seng-tióng ê sok-tō· kín, tī iú-ki-chit thô·-jiáng seⁿ tio̍h chiâⁿ hó-sè, seng-tióng kî-kan ài chù-ì im-chúi kap si-phûi; kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng, ji̍t-thâu nā bô-kàu, kan-taⁿ hoat keng-ki bē khui-hoe. 

Hio̍h-á kap hoe lóng chin-súi, khoàⁿ-súi ê soan-tîn si̍t-bu̍t. 

Hio̍h-á hō·-seng, ú-chōng, sió-hio̍h iù-iù tn̂g-tn̂g nā-chhiūⁿ chiam. 

Hoe chhim âng-sek mā-ū pe̍h-sek; hoe-koan nā-chhiūⁿ lāu-á, hoe-tâng iù-iù tn̂g-tn̂g, chiâⁿ-bīn khoàⁿ gō·-chheⁿ-hêng; chū-thâu pe̍h-sek thâu-chōng. Hoe-pèⁿ sió-kóa-á chho·-chho· kāu-kāu.

Koé-chí sī sok-kó, ke-nn̄g-hêng, chū-thâu siù-chûn tī koâng-téng, chiâⁿ-chò 1 ê chiam-chiam ê hêng. Chéng-chí khò-ngē sī o·-sek ê.




#Article 613: Soaⁿ-phô-tô (132 words)


Soaⁿ-phô-tô (Hàn-jī: 山葡萄, ha̍k-miâ: Ampelopsis brevipedunculata) kui-sio̍k-tī Phô-tô-kho, kah phô-tô chiâⁿ-sêng, lóng-sī ē soan-tîn peh-koân ê to-nî-seng lo̍h-hio̍h-sèng bo̍k-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. M̄-koh i ê hio̍h-á khah sè, koé-chí ū to̍k, bē-ēng-ê chia̍h. I hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu ke hái-poa̍t soaⁿ-khu, tiāⁿ hoat tī lō·-piⁿ, kap chhiū-nâ piⁿ. I kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng. Hoe-kî chú-iàu sī tī 4--goe̍h kàu 6--goe̍h.

Keng kim-kim ku̍t-ku̍t, he̍k lio̍h-lio̍h-á chho·-chho·, ū siang-chhe ê kńg-chhiu kah hio̍h-á tùi-seⁿ.

Hio̍h-á hō·-seⁿ, khoah ke-nn̄g-hêng, ū-sî-á 3 ê hun-lia̍t he̍k 5 ê hun-lia̍t; tūn-tūn ê kì-á-khí-hêng pian-iân; piáu-bīn ū kim-thâu. 

Hoe chhián-chhián ê chheⁿ-sek, hoe-hio̍h 5 phìⁿ chiâⁿ-gâu la̍k-khì; hoe ê ti̍t-kèng siāng-toā ē kàu 6 mm; chū-sàn hoe-sū kah hióh-á tùi-seⁿ, mā-sī siang-chhe 2 ki.

Koé-chí sī kiû-hêng ê chiuⁿ-kó, chho·-khí-seng sī chheⁿ-sek, choán pe̍h-sek, lo̍h-boé sek-chúi pìⁿ chí-nâ-sek. 




#Article 614: Pêng-ho̍k-keng pe̍h-hoe-chhài (143 words)


Pêng-ho̍k-keng pe̍h-hoe-chhài (Hàn-jī: 平伏莖白花菜, ha̍k-miâ: Cleome rutidosperma)  kui-sio̍k-tī Pe̍h-hoe-chhài-kho (Capparaceae), sī chi̍t-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. I tī Tâi-oân ê tē-1-chhùi hoat-hiān kì-lo̍k sī 1979 nî Koeh Tiông-seng (郭長生) kàu-siū tī Sêng-kong Tāi-ha̍k hoat-hiān, só·-í tī Tâi-oân koh kiò-chò sêng-kong pe̍h-hoe-chhài (成功白花菜). Hun-pò· tī tiong-pō· kap lâm-pō· ê pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, seng-tióng tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, kap chhân-hn̂g. I ê hio̍h-á sī Tâi-oân bûn-pe̍h-tia̍p, bûn-pe̍h-tia̍p, o·-tiám-hún-tia̍p, kap pat-tiông-san hún-tia̍p iù-thâng ê si̍t-chháu. 

I kah-ì kui-kang ū-ji̍t ê khoân-kéng, kui-tang lóng-ū khui-hoe. 

Keng ū chiòng-koàn lêng-chiah (縱稜), phoē se-se lang-lang ê mo·. 

Hióh-á sī hō·-seⁿ, saⁿ-chhut ho̍k-hióh; sió-hióh lêng-kak-hêng he̍k thó-îⁿ-hêng, siang-bīn phoē se-sàm ê iù-mo·.

Hoe sī chiáⁿ chí-sek he̍k hún-âng-sek, hoe-hióh 4 phìⁿ ko·-chi̍t-pêng, hoe khoah ū-kàu 15 mm; hoe ū tn̂g hoe-pèⁿ, ùi hió-á-pèⁿ ê koh-ē-lang hoat-chhut, chi̍t-tah kan-taⁿ hoat 1 ki hoe. 

Koé-chí sī soàⁿ-tiâu-hêng ê sok-kó, ū chiòng-koàn ê bûn-me̍h. 




#Article 615: Malacca Hái-kiap (239 words)


 
Malacca [mēu le̍h kheuh] hái-kiap (Má-lâi-gí: Selat Melaka; Eng-gí: Strait of Malacca) sī 1 tsuā tsiâⁿ ue̍h ê hái-lōo, tī Malaysia puàⁿ-tó kah Indonesia Sumatra-tó ê tiong-hng. Keng-hūi sī (1.43N, 102.89E).

Tì king-tsè ê kak-tōo khuàⁿ khí-lâi, Malacca hái-kiap sī sè-kài-tíng té tiōng-iàu ê 1 tsuā ūn-su hái-lōo, buē-su Suez Ūn-hô, á-sī Panamá Ūn-hô. Tsit-tsuā hái-kiap sī tsûn-tsiah lâi-óng Thài-pêng-iûⁿ kah Ìn-tō͘-iûⁿ ê tsú-iàu lōo-tôo, khan-liân sè-kài-tíng 3 gê lîn-kháu té tsuē ê kok-ka, Ìn-tō͘, Ìn-nî kah Tiong-kok. 1-nî ū 5-bān tsiah tsûn tshut-li̍p, hū-tam tsuân sè-kài hèu-liōng ê 1/5 kàu 1/4. Sóo-ū tsûn-ūn tsio̍h-iû ê 1/4 king-kèu tsit-tsuā hái-kiap: tī 2003 nî, 1-li̍t tshap-it-to 1100-bān tháng (170-bān m³). I ê tn̂g-tōo sī 805 km, té ue̍h ê sóo-tsāi tó-á 2.8 km khuah.

Tsit gê kak-sì sī hái-tsha̍t kah kiaⁿ-háng (terrorism) ê bo̍k-phiau. Tsit kuí nî lâi, hái-tshat sī 1 hāng giâm-tiōng ê tāi-tsì, tì 1994-nî ê 25-paíⁿ tshiúⁿ-kiap piàn-kà 2000-nî ê 220-paíⁿ. 2003-nî tshun 150-paíⁿ, tsiàm tsuân sè-kài ê 1/3. 2004-nî liáu-aū koh-tsiah piàn tsuē.

Huân-ló kiaⁿ-háng sī in-uī kiaⁿ ū tuā tsiah tsûn ē khìi hōng kiap--khìi, kā-i tiâm-ē té khín ê sóo-tsaī (tó-á 25m tshim), tsiū-an-ne kā hái-kiap that--khiaih, hōo sè-kaì bōo-i̍k tio̍h tāng-siong.

Līng-guā 1 gê būn-tuê sī Sumatra-tó ta̍k-nî lóng tio̍h héu-sio, hōo kui gê hái-kiap bông-ian-sàn-bū, khuàⁿ-hn̄g tó-á 200m niā, hōo tsit tsuā khueh-tsa̍t-tsa̍t ê sing-lí suàⁿ-lōo piàn kah tsiâⁿ m̄-sī-khang.

Bô-tik-khak phái-lâng ē lī-iōng tah-bū ê sî-tsūn kiap tsûn huat-tōng kiaⁿ-háng sīi-kiāⁿ.




#Article 616: O͘-tiám-hún-tia̍p (261 words)


O͘-tiám-hún-tia̍p (Hàn-jī: 黑點粉蝶, ha̍k-miâ: Leptosia nina) sī Hún-tia̍p-kho (Pieridae) ê chi̍t-khoán boé-ia̍h-á. 

Chhî Io̍k-hong (徐堉峰) tī 1999 nî Tâi-oân-tia̍p Tô͘-kàm (台灣蝶圖鑑) tē-it kńg chheh--nih, ū-kóng choân-kiû ê o͘-tiám-hún-tia̍p hō͘-lâng hun-chò 14 ê a-chéng, Tâi-oân ê chit-chéng pī jīn-ûi sī te̍k-iú a-chéng. Tâi-oân o͘-tiám-hún-tia̍p (Leptosia nina niobe Wallace) ê tē-it-ūi chhái-chi̍p kì-lo̍k-chiá sī Eng-kok-lâng Robert Swinhoe. 

I ê si̍t-kó͘ nā thíⁿ--khui ū 40 kaù 45 mm khoah. I ê si̍t-kó͘ piáu-bīn kui-ê sī pe̍h--ê; chú-iàu ê te̍k-teng sī téng-koân-si̍t-kó͘ kha-chiah-phiaⁿ-bīn tiong-hng oá goā-chhek ū 1 lia̍p bêng-hián ê o͘-sek pan-tiám; pak-tó͘-bīn téng-koân-si̍t-kó͘ thâu-chêng-iân kap ē-kha-si̍t-kó͘ ū iù-iù sè-sè o͘-ka-pi-sek ê tiám chhin-chhiūⁿ hûn ê khoán. Bó--ê si̍t khah îⁿ khah khoah, kha-chiah-phiaⁿ-bīn téng-koân-si̍t ê si̍t-toan ū hoe-o͘-sek ê pan, pak-tó͘ boa̍t-toan kah ē-kha-si̍t āu-piah-iân lia̍h-chê. Kang--ê si̍t-kó͘ goā-hêng khah e̍h khah tn̂g, pak-tó͘ tn̂g-tō͘ chám-jiân khah té.

濱野榮次 ê Tâi-oân Tia̍p-lūi Seng-thài Toā-tô͘-kàm (台灣蝶類生態大圖鑑, 1986) chheh--nih siá-kóng, o͘-tiám-hún-tia̍p khòng-hoat hun-pò͘ tī Tâi-oân pa̍k-pō͘ kàu Hêng-chhun poàⁿ-tó it-tāi, lâm-pō͘ kē hái-poa̍t soaⁿ-khu khah-chia̍p-khoàiⁿ. Tû-liáu Tâi-oân, iah hun-pò͘ tī Ìn-tō͘, Sri Lanka, Jawa, Hui-li̍p-pin, Tiong-lâm poàⁿ-tó, kap Tiong-kok lâm-pō͘ chia ê só͘-chāi. Lí Chùn-iân (李俊延) kap Ông Hāu-ga̍k (王效岳) ê Tâi-oân Ô͘-tia̍p Tô͘-kàm (2002 nî) mā-ū kóng--tio̍h, o͘-tiám-hún-tia̍p tī tiong-lâm-pō͘ kui-tang lóng-ū thang khoàⁿ, ah pa̍k-pō͘ sī hhun-thiⁿ kàu chhiu-thiⁿ khah-chē. Tī Tâi-oân ê hun-pò͘ ē-sái koân kàu hái-poa̍t 1500 kong-chhioh. Tiāⁿ-tiāⁿ ē-tàng khoàⁿ tio̍h i tī chhiū-nâ-piⁿ chhiū-á-kha leh phoe, khin-sńg khoaⁿ-bān.

O͘-tia̍m-hún-tia̍p ê kià-chú si̍t-bu̍t ū Pe̍h-hoe-chhài-kho (Capparaceae) ê loē-hio̍h soaⁿ-kam (C. acutifolia), soaⁿ-kam (C. formosana), sió-chhì soaⁿ-kam (C. henri), Lân-sû soaⁿ-kam (C. lanceolaris), hî-bo̍k (C. adansonii), pêng-ho̍k-keng pe̍h-hoe-chhài (C. rutidosperma), téng-téng.




#Article 617: Vancouver (156 words)


Vancouver [ban khu berh] (IPA [vænˈkuːvɚ]) tī Canada British Columbia lāi-bīn ê sai-lâm,
Canada se-pōo té hai/tuā ê siâⁿ-tshī kah hái-káng. Lîn-kháu 58-bān guā (2005-nî), nā hâm kau-khu (GVRD) suah sǹg, lîn
kháu 221-bān kha-tau (2005-nî), Canada tsuân-kok tē-3 miâ. Kah Vancouver-tshī saⁿ-uá-- ê ū 3-gê siâⁿ-tshī: Burnaby,
Richmond, West Vancouver.

Vancouver-káng (Port of Vancouver) sī sè-kài ê miâ-siaⁿ káng-kháu, Vancouver sī Pak-bí ê 
Los Angeles kah New York í-guā, tē-3 hai/tuā ê tiān-iáⁿ tshut-sán tiong-sim, hōng hō-tsuè Pak-Hollywood. Tī 2010-nî tsú-sīr tē-11 kài kuâⁿ--lâng ê Olympics (XXI Olympic Winter Games). Vancouver tī Canada sī sing-ua̍h sîng-pún tē-2 kuì ê sóo-tsāi. Tsuân sè-kài té hó khiā-khí ê 5-gê siâⁿ-tshī, Vancouver ta̍k-nî lóng hūn ū hūn.

Vancouver lua̍h-thiⁿ bô luā lua̍h, ūn-tōo 20 kàu 25 tiong-hng, kuâⁿ-thiⁿ bô luā kuâⁿ, 10 guā tōo, 1-nî lo̍h tsi̍t nn̄g páiⁿ serh. Tiāⁿ-tiāⁿ kui-li̍t hōo lo̍h buē lī.

Tsiâⁿ-tsuē Tâi-guân lâng î-bîn lâi Canada, lóng khiā tī Vancouver khah tsuē.




#Article 618: Ba̍k-nī (109 words)


Ba̍k-nī he̍k ba̍k-nī-hoe (ha̍k-miâ: Jasminum sambac) kui-sio̍k-tī Bo̍k-sai-kho (Oleaceae), sī siông-le̍k koàn-bo̍k. Goân-pún seⁿ-tī Ìn-tō͘ kap A-la-pek tē-khu. I kah-ì sio-lō chhî-lūn kap ji̍t-thâu iām ê khoân-kéng. I ū phang-bī, tiāⁿ-tiāⁿ hō͘-lâng ka-ji̍t tê-bí lāi-té chò phang-thâu, mā chèng tī hoe-hn̂g he̍k hoe-khaⁿ khoàⁿ-súi. I tī 5--goe̍h chì 10--goe̍h khui-hoe.

Ba̍k-nī châng koân 0.5 kàu 2 m kha-tau. Keng chiâⁿ iù, ū jiû-nńg ê mo͘. 

Hio̍h-á tùi-seⁿ, khoah ke-nn̄g-hêng, boa̍t-toan tūn-tūn he̍k lap-lap, ki-pō͘ îⁿ-hêng, pian-iân choân-iân.

Hoe pe̍h-sek, phang-phang, sàn-pâng hoe-sū; hoe-go̍k li̍h-phìⁿ sī soàⁿ-tiâu-hêng; hoe-koan hêng-chōng sī chhim phiat-á ê khoán, hoe-hio̍h tn̂g thó-îⁿ-hêng he̍k îⁿ-hêng; hiông-lúi 2 lia̍p bih tī hoe-koan phiat-á té. 

Koé-chí sī chiuⁿ-kó. 




#Article 619: Chúi-teng-hiang (100 words)


Chúi-teng-hiang (水丁香, ha̍k-miâ: Ludwigia octovalvis) kui-sio̍k-tī Liú-hio̍h-chhài-kho (Onagraceae), chi̍t-nî-seng he̍k nn̄g-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. I hun-pò͘ tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu. I sī chúi-seng si̍t-bu̍t, phó͘-phiàn seⁿ tī chúi-khut-á, khe, chhân-kau, chúi-kau, soaⁿ-kau chia ê tâm-sip thô͘-kha-tau, chhām khah ta-lī pha-hng ê chhân--nih mā chhiâng-chāi ū khoàiⁿ.

Keng ū chiòng-koàn lêng-chiah (稜脊), chhiū-thâu tiāⁿ-tiāⁿ bo̍k-chit-hoà. Kui-châng seⁿ iù-mo͘. 

Hio̍h-á hō͘-seng, soàⁿ-tiâu-hêng he̍k e̍h ke-nn̄g-hêng.

Hoe n̂g-sek, hoe-hio̍h ū 4 phìⁿ; hoe-hio̍h ê boé-á tò-lap; hoe ê ti̍t-kèng ū-kàu 38 mm hia; hoe ko͘-chi̍t-lúi ùi hio̍h-á pèⁿ ê koh-ē-lang hia seⁿ--chhut-lâi. 

Koé-chí sī sok-kó, e̍h-e̍h tn̂g-tn̂g îⁿ-chū-hêng, boé-á ū siù-chûn go̍k-phìⁿ.




#Article 620: Bé (187 words)


Bé ia̍h Equus caballus, sī 1 khoán toā hêng ê khia-tê (odd-toed ungulate) chhī-leng tōng-bu̍t, sio̍k-tī hiān-chú-sî Equidae kho Equus sio̍k 10 chéng lāi-té; ū-sî mā hông tòng-chò iá-bé (wild horse) ê a-chéng, Equus ferus caballus. Siāng chá sī tiàm tī Bí-chiu ián-hoà, boé--á tī hia soah khu̍t-chéng; tian-tò tī Europa khah ū hoat-tián. Bé mā sī 1 khoán lo̍h-sèng (domesticated), ū keng-chè kè-ta̍t ê tōng-bu̍t; tī chong-kaù kap sîn-oē mā chin tiōng-iàu. Éng-koè bé ū ūn-su ê kong-lêng; mā ē-tàng chiâⁿ chò chia̍h-mi̍h, jiân-liāu, ia̍h i-bu̍t; sīm-chì sio-chiàn ēng ê chiàn-bé (war horse). Bé iok-liōng tī 10,000 nî chêng lo̍h-sèng, 5000 BC ū khah hián-bêng ê chèng-kù, kaù 2000 BC chiah khah phó͘-phiàn. Hit tang-chūn khí, iúⁿ-chhī--chhut-lâi ê bé tō ū chin chē khoán, ū-ê ē-tàng koà bé-oaⁿ lâi khiâ, ū-ê ē-tàng koà bé-kū (horse tack) lâi thoa bé-chhia (carriage) ia̍h lê (plow). Ū koá só͘-chāi ē chia̍h bé-bah ia̍h bé-leng, ū koá só͘-chāi bé sī kìm-khī ê chia̍h-mi̍h (taboo food). Tī sian-chìn kok-ka (developed country), bé tāi-thé sī ēng tiàm gī-niū ia̍h ūn-tōng; m̄-koh khah bô kang-gia̍p-hoà ê tē-khu iû-goân tio̍h bé lâi taù choh-sit.




#Article 621: Goân-lí-chú-gī (116 words)


Goân-lí-chú-gī (Eng-gí: fundamentalism) khah e̍h-bīn ê kái-soeh sī ēng tiàm chong-kàu hong-bīn, chú-tiuⁿ sèng-chheh (chhiūⁿ Sèng-keng) bûn-pún ê goân-choân chèng-khak, chiàu jī-bīn lo̍h-khì kái-soeh hiah-ê goân-lí ê thài-tō͘. 

Ū lâng kā goân-lí-chú-gī hō chò ki-pún-kàu-gī-phài, chit jī mā hông ēng-lâi chí chò ūn-tōng ê thài-tō͘ chin giâm-keh chun-siú bó͘ mih goân-lí lâi kiâⁿ. Lēng-gōa mā ū ki-iàu-phài ê kóng-hoat.

Goân-lí-chú-gī sī chèng-tī kiam chong-kàu tang-tiong ê kip-chìn-phài (radicalism), i ē-tàng sǹg sī chi̍t khoán hiān-tāi ê siā-hōe ūn-tōng kap lí-liām-hē (ideology), chú-tiuⁿ tòe sèng-chheh bûn-pún giâm-keh ê ké-soeh lâi si̍t-hêng. Goân-lí-chú-gī ē-tàng sǹg sī tùi hiān-tāi-sèng ê sè-sio̍k hong-bīn ê hoán-khòng, m̄-koh i ia̍h bô sǹg sī thoân-thóng ūn-tōng. Goân-lí-chú-gī khí-heng ê sî-chūn sī 19 sè-kí.




#Article 622: Jascha Heifetz (163 words)


Jascha Heifetz (1901 nî 2 goe̍h 2 ndash; 1987 nî 12 goe̍h 10), bai-ó͘-lín tāi-su.

Heifetz seⁿ tī Vilna (tng-sî sio̍k-î Lō͘-se-a Tè-kok) ê 1 ê Iû-thài ka-têng.  I ê seⁿ-ji̍t ū sî kì chò 1899 ia̍h 1900 nî.  Lāu-pē Reuven Heifetz sī tē-hng ê 1 ê bai-ó͘-lín sin-seⁿ, bat tī Vilna Hì-īⁿ Kau-hiáng-ga̍k-thoân (Vilna Theatre Orchestra) tam-jim̄ 1 tang ê siú-se̍k (concertmaster).  Jascha 3 hoè khai-sí o̍h khîm, thâu-khí-seng sī hū-chhin khan-kà, 5 hoè oāⁿ Leopold Auer ê ha̍k-seng Ilya D. Malkin.  I sī gín-á thian-châi, 7 hoè tō chho͘-pān kong-kiōng ián-chhut, e Mendelssohn ê Bai-ó͘-lín Hia̍p-chàu-khek.  1910 nî ji̍p Sèng Pí-tek-siâⁿ Im-ga̍k-īⁿ toè Leopold Auer.  12 hoè tī Tek-kok, Skandinavia piáu-ián.  Tī Berlin ê su-jîn khiā-ke kap Fritz Kreisler saⁿ-kìⁿ.  Kreisler pang i phoāⁿ-chàu, 2 lâng tī kúi-ā-ê miâ sió-thê-khîm-ka ê bīn-thâu-chêng piáu-ián.  Thiaⁿ kóng liáu-āu Kreisler tùi chèng-lâng kóng, Taⁿ lán lóng hó kā lán ê khîm khoè toà kha-thâu-u-oáⁿ at at tn̄g.  Chheng-liân Heifetz ta̍h koè Au-chiu chē-chē só͘-chāi.




#Article 623: Mischa Elman (208 words)


Mikhail Saulovich 'Mischa' Elman (1891 nî 1 goe̍h 20 – 1967 nî 4 goe̍h 5), chhut-seⁿ tī Ukraina ê Iû-thài bai-ó͘-lín tāi-su. I jia̍t-chêng ê ián-chàu hong-keh kap súi-khùi ê im-chit te̍k-pia̍t chhut-miâ.

Elman chhut-sì toà Kiev séng ê 1 ê chng-thâu, hō chò Talnoye. A-kong sī 1 ê ē-hiáu e bai-ó͘-lín ê klezmer (Iû-thài bîn-kan ga̍k-su). Chū chiâⁿ sè-hàn tō hiān-hiān khoàⁿ-ē-chhut i ū goân-bí ê im-kai-kám (perfect pitch), chóng--sī in lāu-pē tiû-tû hō͘ i kiâⁿ im-ga̍k chit tô͘, in-ūi im-ga̍k-ka ê siā-hoē tē-ūi pēng bô koân. Lō͘-boé koat-tēng ún-chún i án-ne chò, tō hō͘ i 1 ki sè-hêng ê khîm. Elman kín-kín--ah tō ka-kī o̍h ē-hiáu kúi-nā-siú khek. Soà--lo̍h-khì lâng chhoā i khì kah Odessa, an-pâi i toà Hông-ka Im-ga̍k Ha̍k-īⁿ ha̍k-si̍p. Pablo de Sarasate bat hō͘ i 1 tiuⁿ chhui-chiàn-hâm, kóng i bī-lâi tiāⁿ-tio̍h ē chiâⁿ-chò Au-chiu ê tāi-su chi-it. 11 hoè ê sî-chūn bat e Wieniawski ê Tē 2 Hia̍p-chàu-khek kap Paganini ê Tē 24 Hō Kî-sióng-khek hō͘ Leopold Auer thiaⁿ. Auer put-chí-á o-ló, tō an-pâi i toà Sèng Pí-tek-siâⁿ Im-ga̍k-īⁿ (Saint Petersburg Conservatory) chìn-siu.

Elman kap i ê ka-têng āu--lâi î-bîn Bí-kok; i tī 1923 nî chiâⁿ chò kong-bîn. I ū-sî 1 tang lāi ián-chhut 29 lé-pài, siōng chē bat chông 107 tiûⁿ.




#Article 624: Ú-tiū (118 words)


Ùi bu̍t-lí ê koan-tiám lâi kóng, ú-tiū sī só͘-ū tī-teh ê mi̍h ha̍p--khí-lâi ê choân-pō͘, mā sī só͘-ū ê sū-kiāⁿ hoat-seng ê khong-kan. Koan-chhat ē tio̍h ê pō͘-hūn hō chò í-ti ú-tiū (known universe), koan-chhat ē tio̍h ê ú-tiū (observable universe), ia̍h khoàⁿ ē tio̍h ê ú-tiū (visible universe). In-ūi ú-tiū khok-chhiong chō-chiâⁿ i toā-hūn tī lán koan-chhat bē tio̍h ê ūi, khah chē ú-tiū-ha̍k-ka tông-ì lán bô khó-lêng koan-chhat tio̍h ú-tiū ê choân-pō͘. Ú-tiū-ha̍k kā ú-tiū siūⁿ chò sī iú-hān ia̍h bû-hān ê sî-khong liân-sio̍k (space-time continuum), kî-tiong pau-hâm it-chhè ê mi̍h kap lêng-goân. Ū kho-ha̍k-ka ká-tēng chit ê ú-tiū hoān-sè sī pau-hâm chē-chē ú-tiū ê hē-thóng--ni̍h ê 1 ê; chit ê hē-thóng hō chò to-ú-tiū (multiverse).




#Article 625: Parkinson ê pēⁿ (201 words)


Pa-kin-sng-pēⁿ (Ji̍t-gí:パーキンソンびょう, Eng-gí:Parkinson’s disease) sī chi̍t-chióng bān-sèng náu-kin thè-hoà ê chi̍t-pēⁿ, tiāⁿ-tiāⁿ ē hóng-gāi hoān-chiá ūn-tōng kap kóng-oē ê lêng-le̍k. Tī 1817 nî, Eng-kok ê James Parkinson i-su kā i thê-chhut. Pa-kin-sng-pēⁿ sī pa-kin-sng-chèng (Eng-gí:parkinsonism)  kî-tiong siāng-chia̍p khoàiⁿ ê chi̍t-chióng.

Chit-ê pēⁿ ê chèng-thâu kah ūn-tōng kong-lêng chiòng-gāi ū-tî-tāi, chú-iàu-ê ū 4 ê: 

Kî-thaⁿ chhù-iàu ê chèng-thâu koh-ū: siá-jī sè-sè-jī-á, piáu-chêng chiâⁿ-chió, chiâⁿ-chió nih-ba̍k-chiu, thun-chia̍h-mi̍h thun-bô-sáⁿ-ē-lo̍h, kóng-oē sè-sè-siaⁿ-á, kiâⁿ-lō͘ sè-kah-pō͘-á, jú-kiâⁿ sī jú-kín, kiâⁿ-lō͘ koh chhiú bē hài-tín-tāng, téng-téng. Chit-ê pēⁿ mā-ū kah chū-chú sîn-keng hē-thóng chiòng-gāi ū-tî-tāi ê chèng-thâu, chhin-chhiūⁿ chu-thài-sèng kē-hiat-ap, piān-pì, kap sēng-kong-lêng chiòng-gāi, téng-téng; mā-ū kah kám-kak kong-lêng koh-iūⁿ ū-tî-tāi ê chèng-thâu, chhiūⁿ-kóng chhiú-kap-kha thàng-thiàⁿ, phái-phīⁿ-chhoē (hiù-kak koh-iūⁿ), chit-koá-á.

Chit-ê pēⁿ ê in-toaⁿ khí-lí ah-bô chiâⁿ hun-bêng, lâng leh kóng sī kah náu-kin ē-té ê basal ganglia kap substantial nigra ê náu-sè-pau khoài-kín thè-hoà, bô-hoat-tō͘ seⁿ-sêng ū-kàu-giah ê sîn-keng ín-chhoā bu̍t-chit, hō-chò tô-phá-mín (Eng-gí:dopamine), a-sit-toh-kho-lín (Eng-gí: acetylcholine) ê chok-iōng cheng-ka ū tî-tāi. Náu-kin lāi-té su-iàu tô-phá-mín lâi chhoā-chhau ki-bah ê oa̍h-tōng, nā tô-phá-mín bô kàu-gia̍h tio̍h-ē sán-seng chē-chē ê oa̍h-tōng chiòng-gāi.

Náu-chhim-pō͘ chhì-kek-liâu-hoat (Eng-gí:Deep Brain Stimulation (DBS) ) sī chit cha̍p-kúi-nî lâi tī-liâu Pa-kin-sng-pēⁿ ê sin hoat-tō͘, kah io̍h-bu̍t tī-liâu tâng-chê chò-hoé sú-iōng, ē-sái-tit kái-siān pēⁿ-chêng chiâⁿ-chē. 




#Article 626: Fritz Kreisler (126 words)


Fritz Kreisler (1875 nî 2 goe̍h 2 – 1962 nî 1 goe̍h 29), Tang-kok bai-ó͘-lín-ka, chok-khek-ka, tng-sî siōng kài chhèng ê 1 ê tāi-su-kip im-ga̍k-ka, kàu taⁿ iáu chin chhut-miâ.

Kreisler chhut-seⁿ tī Wien (Eng-gí: Vienna) ê 1 ê Iû-thài ka-têng. I seng tī hit tah ê im-ga̍k-īⁿ chìn-siu, āu--lâi khì tī Paris, siân-sé pau-koat Léo Delibes, Joseph Hellmesberger, Jr., Joseph Massart, Jules Massenet. 1888–89 nî hām Moriz Rosenthal hóng-mn̄g Bí-kok, tńg-lâi Tang-kok liáu-āu khì chhéng Wien Ài-ga̍k Kau-hiáng-ga̍k-thoân ê ūi, kiat-kó bô tiâu. I choâⁿ bô chhap im-ga̍k, kái o̍h i-ha̍k, mā chhì koè-oē. Chiông-kun chi̍t-chām-á liáu-āu chiah tò-tńg-khì bai-ó͘-lín, 1899 nî kap Berlin Ài-ga̍k Kau-hiáng-ga̍k-thoân kí-pān im-ga̍k-hoē, chí-hui sī Arthur Nikisch. Chit tiûⁿ í-ki̍p āu--lâi (1901–03) tiàm Bí-kok ê sûn-hoê piáu-ián hō͘ i chhèng--khí-lâi.




#Article 627: Giap-ang-á-tâi (111 words)


Giap-ang-á-tâi (Eng-gí: claw vending machine) sī tùi Ji̍t-pún lâi ê tiān-chú chhit-thô-sńg, goân-té hō-chò UFO CATCHER.

I sī chi̍t-tâi ki-khì, 3 bīn sī po-lê thang-á, lāi-té khǹg ang-á, chhiūⁿ jiông-mo͘ ang-á, pò͘-thâu ang-á, a̍h-sī kî-thaⁿ mi̍h-kiāⁿ. I ê koân-téng tò-chhiù oá goā-kháu chhāi chi̍t-ki giap-á, giap-á chiàⁿ ē-kha ê toh-á-bīn oé chi̍t-khang thàng-kàu ki-khì goā-kháu. Sńg ê lâng tāi-seng ài lok chîⁿ, soah--lo̍h-lâi tī hān-ha̍t ê sî-kan lāi chhi̍h liú-á a̍h-sī pan iô-koaiⁿ khì chhoā-chhau giap-á kàu beh-ti̍h ê só͘-chaī, sî-hān nā kàu giap-á tio̍h chhē-kē khì giap ang-á. Koh-lâi giap-á chhiūⁿ-koân tńg-khì goân-té ê só͘-chāi, giap-á pàng-lēng kā giap--tio̍h ê mi̍h pàng-lo̍h khang--līn, liàn--chhut-lâi, sńg ê lâng to̍h the̍h-tio̍h mi̍h-kiāⁿ.




#Article 628: Gotô Midori (147 words)


Gotô Midori (Ji̍t-gí: 五嶋 みどり; 1971 nî 10 goe̍h 25—), Bí-kok-chek ê Ji̍t-pún bai-ó͘-lín-ka, chhut-sì tī Tāi-pán.

I ê a-bú tī Midori 2 hoè sî hoat-kiàn i ē-hiáu hm kúi-ā-kang chêng thiaⁿ--koè ê Bach me-ló͘-tih, tō khai-sí kà i e khîm.  6 hoè thâu-pái kong-ián, chàu Paganini ê 24 Siú Kî-sióng-khek.  1982 nî bó-kiáⁿ poaⁿ-chhù khì tī New York, tī hia pài chhut-miâ ê bai-ó͘-lín sin-seⁿ Dorothy DeLay chò su-hū.  Kāng hit nî i hām Zubin Mehta chí-hui ê New York Ài-ga̍k tàu-tīn kong-ián.  Midori āu--lâi kap Mehta saⁿ-kap ūi Sony Classical lio̍k chiâⁿ chē tiuⁿ CD.  1985 nî sī i ê seng-gâi ê 1 ê lō͘-chām-pi.  I hit-nî tī Tanglewood ê ián-chhut taⁿ í-keng sī thoân-kî.  I m̄-taⁿ e tn̄g 2 ki khîm ê E hiân, chí-hui Leonard Bernstein koh kám-tōng kah kūi toà i bīn-thâu-chêng.  Keh-tńg-ji̍t ê New York Sî-pò thâu-ia̍h toā pò chit-chân tāi-chì.




#Article 629: Soa-bo̍k (119 words)


Soa-bo̍k he̍k-chiá soa-bô͘ kán-tan kóng sī 1 tah kàng-chúi (precipitation) bô chē ê tē-hêng (landform) ia̍h tē-khu. Soa-bô͘ bô cheng-bi̍t ê kho-ha̍k teng-gī. 

Tē-chit-ha̍k lâi kóng, soa-bô͘ ē-tàng kán-tan tēng-gī chò 1 tang lāi ê kàng-chúi gia̍h chóng-chhé khah chió 250 mm ê só͘-chāi. Liân-ha̍p-kok kā ta-tē (dryland) hun chò chiok ta-sò (hyper arid), ta-sò (arid), poàⁿ ta-sò (semiarid), kap ta/a-sip (dry-subhumid). Soa-bô͘ pau-hâm tī chiok ta-sò ia̍h ta-sò 2 lūi lāi-bīn.

Ùi si̍t-bu̍t-ha̍k ê koan-tiám lái kóng, soa-bô͘ sī chháu-bo̍k put-chí-á hi-hán ê só͘-chāi.

It-poaⁿ kóng ê soa-bo̍k sī soa-soa-bo̍k (erg; sand desert), chio̍h-soa-bo̍k (hamada; rocky desert), he̍k-chiá le̍k-soa-bo̍k (gravel desert). M̄-koh soa-bo̍k koh ū kî-tha lūi-hêng, pau-koat iâm-bo̍k (salt desert) kap ke̍k-tē soa-bo̍k/peng-bo̍k (polar desert/ice desert) téng-téng.




#Article 630: CD (105 words)


CD (Compact Disc) sī 1 chióng ēng lâi té sò͘-ūi chu-liāu ê kng-ha̍k tia̍p-phìⁿ (optic disc), thâu-khí-seng hoat-bêng lâi té sò͘-ūi-hoà siaⁿ-im. CD tī 1982 nî nî-té chiūⁿ-chhī, kàu kah 2007 nî iû-goân sī siang-gia̍p lio̍k-im ēng--ê piau-chún mûi-thé (medium). CD ki-su̍t āu--lâi èng-iōng tī kî-thaⁿ khoán-sek ê chu-liāu, chiâⁿ chò 1 chióng khǹg chu-liāu ê siat-pī, hō chò CD-ROM; soà--lo̍h, koh ū ē-tit-thang lio̍k--ê, pun lio̍k 1 piàn ê CD-R kap ē-tàng têng-hok lio̍k ê CD-RW 2 chióng. 2007 nî ê kò-jîn tiān-náu sán-gia̍p iû-goân chin chia̍p ēng CD-ROM kap CD-R/RW. 2004 nî lâi kóng, CD tàu-tàu--khí-lâi lóng-chóng 1 tang bē 300-ek tè CD.




#Article 631: Tiū (185 words)


Tiū sī hoat-chó͘ tī jia̍t-tài/a-jia̍t-tài A-chiu kap Hui-chiu ê chháu-á (Poaceae) chéng, ha̍k-miâ Oryza sativa kap Oryza glaberrima.  Chit 2 chióng thê-kiong jîn-lūi 5 hūn 1 khah ke ê jia̍t-liōng (calorie).  

Tiū-á sī chi̍t-nî-seⁿ (annual) ê si̍t-bu̍t, koân 1–1.8 m, hio̍h-á tn̂g-tn̂g (50–100 cm) bô khoah (2–2.5 cm), hoe sè-sè-lúi, hoe-sū (inflorescence) 30–50 cm tn̂g, khò hong siū-hún (pollinate).  I ê koé-chí hō-chò tiū-chhek ia̍h chhek-á sī 1 khoán éng-kó (caryopsis), 5–12 mm tn̂g, 2–3 mm kāu. Tiū-chhek khì-tiāu chhek-khak ia̍h tiū-khak (chho͘-khng) liáu-aū hō-chò tiū-bí. 

Tiū-bí sī lán lâng chia̍h siōng chē ê ngó͘-kok, sán-gia̍h pâi tī hoan-be̍h kap be̍h-á āu-piah.

Siu-koah hó-sè ê tiū-sūi ài iōng siak--ê (iah-sī kî-thaⁿ ê ki-su̍t) kā tiū chí lia̍p pun--chhut-lâi.  Chia ê chhek-á pho͘ tī tiū-tiâⁿ pha̍k hō͘ ta, chiah koh iōng bí-ká pak chho͘-khng (hull), chiâⁿ-chò chhò-bí (brown rice).  Nā soà-chiap kā chhò-bí ê phoe-gê (germ) kap bí-khng (bran) lut tiāu, tō pìⁿ pe̍h-bí.  Pe̍h-bí pí-kàu khah ē-khǹg-tit.  Kó͘-chá-lâng jīn-ûi chhò-bí sī sàn-chhiah-lâng ia̍h cheng-seⁿ teh chia̍h--ê.  Taⁿ chai-iáⁿ chhò-bí ê phoe-gê kap bí-khng pau-hâm chin chē êng-ióng-sò͘.  Hiān-tāi ê pe̍h-bí sù-siông ke-thiⁿ jîn-kang ê êng-ióng-sò͘.




#Article 632: Bo̍k-sìn-guh (131 words)


Bo̍k-sìn-guh (Eng-gí: boxing), ia̍h sī kóng phah-bo̍k-sèng, sī 1 chióng Se-iûⁿ ê thé-io̍k ūn-tōng, mā sī bú-su̍t ê 1 chióng. Tùi-phah ê 2 ê lâng thé-tāng ài sio-siâng. In iōng in ê kun-thâu-bú sio-cheng kúi-ā-hoê (rounds), ta̍k hoê 1~3 hun-cheng. Tī Olympia kap chit-gia̍p ê pí-sài, bo̍k-phiau sī beh oân-nā siám tùi-chhiú ê kûn-thâu, oân-nā chhoē khang cheng--koè-khì. Chhâi-phoàⁿ-koaⁿ kin-kù cheng--tio̍h ê sin-khu pō͘-ūi hā hun-sò͘. Ha̍p-hoat ê ūi-á sī thâu-chêng-bīn ê sin-chiūⁿ; thâu, heng-khám, pak-tó͘ te̍k-pia̍t koân hun. It-tēng ê hoê-chhù liáu-āu, khah chē hun hit-pêng sǹg iâⁿ. Nā-chún tùi-chhiú lo̍h-tē koh tī chhâi-phoàⁿ sǹg kàu 10 ê sî-kan lāi bē-hù peh--khí-lâi, tō hō chò Knockout (KO), pí-sài thê-chá siu-soah; iáu khiā--teh ê soán-chhiú sǹg iâⁿ. Tio̍h-siong siuⁿ siong-tiōng ê chêng-hêng (hō chò Technical Knockout (TKO)), mā sī kāng-khoán kiat-kó.




#Article 633: Pablo Picasso (395 words)


Pablo Picasso (1881 nî 10 goe̍h 25 – 1973 nî 4 goe̍h 8) sī Se-pan-gâ ê oē-ka kiam tiau-khek-ka. I sī 20 sè-kí bí-su̍t-kài lāi-bīn siōng kài chē lâng chai ê 1 ê jîn-bu̍t. I siōng chhut-miâ ê sū-chek sī hām Georges Braque téng-jîn chhoā-thâu kiâⁿ li̍p-thé-chú-gī (Cubism) ê ūn-tōng. I ê chok-phín put-chí-á phong-phài: iok-liōng ū 13,500 tiuⁿ oē kap siat-kè-tô͘ (designs), 100,000 tiuⁿ khek-pán kap khek-pán-tô͘ (prints), 34,000 tiuⁿ chheh ê chhah-tô͘, kap 300 chō tiau-khek kap hûi-á.

Picasso chhut-seⁿ tī Se-pan-gâ Málaga hit-tah-á, lāu-pē José Ruiz y Blasco, lāu-bú María Picasso y López, sī toā-hàn kiáⁿ.  Lāu-pē sī choan oē chiáu-á ê chū-jiân hong-keh oē-ka, mā tam-jīm kàu-siū kap tē-hng bí-su̍t-koán ê koán-tiúⁿ.  Pablo chū sè-hàn tō piáu-hiān chhut bí-su̍t thian-hūn.  I tùi lāu-pē hia tit tio̍h chho͘-pō͘ ê bí-su̍t hùn-liān, pau-koat o̍h oē lâng kap oē iû-oē.  I āu—lâi tī Gē-su̍t Ha̍k-īⁿ chìn-siu boē 1 tang tō lī-khui.

I poaⁿ khì Hoat-kok Pa-lí ê Montmartre khu, hit-tah toà chin chē gē-su̍t-ka kap tì-sek-hūn-chú.  Āu—lâi Picasso kap kî-thaⁿ ê gē-su̍t-ka ta̍uh-ta̍uh-á soá khì Montparnasse.

Bô-lūn sī Se-pan-gâ Loē-chiàn, Tē-it-pái Sè-kài Tāi-chiàn, ia̍h Tē-jī-pái Sè-kài Tāi-chiàn, I lóng bô khì chham-ka.  Goā-kok-lâng ê sin-hūn sī pō͘-hūn ê in-toan.  Ū lâng siat-sú i hoán-chiàn, mā ū lâng giâu-gî sī kiaⁿ-sí.  Sui-bóng i chiàn-chêng chiàn-āu lóng ū chham-ka Hoat-kok Kiōng-sán-tóng, mā tông-chêng Catalunya ê to̍k-li̍p ūn-tōng, i khêng-si̍t tùi chèng-tī ūn-tōng bô kài jia̍t.

I bat kap 3 ê cha-bó͘-lâng seⁿ 4 ê kiáⁿ, lēng-goā iū-koh ū pa̍t-ê cha-bó͘.

Picasso kan-taⁿ bē i su-iàu bē ê chok-phín.  I koè-sin ê sî-chūn, sin-khu-piⁿ iáu ū chiok chē ka-kī ê chok-phín, mā ū bē chió kî-thaⁿ chhut-miâ oē-ka ê chok-phín (chhiūⁿ kóng i bat kap Henri Matisse kau-oāⁿ chok-phín).  I bô lâu ûi-chiok-jī, koè-óng liáu-āu ê ûi-sán-soè tō ùi i ê chok-phín thiu.  Che ia̍h sī choáⁿ-iūⁿ Musée Picasso (Pa-lí) ū hiah chē pak tô͘ ê in-toan.

Picasso hit pak Garçon à la pipe tī 2004 nî phah-bē ê sêng-kau-kè sī Bí-kim 1-ek 4-pah bān, phoà hit-tang-chūn ê kì-lio̍k.  Lēng-goā ū kúi-ā-pak mā ta̍t bē chió chîⁿ.

It-poaⁿ kā Picasso ê chok-phín hun chò kúi-ê sî-kî.  Boán-liân ê hun-lūi khah ū cheng-gī.  Chá-kî—ê pau-hâm:  Khóng-sek Sî-kî (Blue Period, 1901–1904), Mûi-kùi Sî-kî (Rose Period, 1905–1907), Hui-chiu Sek-chhái ê Sî-kî (African-influenced Period, 1908–1909), Hun-sek Li̍p-thé-chú-gī Sî-kî (Analytic Cubism, 1909–1912), kap Ha̍p-sêng Li̍p-thé-chú-gī Sî-kî (Synthetic Cubism, 1912–1919).

Bí-su̍t-koán:

Soàⁿ-téng oē-lông:




#Article 634: Salvador Dalí (109 words)


Salvador Felipe Jacint(o) Dalí Domènech, Pubol ê Marquis (1904 nî 5 goe̍h 11 – 1989 nî 1 goe̍h 23), lâng kiò i Salvador Dalí, sī tī Catalunya chhut-sì ê Se-pan-gâ bí-su̍t-ka, mā sī 20 sè-kí siōng tiōng-iàu ê 1 ê. I oē-tô͘ ê chhiú-lō͘ put-chí-á hó. I ê chhiau-hiān-si̍t-chú-gī (surrealism) ê chok-phín te̍k-pia̍t chhut-miâ; i ê oē lāi-bīn pau-hâm chē-chē iáⁿ-ba̍k, koài-kî koh bí-lē ê iáⁿ-siōng. I ê koè-oē kī-lêng sù-siông hō͘ lâng kóng sī siū Bûn-gē Hiù-heng ê tāi-su éng-hióng. I siōng chhut-miâ ê chok-phín tī 1931 nî oân-sêng, hō chò La persistencia de la memoria (Soà-soà ê Kì-tî). Dalí ê gē-su̍t chhòng-chok iū-koh pau-koat iáⁿ-phìⁿ, tiau-khek, liap-iáⁿ.




#Article 635: Marcel Duchamp (385 words)


Marcel Duchamp (Kok-chè Im-phiau: [maʀsɛl dyʃɑ̃]) (1887 nî 7 goe̍h 28 – 1968 nî 10 goe̍h 2) sī 1 ê Hoat-kok gē-su̍t-ka (āu—lâi tī 1955 nî pìⁿ Bí-kok-chek).  I ê chok-phín kap lí-liām tùi Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu ê Se-iûⁿ bí-su̍t-kài ū chin toā ê éng-hióng.  Lâng tiāⁿ-tiāⁿ kā i kap Dada, Chhiau-hiān-si̍t-chú-gī ê ūn-tōng khan chò-hoé, chóng—sī i tī Chhiau-hiān-si̍t-phài ê kak-sek chú-iàu sī kha-chhiah-āu—ê.  

Ū chiok chē lâng siá chheh, bûn-chiuⁿ gī-lūn Duchamps ê chok-phín kap i ê su-sióng ê ì-gī.  Tùi i lâi kóng, hit-koá kái-soeh oân-ná sī chhòng-chok; in hoán-èng kái-soeh ê lâng.  I keng-koè i ê chok-phín thàm-thó gē-sut ê koè-thêng kap hêng-siau.  Chhiūⁿ kóng i kā 1 chō jiō-chō (urinal) hō chò gē-su̍t, hō-miâ Choâⁿ-thâu (Fountain).  Āu—lâi sīm-chì pàng-sak bí-su̍t, choan-tô͘ kiâⁿ se-iûⁿ-kî.  I ê chok-phín bô chē; tong-sî ê avant-garde tiâu-liû lóng ū chhap—tio̍h.

I pún-miâ Henri-Robert-Marcel Duchamp, chhut-sì tī Hoat-kok Haute-Normandie tē-tāi ê Seine-Maritime ê chng-thâu, hō chò Blainville-Crevon.  Ka-têng tiōng-sī bûn-hoà oa̍h-tōng, tī chhù-lāi sù-siông saⁿ-kap kiâⁿ-kî, tha̍k chheh, oē-tô͘, chàu im-ga̍k.  Chhù—ni̍h ū koà chē-chē goā-kong Emile Nicolle ê koè-oē kap khek-pán chok-phín.

Chheng-siàu-liân sî, khai-sí o̍h oē-tô͘, thâu-khí-seng sī o̍h Ìn-siōng-chú-gī ê hong-keh.  

Duchamps khai-hoat chò-piān-mi̍h (readymades) chún gē-su̍t-phín ê su-sióng.  I kéng koá thong-sio̍k, chè-chō piān ê mi̍h-kiāⁿ, ū-sî ē sió kái—koè, án-ne kā hō chò gē-su̍t.  Tī chit ê koè-têng, kéng 1 hāng mi̍h-kiāⁿ, hō 1 ê miâ, chhiam 1 ê jī, hit ê thong-sio̍k mi̍h tō pìⁿ-chiâⁿ gē-su̍t-phín.  Duchamps tùi sûn sī-kak gē-su̍t bô chhù-bī, keng-thé kóng he sī sī-bāng-moh gē-su̍t (retinal art).  Ūi beh cháu-chhoē pa̍t chióng piáu-hiān ê hoat-tō͘, i tī 1915 nî khai-sí siat-kè chò-piān-mi̍h.   Hit-tang-chūn chò-piān-mi̍h sī iōng lâi khu-pia̍t kang-tiûⁿ chè-chō—ê kap thoân-thóng chhiú-kang chò ê mi̍h-kiāⁿ.  I kéng piān-mi̍h te̍k-pia̍t kéng hit-koá sī-kak-te̍k bô-bī-bô-sò͘--ê (visual indifference).  I ê soán-tek hoán-èng chhut i kāu-khoe-hâi, gâu sau-that, hèng kiâⁿ ài-māi ê hong-keh.  I bat kóng:  ...chū-pún to khài-liām iu-sian, m̄ sī sī-kak ê lē...sī 1 chióng teh hò͘ⁿ-tēng chiōng gē-su̍t lâi tēng-gī ê khó-lêng-sèng .

Duchamp hān-chè chò-piān-mi̍h ê sán-gia̍h, kui-sì-lâng ke̍k-ke chiah 20 kiāⁿ nā-niā.  I kám-kak án-ne lâi hān-chè, i chiah ū hoat-tō͘ pī-bián poa̍h lo̍h-khì phín-bī (taste) ê hām-khut.  I liáu-kái oân-nā siám-pī phín-bī oân-nā kéng mi̍h-kiāⁿ, chit 2 hāng chi-kan ū mâu-tún.  Phín-bī, hó--ê ia̍h bái--ê, i kám-kak lóng sī gē-su̍t ê sí-te̍k.




#Article 636: Niccolò Paganini (105 words)


Niccolò Paganini (1782 nî 10 goe̍h 27 – 1840 nî 5 goe̍h 27), Italia ê sió-thê-khîm-ka, tiong-thê-khîm-ka, gí-tah-chhiú, chok-khek-ka. I thang kóng sī chêng kah taⁿ siōng kài ū miâ-siaⁿ koh siōng gâu ê 1 ê bai-ó͘-lín tāi-su. I ê im-kai-kám (intonation) bô phian-chha, kī-lêng ū chhòng-ì.

Paganini boē chhut-hiān chìn-chêng, bai-ó͘-lín-ka khah chē tì-tiōng im-kai-kám kap keng-hoat (bowing) ê kī-lêng. Paganini 1 ê lâng hoat-bêng a̍h-sī thê-seng chin chē e-hoat, pau-koat tò-chhiú ê pizzicato, (double-stop harmonics), (multiple stops), ricochet keng-hoat, (rapid shifting), (fingered octaves), glissando ê sin iōng-hoat, octave trills, 1 tiâu hiân e kui siú (solos on single string), kî-thaⁿ ê sin keng-hoat.




#Article 637: Siong-phok (110 words)


Siong-phok (Ji̍t-gí: 相撲 sumô), Tâi-gí ū kóng sú-mo͘h, sī 1 khoán sio-ián, Ji̍t-pún ê 1 chióng kok-ka bú-tō ia̍h thé-io̍k ūn-tōng.  Siong-phok ê lâng hō chò la̍t-sū (力士), 1 pái 2 ê tī 1 ê îⁿ tiâⁿ lāi-bīn tàu-sè.  Siong-phok siōng bô ū sò͘ pah tang ê le̍k-sú; hiān-tāi ê sio-ián iû-goân toè chin chē thoân-thóng kap chong-kàu lé-sek.

Siong-phok ê chhâi-phòaⁿ-koaⁿ hō chò hêng-si (行司).  I ê ke-si pau-hâm 1 sìⁿ kó͘-á-sìⁿ (Ji̍t-gí: 軍配); che ū iōng lâi kí ǹg kî-tiong 1 ê la̍t-sū, piáu-sī hit pêng sè iâⁿ.

La̍t-sū ē-sái sái chin chē pō͘-sò͘, chhiūⁿ kóng kau-kha.   

Ji̍t-pún Siong-phok Hia̍p-hōe chú-pān ê siong-phok pí-sài hō chò Tāi Siong-phok.




#Article 638: Hì-gâm (103 words)


Hì-gâm (Eng-gí: lung cancer) sī tī hì--nih ū seⁿ ok-sèng (malignant) liû (tumour) ê 1 chióng gâm-chèng (cancer). Ū 90% sī hì-kńg-chi goân-sèng-gâm (bronchogenic carcinoma). Hì-gâm sī siāng bé-miā ê gâm-chèng, 1 tang ū 3 pah-bān lâng tì-tio̍h hì-gâm lâi óng-seng. Kan-taⁿ 10 hūn 1 ê lâng ē-tàng koh oa̍h koè 5 tang. Chá-chêng tio̍h hì-gâm--ê lóng sī cha-po͘, chit kúi 10 tang lâi, cha-bó͘ tio̍h--tio̍h ê pí-lē jú lâi jú koân, che tiāⁿ-tio̍h kap chia̍h-hun ham khong-khì u-jiám ū tī-tāi. Hiān-chú-sî cha-bó͘ tì-tio̍h hì-gâm lâi óng-seng--ê khah chē pa̍t chióng gâm-chèng, chhin-chhiūⁿ leng-gâm (breast cancer), nn̄g-châu-gâm (ovarian cancer), kap chú-kiong-gâm (uterine cancer).




#Article 639: Johann Sebastian Bach (148 words)


Johann Sebastian Bach (Kok-chè Im-phiau: [ˈjoːhan zəˈbastjan ˈbax]) (1685 nî 3 goe̍h 21 O.S. – 1750 nî 7 goe̍h 28 N.S.) sī Tek-kok ê 1 ê chok-khek-ka kiam hong-khîm-su. I ūi ha̍p-chhiùⁿ-thoân, koán-hiân-ga̍k-thoân, to̍k-chàu ga̍k-khì chhòng-chok ê chong-kàu kap sè-sio̍k chok-phín kui-ê kā Baroque sî-kî ê kok-chióng goân-sò͘ hoat-hui kàu 1 ê sêng-se̍k ê khám-chām. Sui-bóng i bô toà lâi sin ê im-ga̍k hêng-sek (form), i ū kā tong-sî chú-liû ê Tek-kok hong-keh ak-pûi, hō͘ i ê chit keng-ka hong-hù. I ê hong-hoat pau-koat siat-kè chāi-chāi ê tùi-ūi-hoat (counterpoint), khòng-chè hô-siaⁿ (harmony) kap (motif) ê cho͘-chit, chhái-iōng kok-goā ê chiat-chàu (rhythm) kap chit-kám (texture), te̍k-pia̍t sī Hoat-kok, Italia--ê. Taⁿ lâng jīn-ûi i sī chêng kah taⁿ siōng kài gâu ê 1 ê chok-khek-ka.

Bach ê ka-cho̍k iok-liōng ū 200 ê lâng sī chò im-ga̍k--ê, m̄-koh in-ūi J. S. Bach siōng chhut-miâ, it-poaⁿ kóng Bach tō sī kí i.




#Article 640: Ludwig van Beethoven (205 words)


Ludwig van Beethoven (Kok-chè Im-phiau: [ˈbeː.to.vən]; 1770 nî 12 goe̍h 17 sé-lé – 1827 nî 3 goe̍h 26) sī Tek-kok ê chok-khek-ka kiam kǹg-khîm-ka. I sī Au-chiu gē-su̍t im-ga̍k ùi Kó͘-tián sî-kî ián-piàn kàu Lô-bān sî-kî ê 1 ê koan-kiān jîn-bu̍t. I ê miâ-siaⁿ kap châi-chêng tùi āu--lâi ê chok-khek-ka, im-ga̍k-ka, thiaⁿ-chiòng ū chin toā ê khé-sī; ta̍h i ê kha-pō͘ ê chok-khek-ka chē-chē lia̍h i chò pí-phēng ê bo̍k-piau.

Beethoven tī Tek-kok Bonn chhut-sì, 20 hoè chhut-thâu poaⁿ khì Tang-kok Wien, tiàm hia toè Joseph Haydn o̍h gē, chiâⁿ kín tō kiàn-li̍p kǹg-khîm tāi-su ê hó miâ-siaⁿ. Beh 30 hoè ê sî, put-hēng khai-sí chhàu-hīⁿ; che pìⁿ-chiâⁿ i kui-sì-lâng tio̍h bīn-tùi ê khùn-jiáu. Chóng--sī i soà-chiap chhòng-chok phín-chit koân ê tāi-chok. 

Beethoven thang kóng sī siōng chá kā ka-kī tòng-chò chū-iû gē-su̍t-ka ê chok-khek-ka. I bô chhiūⁿ chá-chêng ê chok-khek-ka kā ka-kī tēng-ūi sī chè-chō im-ga̍k sán-phín ê sai-hū. I pān im-ga̍k-hoē, bē chok-phín hō͘ chhut-pán-siā, tit tio̍h kúi-ā-ê kim-chú chàn-chō͘, chóng--sī bô chhiūⁿ chiân-poè chiong-sin hō͘ Kàu-hoē ia̍h hoâ-cho̍k chhiàⁿ.

Beethoven ê a-kong sī Ludwig van Beethoven, Brabant Kong-kok Mechelen siâⁿ ê im-ga̍k-ka.

Beethoven tī Bonn chhut-sì, chóng-sī bô khak-tēng ê seⁿ-ji̍t kì-lio̍k. I 1770 nî 12 goe̍h 17 ji̍t siū Thian-chú-kàu sé-lé.




#Article 641: Charles Ives (103 words)


Charles Ives (1874 nî 10 goe̍h 20 – 1954 nî 5 goe̍h 19), Bí-kok ê kó͘-tián im-ga̍k chok-khek-ka. Ives tī-teh ê sî-chūn, i ê im-ga̍k bô siáⁿ lâng chhap, tì-tio̍h chē-chē chok-phín chin kú lóng bô lâng kong-ián. Kīn-lâi ná chē lâng liáu-kái i ê im-ga̍k ū 1 chióng te̍k-sû ê Bí-kok hong-keh, che pau-koat kā Bí-kok koa-á ê sêng-hūn chham ji̍p-khì chok-phín--ni̍h. Hiān-chú-sî lâng jīn-ûi i sī siōng chá ū kok-chè hūn-liōng ê 1 ê Bí-kok kó͘-tián chok-khek-ka.

Sui-bóng Ives bat siū koè ha̍k-īⁿ ê im-ga̍k hùn-liān (tī Yale Tāi-ha̍k), i kui-sì-lâng lóng toà pó-hiám-gia̍p, m̄ bat choan-tô͘ koè im-ga̍k-ka ê seng-gâi.




#Article 642: Joseph Haydn (107 words)


Joseph Haydn (1732 nî 3 goe̍h 31 – 1809 nî 5 goe̍h 31) sī Au-chiu gē-su̍t im-ga̍k Kó͘-tián sî-kî siāng chhut-chèng ê 1 ê chok-khek-ka, lâng kiò i Kau-hiáng-khek ê Pē kap Hiân-ga̍k Sù-tiông-chàu ê Pē. Haydn chi̍t-sì-lâng tiàm Tang-kok khiā-khí, chit-gia̍p seng-gâi toā-hūn sī teh hō͘ Eszterházy ka-cho̍k chhiàⁿ chò ga̍k-su. In-ūi in ê thó͘-tē tī chháu-tē, Haydn kàu kah boán-liân chiah ū ki-hoē hām kî-thaⁿ ê chok-khek-ka kau-poê, koh chiap-chhiok tio̍h tng sî-kiâⁿ ê im-ga̍k tiâu-liû. I ka-kī kóng i ê chhòng-ì sī (khoân-kéng) pek--chhut-lâi ê. Haydn ê hiaⁿ-tī ū Michael Haydn, mā sī siū lâng chun-kèng ê chok-khek-ka, í-ki̍p Johann Evangelist Haydn, lâm-koân-im (tenor).




#Article 643: Alfred Schnittke (166 words)


Alfred Garyevich Schnittke (Lō͘-se-a-gí: Альфре́д Га́рриевич Шни́тке, 1934 nî 11 goe̍h 24 Engels - 1998 nî 8 goe̍h 3 Hamburg) sī Lō͘-se-a ê chok-khek-ka.  

Schnittke ê lāu-pē chhut-sì tī Tek-kok Frankfurt, ka-têng sī Lō͘-se-a ê Iû-thài poē-kéng.  Lāu-bú sī Lō͘-se-a Volga hit-tah ê Tek-gí cho̍k-kûn (Volga-Tek).  Alfred chhut-seⁿ tī So͘-liân Volga-Tek Kiōng-hô-kok ê Engels.  1946 nî (lāu-pē tī Tang-kok Wien ho̍k-bū ê sî-chūn) khai-sí im-ga̍k kàu-io̍k.  1948 nî kui-ke-hoé poaⁿ khì Moskva.  1961 nî oân-sêng i tī Moskva Im-ga̍k-īⁿ ê chok-khek chìn-siu, liáu-āu tī hia kà-chheh kàu kah 1972 nî.  Liáu-āu chú-iàu khò siá tiān-iáⁿ im-ga̍k tō͘ seng-oa̍h.  1990 nî lī-khui Lō͘-se-a, khiā-khí tī Hamburg.

Schnittke chá-kî ê im-ga̍k chhim-chhim siū tio̍h Dmitri Shostakovich éng-hióng.  Āu--lâi i khah kah-ì kiâⁿ to-khoán-sek-chú-gī (polystylism) -- che thàu-lām bô kāng sî-tāi bô siâng-khoán ê im-ga̍k khoán-sek.

Tī 1980 nî-tāi, Schnittke ê im-ga̍k khai-sí tī kok-goā ū khah chē lâng chai.  Pō͘-hūn ê in-toan kap î-bîn khì Se-hng ê So͘-liân im-ga̍k-ka ū tī-tāi, chhiūⁿ kóng Gidon Kremer kap Mark Lubotsky.




#Article 644: Chia̍h-bah-bo̍k (170 words)


Chia̍h-bah-bo̍k (-ba̍k), La-teng hō-miâ Carnivora, sī thai-pôaⁿ tōng-bu̍t ē-kha ê chi̍t-ê bo̍k, lóng-chóng ū 17-ê kho, chhiau-kòe 260-ê bu̍t-chéng. Chhin-chhiūⁿ hîm, niau chham káu lóng-sī Carnivora.

Tōa-to-sò͘ chia̍h-bah-bo̍k tōng-bu̍t sī lio̍k-tē seng-oa̍h, in ū chiam-kak ióng-chòng ê jiáu, chńg-thâu bí chi̍t kha ū 4 kàu 5 ki. Tōa-pō͘-hūn ê chéng ū lông-jiáu (dewclaw) tī chêng-kha. 

Chia̍h-bah-bo̍k ê kak-khí hoat-ta̍t, liân khū-khí (āu-chan) mā ū chiam-kak. Koh ū chi̍t khoán kiò carnassial ê chhùi-khí, tī téng-ham ê sió-āu-chan kap ē-ham ê tōa-āu-chan, nn̄g-pêng ha̍p--khì-lâi ná ka-to chiōng ba̍h li̍h--khui. Chi̍t khoán chhùi-khí iû-kî tī Niau-kho kap Hîm-kho hoat-ta̍t. 

In ā-chan sò͘-liōng bí chi̍t chéng ū chha, nā mn̂g-khí tōa-pō͘-hūn sī téng-bīn kap ē-té hun-pia̍t lóng ū 6-lia̍p, kak-khí mā lóng ū 2-lia̍p, hái-hó͘ (Enhydra lutris) kap lán-hîm (Melursus ursinus) sī lē-gōa.

Chia̍h-bah-bo̍k koàiⁿ-sì chi̍t tang chi̍t the, ū-ê chéng chi̍t tang lāi ē-sài kúi-à the, nā tōa-hêng ê chéng phì-jû hîm, 2, 3 nî chia̍h chi̍t the.

Chhiū-ki-bóe ê miâ sī seng-bu̍t hun-lūi-ha̍k ê kho, āu-piah ū † piáu-sī í-keng bia̍t-cho̍at.




#Article 645: Chhia-lō͘ tiān-chhia (132 words)


Chhia-lō͘ tiān-chhia (Hoâ-gí: 路面電車, Eng-gí: tram) sī chi̍t-chióng kiâⁿ tī thih-ki-lō͘ chhiūⁿ hoé-chhia m̄-koh bô hoé-chhia hiah tāng ê kong-kiōng ūn-su kang-kū, beh chài-lâng ia̍h chài-hoè. Kah kî-thaⁿ thih-ki-lō͘ ūn-su kang-kū bô-kâng, chhia-lō͘ tiān-chhia ê thih-ki-lō͘ chú-iàu sī pho͘ tī chhia-lō͘, ē kah khì-chhia, o͘-tó͘-bái, kap koè-lō͘-lâng tâng-chê sú-iōng chhia-lō͘. Hiān-tāi ê chhia-lō͘ tiān-chhia hē-thóng ū chē-chē sī kē té-poâⁿ ê chhia-sin, m̄-bián iōng tio̍h goe̍h-tâi, só͘-í ē-tàng kah kî-thaⁿ chhia-lō͘ ūn-su kang-kū kap koè-lō͘-lâng ê kiâⁿ-lō͘ chéng-ha̍p chò-hoé. 

Chhia-lō͘ tiān-chhia sú-iōng tiān-le̍k chò tōng-le̍k lâi kiâⁿ, i lī-iōng pantograph ia̍h trolley pole tùi khan-tī lō͘ koân-téng ê tiān-chhia-soàⁿ lâi the̍h-tio̍h tiān-le̍k. 

Chhia-lō͘ tiān-chhia hē-thóng tī 20 sè-kí khah-chá ê sî tī kang-gia̍p-hoà sè-kài chiâⁿ sî-kiâⁿ. Sui-bóng āu--lâi ū khah thè liû-hêng, m̄-koh choè-kīn (2006) chit kúi-tang ū koh oat-tó-tńg--lâi ê khoán-chè.




#Article 646: Bî-tá-bín (140 words)


Bî-tá-bín (vitamin) sī êng-ióng-sò͘, jîn-thé tāi-siā hoán-èng (metabolic reaction) su-iàu i, liōng m̄-bián chē. . Bî-tá-bín bô pau-koat kî-thaⁿ pit-su-iàu ê êng-ióng-sò͘ (essential nutrient), chhiūⁿ ím-si̍t khòng-bu̍t-chit (dietary mineral), pit-su-iàu ê chí-hông-sng (essential fatty acid), pit-su-iàu ê amino acid. I mā bô pau-koat kî-thaⁿ chē-chē ē-tàng chhiok-chìn kiān-khong, m̄-koh m̄-sī hui-siông pit-iàu ê êng-ióng-sò͘. 

Bî-tá-bín sī seng-bu̍t-thé bu̍t-chit (biomolecule), tī hoà-ha̍k hoán-èng lāi-té tam-jīm chhui-hoà-che͘ (catalyst) kap siū-chit (substrate). 

Bî-tá-bín ē-sái hun-chò chúi-iông-sèng kap chí-iông-sèng 2 khoán. Chí-iông-sèng ê bî-tá-bín ài thàu-koè chí-hông ê pang-chàn chiah ē-tàng ùi tn̂g-á-tō͘ khip-siu. Ta̍k-chéng bî-tá-bín lóng-ū te̍k-pia̍t ēng tī kúi-nā-chéng ê hoán-èng lāi-té, in-chhú lóng-ū to-chióng ê kong-lêng. 

Tī jîn-lūi ū 13 chióng ê bî-tá-bín, hun-chò 2 cho͘; 4 chióng chí-iông-sèng ( A, D, E, kap K ), 9 chióng chúi-iông-sèng ( B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12, kap C )




#Article 647: Khiā-gô (254 words)


Khiā-gô (mā ū hō chò khì-gô) sī tiàm tī Lâm Poàn-kiû ê 1 chióng toà chúi--ni̍h seng-oa̍h (aquatic) koh bē poe ê chiáu-á (flightless bird).  Seng-bu̍t-ha̍k ê hun-lūi kui tī Sphenisciformes ba̍k, Spheniscidae kho.

Khiā-gô lóng-chóng pun kúi ê chéng taⁿ iáu ū cheng-gī, bûn-hiàn lia̍t 16 chì 19 chióng.  Sui-bóng só͘-ū ê khiā-gô lóng tiàm tī Lâm Poàn-kiû, in m̄-nā kan-taⁿ khì-hāu koâⁿ ê só͘-chāi chiah ū-tè-chhoē.  Khêng-si̍t ke̍k-ke kúi-chióng khiā-gô tiàm Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k hiah lâm ê só͘-chāi khiā-khí.  Ū 3 ê chéng toà jia̍t-tāi, kî-tiong 1 chióng toà khì kah Galápagos Kûn-tó hiah pak ê ūi.

Taⁿ siōng toā-chiah ê khiā-gô chéng sī Hông-tè Khiā-gô (Aptenodytes forsteri).  Sêng-se̍k ê chiáu iok-liōng 110 cm koân, 35 kg khah tāng.  Siōng sè--ê sī Sió Khiā-gô (Little Penguin), kan-taⁿ 40 cm koân, 1 kg tāng.  It-poaⁿ lâi kóng, khah toā-phiāng ê khiā-gô khah gâu pó-sio, só͘-í toà koâⁿ só͘-chāi; sió-hêng--ê toà un-tāi, sīm-chì jia̍t-tāi (chham-khó Bergmann ê Kui-chek).  Kó͘-chá ê chi̍t-koá chéng put-chí-á toā, bē-su lâng hiah toā-sian.

Toā-hūn ê khiā-gô chia̍h krill, hî, só-kńg (squid), kap kî-thaⁿ toà chúi--ni̍h lia̍h--ê hái-seng-bu̍t.  Iok-lio̍k pun 1-poàⁿ sî-kan tiàm lio̍k-tē, 1-poàⁿ tiàm chúi--ni̍h.

Ū-koá khiā-gô it-seng ū kò͘-tēng ê kau-phoè phoāⁿ, kî-thaⁿ--ê tō kan-taⁿ saⁿ-kap 1 ê kùi-cheh.  Pē-bó ha̍p-chok tàu chhī ka-kī ê chiáu-kiáⁿ tīn.  Koâⁿ-léng sî, chiáu-kang hū-chek kā nn̄g ù sio, chiáu-bó chhut-hái chhoē-chia̍h.

Khiā-gô bô siáⁿ kiaⁿ lâng.  In chú-iàu ê thian-te̍k sī chhan-chhiūⁿ pà-hái-pà (leopard seal) chit-khoán hái--ni̍h ê bah-si̍t tōng-bu̍t.

Linux ê ang-á sī chi̍t-chiah pûi-thún ê khiā-gô, hō chò Tux.




#Article 648: Loān-chō (123 words)


Luān-chō (Eng-gí: Graffiti) tī thong-sio̍k gē-su̍t lāi-té, sī toà kong-kiōng tiûⁿ-só͘ khoàⁿ ē tio̍h ê piáu-bīn téng-koân chè-chok ê hui-koaⁿ-hong ang-á. Graffiti ê chhòng-chok nā bô châi-sán só͘-iú-jîn ún-chún, tō hō chò phò-hāi (vandalism), tī toā-hūn kok-ka ū siū hoat-lu̍t kui-hoān, chè-chhâi.

Graffiti tû-liáu tián gē-su̍t-ka ê chok-phín kap miâ-siaⁿ í-goā, iū-koh ū pa̍t-khoán lō͘-iōng, pau-koat thoân siā-hoē-te̍k, chèng-tī-te̍k ê sìn-sek (chham-khó Khan-páng Tháu-pa̍k Tīn-soàⁿ), khan kóng-kò, téng-téng. Graffiti mā ū hō͘ lâng tòng-chò hiān-tāi ê 1 chióng bí-su̍t khoán-sek, tī sè-kài chin chē oē-lóng ē-tit khoàⁿ--tio̍h.

Graffiti chū kó͘-chá Hi-lia̍p, Lô-má sî-tāi tō í-keng tī--teh, āu--lâi ián-piàn pìⁿ-chiâⁿ só͘ kóng--ê hiān-tāi graffiti, tō sī kā kong-kiōng tiûⁿ-só͘ ê piáu-bīn chún oē-pò͘ lâi ēng; phùn-chhat (spray paint) sī sù-siông ēng--ê gân-liāu kiam chhiú-lō͘. 




#Article 649: Ko-hiông-chhī (600 words)


Ko-hiông-chhī (高雄市) it-poaⁿ kiò Ko-hiông, khah-chá hō-chò Táⁿ-káu (打狗), sī Tâi-oân tē-jī tōa ê siâⁿ-chhī, só͘-chāi tī Tâi-oân lâm-pō͘, se-pêng bīn-tùi Lâm-hái kap Tâi-oân Hái-kiap. 

Ko-hiông sī Tiong-hôa Bîn-kok 6-ê ti̍t-hat-chhī chi it, jîn-kháu 277 bān chó-iū, bīn-chek ū 2946 pêng-hong kong-lí, jîn-kháu bi̍t-tō͘ múi pêng-hong kong-lí 940 jîn chó-iū.

Ko-hiông hun 38-ê hêng-chèng-khu, kî-tiong Lêng-ngá-khu sī chhī-chèng-hú só͘-chāi-tē. Ko-hiông Kok-chè Ki-tiûⁿ kap Ko-hiông Káng mā tī Ko-hiông, m̄-koh sī hō tiong-iong chèng-hú kóan-lí.

Tī 2010 nî, kū Ko-hiông-chhī kap Ko-hiông-koān ha̍p-pēng, hoat-lu̍t-siong chiâⁿ chò sin-ê hêng-chèng-khu.

Ko-hiông kó͘-miâ Táⁿ-káu (打狗). Ū chin chē iú-koan tē-miâ iû-lâi ê thôan-soat; m̄-koh kun-kù Ino Kanori ê gián-kiù, Táⁿ-káu sī Hàn-jîn tùi Takau ê hoan-e̍k; Takau sī pún-té khiā tī chit-ê tē-khu ê Makatao-cho̍k ê ōe, sī kóng chi̍t khoán tek-á nâ, mā sī tong-tē pō͘-lo̍k ê miâ, Hô-lân-lâng ū kóng Taccoriang he̍k-chiá Tankoya. Tû-liáu Táⁿ-káu, ū-sî mā kóng Táⁿ-kó͘ , Hàn-jī siá chò 打鼓, sī bûn-ngá ê siá-hoat. Nā Se-iûⁿ ê siá hoat, koh ū Takow, Takaw, Tancoya he̍k-chiá Taccauja téng-téng.

Āu-lâi Ji̍t-pún thóng-tī ê sî-chūn, i-kù Táⁿ-káu ê hoat-im, iōng Ji̍t-pún Hàn-jī kái-siá chò 高雄, Ji̍t-gí tha̍k chò Taka-o (たかお), 1921 nî chèng-sek si̍t-si. Tiong-hôa Bîn-kok chiap-kóan Tâi-ôan liáu-āu kè-sio̍k sú-iōng 高雄 ê Hàn-jī, m̄-koh kái-iōng Hôa-gí hoat-im, tha̍k-chò Gāoxióng, Wade-Giles pheng-im peng-chò Kao¹-hsiung², sī hiān-sî kok-chè-siōng it-poaⁿ teh ēng ê miâ.

Kî-tha chāi-ē gí-giān lāi-bīn, Bunun-gí, Kanakanavu-gí, Saaroa-cho̍k lóng kóng Takau.

Ko-hiông hiān-sî só͘ chai-iáⁿ ê sú-chêng ûi-jiah lāi-bīn, nî-tāi siāng chá tāi-iok sī 4700 kàu 5200 nî-chêng. Chit-ê tē-khu sī Tāi-pūn-kheⁿ Bûn-hòa (大坌坑文化), Gû-tiâu-chú Bûn-hòa (牛稠子文化), Tōa-ô͘ Bûn-hòa (大湖文化) kap Chiáu-chhêng Bûn-hòa (蔦松文化) ê hun-pò͘ hōan-ûi.

Ko-hiông-chhī tang-pa̍k-pō͘ sī Gio̍k-san Soaⁿ-me̍h kap Tiong-iong soaⁿ-lêng, lēng-goā mā ū A-lí-san soaⁿ-lêng ê lâm-pêng pō͘-hūn. Tī chhī ê tāng-pêng kok ū Hōng-soaⁿ khu-lêng. Tī khò-hái kap chhī-lāi, ū Siū-san kap Poàⁿ-pêng-soaⁿ.

Ko-hiông-chhī tang-bin ū Ko-pîn-khe, kap Pîn-tong-koān sio keh, pak-bin ū Jī-jîn-khe, kap Tâi-lâm-chhī sio kè. Kî-tiong Ko-pîn-khe chú-iàu ê chi-lâu ū Lâm-chú-sian-khe kap Lāu-lông-khe. Kî-tha koh ū A-kong-tiàm-khe, Tiám-pó-khe, Āu-ngē-khe, Ài-hô kap Chiân-tìn-hô téng-téng.

Ko-hiông-chhī sī Tâi-oân lâm-pō͘ siōng tiōng-iàu ê kau-thong tiong-sim, iā-sī Tang-lâm-a tē-khu tiōng-iàu ê kau-thong chhu-liú chi it, Ko-hiông-chhī ê kau-thong ūn-su bāng-lō͘ têng-hiān hái, lio̍k, khong saⁿ ê hong-ūi hoat-tián.

Tùi lāi, kau-thong bāng-lō͘ hong-bīn, to͘-hōe-khu lāi khah chê-choân, iû-kî sī chhī-khu lāi-bīn ê kau-thong bāng-lō͘ sī ke̍k oán-choán. Ko-hiông-chhī ê kong-kiōng ūn-su chú-iàu sī thih-lō͘ lia̍t-chhia, kong-chhia, kheh-ūn, kè-têng-chhia, tō͘-chûn kap khoân-káng koan-kong (環港觀光) téng-téng só͘ chó͘-sêng, kî-tiong, kúi-tō ūn-su (軌道運輸) sī Ko-hiông-chhī ê chú-iàu kong-kiōng kau-thong ūn-su kang-kū, pau-koa hóe-chhia, ko-sok-thih-lō͘ kap chia̍t-ūn.

Tû-liáu Ko-hiông Chia̍t-ūn chú-iàu kiâⁿ tī chhī-khu lāi-bīn, mā ū Tâi-thih Chhiong-koàn-sòaⁿ kap Tâi-oân Ko-sok Thih-lō͘ kiâⁿ-kòe Ko-hiông-chhī lâi siat chām. Jî-chhiáⁿ mā ū chōe-chōe kok-tō kap séng-tō thong-óng choân Tâi kok-tē chi gōa.

Kok-chè tùi gōa kau-thong ê pō͘-hūn, hái-ūn kap khong-ūn hun-pia̍t ū Ko-hiông-káng kap Ko-hiông Kok-chè Ki-tiûⁿ chò chú-iàu ê kì-tiám (據點).

Tâi-thih bo̍k-chêng tī Ko-hiông-chhī ê lō͘-sòaⁿ ū kheh-ūn ûi chú ê Chhiong-koàn-sòaⁿ, Pîn-tong Sòaⁿ, koh-ū hòe-ūn ûi chú ê Ko-hiông Lîm-káng Sòaⁿ. 

Chhiong-koàn-sòaⁿ kap Pîn-tong Sòaⁿ tī pún-chhī chóng-kiōng ū siat-li̍p 12 ê chhia-chām. Kî-tiong, Ko-hiông Chhia-thâu sī te̍k-téng-chām (特等站), sī tāi-chiòng ūn-su ê pôaⁿ-chhia chhu-liú, jî-chhiáⁿ mā sī Chhiòng-koàn-sòaⁿ kap Pîn-tong Sòaⁿ ê kau-kài chām; Sin-chó-iâⁿ Chhia-thâu kap Kong-san Chhia-thâu sī it-téng-chām (一等站).

Ko-hiông chhī-khu thih-lō͘ tē-hā-hòa kang-têng í-keng tī 2009 nî 6 goe̍h 26 ji̍t choân-bīn tāng-kang khí-chō, 2018 nî 10 goe̍h 14 ji̍t chèng-sek thong-chhia.

Ko-thih Chó-iâⁿ-chām, Tâi-thih Sin-chó-iâⁿ Chām kap Ko-hiông Chia̍t-ūn Âng-sòaⁿ ê thih-lō͘ chhia-chām sī chi̍t-ê sam-thih-kiōng-kò͘ (三鐵共構) chhia-chām, bo̍k-chêng sī ko-thih lō͘-sòaⁿ ê lâm-toan chiong-tiám-chām. Bī-lâi kám ū beh kā ko-thih lō͘-sòaⁿ kè-siok iân-sin kàu Pîn-tong iáu-koh bē khak-tēng.




#Article 650: Tiān-náu kho-ha̍k (119 words)


Tiān-náu kho-ha̍k (Eng-gí: computer science) ia̍h kè-sǹg-ki kho-ha̍k, sī leh gián-kiù chu-sìn (information) kap kè-sǹg (computation) ê lí-lūn ki-chhó͘, khoàⁿ tiàm tī tiān-náu hē-thóng téng-koân beh chái-iūⁿ lâi si̍t-hiān kap èng-iōng chiah-ê lí-lūn. Tiān-náu kho-ha̍k ū chin chē iūⁿ-siùⁿ; ū chi̍t-koá kiông-tiāu te̍k-sû léng-he̍k ê kè-sǹg, chhiūⁿ kóng tiān-náu tô͘-ha̍k (computer graphics); ū-ê sī leh gián-kiù khah it-poaⁿ-tek ê kè-sǹg būn-tê (computational problem), chhiūⁿ kóng kè-sǹg ho̍k-cha̍p-sèng lí-lūn (computational complexity theory); mā ū chi̍t-koá sī leh gián-kiù chái-iūⁿ si̍t-hiān kè-sǹg ê lí-lūn, chhiūⁿ kóng gián-kiù án-choáⁿ biâu-su̍t kè-sǹg ê thêng-sek gí-giân lí-lūn (programming language theory), iah sī án-choáⁿ ēng bó͘ chióng thêng-sek gí-giân (programming language) lâi kái-koat bó͘-mih būn-tê ê tiān-náu thêng-sek-siat-kè (computer programming).

Chham-khó chu-sìn kho-ha̍k (information science).




#Article 651: Kho̍k-hî (124 words)


Kho̍k-hî iā go̍k-hî sī Crocodilia ba̍k ê toā-hêng pâ-thiông. In hun-pò͘ tī jia̍t-tài chì a-jia̍t-tài ê kok-chióng sip-tē, chhiūⁿ hô, ô͘, hái-hoāⁿ téng-téng, taⁿ ū 23 chióng chéng.   

Kho̍k-hî sī poàⁿ-théng (semi-erect), poàⁿ-phak (semi-sprawled) ê thé-thài. In ê kha phēng toā-hūn kî-thaⁿ ê pâ-thiông khah tú-tú tī sin-khu ē-pêng (hiān-tāi ê pâ-thiông tang-tiong kan-taⁿ kim-chîⁿ-ku khah théng). Che tì-tio̍h chi̍t-koá chéng ū tiàm lio̍k-tē thiàu-chông (gallop) ê châi-tiāu.  Ū 1 chióng Ò-chiu kho̍k-hî sok-tō͘ 16 km/h khah ke.

Kho̍k-hî chhan-chhiūⁿ chhī-leng tōng-bu̍t, sim-chōng pun 2 pâng 2 sek, cheng-chha pá sng-sò͘ kap khiàm sng-sò͘ ê hoeh ē-sái-tit keng-koè sim-sek tiong-kan ê phāng thàu-lām chò-hoé; kî-thaⁿ ê pâ-thiông toā-hūn bô 2 pâng 2 sek.

In kap chiáu siāng chhin, lóng sī Archosauria î-it ê hiō-tāi.




#Article 652: Ralph Vaughan Williams (141 words)


Ralph Vaughan Williams (1872 nî 10 goe̍h 12 – 1958 nî 8 goe̍h 26), Eng-tē kó͘-tián im-ga̍k chok-khek-ka. I ê chhòng-chok seng-gâi put-chí-á tn̂g, tùi 16 hoè oân-sêng tē 1 ê chok-phín kàu kah koè-óng lóng-chóng 70 nî kú. Chok-phín chē, pau-hâm kau-hiáng-khek (9 siú), hia̍p-chàu-khek, cho͘-khek (suite), ha̍p-chhiùⁿ im-ga̍k, sek-lāi-ga̍k, koa-kio̍k, hoàn-sióng-khek (fantasia), kông-sióng-khek (rhapsody), tiān-iáⁿ phoè-ga̍k, téng-téng. Vaughan Williams te̍k-pia̍t tiōng-sī Britain pún-thó͘ ê bîn-iâu thoân-thóng, tī ka-kī ê chok-phín--ni̍h mā ū ì-sek thoat-chhut kiông-sè ê Tek-kok thoân-thóng. I hoan-thâu cháu-chhoē Tudor sî-kî ê im-ga̍k choâⁿ-thâu, mā siu-chi̍p, chham-khó bîn-kan ê bîn-iâu gí-giân. Chok-khek í-goā, oan-ná liâu lo̍h-khì kî-thaⁿ ê im-ga̍k léng-he̍k, pau-koat chí-hui, kàu-ha̍k, pian-chi̍p ga̍k-phó͘. I bat chò koè Eng-tē Bîn-kan Bú-tō kap Koa-á Ha̍k-hoē ê hoē-tiúⁿ.

I sī Hông-ka Im-ga̍k Tāi-ha̍k (Royal College of Music) kap Trinity College ê pi̍t-gia̍p-seng.

Charles Darwin sī i ê kū-kong. 




#Article 653: Hugo Wolf (208 words)


Hugo Wolf (1860 nî 3 goe̍h 13 – 1903 nî 2 goe̍h 22) sī hoat-chó͘ tī Slovenija ê Tang-kok chok-khek-ka; i ê Tek-gí gē-su̍t-koa (Lied) te̍k-pia̍t chhut-miâ. I ūi Lô-bān sî-kî boán-kî ê koa-á hêng-sek toà lâi 1 khoán chi̍p-tiong ê piáu-ta̍t jia̍t-tō͘. Chit-khoán kán-séⁿ bē-su āu--lâi Sin Wien Ga̍k-phài (Second Viennese School), chóng--sī ki-su̍t-te̍k ū toā cheng-chha. I it-seng ū kúi-ā-pái chhòng-chok-la̍t te̍k-pia̍t heng ê sî-kî, iû-kî 1888 kàu 89 nî hit-chām-á. Chóng--sī in-ūi gâu ut-chut, bē-tit soà-chiap. Siōng boé chok-phín tī 1898 nî, āu--lâi mûi-to̍k ná siong-tiōng, lâng khí-siáu, koè-sin.

Thâu-khí-seng Wolf ùi lāu-pē (1 ê seng-lí-lâng) hia o̍h koá im-ga̍k. Āu--lâi khì tī Wien Im-ga̍k-īⁿ, 18-kò-goe̍h tō hông thoè-o̍h. Soà--lo̍h-lâi chhì kà-chheh, chí-hui, bô sūn-lī, kái tô͘ siá im-ga̍k phêng-lūn. Hit-tang-sî sù-siông phô͘ Richard Wagner, kong-kek Johannes Brahms, tì-tio̍h kiat chē chē oân-siû.

I it-seng oân-sêng 240 tiâu koa, lēng-goā ū 1 siú hō͘ hiân-ga̍k-khì ê Italia Sió-iā-khek. Wolf tùi kok-chióng koa-si ū chin bín-kám, téng-chin ê lí-kái kap chhú-lí, te̍k-pia̍t sī Eduard Mörike, Joseph von Eichendorff, Johann Wolfgang von Goethe ê chok-phín. Tī i ê koa lāi-bīn, im-ga̍k hām si-kù kau-chiam thàu-thiat, lâi chiâⁿ-chò 1 siú sim-lí-te̍k ê koa-iâu, āu--lâi ū lâng o-ló i sī Tek-gí gē-su̍t koa-á chhui kàu chīn-pōng ê tāi-piáu-sèng jîn-bu̍t.




#Article 654: Hoan-á-hoé (118 words)


Hoan-á-hoé (), Hoan-kiáⁿ-hóe () sī chi̍t-ki chi̍t-ki khí-hoé ê ke-si, iōng chi̍t-pái tio̍h tàn-tiāu. Hoan-á-hoé thong-siông tī bē hun ê tiàm ia̍h-sī kám-á-tiàm bé ē tio̍h. Hoan-á-hoé chin hán-tit ko͘-chi̍t-ki bē, lóng chng kui a̍h ia̍h-sī chi̍t chí chi̍t chí leh bē. Hoan-á-hoé-ki ū iù-iù ê chhâ-ki chò--ê mā-ū ngē choá-ki chò--ê, tī kî-tiong chi̍t-pêng téng-thâu ū kô͘ chi̍t-chân ē khí-hoé ê bu̍t-chit, thong-siông sī hâm phosphorus ê bu̍t-chit. Chit-têng khí-hoé ê bu̍t-chit nā khì lù tio̍h sek-tòng ê piáu-bīn, tio̍h-ē in-ūi boâ-chhat (磨擦) ê jia̍t lâi to̍h-hoé--khí-lâi.  

Kan-taⁿ tī te̍k-sû ê piáu-bīn lù chiah ē to̍h ê hoan-á-hoé hō-chò an-choân hoan-á-hoé; tī jīn-hô chho͘-chhò piáu-bīn lù tio̍h ē to̍h ê kiò-chò chhìn-chhái-lù hoan-á-hoé (strike-anywhere matches). 

Chham-khó lài-tah.




#Article 655: Peng-kî-lîm (151 words)


Peng-kî-lîm ia̍h-sī kiò chò Peng-kî-lîn, ái-su̍h-khu-lìm (ice cream) chú-iàu sī ēng gû-leng-iû (chhian-hun-chi-10 í-siōng ê hâm-liōng), gû-leng, thn̂g, chúi chè-chō--ê léng-tòng chhùi-chia̍h-mi̍h, sī chi̍t-khoán peng ê sì-siù-á. In-ūi í-chêng bē peng-kî-lîm ê lâng lóng khiâ-chhia leh-bē, ná-khiâ ná chhih pa-pu, só͘-í mā ū lâng koàn-sì kā kiò-chò pa-pu. Ūi-tio̍h beh-ū khah-chōe kháu-bī iâu ōe chham phang-liāu, kî-tha si̍t-iōng châi-liāu, kah chúi-kó. Tī chia châi-liāu chò-hóe kiáu-lā hō͘-i chiâu kah iûⁿ. Ūi-tio̍h beh-ū khah-hó--ê kháu-kám, ū-thang-sî-a tī chè-chō kōe-têng-tiong ái put-thêng lâi tī ka-ln̂g--ê (hêng-thé chi̍t-lia̍p chi̍t-lia̍p bô-iù--ê) goân-liāu ká hō͘-in iù-iù-iù, mî-mî-mî. Jiân-āu léng-tòng siu-khǹg, pó-chhî mài hō͘-i iûⁿ-khì.

Chi̍t-chióng peng-phín hoàn-bōe hêng-thé tû-liáu soàⁿ-chng, beh-chi̍ah tah chiàu-thâu-á lâi khat í-goā, mā iáu-ū kah chi̍t-ki pìⁿ, chi̍t-chióng hêng-thé kiò-chò ki-á-peng--ê lâi-teh hō͘-lâng bóe.

Chit chióng si̍t-phín chē-lâng ài chia̍h. M̄-koh in-ūi êng-ióng-hun ū khah-koân, ūi-tio̍h kok-chióng goân-in lâi teh kiám-tāng ê lâng khó-lêng ài-khah khiûⁿ-chhùi--ê, m̄-thang bô-hun-chhùn siuⁿ-chia̍h, chiah-bē sit-khì khòng-chè.




#Article 656: Liszt Ferenc (104 words)


Franz Liszt (Magyar-gí: Liszt Ferenc, 1811 nî 10 goe̍h 22 – 1886 nî 7 goe̍h 31), Magyar kǹg-khîm gâu-lâng kiam Lô-bān sî-kî chok-khek-ka, tī 19 sè-kí Au-chiu sī put-chí-á ū miâ-siaⁿ ê ián-chàu-ka. Kàu taⁿ i toâⁿ phi-á-noh ê châi-tiāu iû-goân sī thoân-kî, lâng phó͘-phàn jīn-ûi i sī chêng kah taⁿ siāng gâu ê 1 ê. I tùi kǹg-khîm ê toâⁿ-hoat ū kek-bēng-te̍k ê éng-hióng, tùi Lô-bān-chú-gī im-ga̍k gí-giân oan-ná ū kòng-hiàn, pau-hâm hoat-bêng kau-hiáng-si (symphonic poem).

Liszt sī 1811 nî 10 goe̍h 22 chhut-sì--ê, sī Anna Liszt kap Adam Liszt ê hāu-seⁿ, in khiā tī Magyar Ông-kok Sopron Kūn koán-lāi ê Doborján chng.




#Article 657: Georgia (459 words)


Georgia sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Atlanta sī i ê siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī.

Georgia óa tī Tāi-se-iûⁿ hái-hōaⁿ, kap South Carolina chi kan sī keh tī leh Savannah Hô. Lâm-pêng koh ū Florida, sai-pêng sī Alabama, pak-pêng sī Tennessee kap North Carolina.

Pún chiu pak-pō͘ sī Blue Ridge Soaⁿ-tē, sī Appalachian Soaⁿ-hē ê chi̍t pō͘-hūn. Chiu lāi siāng koân ê só͘-chāi sī Brasstown Bald, hái-poa̍t 1,458 kong-chhioh; chòe kē tiám sī óa tī Tāi-se-iûⁿ.

Georgia tōa-pō͘-hūn só͘-chāi lóng sǹg sī sip-lùn hù-jia̍t-tāi khì-hāu (humid subtropical climate). Nā joa̍h-thiⁿ tû-liáu koân-tē í-gōa, it-poaⁿ sī lóng sī si̍p joa̍h ê thiⁿ-khì.

Mississippi bûn-hòa sī kong-goân 800 kàu 1500 nî chó-iū chûn-chāi tī kin-á-ji̍t Georgia chāi-lāi tē-khu ê chi̍t khoán thô͘-tun kiàn-chō (mound building) bûn-hòa. Kàu Au-chiu-lâng tú kòe Bí-chiu ê sî, chia tng sī Cherokee, Muscogee, kap Yamasee pō͘-cho̍k seng-oa̍h ê só͘-chāi.

Eng-kok ê James Oglethorpe tī 1733 nî 2 goe̍h 12 chhōa-thâu khai-siat Georgia si̍t-bîn-tē. Kun-kù chi̍t hūn kok-ông George 2-sè hoat ê te̍k-hí (charter), si̍t-bîn-tē siū Ūi Kiàn-li̍p America ê George Si̍t-bîn-tē ê Sìn-thok-hōe (Trustees for the Establishment of the Colony of Georgia in America) lâi koán-lí. In chè-tēng chi̍t thò Oglethorpe Kè-ōe (Oglethorpe Plan) beh chhù-lí si̍t-bîn-tē ê kiàn-siat. 

Georgia Séng (Province of Georgia) sī 1776 nî chhiam To̍k-li̍p Soan-giân hoat khí hoán-khòng Eng-kok thóng-tī ê Bí-kok Kek-bēng ê Cha̍p-saⁿ Si̍t-bîn-tē chi it. 1777 nî 2 goe̍h, Georgia Chiu chèng-sek siat-li̍p hiàn-hoat, kàu 1778 nî 7 goe̍h 24 ê sî, koh thong-kòe Liân-ha̍p Tiâu-khoán (Articles of Confederation), 1788 nî 1 goe̍h 2 ji̍t, ún-chún Bí-kok Hiàn-hoat.

Georgia sī Lâm-pak Chiàn-cheng ê chú chiàn-tiûⁿ chi it, in 1861 nî chhe ka-ji̍p America Pan-liân-kok, kúi kái tōa-hêng ê chiàn-tò͘ chiō hoat-seng tī pau-koat Chickamauga, Kennesaw Mountain, kap Atlanta. Chiàn-cheng chō-sêng tâu-kun ê 18,253-ê Georgia peng-á sí-bông. 1870 nî, Georgia chiâⁿ chò sī siāng bóe chi̍t-ê tó-tńg Bí-kok ê Pang-liân chiu.

Kun-kù Bí-kok Phó͘-cha-kio̍k ê ko͘-sǹg, Georgia tī 2015 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê jîn-kháu ū 0,214,860 lâng. Nā sī 2010 nî ê phó͘-cha jîn-kháu-sò͘, sī ū 9,687,653 lâng; chia lāi-té 59.7% sī Pe̍h-lâng (kî-tiong 55.9% sī Hui Se-pan-gâ-hē--ê); O͘-lâng he̍k-chiá Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng chiàm 30.5%; Bí-kok Indian lâng ia̍h Alaska Goân-chū-bîn chiàm 0.3%; A-chiu-hē chiàm 3.2%.

Chiàu 2010 nî ê kè-sǹg, 87.35% (7,666,663) ê Georgia 5-hòe í-siōng jîn-kháu í Eng-gí chò chú-iàu giân-gí; lēng-gōa ū 7.42% (651,583) sī Se-pan-gâ-gí; 0.51% (44,702) sī Hân-kok-gí; 0.44% (38,244) sī Oa̍t-lâm-gí; 0.42% (36,679) sī Hoat-gí; 0.38% (33,009) sī Hàn-gí; koh ū 0.29% (23,351) sī Tek-gí.

Georgia tī 2015 nî ê GDP sī 497,944 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī sió-bē-gia̍p (retail trade).

Georgia ê lông-sán ū thô͘-tāu, hoan-be̍h, n̂g-tāu téng khoán. Pún chiu mā sī sè-kài hu̍t-thô (pecan) sán-liōng chhōa-thâu ê sán-tē.




#Article 658: Idaho (639 words)


Idaho sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Boise.

Tē-hō-miâ ê gí-goân bô khak-tēng ê kóng-hoat. Tī 1860 nî-tāi chá-kî, tong Bí-kok Kok-hōe leh khó-lū ùi Rocky Soaⁿ-tē khui-siat sin léng-thó͘ (territory) ê sî, chèng-tī soeh-kheh George M. Willing thê-chhut liáu Idaho chit-ê miâ, í iap kóng he sī Shoshone-gí ê ōe, sī ji̍t-thâu tùi soaⁿ chhut--lâi, he̍k-chiá soaⁿ-lâi ê pó-chio̍h téng ì-sù. M̄-koh i āu-bóe sêng-jīm hit-ê miâ kî-si̍t sī i ka-tī hoat-bêng--ê.

Liáu-āu kok-hōe chiō koat-tēng chiong sin niá tē-hng hō-miâ chò COlorado Léng-thó͘, 1861 nî 2 goe̍h chhòng-li̍p. Kâng nî ùi Washington Léng-thó͘, ū chi̍t-ê Idaho Kūn sêng-li̍p, in-ê miâ sī tùi chi̍t chiah hóe-chûn hō--ê. Āu--lâi pau-koat Idaho Kūn chāi-lāi ê pō͘-hūn Washington Léng-thó͘, chiō tī 1863 nî sin-siat Idaho Léng-thó͘.

Ùi Idaho sì-ûi, ū Bí-kok ê 6-ê chiu-hūn, kap Canada ê 1-ê séng-hūn. Tī pún chiu tang-pêng kap pak-pêng sī Montana, lēng-gōa óa tang mā ū Wyoming, lâm-pêng ū Nevada kap Utah, sai-pêng sī Washington kap Oregon. Canada pian-kài ê tùi-bīn sī British Columbia.

Idaho ê chòe koân tiám sī Borah Peak, ū 3,859 kong-chhioh koâng; chòe kē tiám tī Lewiston tē-hng Clearwater Hô chiap ji̍p Snake Hô ê só͘-chāi, ū 216 kong-chhioh koân. Chiu lāi chú-iàu ê soaⁿ-tē ū Sawtooth Soaⁿ-me̍h, Bitterroot Soaⁿ-me̍h, White Cloud Soaⁿ-tē, Lost River Soaⁿ-me̍h, Clearwater Soaⁿ-hē kap Salmon River Soaⁿ-tē téng ūi.

Chú-iàu ê hô-chhoan ū Snake Hô, Clark Fork Hô kiam i-ê āu-tōaⁿ Pend Oreille Hô, koh ū Clearwater Hô, Salmon Hô téng khe.

Í-keng chai-iáⁿ 14,500 nî chó-iū chìn-chêng chio̍h ū lâng tī Idaho chit ūi khiā-khí. Twin Falls hū-kīn ū khó-kó͘ ûi-chek Wilson Butte Cave, hong hoat-hiān Pak Bí-chiu jîn-lūi oa̍h-tāng chèng-kù lāi sîn-kan siāng chá--ê chi it. Nā chiàu hiān-tāi chu-liāu só͘ chai, ùi pún tē-hng khiā-khí ê goân-chū-bîn, ū pak-pō͘ ê Nez Percé kap lâm-pō͘ ê Shoshone.

Lewis kap Clark ê thàm-châ-tūi tī 1805 nî 8 goe̍h 12 lâi kàu hiān-sî só͘ kóng ê Idaho tē-khu. Lēng-gōa Wilson Price Hunt niá-chhōa ê chi̍t tīn Au-chiu-hē thàm-hiám-chiá, tī 1811 nî kàu 1812 nî chêng-āu ji̍p kàu Idaho lâm-pō͘, hit-tang-chūn pún tē ū tāi-khài 8000 ūi goân-chū-bîn tng khiā-khí.

Mô͘-phôe seng-lí ín lâi thâu chi̍t pái tōa-liōng ê Au-chiû-lâng kòe lâi Idaho. Missouri Phôe-chháu Kong-si (Missouri Fur Company) ê Andrew Henry, tī 1810 nî chìn-ji̍p Snake Hô pêⁿ-po͘, ùi kin-á-ji̍t St. Anthony hū-kīn khí siat chē-iâⁿ, chóng-sī bô lōa kú chio̍h hong pàng-sak.

Idaho sī Tōa Siau-tiâu sî-kî siū-hāi giâm-tiōng ê chi̍t chiu, siū tio̍h lông-sán kè-siàu tōa lo̍h ê éng-hióng, chāi-tē lông-bîn ê siu-ji̍p tùi 1929 nî ê bí-nî 686 bí-kim lo̍h ka 1932 nî ê 250 bí-kim.

Kun-kù Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, Idaho tī 2015 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê jîn-kháu ū 1,654,930 lâng; pí 2010 nî ê phó͘-cha sò͘-jī ke 5.57%

Nā chiàu 2010 nî phó͘-cha, jîn-kháu lāi-bīn 89.1% sī Pe̍h-lâng; 0.6% sī O͘-lâng he̍k-chiá Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng, 1.4% sī Bí-kok Indian-lâng kap Alaska Pún-thó͘-lâng; 1.2% sī A-chiu-hē Bí-kok-lâng; 0.1% sī Pún-thó͘ Hawaii-lâng kap Kî-tha Thài-pêng-iûⁿ Tó-bîn; 2.5% sī nn̄g cho̍k í-siōng pōe-kéng.

Lēng-gōa pe̍h-lâng lāi-bīn ū chi̍t khoán Se-pan-gâ-hē (Latin/Hispanic), chiàm chóng jîn-kháu ū 11.2%.

Idaho tī 2014 nî ê chiu-lāi seng-sán chóng-gia̍h sī 63,235 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) gia̍p.

Idaho sī tiōng-iàu ê lông-gia̍p chiu, seng-sán Bí-kok beh 1/3 ê má-lêng-chî. Kang-gia̍p ê hong-bīn, Idaho khah chú-iàu--ê ū si̍t-phín ka-kang, lîm-gia̍p, ki-hâi, hòa-ha̍k chè-phín, chè-chóa, tiān-chú-gia̍p, gîn-á kap kî-tha khòng-gia̍p, koh ū koan-kong-gia̍p.

Kīn-taⁿ kho-ha̍k kap ki-su̍t sèng-chit kang-gia̍p tī Idaho ū tiōng-iàu tē-ūi. In chiàm 25% chiu-lāi chóng siu-ji̍p, kap 70% ê chhut-kháu. Boise tùi 1970 nî-tāi í-lāi, hoat-tián chò poàn-tó-thé chè-chō-gia̍p ê chi̍t-ê tiong-sim, sī Micron Technology ê chó͘-pō͘. Lēngg-āo mā ū Hewlett-Packard ê í seng-sán printer ûi chú ê kang-tiûⁿ.




#Article 659: Illinois (449 words)


Illinois sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú tī Springfield. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Chicago.

Illinois sǹg sī tī Bí-kok ê tiong-se-pō͘. Tang-pêng sī Indiana, lâm-pêng kap Kentucky sio keh Ohio Hô, sai-pêng sī kap Missouri chham Iowa sio keh Mississippi Hô, pak-pêng koh ū Wisconsin.

Tī Illinois ê tang-pak-pêng sī Michigan Ô͘, chúi ê tùi-bīn sī Michigan, lēng-gōa Wisconsin kap Indiana mā óa tī ô͘ piⁿ.

Bí-kok goân-chū-bîn tī Illinois iû-kî chúi-lō͘ hoat-tián bûn-hòa, ùi Au-chiu-lâng lâi chìn-chêng chio̍h í-kēng chûn-chāi kúi-chheng nî. Tī Koster Ûi-chek (Koster Site) ū hoat-hiān iân-sio̍k 7000 nî ê sú-chêng jîn-bîn khiā-khí. Cahokia sī Mississippi bûn-hòa lāi ê kok-ka, só͘-chāi óa kīn kin-á-ji̍t Collinsville. In kiàn-siat liáu to͘-chhī, kî-tiong koh ū chi̍t lia̍p hong hiān-tāi lâng hō chò Monks Mound ê kim-jī-thah, sī Mexico í pak siāng tōa ê sú-chêng kiàn-tio̍k. Chóng-sī bûn-bêng tī tāi-iok 15 sè-kí sî siau-sit

Hoat-kok ê thàm-hiám-ka Jacques Marquette kap Louis Jolliet tī 1673 nî thàm-châ liáu Illinois Hô. Kàu 1680 nî ê sî, koh ū Hoat-kok lâng tī kin-á-ji̍t Peoria khí-chō iàu-sài. Canada ê Hoat-kok-lâng hiòng lâm hoat-tián, tī Mississippi Hô tē-khū seng-oa̍h. Kàu 1764 nî, in-ūi Chhit Nî Chiàn-chêng sit-pāi, Hoat-kok kā in só͘ niá ê La Louisiane kau hō͘ Eng-kok khì. 1778 nî, Bí-kok ê thàm-hiám-ka George Rogers Clark chú-tiuⁿ Illinois Kūn (Illinois County) siū Virginia só͘ koán, āu-lâi chia tī 1783 nî hong siat chò Pak-sai Léng-thó͘ (Northwest Territory) ê chit hūn.

Bí-kok Lōe-chiàn sî-kî, Illinois hiòng liân-bêng kun-tūi phài goân chhiau-kòe 25 bān, kûi-bô͘ pâi liân-bêng lāi tē-4 miâ.

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha-kio̍k ê ko͘-sǹg, 2016 nî 7 goe̍h chhe 1 Illinois ê jîn-kháu ū 12,801,539. In sī Tiong-se-pō͘ siāng chē lâng ê chiu-hūn. Chiu lāi ê Chicago, sī Bi-kok jîn-kháu pâi tē-3 miâ ê siâⁿ-chhī. Chāi-tē-lâng chheng Chicago to͘-hōe-khu hō-chò sī Chicagoland, lāi-bīn tòa liáu kui chiu 65% ê chū-bîn.

Illinois ê koan-hong gí-giân sī Eng-gí. Chha-put-to 80% ê jîn-bîn sī Eng-gí ê chāi-lâi sú-iōng-chiá, kî-tha mā chú-iàu sī thong Eng-gí chò tē-jī gí-giân. Chiu lāi chûn-chāi chē khoán Eng-gí khiuⁿ-kháu, pau-koat ū Chicago hū-kīn ê Lōe-tē Pak-hng Bí-kok Eng-gí (Inland Northern American English) kap Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng Pe̍h-ōe Eng-gí (African American Vernacular English); tiong-pō͘ ê Tiong-tē Bí-kok Eng-gí (Midland American English); kap lâm-pêng ê Lâm-hng Bí-kok Eng-gí (Southern American English) téng khoán.

Illinois tī 2014 nî ê GDP sī 745,875 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê sán-gia̍p sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance).

Pún chiu chú-iàu ê lông-sán ū hoan-be̍h, n̂g-tāu, chhī-ti, chhī-gû, lêng-sán-phín kap sió-be̍h. Illinois tiāⁿ sī Bí-kok koh chiu thâu nn̄g miâ ê nn̂g-tāu seng-sán-tē, chiàu 2015 nî ê chu-liāu, kui tang ê sán-liōng ū 14.8 pa̍h-bān tòng.




#Article 660: Indiana (245 words)


Indiana sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Indianapolis sī i ê siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī.

Indiana ê ì-sù sī Indian lâng ê Thó͘-tē, ia̍h kán-tan kóng Indian Kok. Che khí-goân chū Indiana chò léng-thó ê le̍k-sú. 1800 nî 5 goe̍h 7 ji̍t, Bí-kok Kok-hōe thong-kòe li̍p-hoat-àn, kā Sai-pak Léng-thó͘ koah chò nn̄g hūn, hō sai-pêng hit hūn sī Indian Léng-thó͘. Tī 1816 nî, Kok-hōe leh thong-kòe chi̍t hāng Sūi-khoân Hoat-àn (Enabling Act) beh khai-sí kā Indian kiàn-li̍p chò chiu-hūn ê sî, goân léng-thó͘ ê chi̍t pō͘-hūn pìⁿ chò beh li̍p sin chiu ê tē-khu.

Koan-hong kā Indian ê chū-bîn hō chò Hoosier. Chit jī ê gí-goân iáu koh bô chheng-hó, chóng nā chiàu Indiana Le̍k-sú Kio̍k (Indiana Historical Bureau) kap Indiana Le̍k-sú Hia̍p-hōe (Indiana Historical Society) chàn-sêng ê chú-liû lí-lūn, Hoosier ê lâi-goân sī Virginia, Carolina, kap Tennessee (Upland South tē-khu) kóng ê nâ-á-tē-lâng (backwoodsman), chháu-tē-lâng ê ì-sù.

Kó͘-Indian lâng tī Chêng 8000 nî ê sî toh lâi kài chit-ê só͘-chāi, he tng sī Pêng-hô Sî-tāi tú soah, pêng-hô iûⁿ--khì liáu-āu. In pun-sòaⁿ chò sè tīn kûn-thé, chia-ê Kó͘-Indian sī iû-bo̍k-bîn, thang lia̍h pí-lūn mastodon (chi̍t khoán kó͘-chhiūⁿ) téng tōng-bu̍t. In iā lī-ēng kak-gâm (chert), keng-kòe phut (chipping), kòng (knapping), kap phoe (flaking) ê hong-hoat chè-chō chio̍h-thâu ke-si.

Indiana tī 2015 nî ê GDP sī 336,053 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē jîn-kang ê sán-gia̍p sī chè-chō-gia̍p.

Indiana tī 2015 nî kui tang ê n̂g-tāu sán-liōng ū 7.5 pa̍h-bān tòng.




#Article 661: Iowa (680 words)


Iowa sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Des Moines.

Iowa tang-pêng kài-sòaⁿ sī Mississippi Hô, sai-pêng sī Missouri Hô kap Big Sioux Hô (kun-kù in 19-sè-kî sî ê lō͘-sòaⁿ), pak-pêng sī hūi-tō͘ N43°30'; nā lâm-pêng sī N40°35', che sī kài-sòaⁿ cheng-gī Phang-bi̍t Chiàn-cheng (Honey War) liáu āu Bí-kok Chòe-ko Hoat-īⁿ tī 1849 nî só͘ chhâi-phòaⁿ koat-tēng.

Tī Iowa ê chū-jiân-ô͘ ū Spirit Ô͘, West Okoboji Ô͘, East Okoboji Ô͘ tī sai-pak-pō͘, nā lâm-pêng ū Clear Ô͘. Tī in sai-pak koh ū chi̍t kóa tâm-tē, phì-jû Barringer Slough.

Thong chiu ū 99-ê kūn, siú-hū chāi Polk Kūn ê Des Moines.

Bí-chiu goân-chū-bîn (Indian-lâng) tī 13000 nî í-chêng chiū tī Iowa seng-oa̍h. Au-chiu-lâng tú lâi chia ê sî, chia-ê goân-chū-bîn í-keng tōa-hūn kòe chò-sit ê sêng-oa̍h, tī keng-chè kap siā-hōe siōng mā ū it-tēng ê hoat-tián.

Ū kì-lio̍k siāng chá lâi Iowa ê Au-chiu-lâng sī Jacques Marquette kap Louis Jolliet, in sī 1673 nî iân Mississippi Hô lú-hêng, tùi Iowa chia ê chi̍t kóa pō͘-lo̍k ū kì-lio̍k. Iowa kàu 1763 nî í-chêng sī Hoat-kok léng-tē. In āu-lâi kā thó͘-tē pôaⁿ hō Se-pan-gâ. Se-pan-gâ tùi chia ê khòng-chè bô kiông, chú-iàu sī koán-lí tī Mississippi kap Des Moines Hô iân-hōaⁿ oa̍h-tāng ê Hoat-kok kap Eng-kok ê seng-lí-lâng.

Iowa sī Louisiana léng-thó͘ ê chi̍t pō͘-hūn. 1800 nî sî, Hoat-kok koh tùi Se-pan-gâ hia theh tio̍h Louisiana ê khòng-chè-khoân. Kàu 1803 nî, keng-kòe Louisiana Siu-bé, Iowa kiam kui-ê Louisiana hō͘ Bí-kok niá khì. 1808 nî ê sî, Bí-kok phài lâng siat Fort Madison iàu-sài, tùi cht-ūi kiàn-li̍p kun-su khòng-chè. Sui-jiân khòng-chè liáu Mississippi Hô téng-liû, Fort Madison í-khí liáu tùi chia óa-ná ū léng-thó͘ chú-tiuⁿ ê  Sauk kap Ho-Chunk cho̍k lâng put-boán. Tī 1812 nî Chiàn-cheng tiong, Fort Madison hō͘ Eng-kok chi-chhî ê goân-chū-bîn phài pāi, hit chūn Sauk ê thâu-lâng Black Hawk mā ū chham-ka kong-ke̍k. Liáu-āu, Bí-kok tī Minnesota kap Nebraska sin siat iàu-sài, chia̍h koh têng-sin tùi chia kiàn-li̍p khòng-chè.

Bí-kok kó͘-lē jîn-bīn hiòng chhú-tē î-bîn, tông-sî mā kā Indian goân-chū-bîn sóa khì koh khah se-pō͘. 1804 nî Sauk thâu-lâng Quashquame kap chóng-thóng William Henry Harrison chhiam-iok, kā chi̍t-pō͘-hūn Illinois tē-khu kòa hō͘ Bí-kok, che chō-sêng chin chē Sauk-lâng ê put-boán, ín-khí 1832 nî ê Black Hawk Chiàn-cheng. Bí-kok soah iàu-kiû in chō-hoán ê pō͘-cho̍k lî-khui pún-tē, kiat-kó tùi 1832 nî kàu 1946 nî, Sauk kap Meskwaki lâng lóng hō͘ kóaⁿ chhut Iowa. Meskwaki āu-lâi ū tó-tńg Iowa, tī Tama siâⁿ hū-kīn seng-oa̍h. Lēng-gōa Ho-Chunk kap Dakota lâng mā tī 1950 nî-tāi hong kóaⁿ cháu.

Tī Bí-kok Lōe-chiàn sî, Iowa chi-chhî Liân-pan, hiòng tang-pō͘ thê-kiong peng-má kap niû-chháu, tû-liáu Missouri Athens ê chiàn-e̍k chiō tī Iowa pian-kài, chiu lāi pēng bô chiàn-tiûⁿ. Kui chiu ê 675,000 lâng tiong ū 116,000 lóng chham-ka liáu chiàn-cheng sū-bū, 75,000 lâng chū-oān chham-kun, sī pí-lē siōng koân ê chi̍t chiu. In chú-iàu chham-ka Mississipi Hô iâⁿ-hōaⁿ ê chiàn-e̍k.

Chiàn-cheng kiat-sok liáu-āu, Iowa ê jîn-kháu tōa-liōng chin-ka, tùi  1860 nî ê 67 bān ka-tiam kàu 1870 nî ê 119 bān. Chìn-chêng ê thih-lō͘ khai-siat hō͘ in piàn chò chú-iàu ê lông-sán chiu chi it. In mā tī 1870 nî-tāi hoat-tián lông-giap siong-koan ê kang-giap seng-sán.

Ūi tio̍h kái-koat lông-sán kè-siàu lo̍h-kè ê būn-tê, in hoat khí Lông-ka Kà-ji̍t Cho͘-ha̍p (Farmers Holiday Association), tī Sioux Chhī téng só͘-chāi ûi-hō͘ in-ê chhī-tiûⁿ. Chóng-sī hāu-kó iú-hān, si̍t-chè kàu 1933 nî chóng-thóng Franklin D. Roosevelt ê Sin Chèng-chhek (New Deal) tùi lông-gia̍p pó͘-thiap chiah ū bêng-hián kái-siàn put-lī.

Iowa chhut-sin ê ha̍k-chiá Nobel Chióng tit-chióng-jîn Norman Borlaug tāi-khài mā tī hit chūn tī leh ián-kiù si̍t-bu̍t ê ûi-thoân-ha̍k.

Iowa tī 2014 nî ê GDP sī 170,613 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê sán-gia̍p sī chè-chō-gia̍p.

Chè-chō-gia̍p sī Iowa chú-iàu ê keng-chè pō͘-mn̂g, in ê sán-phín ū si̍t-phín ka-kang, tāng ki-hâi, lông-gia̍p hòa-ha̍k téng-téng. Chāi-tē chia̍h-thâu-lō͘-lâng tāi-iok 6-siâⁿ sio̍k chè-chō-gia̍p.

Lông-sán hong-bīn, chú-iàu ū chhī-ti, chhī-gû, ke-nn̄g, hoan-be̍h, n̂g-tāu, tōa-be̍h. In sī kok-lāi siāng toā ê it-sûn kiam hoan-be̍h seng-sán chiu. N̂g-tāu ê sán-liōng chiàu 2015 nî ê chu-liāu kui tang sán-chhut 15.1 pah-bān tòng, sī thong Bí-kok chhōa-thâu--ê.




#Article 662: Kansas (694 words)


Kansas sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú tī Topeka. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Wichita. Chiu lāi chóng jîn-kháu 290 bān chó͘-iū, biān-chek 213,096 pêng-hong kong-lí. Pún chiu tōa-pō͘-hūn sī Bí-kok keng-kòe 1804 nî Louisiana Bóe-tē tit tioh, āu-lâi tī 1854 nî sêng-lip Kansas Léng-thó͘, koh tī 1861 nî siat chò chit chiu. 

Kansas ê pak-pêng sī Nebraska; tang-pêng sī Missouri, lâm-pêng sī Oklahoma, sai-pêng sī Colorado. Kui chiu lóng-chóng hun 105-ê kūn. Tī tang-pak-pêng ê pian-kài, ū chha-put-to 121 kong-lí sī àn-chiàu Missouri Hô só͘ ōe. Kansas Hô (chāi-tē kiò Kaw), tī Kansas Chhī kap Missouri Hô sio-chiap. Tùi Colorado lâu--kòe-lâi ê Arkansas Hô mā ū keng-kòe Kansas chiu ê sai-pō͘ kap lâm-pō͘, ū 800 kong-lí tn̂g lóng tī Kansas chiu lāi.

Kansas tē-lí siōng siāng koân ê só͘-chāi sī Mount Sunflower, koân-tō͘ ū 1231 m. Bí-kok sòa-chiap (contiguous) thó͘-tē, iah chio̍h sī bô hâm Hawaii, Alaska kap kî-tha hái-gōa niá-thó͘, ê tē-lí-ha̍k tiong-sim sī tī pún chiu ê Lebanon siâⁿ, Kansas/Nebraska kài-sòaⁿ lâm-pêng tāi-iok 12 lí ê só͘-chāi. Kun-kù 1918 nî tiāu-cha keng-hūi-tō͘ sī 39°50′N 98°35′W, chóng-sī si̍t-chè tiong-sim sī sûi-sî siū hái-hōaⁿ-sòaⁿ téng-téng in-sò͘ piàn-tōng--ê.

Chú-iàu tī joa̍h-thiⁿ kap chhun-thiⁿ, Kansas in-ūi tú-hó tī bô-kâng khì-thoân sio-chiap ê só͘-chāi, chia sî-siông sán-seng toa-hong-hō͘, kî-tiong ū-ê koh ē ín-khí kńg-lê-á-hong, bí tang tāi-khài ū 50 pái.

Kansas chá-liân sī Bí-chiu Goân-chū-bîn seng-oa̍h ê só͘-chāi. Kun-kù khó-kó gián-kiù, tāi-khài chêng 7000 nî ê sî, chá-kî lia̍h kó͘-chhiūⁿ (mammoth) ê Bí-chiu lâng chìn-ji̍p kàu Kansas. Tī chiu lāi, î-it khó-kó͘ chhōe tio̍h ê pueblo (Bí-chiu goân-chū-bîn ê chhī-ke) sī El Quartelejo.

Tāi-seng tī hiān-sî Kansas oa̍h-tāng ê Au-chiu-lâng sī Francisco Vásquez de Coronado, i tī 1541 nî lâi kàu tong-tē. 1803 nî, tōa-hūn ê hiān-tāi Kansas hō͘ Bí-kok keng-kòe Louisiana Bóe-tē (Louisiana Purchase) siu khì. Chóng-sī se-lâm-pō͘ kàu 1848 í-chêng iá koh sī Se-pan-gâ, Be̍k-se-ko kap Texas Kiōng-hô-kok ê léng-thó͘.

Lōe-chiàn kiat-sok liáu-āu, chin chōe O͘-lâng lî-khui Bí-kok lâm-pō͘, tī Kansas kiàn-li̍p siā-khu. Lēng-gōa Chisholm Thong-lō͘ (Chisholm Trail) ê khai-siat hō͘ Kansas chìn-ji̍p liáu Se-pō͘ sî-tāi.

Kansas sī 20 sè-kí chá-kî chìn-pō͘ ūn-tōng (progressive movement) ê tiong-sim chit it.

Kun-kù Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k (United States Census Bureau) ê ko͘-sǹg, Kansas tī 2014 nî 7 goe̍h chhe jîn-khàu ū 2,904,021 lâng. 

Tī 2010 nî ê chu-liāu tiong, Kansas 83.8% ê jîn-kháu sī pe̍h-lâng (kî-tiong 77.5% sī hui Se-pan-gâ hē); 5.9% sī O͘-lâng he̍k-chiá Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng, 1% sī Bí-chiu goân-chū-bîn; koh ū 2.4% sī A-chiu-lâng.

Kun-kù 2014 nî Pew Gián-kiù Tiong-sim ê tiâu-cha, Kansas jîn-kháu tiong 76% sī Ki-tok-kàu, lāi-bīn koh ū 31% sī Ho̍k-im-phài Sin-kàu, 24% sī Chú-liû-phài Sin-kàu (Mainline Protestant), 2% sī O͘-lâng Sin-kàu, 18% sī Thian-chú-kàu, 1% sī Mormon, 1% sī Ia-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn; lēng-gōa, hui-Ki-tok-kàu sìn-gióng chiàm 4%, bô tek-pia̍t sìn-gióng chiá chiàm 20%.

Kansas tī 2015 nî ê GDP sī 149,641 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê sán-gia̍p sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance).

Chit chiu chú-iàu lông-sán ū gû, iûⁿ-á, be̍h-á, lô͘-sé, n̂g-tāu, mî-hoe, hoan-be̍h téng-téng. Tang-pō͘ sī Bí-kok chú-iàu ngó͘-kok ê sán-tē. 

Kang-gia̍p hong-bīn, ū ūn-su lēng-kiāⁿ, hui-hêng-ki, si̍t-phín ka-kang, chhut-pán, hòa-ha̍k téng chhut-sán. Lēng-gōa, kansas mā sī Bí-kok sán chio̍h-iû pâi tē-8 ê chiu.

Tû-liáu tú khai-sí ê chhì-giām-tē í-gōa, Kansas City to͘-hōe-khu sī Google Fiber bāng-lō͘ hē-thóng tāi-seng khai-sí ho̍k-bū ê só͘-chāi.

Kansas ū nn̄g tiâu chiu-chè ko-sok-tō-lō͘ (Interstate Highway): I-70 kap I-35. I-70 chú-iàu sī tang-sai hong-hiòng, ē-tàng liân khì Colorado ê Denver kap Missouri ê Kansas City, keng-kòe ê chiu lāi siâⁿ-chhī ū Colby, Hays, Salina, Junction City, Topeka, Lawrence, Bonner Springs, kap Kansas City. Nā I-35 sī lâm-pak hiòng, liân khì Oklahoma ê Oklahoma City kap Iowa ê Des Moines, keng-kòe chiu lāi ê Wichita, El Dorado, Emporia, Ottawa, kap Kansas City téng siâⁿ.

Tī Bí-kok bûn-ha̍k lāi-bīn, Kansas chin chhut-miâ ê chi̍t hāng tāi-chì, sī chò 1900 nî siáu-soat Oz ê Tōa Su̍t-sū (The Wonderful Wizard of Oz) chú-kak Dorothy Gale ê kò͘-hiong. 1939 nî kái-pian ê tiān-iáⁿ The Wizard of Oz lāi, ū chi̍t kù kháu-pe̍h kóng Lán í-keng bô tī Kansas lāi--ah (We're not in Kansas anymore), āu-lâi piàn Eng-gí ê chi̍t kù bêng-giân, piáu-sī ka-tī ji̍p-khì liáu sin khoân-kéng.




#Article 663: Kentucky (477 words)


Kentucky sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú tī Frankfort. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Louisville.

Kentucky sì-ûi sio keh-piah lóng-chóng ū 7 chiu, West Virginia tī tang-pêng; Virginia tī tang-lâm-pêng; Tennessee ùi lâm-pêng; Missouri ùi sai-pêng; Illinois chham Indiana ùi sai-pak-pêng; koh ū Ohio tiām pak-pêng kiam tang-pak-pêng. Chiàu Bí-kok tē-lí hun-khu lâi kóng, Kentucky sī Upland South tē-khu ê chi̍t hūn. Tī pún chiu ê tang-pêng, hō͘ Appalachia Soaⁿ-lêng chiàm liáu tōa-hūn.

Kentucky pak-pêng ê kài-sòaⁿ chè-tēng ê ki-chhó͘ sī Ohio Hô, sai-pêng sī Mississippi Hô; chóng-sī chia hun-kài sī 1792 nî kiàm-li̍p  sin chiu ê sî tēng--lo̍h-lâi-ê, kap hiān-chāi ê khe-liû cháu-hiòng ke-kiám bô-kâng. Lēng-gōa ùi pún chiu ū chi̍t ūi kap chiu lāi kî-tha pō͘-hūn thó͘-tê bô liân chò-hóe, hông hō chò Kentucky Bend, sī Fulton Kūn ê chi̍t hūn, óa ùi chiu ê sai-pêng, hō͘ Mississippi Hô ê oan-á ûi--khì-lâi, chi̍t pêng sī Tennessee ê niá-tē.

Kentucky nā chiàu ko͘-sǹg, khó-lêng tī kong-goân-chêng 10000 nî hit chūn chio̍h ū lâng seng-oa̍h. Tī chêng 8000 kàu 7000 nî chó͘-iū, chit ūi ū liáu khah ún-tēng ê khiā-khí hêng-sek.

Hoat-kok ê thàm-hiám-ka tī 17 sè-kí Beaver Chiàn-cheng chìn-chêng kì-lio̍k liáu Kentucky ê chi̍t kóa pō͘-cho̍k. M̄-koh tī 18 sè-kí tiong-kî  Au-chiu-lâng khah tōa-liōng ji̍p-lâi Kentucky ê sî-chūn, chia pēng bô tōa-hêng ê goân-chū-bîn chng-thâu. Chóng-sī Se-kok î-bîn chin-ka sî, óa-ná ín-khí kap goân-chū-bîn ê chiàn-sū, hit tong-sî chia sī goân-chū-bîn phah-la̍h ê só͘-chāi.

Kentucky tī Bí-kok Lōe-chiàn sî-kî sī pian-kài chiu-hun chi it. Sui-jiân tiāⁿ hong kóng in bô thoat-lî Liân-pang, m̄-koh chiu lāi ū chi̍t kóa gī-goân sêng-li̍p gī-hōe, tī 1861 nî 11 goe̍h 20 thong-kòe hoat-lēng, kiàn-li̍p liáu chi̍t-ê Liân-bêng chèng-hú, siat siú-to͘ tī Bowling Green. Liân-bêng kā Kentucky tòng chò sêng-goân, chóng-sī chèng-sek lâi kóng Kentucky ê chèng-hú sī î-chhî tiong-li̍p.

Hun-chháu kap Ûi-suh-khih sán-gia̍p tī 1910 nî tāi tùi chiu lāi keng-chè chin ū hoat-tián, lēng-gōa Tek-kok î-bîn mā tī chia kiàn-li̍p Bih-luh kang-tiûⁿ.

Louisville sī Jī-chhù Tāi-chiàn chi-chhî liáu kun-sū kang-gia̍p, pí-lūn Ford tī chiàn sî seng-sán liáu 10 bān chia̍h Jeep, chiàn-cheng niá-chhōa liáu chāi-tē ê kàu-io̍k kap ki-su̍t ê hoat-tián.

Àn-chiàu Bí-kok Phó͘-cha-kio̍k ê ko͘-sǹg, 2015 nî 7 goe̍h 1 ji̍t Kentucky jîn-kháu ū 4,425,092 lâng. 

Kentucky tī 2014 nî ê GDP sī 188,602 pa̍h-bān bí-kim.

Kentucky tī Bí-kok pâi chhī soaⁿ-iûⁿ gia̍p ê tē-5 tōa; nā gû sán pâi tē-8; hoan-be̍h ê seng-sán pâi tē 14.

Hui lông-gia̍p ê pō͘-hūn, Kentucky khah tiōng-iàu ê sán-gia̍p ū chū-tōng-chhia chè-chō, lêng-goân jiân-liāu seng-sán, kap i-liâu siat-si téng khoán. Kentucky chiu lāi seng-sán ê chū-tōng-chia kap tho͘-lá-kuh sò͘-liōng pâi Bí-kok kok chiu ê tē-4 miâ. Ford, Chevrolet, Cadillac, Lincoln, Toyota téng chhiúⁿ-siong lóng ū sán-phín tī chia teh chè-chō. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī chè-chō-gia̍p.

Kentucky sī Bí-kok 6 tiâu khòa-chiu kong-lō͘ keng-kòe ê só͘-chāi, pau-koat I-24, I-24, I-64, I-65, I-69, I-75.




#Article 664: Louisiana (348 words)


Louisiana sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú sī Baton Rouge, siāng toā ê siâⁿ-chhī sī New Orleans.

Louisiana sī tùi Hoat-kok kok-ông Louis 14-sè hō--lâi-ê. Chi̍t khai-sí chú-tiūⁿ Mississippi Hô tē-khu léng-thó͘ ê René-Robert Cavelier, Sieur de La Salle, sī hō La Louisiane.

Louisiana ê sai-pêng sī Texas, pak-pêng sī Arkansas, tang-pêng sī Mississippi, lâm-pêng óa tī Be̍k-se-ko Oan

Chhiong-chek tē-he̍k, pau-koat kē làm-tē, hái-kîⁿ tâm-tē kap hái-sòaⁿ, chiàm kui chiu 52,000 pêng-hong kong-lí ê thó͘-tē, in tōa-hūn lóng sī óa tī Be̍k-se-ko Oan kap Mississippi Hô iân-hōaⁿ. Mississippi Hô sī tùi pún chiu pak-pō͘ hiòng lâm, keng-kòe beh 1000 kong-lí tn̂g liáu-āu lâu ji̍p Be̍k-se-ko Oan, chú-iàu ê hun-chi ū Red Hô kap Ouachita Hô.

Louisiana goân-lâi sī Bí-kok goân-chū-bîn khiā-khí ê só͘-chāi. Khó-kó͘-ha̍k siōng ùi kin-á-ji̍t Monroe siâⁿ hū-kīn ê Watson Brake tē-tiám, ū hoat-kiàn 5400 tang chêng chó-iū só͘ khí ê chi̍t-kóa thô͘-tun (mound) kiàn-chō-bu̍t. Khah òaⁿ, koh ū ùi Poverty Point tē-tiám hông hoat-kiàn ê kong-goân-chêng 1500 nî chó-iū ê bûn-hòa, in ū khó-lêng sī Pak Bí-chiu siāng chá ê pō͘-lo̍k bûn-hòa, chûn-chāi kàu chêng 700 nî chó-ōiū.

Tāi-seng lâi kàu Louisiana ê Au-chiu lâng sī 1528 nî Se-pan-gâ Panfilo de Narváez niá-chhōa ê thàm-hiám-chiá, in tong sî khì káu Mississippi Hô chhut-kháu ê só͘-chāi. 17 sè-kí āu-kî, Hoat-kok kap Hoat-kok-hē Ka-ná-tah-lâng ê thàm-chhâ, kiàn-li̍p khí in tī Mississippi Hô kap Be̍k-sek-ko Oan hái-hōaⁿ oa̍h-tāng ê ki-chhó͘. Té-bé Hoat-kok chú-tiuⁿ tùi Be̍k-sek-ko Oan kàu Ka-ná-tah chi kan ê tōa hūn thó͘-tē.

Louisiana tī 2015 nî ê GDP sī 239,305 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê sán-gia̍p sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance).

Louisiana chú-iàu ê lông-sán chi it sī hái-sán, in sī thong sè-kài siāng tōa ê tām-chúi lêng-hê (crawfish) ê sán-tē, chiàm 90% ê sán-liōng. Kî-tha ê lông-sán koh ū mî-hoe, n̂g-tāu, gû, kam-chià, leng-chè-phín kap tiū-bí. Kang-gia̍p ê hong-bīn ū seng-sán hòa-ha̍k chè-phín, chio̍h-iû kap mûi-thoàⁿ chè-phín, si̍t-phín ka-kang, ūn-su chong-pī, chè-chóa téng khoán. Koan-kong-gia̍p mā sī chāi-tē keng-chè tiōng-iàu ê pō͘-hūn, iû-kî sī tùi New Orleans tē-hng lâi kóng.




#Article 665: Michigan (175 words)


Michigan ( ) sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú tī Lansing. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Detroit. 

Michigan chit-ê miâ, lâi-goân sī Ojibwe-gí ê mishigamaa, ì-sù sī tōa-ô͘ ia̍h tōa phìⁿ ê chúi.

Au-chiu thàm-hiám-chiá tu lâi kàu Michigan ê sî, chia jîn-kháu--ê sī Algonquian chu-cho̍k (Algonquian peoples).

Michigan tī Bí-kok ê 50 chiu lāi-bīn jîn-kháu pâi tē 10, bīn-chek pâi tē-11, koh sī Mississippi Kang tang-pêng siāng khoah--ê chiu.

Michigan tī ûi-it hâm nn̄g-ê poàn-tó ê chiu-hūn. Ē Poàn-tó (Lower Peninsula) lâng tiāⁿ kóng seⁿ chò ná chhiú-thò. Nā Téng Poàn-tó (Upper Peninsula) kap Ē Poàn-tó tiong-ng keh Mackinac Hái-kiap (Straits of Mackinac), sī 8 kong-lí khoah ê chúi-tō, khah chia̍p Huron Ô͘ kap Michigan Ô͘. Poàn-tó siang-pêng ū Mackinac Kiô sio thàng.

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, Michigan tī 2017 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê jîn-kháu ū 9,962,311, pí 2010 nî Bí-kok Phó͘-cha ê kì-lio̍k 9,883,635 ke 0.79%.

Ohio tī 2016 nî ê GDP sī 487,239 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng-kang ê sán-gia̍p sī chè-chō-gia̍p.




#Article 666: Minnesota (573 words)


Minnesota sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú sī Saint Paul. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Minneapolis.

Minnesota iû-lâi sī Dakota-gí tùi Minnesota Hô ê miâ Mnisota. Jī thâu mni- ì-sù sī chúi, ta (tō) ì-sù nâ-sek. Tī chiu lāi ū bōe chió Minne- chhōa-thâu ê tē-hō-miâ, lóng sī tùi chúi ê hêng-iông. Pú-lūn Minnehaha Falls (chiò-chhiò ê chúi), Minneiska (pe̍h chúi), Minneota (chē-chē ê chúi), Minnetonka (tōa chúi), Minnetrista (oan-oan khek-khek ê chúi).

Chiàu Bí-kok ê tē-lí hun-khu, Minnesota sī ūi tī leh Téng Tiong-se-pō͘ (Upper Midwest), mā sǹg sī Tōa-ô͘-khu ê chi̍t pō͘-hūn. Pún chiu kap tang-pêng ê Michigan tiong-ng sī keh liáu chi̍t-ê Superior Ô͘, kâng-khoán tī tang-pêng koh ū pō͘-hūn sio-óa ê Wisconsin chiu hūn. Lēng-gōa, ùi lâm-pêng sī Iowa; sai-pêng ū North Dakota kap South Dakota; tī pak-pêng sī Ka-ná-tah ê Ontario chham Manitoba séng.

Kui chiu ê bīn-chek ū 225,180 pêng-hong kong-lí, chiàm choân-kok ê 2.25 pha-sén, sī pâi tē-12 tōa ê Bí-kok chiu-hūn.  

Minnesota sī Bí-kok tû-liáu Alaska í-gōa siāng óa pak ê chiu, I ū chi̍t kak hiòng pak thòng--chhut-khì, khu lāi ū Chhiū-nâ Ô͘ (Lake of the Woods), ô͘ ê pak-pêng ū chi̍t hūn thó͘-tē, sī Bí-kok tāi-lio̍k pō͘-hūn î-it pí pak-hūi 49 tō͘ koh khah óa pak ê só͘-chāi.

Au-chiu-lâng lâi kàu Pak Bí-chiu chìn-chêng, Minnesota chú-iàu ê jîn-kûn sī Dakota-lâng. Hoat-kok ê lâng tī 17 sè-kí lâi kàu Minnesota chò mô͘-phôe bé-bē. Tong Au-chiu î-bîn tī tang-hoaⁿ oa̍h-tāng ê sî, Anishinaabe téng cho̍k mā sóa ji̍p phì-jû Minnesota chit khoán lōe-lio̍k. Sin lâi ê Anishinaabe lâng kap chāi-tē ê Dakota lâng tio̍h sán-sen tùi-li̍p.

Minnesota Léng-thó͘ tī 1849 nî 3 goe̍h chheh 3 sêng-li̍p, thau kài ê gī-hōe, sī New England î-bîn kap in kiáⁿ-sun só͘ khòng-chè. Hit tong-sî chin chōe lông-ka khai-sí tī Minnesota khai-hoat. Kàu 1858 nî 5 goe̍h 11, Minnesota siat chò Bí-kok ê tē 32 chiu. In-ūi New England hē ê jîn-kháu chiàn tōa-hūn, hong kiò chò sī Sai-pō͘ ê New England (The New England of the West).

Tōa Siau-tiâu sî-kî, Minnesota ê keng-chè mā siū sún-hāi, kàu 1931 nî kap 1935 nî kî-kan, sai-pêng kap Dakota koh siū khiàm-chúi ê gûi-hāi. Āu-lâi Sin Chhek (New Deal) ê kè-ōe hō͘ pún-tē keng-chè ū chi̍t kóa kái-siàn. Hit-chūn Kong-bîn Pó-io̍k Tūi (Civilian Conservation Corps) kap kî-tha ê kè-ōe, chiam-tùi goân-chū-bîn thê-kiong khang-khòe. 1934 nî ê hoat-àn koh khak-li̍p in khai-siat chū-chú chèng-hú ê chè-tō͘.

Jī-chhù Tāi-chiàn liáu-āu, sin-ê kang-gia̍p hoat-tián. Chū-tōng-hòa ê phó͘-ki̍p kái-chìn liáu seng-sán-le̍k. Lông-chok-bu̍t tōa-hūn lóng piàn hoan-be̍h kap sió-be̍h. 1946 nî, Kang-têng Gián-kiù Cho͘-ha̍p (Engineering Research Associates) sêng-li̍p, choan-bûn thè hái-kun khai-hoat tiān-náu.

Chiàu 2010 nî 4 goe̍h ê phó͘-cha chu-liāu, thong Minnesota ê jîn-kháu ê 5,303,925 lâng; lāi-bīn 83.1% sī hui Latin-hē ê pe̍h-lâng; 5.2% sī o͘-lâng ia̍h Hui-chiū-hē Bí-kok-lâng; Indian kap Alaska goân-chū-bîn chiàm 1.1%; A-chiu-hē chiàm 4.0%.

Minnesota tī 2014 nî ê GDP sī 316,204 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.

Pún chiu sī Bí-kok seng-sán siāng-chē chè-thn̂g-ēng âng-chhài-thâu (sugar beet), tiⁿ hoan-be̍h (sweet corn) kap ka-kang-ēng hôe-liân-tāu, koh ū chhī hóe-ke ê chiu. Lēng-gōa mā sī n̂g-tāu kap hoan-be̍h ê tiōng-iàu seng-sán-chiá.

Minnesota ê chèng-hú ū siat Minnesota Kau-thong-pō͘ lâi chú-koán kau-thong gia̍p-bū. Keng-kòe pún chiu ê chú-iàu chiu-chè kong-lō͘ ū I-35, I-90, I-94 téng lō͘-sòaⁿ. Chia lāi-bīn I-35 kap I-94 keng-kòe Minneapolis–St. Paul tō͘-hōe-khu; I-90 ùi chiu ê lâm-pêng piⁿ thong-kòe.




#Article 667: Mississippi (435 words)


Mississippi sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. I ê siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī lóng sī Jackson.

Mississippi ê pak-pêng sī Tennessee; tang-pêng sī Alabama; lâm-pêng ū Louisiana kap chi̍t tōaⁿ Be̍k-se-ko Oan hái-kîⁿ; tī sai-pêng kòe Mississippi Hô tùi hōaⁿ, sī Louisiana chham Arkansas.

Óa tī chha-put-to chú-chêng 10000 nî ê sî-chūn, goân-chūn-bîn í-keng chhut-hiān tī Bí-kok ê lâm-pō͘. Khó-kó͘-ha̍k-kài ka chia ê lâng hō chò sī Kó͘ Indian lâng. 

Iok-lio̍k tī chú-āu 950 nî, sī Mississippi bûn-hòa oa̍h-hiáⁿ ê sî-chūn. In hoat-tián chhut tùi Tōa-ô͘ tē-hng kàu Be̍k-sek-ko Oan hái-kîⁿ ê ê bō͘-e̍k bāng-lō͘, kiàn-siat tōa-hêng ê thô͘ lūn kiàn-tio̍k. Chia Mississippi bûn-hòa ê kè-sêng-chiá pau-koat Bí-kok goân-chūn-bîn lāi-té ê Chickasaw kap Choctaw cho̍k. Kî-tha khiā tī Mississippi tē-hng ê pō͘-cho̍k koh ū Natchez, Yazoo, kap Biloxi téng cho̍k.

Se-pan-gâ ê Hernando de Soto, sī tāi-seng lâi kàu pún tē-hng ê chú-iàu Au-chiu thàm-hiám-chiá, i tī 1540 nî ê sî, kiâⁿ kòe kin-á-ji̍t Mississippi chiu ê tang-pak tē-khu.

Hoat-kok chiong kui-ê léng-thó͘ hō chò Sin Hoat-lân-se; chóng-sī hit chūn Se-pan-gâ oa-ná chú-tiūⁿ Be̍k-se-ko Oan ê chi̍t kóa pō͘-hūn.

Tāi-eng-kok tī Hoat-kok kap Indian Chiàn-cheng (Chhit-nî Chiàn-cheng chi̍t hūn) chiàn-iâⁿ hoat-kok liáu-āu, Hoat-kok keng-kòe 1763 nî ê Pa-lí Tiâu-iok, chiong Mississippi Hô tē-khu, Illinois Kok (Illinois Country) kap Quebec niūⁿ hō͘ Eng-kok.

Bí-kok Kek-bēng kòe-āu, goân sio̍k Eng-kok ê tē-khu chiō kái sio̍k Bí-kok só͘ niá. 1798 nî 4 goe̍h 7 ji̍t, tùi chá-chêng Georgia kap South Carolina pun chhut--lâi sin-ê Mississippi Léng-thó͘ (Mississippi Territory).

Tùi 1800 nî kàu 1830 nî chó-iū, Bí-kok tùi chi̍t kóa goân-chū-bîn pō͘-cho̍k bé--lo̍h-lâi chē hūn sin thó͘-tē. 1830 nî 9 goe̍h 27, Bí-kok chèng-hú kap Choctaw pō͘-cho̍k chhiam liáu Dancing Rabbit Creek Tiâu-iok, kî-tiong Choctaw ê lâng tông-ì kā Mississippi kap Alabama kēng-lāi chi̍t kóa thoân-thóng niá-tē bē hō͘ Bí-kok, jî-chhiá sóa khì Indian Léng-thó͘ (āu-lâi ê Oklahoma) ê pó-liû-tē, lâu--lo̍h-lâi ê Choctaw chiō chò Bí-kok kong-bîn.

Kàu 1900 nî ê sî, o͘-lâng í-keng tī chiu-lāi chiàm pòaⁿ-sò͘ jîn-kháu. Chìn-chêng ê o͘-lâng lông-bîn khai-sí sit-khí ka-tī ê thó͘-tē, choán chò lô-tōng-chiá. 1913 nî chó-iū, khai-sí chiâⁿ bān lâng ê O͘-lâng lî-khui Mississippi hiòng pak-pêng hoat-tián, chit kái ê jîn-kháu sóa tāng hông kiò chò sī Tōa Î-bîn (Great Migration), kòe-khì chhan-chhiūⁿ St. Louis, Chicago, Detroit, Cleveland, Philadelphia kap New York téng kang-gia̍p tō͘-chhī thàn-chia̍h. Kàu 1940 nî-tāi kàu 1970 nî-tāi, koh sī Tē-jī-chhù Tōa Î-bîn, beh 50 bān ê lâng lî-khui Mississippi. Pún kái ê î-bîn chin-chē sī hiòng sai-pō͘ te̍k-pia̍t sī California hoat-tián.

Mississippi tī 2015 nî ê GDP sī 105,819 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê sán-gia̍p sī chè-chō-gia̍p.




#Article 668: Missouri (521 words)


Missouri sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú sī Jefferson City. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Kansas City.

Missouri sì-ûi ū 8-ê chiu, kap Tennessee kâng-khoán sī choân-kok siōng chē. I-ê pat-pêng sī Iowa; tang-pêng Mississippi Hô tùi-pêng sī Illinois, Kentucky, kap Tennessee; lâm-pêng sī Arkansas; sai-pêng sī Oklahoma, Kansas, kap Nebraska. 

Tī Missouri chiu lāi siāng tōa ê hô-chhoan sī Mississippi Hô kap Missouri Hô. Kî-tiong Mississippi Hô sī tang-pêng ê pian-kài, Missouri Hô sī tùi tiong-pō͘ keng-kòe. Nn̄g-tōa to͘-chhī, iā-chiū-sī sai-pêng ê Kansas City kap tang-pêng ê St. Louis, lóng tī pún tiâu hô téng.

Khó-kó͘ chèng-kù lâi-khòaⁿ, 7-chheng nî chêng Missouri tē-khu chiū í-keng ū lâng khiā-khí. Kong-goân-chêng 1000 nî, chiū ū Mississipi Bûn-hòa ê chûn-chāi, in oa̍h-tāng hoān-ûi ê tiong-sim tāi-khài chāi kin-á-ji̍t ê St. Louis siâⁿ kap Cahokia ê  Mississippi Hô iân-hōaⁿ. Cahokia hit sî sǹg sī tùi Gō͘-tōa-ô͘ kàu Be̍k-se-ko Oan chi kan bō͘-e̍k lō͘-sòaⁿ ê tiong-sim, m̄-koh in ê bûn-bêng tī chêng 1400 nî chó-iū soai-jio̍k, tōa-hūn ê jîn-bîn sóa khí pat-ūi. 

Siāng-chá ē Au-chiu î-bîn-chiá tōa-pō͘-hūn sī Canada ê Hoat-kok-lâng, in tī kin-á-ji̍t ê Sainte-Geneviève kiàn-li̍p liáu Missouri thâu-chi̍t-ê Au-chiu-lâng chng-thâu. In tùi Mississippi Hô ê tâng-pêng kòe--lâi, tī hia, thó͘-tē í-keng bô hoat-tō͘ chi-chhî jîn-kháu ê chin-ka. Sainte-Geneviève piàn chò sī hoat-ta̍t ê lông-gia̍p tiong-sim, keng-kòe kau-e̍k hiòng New Orleans téng Louisiana tē-khu thê-kiong bí-niû.

Tùi New Orleans lâi ê Hoat-kok-lâng tī 1764 nî khai-siat St. Louis. In-ūi Fontainebleau Tiâu-iok, Hoat-kok kā Mississippi Hô sai-pêng ê thó͘-tē (Louisiana) koah hō͘ Se-pan-gâ.

St. Louis hoat-tián piàn mô͘-phôe kau-e̍k kap chìn-kháu-mi̍h bé-bē ê tiong-sim, Se-iûⁿ-lâng tī chia kap Missouri Hô iah Mississippi Hô téng-bīn ê goân-chū-bîn chò seng-lí, chiong hòe-bu̍t sàng khí oa̍h hái ê New Orleans chhut-kháu.

Hit-tong-sî lông-gia̍p mā tī chit ūi tng hoat-ta̍t, St. Louis koh tī khì-chûn hoat-bêng liáu-āu keng-ka hoat-tián.

Missouri tī chit chūn tit tio̍h Hiòng Sai-pêng ê Tōa-mn̂g (Gateway to the West) chheng-hō, in-ūi i sī 19 sè-kí khai-thok-chiá hiòng sai-pêng hoat-tián sî chhut-hoat ê só͘-chāi. Phì-jû St. Charles chiū sī Lewis kap Clark Thàm-hiám (Lewis and Clark Expedition) ê khí-tiám kiam tó-tńg sî ê chiong-tiám.

Tùi 1830 kàu 1860 nî-tāi kî-kan Missouri chin-ka tōa-liōng ê kok-lāi chhut-sì ê î-bîn, tī 1840 kàu 1850 nî-tāi, koh ū chin chē Ài-lân phah-hng kap Tek-kok kek-bēng éng-hióng chhut-hái ê sin î-bîn kòe--lâi. Kî-tiong Tek-kok-lâng tī Missouri Hô iân-hōaⁿ kiàn-li̍p khí phû-tô-chiú sán-gia̍p, mā tī St. Louis hoat-tián bih-luh chè-chō.

Missouri tī Jī-chhù Tāi-chiàn í-chêng, kang-gia̍p chiām-chiām hoat-tián. Thin-lō͘ kap léng-tòng ê ki-su̍t hō͘ Kansas Siâⁿ ē-tàng hoat-tián chò chhī-gû-gia̍p pau-chong kiam ūn-su ê tiong-sim. Chhú-sî Kansas Siâⁿ mā khai-sí ū liáu Bí-kok-sek ê lâu-á-chhù.

Kòe liáu 1950 nî-tāi tiong-kî, St. Louis kap Kansas City lóng siū tio̍h kang-gia̍p soe-thè ê éng-hióng sit-khí chin chē chè-chō-gia̍p kap thih-lō͘ khang-khòe. Kàu 1956 nî, thâu chi̍t kái khòa chiu ê kong-lō͘ hē-thóng (Interstate Highway System) kè-ōe tùi St. Charles khai-sí, kau-gōa khiā-ke ê to͘-chhī hêng-sek mā tī chia khí-heng.

Missouri tī 2014 nî ê GDP sī 284,462 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.




#Article 669: Montana (569 words)


Montana sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú tī Helena. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Billings.

Montana chit jī sī tùi Se-pan-gâ-gí Montaña hō--lâi, ì-sù sī soaⁿ he̍k-chiá soaⁿ-tē, soaⁿ-khu. 

Tī se-pō͘ ê soaⁿ-khu, chá-kî sī hō͘ Se-pan-gâ thàm-hiám-chiá hō chò Montaña del Norte. Eng-gí ê Montana chit jī, tāi-seng sī Ohio ê James Ashley chú-chhî ê Bí-kok Chham-gī-īⁿ Léng-thó͘ Úi-oân-hōe (United States House Committee on Territories) tī chiam-tùi sin-siat Idaho Léng-thó͘ ê hoat-àn lāi-bīn sú-iōng--ê. Tong-sî hō͘ kî-tha ê chi̍t kóa chham-gī-oân hoán-tùi, lí-iû sī Montana bô ì-sù. Kàu 1864 nî, beh tùi Idaho pun chhut sin léng-thó͘ ê sî-chūn, Ashley koh chi̍t pái chhái-ēng Montana, m̄-koh iû-goân siū tio̍h hoán-tùi, pí-lūn gī-oân Samuel Cox jīn-ûi chia tōa-hūn só͘-chāi lóng m̄-sī soaⁿ-tē, jî-chhiá jīn-ûi ēng goân-chū-bîn ê miâ pí Se-pan-gâ miâ khah hó-sè. Tong-sî ia̍h ū lâng thê chhut Shoshone, chóng-sī tè-bé chūn koat-tēng chiàu Léng-thó͘ Úi-goân-hōe ê ì-kiàn sú-iōng Montana.

Montana sī Bí-kok biān-chek pâi tē-4 ê chiu-hūn, lóng-chóng 380,800 pêng-hong-bí, tī i thâu-chêng sī Alaska (siāng-tōa), Texas, kap California. Pún chiu ùi pak-pêng 877 kong-lí tn̂g ê pian-kài, si kap Kha-ná-tah ê British Columbia, Alberta, kap Saskatchewan 3-ê séng sio-chiap; lēng-gōa ùi i tang-pêng sī kâng-kok ê North Dakota chham South Dakota, lâng pêng sī Wyoming, sai-pêng kiam sai-lâm sī Idaho.

Montana khah-chá sī chi̍t kóa goân-chū bîn-cho̍k teh seng-oa̍h. Au-chiu-lâng kap Bí-kok ê khui-khún-chiá kòe--lâi liáu-áu só͘ gū tio̍h ê pō͘-cho̍k ū tiong-lâm-pō͘ ê Crow; tang-lâm-pêng ê Cheyenne; koh ū tiong-pō͘ kiam tiong-pak-pō͘ ê Blackfeet, Assiniboine kap Gros Ventres; chham sai-pêng ê Kootenai kap Salish; lēng-gōa mā ǔ ti Flathead Ô͘ ê Pend d'Oreille kap sai-pêng soaⁿ-tē ê Kalispel.

Montana óa tāi-lio̍k hun-kài (continental divide) tang-pêng ê hit pō͘-hūn, sī hâm tī 1803 nî Louisiana Siu-bé lāi-té.

Tong It-chhù Tāi-chiàn hoat-seng ê sî, Montana chhut-sin ê Bí-kok thâu chi̍t ūi lú-seng kok-hōe gī-oân Jeannette Rankin hoan-tùi soan-chiàn, m̄-koh siū tio̍h chāi-tē lâng phó͘-phiàn phoe-phêng, hit chūn chi-chhî chham-chiàn sī chú-liû ì-kiàn. Tùi 1917 nî kàu 1918 nî kî-kan ū 40,000 lâng hong chio ji̍p kun-tūi.

Bí-kok tī 1941 nî 12 goe̍h 8 ji̍t ka-ji̍p Jī-chhù Tāi-chiàn ê sî, í-keng chin chē lâng tâu-kun, koh tī soan-chiàn liáu-āu thâu nî sin ji̍p 40,000 lâng ji̍p-iâⁿ; kàu chiàn-cheng kiat-sok hit chūn, í-keng 57,000 lâng cho-peng, sī kui-chiu jîn-kháu ê 10%, kî-tiong mā bōe chió sī goân-chū-bîn, pau-koat chham-ú Bi̍t-bé káng-chiá (Code talker) ê Crow-kok (Crow Nation) cho̍k-lâng.

Léng-chiàn sî-kî, Montana hoat-tián chò Bí-kok khong-kun Kun-sū Khong-tiong Ūn-su Pō͘-mn̂g (Military Air Transport Service) ê chóng-pō͘.

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, Montana tī 2015 nî 7 goe̍h chhe 1 ê jîn-kháu ū 1,032,949, pí 2010 nî Bí-kok Phó͘-cha ê thóng-kè ke 4.40%. 

Montana tī 2014 nî ê GDP sī 44,269 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.

Montana tī 2015 nî kui tang ê n̂g-tāu sán-liōng ū 10.3 pa̍h-bān tòng.

Chū 1880 nî-tāi khai-sí, thih-lō͘ chiū sī Montana tiōng-iàu ê ūn-su hong-sek. Le̍k-sú-siōng keng-kòe pún tē-hng ê tang-sai hong-hiòng khoah chiu lō͘-sòaⁿ chú-iàu ū Milwaukee Lō͘ (Milwaukee Road), Tōa Pak-hng (Great Northern), kap Pak-hng Thài-pêng-iûⁿ (Northern Pacific). King-á-ji̍t tī Montana siāng tōa ê thih-lō͘ lō͘-sòaⁿ sī BNSF Railway, sī tùi chá-chêng Tōa Pak-hng kè-sio̍k--lâi-ê. Tī Montana se-pō͘, koh ū Montana RailLink, choan-bûn teh keng-êng í-chá sio̍k Pah-hng Thài-pêng-iûⁿ ê hē-thóng. Amtrak ê Empire Builder lia̍t-chhia mā tùi pak-pêng keng-kòe Montana.




#Article 670: Nevada (525 words)


Nevada sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. I ê siú-hú sī Carson City, siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Las Vegas.

Nevada chit jī sī tùi Se-pan-gâ-gí nevada (ho͘-im: [neˈβaða]) chioh--lâi-ê, ì-sù sī khàm seh--ê, goân-té hō tī soaⁿ-miâ Sierra Nevada, ì-sù sī khàm seh ê soaⁿ-tē.

Tōa-hūn ê Nevada lóng ūi tī leh té-lí-ha̍k siōng ê Lap-tē kap Soaⁿ-tē Tē-hng (Basin and Range Province), chiu lâi ū kúi-a chōa lâm-pak hong-hiòng ê soaⁿ-lêng.

Francisco Garcés sī thâu chi̍t ūi chìn-ji̍p pún tē-khu ê Au-chiu-lâng. Nevada kha-chá sī Se-pan-gâ Tè-kok ê Sin Se-pan-gâ léng-thó͘ chi̍t pō͘-hūn, 1804 nî ê sî, hun hō͘ Téng California (Alta California) koán-lí. Kàu 1821 nî, Mexico To̍k-li̍p Chiàn-cheng sî-kî hō͘ Mexico ōe chò chi̍t khu léng-thó͘. Liáu-āu, ū 1827 nî Jedediah Smith kòe Las Vegas Valley; koh ū Peter Skene Ogden tī 1828 nî iân Humboldt Hô lú-hêng. 

Kàu 1847 nî ê sî, Mormon kàu-tô͘ kiàn-li̍p Deseret Chiu ê sî-chūn, in mā chú-tiuⁿ liáu kui-ê Nevada tē-hng. 1855 nî, William Bringhurst kap 29 miâ ê Mormon thoân-tō tùi Utah kòe pún tē-khu óa-kīn Las Vegas ê só͘-chāi khí siâⁿ, it-ti̍t khòng-chè kàu 1859 nî chó-iū.

Bí-kok Mexico Chiàn-cheng liáu-āu nn̄g kok chhiam-tēng Guadalupe-Hidalgo Tiâu-iok, chō-sêng Mexico ùi 1848 nî sit-khí Téng California. Bí-kok soah siat pún tē-hng chò léng-thó͘ lâi koán-lí. 1850 nî Utah Léng-thó͘ sêng-li̍p ê sî, Nevada sī lāi-té chi̍t pō͘-hūn, kàu 1861 nî 3 goe̍h 2 hō, Nevada Léng-thó͘ kiàn-li̍p.

Ùi 1864 nî, Nevada sin siat chò Bí-kok tē-36 chiu, jî-chhiá sui ē-tàng chham-ka chóng-thóng kap kok-hōe soán-kí, hit tong-sî tú hó sī Abraham Lincoln chú-pīn beh soán liân-jīm. 1866 nî ê sî, pún chiu sin ka-ji̍p tang-pêng pún-lâi sio̍k Utah Léng-thó͘ ê thó͘-tē. Kàu 1867 nî 1 goe̍h 18, koh tùi Arizona Léng-thó͘ sin siu chi̍t pō͘-hūn, goân-sêng kin-á-ji̍t Nevada ê hoān-ûi.

Ū chi̍t chām khòng-gia̍p ùi Nevada ê keng-chè chin tiōng-iàu, chi-chhî liáu pún tē-hng ê sán-gia̍p, m̄ koh kàu 19 sè-kí bóe-kî, khòng-gia̍p kap jîn-kháu lóng chiām-chiām soe-lám khì. Chóng-sī kòe ka 1900 nî í-āu, Tonopah, Goldfield kap Rhyolite téng gîn-khòng ê khai-hoat, koh chi̍t kái chin-ka Nevada ê jîn-kháu.

Ùi chi̍t kóa khòng-siâⁿ, put siū koán-lí ê poa̍h-kiáu oa̍h-tāng í-keng chin phó͘-phiàn. Sui-jiân tī 1909 nî hō͘ choân-kok ê hoán kiáu hān-chè; kàu 1931 nî ê Gōa Siau-tiâu sî-kî, koh têng-sin hong ha̍p-hoat-hòa. Bô lōa kú, liân-pang chéng-hú chún-pī beh ùi Nevada khí-siat sin chúi-pà, ia̍h chiō sī hiān-chāi ê Hoover Chúi-pà.

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, 2016 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê Nevada ū jîn-kháu 2,940,058, pí 2010 nî ê phó͘-cha ke 239,367 lâng, siong-tong ke 8.86%.

Kàu 2016 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê ko͘-sǹg ûi chí, Nevada ê Pe̍h-lâng (White) chiàm 75.1% (hui Se-pan-gâ-hē Pe̍h-lâng chiàm lāi-bīn 49.9%), O͘-lâng ia̍h Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng chiàm 9.6%, A-chiu-hē chiàm 8.7%, Bí-kok Indian ia̍h Alaska Chāi-tē (American Indian or Alaska Native) chiàm 1.6, koh ū 0.8% ê Chāi-tē Hawaii lâng kap kî-tha Thài-pêng-iûⁿ Tó-sū-lâng. Tī thong chiu ê jîn-kháu-lāi-bīn, Se-pan-gâ-hē chiàm 28.5%.

Nevada tī 2014 nî ê chiu-lāi seng-sán chóng-gia̍h sī 135,038 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī chia̍h-tòa ho̍k-bū (accommodation and food services) sán-gia̍p.




#Article 671: Nebraska (607 words)


Nebraska sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú sī Lincoln. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Omaha.

Nebraska sī kó͘ Otoe ōe ê Ñí Brásge (ho͘-im: [ɲĩbɾasꜜkɛ]) he̍k-chiá Omaha ōe ê Ní Btháska (ho͘-im: [nĩbɫᶞasꜜka]) choán--lâi-ê, ì-sù sī pêⁿ-pêⁿ ê chúi, chí chāi-tē ê Platte Hô.

Pún chiu sī Bí-kok Chêng-hong Sòaⁿ (Frontier Strip) ê chi̍t pō͘-hūn, ūi tī South Dakota ê lâm-pêng, Iowa ê sai-pêng kap Missouri ê sai-pak, nn̄g chiu sio keh Missouri Hô; lēng-gōa mā sī tī Kansas pak-pêng, Colorado ê tang-pak kap Wyoming tang-pêng.

Chiu lāi ū hūn 93-ê kūn. Jîn-chhiá khòa nn̄g-ê sî-khu: tang pòaⁿ-pêng sio̍k Tiong-iong Sî-kan (Central Time); se pêng sī Soaⁿ-khu Sî-kan (Mountain Time).

Ū saⁿ tiâu tōa hô tùi sai-pêng hiòng tang keng-kòe Nebraska: Platte Hô tùi tiong-ng, Niobrara Hô tùi pak-pō͘, Republican Hô tùi lâm-pō͘. Chiàu tē-hêng lâi kóng, Nebraska ē-sài hun nn̄g-ê tōa khu, óa tang-pêng sī sǹg Dissected Till Plains khu, Omaha kap Lincoln nn̄g-ê tōa siâⁿ lóng tī chit pêng; nā sai-pêng sī Great Plains khu.

Nebraska è khì-hāu thang hun chò 2-ê tōa-khu, tang-pòaⁿ-pêng sī sip-jūn tāi-lio̍k khì-hāu, sai-pòaⁿ-pêng sǹg sī pòaⁿ-ta-sò khì-hāu (semi-arid climate). Kui-chiu lóng tī un-tō͘ kiam kàng-chúi ê hong-bīn ū pêng-hián kùi-chiat piàn-hòa, joa̍h-thiⁿ chin joa̍h, kôaⁿ-thiⁿ chin kôaⁿ.

Chá-liân tī Nebraska khiā-khí ê goân-chū-bîn pō͘-lo̍k ū Omaha, Missouria, Ponca, Pawnee, Otoe, kap kî-tha chi̍t-kóa Lakota (Sioux) lâng, in chi̍t pō͘-hūn sī tùi tang-pêng î-bîn kòe--lâi.

Au-chiu-lâng tī chit ūi oa̍h-tāng ê sî-chūn, Hoat-kok kap Se-pan-gâ sī chú-iāu tī chia kēng-cheng ê sè-le̍k. 1690 nî-tāi, Se-pan-gâ kiàn-li̍p liáu kap Apache-lâng (ū ùi Nebraska se-pō͘ oa̍h-tāng) ê bō͘-e̍k lâi-óng. 1703 nî, Hoat-kok mā kah Nebraska Missouri Hô tē-khu ê goân-chūn-bûn hoat-tián seng-lí koan-hē. Kàu 1719 nî, koh kah chia ê lâng chhiam liáu chi̍t kóa tiâu-iok.

Se-pan-gâ kap Hoat-kok au-lâi hoat-seng chiàn-cheng, 1720 nî Se-pan-gâ Pedro de Villasur chiong-kun hiòng Nebraska chhut-peng, soah hō͘ kap Hoat-kok kiat-bêng ê Pawnee kap Otoe cho̍k ê lâng phah-pāi.

Bí-kok tī 1854 nî 5 goe̍h 30, kun-kù Kansas-Nebraska Hoat-àn, Kansas kap Nebraska Léng-thó͘ kiàn-li̍p. Kî-tiong Nebraska Léng-thó͘ pau-koat liáu kin-á-ji̍t ê Colorado, North Dakota, South Dakota, Wyoming kap Montana. Léng-thó͘ siú-hú sī Omaha.

Nebraska koh tī 1867 nî 3 goe̍h kái siat chò Bí-kok tē-37-ê chiu, hit-tong-sî siú-to͘ tùi Omaha sóa kòe Lancaster (āu-lâi kái miâ Lincoln). 1873 nî 8 goe̍h 5 ji̍t, Pawnee kap Sioux nn̄g cho̍k tī Massacre Canyon sio-thâi.

O͘-lâng tī Omaha siū tio̍h chha-pia̍t tùi-thāi, chit ūi mā piàn chò sī bîn-khoân ūn-tōng ê oa̍h-tāng tē-tiám chi it. Kàu 1960 nî-tāi, Bí-kok goân-chū-bîn ê ūn-tōng mā tī chiu lāi liû-hêng khì--lâi.

Kun-kù Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k (United States Census Bureau) ê ko͘-sǹg, Nebraska tī 2014 nî-tiong jîn-kháu ū 1,881,503 lâng.

Kun-kù 2010 nî ê phó͘-cha, 86.1% ê Nebraska chiu-bîn sī pe̍h-lâng, kî-tiong lāi-bīn hui-Se-pan-gâ-hē chiàn 82.1%; nā o͘-lâng chiàm 4.5%; Bí-chiu goân-chū-bîn chiàm 1.0%; A-chiu-lâng chiàm 1.8%; Hawaii kap kî-tha Thài-pêng-iûⁿ goân-chū-bîn ū 0.1%.

Kun-kù Keng-chè Hun-sek Kio̍k (Bureau of Economic Analysis) kè-sǹg Nebraska tī 2014 nî ê chiu-lāi chóng seng-sáng (GDP) ū 992 ek bí-kim. In chú-iàu lông-sán ū gû-bah, ti-bah, hoan-be̍h, kap tōa-tāu téng-téng. Kî-tha pí-lūn thih-lō͘ kap khah-chhia ūn-su-gia̍p, chè-chō-gia̍p, thong-sìn mā sī hoat-ta̍t.

Chiàu 2015 nî 4 goe̍h sò͘-jī, Nebraska sit-gia̍p-lu̍t sī 2.5%, sī kok-lāi siāng kē. 2015 nî pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.

Liân-ha̍p Thài-pêng-iûⁿ Thih-lō͘ (Union Pacific Railroad) kong-si chóng-pō͘ siat ùi Omaha. Kî-tha ùi pún chiu teh ūn-chok ê chú-iàu thih-lō͘ koh ū Amtrak, BNSF Railway. Ka-na-tah Thài-pêng-iûⁿ Thih-lō͘ (Canadian Pacific Railway) kap Iowa Chiu-chè Thih-lō͘ (Iowa Interstate Railroad).

Thong-kòe Nebraska ê chiu-chè kong-lō͘ ū I-76, I-89, I-129, I-180, I-380, kap I-680.




#Article 672: Ubuntu (100 words)


Ubuntu (IPA: /ubun'tu/) sī 1 khoán tī kò-jîn tiān-náu chin sî-kiâⁿ ê Linux hoat-hêng-pán (Linux distribution). Ubuntu ê sian-chó͘ sī Debian; chú-iàu ê te̍k-sek sī kiông-tiāu hó-ēng (usability), hó-an (ease of installation), kò͘-tēng chhut sin pán-pún (regular releases), bô beh hō͘ hoat-lu̍t pa̍k-sí (freedom from legal restrictions). 

Ubuntu pún-té sī Zulu-gí kap Xhosa-gí, ì-sù sī ēng jîn-tō kap lâng chih-chiap (humanity towards others). Ùi Ubuntu ê kháu-hō – “Hō͘ lâng ēng ê Linux” (Linux for Human Beings), ē-tàng chai-iáⁿ i siūⁿ beh hō͘ Linux khah phó͘-phiàn, khah hó-ēng. 

Siāng sin ê pán-pún sī 2009 nî 10--goe̍h hoat-hêng ê Ubuntu 9.10.




#Article 673: Botnet (136 words)


Botnet chí 1 tīn nńg-thé ki-khì-mi̍h (bot) cho͘ ê bāng-lō͘ (net). Chit sû ē-iōng-tit chí jīm-hô bot ê cho͘-chit (chhiūⁿ IRC bot, iōng (distributed computing) nńg-thé siat ê tiān-náu bāng-lō͘), m̄-koh siāng chia̍p iōng lâi kí 1 tīn hông chiàm--khì jî-chhiáⁿ siū 1 ê chí-lēng tiong-sim khòng-chè tiâu ê phoà-siùⁿ tiān-náu. Chia ê tiān-náu it-poāⁿ hông koàn chhiūⁿ u-óng, chhâ-bé, āu-mn̂g (backdoor) téng-téng ê pháiⁿ-thé (malware). Botnet ê cho͘-chit-jîn (hō chò bo̍k-bot-chiá, bot herder) ū hoat-tō͘ hn̄g-hn̄g khòng-chè kui tīn, it-poaⁿ ūi tio̍h chò pháiⁿ tāi, chhiūⁿ kóng hoat tiān-chú pùn-sò (spam). Chí-lēng sù-siông sī keng-koè 1 ê IRC server ia̍h kong-kiōng ê IRC bāng lâi chhe-phài. Sin 1 tāi ê bot ē-hiáu chū-tōng sàu-biô (scan) in ê khoân-kéng, mā ē lī-iōng hē-thóng ê jio̍k-tiám (vulnerability) ia̍h bô la̍t ê bi̍t-bé kā ka-kī thoàⁿ kàu pa̍t-ūi.




#Article 674: Wyoming (574 words)


Wyoming sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Cheyenne sī i ê siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī.

Wyoming ê pak-pêng sī Montana, tang-pêng ū South Dakota kap Nebraska, lâm-pêng sī Colorado, sai-lâm-pêng sī Utah, tī sai-pêng koh ū Idaho. Chiàu biān-chek kè-sǹg, Wyoming sī Bí-kok tē 10 tōa ê chiu-hūn, ū 243,340 pêng-hong kong-lí, koah hun 23-ê kūn.

Wyoming sī Tōa Pêng-goân (Great Plains) kap Rocky Soaⁿ-lêng sio-oa̍h ê só͘-chāi chi it. Chia pún-sin sī chi̍t phìⁿ hō͘ chi̍t kóa sôaⁿ-lêng chhiat hun ê koân-phiâⁿ.

Pak Bí-chiu ê Tāi-lio̍k Hun-chúi-kài ùi pún chiu tiong-iong pō͘-hūn chun kòe lâm-pak hong-hiòng. Hun-chúi-kài hiòng tang sio̍k Missouri Hô chúi-hē, siōng-bóe lâu ji̍p Be̍k-se-ko Oan; sai-pak hit pêng ū Snake Hô, i āu-piah ē chiap Columbia Hô, siāng bóe lâu ji̍p Thài-pêng-iûⁿ; lēng-gōa, koh ū chi̍t hūn sī keng-kòe Green Hô ji̍p Colorado Hô chúi-hē, liáu-āu lâu hiòng California Oan.

Apsáalooke, Arapaho, Lakota, kap Shoshone, sī pe̍h-lâng lâi-kàu í-chêng tī Wyoming chit ūi teh seng-oa̍h ê bîn-cho̍k.

Wyoming ê sai-lâm-pêng pat sī Se-pan-gâ Tè-kok ê chi̍t hūn, āu-lâi koh piàn Be̍k-se-ko ê Alta California. Hoat-kok-hē ê Canada-lâng mā tī 18 sè-kí sî hiòng chit ūi hoat-tián, lâu--lo̍h-lâi chi̍t kóa Hoat-kok-sek ê tē-hō-miâ.

Robert Stuart chit tīn lâng tī 1812 nî hoat-kìⁿ South Pass soaⁿ-khiah, āu-lâi lâng ēng-lâi î-bîn cháu bé-chhia ê lō͘-sòaⁿ Oregon Trail tùi chia keng-kòe. 1950 nî, Jim Bridger koh chhōe tio̍h Bridger Pass, sī 1868 nî Liân-ha̍p Thài-pêng-iûⁿ (Union Pacific Railroad) kap kúi-a cha̍p nî āu chiu-chè kong-lō͘ só͘ keng-kòe ê lō͘-sòaⁿ. Bridger mā thàm-châ liáu Yellowstone jî-chhiá chéng-lí pò-kò.

Put-koán sī Bridger ia̍h chìn-chêng ê Colter, in ê pò-kò lóng ū chi̍t chām hong tòng chò sī khong-sióng kò͘-sū.

Kàu liáu 1867 nî, Liân-ha̍p Thài-pêng-iûⁿ thih-lō͘ thong lâi Cheyenne siâⁿ, Wyoming Léng-thó͘ koh tī 1868 nî 7 goe̍h 15 kiàn-li̍p. Wyoming ê khòng-sán chhiūⁿ hū-kīn ê Colorado hia hong-hù, chóng-sī mā pat tī 1867 nî South Pass City hong kim-á ê khai-chhái. Lēng-gōa chiu lāi mā ū hiat-kiàn tâng khòng.

Wyoming ê tiúⁿ-koaⁿ John Allen Campbell tī 1869 nî 12 goe̍h 10 ji̍t thong-kòe cha-bó͘ tâu-phiò-koân, sī choân kok thâu chi̍t-ê ū lú-sèng chham-chèng-khoân ê léng-thó͘ (mā pí só͘-ū ê chiu khah chá). Liáu-āu, Wyoming mā chhut liáu kúi-a ūi hoat-chèng kài ê lú-sèng sian-chìn, phì-hû thâu chi̍t-ê cha-bó͘ pôe-sím (jury) téng-téng.

Bí-kok tī 1872 nî ùi Wyoming sai-pak khai-siat Yellowstone Kok-ka Kong-hn̂g, sī sè-kài thâu chi̍t chō. Kàu 1890 nî, Wyoming hong siat chò Bí-kok tē-44 ê chiu.

Kun-kù Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, Wyoming tī 2015 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê jîn-kháu ū 586,107, pí 2010 nî phó͘-cha chu-liāu ke 3.99%.

Àn-chiàu 2010 nî phó͘-cha, jîn-kháu lāi-bīn 90.7% sī Pe̍h-lâng, 0.8% sī O͘-lâng ia̍h Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng, 2.4% sī Bí-kok Indian lâng ia̍h Alaska Goân-chū-bîn, 0.8% sī A-chiu-hē Bí-kok-lâng, 0.1% sī Hawaii Goân-chū-bîn ia̍h kî-tha THià-pêng-iûⁿ Tó-bîn, 2.2% sī nn̄g cho̍k í-siōng lâi-goân, 3.0% sī kî-tha. Hia chóng jîn-kháu lāi-bīn, ū 8.9% sī Se-pan-gâ-hē (Hispanic kap Latino).

Nā chiàu 2000 nî phó͘-cha, Tek-kok-hē ū 26.0%, Eng-lân-hē ū 16.0%, Ài-ní-lân-hē ū 13.3%, Lo̍k-ui-hē ū 4.3%, Sūi-tián-hē ū 3.5%.

Wyoming tī 2015 nî ê GDP sī 39,864 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē jîn-kang ê khang-khòe sī sió-bē-gia̍p. Tī 2016 nî 12 goe̍h chiu lāi ê sit-gia̍p-lu̍t sī 4.8%

Wyoming ê khòng-gia̍p sán-phín ū mûi-thòaⁿ, thian-jiân-khì, mûi-chn̂g methane (coalbed methane), chio̍h-iû, uranium, kap trona. Lông-sán ê hong-bīn chú-iàu ū chhī-gû, taⁿ-chháu (hay), tiⁿ-chhài (sugar beets), tōa-be̍h, sió-be̍h kap iûⁿ-mn̂g téng khoán.




#Article 675: Wisconsin (492 words)


Wisconsin sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú tī Madison. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Milwaukee

Wisconsin sī tùi Wisconsin Hô hō--ê, che goân-lâi sī chāi-tē Algonquin Gí-cho̍k goân-chū-bîn ê ōe. Hoat-kok thàm-hiám-ka Jacques Marquette tī 1673 nî lâi kàu chit ūi, kì-lio̍k chit tiâu khe ê miâ chò Meskousing. Kî-tha ê chok-chiá, koh kái siá chò Ouisconsin, āu-bóe chit-ê miâ tû-liáu sī khe miâ, mā sī sì-ûi tē-khu ê tē-hō-miâ. Tī Eng-gí lāi-bīn, Ouisconsin soah koh thè-ōaⁿ chò Wisconsin.

Wisconsin goân-lâi ê ì-sù bô chin chheng-chhó, tōa-pō͘-hūn ê ké-soeh sī kóng kap Wisconsin Hô hô-piⁿ âng-sek ê chio̍h-thâu ū koan-hē.

Wisconsin ê pak-pêng sī Montreal Hô, Superior Ô͘, kap Michigan, tī tang-pêng sī Michigan Ô͘, tī lâm-pêng sī Illinois; lēng-gōa tī sai-lâm sī Iowa, tī sai-pak ū Minnesota.

Só͘ chai-iáⁿ siāng chá tī kong-goân-chêng 10,000 nî, to̍h ū lâng lâi kàu chit ūi, hit tang-chūn tng sī kho-ha̍k-ka só͘ kóng ê Wisconsin Peng-chhoan-hòa (Wisconsin Glaciation) sî-kî. Hia chá-kî ê jîn-kûn, sī Kó͘-Indian-lâng (Paleo-Indians), in lia̍h pí-lūn Mastodon (chi̍t khoán kó͘ chhiūⁿ) ê tōng-bu̍t seng-oa̍h.

Tī kong-oân-chêng 1000 kàu kong-goân 1000 nî, Pak Bí-chiu ê Woodland sî-kî, lông-gia̍p siā-hōe chiām-chiām hoat-tián chhut--lâi. Au-bóe sán-seng Effigy mound bûn-hòa, in khí liáu chin chē tōng-bu̍t hêng-thé ê soa-lūn.

Siāng chá lâi kàu Wisconsin chit ūi ê Au-chiu-lâng ū khó-lêng sī Hoat-kok ê thàm-hiám-ka Jean Nicolet, i tī 1634 nî kò chûn keng-kòe Tōa-ô͘ kòe--lâi. 1673 nî, Jacques Marquette kap Louis Jolliet tùi Fox-Wisconsin Chú-lō͘ chò liáu thâu chi̍t pái ê kì-lio̍k. Tī che chiân-āu, Hoat-kok lâng mā tī Wisconsin bé-bē mô͘-phôe, chóng-sī in kàu Eng-kok keng-kòe Hoat-kok kap Indian Chiàn-cheng tī 1763  nî tit tio̍h pún khu khòng-chè khoân chìn-chêng, lóng iáu bōe khai-siat éng-kiú ê chng-thâu. 1764 nî, Charles de Langlade chhōa-thâu tī Wisconsin tn̂g-kî khiā-khí.

Bí-kok to̍k-li̍p liáu-āu, tī 1783 nî kā Wisconsin siu chò léng-thó͘, m̄-koh Eng-kok tī 1812 nî Chiàn-cheng í-chêng, lóng koh khòng-chè pún tē-khu. Bí-kok khòng-chè hā, keng-chè tùi pún-té mô͘-phôe seng-lí choán chò chhái iân khòng-gia̍p. 1836 nî ê sî, Wisconsin Léng-thó͘ sêng-li̍p. Erie Ūn-hô (Erie Canal) khai-siat, hō͘ Bí-kok tang-pak ê lâng (Sin Eng-lân/Yankee) hong-piān poaⁿ lâi kàu Wisconsin, in āu-bóe khòng-chè liáu pún-tē ê chèng-tī, goân-lâi ê Canada Hoat-kok-hē kap goân-chū-bîn soah piàn chió-sò͘. Lēng-gōa, hit chūn mā be chió Tek-kok, Ài-lân, Lok-ui téng Au-chiû î-bîn kòe--lâi. 1848 nî 5 goe̍h 29, Wisconsin hong siu chò Bí-kok chi̍t chiu.

Tī 1990 nî-tāi chiu-tiúⁿ Tommy Thompson chú-chhî liáu hok-lī kái-kek,

Milwaukee siâⁿ ū jîn-kkháu 594,000, ūi tī leh pún chiu pak-pêng óa Michigan Ô͘ kap tōa Chicago sio liân ê tō͘-chhī tē-khu. Tōa Milwaukee tē-khu ê jîn-kháu, chiàm kui chiu ê tāi-iok 1/3. 

Tī Madison ū jîn-kháu 233,000, sī pún chiu siú-hú.

Chiàu jîn-káu pâi-miâ Tē-3 kàu tē-10 tōa ê siâⁿ-chhī, koh ū Green Bay, Kenosha, Racine, Appleton, Waukesha, Oshkosh, Eau Claire kap Janesville.

Wisconsin tī 2015 nî ê GDP sī 302,076 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng-kang ê sán-gia̍p sī chè-chō-gia̍p.




#Article 676: Olivier Messiaen (148 words)


Olivier Messiaen (IPA: [ɔlivje mɛsjɑ̃]; 1908 nî 12 goe̍h 10 – 1992 nî 4 goe̍h 27) sī Hoat-kok ê 1 ê chok-khek-ka, hong-khîm-ka, kiam chiáu-lūi-ha̍k-ka (ornithologist).  I 11 hoè ji̍p khì Pa-lí Im-ga̍k-īⁿ, sin-seⁿ pau-koat Paul Dukas, Maurice Emmanuel, Charles-Marie Widor, Marcel Dupré.  1931 nî tam-jīm Pa-lí La Trinité kàu-tn̂g ê hong-khîm-su, it-ti̍t kàu i koè-óng ûi-chí.  1940 nî Hoat-kok hām-lo̍h, Messiaen pìⁿ chiàn-hû.  Chē-kaⁿ kî-kan, i chhòng-chok Quatuor pour la fin du temps (Sî-kan ê lō͘-boé sù-tiông-chàu), ga̍k-khì sī tng-sî hiān-ū--ê 4 chióng, pau-hâm kǹg-khîm, bai-ó͘-lín, toā-thê-khîm, o͘-ta̍t-á.  Messiaen kap kúi-ê hoān-lâng tiàm kî-thaⁿ ê hoān-lâng kap kéng-ūi thâu-chêng pān siú-ián.  Chhut-kaⁿ liáu-āu (1941) i hông jīm-bēng chò Pa-lí Im-ga̍k-īⁿ ê hô-siaⁿ (harmony) kàu-siū, 1966 nî khí kiam chò chok-khek kàu-siū, kàu kah 1978 nî thoè-hiu ûi-chí.  Iu-siù ê ha̍k-seng pau-koat Pierre Boulez, Yvonne Loriod (āu--lâi pìⁿ in bó͘), Karlheinz Stockhausen, Iannis Xenakis, William Bolcom, George Benjamin.




#Article 677: Chèng-hú-kan Khì-hāu Piàn-hoà Choan-ka Úi-oân-hoē (116 words)


Chèng-hú-kan Khì-hāu Piàn-hoà Choan-ka Úi-oân-hoē (, IPCC) sī 2 ê Liân-ha̍p-kok cho͘-chit -- Sè-kài Khì-siōng-ha̍k Cho͘-chit (WMO) kap Liân-ha̍p-kok Khoân-kéng Kè-e̍k (UNEP) -- tī 1988 nî sêng-li̍p ê choan-ka úi-oân-hoē, choan-tô͘ leh phêng-ko͘ jîn-lūi chō-chiâⁿ khì-hāu piàn-hoà ê hong-hiám. IPCC khai-hóng hō͘ só͘-ū ê WMO/UNEP hoē-oân chham-ka.

IPCC ê pò-kò ē-sái kóng tī ta̍k chióng koan-hē khì-hāu piàn-hoà ê gī-lūn tang-tiong lóng ē hō͘ lâng chham-khó, ín-iōng. Kok-ka hām kok-chè chiam-tùi khì-hāu piàn-hoà ê hoán-èng it-poaⁿ ē kā IPCC tòng-chò koân-ui lâi chham-khó.

IPCC 2001 nî ê pò-kò kóng Tē-kiû téng koan-chhat ē tio̍h ê chi̍t-koá chhu-sè ū khó-lêng (likely) sī jîn-lūi oa̍t-tōng chō-chiâⁿ--ê. Kin-kù IPCC ê tēng-gī, ū khó-lêng téng-û 66% chì 90% ê khó-lêng-sèng. 




#Article 678: ToCyrillic (137 words)


ToCyrillic sī 1 thò hō͘ Mozilla Firefox kap Thunderbird ēng ê khong-chhiong thò-kiāⁿ (extension), ū choán-e̍k (transliteration) kap khí-poâⁿ tùi-èng (keyboard mapping) ê kong-lêng, khai-hoat-chiá sī Alex Benenson. Ē-tit-thang ná phah ná choán chò kok chióng bûn-jī; mā ē-tit seng phah hó chiah chò 1 khùn choán-e̍k (ia̍h hoán-choán-e̍k). Pún-té ê siat-kè sī beh su-ji̍p Cyrillic jī-bó, āu--lâi pìⁿ-chiâⁿ thong-iōng ê su-ji̍p-hoat, ē-tit su-ji̍p chē chē khoán bûn-jī. Hiān-chú-sî chi-oān ê bûn-jī pau-hâm Bulgarian, Cherokee, Georgian, Macedonian, Lō͘-se-a-gí, Serbian, Ukrainian, POJ, tang-sai.

Tùi POJ ê chi-oān sī Henry H. Tân-Tēⁿ siat-kè--ê.

Bē hō͘ ngē-thé ia̍h chok-gia̍p hē-thóng pa̍k-sí, nā ē-tit cháu Firefox tō ē-tit ēng ToCyrillic lâi su-ji̍p. Liān Windows 98 mā ē-tit thàu-koè Firefox kap ToCyrillic lâi su-ji̍p hû-ha̍p Thong-iōng-bé ê POJ. Sin ê hē-thóng, chhiūⁿ ubuntu 6.10, an ToCyrillic liáu-āu, tō sûi ē-tàng phah POJ.




#Article 679: Internet (328 words)


Internet (; hōo-liân-bāng) sī hoān-ûi pau-hâm thong sè-kài ê kong-kiōng tiān-náu bāng-lō͘, i ê chu-liāu iōng piau-chún ê Internet Protocol (IP) choán-sàng. Internet thang kóng sī chiòng bāng-lō͘ chi kan ê bāng-lō͘, pau-hâm kúi-nā-pah-bān ê khah sè-ê ê bāng-lō͘, ū khiā-ke--ê, ha̍k-su̍t-kài--ê, seng-lí-kài--ê, chèng-hú--ê téng-téng. Chit-ê toā bāng-lō͘ téng-bīn khǹg liáu kok-chióng chu-liāu kap ho̍k-bū, chhiūⁿ kóng tiān-chú-phe (email), chat, tóng-àn thoân-sàng (FTP), bāng-ia̍h téng-téng ê World Wide Web (WWW) bûn-kiāⁿ.

Tī Hàn-bûn, Internet ū Hō͘-liân-bāng (互聯網), Bāng-chè Bāng-lō͘ (網際網路) kap In-te̍k-bāng (因特網) téng kóng-hoat.

Internet ê khí-goân tāi-seng ē-tàng tui-jip kàu Bí-kok Kok-hông-pō͘ kià-hù ê chi̍t hāng kè-ōe. Goân-té ê lō͘-ēng sī beh chhōe chi̍t khoán nā tú tio̍h hu̍t-chú bú-khì kong-kek ê sî thang pó-chhî tiōng-iàu kun-sū tiān-náu khan-liân ê hong-sek. Hit-chūn in hoat-tián kā chu-liāu thiah chò chē hūn pau-kó (packet), keng-kòe chhōe-lō͘ (routing) nńg-thé thoân sàng ê ki-su̍t.

Tī 1970 nî-tāi chá-kî, chi̍t kóa sian-chìn gián-kiù ki-koan, pí-lūn Bolt Beranek and Newman, Stanford Gián-kiù-só͘ (Stanford Research Institute), Carnegie Mellon Tāi-ha̍k, kap Berkeley California Tāi-ha̍k téng hong-bīn, í-keng kap chèng-hú chhut-chîⁿ kiam koán-lí ê ARPANET sio-chiap. Āu--lâi chiām-chhù mā ū pí-lūn Kok-ka Kho-ha̍k Ki-kim-hōe (National Science Foundation) ê NSFnet téng kî-tha bāng-lō͘ khan chiap ARPANET. Hit-chūn chi̍t kóa èng-iōng, pí-lūn e-mail kap Usenet, kiam chi̍t kóa BBS, mā chhì-khek liáu bāng-lō͘ ê khok-tiong.

Tī 1980 nî-tāi ê sî, koh ū chi̍t khoán tē-hng kò-sī-pâi teh hoat-tián, in it-poaⁿ sī keng-kòe FidoNet sio-chiap. Lēng-gōa mā ū chhan-chhiūⁿ CompuServe kap America On-line téng kong-si ê su-iú sòaⁿ-téng ho̍k-bū. Tong-sî chia ê bāng-lō͘, kap ARPANET ū pō͘-hūn ê sio-chiap, tè-bé hoat-tián chhut chi̍t-ê hō͘ ha̍k-su̍t-kài ê lâng ēng tī phó͘-thong lō͘-iōng ê NSFnet bāng-lō͘.

Te̍k-pia̍t chhì-khek Internet thoân ji̍p tāi-chiòng seng-oa̍h--ê, sī CERN cho͘-chit ê Tim Berners-Lee chú-chhî hoat-tián ê World Wide Web, he tāi-seng sī ēng beh tián-sī liân-kiat bûn-pún ê chi̍t hāng phiau-chún, kàu 1990 nî-tāi tiong-kî koh ka-chiūⁿ tián-sī tô͘-ōe kap to-mûi-thé ê kong-lêng. Tī 90 nî-tāi bóe, Internet í-keng sī chú-liû mûi-thé chi it.




#Article 680: Sian-jîn-chióng (115 words)


Sian-jîn-chióng (-chiúⁿ/-chháu, sian-pa-chiúⁿ/-chióng, hoé-hāng-chhì) sī ha̍k-miâ hō Cactaceae ê to-bah si̍t-bu̍t (succulent plant), sù-siông chèng lâi khoàⁿ súi, m̄-koh ia̍h ū lâi chia̍h--ê.  Sian-jîn-chióng sī te̍k-sû, kî-khá ê si̍t-bu̍t, te̍k-pia̍t sek-èng hui-siông ta-sò, sio-lo̍h ê khoân-kéng.  In ū bô siâng-khoán ê kái-phó͘ kap seng-lí te̍k-teng pang-chān khêng chúi-hun.  Chhiūⁿ kóng in ê keng (stem) khok-tiong pìⁿ chò chheⁿ-sek ê to-bah (succulent) kiat-kò͘, lāi-bīn hâm oa̍h-miā/sêng-tióng iàu-ēng ê hio̍h-le̍k-sò͘ (chlorophyll).  Koh, hio̍h-á ián-piàn chò chhì.

Chit khoán ha̍k-miâ ê si̍t-bu̍t chióng-lūi hêng-thé to-to.  Tī Tâi-oân pún-tó kah goā-tó iá-goā só͘͘ khoàⁿ--tio̍h-ê sian-pa-chiúⁿ̆ lóng sī siⁿ-chòe chit-chióng bô͘-iūⁿ.  Ké-chí oē-tàng chhiⁿ-chia̍h, lāi-tóe ū chi̍t-lia̍p toà-chhì-ê chí, ké-chí-he̍k sī chhim-chí-sek (purple)--ê. Hiān-chú-sî ū-lâng the̍h-lâi chòe peng-kî-lîn, choè chiú.   




#Article 681: Virginia (412 words)


Virginia sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú sī Richmond. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Virginia Beach.

Virginia ê tang-pêng kap pak-pêng sī Washington, D.C. kap Maryland; lâm-pên sī North Carolina; sai-lâm-pêng sī Tennessee; sai-pêng sī Kentucky; pak-pêng kiam sai-pêng sī West Virginia. Lēng-gōa óa tang-pêng ê hái sī Tāi-se-iûⁿ

Ū khó-kó͘ gián-kiù hoat-àn Pocahontas Island (chi̍t-ê poàn-tó tē-hng) tī Chêng 6500 chiō ū lâng khiā-khí. 

Tong Eng-lân khún-hō͘ tī 1607 nî tú lâi-kàu Jamestown ê sî, tī Virgina chúi-chhiâng-sòaⁿ (fall line, chi̍t khoán tē-lí hun-kài) tang-pêng tōa-hūn thó͘-tē lóng sī Algonquin pō͘-cho̍k khòng-chè ê só͘-chāi. In sī liân-ha̍p tī le̍k-sú-ha̍k siōng só͘ kóng ê Powhatan Pang-liân ē-té, he̍k-chiá kóng sī chi̍t-ê tè-kok. Siú-léng Wahunsunacock tī 16 sè-kí bóe kàu 17 sè-kí chheh cheng-ho̍k kiam liân-ha̍p liáu tāi-khài saⁿ-cha̍p-ê pō͘-lo̍k, che siú-léng hông kiò chò sī Powhatan, i chheng só͘ khòng-chè ê thó͘-tē sī Tenakomakah.

Virginia si̍t-bîn-tē sī 1607 nî Lûn-tun Kong-si (London Company) kiàn-li̍p--ê.

Tāi-eng-kok Kok-hōe tī tùi Hoat-kok kap Ìn-tò͘ ê chiàn-chéng liáu-āu hiòng si̍t-bîn-tē ka-kiông tin-sòe, ín-khí chia só͘-chāi ê put-boán. Tong-sî Patrick Henry kap Richard Henry Lee téng gī-oân chhōa-thâu ê Kong-bîn-hōe (House of Burgesses) chiō sī hoán-tùi sin sòe-kim chè-tō͘--ê. 1773 nî, Virginia lâng khai-sí kap pa̍t chiu cho͘-chit in hêng-tông. 1774 nî in phài tāi-piáu chham-ka Tāi-lio̍k Hōe-gī, tong-nî Kong-bîn-hōe hō͘ ông-ka phài ê chóng-tok kái-sàn, kek-bēng-phài ê thâu-lâng chiō keng-kòe Virgina Tāi-hōe (Virginia Conventions) î-chhî koán-lí. Kàu 1776 nî ê sî, Tāi-hōe soan-pò͘ Virginia tùi Tāi-eng Tè-kok to̍k-li̍p, chhái-ēng George Mason ê Virginia Khoân-lī Soan-giân (Virginia Declaration of Rights). Lēng-gōa chi̍t ūi Virginia lâng Thomas Jefferson āu--lâi koh chìn-chi̍t-pō͘ khí-chhó liáu Bí-kok ê To̍k-li̍p Soan-giân.

Lōe-chiàn chìn-chêng, Virginia tû-liáu tī lông-gia̍p siōng, ùi khòng-gia̍p ê lô͘-lē sú-iōng mā tng teh chin-ka. 1800 nî. Hit chūn mā sán-seng lô͘-lē hóng-khòng oa̍h-tāng, pau-koat chhiūⁿ Gabriel Prosser tī 1800 nî, Nat Turner tī 1831 nî, kap John Brow tī 1859 nî, hun-pia̍t niá-chhōa liáu po̍k-tōng sū-kiāⁿ. Kàu 1860 nî ê sî, tāi-khài chiâⁿ pah bān, chiàu beh 31% ê Virginia jîn-kháu sī lô͘-lē.

Virginia chhut-sin ê James Albert Bonsack tī 1880 nî hoat-bêng liáu kńg ta-bá-koh chóa-hun ê ke-khì, niá-chhōa liáu Richmond ê chi̍t kái kang-gia̍p hoat-tián. Kàu 1886 nî ê sî, thih-lō͘ si̍t-gia̍p-ka Collis Potter Huntington kiàn-li̍p khí Newport News Shipbuilding chō-chûn-só͘, che kang-tiûⁿ tè-bé tī tâu-jip It-chhù Tāi-chià chêng-āu Bí-kok Hái-kun chiàn-lām ê seng-sán.

Virginia tī 2015 nî ê GDP sī 481,084 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng-kang ê sán-gia̍p sī sió-bē-gia̍p.




#Article 682: Utah (490 words)


Utah sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Salt Lake City.

Utah ê tē-hêng, tùi ū soa-lūn ê soa-bo̍k, kàu chiam-hio̍h chhiū-nâ lóng ū, in-ūi i ê só͘-chāi tī saⁿ khoán tōa tē-lí hun-khu, ia̍h tio̍h sī Rocky Soaⁿ-me̍h, Great Basin, kap Colorado Ko-goân ê kau-chia̍p.

Chiàu khó-kó͘ gián-kiù 10,000 kàu 12,000 nî í-chêng Utah chit ūi chio̍h ū lâng khiā-khí. Tī in hoat-tián ê sî-kî, chhiau-tōa-hêng ê tōng-bu̍t phì-jû kó͘-chhiūⁿ chiām-chiām siau-sit. Kàu tāi-io̍k chêng 8000 nî, chá-kî chū-bîn hong lēng-gōa chit kûn khó͘-chá soa-bo̍k lâng (Desert Archaic people) chhú-tāi, chia-lâng āu-lâi koh tī 3,500 nî í-chêng tōa-liōng kiám-chió.

Fremont bûn-hòa tī tāi-khài 600 kàu 1300 nî kî-kan chhut-hiān tī Utah sai-pêng kiam pak-pêng kap pō͘-hūn ê Nevada, Idaho, Colorado. I khó-lêng kap chìn-chèng ê khó͘-chá soa-bo̍k lâng ū koān-hē. Fremont ê hū-kīn koh tòa kó͘-tāi ê Puebloan bûn-hòa, in seng-oa̍h ê só͘-chāi sī kin-á-ji̍t Four Corners.

Tāi-iok tī 1200 nî, koh ū chi̍t tīn kóng Shoshone gí-giân ê lâng lâi kàu pún-tē. Pau-koat Shoshone, Gosiutes, Utes, Paiutes téng-téng, in sī tī Utah lāi bô-kâng só͘-chāi khiā-khí. Tû-liâu chia 4-cho̍k, tī Au-chiu-lâng lâi kàu sî, koh ū Navajo mā tī chit ūi.

Se-pan-gâ-lâng siū Francisco Vásquez de Coronado niá-chhōa, tī 1540 nî lâi kàu Utah lâm-pō͘ thhàm-lō͘, in hit-chūn sī siūⁿ beh chhōe thoân-soat lāi ê n̂g-kim-siâⁿ Cíbola. Āu-lâi, koh ū sîn-hū chhōa tūi ê chi̍t kài Dominguez-Escalante Oán-cheng (Dominguez-Escalante Expedition), in tī 1776 nî tùi Santa Fe chhut-hoat, siūⁿ beh khai-hoat tio̍h hiòng Calofornia ê lō͘. 

Se-pan-gâ it-ti̍t bô tùi Utah chiàm-niá thóng-tī. Kàu 1821 nî, Mexico tùi Se-pan-gâ to̍k-li̍p, Utah chia soah piàn hit-chūn Alta California chi̍t hūn.

Young kap in thâu chi̍t tīn Mormon tī 1847 nî 7 goe̍h 24 chó-iū lâi kàu Salt Lake Soaⁿ-kok, soah--lo̍h-lâi 20-gōa tang, koh lâi liáu chhiau-kòe 7-bān ê khui-khún-chiá, hiòng Utah hoat-tián. Āu-lâi hō͘ Salt Lake City piàn hit-chūn Mormon tī se-pō͘ ê tiong-sim.

Pún-lâi khui-khún-chiá siūⁿ beh kiàn-li̍p chi̍t-ê Deseret Chiu, m̄ koh āu-lâi tī 1850 nî sêng-li̍p liáu khah sió ê Utah Léng-thó͘ (Utah Territory), lāi-té pau-koat kin-á-ji̍t ê Nevada, Utah, kap pō͘-hūn ê Wyoming chham Colorado. Siú-hú siat tī Fillmore, koh tī 1856 nî sóa khí Salt Lake City.

Tē-it Khào-tāi-lio̍k Thih-lō͘ (First Transcontinental Railroad) ùi 1869 nî chùn-kang, thong lâi kàu Utah ê Promontory Summit.

Utah ê Mormon kàu-hōe tī 1890 nî kìm-chí it-hu-to-chhe, che mā sī Utah siū chiap-siū sêng-li̍p chò Bí-kok chi̍t chiu ê tiâu-kiāⁿ chi it. Sin-ê Utah chiu tī 1896 nî 1 goe̍h 4 ji̍t sêng-li̍p.

Utah tī 2014 nî ê GDP sī 141,410 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī sió-bē bō͘-e̍k (retail trade) sán-gia̍p.

Tùi 19 sè-kí khai-sí, khòng-gia̍p chio̍h-sī Utah ê chú-iàu sán-gia̍p chit it, chiu lāi Bingham Canyon Khòng-tiûⁿ sī thong sè-kài siāng tōa ê khai-hòng-sek khòng-khu. Utah chhut-sán ê khòng-bu̍t pau-koat tâng, kim, gîn téng-téng. Lēng-gōa tong-tē mā khai-chhái mûi-thòaⁿ, chio̍h-iû kap thian-jiân-khì




#Article 683: Texas (789 words)


Texas sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú sī Austin. Siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Houston.

Texas ê bīn-chek tī Bí-kok kok chiū lāi pâi tē-2, tī Alaska āu-piah, ū 696,200 pêng-hong kong-lí. Ūi-tì siōng Texas sī tī Bí-kok tiong-lâm-pō͘. Texas kap lâm-pêng ê Mexico chi-kan sio-keh Rio Grande Hô, tùi-bīn sī Chihuahua, Coahuila, Nuevo León, kap Tamaulipas. Chham pak-pêng ê Oklahoma kap Arkansas chi kan, sī sio-keh Red Hô (Red River). Nā kap tang-pêng ê Louisiana chi kan, sī Sabine Hô. Chiu lāi sai-pak-pō͘ ū chit ūi hong hō chò Texas Panhandle, sì-ûi kap Oklahoma kap New Mexico sio oah.

Chū-jiân tē-lí hong-bīn, Texas ē-sài hun chò kúi khú, pau-koat Oan Hōaⁿ Pêng-goân (Gulf Coastal Plains), Lōe-liok Kē-tē (Interior Lowlands), Tōa Pêng-goân (Great Plains), koh ū La̍p-tē kap Soaⁿ-lêng Tē-hng (Basin and Range Province).

Tī Chêng-Columbus sî-tāi (Pre-Columbian era) ê Pak Bí-chiu, Texas chit ūi sī Sai-lâm (Southwestern) kap Pêng-goân (Plains) nn̄g tōa bûn-hòa khu sio-chiap ê só͘-chāi. Chiàu khó-kó͘ gián-kiù, tī Au-chiu lâng lâi chìn-chêng, Texas ê tiong-se-pō͘ ū Pueblo; oa̍h tang-pêng ū Mississippi bûn-hòa; lēng-gōa koh ū Mesoamerica ê bûn-hòa tī lâm-pō͘ seng-oa̍h.

Só͘ chai pat tī Texas lāi khiā-khí ê goân-chū-bîn pau-koat Alabama, Apache, Atakapan, Bidai, Caddo, Coahuiltecan, Comanche, Choctaw, Coushatta, Hasinai, Jumano, Karankawa, Kickapoo, Kiowa, Tonkawa, kap Wichita. Au-chiu-lâng lâi ê sî, chia-ê cho̍k-kûn kap gōa-lâng chia̍p-chhio̍k ê hêng-sek ē-sài kóng ū 2 tōa khoán, chi̍t khoán sī pang-chō͘ lâng ha̍p-si̍p chāi-tē seng-oa̍h ê ki-sut, chi̍t khoán sī kap lâng sio-thâi.

Se-pan-gâ tī 1690 nî khai-sí hiòng Texas tang-pō͘ soan-kàu, m̄-koh siū chāi-tē goân-chū-bîn hoán-khòng, in-ê lâng āu-bóe tó-tńg Mexico. Āu-lâi, tī 1716 nî, tong Hoat-kok tī Louisiana hoat-tián ê sî, Se-pan-gâ ê soan-kàu oa̍h-tāng koh têng-sin hoat-khí. 1718 nî, Texas siāng chá ê Se-pan-gâ-lâng khui-khún-tē San Antonio siat-li̍p.

Siū tio̍h lú chē ê soan-kàu éng-hióng, kàu 18 sè-kí bóe-kî tōa-hūn ê chāi-tē po͘-lo̍k lóng í-keng sìn-gióng Ki-tok-kàu.

Bí-kok tī 1803 nî hiòng Hoat-kok siu-bé Louisiana, liáu-āu in chú-tiuⁿ Texas mā sǹg chāi kau-e̍k lāi. 1819 nî, Sin Se-pan-gâ kap Bí-kok ê pian-kài khak-tēng siat ùi Sabine Hô. Chóng-sī chin chē Bí-kok khui-khún-chiá bô sêng-jīm chit hāng hia̍p-tēng, óa-ná kè-sio̍k hiòng Texas î-bîn. Kàu 1821 nî, Mexico to̍k-li̍p, kî-tiong Texas mā sī chi̍t hūn, siat ùi Coahuila y Tejas chiu ē-té.

Mexico hong-bīn mā khai-hòng hō͘ Bí-kok î-bîn hiòng Texas hoat-tián, in lī-ēng chi̍t khoán kiò empresario ê thâu-lâng, chio gōa-lâi î-bîn tī pún-tē khui-khún. Kî-tiong Empresario Moses kap Stephen F. Austin pē-á-kiáⁿ chhōa chi̍t tīn kiò Lāu Saⁿ Pah (Old Three Hundred) ê î-bîn tī Brazos Hô hū-kīn khiā-khí. Lēng-goā mā ū 23 ūi empresario tī chia. 1825 nî ê sî, Texas 3,500-ê î-bîn lāi tōa-hūn lóng sī Mexico-lâng, kàu 1834 nî, 37,800-ê î-bîn lāi lóng-chóng Mexico-lâng kaⁿ chiàm 7,800.

Î-bîn-chiá bô sìn-táu Mexico hoat-lu̍t, phì-jû tùi lô͘-lē chè-tō͘ ê kìm-lēng. Āu-lâi, Mexico chèng-hú tī 1830 nî kìm-chí Bí-kok î-bîn. 1832 nî Anahuac Jiáu-loān (Anahuac Disturbances) sī hit tong-sî lâng tùi Mexico thóng-tī ê hoán-khòng, mā kap Mexico chāi-tē hoán ka-tī chóng-thóng ê ūn-tōng liân-ha̍p, āu-bóe Mexico kun-tūi hong kóaⁿ chhut Texas tang-pō͘.

Texas-lâng tī 1832 kap 1833 nî nn̄g kái chi̍p-hōe, gián-kiù to̍k-li̍p chú-tiuⁿ. 1835 nî, Gonzales chi Chiàn (Battle of Gonzales) khai-sí liáu Texas Kek-bēng, in tī nn̄g kó goe̍h āu phah pāi Mexico kun-tūi. Lēng-gōa mā soán chhut Hia̍p-gī-hōe (Consultation) chò lîm-sî chèng-hú, m̄-koh chit-ê chèng-hú āu-lâi tó khì. Chāi Texas tng loān ê sî-ki, Mexico ap-chè liáu Texas ê hoán-khòng, kî-tiong Mexico chóng-thóng Antonio López de Santa Anna chhōa kun tī Alamo chi Chiàn (Battle of the Alamo) tiong phah pāi Texas kun.

To̍k-li̍p ê Texas chèng-tī siōng hun chò tùi-li̍p ê nn̄g phài, chi̍t pêng sī Mirabeau B. Lamar chhōa-thâu, chú-tiuⁿ î-chhî to̍k-li̍p, kóaⁿ cháu goân-chū-bîn, jī-chhiá tùi gōa khok-chhiong léng-thó͘. Lēng-gōa chi̍t pêng sī Sam Houston chhoā-thâu, chú-tiuⁿ ka-ji̍p Bí-kok, jī-chhiá kap goân-chū-bîn chò-hóe seng-oa̍h.

Mexico tī 1842 nî hiòng Texas nn̄g piàn hoat-peng koh sêng-kong chiàm-niá San Antonio, m̄-koh bô î-chhî chiàn-kó. Chóng--sī Texas kiông-hô-kok hông-gū siōng chia̍h-la̍t ê chōng-hóng, ka-kiông in ka-ji̍p Bí-kok ê su-kiû.

Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn sî-kî, liân-pang chèng-hú tī Texas tōa-liōng khai-siat kun-su siat-si, lēng-gōa pún chiu ū 75 bān lâng ka-ki̍p kun-tūi. 1961 nî, NASA koh tī kun-sū sán-gia̍p hoat-ta̍t ê Huston khí-chō chài-lâng thài-khong tiong-sim (1973 nî hō-miâ  Lyndon B. Johnson Thài-khong Tiong-sim).

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê kou-sǹg, Texas 2014 nî chóng jîn-kháu ū 26,956,958 lâng.

Pún chiu ê chio̍h-iû sán-liōng tī 2015 nî 6 goe̍h ū 106,843 chheng-tháng (thousand barrels), tī Bí-kok kok-chiu lāi pâi-miâ tē-1.

Texas ê chhân-hn̂g biān-chek, kap ka-thiok sán-chhut tī Bí-kok mā sī pâi thâu miâ. Chhī-gû sī chiu lāi siāng hoat-ta̍t ê lông-sán. Lông-chok-bu̍t hong-bīn, mî-hoe sán-liōng mā sī Bí-kok tē it. Kî-tha pì-jû hî-gia̍p, khòng-gia̍p, âng-bûn-thô͘, giâm-sán téng-téng, Texas mā sī choân-kok chhōa-thâu--ê.




#Article 684: Se-iûⁿ kó͘-tián im-ga̍k (154 words)


Se-iûⁿ kó͘-tián im-ga̍k ia̍h Au-chiu kó͘-tián im-ga̍k sī chū Se-hng tiong-sè-kí (se-goân 1000 nî chó-iū) hoat-tián kàu taⁿ, iû Au-chiu chú-liû bûn-hoà chhòng-chok chhut-lâi ê gē-su̍t, chong-kàu ia̍h im-ga̍k-thiaⁿ im-ga̍k kap im-ga̍k thoân-thóng. Siōng hoat-ta̍t, sî-kiâⁿ ê sî-kî sī 1550 nî chì 1900 nî ê khám-chām.

Chit chióng im-ga̍k chham-khó tio̍h Se-iûⁿ ê kó͘-tián thoân-thóng (chhiūⁿ Hi-lia̍p bûn-hoà). I kiông-tiāu hêng-sek-chú-gī, cheng-bi̍t iù-sè ê kang-hu lūn-su̍t kap phêng-lūn, mā iau-kiû thiaⁿ-chiòng tio̍h hē cheng-sîn him-sióng. Im-ga̍k ū iōng 1 thò chèng-sek ê ga̍k-phó͘ hē-thóng kì-chài--lo̍h-lâi; kó͘-tián im-ga̍k ê chok-phín it-poaⁿ sī chiàu siá--lo̍h-lâi ê bûn-pún chò piau-chún lâi tēng-gī, m̄ sī kin-kù te̍k-pia̍t 1 pái ê piáu-ián. Chit khoán im-ga̍k hām bí-su̍t, ko-téng bûn-hoà ū tī-tāi, ū sî-chūn ia̍h ē hō͘ lâng phoe-phêng koè-thâu kiâⁿ cheng-eng-chú-gī. Chóng--sī chin chē kó͘-tián chok-phín tong-chho͘ lóng mā sī tng sî-kiâⁿ ê liû-hêng im-ga̍k. Kàu kah 20 sè-kí boán-kî, thiaⁿ-chiòng tùi chit khoán im-ga̍k pí-kàu khah bô chhù-bī.




#Article 685: Tân Éng-tô (250 words)


Tân Éng-tô (陳永淘, Kheh-oē Chhṳ̀n Yún-thò), sù-siông kiò chò Â-thò (阿淘), sī Tâi-oân ê 1 ê gē-su̍t-ka, koa-iâu chhòng-chok-ka kiam koa-chhiú.  I choan-tô͘ chhòng-chok hiān-tāi Kheh-gí koa.  Chú-iàu ê ga̍k-khì sī gí-tah.

Tân Éng-tô chhut-sì tī Sin-tek-koān Koan-se-hiong (關西鄉) ê Lâm-mn̂g-khàm-ē (南門崁下).  Chng-kha oá-kīn tāi-chū-jiân ê chit khoán khoân-kéng āu--lâi pìⁿ chò i chhòng-chok Theù-pái ke Sṳ-chhìn (Éng-koè ê Tāi-chì) ê choâⁿ-thâu.   13 hoè sî, toè lāu-pē lī-khui kò͘-hiong khì kah Tâi-pak.  Chheng-siàu-liân ê Éng-tô kèng-ka bô chhù-bī tha̍k-chheh.  Kin-kù i ê bāng-chām, Ko-tiong sî-chūn khai-sí sńg gí-tah, bat chhut-khì-liû, mā bat hông thoè-o̍h.  Ū 1-chām-á tiàm soaⁿ-po͘ koè seng-oa̍h.  Ko-tiong tông-téng ha̍k-le̍k khó tiâu liáu-āu tō khì chò-peng; kun-tiong mî-noā liān gí-tah ê kang-hu.  

Thoè-ngó͘ liáu-āu khó tiâu Sè-sin Tāi-ha̍k tiān-iáⁿ pian-tō (編導) iā-kan-pō͘, ji̍t--sî tiàm Iá-goā Cha̍p-chì chò khì-e̍k kap pian-chi̍p ê khang-khoè.  Bat toè koè Tēⁿ Bêng-lêng (鄭明能) kàu-siū tī pak-pō͘ soaⁿ-khu gián-kiù seng-thài.  Ū kiat koè hun m̄-koh hun-in sit-pāi.  Āu-lâi oāⁿ koè kî-thaⁿ ê thâu-lō͘, chóng--sī lâng ná lâi ná bô goân-khì, tō kā 3 ê thâu-lō͘ lóng sî-tiāu, lī-khui to͘-chhī, tò khì koè chū-iû ê ji̍t-chí.  I khì kah Tâi-pak-koān Sam-chi-hiong ê 1 ūi kiông beh pha-hng ê só͘-chāi, khai-sí kioh lâng tàn hìⁿ-sak ê hāi mi̍h-á lâi kái chò gē-su̍t-phín, kang-chok-sek hō Kim-sio̍k Kái-hòng, chiân-āu 7~8 tang kú.  Hit ê khám-chām, pē-bó, a-kong oan-ná poaⁿ khì hia toà.  

Tân Éng-tô choè-kīn kúi nî tiàm Sin-tek chháu-tē khiā-khí, hē chin chē cheng-sîn chò tē-hng ê khoân-pó khang-khoè, bat tam-jīm (峨眉) Aì-hiong Hia̍p-chìn-hoē ê chóng-kàn-sū 




#Article 686: Bossa nova (112 words)


Bossa nova (sin hái-éng/tiâu-liû) sī 1 khoán hoat-chó͘ tī Pa-se ê liû-hêng im-ga̍k, hoat-bêng-chiá sī Antônio Carlos Jobim (im-ga̍k), Vinicius de Moraes (koa-sû), João Gilberto 3 lâng. Tùi Elizete Cardoso hit siú Chega de Saudade (1958 nî, choan-chip Canção do Amor Demais) khai-sí, Gilberto bô joā kú ka-kī têng chhiùⁿ.

Bossa nova ê chiat-chò͘ (rhythm) ki-pún-te̍k sī samba, hô-siaⁿ (harmony) kiat-kò͘ siū jazz éng-hióng. Chú-iàu ga̍k-khì iōng ha̍h nâi-lóng soàⁿ ê kó͘-tián gí-tah, iōng chéng-thâu-á ti̍t-chiap poé hiân. Kǹg-khîm mā sù-siông chhut-hiān. Kó͘ kap kî-thaⁿ ê táⁿ-kek ga̍k-khì m̄ sī tiāⁿ-tio̍h ê sêng-hūn. Āu--lâi chhut-hiān iōng toā-hêng ê koán-hiân-ga̍k-thoân pian-khek; che to-siáu chō-chiâⁿ lâng kā tòng-chò 1 khoán liû-lông im-ga̍k (elevator music).




#Article 687: Tâi-pak-chhī (455 words)


Tâi-pak-chhī (臺北市), it-poaⁿ hō-chò Tâi-pak, kán-siá Pak (北), sī Tiong-hôa Bîn-kok ê siú-to͘, mā sī Tâi-oân pak-pō͘ ê chi̍t ê ti̍t-hat-chhī. Tâi-pak sī Tâi-oân ê chèng-tī, keng-chè, bûn-hòa, kàu-io̍k, i-liâu, ha̍k-su̍t sián-kiù téng léng-he̍k ê hoat-tián tiong-sim. Tâi-pak ūi-tī Tâi-oân pak-pō͘ ê Tâi-pak Phûn-tē, hō͘ Sin-pak-chhī pau-ûi, sī Tâi-pak to͘-hōe-khu ia̍h-sī kui-ê pak Tâi-oân ê tiong-sim siâⁿ-chhī. Choân chhī oe̍h-hun chò 12 ê khu, chóng biān-chek 271.8 pêng-hong kong-lí. Jîn-kháu 265-bān, tī Tâi-oân kok to͘-chhī pâi tī tē-4, jîn-kháu bi̍t-tō͘ tē-1.

Tâi-pak to͘-hōe ê hoat-tián le̍k-sú siāng chá ē-tàng tui-sò͘ kàu Chheng léng sî-tāi bóe-kî ê 1876 nî Tâi-pak-hú sêng-li̍p, í-ki̍p 1884 nî Tâi-pak-siâⁿ kiàn-li̍p. Ji̍t-pún sî-tāi tiong-kî ê 1920 nî chiu-hat-chhī siat-li̍p sī Tâi-pak chèng-sek kiàn-chhī ê khai-toan. 1945 nî, Tiong-hôa Bîn-kok sî-tāi khai-sí, Tâi-pak chiâⁿ-chò Tâi-oân-séng ê séng-hat-chhī kap séng-hōe. Chū 1949 nî té Kok-bîn Chèng-hú khian Tâi liáu-āu, Tâi-pak chiâⁿ-chò tiong-iong chèng-hú ê só͘-chāi-tē. 1967 nî seng-keh chiâⁿ-chò ti̍t-hat-chhī.

Chò-ûi 19 sè-kí āu-kî í-lâi ê Tâi-oân hêng-chèng tiong-sim, Tâi-pak sī Tâi-oân kīn-tāi le̍k-sú chú-iàu ê hoat-tián bú-tâi. Í Tâi-pak-chhī chò tiong-sím ê Tâi-pak to͘-hōe-khu ū 704-bān jîn-kháu, sī Tâi-oân siāng tōa ê to͘-hōe-khu. Lēng-gōa, Tâi-pak-chhī tiāⁿ-tiāⁿ hām Sin-pak-chhī ha̍p-chheng Siang-pak (雙北). Nā chiàu seng-oa̍h-khoan kui-oe̍h, Tâi-pak-chhī, Sin-pak-chhī, kap Ke-lâng-chhī lóng sio̍k-î tōa Tâi-pak siú-to͘ seng-oa̍h-khoan, si̍t-si khu-he̍k liân-ha̍p tī-lí. Tâi-pak tī Choân-kiû-hòa kap Sè-kài Siâⁿ-chhī Bāng-lō͘ (GaWC) hoat-piáu ê sè-kài-kip siâⁿ-chhī miâ-chheh tiong pī tēng-gī chò Alpha kip-pia̍t ê kok-chè siâⁿ-chhī, chong-ha̍p phêng-pí sī sè-kài tē-26 ūi; tī Bí-kok A.T. Kearney ê choân-kiû siâⁿ-chhī tiâu-cha tiong pī lia̍t chò sè-kài tē-33 tōa siong-gia̍p kim-iông to͘-chhī.

Kin-kì kì-chài, Tâi-pak siāng chá sī Pêⁿ-po͘-hoan Ketagalan cho̍k seng-oa̍h ê só͘-chāi. Ùi 17 sè-kí chho͘ Se-pan-gâ thóng-tī sî-tāi khai-sí, kàu Hô-lân thóng-tī sî-tāi kap Chheng léng chho͘-kî, chia lóng khì hō͘ thóng-tī-chiá khoàⁿ chò sī hòa-gōe-chi-tē, pēng bô tōa kui-bô͘ ê khai-hoat.

Tòe Tâi-pak-chhī Chèng-hú kap Tâi-pak-chhī Gī-hōe ê poaⁿ-sóa kap chìn-chù, Tang-khu ê Sìn-gī Kè-ōe-khu khoài-sok hoat-tián chiâⁿ-chò Tâi-pak ê tiong-sim siong-gia̍p-khu; Se-khu ê Se-mn̂g-teng, Tōa-tiū-tiâⁿ téng chū-lo̍k mā khai-sí chìn-hêng keng-sin kè-ōe. 21 sè-kí āu, Tâi-pak-chhī lio̍k-sio̍k chú-pān 2009 nî Hā-kùi Deaflympics, 2010 nî Kok-chè Hoa-hùi Phok-lám-hōe, 2011 nî Sè-kài Siat-kè Tāi-hōe, 2017 nî Hā-kùi Universiade téng tōa-hêng kok-chè oa̍h-tāng; koh ka-siōng bat chò-ûi sè-kài tē-it tōa-lâu ê Tâi-pak 101 oân-kang, lóng cheng-ka Tâi-pak-chhī ê kok-chè lêng-kiàn-tō͘. Kin-kì Bí-kok A.T. Kearney kong-pò͘ ê 2014 nî sè-kài chêng 84 tōa siâⁿ-chhī pâi-hâng, chiàu siong-gia̍p éng-hióng, jîn-châi, chu-sìn kau-liû, bûn-hòa kap kek-sin lêng-le̍k tégn 5 hāng hêng-ûi, Tâi-pak-chhī pâi tē-40 miâ (siāng hó ê pâi-miâ sī 2008 nî ê tē-34 miâ).

Kin-á-ji̍t ê Tâi-pak-chhī pau-hâm 12 ê khu. Biān-chek ū 271.7997 pêng-hong kong-lí, jîn-kháu chhiau-kòe 260-bān lâng. Tâi-pak to͘-hōe-khu (pau-hâm Tâi-pak-chhī gōa-ûi ê Sin-pak-chhī kap Ke-lâng-chhī) ê biān-chek ū 2,457.1253 pêng-hong kong-lí, jîn-kháu tāi-iok 704-bān lâng.




#Article 688: Wireless Distribution System (109 words)


Wireless Distribution System (WDS) sī 1 khoán hō͘ bô-soàⁿ chih-chiap-tiám (wireless access point/WAP) ē-tit sio-khan ê hē-thóng. Kin-kù IEEE 802.11 soat-bêng, WDS bô chhiūⁿ thoân-thóng ê hē-thóng tio̍h ū 1 thò ū-soàⁿ ê liông-kut chiah ē-sái chi-chhî 1 tīn chih-chiap-tiám.

WDS khan ê chih-chiap-tiám ē-sái sī 1 tâi chú-iàu (main) ki-tâi, chiap-le̍k (relay) ki-tâi, ia̍h hn̄g-kī-lî (remote) ki-tâi. Chú-iàu ki-tâi it-poaⁿ khan khì ū-soàⁿ ê Ethernet (chhiūⁿ kóng keng-koè ADSL chiap Internet ê hē-thóng). Hn̄g-kī-lî ki-tâi chiap-siū bô-soàⁿ kheh-hō͘ (client) lâi sio-chiap, chiah koh khan khì chiap-le̍k ia̍h chú-iàu ki-tâi. Chiap-le̍k ki-tâi thoân hn̄g-kī-lî ki-tâi, bô-soàⁿ kheh-kō͘ (client), ia̍h pa̍t-ê chiap-le̍k ki-tâi chi-kan ê chu-liāu khì hō͘ chú-iàu ki-tâi.




#Article 689: Lâm-chú-khu (276 words)


Lâm-chú-khu（Hàn-jī：楠梓區，Hôa-gí chù-im：ㄋㄢˊ ㄗˇ ㄑㄩ，Eng-gí：Nanzih/Nanzi/Nantz/Nantzu District） kū-miâ Lâm-á-kheⁿ, sī Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê khu. Ūi tī chhī lāi ê sai-lâm pêng, chhī-tiong-sim siōng pak ê só͘-chāi. Tī pak-pêng ū Chú-koaⁿ-khu, Kiô-thâu-khu kap Iàn-châu-khu, tang-pêng ū Jîn-bú-khu kap Tōa-siā-khu, sai-pêng sī Tâi-oân Hái-kiap, lâm-pêng ū Chó-iâⁿ-khu chòe in ê chhù-piⁿ. 

Lâm-chú-khu, Tâi-oân-ōe bô chiàu jī lâi liām, soah sī hō-chò Lâm-á-kheⁿ. Hàn-jī bat hō͘ piau chòe 南馬坑, 楠仔坑, 南仔坑, 楠梓坑 , só͘-kóng--ê sī Lâm-chú-kiô kàu Heng-lâm-kiô (興楠橋) chia-ê tē-khu, tē-hêng khah kē-ô͘. Lâm-á sī Bân-lâm-gí lāi-bīn kē--ê só͘-chai ê kóng-hoat, chhiūⁿ Chiáu-chhêng-khu ê Làm-po͘ (坔埔/湳埔), Lâm-tâu-koānBêng-kan-hiong ê Làm-á-po͘ (湳仔埔), Tâi-pak-chhī Sū-lîm-khu ê Lâm-ngá (湳雅/湳仔), Sin-pak-chhī Pang-kiô-khu Lâm-heng-lí (湳興里), Hûn-lîm-koān Hó͘-bóe-tìn ta̍k ū chi̍t ê só͘-chai kiò-chò Làm-á (湳仔), Thô-hn̂g-chhī Pat-tek-khu ê Tōa-lâm (大湳) téng-téng. Āu-lâi in-ūi kái-siá chòe Lâm-á-kheⁿ (楠仔坑), Lâm-chú-kheⁿ (楠梓坑), chiah ū khe-á-kîⁿ chèng-chò Lâm-á (楠仔) chit-khoán bōng-bûn-seng-gī ê kóng-hoat. Chū Tēⁿ-sī Sî-tāi tiō khai-sí chiām-chiām-á ū Bân-lâm Choân-chiu kap Chiang-chiu it-tài ê î-bîn lâi chia khai-khún, kàu Chheng léng Sî-kî sán-seng chū-lo̍h.

Chia tī Ji̍t-pún Sî-tāi chho͘-kî sio̍k tī Tâi-lâm-thiaⁿ ē-bīn ê Lâm-á-kheⁿ Chi-thiaⁿ (楠仔坑支廳), taⁿ Lâm-chú-khu ê hoān-ûi tāi-iok pun-sio̍k tī Lâm-á-kheⁿ Chi-thiaⁿ ē-bīn ê Lâm-á-kheⁿ-khu sai-pêng (taⁿ Lâm-á-kheⁿ), Āu-ngē-khu pak-pêng (taⁿ Āu-ngē), Sū-liông-khu sai-lâm-pêng (taⁿ Iū-chhiong). 1920 nî, Tâi-oân tē-hng kái-chè, pìⁿ-chòe 5-chiu 3-thiaⁿ chè, hêng-chèng-khu têng-ōe. Pún-khu sai-pêng (Iū-chhiong it-tài) hō͘ ōe-ji̍p sin siat-li̍p ê Ko-hiông-chiu Ko-hiông-kūn Chó-iâⁿ-chng, tang-pêng (Lâm-á-kheⁿ, Āu-ngē it-tài) sio̍k-tī sin siat-tī ê Lâm-chú-chng (楠梓庄, ) lâm-pêng (pak-pêng sī sio̍k-î taⁿ ê Kiô-á-thâu kap Iàn-châu sai-pêng).

Ùi 1894 nî ê Hōng-soaⁿ-koān Chhài-chheh (鳳山縣采冊) tiō í-keng chhut-hiān liáu Lâm-chú-kheⁿ (楠梓坑) chit-ê sû. Kā kheⁿ the̍h-tiāu sī tī Ji̍t-pún Tāi-chèng 9 nî Chhī-khu Kái-chèng ê sî, Lâm-chú chiâⁿ-chòe Lâm-chú-chng (楠梓庄) ê miâ.




#Article 690: Lia̍t-bah-khí (130 words)


Lia̍t-bah-khí (裂肉齒; chí chhuì-bah--ê gî-khí) sī bah-si̍t tōng-bu̍t (carnivore) chiah-ū ê chhùi-khí, sī in chhùi--nih siāng-toā-khi ê chhùi-khí. Lia̍t-bah-khí ēng-lâi thiah-chia̍h la̍h-bu̍t ê bah kap kut, chhiūⁿ ka-to án-ne. Lia̍t-bah-khí sī téng-ham siāng-boé ki sió-āu-chan kap ē-ham tē-it ki toā-āu-chan piàn-hoà--lâi-ê, m̄-koh tī lāu-kó͘-chá ê Bah-khí-ba̍k tōng-bu̍t (Creodont) sin--siōng, koh-khah āu-piah ê chhùi-khí, téng-ham tē-it kap ē-ham tē-jī toā-āu-chan, ia̍h-sī téng-ham tē-jī kap ē-ham tē-saⁿ toā-āu-chan mā-sī lia̍t-bah-khí.   
Lia̍t-bah-khí sī Bah-khí-ba̍k ê ān-tiāⁿ te̍k-sek; ia̍h-tio̍h-sī-kóng, i sī chit-ê ba̍k ê tōng-bu̍t lóng-ū ê te̍k-teng. 

Lia̍t-bah-khí lóng-ū 3 ki khí-kha. 

Chhiūⁿ soaⁿ hit-khoán hiah-toā koh chiam-chiam-chiam, lia̍t-bah-khí ē-tit-thang thiah-li̍h kin-lūn ê bah, kek-tàng ê bah hoān-sè mā ē-sái, kap ē-tàng kā kut-thâu kā hō͘ chhùi-kô͘-kô͘. Iá-seng ê chia̍h-bah tōng-bu̍t (chhiūⁿ sai, lông) nā-sī sit-khì lia̍t-bah-khí, ē in-ūi bô-hoat-tō͘ chhoē-chia̍h choâⁿ iau--sí.




#Article 691: Christopher Langton (112 words)


Christopher Langton (1949 nî—) sī gián-kiù jîn-kang sìⁿ-miā (artificial life) ê sian-hêng-chiá. Langton tiû-pī ê Jîn-kang sìⁿ-miā 1 gián-thó-hoē (International Conference on the Synthesis and Simulation of Living Systems) 1987 nî tī Los Alamos Kok-ka Si̍t-giām-sek (Los Alamos National Laboratory) kí-pān, liáu-āu chit ê gián-kiù léng-he̍k tō ēng Langton chhòng-chō ê jîn-kang sìⁿ-miā lâi hō-miâ.

Langton tī Michigan Tāi-ha̍k the̍h tio̍h ha̍k-ūi, i hoat-bêng Langton káu-hiā kap Langton hoê-lō͘ (Langton loop) 2 chióng kán-tan ê jîn-kang sìⁿ-miā bô͘-gí (simulation). Langton koh ēng Lambda chham-sò͘ lâi tō͘ khoàⁿ ho̍k-cha̍p-tō͘ ham sè-pau chū-tōng-ki (cellular automata) ê kè-sǹg lêng-le̍k, chhin-chhiūⁿ Conways Sìⁿ-miā ê Lambda chham-sò͘ tō sī 0.273.

Chhiáⁿ chham-khó Hūn-tūn kîⁿ (Edge of chaos)




#Article 692: Phatthaya (114 words)


Phatthaya () sī Thài-kok ê 1 ê siâⁿ-chhī, tiàm tī Thài-kok-oan (Siam-lô-oan) ê tang hoāⁿ, lī siú-to͘ Bangkok tāi-iok 165 km, sio̍k Chon Buri séng. Phatthaya sī Thài-kok chú-iàu ê 1 ê koan-kong tiong-sim, 2004 nî ū 500 bān ê koan-kong-kheh. Khip oáⁿ lâng ê goân-in pau-koat hái-piⁿ ū súi, bé mi̍h hong-piān, kè-siàu ha̍p-lí; lí-koán, iû-lo̍k-hn̂g chē; iā-seng-oa̍h kap sèng sán-gia̍p lóng chin hoat-ta̍t.

Phatthaya ê khì-hāu sī jia̍t-tài-hêng--ê, ē-sái pun 3 ê kùi-cheh: sio koh ta (11 goe̍h chì 2 goe̍h), joa̍h koh hip (3 goe̍h chì 5 goe̍h), joa̍h koh tâm (6 goe̍h chì 10 goe̍h). Siāng sóng-khoài ê sî-kî sī 12-goe̍h-té; che iā sī koan-kong kùi-cheh siāng jia̍t ê sî-chūn.




#Article 693: Phêⁿ-ô͘-koān (419 words)


Phêⁿ-ô͘-koān / Phîⁿ-ô͘-koān (Hàn-jī: 澎湖縣) sī Tâi-oân ê 1-ê koān, tiàm-tì Tâi-oân-tó sai-pêng ê hái-nih, oá O͘-chúi-kau.

Phîⁿ-ô͘ tī Tâi-oân Hái-kiap ê tang-lâm-hng. Pak-hôe-kui-soàⁿ (the Tropic of Cancer) 23.27-tō͘ keng-kè Hó͘-chíⁿ-tó ê lâm-pêng. Só͘-ū ê tó-sū hun-soàⁿ tī pak-hūi (north latitude) 23.12-tō͘ ~ 23.47-tò͘ kah tang-keng (east longitude) 119.19-tō͘ ~ 119.43-tō͘ tiong-kan ê hái-bīn. Phîⁿ-ô͘ lî tang-pêng kài-kīn ê lio̍k-tè ū 24 hái-lí, lî sai-pêng kài-kīn ê lio̍k-tè ū 70 hái-lí.

Phîⁿ-ô͘ lióng-kiōng ū 90-kúi-gê tó-sū. Ū chi̍t-koá bô-lâng-toà ê tó-sū mā-ū kā-i hō-miâ. Má-keng pún-tó pun chhut Má-keng-chhī kah Ô͘-sai-hiong nn̄g-gê hêng-chèng-khu. Tiong-tun sī chi̍t-gê tó, i chi̍t-thâu chō-kiô chiap Ô͘-sai-hiong, lēng-goā chi̍t-thâu chō-kiô chiap sio̍k Pe̍h-soa-hiong ê Pe̍h-soa-tó. Pe̍h-soa-hiong ê Thong-niû chō toā-kiô thàu Sai-sū (Sai-sū-hiong). Má-keng pún-tó lâm-pêng ê nn̄g-gê tó-sū: Tháng-poèⁿ kah Hó͘-chíⁿ tī hêng-chèng-khu sī ūi-hō͘ Má-keng-chhī. Koh lo̍h-lâm iâu-ū Bāng-oaⁿ kah Chhit-bí (kū-miâ kiò Toā-sū) nn̄g-gê hiong. Chi̍t-chhī gō͘-hiuⁿ.

Phîⁿ-ô͘ só͘-ū ê tó-sū lóng pîⁿ-tháⁿ-tháⁿ, bô koân-soaⁿ, kē-kē thóng-chhut hái-bīn. Bô sím-mi̍h thang chia-cha̍h. Tang-thiⁿ tang-pak-hong ti̍t-koàn, toà kiâm-chúi-ian, ū kiâm-hun ê hái-hong, kap chhiū-châng, hoe-chháu, lông-chok-bu̍t ê sêng-tióng seng-chûn, chū-bîn ê seng-oa̍h, seng-oa̍h-hong-sek lóng-ū chiok bi̍h-chhiat ê koan-hē. Phîⁿ-ô͘ tī chhiⁿ-miâ kàu tiong-chhiu chit-toāⁿ sî-kan ū chi̍t-nî-tiong kài-hó ê thiⁿ-khì.

Chū-kó͘-í-lâi Phîⁿ-ô͘ thoân-thóng ê khiā-chhù bô chháu-chhù kah tek-kóng-chhù, ū chho͘-ióng--ê thô͘-kak-chhù, ló͘-kó͘-chhù, chio̍h-thâu-chhù. Che ham khì-hāu kah khoân-kéng só͘ the̍h-oē-tio̍h ê châi-liāu ū chiok-toā ê koan-hē.

Chū-bîn tī lio̍k-tē chú-iàu chèng han-chû, lō͘-sóe, thô͘-tāu. Thong siông lō͘-sóe kah thô͘-tāu sī chèng-tī kâng chi̍t-khu hn̂g-nih, chi̍t-lân lō͘-sóe chi̍t-lân thô͘-tāu chiap-teh-chèng. Kiⁿ-nî chit-khu-hn̂g nā-sī tiām han-chû, mîn-nî chit-khu-hn̂g tio̍h-oē oāⁿ-chèng lō͘-sóe kah thô͘-tāu, phiah-bián hn̂g-thô͘ khì-hō͘-i sàn-khì (bô-kàu-pûi). Kî-tha lông-chok-bu̍t, so͘-chhài mā-ū sio-kah-chèng boē oân-chôan-bô tō-tio̍h. M̄-koh, Phîⁿ-ô͘ ê bí lóng-sī goā-lâi--ê.

Phîⁿ-ô͘-lâng tī lio̍k-tè oē chò soaⁿ-sit. Moáⁿ-moáⁿ-sī ê hái-phiâⁿ sī lēng goā chi̍t-gê ji̍t-siông seng-oa̍h, oa̍h-tōng ê khong-kan. Ū-thang-sî-a tī hái-phiâⁿ ē-hái só͘-tit pēng-boē-su chò soaⁿ-sit. Nā-sī hái-kîⁿ ū chi̍t-gê káng, chhim-tō͘ koh ū-kàu, ū hak-chûn, iâu oē-tàng chhut-hái (chûn oá ê káng ū chúi sûi-sî lóng oē-tàng sái-chûn, khǹg tī hái-phiâⁿ ê chûn tio̍h ài tán chúi-im chûn phû--khí-lâi tah oē-tàng chhut-ji̍p) kiâⁿ-chûn thó-hái lia̍h-hû. Phîⁿ-ô͘ chāi-toē-lâng nā-bô pa̍t-hāng bô͘-seng thàn-chia̍h--ê thâu-lō͘. Toā-toā-soè-soè lóng-oē-táng án-ne, bô-lâu-sì tō chhiūⁿ-soaⁿ chèng-choh, ū-lâu-sì tō lo̍h-hái ē-hái, lâi kè ji̍t-chí.

Lâng chin-choē. Chia̍h, ēng m̄ chām-chat. Khah-choē--ê hái-phiâⁿ, hái-sán ... . Hái-sán sī chū-jiân siⁿ-thoàⁿ, ah-sī lâng-kang iuⁿ-siûⁿ, mā boē-hù thang hō͘-lâng lâi tāi-liōng thún-ta̍h, phah-phún. Chin-kín oē ta-khù. Phîⁿ-ô͘ ū bô-kâng hong-thó͘-jîn-chêng, jîn-bûn-kéng-koan, tāi-chū-jiân, ..., thang hō͘-lâng léng-ngō͘, him-sióng. Sī kui-nî-thàng-thiⁿ bô-êng-chhih-chhih ê lâng hiu-ká hioh-khùn, tiāu-chiat seng-oa̍h pō͘-tiāu, choán-oāⁿ sim-chêng ê hó-só͘-chāi.




#Article 694: Davis Cup (179 words)


Davis Cup sī 1 hāng kok-chè-sèng ê lâm-chú thoân-thé bāng-kiû pí-sài. IEF (International Tennis Federation) ta̍k nî chú-pān ê Davis Cup sī hiān-chú-sî siāng toā ê pí-sài; siāng chá sī 1900 nî Bí-kok kap Liân-ha̍p Ông-kok 2 kok leh pí, kàu kah 2007 nî, ū 131 ê kok-ka chham-ka. Bí-kok bat the̍h tio̍h 31 pái koan-kun, siāng kài chē; koh lâi sī Australia, 28 pái.

Thang kap Davis Cup sio pí-phēng ê lú-chú thoân-thé bāng-kiû pí-sài sī Fed Cup.

Davis Cup hun chò 1 ê sè-kài cho͘ (world group) kap 3 ê tē-khu (zone) leh pí, ta̍k ê tē-khu koh hun chò 4 cho͘ (group). Ùi tē-khu ê tē 4 cho͘ kàu kah sè-kài cho͘ lóng-chóng ū 5 kip, nā phah iâⁿ, keh-tńg-nî ē-tàng seng-kip, nā phah su, keh-tńg-nî ē kàng-kip. 

Tâi-oân 1972 nî khai-sí chham-ka Davis Cup. 2003 nî pâi tī A-chiu/Tāi-iûⁿ-chiu tē-khu (Asia/Oceania Zone) ê tē 2 cho͘ (Group II) pí-sái, Ông Ú-chò (王宇佐) tī siāng boé tē 5 ê tan-táⁿ phah iâⁿ, the̍h tio̍h seng-kip ê chu-keh. 2004-2007 nî, lóng pâi tī tē 1 cho͘ pí-sài.




#Article 695: Seng-bu̍t jiân-liāu (250 words)


Seng-bu̍t jiân-liāu (biofuel) sī ùi seng-bu̍t-chit (biomass) tit tio̍h ê jiân-liāu.  Seng-bu̍t jiân-liāu sī 1 chióng ē-tit chài-seng ê lêng-goân (renewable energy), lâi-chū sí--khì bô kú ê seng-bu̍t ia̍h sī in ê tāi-siā sán-bu̍t, só͘-je moeder aan de poeder chhiūⁿ kî-thaⁿ ê chū-jiân chu-goân (chio̍h-iû, thô͘-thoàⁿ, hu̍t-chú jiân-liāu téng-téng) ē ná ēng ná chió.

Seng-bu̍t-chit khó-pí thô͘-thoàⁿ, chio̍h-iû, sī 1 khoán pó-chûn--khí-lâi ê ji̍t-thâu lêng-goân (solar energy).  Ji̍t-thâu ê lêng-goân keng-koè si̍t-bu̍t kng-ha̍p-sêng ê koè-têng, siu toà seng-bu̍t-chit lāi-té.  

Chèng lâi chò seng-bu̍t jiân-liāu ê lông-gia̍p sán-phín pau-koat: hoan-be̍h, toā-tāu (Bí-kok); laxseed, rapeseed (Au-chiu); kam-chià (Pa-se); palm oil (Tang-lâm-a); jatropha (Ìn-tō͘͘).  Mā ē-sái ēng kang-gia̍p, lông-gia̍p, nâ-gia̍p (forestry), chhù--ni̍h pâi--chhut-lâi hit-koá ē-tàng seng-bu̍t hun-kái ê mi̍h, chhiūⁿ kóng chháu-kó, chhâ, pûi-liāu (manure), chho͘-khng, phun.  Chheh-sng-sò͘ (anaerobic) ê siau-hoà koè-têng ē-tàng kā hia--ê choán chò gá-suh.

Hiān-chhú-sî tng leh gián-kiù jû-hô seng-sán seng-bu̍t jiân-liāu lâi chhú-tāi chio̍h-iû kap thian-jiân-khì, te̍k-pia̍t sī án-choáⁿ ē-tàng ēng sio̍k--ê iú-ki mi̍h (organic matter) lâi iú-hāu seng-sán e̍k-thé kap khì-thé ê koân lêng-goân chēng-lī (net energy gain) seng-bu̍t jiân-liāu.  

Seng-bu̍t jiân-liāu ū 1 tiám phēng pa̍t-khoán jiân-liāu hó:  ē-tit seng-bu̍t hun-kái (biodegradable).  Só͘-í pí-kàu tùi khoân-kéng khah bô hāi.  In-ūi seng-bu̍t jiân-liāu lāi-té ê thoàⁿ (carbon) pún-té tō lâi-chū tāi-khì-chân ê jī-ióng-hoà-thoàⁿ (carbon dioxide, CO2), kā i the̍h khì sio pēng bē ke-thiⁿ Tē-kiû tāi-khì-chân ê CO2 hâm-liōng.  In-ūi án-ne, bē chió lâng siong-sìn beh kiám-chió pàng ji̍p tāi-khì-chân--ni̍h ê CO2, 1 tiāu lō͘ tō sī ēng seng-bu̍t jiân-liāu lâi chhú-tāi bē-tit chài-seng ê lêng-goân thâu.




#Article 696: Lôe (212 words)


Lôe / Lê, Gû-lôe / Gû-lê sī chi̍t-chióng choh-sit iōng ê lông-kū. Tī lâng ū-teh chèng-choh, oē-hiáu chioh pō͘-hūn lio̍k-siù ê la̍t lâi tàu choè khang-khè khai-sí, eng-kai tio̍h ū chit-chióng ke-si. Chāi bô-kâng ê só͘-chāi, bô-kâng ê iōng-tô͘ oē-ū bô-kâng ê hêng-thé ê lôe: thà-hn̂g lê-chhân ēng--ê, siu-sêng choan-iōng ēng--ê.

Chi̍t-tiuⁿ-lôe sī ū lôe-chhia, lôe-thâu, lôe-piah, lôe-chhia-taⁿ, lôe-thok kah nn̄g-tiâu pí gû-sin-tn̂g (gû-keng -- gû āu-chē) khah-tn̂g-sió-khoá ê toā-soh, chi̍t-tiâu khan-heng soh-á lâi cho͘-sêng--ê.

Lôe-thâu, lôe-piah sī ēng siⁿ-á hoan-soa chù-chō ê. Lôe-thâu sī siau-mô͘-phín.

Chāi ēng-lôe thà-hn̂g poâⁿ-péng, lāng-sang hn̂g-thô͘ ê sî, bián-put-liáu liâm-thô͘ oē khâⁿ-tiâu-tī lôe-thâu kah lôe-piah piáu-bīn, hō͘ lôe phû-tī thô͘-bīn bô-hoat-tō͘ chhim-thà. Hit-gê sî-chūn lôe-thok tō oē hō͘-lán the̍h-lâi thuh-tiāu liâm tī lôe-thâu, lôe-piah ê thô͘. Hō͘ lôe koh oē-tàng kè-sio̍k lôe chhut beh-ti̍h ê kau, lāng-sang iâu-boē thà-oân ê hn̂g.

Tī ū chèng-choh ê chhân-hn̂g nn̄g-lân (nn̄g-lêng, nn̄g-choā) tiong-kan thà-hn̂g ê sî, ūi-tio̍h phiah-bián hō͘ gû oân-lō͘ tìⁿ-lôe oân-lō͘ àⁿ-lo̍h chia̍h nn̄g-pêng tióng-sêng ê lông-chok-bu̍t, gû-chhùi tio̍h-oē koà gû-chhùi-láng. Gû-chhùi-láng chá-kî sī ēng tek-bî-á lia̍h--ê. Chit-ma nái-lóng (nylon) soh-á chhin-chhái boé-oē-tio̍h, ka-kī thih-kho͘ áu-áu-ē, soh-á lia̍h-lia̍h-ē tio̍h-ū-a.

Chi̍t-tīn-lâng khì kàu chhân-hn̂g lóng-sī tè hoāⁿ-lôe-bé ê lâng teh-kiâⁿ. Hoāⁿ-lôe-bé ê lâng chha-put-to tio̍h-sī chit-tīn-lâng ê chhoā-thâu. Hoāⁿ-lôe-bé ê ki-su̍t sī ài ha̍k-si̍p, m̄-si chhin-chhái-lâng lóng oē-hiáu--ē.




#Article 697: Chio̍h-iû (122 words)


Chio̍h-iû sī Tē-kiû tē-hā ū tè chhoē--ê chi̍t-khoán thian-jiân ê iú-ki e̍k-thé (liquid), sêng-hun chú-iàu sī thàu-lâm chò-hoé ê chúi-thoàⁿ (hydrocarbon) hun-chú, te̍k-pia̍t sī alkane. Chúi-thoàⁿ hun-chú ê tn̂g-tō͘ iok-lio̍k tī C5H12 kàu C18H38 ê hoān-ûi lāi. Khah té ê chúi-thoàⁿ hō͘ lâng hun-lūi chò thian-jiân-khì (natural gas) ia̍h thiân-jiân khì-e̍k-thé (natural gas liquid); khah tn̂g--ê khah sêng kò͘-thé (solid), siōng tn̂g--ê sī thô͘-thoàⁿ.

Chio̍h-iû chú-iàu iōng lâi chò jiân-liāu iû (fuel oil) kap khì-iû (gasoline/petrol); in lóng sī tiōng-iàu ê lêng-goân.

In-ūi chio̍h-iû ê lêng-goân bi̍t-tō͘ (energy density) koân, ūn-su lī-piān, liōng koh chē, chū 1950 nî-tāi tō pìⁿ-chiâⁿ sè-kài siāng tiōng-iàu ê lêng-goân lâi-goân. Chio̍h-iû mā sī chē-chē hoà-ha̍k sán-phín ê goân-sú châi-liāu, chhiūⁿ kóng (solvent), pûi-liāu, thāu-thâng-io̍h (pesticide), sok-ka.




#Article 698: Chiú (104 words)


Bí, sóe-á, te-á, lō͘-sóe, be̍h kah chúi-kó lóng oē-tàng kek chiú.

Chho͘-chho͘ kek--chhut-lâi ê chiú, chiú-cheng-hun kan-nā kúi-pha (percentage) niā. Chit-chióng chiú chhun phô͘-tô-chiú. Chit-lūi ê chiú ka-un the̍h-liān chiú-khì koh kek chhut-lâi ê chiú, chiú-cheng-hun tio̍h-oē khah-koân, kúi-cha̍p-pha to-ū. Chit-chióng chiú chhun bí-chiú. Chit lūi ê chiú koh lâi kā-i thàu mi̍h-kiāⁿ, chhun phang-liāu, sek-sò͘ téng-téng oē piàn-sêng tē-saⁿ chióng ê chiú, chhun ngó͘-ka-pî.

Chiú nā-sī khǹg-tiàm liâng-léng, boē pha̍k-tio̍h-ji̍t kah boē tiāⁿ-tiāⁿ kā-i iô-tín-tāng ê só͘-chāi, oē-tàng khǹg chin-kú boē phái-khì.

Chiú sī chi̍t-chióng ū chiú-cheng-hun ê ím-liāu, boē-tàng tiāⁿ-tiāⁿ-chia̍h, chi̍t-sî tiong-kan mā m̄-thang chia̍h siuⁿ-choē, chiah boē phah-phái sin-thé, hoat-seng ì-goā.




#Article 699: Gû-liāu-soh (120 words)


Gû-liāu-soh / Gû-soh  Chit-tiâu bô-it-tēng khoàⁿ oē chiūⁿ-ba̍k ê soh-á sī lâng khan choh-sit-gû, chiáng-ap gû, hān-chè, kò͘-tēng gû oa̍h-tāng, chia̍h-chháu hoān-ûi (liāu-gû), kái-piàn î-soá gû-ê chia̍h-chháu só͘-chāi (soá-liāu), kài-hó-ê ke-si.  Siat-sú soh-á lâi khì hō͘-i thu̍t-khì (thu̍t-liāu), khì hō͘-i tn̄g-khì (tn̄g-liāu), gû nā-sī un-sûn lán koh tī gû-phīⁿ khan-lâi têng pa̍k tio̍h-hó, gû nā-sī iâu-koh siàu-liân (sin-gû-á), ah-sī iá-sèng tài-tāng, gû lân-tit chū-iû sī oē cháu hō͘-lâng jiok.  Lâng nā-si kiâⁿ-oá-khì i tio̍h khí-kha-cháu, lî-lâng chi̍t-tè-á i tō àⁿ-lo̍h chia̍h-chháu, sì-kè sńg-lâng chhân-hn̂g ngó͘-kok.  Hō͘ chú-lâng, hō͘ chú-lâng-in kui-chhù-nih ê lâng, hō͘ chú-lâng-in kap chng-nih khoàⁿ-boē-koē-sim ê lâng, tī ji̍t-sî jiok-kàu àm-sî saⁿ-kiⁿ-poàⁿ-mî to iâu-teh-jiok.  Chhun chit-khoán phái lia̍h-liāu ê gû, beh khan-chhut gû-tiâu-kan it-tēng ài kì-è sûn gû-liâu-soh.




#Article 700: Chhàu-iû (124 words)


Chhàu-iû (臭油), he̍k-chiá kóng hoan-á-iû (番仔油), sī chi̍t chióng bô sek koh gâu to̍h-hoé ê thoàⁿ-kheng (hydrocarbon) e̍k-thé (só͘-í mā hō chò chúi-iû), hiān-tāi phó͘-phiàn iōng lâi chò phùn-siā-ki iân-jín ê jiân-liāu.  Chhàu-iû sī chio̍h-iû tī 150 °C chì 275 °C ê un-tō͘ hā, keng-koè hun-pia̍t cheng-liû (fractional distillation) só͘ sán-seng--ê, i ê thoàⁿ-liān (carbon chain) tn̂g tī C12 kàu C15 ê hoān-ûi lāi.

Canada tē-chit-ha̍k-ka Abraham Gesner tī 1846 hit nî tùi thian-jiân ê tá-má-ka chio̍h liān chhut chhàu-iû, khai-sí liáu hiān-tāi ê chio̍h-iû kang-gia̍p.   I mā chū 1950 nî khai-sí keng-koè i ê Kerosene Gaslight Kong-si bē chhàu-iû kàu sè-kài kok-tē.  

Sio̍k-kè koh phó͘-phiàn ê chhàu-iû chō-chiâⁿ 19 sè-kí āu-poàⁿ ê hái-ang sán-gia̍p kip-sok lâi pāi-hām.  Hái-ang chú-iàu ê sán-phín sī teng-iû.




#Article 701: Chúi-im (215 words)


Chúi-im (flood tide) sī hái-chúi siū-tio̍h ge̍h kah ji̍t ê ín-la̍t, hái-bīn ū kui-chek-sèng ê seng-koân ê chi̍t-chióng hiān-siōng.  Kî-tiong ge̍h pí ji̍t khah chiap-kīn tē-kiû.  Ge̍h tùi hái-chúi ê ín-la̍t tio̍h-oē pí ji̍t khah toā.  Só͘-í lán í im-le̍k lâi liáu-kái: chúi-im, chúi-khó (chúi-te̍h) kah lâu-sì.

Tē-kiû hái-bīn seng-kàng ê goân-in:Ge̍h chiò oē-tio̍h hit-gê poàⁿ-kiû ê hái-bīn: Ge̍h kàu hái-bīn ê kū-lî pí ge̍h kàu tē-kiû tiong-sim ê kū-lî khah-té.  Tē-kiû-téng bô-kâng--ê só͘-chāi ū bô-kâng--ê siū-la̍t, tio̍h-oē ū bô-kâng--ê chúi-im kah chúi-khó(chúi-te̍h) ê le̍k-liōng, hái-bīn chò bô-kâng--ê seng-kàng. Kiam kóng chi̍t-gê lē: (Chhiáⁿ chham-khó hù-tô͘.)  Lán nā í tô͘-tiong ê Tiong-sim chò tiong-sim lâi se̍h tín-tāng.  T-tiám kah E-tiám ê lî-sim-la̍t lóng-oē sio-siâng.  M̄-koh, lán nā í Sin-tiong-sim chò tiong-sim lâi se̍h tín-tāng.  E-tiám lî Sin-tiong-sim pí T-tiám lî Sin-tiong-sim khah hn̄g, E-tiám ê lî-sim-la̍t tio̍h-oē pí T-tiám khah-toā.Ge̍h chiò boē-tio̍h lēng-goā hit-gê poàⁿ-kiû ê hái-bīn: In-ūi tē-kiû kah ge̍h ê ūn-choán tiong-sim-tiám í-keng kap tē-kiû ê tiong-sim bô-kâng-ūi, chit gê sin-ê tiong-sim-tiám pí tē-kiû goân-iú-ê tiong-sim-tiám khah chiap-kīn ge̍h, tì-sú hō͘ ge̍h chiò-bōe-tio̍h chit-gê poàⁿ-kiû ê hái-bīn iû-goân oē in-ūi lî-sim-la̍t toā-sòe ê koan-hē lâi seng-kàng.

Múi-kang chúi-im ài im tāi-iok 6-tiám-cheng, só͘-í chi̍t-ji̍t ài im 2-pái.  Ta̍k-ji̍t kah kok-só͘-chāi chúi-im sî-kan lóng boē sio-siâng.  Lóng-sī sî-kan it-ti̍t teh tè-āu lâi im-khó (te̍h).




#Article 702: Chúi-khó (221 words)


Chúi-khó / Chúi-te̍h (ebb tide) sī hái-chúi siū-tio̍h ge̍h kah ji̍t ê ín-la̍t, hái-bīn ū kui-chek-sèng ê kàng-kè ê chi̍t-chióng hiān-siōng.  Kî-tiong ge̍h pí ji̍t khah chiap-kīn tē-kiû.  Ge̍h tùi hái-chúi ê ín-la̍t tio̍h-oē pí ji̍t khah toā.  Só͘-í lán í im-le̍k lâi liáu-kái: chúi-im, chúi-khó (chúi-te̍h) kah lâu-sì.

Tē-kiû hái-bīn seng-kàng ê goân-in:Ge̍h chiò oē-tio̍h hit-gê poàⁿ-kiû ê hái-bīn: Ge̍h kàu hái-bīn ê kū-lî pí ge̍h kàu tē-kiû tiong-sim ê kū-lî khah-té.  Tē-kiû-téng bô-kâng--ê só͘-chāi ū bô-kâng--ê siū-la̍t, tio̍h-oē ū bô-kâng--ê chúi-im kah chúi-khó(chúi-te̍h) ê le̍k-liōng, hái-bīn chò bô-kâng--ê seng-kàng. Kiam kóng chi̍t-gê lē: (Chhiáⁿ chham-khó hù-tô͘.)  Lán nā í tô͘-tiong ê Tiong-sim chò tiong-sim lâi se̍h tín-tāng.  T-tiám kah E-tiám ê lî-sim-la̍t lóng-oē sio-siâng.  M̄-koh, lán nā í Sin-tiong-sim chò tiong-sim lâi se̍h tín-tāng.  E-tiám lî Sin-tiong-sim pí T-tiám lî Sin-tiong-sim khah hn̄g, E-tiám ê lî-sim-la̍t tio̍h-oē pí T-tiám khah-toā.Ge̍h chiò boē-tio̍h lēng-goā hit-gê poàⁿ-kiû ê hái-bīn: In-ūi tē-kiû kah ge̍h ê ūn-choán tiong-sim-tiám í-keng kap tē-kiû ê tiong-sim bô-kâng-ūi, chit gê sin-ê tiong-sim-tiám pí tē-kiû goân-iú-ê tiong-sim-tiám khah chiap-kīn ge̍h, tì-sú hō͘ ge̍h chiò-bōe-tio̍h chit-gê poàⁿ-kiû ê hái-bīn iû-goân oē in-ūi lî-sim-la̍t toā-sòe ê koan-hē lâi seng-kàng.

Múi-kang chúi-khó (chúi-te̍h) ài khó (te̍h) tāi-iok 6-tiám-cheng, só͘-í chi̍t-ji̍t ài khó (te̍h) 2-pái.  Ta̍k-ji̍t kah kok-só͘-chāi chúi-khó (chúi-te̍h) sî-kan lóng boē sio-siâng.  Lóng-sī sî-kan it-ti̍t teh tè-āu lâi khó (te̍h)-im.




#Article 703: Chhiah-gû (111 words)


Chhiah-gû / N̂g-gû hiān-chú-sî eng-kai í-keng bô iá-seng--ê. Keng-kè lán-lâng kú-nî--ê iúⁿ-chhī, kâng-chéng (Bos taurus) kah sio-oá-chéng (Bos indicus) ê phòe-chéng thàu-lām, kah ū-kè-oē--ê khan-kà, chit-chióng í-keng kái-liông-ka̍h khah un-sûn--ê choh-sit-gû tī sió-lông keng-chok, hn̂g--ê bīn-chek siuⁿ-soè, hn̂g--ê só͘-iú-koân hun-soàⁿ, tē-hêng koân-kē bô-pîⁿ, bô ki-hâi-hoà ê lông-chhoan, sī ū i-ê bô-hoat-tō͘ tāi-toè ê hong-piān kap si̍t-iōng.

Chit-chióng choh-sit-gû boh hō͘ choh-sit-lâng khan-kà chìn-chêng.  Tī gû 2-hè chó-iū tio̍h thang-hó kǹg-phīⁿ, chhng gû-kǹg-á, pa̍k gû-liāu-soh hō͘ chhin-chhái toā-siò, lâm-lú lóng oē-tàng khan-lâi-khan-khì lâi chhe-khián sú-iōng, tìⁿ-lôe, thoa-gû-chhia.  Ūi-tio̍h boh hō͘ gû-káng ū ún-tēng ê sèng-sò͘, tī i khí-chhio chìn-chêng tio̍h ài kā-i iam-tiāu.  Nā-sī su-iàu, ū-thang-sî-a iâu-koh ài-koà gû-hâm.  Chiah-oē sūn-chhiú hó-ēng.




#Article 704: Lâu-sì (139 words)


Lâu-sì sī ē-hái ê lâng só͘ tì-ì--ê, só͘-koan-sim ê iân-hái hái-bīn ham hái-phiâⁿ ê chōng-hóng kah ka-kī kò-jîn ê kám-siū. Hái-nih ê seng-bu̍t m̄-koán hî, hê, chîm, chhi̍h, lê-á, khak-á, ... , lóng ū ka-kī ê seng-oa̍h tē-tiám, oa̍h-tāng sî-kan.  Che ham toā-lâu sió-lâu, ham siáⁿ-mi̍h sî-kan chúi-im chúi-khó (chúi-te̍h) lóng-ū chiok-toā ê koan-hē.  Tī hái-piⁿ thó-lia̍h ē-hái ê lâng tùi chit hong-bīn lóng ū ta̍k-ke it-tì kah ka-kī to̍k-iú ê sim-tek.  Che tio̍h-oē sán-seng sím-mi̍h sî-chūn chhut-hái ah-sī khì hái-phiâⁿ oē lia̍h khah-ū khah-choe ī-tēng beh lia̍h ê hái-sán, –Ū-lâu-sì kah –Bô-lâu-sì ê khoàⁿ-hoat.  Jiân-āu nā-sī lâu-sī lâi--ê sî-kan kap ka-kī ê ji̍t-siông seng-oa̍h, choē-khang-khè hioh-khùn sî-kan sī-m̄-sī it-tì, iáu-oē hun chhut: –Hó-lâu-sì kah –Phái-lâu-sì.  Ū--ê hái-nih ê seng-bu̍t oa̍h-tāng sî-kan tī poàⁿ-mî, ài ēng teng-hé lâi chhiō, che chin sin-khó, m̄-koh chhiō-ū, koh-khah phái-lâu-sì mā kóng-chò hó-lâu-sì.




#Article 705: Tiâu-lâu (204 words)


Tiâu-lâu (Tidal Current) sī hái-chúi siū-tio̍h giú chúi-im, chúi-khó(chúi-te̍h) ê chit-kó͘ le̍k-liōng(ín-la̍t ), só͘ ín-khí--ê hái-tiong chúi-lâu.  Thâu-chêng só͘-kóng-ê le̍k-liōng tōa-pō͘-hūn sī in-ūi go̍eh-niû, lēng-gōa Ji̍t-thâu mā ū sió-khóa koan-hē.

Chit chióng chúi-lâu kan-nā tī poàⁿ-kang, chi̍t-kang tiong-kan kap chúi-im chúi-khó(chúi-te̍h) kâng chiu-kî lâi-teh piàn-hoà.  Chúi-im hoat-seng ê só·-chāi tō sī hái-iûⁿ in-ūi ín-la̍t ê éng-hióng kôan--khí-lâi ê ūi, chit-2-ūi tú-hó ē tī tē-kiû tùi-péng ê 2-pêng, Kî-tiong ê 1-ūi tō sī chiàⁿ-chiàⁿ ǹg tùi go̍eh-niû ê só·-chāi. Nā kā tē-kiû khòaⁿ-chò 1-lia̍p kiû, Chúi-khó(chúi-te̍h) ê só·-chāi, tō hoat-seng tī tīⁿ-lâu(chúi-im im kàu-chāi, hái-bīn tī kài-koân ê só͘-chāi, hoan-sin tō-beh khai-sí khó(te̍h), hit-tang-chūn ê hái-phiâⁿ kah hái-káng ê hái-bīn ê chêng-hêng kiò-chò tīⁿ-lâu) chit-2-ūi se̍h keng-tō͘ 90-tō· liáu-āu kàu ê hit-2-tah.

M̄-kóan sī hái-chiūⁿ ê toh-chi̍t-ūi, ta̍k-ji̍t lóng ē ū 2-pái chúi-im kap 2-pái Chúi-khó(chúi-te̍h). Chit-2-pái tīⁿ-lâu ê sî-kan chha-put-to lī 12-tiám-cheng koh 27.4-hun. Che 12-tiám-cheng sī in-ūi tē-kiû ê chū-choán, chiah ē tú-hó làng pòaⁿ-kang, nā he 27.4-hun-cheng sī in-ūi go̍eh-niû mā se̍h tē-kiû teh tín-tāng, só·-í koh ke beh pòaⁿ-tiám-cheng ê cheng-chha.

Chit chióng chúi-lâu nā gia̍p-tī nn̄g-pêng hái-hoāⁿ tiong-kan, in-ūi siū-tio̍h tē-hêng ê éng-hióng oē-sī óng-ho̍k-hêng ê chúi-lâu, chō-sêng hái-bīn bô kui-chek--ê seng-kàng.  I nā tī toā-hái sī tńg-se̍h-hêng ê chúi-lâu.




#Article 706: Éng (226 words)


Éng (湧), hong-éng (風湧) ia̍h hái-éng (海湧), sī hái, ô͘, thâm téng-téng só͘-chāi, chúi siū-tio̍h goā-la̍t só͘-ín-khí ê chit-chióng hiān-siōng. Hong sī kî-tiong kài chú-iàu-ê in-sò͘. Hong ê kiông-tō͘, chhe-ê hoān-ûi, kah chhe goā-kú lóng oē-ū bô-kâng-ê éng. Sio-oá nn̄g-gê éng kài-koân nn̄g-tiám ê kū-lî sī goā-tn̂g, chi̍t-gê éng ê kài-kè-tiám kap i kài-koân-tiám ê kū-lî sī goā-koân, éng î-soá sok-tō͘ ê kín-bān hong-hiòng, éng sī siū sím-mi̍h goā-la̍t lâi khí-tì--ê, téng-téng sī líau-kái éng ê siong-koan ê ki-pún tì-sek.

Chúi-bīn sī tông-sî siū-tio̍h bô-kâng hong-hiòng, bô-kâng le̍k-liōng ê hong teh chhe, tì-sú lán só͘ khoàⁿ-tio̍h ê chúi-bīn sī kok-chióng hêng-thé-ê éng só͘ chong-ha̍p khí-lâi--ê kiat-kó: ū niau-pi-pa ê chúi-bīn. Chū-án-ne lán mā oē-tàng iû khoàⁿ bô-kâng--ê chúi-bīn lâi liáu-kái hiān-siōng, lâi thui-chhek bī-lâi hái-nih ê piàn-hoà.

Éng nā jú-tn̂g, sok-tō͘ jú-kín. Éng nā jú-koân, kài-koân-tiám ê éng nā-sī chih-chài boē-tiâu, éng tio̍h-oē phoà-khì hō͘-lán khoàⁿ-tio̍h pe̍h-phe̍h. Hái-éng tī goā-hái koáⁿ chi̍t-pâi koh chi̍t-pâi ê éng hiòng hái-hoāⁿ ek-kè--lâi, chiūⁿ hoāⁿ liáu-āu, éng phoà, siau-sit-bû-chong. Sū-si̍t-siōng i oē pun chhut nn̄g-kó͘ thoa-la̍t chiok-kiông ê chúi-lâu, chi̍t-kó͘ sūn hái-phiâⁿ ê chhiâ-tō͘ kiâⁿ hái-tóe kah chi̍t-kó͘ lî-hoāⁿ ê chúi-lâu lâi khoài-sok lâu-chhut toā-hái. Che nā chhim-tō͘ an-choân sī lán-lâng ka-kī o̍h siû-chúi bián-lâng-kà chin-hó ê chō͘-la̍t kah khoân-kéng. M̄-koh, nā tùi hái-phiâⁿ tē-hêng bô-se̍k koh siuⁿ-chhim, hái-piⁿ sńg-chúi ê lâng oē hoat-seng giû-hiám, lâi sit-lo̍h, mā-sī tī chia.




#Article 707: Bêng-tī Î-sin (374 words)


Bêng-tī Î-sin (Ji̍t-gí: 明治維新; めいじいしん) sī 19-sè-kí boa̍t-kî, Ji̍t-pún só͘ chò--ê, ū chu-pún chú-gī sèng-chit-tek choân-bīn se-hoà kap hiān-tāi-hoà ê kái-kek ūn-tōng. Thàu-koè chit-ê ūn-tōng, kā siōng-boé 1-ê bo̍k-hú Edo Bo̍k-hú sak--tó, hō͘ thian-hông chhin-sin lâi chú-chhî koán-lí kok-ka, kái-kek ê hoān-ûi, khan-sia̍p-tio̍h tiong-iong ê koaⁿ-chè, hoat-lu̍t chè-tō͘, hông-kiong thé-chè, sin-hūn kai-ki̍p, tē-hng hêng-chèng, kim-iông, bō͘-e̍k, sán-gia̍p, keng-chè, kàu-io̍k, goā-kau kap chong-kàu chèng-chhek téng-téng.

Bêng-tī î-sin sī siáⁿ-mi̍h sî-chūn khai-sí--ê ū chē-chē khoán kóng-hoat tī-leh, khah e̍h--ê sī kí Ji̍t-pún nî-hō kái-chò Bêng-tī hit-tong-sî, iā-tō-sī 1868-nî 10--goe̍h 23 (kū-le̍k 9--goe̍h chhoe 8), m̄-koh phó-thong kóng Bêng-tī î-sin ê sî, sī chí tāi-chèng hōng-hoân (大政奉還), ông-chèng ho̍k-kó͘ (王政復古) liáu-āu sio-liân-soà ê kái-kek, nā chhut-boé ê sî-kan, it-poaⁿ sī lia̍h se-lâm chiàn-cheng kiat-sok (1877-nî), lāi-koh chè-tō͘ kiàn-li̍p (1885-nî), hiàn-hoat thé-chè sêng-li̍p (1889-nî) chit kúi-ê sī-kan-tiàm siōng-kài chē.

Chit-toāⁿ sî-kan ê sin chèng-hú, toā-pō͘-hūn sī kā hō-chò Bêng-tī chèng-hú, sin chèng-hú iah î-sin chèng-hú. Mā ū lâng in-ūi hit lāi-té ê būn-tê, kā phì-siùⁿ chò phoan-hoa̍t chèng-hú, chit-khoán thé-hō sī in-ūi sin chèng-hú--ni̍h chin chē chú-iàu jîn-bu̍t sī Satuma-phoan kap Tyôsyû-phoan ê thâu-lâng, chú-iàu ê būn-tê sī chí Bêng-tī chèng-hú ê chhiú-lō͘ choan-chè, koh tiong-ki̍p í-siōng ê koaⁿ-oân tō chin hán jīn-iōng kū chèng-hú ê lâng, koân-le̍k pá-a̍k tī chi̍t-pō͘-hūn ê kiông-toā phoan-sú chhiú--ni̍h.

Bêng-tī î-sin chit-ê kóng-hoat sī Chiau-hô (昭和) sî-tāi liáu-āu chiah pìⁿ phó-phiàn--ê, nā hit-tang-chūn ê láng, tùi tāi-chèng hōng-hoân kap hùi-phoan tì-koān (廢藩置縣) ê kái-kek, sī kā kiò-chò goissin(御一新).

Bêng-tī î-sin tī té sî-kan lāi-té tō hō͘ Ji̍t-pún ê kok-ka le̍k-liōng chám-jiân-á thê-seng, ē-tàng kap Se-kok sio pí-phēng, tì-sú A-chiu ta̍k-kok choaⁿ-á kā tòng-chò sī kīn-tāi kái-kek ê tián-hoān.

Bêng-tī sin chèng-hú ê kái-kek hong-chiam, siōng-ki-pún koh thâu-chi̍t-kiāⁿ tō sī ùi Edo Bo̍k-hú, iā-chiū-sī Tokugawa Bo̍k-hú kā chip-chèng-koân the̍h--lo̍h-lâi, kau tī thian-hông chhiú--ni̍h (tāi-chèng hōng-hoân, ông-chèng ho̍k-kó͘), bo̍k-hú chū án-ne kiâⁿ-ji̍p le̍k-sú, koh lâi tō sī cháu-chhoē hong-sek, beh hō͘ Ji̍t-pún thang jip-chiūⁿ Au-chiu kap Bí-kok téng-téng ê kiông-kok, chit hong-bīn thang kū-thé tī 1868-nî ê Ngó͘-kò-tiâu Gū-sè-bûn (五箇条の御誓文) khoàⁿ--chhut-lâi. Kán-tan kóng, tō-sī thàu-koè ha̍p-gī thé-chè (合議体制), koaⁿ-bîn it-thé (官民一体), lâi chiâⁿ-chòe 1-ê kok-ka, koh phah-phoà kū-koàn-sì, poê-ióng kap sè-kài ta̍k-kok pêⁿ-chē-khí ê châi-tiāu.

Kóng-tio̍h beh ta̍t-sêng téng-koân chiah-ê bo̍k-phiau, siōng chia̍p thiaⁿ-tio̍h ê kháu-hō sī bù-kok kiông-peng (富国強兵) kap si̍t-sán heng-gia̍p (殖産興業).




#Article 708: Giân-gú hêng-siau (657 words)


Gí-giân hêng-siau (language marketing) sī kā gí-giân tòng-chò sán-phín, thàu-koè hêng-siau-chhek-lio̍k lâi thui-siau ê oa̍h-tāng. Gí-giân-hêng-siau goân-chū siā-hoē-hêng-siau (social marketing) ê khài-liām. Thōng chia̍p iōng ê hêng-siau chhiú-hoat sī: sán-phín (product), kè-keh (price), thong-lō͘ (place) kah thui-siau (promotion), chit 4 hāng, it-poaⁿ kā kiò-chò hêng-siau ê 4 P. 

Thong-chá kā hêng-siau koan-liām èng-iōng tī gí-giân kui-ōe ê lâng sī Jackson (1988) ê sek-sū lūn-bûn Ūn-iōng hêng-siau bô͘-sek chìn-hêng gí-giân kui-ōe (Language Planning Using a Marketing Model). I jīn-ûi ē-tàng hō͘ gí-giân kui-ōe chham-khó ê hêng-siau koan-liām ū (Jackson 1988:2-3): 1) kā gí-giân tòng-chò sī gí-giân kui-ōe khah khoah ê sán-phín (generic product); 2) í kò͘-kheh ûi-chú ê su-khó; 3) kui-ōe ê sî-chūn ài khó-lū chi̍t-kòa bô-hoat-tō͘ khòng-chè ê in-sò͘ (uncontrollable factors); 4) hêng-siau cho͘-ha̍p (marketing mix) sī ē-tàng khòng-chè ê in-sò͘, pau-koah 4 ê P: sán-phín, thong-lō͘, kè-keh, thui-siau; 5) hêng-siau cho͘-ha̍p e khài-liām tat-tit khǹg ji̍p-khì gí-giân kui-ōe ê kè-kò tang-tiong.

Gí-giân-hêng-siau sī báng-kiù gí-giân liû-si̍t ê tiōng-iàu koan-liām. Baker  Jones (1998) ê Siang-gí hiān-siōng kah siang-gí kàu-iok pek-kho-chôan-su tio̍h tan-to̍k chiōng gí-giân-hêng-siau liat-chò chi̍t ê chú-tê kài-siāu, in ū liat-chhut gí-giân hêng-siau ê 10 ê kai-tōaⁿ, jû-hā:

Ū lú-lâi-lú-chē ê jio̍k-sè gí-giân thui-tián chhái-iōng gí-giân-hêng-siau ê koan-liām. Phí-jû-kóng Niú-se-lân ê Maori chok, Hawaii ê gôan-chū-bîn, Se-pan-gâ ê Catalan kah Basque lóng ū lī-iōng gí-giân-hêng-siau ê hong-ho̍at ho̍k-heng bó-gí 
. Maori gí-giân ê hêng-siau tiōng-tiám khǹg tī thê-seng gí-giân hêng-siōng, kiàn-li̍p gí-giân tiong-sêng-kám kah kó·-lē gí-giân sú-iōng (Nicholson 1997). Maori úi-gôan-hōe bat iōng Maori-nî thui-tián Maori-gí, ū 3 ê bo̍k-phiau: 1) kó·-lē Maori lâng tī ji̍t-siông seng-o̍ah tiong ha̍k-si̍p kah sú-inog7 Maori gí; 2) o-ló Maori tī Niú-se-lân le̍k-sú kah hiān-tāi siā-hōe ê tē-ūi;  3) hō· Niú-se-lân siā-hōe tāi-chiòng tùi Maori sán-seng hó-kám. Hawaii mā tī siā-khu thui-tián bó-gí ê sú-iōng (Warner 1999). Ūi-tio̍h beh piah-bián chèng-kui kàu-io̍k ê hān-chè, chhòng-chò bó-gí tī siā-khu sú-iōng ê ki-hōe, chit ê kè-ōe tio̍h sú-iōng o̍ah-tang ûi-chú ê hong-hoat ha̍k-si̍p bó-gí, thàu-kòe phah-lúi-kiû, phah-pâi-kiû ê ūn-tōng, sú-iōng bó-gí. Catalan ê gí-giân phó·-ki̍p ūn-tōng thàu-kòe phiau-gí, pò-khan ê bûn-chiuⁿ, hái-pò kah tiān-sī, tiān-tâi hòng-sàng ê hong-sek lâi thê-seng gí-giân ì-sek, kó·-lē sú-iōng Catalan ê gí-giân, hō· lâng tùi bó-gí sán-seng chiàⁿ-bīn, chek-kip ê thài-tō·.Tâi-ôan Lâm-siā thui-kóng ê Tâi-ôan bó-gí-ji̍t mā ē-tàng khòaⁿ-chò sī gí-giân-hêng-siau ê lē. Tâi-ôan bô-gí-ji̍t chū 2006 nî khai-sí í-keng chiâⁿ-chò Kàu-iok-pō· thui-tián ê sū-hāng.

Gí-giân-hêng-siau ê hong-hoat ē-tàng hun-chò chēng-thài kah tōng-thāi chit 2 chióng hong-hoat. Chit 2 chióng ē-tàng phòe-ha̍p chìn-hêng, m̄-sī hō͘-siōng pâi-thek ê o̍ah-tāng.

Chēng-thāi ê hong-hoat kiông-tiāu sìn-sip ê thôan-sàng, tio̍h-sī kóng ài kái-piàn kò-jîn ê thāi-tō· chiah ē-tàng kái-piān i ê hêng-ûi (Tiuⁿ Chàu-kiû et. al. 1999:88). Soeh-hok sī chēng-thāi o̍ah-tāng thòng chú-iàu ê khang-khòe, ē-tàng thàu-khòe ū éng-hióng-le̍k ê lâng (ka-tiúⁿ, hāu-tiúⁿ, kàu-su, ì-kiàn léng-siù téng lâng), ūn-iōng thôan-pò mûi-thé (ián-káng, sió-chhiú-chheh, gián-sip, chō-tâm, keng-giām hun-hióng, bûn-chiuⁿ, bīn-tùi-bīn ê kau-thong) éng-hióng lán ê kò·-kheh (jî-tông, ka-tiúⁿ, kàu-su). Soeh-hok ê tiōng-tiám ē-tàng khǹg tī bó-gí sī pó-kùi ê chu-gôan, ho·-iok ka-têng tī chhù-nih kóng bó-gí. Cummings  Swain (1986) só· theh-chhut ê Siang-gí tio̍h-sī hok-khì ” ê gôan-chek ta̍t-ti̍t thui-kóng. Chit ê gôan-chek ê iōng-ì sī beh hō· ha̍k-seng liáu-kái siang-gí ūi-sím-mi̍h kah án-chóaⁿ tùi in ū hó-chhù, kóng khah kán-tan leh, chiū-sī ài hiòng ha̍k-seng, ka-tiúⁿ kah kàu-su tōa-tōa ē soan-thôan siang-gí ê iu-tiám (Cummings  Swain 1986:109).  Tōng-thāi o̍ah-tang sī í o̍ah-tāng-ūi-chú ê chhek-liok. Chit ê chhek-liok tiōng-sī hêng-ûi ê kái-piàn, ài kái-piàn tùi-siòng ê hêng-ûi liáu-āu, chiah ē-tàng kái-piàn in ê thāi-tō·, só·-í chú-tiuⁿ ài thàu-kòe sī-hōan (model), kâng-pòe ê éng-hióng, chū-ngó·-koan ê kài-pián, ah-sī thàu-kòe hêng-ûi chióng-lē ê hong-hoat lâi kái-piàn hêng-ûi bô·-sek (Tiuⁿ Chàu-kiû et. al. 1999:88). Chìn-hêng tōng-thāi o̍ah-tāng ê hong-sek ū chin chē. Kah gí-giân siong-koan ê kháu-gí o̍ah-tāng, chhin-chhiūⁿ chhiùⁿ-koa, kóng-kò·-sū, ián-hì, ioh-bî-chhai, tak-chhùi-kó·, lóng ē-tàng chiâⁿ-chò o̍ah-tāng ê chiat-bo̍k. Lēng-gōa mā ē-tàng sek-kè chi̍t-kòa iōng bó-gí chìn-hêng tak-ke ē-tàng chò-hóe sńg ê o̍ah-tāng, phí-jû-kóng kòe ngó· koan ê iû-hì. Siā-khu Bó-gí Chu-gôan-tiong-sim chit ê bāng-chām ū thê-kiong chi̍t-koá-á oa̍h-tāng sek-kè ê lē thang-hó chham-khó.




#Article 709: Choh-sit (176 words)


Choh-sit (作穡) tio̍h-sī teh chèng-choh (chèng chi̍t-koá-á hō͘ lâng-chia̍h-ēng, cheng-siⁿ-á-chia̍h-ēng, lâng-chhēng-chhah-ēng kah hoe, chháu, chhiū-châng lūi ê si̍t-bu̍t) ah-sī chhī cheng-seⁿ-á .  Chit-chióng sit-thâu ōe in-ūi só͘-chāi ê bô-kâng, thiⁿ-khì ê piàn-hoà kah kùi-chiat lâi éng-hióng siu-sêng.  Chit-chióng sit-thâu ê tâu-ji̍p kàu sán-chhut ê kî-kan iû-koh lóng chiok-tn̂g.  Chin kan-khó͘ koh bô tiāⁿ-tio̍h ū-thang siu lâi chia̍h.  Sī chi̍t-chióng bô it-tēng kài chhíⁿ-lâng-sim ê khang-khoè.  M̄-koh, chit-chióng sit-thâu ê siu-he̍k mā chha-put-to lóng-sī lán-lâng ji̍t-siông seng-oa̍h ê pit-su-phín.  Chit-chióng khang-khòe lóng bô-lâng chò sī bōe-ēng--ê, lán ài tiōng-sī.

Teh kiâⁿ-chûn chi̍t khoàⁿ-tio̍h tó-sū hit-gê lâu-pái-sî, lán ē-kóng: tó-sū, lio̍k-tē, mā chin-chē-lâng ē-kóng khoàⁿ-tio̍h soaⁿ loh.  Teng-lio̍k hit-gê kiⁿ-tǹg, lán ē-kóng chiūⁿ-lio̍k-tē, chiūⁿ-hoāⁿ, mā chin-chē-lâng ē-kóng chiūⁿ-soaⁿ.  Gí-giân sī chi̍t-chióng si̍p-koàn.  Tng tú-tio̍h teh-kóng chò soaⁿ-sit, bô-it-tēng sī kóng sit-thâu lóng chò tī soaⁿ-niá, soaⁿ-phiâⁿ, m̄-sī pêng-te ê só͘-chāi.  Kóng chò soaⁿ-sit mā ū khó-lêng sī kóng sit-thâu sī chò tī lio̍k-tē niā, sī-kóng chit-chióng sit-thâu kap hái-nih--ê bô tī-tāi ê ì-sù.

Sî-tāi piàn-chhian, kòe-khì ê keng-giām ē lâu--lo̍h-lâi, chit-má pêng-siông chòe-khang-khòe mā ū lâng kóng choh-sit.




#Article 710: Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k (164 words)


Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k ê goân-khí-thâu, ē-tàng jiok khì kàu siōng-kó͘-chá ê keng-tián, iā tō-sī Ìn-tō͘-kàu thoân-thóng ê chi̍t-pō͘-hūn: Vadas.Vedas kāng-cháng 4 pún chheh lāi-té ê 1 pún: Samaveda, ēng chiâⁿ tn̂g ê bûn-jī lâi kóng-tio̍h im-ga̍k. Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k chi̍t-khí-khiàn sī ēng lâi pang-chān chē-siân--ê, in siong-sìn im-ga̍k thàu-koè hō-chò Kindalini ê chhiú-lō͘, bô-kāng-khoán ê mé-lō͘-tì (raga) tō ē khì éng-hióng bô-kāng-khoán ê chakra (sim-chêng iah lêng-liōng ê tiong-sim).

Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k mā sī chū-lâi hoat-tián siōng ho̍k-cha̍p koh siōng ka-nn̂g ê im-ga̍k hē-thóng ê 1 ê, i chhin-chhiūⁿ Se-kok kó͘-tián im-ga̍k chi̍t-iūⁿ, mā kā peh-tō͘ im-têng hun-chò 12 ê poàⁿ-im, che tiong-kan ū 8 ê ki-pún im-hû: Sa Re Ga Ma Pa Dha Ni Sa. Kap Se-kok kó͘-tián im-ga̍k koh-iūⁿ ê só͘-chāi, sī Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k sī chhái-iōng sûn-chèng-lu̍t (Se-kok kó͘-tián im-ga̍k sī chhái-iōng pêng-kin-lu̍t.)

Ìn-tō͘ kó͘-tián im-ga̍k goân-té sī tan-soân-lu̍t--ê, tiāⁿ the̍h chi̍t-toāⁿ kò͘-tēng ê mé-lō͘-tì chò ki-chhò lâi chìn-hêng, piáu-hiān-siōng, soân-lu̍t-tek te̍k-pia̍t tèng-kin tī raga, nā liâu-phah-tek tō tèng-kin tī tala.




#Article 711: Jazz (238 words)


Jazz (chiok-sū-ga̍k; 爵士樂) sī 1-chióng tī Bí-kok hoat-chó͘ ê im-ga̍k, chit-khoán im-ga̍k kā Hui-chiu-è Bí-kok-lâng ê im-ga̍k khoán-sek kap Au-chiu--ê kap-kap--khí-lâi.

Chit-khoán im-ga̍k tiāⁿ-tiāⁿ sú-iōng ê ga̍k-khì pau-koat sà-khu̍h-so̍h-hòng, kó͘-chhoe, kǹg-khîm, kē-im chhiú-khîm, kap kó͘.

Jazz sī tī 20 sè-kí chhoe ê Bí-kok sán-seng--ê, chit lāi-tè ū siū-tio̍h Hui-chiu lô͘-lē im-ga̍k ê éng-hióng, thâu-chêng kóng--ê lô͘-lē, iā tō-sī hō͘ Se-kok-lâng ùi Hui-chiu lia̍h lâi Bí-kok lâm-pō͘ ê chhân-hn̂g choh-sit ê o͘-lâng, chiah-ê éng-hióng, chhan-chhiūⁿ khé-èng ê chhiùⁿ-hoat kap bu-lú nó͘-toh (blue notes) lóng sī lē, lēng-goā Jazz mā ū ùi Au-chiu thoân-lâi tī Bí-kok ê im-ga̍k khip-siu mi̍h-kiāⁿ.

Jazz ê hoat-tián ū bô-kâng ê hun-kî, 1920 nî-tāi sî-kiâⁿ ê sī New Orleans-style Jazz kap Dixieland jazz, nā 1930 nî-tāi, swing jazz khí-ki, lán kóng ê swing jazz mā ū lang kā kiò-chò big band jazz. Kàu 1940 nî-tāi, ū Bebop jazz chhut-hiān. Kāng hit sî-chūn, toā-hêng ê jazz ga̍k-thoân oan-nā kài siū hoan-gêng, hō-chò jazz toā-ga̍k-thoân (big bands).

Jazz toā-ga̍k-thoân sù-siông ū kúi-ā-ê sà-khu̍h-so̍h-hòng ga̍k-chhiú, kúi-ā-ê kó͘-chhoe-chhiú, kúi-ā-ê chhun-kiu kó͘-chhoe ga̍k-chhiú, 1-ê kǹg-khîm ga̍k-chhiú, kap 1-ê kó͘-chhiú. 1950 nî-tāi ê sî, hard bop jazz chin sî-phài, 1960 nî-tāi, modern jazz kap free jazz chhut-thâu. 1970 nî-tāi hit-chūn, jazz fusion siōng tio̍h-sî, jazz fusion kā jazz, rock im-ga̍k sio-thàu-lām, nā hiān-chhú-sî, jazz ê khoán-sek iû-goân chiâⁿ chē, chhin-chhiūⁿ Nu-Jazz, electro-jazz kap impro-jazz téng-téng lóng-sī jazz lāi-té ê hun-ki.

Tiōng-iàu ê Jazz im-ga̍k-ka kap piáu-ián-chiá siōng-bô ū ē-bīn chit kúi-ê:




#Article 712: Thài-iông chi Ko (150 words)


Ji̍t-thâu Chi Koa (Ji̍t-gí: タイヨウのうた) sī chi̍t chhut tī 2006 nî 6 goe̍h 17 ji̍t beh poaⁿ ê Ji̍t-pún tiān-iáⁿ. Koa-chhiú kap thiām-sû lâng YUI tī chit kio̍k hū-chek tam-jīm lí-chú-kak, Chú-chhiàng Chú-tê-khek kap chok-khek ê thiām-sû. Liáu-āu, chit kò͘-sū goân-chok sī 1993 nî ê Hiong-káng tiān-iáⁿ Sin Put-liáu-chêng, TBS kò͘-sū kā chiâⁿ-chò tiān-sī-kio̍k, 2006 nî hā-kuì ê Pài-gō͘ Drama tiong pò͘-hòng.

Kò͘-sū káng-su̍t toà tī hái-piⁿ siâⁿ-chhī ê Kaoru Amane (雨音薰) hoān tio̍h-sek-sèng ta-phôe-chèng (著色性焦皮症), sin-khu bē-sái siū chiò-ji̍t chiò-siā. Chiū-án-ne I ê seng-oa̍h kap chèng-siông lâng siong-hoán, goe̍h-niû chhut-lâi sî I ê oa̍h-tāng sî-kan khai-sí; chiò-ji̍t chhut-lâi sî chiū khùn. Chún-chò án-ne, i ū chi-chhî I ê chhù-lâng, hó pêng-iú, múi-ji̍t khoài-lo̍k seng-oa̍h. chhú-goā im-ga̍k tùi i lâi kóng sī pí sím-mi̍h lóng tiōng-iàu ê mi̍h-kiāⁿ. Tī chhiùⁿ tiong, hó kám-siū-tio̍h seng-chûn ê ì-gī. It-ti̍t-kàu gū-tio̍h chi̍t uī siàu-liân, I ê ūn-miā chhut-hiàn liáu chin tōa ê kái-piàn.




#Article 713: Liû-hêng im-ga̍k (254 words)


Liû-hêng im-ga̍k he̍k-chiá kiò liû-hêng-ga̍k, kiam lāi-bīn ê liû-hêng-koa, sī toè sî-kan leh sî-kiâⁿ ê koa-khek kap im-ga̍k khoán-sek, mā sī chhiùⁿ-phìⁿ kong-si chhut-pán kap siau-lō͘ siōng chē ê sán-phín loē-iông. Chit 10 tang sî-phài ê liû-hêng im-ga̍k lūi-hêng pau-koat rock and roll, hip hop kap pop punk.

Tī im-ga̍k-hoē, mûi-thé kap chhiùⁿ-phìⁿ lāi-té chhut-ián ê koa-chheⁿ (koa-chhiú) kap ga̍k-thoân, sī liû-hêng im-ga̍k lāi-tè siōng tiōng-iàu ê chi̍t-pō͘-hūn. Koa-chhiú m̄-nā thàu-koè chhiùⁿ-koa kā koa-sû piáu-hiān--chhut-lâi, thiàu-bú mā sī in piáu-ián ê 1-chióng chhiú-lō͘. Nā ga̍k-thoân--ni̍h ê ga̍k-chhiú, in ē sú-iōng chhin-chhiūⁿ tiān-gì-tah, kē-im tiān-gì-tah, khí-bó͘, kǹg-khîm kap kó͘ chò phoāⁿ-chàu iah sī chú-chàu.

Thâu-chêng kóng--ê koa-chhiú kap ga̍k-thoân lia̍h-goā, liû-hêng-koa sán-gia̍p--ni̍h koh ū chiâⁿ chē it-poaⁿ lâng khoàⁿ bē-tio̍h ê chham-ú-chiá. Pau-koat lio̍k-im-keng ê kang-chok jîn-oân, chè-chok jîn-oân (chhú-lí lio̍k-im siaⁿ-im, āu-kî chè-chok ê choan-gia̍p jîn-oân), thong-lō͘ jîn-oân (kā chhiùⁿ-phìⁿ bē hō͘ tiàm-bīn ê lâng), kap sió-bē ê ho̍k-bū jîn-oân (tī tiàm-bīn ê tiàm-oân).

Khûn-sûn ián-chhiùⁿ-hoē ê kang-chok jîn-oân hū-chek kā koa-chhiú / ga̍k-thoân tàu-saⁿ-kāng, hō͘ in ē-tàng tī kok-lāi ia̍h kok-goā khûn-sûn piáu-ián, chit lāi-tè pau-koat poaⁿ-sàng ke-si kap si-siat ê kang-chok jîn-oân, sái-chhia ê jîn-oân, tī hiān-tiûⁿ khòng-chè si-siat ê jîn-oân téng-téng.

Chhui-siau jîn-oân hū-chek thàu-koè hêng-siau kap kóng-kò kap im-ga̍k sán-phín chò siāu-kài, hō͘ koh khah chē lâng jīn-bat in kong-si ê koa-chhiú / ga̍k-thoân. In ē khì-kàu tiān-tâi kā chhiùⁿ-phìⁿ sàng hō͘ tiān-tâi ê koán-lí jîn-oân he̍k-chiá sī DJ,che lia̍h-goā, mā ū lâng siá hō͘ mûi-thé ê sin-bûn-kó lâi siāu-kài koa-chhiú / ga̍k-thoân kap in sin ê chok-phín kap chhiùⁿ-phìⁿ.




#Article 714: Chhân-hn̂g (304 words)


Chhân-hn̂g / chhân / hn̂g sī choh-sit-lâng chèng-choh lông-chok-bu̍t ê só͘-chāi.

Ū chi̍t-koá tē-hng ê lâng tùi chhân-hn̂g sī-ū khah-iù ê kóng-hoat. Chhân sī teh kóng hit-chióng choan-bûn ēng-lâi chèng-choh seng-tióng kî-kan ài chìm-tī chúi-tiong ê si̍t-bu̍t ê hit-chióng chúi-chhân. Hn̂g sī kóng hit-chióng khoàⁿ si̍t-bu̍t su-iàu chiah chiàu-thâu-á lâi ak-chúi ê hit-chióng chhân-hn̂g. Hn̂g in-ūi nā-beh pó-chhî pá-chiok ê chúi-hun thang èng-hù si̍t-bu̍t seng-tióng su-iàu, tû-liáu lâng-kang koàn-chúi í-goā, chí-ū khò-thiⁿ lo̍h-hō͘ chiah ū-hoat-tō͘ lâi ta̍t-sêng, só͘-í mā-ū lâng kā-i kiò-chò khoàⁿ-thiⁿ-chhân. 

Chhân-hn̂g m̄-sī goân-pún siⁿ-tiuⁿ tō tī-hia. Chin-choē chhân-hn̂g sī úi ó͘-chio̍h-thâu, khioh soá chio̍h-thâu, chhò-chhiū, koah-chháu, ku̍t-chhiū-kin chháu-kin lâi khí-seng--ê. Chi̍t pùn-ki chi̍t pùn-ki lâi put, chi̍t-tàⁿ chi̍t-tàⁿ lâi taⁿ, ah-sī chi̍t-gû-chhia chi̍t-gû-chhia lâi chhia soa-thô͘ kah èng-pûi téng lâi ka-kāu hn̂g-thô͘ hn̂g-bah, kái-liông thô͘-chit lâi oân-sêng--ê. Ūi-tio̍h beh khak-pó kài-soàⁿ kah pó-chhî hn̂g-thô͘ mài liû-sit, sì-chiu-ûi mā iáu-ài choh chi̍t-choā chho͘-ióng--ê hn̂g(chhân)-hoāⁿ. Nā-bô hong-piān lī-iōng--ê chúi-goân mā iáu-koh ài chhoē ū choâⁿ-chúi ê só͘-chāi lâi iah-chíⁿ chhiūⁿ-chúi ah-sī khui-khut taⁿ-chúi thiu-chúi lâi ak ū-su-iàu ê lông-chok-bu̍t. Chhân-hn̂g ūi-tio̍h beh siám-hong ū-thang-sî-á mā iáu-ài tī ǹg-hong ê hit-bīn lâi chai-chèng hông-hong-lîm ah-sī ûi hông-hong-chhiûⁿ.

Chhân-hn̂g m̄-koán toā-soè kah it-poaⁿ--ê sū-gia̍p kâng-khoán lóng-sī keng-kè kúi-nā-tang, sīm-chí kúi-nā-tāi lâng ê keng-êng kap koán-lí tah lâi tit--tio̍h-ê. Kang-siong siā-hoē lī-ek pí-kàu, tak-gê-lâng lóng-ū boeh ah-sī bōng-ēng chò bó͘-chi̍t-hāng khang-khoè ê soán-te̍k-koân. Chó͘-kong-á bô kán-tan pê-thô͘-khàng-soa chiah-lâi ûi-chhut chi̍t-phiàn chhân-hn̂g, chit-má pàng-lo̍h-lâi hō͘-lán sîn-tio̍h, lán mā ū khó-lêng pàng hō͘-i pha-hng. Chin-kín chháu tō hoat-tīⁿ, hoat ba̍t-khì, tó chi̍t-kang siūⁿ-kìⁿ beh-koh choh, kan-nā tû-chháu beh tû-kàu-chīn khó-lêng ài-koh khoè kúi-nā-tang. Siat-sú nā-lóng mài-sûn, mài chéng-lí, chi̍t-chūn chúi-lâu-kau-chhè ê toā-hō͘, hn̂g(chhân)-hoāⁿ lâi pang-khì, hn̂g-thō͘ hn̂g-bah mā chi̍t-gê-chhiú tō koah, lâu liáu-liáu. Chiàⁿ-chiàⁿ-sī tîn-kui-tîn, thó͘-kui-thó͘. Heng-soe sī ba̍k-nih-hia-kú ê tāi-chì. Chhân-hn̂g nā-sī kan-nā chhân-hn̂g niā-niā, lán chit-má chhun-án-ne pàng hō͘-i pha-hng, sī-m̄-sī sī lēng-goā chi̍t-chióng--ê kok-thó͘ liû-sit?




#Article 715: Lê-chhân (115 words)


Lê-chhân / thà-hn̂g sī chi̍t-chióng choh-sit-lâng ê sit-thâu, sī ēng lôe(lê) poâⁿ-péng, lāng-sang chhân-hn̂g ê thô͘ chún-pī thang-hó chèng-choh, ah-sī tī chhân(hn̂g)-thô͘ phah-lân(ēng lôe liô-chhut chi̍t-tiâu beh-ti̍h--ê chhim-kau kah liô-chhut chai-chéng lông-chok-bu̍t ūi-tì ê ki-chún-soāⁿ) ê khang-khoè.

Hiān-chú-sî lê-chhân thà-hn̂g nā-sī ū ki-khì-hoà, chhun ēng thih-gû-á, téng-koân só͘-beh-ài--ê khang-khoè thih-gû-á lóng chò-ē-lâi.  Chāi chá-kî, lôe só͘ chhèng(lôe, lê, thà)--chhut-ê thô͘-ha̍t(kiat-kui-oân ê thô͘-tè) sī ài chi̍t-tīn lâng gia̍h tî(tû)-thâu toè lôe-āu iōng tî-thâu-kheng(tî-thâu-bah kah tî-thâu-pìⁿ liân-chiap hit-ūi) chàu-thâu-á chi̍t-tè chi̍t-tè khán(kòng) hō͘-i iù.  Chit-má ū thih-gû-á, chit-chióng phah-chhùi thô͘-ha̍t ê chong-tì mā-oē-ū kah-tī thih-gû-á téng-thâu-nih.  Thih-gû-á sái kiâⁿ liáu-āu oē-tàng tông-sî it-kí-sò͘-tit lâi phah-soàⁿ thô͘-ha̍t, oē-tàng kiám-khin chiok-choē khang-khoè kah kiám-chió lê-chhân thà-hn̂g sî-chūn ê kha-siàu.




#Article 716: Reggae (173 words)


Reggae sī Se-ìn-tō͘ Kûn-tó ê 1 khoán bú-pō͘ kap im-ga̍k, mā ēng lâi kóng Jamaica toā-pō͘-hūn im-ga̍k ê chóng-hō-miâ. M̄-koh tia̍t-pia̍t sī chí ska kap rocksteady hoat-tián liáu-āu ê 1 chióng im-ga̍k hêng-sek. Raggae sī 1960 nî-tāi tī Jamaica khí-ki liáu-āu, chū-án-ne heng--khí-lâi-ê, tùi Se-kok ê liû-hêng-koa ū chiâⁿ toā ê éng-hióng, 1970 kap 1980 nî-tāi kài sî-kiâⁿ.

Chit-khoán im-ga̍k tia̍t-sû ê só͘-chāi, sī i kā khah tāng ê liâu-phah hē tiàm im-ga̍k-tek ê jio̍k-phah téng-koân, ga̍k-thoân--ni̍h ē ū 1 ê hū-chek pán-liâu ê gí-tah-chhiú ē chhú-lí chit-pō͘-hūn, hō-chò skank, nā kē-im kó͘ tō tī ta̍k siáu-chiat ê tē-2 kap tē-4 ê phek-ūi kòng--lo̍h, hō-chò drop.

Reggae ê koa-sû tiāⁿ chhú-lí ê chú-tê, pau-koat sìn-gióng, ài-chêng, koan-hē, sàn-chhiah, bû-kong-gī kap pa̍t-hāng khah khoah-bīn ê siā-hoē gī-tê. Reggae ê koa-sû mā tiāⁿ khan-sia̍p-tio̍h suh tāi-mâ kap hoán-tùi tông-sèng-loân kap khoàⁿ-bô lú-sèng, chiah-ê loē-iông khah gâu éng-khí-tio̍h cheng-gī.

Chit-ê im-ga̍k khoán-sek kap Rastafari ê hoa̍t-tōng kap thoân-thé ū chin chhim ê koan-hē, tāi-piáu ê koa-chhiú sī Bob Marley, Bob Marley pún-sin tō-sī Rastafari ê sêng-oân.




#Article 717: Lêng-hûn im-ga̍k (145 words)


Lêng-hûn im-ga̍k he̍k-chiá-sī kóng lêng-hûn-ga̍k sī 1 chióng im-ga̍k ê khoán-sek. Ki-pún-tek thang kóng sī pán-liâu kap bu-lù-suh (RB) lāi-té ê 1 ki.

Goân-khí-thâu, sī 1950 nî-tāi kàu 1960 nî-tāi chho͘-kî, tī Bí-kok ê Hui-chiu-è hok-im im-ga̍k kap bu-lù-suh hoat-tián--chhut-lâi-ê im-ga̍k thé-hē. Keng-koè chi̍t-toāⁿ sî-kan liáu-āu, choaⁿ-á ùi pán-liâu kap bu-lù-suh ê im-ga̍k khoán-sek--ni̍h hông lēng-goā hō-miâ, piàn-chò lán chit-má kóng ê lêng-hûn im-ga̍k. In-ūi thâu-chêng chit-ê khí-tì, beh khui-phoà lêng-hûn im-ga̍k kap pán-liâu kap bu-lù-suh cheng-chha tī toh, ū khah oh kóng, chiâⁿ chē im-ga̍k ê hun-lūi ia̍h kui-khì kā in hē chò-hoé.

Mā ū lâng jīn-ûi lêng-hûn im-ga̍k khêng-si̍t tō-sī pán-liâu kap bu-lù-suh hām hok-im im-ga̍k thàu-lām ê im-ga̍k khoán-sek, kin-kì Iô-kún-ga̍k Bêng-jîn Tông ê tēng-gī, lêng-hûn im-ga̍k sī Ùi Bí-kok o͘-lâng ê keng-giām--ni̍h sán-seng ê im-ga̍k, thàu-koè kā hok-im im-ga̍k, pán-liâu kap bu-lù-suh chò choán-oāⁿ, piàn-chò liâu-phah tāng, piáu-hiān sè-sio̍k ê khoán-sek.




#Article 718: Hok-im im-ga̍k (111 words)


Hok-im im-ga̍k sī 20 sè-kí chho͘-kî, tī Bí-kok hoat-chó͘ ê im-ga̍k khoán-sek. I goân-té sī Ki-tok-kàu lāi-té Ki-tok sin kàu ê chong-kàu im-ga̍k. 

Toā-pō͘-hūn ê hok-im im-ga̍k ê tia̍t-sek, sī in ēng chin chē lâng-siaⁿ (ha̍p-chhiùⁿ), koh-khah chù-tiōng hô-im, koa-sû--ni̍h tài ki-tok chong-kàu ê ì-gī. Chit-ê im-ga̍k khoán-sek, ē-kha koh ū hun-ki, pau-koat: kīn-tāi hok-im im-ga̍k (contemporary gospel), to͘-chhī kīn-tāi hok-im im-ga̍k (urban contemporary gospel, iā-chiū-sī o͘-lâng hok-im im-ga̍k, black gospel), kap hiān-tāi hok-im im-ga̍k (modern Gospel music ), hiān-tāi hok-im im-ga̍k phó-thong mā kong-chò o-ló kap kèng-pài (praise and worship) he̍k-chiá-sī kīn-tāi ki-tok-tô͘ im-ga̍k (Contemporary Christian music).

Chha-put-to ta̍k-khoán ê hok-im im-ga̍k lóng ē ēng-tio̍h tiān-gí-tah, kó͘ kap kē-im tiān-gí-tah.




#Article 719: Iô-kún-ga̍k (255 words)


Iô-kún-ga̍k sī 1950 nî-tāi tiong-kî tī Bí-kok chhut-hiān ê liû-hêng im-ga̍k khoán-sek. Goân-té ê Eng-gí siá-chò Rock and Roll ia̍h-sī Rock'n'Roll. Chit-ê sû it-poaⁿ-tek beh soat-bêng goân-khí-thâu, sī ēng iô (rock) kap liàn/kún (roll) lâi piáu-hiān im-ga̍k ê khí-lo̍h kap liâu-phah, m̄-koh khêng-si̍t che pún-té sī Bí-kok o͘-lâng ê sio̍k-gí, ì-sù sī sèng-kau he̍k-chiá-sī thiàu-bú.

Rock and Roll mā kán-séng kóng Rock. Chit-ê kóng-hoat chū iô-kún-ga̍k tú khí-ki ê sî-chūn tō ū lâng leh ēng--ah. 1960 nî-tāi Rock ê kóng-hoat piàn phó-phiàn, Rock and Roll tian-tó khah hán kóng. Chóng--sī hiān-chhú-sî 2 chióng lóng iáu ū teh sú-iōng.

Iô-kún-ga̍k í-keng thoàⁿ khì Bí-kok í-goā ê só͘-chāi, put-chí-á sî-kiâⁿ, āu--lâi sán-seng chē-chē hun-ki, chóng-hō-miâ lâi kóng, phó-thong kiò-chò rock. Iô-kún-ga̍k sù-siông ū koa-sû, pán-liâu ki-pún-siōng sī ka-kiông āu-phek-ūi ê boogie-woogie bu-lù-suh. Kiông-phek chha-put-to lóng ū lang-kó͘ (snare drum) ê kó͘-siaⁿ.

Kó͘-tián ê iô-kún-ga̍k ián-chàu, ū 1 ki ia̍h 2 ki tiān-gí-tah (1 ki chhoā-thâu, 1 ki chò pán-liâu), 1 ki kē-im tiān-gí-tah, kap 1 chou kó͘. Khí-bó͘ mā tiāⁿ ka--ji̍p-lâi chò-hoé. Nā 1950 nî-tâi chá-kî ê iô-kún-ga̍k, khah chia̍p ēng sa-khú-sú-hóng chhoā-thâu, kah 1950 nî-tāi tiong-kî, chiah hō͘ gí-tah thè-oāⁿ--khì. Koh khah chá-kî, tī iô-kún-ga̍k hoat-chó͘ ê khoán-sek--ni̍h, kǹg-khîm chiah sī chhoā-thâu ê ga̍k-khì, sū-si̍t-siōng, iô-kún-ga̍k ê kin-té sī 1940 nî-tāi tī Bí-kok im-ga̍k chiàm-thâu-ūi ê toā-ga̍k-thoân ê boogie-woogie kǹg-khîm ián-chàu.

Iô-kún-ga̍k chha-put-to tī choân-sè-kài lóng siū-tio̍h hoan-gêng, iā chū-án-ne tùi siā-hoē ū chám-jiân toā ê éng-hióng. I í-keng m̄-sī tan-sûn ê im-ga̍k khoán-sek, chìn-chi̍t-pō͘-tek, i éng-hióng lán ê seng-oa̍h hong-sek, sî-kiâⁿ chhu-sè, thài-tō͘, kap gí-giân.




#Article 720: Poa̍h-poe (121 words)


Poa̍h-poe sī bîn-kan-sìn-gióng tiong, ēng poe-chîⁿ hiòng sîn-bêng kiû-khit, mn̄g tāi-chì ê chi̍t-chióng tōng-chok hêng-ûi.

Chi̍t-hù poe-chîⁿ ū nn̄g-tè.  Múi-tè kok-ū chi̍t-bīn im-bīn, chi̍t-bīn iông-bīn.
Lán-lâng pēng-bô choân-lêng.  Ū lio̍k-sîn-bô-chú, ū hiòng sîn-bêng khit-thó mn̍gh-kiāⁿ ê sî-chūn.  Kiû-khit-chiá siang-chhiú hap-phâng poe-chîⁿ, khiân-sêng kháu-ho͘ tùi-siòng sîn-bêng miâ-hō, chheng-chhó bêng-khak kóng-chhut ka-kī--ê su-kiû, tông-sî chhéng-kiû sîn-bêng í chhut liân-soà kúi-siūⁿ-poe ûi-chún, siang-chhiú khin-khin hiat-chhut poe-chîⁿ, poe-chîⁿ tiāⁿ-tio̍h tī thô͘-kha ê chêng-hêng tō-sī sîn-bêng ê ì-sù.

Nn̄g-tè poe-chîⁿ sī:

choân-im: Chhut-hiān nn̄g-tè tiāⁿ-tio̍h tī thô͘-kha ê poe-chîⁿ lóng-sī khǹg thán-chhiò--ê poe-chîⁿ, kiò-chò “im-poe”, “chhiò-poe”.  Sī kóng sîn-bêng bô-tông-ì kiû-khit-chiá ê ì-sù.

choân-iông: Chhut-hiān nn̄g-tè tiāⁿ-tio̍h tī thô͘-kha ê poe-chîⁿ lóng-sī khǹg thán-khap(phak) --ê poe-chîⁿ, kiò-chò “iông-poe”, “khap-poe”.  Sī kóng sîn-bêng bô-tông-ì kiû-khit-chiá ê ì-sù.




#Article 721: Kǹg-khîm (126 words)


Kǹg-khîm sī 1 chióng ga̍k-khì, mā kiò-chò phi-á-no͘h, iûⁿ-hiân-khîm, se-iûⁿ-khîm iah-sī tâng-soàⁿ-khîm.

Chit-khoán ga̍k-khì kāng-sî-chūn sio̍k-tī khîm-jí ga̍k-khì (keyboard instrument), táⁿ-kek ga̍k-khì (percussion instrument) he̍k-chiá-sī hiân-ga̍k-khì (string instrument), tio̍h khoàⁿ sú-iōng--ê sī toh-chi̍t-ê hun-lūi hē-thóng. Kǹg-khîm ê hoat-siaⁿ, sī khò pau mô͘-chiⁿ ê sè-ki chhâ-chhoê kòng kǹg-thih chò ê hiân lâi--ê, chhâ-chhoê kòng hiân liáu-āu, ē sûi thiàu--lī, tì-sú hiân kè-sio̍k tī kiōng-bêng ê pîn-lu̍t chùn-tōng, chit-lō chùn-tōng thàu-koè khîm-kiô thoân khì im-pang, kā siaⁿ hàm-toā.

Kǹg-khîm tī Se-kok im-ga̍k--ni̍h chia̍p-chia̍p ēng tī to̍k-chàu ê piáu-ián, sek-lāi-ga̍k kap phoāⁿ-chàu. Tī chok-khek kap pâi-liān mā tiāⁿ ēng. Sui-jiân thé-chek toā bô-hó soá-kiâⁿ, kè-siàu pí-kàu-tek khah koân, chóng--sī im-ga̍k-siōng ê piáu-hiān lêng-le̍k kap phó-phiàn-sèng ê in-toaⁿ, hō͘ kǹg-khîm taⁿ chiâⁿ-chò ga̍k-khì lāi-té siōng-kài siū hoan-gêng ê 1 khoán.




#Article 722: Hiân-ga̍k-khì (162 words)


Hiân-ga̍k-khì sī ga̍k-khì lāi-té ê 1 ki, chí--ê sī thàu-koè tùi hiân chì-kek ê hong-sek,hō͘ hiân chùn-tōng, chìn-chi̍t-pō͘ tì-sú ga̍k-khì chhut-siaⁿ ê ga̍k-khì. Beh hō͘ hiân chùn-tōng, tio̍h ū hō͘ hiân pún-seng sán-seng tiong-le̍k ê ke-si, chit-lūi ê ga̍k-khì mā tiāⁿ-tiāⁿ ū hō͘ hiân chhut-siaⁿ liáu-āu, siaⁿ-im thang thàu-koè kiōng-bêng lâi hàm-toā ê siat-kè tī-leh.

Nā àn-chiàu Hornbostel-Sachs hē-thóng ê ga̍k-khì hun-lūi-ha̍k, chit-lō goân-lí ê ga̍k-khì hō-chò hiân-bêng ga̍k-khì

Ki-pún-siōng chit-lūi ê ga̍k-khì sán-seng siaⁿ-im ê hong-sek, tō sī thàu-koè tùi hiân kā poé, e iah-sī tiak chit 3 chióng chhiú-lō͘, kin-kì chit 3 chióng hong-sek, lán thang kā chìn-chi̍t-pō͘ hun-chò poé-hiân ga̍k-khì, e-hiân ga̍k-khì kap tiak-hiân ga̍k-khì.

Sui-bóng ū koân-téng ê hun-lūi, m̄-koh pēng bô tāi-piáu ta̍k-khoán ga̍k-khì ê chàu-hoat sī kò͘-tēng--ê. Pí-lūn chhiú-khîm chit-lūi ê e-hiân ga̍k-khì mā-sī ū poé hiân ê chàu-hoat tī-leh--leh.

Chiah-ê lia̍h-goā, poé-hiân kǹg-khîm (harpsichord) kap kǹg-khîm chit 2 chióng ga̍k-khì, it-poaⁿ-tek bô sǹg-chò phó-thong ê hiân-ga̍k-khì, in koh lēng-goā chò 1 lūi, hō-chò khîm-jí ga̍k-khì.




#Article 723: Chí (160 words)


Chí / chéng-chí (seed) sī si̍t-bu̍t siⁿ-thoàⁿ ê chi̍t-chióng hong-hoat. Sêng-se̍k ê si̍t-bu̍t tī bó-hoe siū-hún liáu-āu oē kiat-chí, ū-ê koh kiat chiok-chē chí, lâi sán-seng sin-ê ē-chi̍t-tāi. Si̍t-bu̍t chit chióng ēng chéng-chí lâi siⁿ-thoàⁿ ê hong-sek sī-ū i-ê iu-tiám, oē-tàng khò tāi-liōng ê chéng-chí lâi khak-pó i-ê chéng-lūi ū khah-choē ê ki-hoē lâi éng-oán seng-chûn lo̍h-khì, m̄-koh kah pa̍t-chióng siⁿ-thoàⁿ hong-sek pí--khí-lâi sī khah phái lâi chiáng-ap hiat-thóng sûn-chiàⁿ kah āu-chi̍t-tāi ê phín-chit.

Chéng-chí ê hêng-thé:
Chiū si̍t-bu̍t chéng-lūi lâi kóng ū:
Chí ê goā-pō͘ ū-pau-leh (chhun thô-á, lâi-á).
Chí ê goā-pō͘ bô-pau-leh (chhun moâ-hông) nn̄g-chióng.
Chiū si̍t-bu̍t iā-chéng hong-piān-sèng lâi kóng ū:
Iū khin iū boē-su-á ú-mô͘ hō͘ hong chhe lâi sì-kè-pe ê chí. Goā-kháu pau koé-chí-he̍k lâi hō͘ khîm-siù kā-khì sì-koè chia̍h sì-koè-pàng ê chí.
Oē kau oē liâm tī khîm-siù seng-khu-téng toè-teh sì-kè-cháu ê chí.
Koé-chí-khak oē ka-kī piak-khui hō͘ chéng-chí sì-kè-phùn ê chí.
Oē phû boē chìm noā-khì oē-tàng toè chúi sì-kè lâu ê chí. 




#Article 724: Kó͘-chhoe (159 words)


Kó͘-chhoe sī 1 chióng chú-iàu ēng tī Se-kok kó͘-tián im-ga̍k kap jazz--ni̍h ê kim-sio̍k koán-ga̍k-khì. Chit-khoán ga̍k-khì lāi-té siōng sù-siông khoàⁿ--ê sī Bb kó͘-chhoe, chit-khoán kó͘-chhoe nā pûn C chit-ê im, ē tú-hó sī piau-chún im-kuân ê Bb, só͘-í ū chit-ê miâ.

Kó͘-chhoe ê siaⁿ, sī khò pûn ê lâng tùi kó͘-chhoe-chhùi pûn-hong hoat pu ê siaⁿ, thàu-koè ga̍k-khì pún-sin ê kiōng-bêng thoân tò--chhut-lâi lâi ū--ê. Bô-kāng khoán-sek ê kó͘-chhoe kò͘-chō mā koh-iūⁿ, ū jí bô jí, toā ki sè ki, ū chhun-kiu siat-kè bô chhun-kiu siat-kè téng-téng, lán kí Bb kó͘-chhoe chò-lē, i ê téng-koân tō ū 3 ê jí, hō͘ pûn ê lâng thang chhi̍h, chò khòng-chè im-koân ê lō͘-iōng.

Tī Se-kok kó͘-tián im-ga̍k--ni̍h, ū ūi kó͘-chhoe siá ê to̍k-chàu-khek, kau-hiáng-khek mā tiāⁿ ēng kó͘-chhoe phoāⁿ-chàu. Kó͘-chhoe tī jazz im-ga̍k iû-kî tiōng-iàu, liû-hêng-koa lāi-té mā tiāⁿ thiaⁿ ē-tio̍h kó͘-chhoe ê siaⁿ.

Chhut-miâ ê kó͘-chhoe-chhiú pau-koat:

Nā kā jazz to̍k-to̍k kéng chhut-lâi khoàⁿ, jazz chhut-miâ ê kó͘-chhoe-chhiú ū:




#Article 725: Chhiú-khîm (131 words)


Chhiú-khîm (手琴) mā kiò-chò bai-ó͘-lín (), sio̍k-tī hiân-ga̍k-khì lāi-té ê e-hiân ga̍k-khì. Chhiú-khîm téng-koân bô chò gān-chū iah pa̍t-hāng hō-thâu, e chhiú-khîm ê lâng tio̍h khò im-kám kap kì-tî lâi koat-tēng beh chhi̍h hiân ê toh-ūi, koh tio̍h án-choáⁿ soá tín-tāng.

Chhiú-khîm ê 4 tiâu hiân hō-chò G, D, A kap E, e khîm ê lâng sī kā khîm hē tī tò-pêng pn̄g-sî-kut kap ē-hâi tiong-kan, tò-chhiú ê chéng-thâu-á chhi̍h hiân khòng-chè im-koân, chiàⁿ-chhiú gia̍h e-á (keng) lâi e khîm-hiân.

Chit-khoán ga̍k-khì sī hiân-ga̍k-khì lāi-té siōng-kài sè-ki koh im-koân siōng-kài koân--ê, e chhiú-khîm ê im-ga̍k-ka, lâng it-poaⁿ kiò in chhiú-khîm-chhiú iah bai-ó͘-lín-chhiú.

Chhiú-khîm beh chò hō͘ hó, su-iàu ho̍k-cha̍p ê ki-su̍t kap keng-giām ê lia̍p-chek, sè-kài-siōng ū chi̍t-koá chin chhut-miâ ê chhiú-khîm-chiūⁿ, Antonio Stradivari tō sī in lāi-té ê 1 ê.




#Article 726: Tiám-sim (184 words)


Tiám-sim chú-iàu sī chí thoân-thóng siōng bô sio̍k chiàⁿ-tǹg, tī chiàⁿ-tǹg chi kan the̍h lâi chí-iau thap-phāng ê chhùi-chia̍h-mi̍h. Choè chho͘-tāng ê khang-khoè, khang-khoè ài bô-mî-bô-ji̍t thong-siau ê sî, ū-thang-sî-á tio̍h sǹg-kóng kan-nā tī téng poàⁿ-mî niā, ūi-tio̍h beh chān chi̍t-gê khùi-la̍k, chí chi̍t-gê ki, pó͘ chi̍t-gê chiàⁿ-tǹg chia̍h bô-kàu pá, lóng thang chhoân tiám-sim lâi chia̍h. 

Thong-siông kóng chò tiám-sim ê chhùi-chia̍h-mi̍h sī lóng boē-pí chiàⁿ-tǹg khah chhiⁿ-chhau phong-phái, chhài-sek oē khah kán-tan, hūn-liōng sī khah-chió. Ū-thang-chia̍h koh chia̍h tiám-sim ê sî boē tîⁿ chin-choē chiàⁿ-sū ê sî-kan mā-sī kiò-chò tiám-sim chit-chióng chhùi-chia̍h-mi̍h ê lēng-goā chi̍t-gê te̍k-sèng. M̄-koh m̄-koán án-choáⁿ tiám-sim mā boē chhun sì-siù hia-nih-á liāu-siáu tō-tio̍h.

Bí-hún-chhá, kiâm-moê, téng khoán sī toā-tiûⁿ-bīn oa̍h-tāng kài tiāⁿ-khoàⁿ-tio̍h ê chi̍t-koá ū tāng-tio̍h hoé-tiáⁿ ê tiám-sim.

Oē-tàng the̍h-kiong tiám-sim m̄-bián ka-kī tāng hoé-tiáⁿ ê só͘-chāi, chhun lō͘-piⁿ-tàⁿ-á, sok-si̍t-tiàm, chhan-thiaⁿ ím-si̍t-tiàm, se-tiám mī-pau-tiàm, chhiau-kip-chhī-tiûⁿ, toā-bē-tiûⁿ téng sī chha-put-to í-keng kàu-kah saⁿ-pō͘-chi̍t-khám-tiàm hia-nih-á choē. Sio-kâng oē-tàng thang hō͘-lán soán-te̍k lâi chò tiám-sim ê chióng-lūi mā chiok-choē. M̄-koh chit-má ūi-tio̍h m̄-ài cheng-ka thé-tāng chi̍t-poe ka-pi ah-sī tê kah nn̄g-saⁿ-tè-á châu-soè-tè ê piáⁿ mā oē-tàng kiò-chò sī chi̍t-hūn tiám-sim.




#Article 727: Keng-tō͘ (112 words)


Keng-tō͘ (longitude) sī siat-sú tī kok só͘-chāi ūi chi̍t-tiâu sūn tē-kiû piáu-bīn lâm-pak-hiòng ê soàⁿ, hit-tiâu soàⁿ chi̍t-thâu sī Pak-ke̍k lēng-goā chi̍t-thâu sī Lâm-ke̍k, kok só͘-chāi chit-tiâu lâm-pak-hiòng ê soàⁿ oē-kah tī Eng-kok Greenwich thian-bûn-tâi só͘ ūi-chhut--lâi hit-tiâu lâm-pak-hiòng ê soàⁿ(prime meridian) tī Lâm-ke̍k kah pak-ke̍k lâi sio-phoa̍h, chit nn̄g-tiâu soàⁿ só͘ gia̍p-chhut--lâi hit-gê kak-tō͘.

Kok-chè kong-tēng tī Eng-kok Greenwich thian-bûn-tâi só͘ ūi-chhut--lâi hit-tiâu sūn tē-kiû piáu-bīn lâm-pak-hiòng ê soàⁿ sī 0-tō͘. Tē-kiû sī îⁿ-ê, phoah-pêng-bīn ê chiu-ûi chi̍t-se̍h sī 360-tō͘. Ti Greenwich thian-bûn-tâi hit-gê só͘-chāi khai-sí sǹg, hiòng-tang lâm-pak-hiòng ê soàⁿ lán kā-i kiò-chò tang-keng, hiòng-sai lâm-pak-hiòng ê soàⁿ lán kā-i kiò-chò sai-keng, tang-sai kok-ū 180-tō͘ oē tī Thài-pêng-iûⁿ lâi hoē-ha̍p.




#Article 728: William Osler (129 words)


William Osler (1849 nî 7 goe̍h 12 – 1919 nî 12 goe̍h 29) sī Canada i-seng, i-ha̍k kàu-io̍k-ka, i-ha̍k chok-ka, chin chē lâng jīn-ûi i sī hiān-tāi i-ha̍k siāng ū tāi-piáu-sèng ê 1 ê jîn-bu̍t, mā ū lâng chun-chhûn i sī Hiān-tāi I-ha̍k ê Khai-ki-chó͘.  Osler tùi i-ha̍k ê lîm-chhn̂g kàu-io̍k ū bē chió kòng-hiàn, pau-koat chhoā-thâu siat-li̍p toà-īⁿ i-su ê chè-tō͘, hoat-khí cho͘ ha̍k-su̍t lūn-bûn tha̍k-chheh-hoē (journal club) ê thoân-thóng, kiông-tiāu i-ha̍k tô͘-su-koán ê tiōng-iàu-sèng, mā chú-tiuⁿ ha̍k-seng tio̍h liōng-chá chiap-chhiok hoān-chiá, tùi hoān-chiá ha̍k-si̍p, khah iâⁿ chē toà kàu-sek thiaⁿ-khò.  I hèng kā lâng kà-sī kóng:  O̍h i-ha̍k bô ēng tio̍h chheh ê lâng khó-pí leh tiàm chúi-lō͘ bô bêng ê hái--ni̍h kiâⁿ-chûn, ah gián-si̍p i-ha̍k bô chhap hoān-chiá ê lâng tō oân-choân bô khì kah hái--ni̍h.




#Article 729: Kiàn-tio̍k (250 words)


Kiàn-tio̍k, sī kí thê-kiong hō͘ lâng khiā-khí iah oa̍t-tōng, ū loē-pō͘ khong-kan ê kò͘-chō-bu̍t ê phah-tat, siat-kè, chō-chok it-ti̍t kah sú-iōng ê chèng-kô koè-têng, he̍k-chiá-sī chit-ê koè-têng-tiong ê chi̍t-pō͘-hūn. Koh ū-tang-chūn, chit-ê sû mā kí thâu-chêng kóng ê chit-ê kò͘-chō-bu̍t pún-sin, chóng--sī kò͘-chō-bu̍t pún-sin kóng kiàn-tio̍k-bu̍t ē khah bêng-khak.

Lô-má sî-tāi ê kiàn-tio̍k-ka Marcus Vitruvius Pollio só͘ siá ê Lūn Kiàn-tio̍k (De Architectura) sī hiān-chhú-sî iáu tī-leh siōng-kó͘-chá ê kiàn-tio̍k-ha̍k ê chheh. Tī chheh--ni̍h, Marcus Vitruvius Pollio tui-kiû lō͘-iōng (utilitas), kian-kò͘ (firmatis), lè-táu (venustas) chit 3 tiám ê tâng-chê ta̍t-sêng, nā beh ta̍t-sêng chit 3 ê bo̍k-phiau, bô gē-su̍t kap kho-ha̍k ê lí-kái sī bē-ēng-tit--ê.

Kiàn-tio̍k chit-ê sû, goân-té sī Ji̍t-gí hoan-e̍k ê Hàn-jī-sû (建築). Tī Ji̍t-pún Bêng-tī chá-kî, chū-té sī ēng 造家 lâi kóng kāng chit-hāng tāi-chì. 1894 nî, Kiàn-tio̍k-sú-ka kiam kiàn-tio̍k-ka Itou Chiuta (伊東忠太) tī lūn-bûn: Lūn Architecture ê pún-gī lâi soán-te̍k hoan-e̍k iōng-jī, ǹg-bāng ē-tàng kā lán Chō-ka Ha̍k-hoē kái-miâ (アーキテクチュールの本義を論じて其の訳字を撰定し我が造家学会の改名を望む) lāi-té, chú-tiuⁿ Architecture: eng-kai sī sio̍k-tī sè-kài-siōng Fine Art ê hāng-mi̍h, m̄-sī sio̍k-tī Industrial Art ê hāng-mi̍h, i jīn-ûi tio̍h kā hoan-e̍k chò kiàn-tio̍k chiah ū sì-thīn.

Bêng-tī sî-tāi ê Eng-bûn-Ji̍t-bûn sû-tián tō í-keng ēng kián-tio̍k ê ki-su̍t lâi kái-soeh Eng-bûn-jī construction--a, sui-bóng hit-sî-chūn sī kā chit-ê sû tòng-chò kiàn-siat ê ì-sù leh ēng, m̄-koh chit-ê sû tek-si̍t chū-lâi tō chûn-chāi tī Ji̍t-gí--ni̍h, Tán Itou Chiuta thê-chhut iōng-sû ê kiàn-gī liáu-āu, chit-ê Hàn-jī-sû chiah ta̍uh-ta̍uh-á piàn-chò chit-má leh kóng ê ì-sù, pēng-chhiáⁿ hō͘ Tiong-bûn kap Hō-ló téng-téng ê gí-giân khip-siu, tī bô-kâng ê gí-giân lāi-té sú-iōng.




#Article 730: Oân-kong (128 words)


Oân-kong sī kí kiàn-tio̍k-bu̍t choh chò oan-khiau-hêng (thóng tùi téng-koân) ê niû-thiāu, mā kí kui-ê oan-khiau-hêng ê kiàn-tio̍k kò͘-chō-bu̍t.

Tī 2 ki niû-thiāu ê tiong-kan, ēng khiau-soàⁿ ê kò͘-chō, thàu-koè khiau-soàⁿ khiau-lu̍t ê cheng-ka, lâi chō-chok khiau-soàⁿ ē-kha ê khong-kan, sī oân-kong ê ki-pún goân-lí. Oân-kong siōng-chia̍p tī kiô kap ū mn̂g-chhùi ê piah lâi sú-iōng, iā-chiū-sī it-poaⁿ kóng--ê oân-kong-kiô kap oân-kong-mn̂g.

Oân-kong ê kò͘-chō--ni̍h, toā-pō͘-hūn tūi-ti̍t ê tāng-liōng lóng choán-chò ap-sok-le̍k thoân khì oân-kong ê 2 ê chi-tiám, chit-khoán kò͘-chō kap khiā-ti̍t ê niū-thiāu bô-kâng, khiā-ti̍t ê niû-thiāu toā-pō͘-hūn áu-chih ê le̍k-kí kap chián-le̍k lóng sàng lâi tī thán-khiā ê niû-thiāu téng-koân. Mā in-ūi án-ne, tùi ap-sok-le̍k toā, chián-le̍k kap tiong-le̍k téng-téng pí-káu-tek khah sè ê thia̍p-choh kiàn-tio̍k-bu̍t lâi kóng, oân-kong sī chin hó ê khí-chō hong-sek.




#Article 731: Thah (137 words)


Thah ki-pún-tek lâi kóng, sī kí kap chiàm-tē bīn-chek pí--khí-lâi, koân-tō͘ ke chin chē ê kò͘-chō-bu̍t iah kiàn-tio̍k-bu̍t. 

Tī Se-kok ê kiàn-tio̍k lāi-té, thah chú-iàu sī kí kun-sū bo̍k-tek ê oán-bōng-tâi kap ū chong-kàu ì-gī ê kiàn-tio̍k-bu̍t khah chē, nā tī Tâi-oân, Ji̍t-pún, Tiong-kok, Oa̍t-lâm, Hân-kok, Tiâu-sián téng-téng ê tang-hong kok-ka, in-ūi Pu̍t-kàu ê thoân-pò, koh thah tī Pu̍t-kàu--ni̍h ū te̍k-sû ê ì-gī, só͘-í chū-chá ê thah lóng sī kap Pu̍t-kàu ū koan-hē ê kiàn-tio̍k-bu̍t chiàm toā-pō͘-hūn.

Hiān-chhú-sî thah chit-ê sû tī ta̍k-khoán gí-giân lāi-té kap bô-kāng gí-giân tiong-kan iáu khiàm-khoat chin bêng-khak kap it-tì ê tēng-gī, tī Se-kok, ū chi̍t-koá koân ê lâu-á-chhù pún-sin leh hō-miâ ê sî, mā the̍h thah  chit-ê sû lâi ēng, (Eng-gí: tower).

Chhin-chhiūⁿ thâu-chêng kóng--ê, thah pún-sin iáu khiàm-khoeh bêng-khak ê tēng-gī, ē-kha sī oân-choân chiàu lō͘-iōng chò piau-chùn ê hun-lūi:




#Article 732: Aswan Chúi-khò͘ (162 words)


Aswan sī Ai-ki̍p kok-lāi ê An-nil Hô (Eng-bûn: Nile) thâu-chi̍t-ê chúi-chhiâng hit kho͘-ûi-á ê 1 ê siâⁿ-chhī. Tī chia, kāng-cháng ū 2 ê chúi-cha̍h hāⁿ-koè hô: khah sin ê Aswan Koân Chúi-cha̍h (A-la-pek-gí: السد العالي‎, as-Sad al-'Aly) kap khah kū ê Aswan Chúi-cha̍h (mā kiò-chò Aswan Kē Chúi-cha̍h).

An-nil Hô nā bô chò chúi-cha̍h khí chúi-khò͘, ta̍k-tang ê loa̍h--lâng lóng im-toā-chúi, toā-chúi ē ùi Tang-hui-chiu sūn lâu chhiâng--lo̍h-khì, chū kó͘-chá sî-tāi, An-nil Hô nn̄g-hoāⁿ ê thó͘-tē tō sī khò che 1 tang 1 pái ê toā-chúi sáng--lâi ê ióng-hūn kap khòng-bu̍t-chit, thô͘-bah ū bûi, m̄-chiah ha̍h tī chèng-choh.

Būn-tê sī An-nil Hô nn̄g pêng ê jîn-kháu sêng-tióng--khí-lâi liáu-āu, kio̍k-put-kio̍k tio̍h siat-hoat khòng-chè toā-chúi, lâi pó-hō͘ chhân-tē kap mî-á-hn̂g. Che sī in-ūi chò-chúi ê sî-chūn, lông-chok-bu̍t khó-lêng ē kui-ê lâu--khì, koh chúi-ta ê sî, soah ē khó͘-oāⁿ kiam chō-sêng ki-hng.

Téng-koân kóng ê chúi-cha̍h kang-sū, tio̍h sī tī-chúi ê kè-e̍k ê chi̍t-pō͘-hūn, bo̍k-tek sī beh tî-hông toā-chúi, hoat-tiān, pēng-chhiáⁿ ūi chhân-hn̂g thê-kiong chúi-goân.




#Article 733: Niau-kho (128 words)


Niau-kho, La-teng-miâ Felidae, sī chi̍t lūi tōng-bu̍t, hun-lūi-siōng sī chi̍t kho, sio̍k tī chhī-leng tōng-bu̍t ē-kha ê Carnivora-ba̍k. 

Chi̍t kho ê tōng-bu̍t sī Carnivora lāi-bīn tùi chia̍h-bah siāng te̍k-hoà ê chi̍t lūi. Hiān-chûn ê niau-kho ē-sái hun 2-ê a-kho: Pantherinae (pà-lūi, hâm hó͘, sai, bí-chiu-pà, kap hoe-pà) kap Felinae (niau-lūi, hâm bí-chiu-sai, la̍h-pà, serval, Lynx, Caracal, Ocelot, kap ka-niau).

Niau-kho chiàⁿ bah-si̍t ê tōng-bu̍t, su-iàu chia̍h bah seng-oa̍h. Tû-liâu sai í-gōa, iá-seng ê niau-kho it-poaⁿ sī to̍k-li̍p seng-oa̍h--ê. Iá-seng ê ka-niau, chóng-sī ū chiâⁿ kûn ê chêng-hêng.

Chi̍t hāng Warren E. Johnson kap Stephen J. O’Brien khah chòe-kīn ê ián-kiù, kun-kù 22,789 ê DNA iâm-ki-tùi, tùi niau-kho ê chhin-goân hē-thóng thê-kiong pí chìn-chêng koh khah khak-tēng ê kiat-kó. Ián-kiù ê sêng-kó chiong niau-kho hun chò 8-ê hun-chi (clade).




#Article 734: Tn̂g-siâⁿ (160 words)


Tn̂g-siâⁿ, he̍k-chiá-sī kóng Bān-lí Tn̂g-siâⁿ, sī Tiong-kok kúi-ā tó͘ tn̂g-hêng siâⁿ-piah ê chóng-hō-miâ, khí-chō, têng-khí kap î-hō͘ ê sî-kan chin tn̂g, ùi kong-goân-chêng 5 sè-kí kàu kong-goân 16 sè-kí lóng ū toā-toā sè-sè ê kang-sū chìn-hêng, khí-chō ê bo̍k-tek sī beh pó-hō͘ ta̍k sî-tāi tī hiān-chhú-sî Tiong-kok ê tè-kok, thang phiah-bián pak-pêng bîn-cho̍k ê kong-ke̍k. 

Tn̂g-siâⁿ m̄-nā 1 loa̍h niā-tiāⁿ, siōng-chá--ê ê nî-tāi thang chhiû kàu kong-goân-chêng 5 sè-kí, nā siōng-chhut-miâ--ê sī tī kong-goân-chêng 220 kàu 200 nî, Chîn-sú-hông só͘ hā-lēng khí-chō ê hit-toāⁿ tn̂g-siâⁿ, hit-tang-chūn khí--ê, kap hiān-chhú-sî khah chiâu-chn̂g ê pō͘-hūn pí--khí-lâi, tī-leh ê só͘-chāi koh khah pak-pêng, m̄-koh kó͘-chá ê tn̂g-siâⁿ taⁿ í-keng chhun bô joā chē--a. Bo̍k-chêng khah chiâu-chn̂g ê tn̂g-siâⁿ, sī Tāi-bêng Tè-kok khí-chō lâu--lo̍h-lâi--ê. Tn̂g-siâⁿ sī thong-sè-kài siōng-tn̂g ê jîn-chō kiàn-tio̍k-bu̍t, chha-put-to ū 6,400 kong-lí hiah-ni̍h tn̂g, kiâⁿ ê lō͘-soàⁿ iok-lio̍k-á sī sūn Lāi Bông-kó͘ ê lâm-kîⁿ. Tn̂g-siâⁿ oān-nā sī chū chá kah taⁿ, jîn-lūi só͘ khí-chō ê kiàn-tio̍k-bu̍t lāi-té, piáu-bīn-chek kap thé-chek siong-kài-toā--ê.




#Article 735: Thiàu-bú (207 words)


Bú-tō, phó͘-thong kóng thiàu-bú, sī chí ēng lâi piáu-ta̍t su-sióng kap kám-chêng, siā-hoē lâi-óng ê 1 khoán hoa̍t-tōng, lâng mā ū khó-lêng tan-sûn ūi-tio̍h cheng-sîn-tek, chong-kàu-tek, he̍k-chiá-sī gē-su̍t-tek bo̍k-tek lâi thiàu-bú.

Beh tēng-gī siáⁿ-mi̍h sī bú-tō, khan-sia̍p-tio̍h bô-kâng cho̍k-kûn, só͘-chāi iah kok-ka téng-téng, tī siā-hoē, bûn-hoà, bí-ha̍k, gē-su̍t, tō-tek chè-hān téng-koân ê khoàⁿ-hoat kap kè-ta̍t-koan, bú-tō ê hoān-ûi kài khoah, pau-koat kong-lêng-sèng--ê (pí-lūn Tâi-oân goân-chū-bîn chè-lé--ni̍h ê bú-tō) kap oân-choân sio̍k-tī iù-lō͘ gē-su̍t piáu-ián ê bú-tō (pí-lūn ballet).

Tī ūn-tōng, thé-chhau, hua-gím chhu-peng kap hua-gím siû-chúi mā ke-ke kiám-kiám ū kiat-ha̍p bú-tō ê tōng-chok kap ki-su̍t. Bú-gē ê hêng-thâu kap bú-tō iā tiāⁿ-tiāⁿ hông chò-hoé pí-kàu, sīm-chì hō͘-siong éng-hióng.

Ū ê bú-tō sī chāi-tiûⁿ ê lâng saⁿ-kap chham-ú--ê, ū ê sī ūi-tio̍h siā-kau iah piáu-ián ê khí-tì ūi koan-chiòng chìn-hêng--ê. Bú-tō pún-sin kiám-chhái sī tián-lé iah lé ê 1 pō͘-hūn, mā ū khó-lêng sī tàu-sài ê hāng-bo̍k, he̍k-sī kan-taⁿ beh ín-khí lâng ê chêng-io̍k. Bú-tō ū khó-lêng bô tài tia̍t-sû ê ì-gī, m̄-koh mā hoān-sè chhin-chhiūⁿ chin chē A-chiu bú-tō kāng-khoán, kin-pún sī 1 chióng piáu-sī ì-sù, ū tāi-piáu-sèng ê kang-khū. Gē-su̍t-ka oan-nā thàu-koè thiàu-bú lâi kā siūⁿ-hoat, chêng-kám piáu-hiān--chhut-lâi, iah-chiá-sī piáu-ta̍t 1 ê kò͘-sū.

Pian-bú sī chhòng-chō bú-tō ê gē-su̍t, pian-bú ê lâng tō-sī pian-bú-chiá (pian-bú-ka).




#Article 736: La-jí-oh hòng-sàng (153 words)


La-jí-oh sī 1 chióng bû-soàⁿ (bô chiap soàⁿ) thoân-sàng sìn-hō ê ki-su̍t kap ke-khì, nā it-poaⁿ kóng la-jí-oh, sī chí chiap-siu ê ke-khì khah-chē. Ki-su̍t-tek iōng-sû, sī hòng-sàng, la-jí-oh hòng-sàng iah-sī kóng-pò. La-jí-oh thoân-sàng--ê sìn-sit chú-iàu sī siaⁿ-im, thoân-sàng ê hong-sek, sī kā pîn-lu̍t khah-kē koè khó-kiàn-kng (lâng ba̍k-chiu khoàⁿ-ē-tio̍h ê kng-soàⁿ) ê tiān-chû-pho, thàu-koè tiâu-piàn kòng-chè, lâi thoân-chhut bô-kâng ê sìn-hō.

Thâu-chêng kóng ê tiān-chû-pho sī ēng tiān-chû-tiûⁿ chín-tōng ê hong-sek, thong-koè khòng-khoah ê khong-kan lâi thoân-sàng--ê, i pún-sin bô-su-iàu lēng-goā ê mûi-kài. Chu-sìn in-ūi tiān-pho ê bó͘-chi̍t-koá sèng-chit (pí-lūn-kóng chín-pak kap pîn-lu̍t), keng-koè tiâu-piàn sán-seng ū-hē-thóng ê piàn-hoà, ta̍t-sêng chih-chài bô-kâng ê sín-sit ê bo̍k-tek. La-jí-oh hòng-sàng ê tiān-pho nā thoân lâi tī tiān-tō-thé (chiap-siu ê ke-khì ê chú-iàu pō͘-hūn), chín-tōng ê tiān-chû-tiûⁿ tō ē ín-khí tō-thé lāi-té ê kau-liû-tiān piàn-hoà, che tiān-liû ē-tàng koh chìn-chi̍t-pō͘ choán-oāⁿ chò im-siaⁿ he̍k-chiá-sī pa̍t-hāng tài chu-sìn ê sìn-hō. Í-siōng tō-sī la-jí-oh ê ki-pún goân-lí.




#Article 737: Hì-kio̍k (115 words)


Hì-kio̍k sī piáu-ián gē-su̍t ê 1 ê hun-ki, i piáu-hiān ê chhiú-lō͘, ki-pún-tek lâi kóng, tō sī tī koan-chiòng ê bīn-thâu-chêng, thàu-koè oē-kù, hêng-thâu, khut-sè, é-hì, ka-lé (pau-koat ang-á), im-ga̍k, bú-tō, im-siaⁿ, pò͘-tah, tia̍t-sû hāu-kó téng-téng, lâi chò piáu-ián. Lán thang kóng hì-kio̍k kā pa̍t-hāng piáu-ián gē-su̍t ê sêng-hun lóng sú-iōng--ji̍p-lâi-a. Hofstra Tāi-ha̍k ê kàu-siū Bernard Beckerman kā hì-kio̍k tēng-gī chò: hì-kio̍k hoat-seng tī 1 ê he̍k-chiá-sī koh-khah chē jîn-lūi, tiàm tī chiàm-khui ê khong-kan kap/iah sî-kan lāi-té, kā in pún-sin tián-hiān hō͘ lēng-goā 1 ê lâng iah-sī pa̍t-tīn lâng ê sî. Siōng-sù-siông koh tan-sûn ê èng-ta̍p hêng-sek lia̍h-goā, hì-kio̍k koh ū chē-che khoán-sek, pí-lūn o͘-phiat-á, koa-á-hì, ballet, é-hì, kabuki, ka-lé-hì, phoê-kâu-hì, bú-tâi-kio̍k, pò͘-tē-hì téng-téng.




#Article 738: Nô-hì (168 words)


Nô-hì (Ji̍t-gí: 能, nô) iah-sī Lêng-kio̍k sī Kamakura sî-tāi (Ji̍t-gí: 鎌倉時代, Kamakura jidai) āu-kî khí-ki, Muromati sî-tāi (Ji̍t-gí: 室町時代; Muromati jidai) chho͘-kî hoat-tián chiâu-chn̂g ê 1 chióng to̍k-to̍k sio̍k-tī Ji̍t-pún ê bú-tâi gē-su̍t. Tī hiān-chhú-sî ê Ji̍t-pún sī tāi-piáu-tek ê thoân-thóng gē-su̍t piáu-ián, kap koa-bú-kī tī kok-chè-siōng kāng-khoán lóng chin chhut-miâ.

Chèng-sek ê nô-hì ê hì-khek ē hun-chò 5 chhut.

Thoân-thóng nô-hì ê ián-oân lóng sī cha-po͘-lâng, chiah-ê lâng lóng sī lāu-pē kā in kà kā in thoân--ê, nā ū cha-bó͘ ê kak-sek, mā sī hō͘ cha-po͘ ê ián-oân tì cha-bó͘-lâng ê siáu-kúi-bīn chhut-ián.

Ián-oân hun-chò 3 lūi: site (), waki () kap kyôgen (), site poaⁿ--ê sī eng-hiông iah-sī lú-eng-hiông, pau-koat chhiùⁿ-koa kap thiàu-bú. Waki chò site ê oāⁿ-thiap--ê, tiāⁿ-tiāⁿ sī tī bó͘-chi̍t só͘-chāi leh lú-hêng ê lâng. Waki mā thè koan-chiòng siāu-kái hì--ni̍h ê sè-kài. Kyôgen tī hun-chó 2 pha ê hì--ni̍h, ē tī poàⁿ-tiong-noâ chhut-tiûⁿ, sī chāi-tē peh-sèⁿ ê kak-sek, i kap waki kóng-oē, tī in oē-sian chì-chêng i ē siūⁿ-pān-hoat ín-khí waki ê chù-ì.




#Article 739: Bô-siaⁿ tiān-iáⁿ (105 words)


Bô-siaⁿ tiān-iáⁿ sī bô phoè siaⁿ-im, tia̍t-pia̍t sī bô kâng-sî tùi-oē im-siaⁿ ê iáⁿ-hì.

Hō͘ tiān-iáⁿ ū phoè siaⁿ-im ê siūⁿ-hoat, ē-sái kóng kap tiān-iáⁿ ê le̍k-sú pêⁿ kú-tn̂g. M̄-koh in-ūi ki-su̍t ê būn-tê, 1920 nî-tāi oáⁿ-kî chìn-chêng, toā-pō͘-hūn tiān-iáⁿ lóng bô-siaⁿ.

Bô-siaⁿ tiān-iáⁿ hóng-sàng ê sî, mā tiāⁿ-tiāⁿ ēng ga̍k-thoân lâi phoāⁿ-chàu, tán ū-siaⁿ tiān-iáⁿ ê ki-su̍t si̍t-chè èng-iōng liáu-āu, bô-siaⁿ tiān-iáⁿ mā tī hòng-sàng ê sî ka-siōng siaⁿ-tō (sound track), hō-chò ū-siaⁿ-pán (sound version).

Tī bô-siaⁿ tiān-iáⁿ ê sî-tāi, Ji̍t-pún kap Tâi-oân tī iáⁿ-hì leh pàng ê sî, ē ū piān-sū kāng-sî-chūn chò loē-iông ê kái-soeh, hit-tang-chūn mā chhut-hiān chi̍t-koá chhut-miâ ê piān-sū.




#Article 740: Chu-pún-chú-gī (215 words)


Chu-pún-chú-gī sī keng-chè ê 1 khoán kiat-kò͘ iah-sī kóng hē-thóng, chit-khoán kiat-kò͘ sī 1 chióng chhú chu-pún ê liû-tōng chò ki-pún goân-lí ê chè-tō͘. Thâu-chêng kóng ê chu-pún, sī chí tī siā-hoē tâu-ji̍p hoè-pè, chia-ê hoè-pè keng-koè tī siā-hoē--ni̍h liû-tōng liáu-āu, tâu-chu-chiá thang siu-tio̍h pí tâu-ji̍p koh-khah chē ê hoè-pè, nā chiah-ê hoè-pè (chîⁿ), tō-sī it-poaⁿ só͘ kóng ê chu-pún.

Hoat-kok Kek-bēng hit-chām-á, chē-chē lâng tùi siā-hoē keng-chè ê toā-hoat-tián khai-sí ū jú lâi jú chhim-tîm ê su-khó, khan-sia̍p-tio̍h sán-gia̍p kek-bēng ê chhui-tián, keng-koè 18~19 sè-kí liáu-āu khak-tēng--lo̍h-lâi ê toā-liōng seng-sán ê khoán-sek, kap seng-sán hām keng-chè thé-hē kái-î, chō-sêng ê sin ê sòng-hiong (kap khó͘-oāⁿ, ki-hng kap e̍k-pēⁿ téng-téng thian-chai bô-tī-tāi--ê, siā-hoē kiat-kò͘ só͘-tì ê chhám-chheh), chin chē lâng ū chò gián-kiù, pēng-chhiáⁿ tùi siā-hoē hoa̍t-tōng ê si̍t-chè hiān-siōng thê-chhut soat-bêng, chit lāi-té Karl Marx tī 19 sè-kí tiong-kî, tiàm i ê tù-chok Chu-pún-lūn--ni̍h, sī kā chu-pún-chú-gī tēng-gī chò seng-sán chhiú-lō͘ chi̍p-tiong tī chió-sò͘ ê chu-pún-ka chhiú--ni̍h, lēng-goā ū toā-to-sò͘ ê lô͘-tōng-chiá, tû-khì chhut-bē ka-tī ê lô͘-tōng-le̍k, bô pa̍t-hāng seng-oa̍h hong-sek ê séng-sán khoán-sek.

Chu-pún-chú-gī pún-sin, tī bô-kâng ê ha̍k-kho, ha̍k-chiá kap ha̍k-phài lāi-té, sīm-chì tī phó-thong bîn-chiòng ê oē-gí tiong-kan, tiāⁿ-tiāⁿ ū tēng-gī téng-koân kài toā ê cheng-chha tī-leh, che sī lán leh sú-iōng chit-ê sû ê sî-chūn, tiāⁿ-tio̍h ài sè-jī ê só͘-chāi.




#Article 741: Walter Kohn (100 words)


Walter Kohn (1923 nî 3 goe̍h 9 —) sī tī Tang-kok Vienna chhut-sì ê Bí-kok lí-lūn bu̍t-lí-ha̍k-ka. 1998 nî Kohn kap John Pople chò-hoé the̍h tio̍h Nobel Hoà-ha̍k Chióng, piáu-chiong in thê-seng tùi bu̍t-chit ê tiān-chú sèng-chit ê lí-kái. Kohn sī bi̍t-tō͘ hâm-sò͘ lí-lūn (density functional theory) ê khai-ki-chó͘, chit ê lí-lūn hō͘ lâng ē-tàng teh chhú-lí tiān-chú bi̍t-tō͘ (electronic density) ê sî kā liōng-chú le̍k-ha̍k (quantum mechanical) ê hāu-èng mā chò-tīn khó-lū (m̄-bián ēng chē chē chē kò-piat ê pho-hâm-sò͘ lâi chhú-lí). Án-ni-siⁿ, kè-sǹg tō ke chin kán-tan; tùi tiān-chú, goân-chú, hun-chú ê kiat-kò͘ mā ke khah hó liáu-kái.
 




#Article 742: Brian Goodwin (102 words)


Brian Carey Goodwin (1931 nî mdash;) sī Canada Montréal chhut-sì ê sò͘-ha̍k-ka kiam seng-bu̍t-ha̍k-ka. Tī McGill Tāi-ha̍k tha̍k-chheh, boé--á poaⁿ khì Liân-ha̍p Ông-kok, tī Open Tāi-ha̍k chò kàu-siū, 1992 nî thè-hiu, liáu-āu koh khì tī Devon ê Schumacher Ha̍k-īⁿ kà-chheh. Goodwin sī lí-lūn seng-bu̍t-ha̍k (theoretical biology) ê khai-ki-chó͘ chi it, thê-chhiòng ēng sò͘-ha̍k kap bu̍t-lí ê hong-hoat lâi gián-kiù seng-bu̍t-ha̍k. Goodwin bat chham-ú chhòng-li̍p Santa Fe Gián-kiù-īⁿ. I koàn-sì ùi ho̍k-cha̍p hē-thóng ê kak-tō͘ lâi kái-tho̍k seng-bu̍t-ha̍k, chù-sim hêng-thài-hêng-sêng (morphogenesis) chham ián-hoà ê koan-hē, jīn-ûi chū-jiân soán-te̍k ê chok-iōng bô hiah tiōng-iàu. Goodwin mā thê-chhiòng kóng kho-ha̍k kap jîn-bûn (humanities) ài kiat-ha̍p.




#Article 743: Michael Dertouzos (126 words)


Michael L. Dertouzos (1936 nî 11 goe̍h 5 ndash; 2001 nî 8 goe̍h 27) sī tī Hi-lia̍p Athína chhut-sì ê tiān-náu kho-ha̍k-ka, 1974 nî kàu 2001 nî tī MIT kà-chheh koh hū-chek MIT ê Tiān-nàu Kho-ha̍k Si̍t-giām-sek (Laboratory for Computer Science, LCS).

LCS tī Dertouzos chāi-jīm ê sî ū chin chē chhòng-sin, khó-pí kóng RSA ka-bi̍t (encryption), chhì-sǹg-pió (spreadsheet), NuBus, X Window Hē-thóng (X Window System), Internet. Dertouzos mā kā W3C (World Wide Web Consortium) chhoā khì tī MIT, hia̍p-chō͘ W3C ê ūn-chok. I mā chek-ke̍k chi-chhî GNU Sū-kang (GNU Project), Richard Stallman, FSF (Free Software Foundation, Chū-iû Nńg-thé Ki-kim-hoē).

Dertouzos tī Athína Ha̍k-īⁿ kiat-gia̍p liáu-āu, the̍h Fulbright Chióng-ha̍k-kim cháu khì Arkansas Tāi-ha̍k tha̍k. 1964 nî tī MIT the̍h tio̍h phok-sū, lō͘-boé tō tī MIT kà-chheh.




#Article 744: David Harel (100 words)


David Harel (1950 nî mdash;) sī Í-sek-lia̍t Weizmann Kho-ha̍k Gián-kiù-īⁿ (Weizmann Institute of Science)  tiān-náu kho-ha̍k ê kàu-siū. Harel tī Eng-tē London chhut-sì, bat chò-koè 7 tang Sò͘-ha̍k kap Tiān-náu Kho-ha̍k Só͘ (Faculty of Mathematics and Computer Science) ê só͘-tiúⁿ (dean). Harel mā sī ACM kap IEEE ê hoē-sū (fellow).

Harel ê choan-tióng sī tōng-thài lô-chek (dynamic logic), kè-sǹg-khó-lêng-sèng lí-lūn (computability theory) kap nńg-thé kang-têng. 1980 nî-tāi, Harel hoat-bêng tô͘-hêng gí-giân Statechart, taⁿ chiâⁿ-chò UML phiau-chún ê 1 pō͘-hūn. Harel mā siá chin chē kài-siāu tiān-náu kho-ha̍k ê chheh, chhan-chhiūⁿ 1987 nî chhut ê chheh  (Algorithmics: The Spirit of Computing).




#Article 745: Bîn-chú (125 words)


Bîn-chú (民主) sī ùi Ji̍t-gí Hàn-jī-sû khip-siu--lâi-ê, chiàu jī ê ì-sù tō-sī jîn-bîn chò-chú, jîn-bîn chú-chhâi, nā Se-kok kāng-chit-ê sû ê sû-goân (pí-lūn democracy), sī ùi Hi-lia̍p-gí ián-piàn--lâi-ê, ì-sū sī jîn-bîn thóng-tī. Chit-ê sû ki-pún-tek sī chí 1 khoán chèng-hú ê khoán-sek kap chèng-tī ê chè-tō͘, chò-tīn tī 1 ê siā-kûn iah kok-ka--ni̍h seng-oa̍h ê jîn-bîn, in ka-tī soán-te̍k beh hō͘ chiâ chò léng-tō-chiá (khó-lêng sī chèng-tóng thoân-thé he̍k-chiá-sī kò-jîn), pēng-chhiáⁿ koat-tēng beh hō͘ siáⁿ-lâng lâi chè-tēng hoat-lu̍t.

Tī bîn-chú ê khoân-kéng--ni̍h, ē ū tēng-kî kap bô-tēng-kî ê soán-kí, jîn-bîn thàu-koè tâu-phiò lâi kéng thâu-lâng, iah-chiá-sī tùi hoat-lu̍t piáu-ta̍t hí-khó iah hùi-tî. Ki-pún-tek chiah-ê koat-tēng lóng sī kin-kì tâu-phiò phiò-sò͘ ê pí-kàu. Tit-tio̍h siōng-koân phiò-sò͘ ê hit-pêng, in ê soán-te̍k kap ì-kiàn tō siū chiap-la̍p.




#Article 746: Fasci-chú-gī (200 words)


Fasci-chú-gī ê sû-goân sī fasces chit-ê jī, Lô-má Tè-kok ê sî bat ēng chit-ê sû lâi chí pa̍k-chò kui-kún ê chhâ-ki, ē chioh chit-ê sû lâi ēng, sī beh chhú hit āu-piah: 1 ki chhâ-ki beh áu hō͘ tn̄g chin khoài, m̄-koh pa̍k-chò kui-khún beh áu tō chin oh ê ì-sù. Fasci-chú-gī-chiá jīn-ûi, nā ta̍k-ê lâng lóng kian-sim kin-toè 1 ê thâu-lâng, án-ne chit-ê kok-ka chiū ē chhin-chhiūⁿ chiâⁿ khún ê chhâ-ki hiah-ni̍h-á ióng-kò͘.

Iā Fasci-chú-gī khêng-si̍t sī kóng 1 chióng chèng-hú ê khoán-sek, tī thàn Fasci-chú-gī ê kok-ka--ni̍h, kok-ka sī khoàⁿ-chò pí jīn-hô kò-jîn koh khah tiōng-iàu--ê, ū chit-khoán chèng-hú ê kok-ka sù-siông ū 1 ê to̍k-chhâi-chiá leh chò chú-chhâi, i ū la̍k tùi chèng-hú kap jîn-bîn oân-choân khòng-chè ê koân, sui-bóng toā-to-sò͘ ê fasci-chú-gī-chiá ē tông-ì kok-ka sī siōng-tiōng-iàu ê mi̍h, chóng--sī hiān-si̍t-tek in ê kiâⁿ-pàng khah sêng sī in beh hō͘ to̍k-chhâi-chiá khah iâⁿ koè kok-ka lāi-té ê sū-sū hāng-hāng, sīm-chì poâⁿ-koè tī jîn-lūi kap oa̍h-miā pún-sin.

Fasci-chú-gī sī tī tē-jī chhù sè-kài tāi-chiàn hit-tah-á tī Au-chiu chhut-hiān--ê, khí-tì sī ū chiâⁿ chē lâng kiaⁿ kiōng-sán-chú-gī, chū-án-ne in siūⁿ-kóng bîn-chú bô kàu-gia̍h thang pó-hō͘--in, iā Fasci-chú-gī tō sī beh kái-koat hit-tang-chūn ê lâng tùi kiōng-sán-tóng ê kiaⁿ-hiâⁿ.




#Article 747: Choân-kiû-hòa (198 words)


Choân-kiû-hòa ki-pún-tek sī chí tiàm tī bô-kāng só͘-chāi, lī hn̄g-hn̄g ê lâng, hiān-chhú-sī beh hō͘-siong liân-hê piàn khah kán-tan--a. Chit-ê sû mā chí taⁿ lâng khah iông-īⁿ chò tn̂g-tô͘ lú-hêng--a. Thâu-chêng chiah-ê hiān-siōng ē sán-seng, tio̍h kám-siā chhin-chhiūⁿ chhiú-ki-á, bāng-lō͘, hui-hêng-ki kap jîn-chō oē-chhiⁿ ê hoat-bêng.

Pēng m̄-sī sûi-lâng lóng kah-ì choân-kiû-hòa, hoán-tùi ê lâng jīn-ûi choân-kiû-hòa ē kā ta̍k só͘-chāi lóng piàn-chò kāng 1 ê khoán-sek, koh ē kā chāi-tē ê jīn-tông phah-chhat-siau, in lia̍h-kóng tō sī choân-kiû-hòa ún-chún toā keng kong-si, chhin-chhiūⁿ Coca-Cola t.t. lâi tit-tio̍h koh-khah toā ê koân-le̍k, chiah ē chè-chō chē-chē pún-té bô ê chai-e̍h kap būn-tê.

Nā chi-chhî choân-kiû-hòa ê lâng, in thê-chhut: choân-kiû-hòa hō͘ jîn-lūi koh-khah thoân-kat chò-hoé, koh-khah sio-oá, koh choân-kiû-hòa ū khó-lêng ē-thang pang-chān khah sàn-chia̍h ê kok-ka tit-tio̍h keng-chè-siōng ê kái-siān. Lēng-goā bô-kâng kok-ka ê lâng ē khah ū ki-hoē liáu-kái pa̍t kok-ka ê bûn-hòa kap jîn-bîn, thàu-koè hō͘-siong jīn-bat lâi hoat-kiàn jîn-lūi tiong-kan ê chē-chē kiōng-tông-tiám, hoān-sè tùi sè-kài hô-pêng ū lī-e̍k iā bô-tek-khak.

Chéng-kô lâi kóng, chō-sêng choân-kiû-hòa ê kau-thong, thong-sìn, kap chu-sìn kho-ki ê chìn-pō͘, m̄-nā hō͘ lâng hām tē-he̍k tiong-kan ê chih-chiap cheng-ka, mā hō͘ ta̍k khu-he̍k ê chèng-tī, keng-chè kap bûn-hòa sio lo̍h-láu.




#Article 748: Tè-kok-chú-gī (183 words)


Tè-kok-chú-gī sī 1 chióng kok-ka ê chèng-chhek iah-sī kóng su-sióng. Chhái-chhú chit-khoán chèng-chhek ê kok-ka, ūi-tio̍h beh hoat-tián pún-kok ê bîn-cho̍k-chú-gī, bûn-hoà, chong-kàu kap keng-chè thé-hē, sīm-chì kāng-sî sī ūi-tio̍h beh tit-tio̍h sin ê léng-thó͘ kap thian-jiân chu-goân, choaⁿ-á thàu-koè kun-sū chhiú-toāⁿ, chek-ke̍k-tek chhim-lio̍k pa̍t-ê bîn-cho̍k kap kok-ka.

Chit-ê gí-sû goán-té sī chí chū 19 sè-kí tiong-kî khí-kó͘, chhú î-bîn chò chú-iàu bo̍k-tek, khì chhim-chiàm si̍t-bîn-tē ê hêng-tōng, m̄-koh chit-chân le̍k-sú ì-gī lia̍h-goā, chit-ê sû mā tiāⁿ-tiāⁿ hō͘ lâng the̍h lâi tī bûn-ha̍k-tek iah chèng-tī-tek ê hùn-toā-chú-gī chò siu-sû ê sú-iōng.

Tû-khì it-poaⁿ ê iōng-hoat, Vladimir Lenin in-ūi si̍t-bîn-tē koh hun-koah só͘ chō-sêng kiông-kok tiong-kan ê chhiong-tu̍t, hi-bāng liân-ha̍p kiōng-sán-chú-gī kek-bēng ê li̍p-tiûⁿ, tī 1916 nî só͘-siá ê Tè-kok-chú-gī Lūn lāi-té, ū kóng-tio̍h chiâⁿ-chò chu-pún-chú-gī siōng-koân kai-toāⁿ ê tè-kok-chú-gī, lâi thó-lūn 20 sè-kí chho͘-kî kah hit-chūn ê hoat-tián, chóng--sī ùi So͘-liân pang-pāi kah taⁿ, chiàu i só͘ kóng ê chē-chē būn-tê siat-tēng ē sán-seng ê hiō-kó tit-tio̍h chiâⁿ--ê si̍t-chāi chin chió, iā lán teh sú-iōng tè-kok-chú-gī chit-ê gí-sû ê sî, tio̍h chiaⁿ chù-ì i tī Maxist-Lenin-chú-gī--ni̍h ū i te̍k-sû tēng-gī ē khah hó.




#Article 749: Chū-iû chú-gī (402 words)


Chū-iû-chú-gī sī 1 khoán tùi chèng-tī kap chèng-hú ê su-khó hong-sek. Chū-iû-chú-gī-chiá jīn-ûi chū-iû tō sī sù-siông-tek chèng-hú tio̍h mài khì kan-sia̍p jîn-bîn.

Chiaⁿ chē chū-iû-chú-gī-chiá siong-sìn chū-jiân-hoat (natural law). Chū-jiân-hoat sī 1 chióng su-khó ê hong-sek, jīn-ûi ta̍k-ê lâng lóng ū seng-chûn, chū-iû kap kò-jîn só͘-iú-bu̍t ê koân. Che tō piáu-sī lán eng-kai chó͘-tòng jīn-hô lâng khì sat-hāi jīn-hô-lâng, nā in bē khì siong-hāi pa̍t-lâng lâi kóng, lán tio̍h bô-eng-kai chó͘-chí lâng khì chò in siūⁿ-beh chò ê tāi-chì. Koh lán mā bô-eng-kai tī lâng bô ùn-chún ê chêng-hêng-hā kā in ê mi̍h the̍h--khì. Chū-iû-chú-gī-chiá chhut-chāi in lia̍h-kóng he tō sī jîn-lūi chèng-khak ê hō͘-siong tùi-thāi ê hong--sek, só͘-í in siong-sìn chū-jiân-hoat.

Ū chi̍t-koá chū-iû-chú-gī-chiá sī keng-chè-ha̍k-ka. In bô tì-ì tī lâng chi-kan hō͘-siong tùi-thāi ê hē-hāng, in sī tì-ì beh chhoē-chhut lâng nā siūⁿ-ài ū chiok-chē mi̍h-kiāⁿ, án-ne lâng tio̍h án-choáⁿ hō͘-siong chih-chiap. In kóng nā lâng mài hō͘-siong siong-gāi, koh mài khì sńg-tn̄g pa̍k-lâng ê só͘-iú-bu̍t iah châi-sán, án-ne sûi-lâng lóng ē koè-liáu khah hó.

Tiat-ha̍k-ka (iah su-sióng-ka) leh thó-lūn chū-iû-chú-gī ê sî, in tiāⁿ-tiāⁿ ê kóng-tio̍h chi̍t-koá lâng-miâ. Chiah-ê miâ sù-siông sī 19 sè-kí ê John Stuart Mill kap Jeremy Bentham, kap 20 sè-kí ê Isaiah Berlin. Nā in kóng-khí chū-iû chhī-tiûⁿ keng-chè, in tō khó-lêng ē thê-khí Adam Smith, Adam Smith tī 18 sè-kí siá chin chē koan-hē chū-iû chhī-tiûⁿ ê tù-chok.

Chiah-ê lí-lūn ū éng-hióng Karl Marx kap Friedrich Engels. In jīn-ûi lâng nā ē-thang ū in chia̍h-thâu-lō͘ ê kong-si ê chi̍t-pō͘-hūn só͘-iú-koân, án-ne in tō ē koh-khah ū seng-sán-le̍k. Chit-khoán siūⁿ-hoat hō-chò siā-hoē-chú-gī.

Chū-iû-chú-gī tī Au-chiu kap Bí-kok ê ì-sù pēng bô lóng sio-siâng.

Tī Au-chiu ê chū-iû-chú-gī-chiá sī iū-phài--ê, in khah sio̍k-tī pó-siú-phài, koh jīn-ûi keng-chè chū-iû pí kò-jîn chū-iû khah tiōng-iàu.

Bí-kok ê chū-iû-chú-gī kap Au-chiu--ê tò-péng, Bí-kok ê chū-iû-chú-gī-chiá sio̍k-tī kek-sin-phài. I jīn-ûi kò-jîn ê chū-iû khah tiōng-iàu keng-chè chū-iû. Tī Bí-kok ê chū-iû-chú-gī-chiá nā lâi tī Au-chiu, iok-kî-lio̍k ê hông kiò-chò Siā-hoe-bîn-chú-chú-gī-chiá. Chóng--sī ū sî-chūn Au-chiu ê Siā-hoē-bîn-chú-chú-gī tùi keng-chè chū-iû ê chè-hān ē khah poâⁿ-koè toā-to-sò͘ Bí-kok chū-iû-chú-gī-chiá só͘ chú-tiuⁿ ê khoàⁿ-hoat.

Ū koá chū-iû-chú-gī-chiá thang kóng sī hui-thóng-tī-chú-gī-chiá. In lia̍h-kóng chèng-hú tùi kò-jîn ê chū-iû hām chū-iû chhī-tiûⁿ ui-hia̍p siuⁿ toā, só͘-í bô-eng-kai chûn-chāi. In jīn-ûi lâng ē-tàng tī bô chèng-hú ê chêng-hóng pó-hō͘ ka-tī ê sìⁿ-miā kap só͘-iú-bu̍t, chhin-chhiūⁿ bé 1 tâi chhia iah 1 tiâu tiān-oē-soàⁿ án-ne lâi bé-tio̍h pó-hō͘. Chiah-ê chū-iû-chú-gī-chiá hō-chò chhī-tiûⁿ hui-thóng-tī-chú-gī-chiá kap hui-thóng-tī-chu-pún-chú-gī-chiá.




#Article 750: Christine Nöstlinger (132 words)


Christine Nöstlinger (1936 nî 10 goe̍h 13 mdash;) sī tī Tang-kok Wien chhut-sì ê chok-ka.

Nöstlinger ê chok-phín toā-hūn sī gín-á bûn-ha̍k (children's literature) kap chheng-siàu-liân bûn-ha̍k; i mā ū thè tiān-sī, tiān-tâi kap pò-choá siá-kó. Chok-phín lāi-té siāng chùn-būn gín-á ê su-iàu, ū hoán-tùi ui-koân ê sek-chhái. Chi̍t-koá khah chhim-ji̍p ê chú-tê, chhan-chhiūⁿ chéng-cho̍k-chú-gī (racism), toā-sè-ba̍k (discrimination), kap chū-ngó͘-keh-lī (self-isolation), mā lóng ū thàm-thó--tio̍h. 

Nöstlinger ê tē 1 pún chheh Die feuerrote Friederike sī leh siá ka-tī ê kò͘-sū, tī 1970 nî chhut-pán. Nöstlinger tio̍h koè chin chē chióng, pau-hâm 1984 nî ê Hans Christian Andersen Chióng. Anthea Bell kā Nöstlinger ê Der Hund kommt! hoan-e̍k chò Eng-gí A Dog's Life, tī 1996 nî the̍h tio̍h tē 1 kài ê Marsh Gín-á Bûn-ha̍k Hoan-e̍k Chióng (Award for Children's Literature in Translation).




#Article 751: Sé-hîm (250 words)


Sé-hîm (ha̍k-miâ: Procyon lotor) sī Pak Bí-chiu goân-seng ê Chia̍h-bah-ba̍k tōng-bu̍t. Tī chi̍t-koá kî-tha só͘-chāi, chhan-chhiūⁿ Ji̍t-pún, sé-hîm sī phó͘-phiàn ê goā-lâi chéng.

Sé-hîm tùi thâu kòe āu-kha ê chhùn-chhioh sī 40 chì 70 kong-hun, bóe-á tn̂g-tō͘ ū 20 chì 40 kong-hun. Keng-kah-thâu koân-tō͘ ū 23 chì 30 kong-hun. Tōa-chāi liáu-āu ê sé-hîm thé-tāng chiàu kò͘-pia̍t seng-oa̍h khoân-kéng, ū chin tōa cheng-chha, tùi 2 kàu 14 kong-kin lóng ū khó-lêng, chóng nā tōa-pō͘-hūn sī 3.5 kàu 9 kong-kin. I-poaⁿ kang-ê sé-hîm pí bó--ê khah tāng cha-put-to 15% kàu 20%. Nā kôaⁿ-thiⁿ tú khai-sí ê sî-chūn, in ē-tàng chin-ka 2-pōe ê thé-tāng.

Sé-hîm ê gōa-khoán chú-iàu te̍k-sek sī in ba̍k-chiu sì-ûi ê o͘-sek khian-á, tī he o͘-sek khian-á gōa-kháu koh seⁿ pe̍h-sek ê mo͘, tiō ná-chhiūⁿ chhat-á om bīn ê khoán-iūⁿ.

Sé-hîm ê siā-hōe hêng-ûi chiàu in sèng-pia̍t ū chha. Ū chhin-cho̍k koan-hē ê bó sé-hîm ē tòa tī kâng só͘-chāi, tī chhōe mi̍h chia̍h he̍k-chiá sī hioh-khùn ê sî-chūn ū-sî ē kìⁿ-bīn. Bô chhin-cho̍k koan-hē ê kang sé-hîm chi kan ū tì-tāi bô chin ba̍t ê kûn-thé seng-oa̍h, it-poaⁿ chi̍t tīn bô chhiau-kòe 4 chia̍h, hō͘ in thang tùi-khòng gōa-kháu ê kang sé-hîm tī kau-phòe sî-kî ê chhim-ji̍p. Kang sé-hîm tùi gín-á ū kong-kek-sèng, bó sé-hîm ē chhōa gín-á to̍k-li̍p seng-oa̍h it-ti̍t kàu gín-á khah tōa-hān ē-tàng pó-hō͘ ka-tī. Chham-khó í-siōng 3 khoán ê seng-oa̍h hong-sek, ha̍k-chiá Ulf Hohmann chheng in ê siā-hōe kò͘-chō sī sam kai-ki̍p siā-hōe (three class society).

Thong sè-kài ū 22 khoán sé-hîm á-chéng. Pau-koat í-hā:




#Article 752: &quot;Tâi-ôan Ū Kôan Ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok&quot; ê Soan-giân (314 words)


Kià hō͘ Liân-ha̍p-kok kok hōe-ôan-kok tāi-piáu, sè-kài àì hô-pêng ê kok-ka jîn-bîn, kap phó͘͘-sè ê kàu-hōe: 

Tī Liân-ha̍p-kok 59-nî-chêng hoat-piáu Jîn-kôan Soan-giân ê chiân-se̍k, pún Tâi-ôan Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe, kun-kù i ê 1977-nî Jîn-kôan Soan-giân kap 1985-nî Sìn-gióng Kò-pe̍k ê cheng-sîn, hoat-piáu ē-bīn ê soan-giân:

Tùi 1945-nî, Tē-2-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, chôan-kiû hō͘ lâng kóan ê si̍t-bîn-tōe jîn-bîn, chiàu chū-koat ê ki-pún jîn-kôan, saⁿ-kè-sio̍k cheng-chhú tio̍h chòe to̍k-li̍p kok-ka ê toē-ūi.  To̍k-to̍k Tâi-ôan 2300-bān jîn-bîn, it-ti̍t kàu kim-jît in eng-kai ū ê kok-chè jîn-keh, iáu pī hut-lio̍k, siū pâi-tû tī Liân-ha̍p-kok tōa-mn̂g-gōa.  Che m̄-nā hián-chhut Liân-ha̍p-kok Sè-kài Jîn-kôan Soan-giân, iáu bô lo̍k-si̍t chôan-kiû--ni̍h, siōng-chhiáⁿ lō͘-chhut Liân-ha̍p-kok tùi Tâi-ôan jîn-bîn ki-pún jîn-kôan ê chhim-hāi.   

Tâi-ôan jîn-bîn sui-jiân tāi-tāi siū gōa-lâi si̍t-bîn thóng-tī khiok ōe-tit-thang ēng bô liû-hiat ê bîn-chú thêng-sū, tī 1996-nî tē-it-pái keng-iû jîn-bîn ti̍t-sóan Tâi-ôan ê chóng-thóng.  M̄-nā kan-ta án-ni, koh tī 2000-nî, tī hô-pêng-tiong ôan-sêng chèng-kôan ê î-chóan, chiū-sī iû pún-thó͘ chèng-thôan Bîn-chú Chìn-pō͘-tóng chip-chèng, lâi thè-ōaⁿ ēng kài-giâm si̍t-bîn thóng-tī sò͘-cha̍p-nî ê Tiong-kok Kok-bîn-tóng.  Taⁿ kin-á-ji̍t Tâi-ôan jîn-bîn kiông-lia̍t iàu-kiû ēng Tâi-ôan ê miâ-gī ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok. 

Chóng--sī Tâi-ôan sai-pêng ê kiông-kôan Tiong-kok, ēng ah-pà ê chok-hong khòng-chè kok-chè siā-hōe, it-chài bú-jio̍k, táⁿ-ap, koh ko͘-li̍p Tâi-ôan, tì-kàu Tâi-ôan ê ki-pún jîn-kôan siū thún-ta̍h.  Tùi án-ni góan kám-kak pi-siong ê hùn-khài, nā-sī góan iáu-kú khak-sìn jîn-kôan sī Siōng-tè só͘-sù, Tâi-ôan ū kôan ka-ji̍p Liân-ha̍p-kok, hō͘ Tâi-ôan jîn-bîn ê chun-giâm siū kok-chè siā-hōe, tit eng-kai ū ê chun-tiōng.

In-ūi án-ni góan kiōng-kèng sêng-khún, koh giân-siok-tōe hiòng Liân-ha̍p-kok kok hōe-ôan-kok tāi-piáu, sè-kài ài kong-gī hô-pêng ê kok-ka jîn-bîn, kap phó͘-sè ê kàu-hōe ho͘-io̍k: Chhiáⁿ ióng-kám ūi pī kū-cho̍at tī Liân-ha̍p-kok mn̂g-gōa ê Tâi-ôan-lâng chú-chhî chèng-gī, chi-chhî koh chhiok-sêng hō͘ Tâi-ôan chiâⁿ-chòe Liân-ha̍p-kok ê hōe-ôan-kok, kiōng-tông lâi chhiok-chìn kong-gī kap sè-kài hô-pêng.

Gōan Siōng-tè chiok-hok Liân-ha̍p-kok, sè-kài kok-kok jîn-bîn, kap phó͘-sè ê kàu-hōe.  Amen 

Tâi-ôan Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chóng-hōe

Gī-tiúⁿ: Phoaⁿ Khèng-chiong

Chóng-kàn-sū: Tiuⁿ Tek-khiam




#Article 753: Siau Thài-jiân (352 words)


Siau Thài-jiân (hàn-jī: 蕭泰然; 1938 nî 1 goe̍h 1 ji̍t – 2015 nî 2 goe̍h 24), sī Tâi-oân ê im-ga̍k-ka. I tī Ko-hiông Chhī chhut-sì, pún-sin kiam ū kǹg-khîm-ka, chí-hui-ka kap chok-khek-ka ê châi-chêng. I chi̍t-sì-lâng lóng tì-sim tì-koaⁿ beh kā Tâi-oân ê pún-thó͘ im-ga̍k kiat-ha̍p Se-kok im-ga̍k chò chhòng-chok. Ū Tâi-oân ê Rachmaninov - Siōng-boé 1 ê lōng-bān-chú-gī kǹg-khîm si-jîn ê miâ-siaⁿ.

Siau Thài-jiân ê chhòng-chok chin to-goân, ū kau-hióng-khek, koa-kio̍k, mā ū gē-su̍t-koa-khek kap sèng-ga̍k. I ê gē-su̍t-koa-khek ū Siōng Súi ê Hoe, Éng-oán ê Kò͘-hiong, M̄-thang Hiâm Tâi-oân.

Siau Thài-jiân tī 1938 nî chiaⁿ--goe̍h chhoe-it tī Tâi-oân Ko-hiông Hōng-soaⁿ chhut-sì, ka-têng sī sio̍k-tī Tiúⁿ-ló kàu-hoē ê sìn-gióng. In a-kong Siau Ki-goân sī ùi Tâi-lâm Sîn-ha̍k-īⁿ chut-gia̍p ê thoân-tō-su. Lāu-pē Siau Sūi-an sī liû-ha̍k Ji̍t-pún ê Khí-kho i-seng, koh kiam Tiúⁿ-ló Kàu-hoē ê tiúⁿ-ló. Bió-chhin Siau Lîm Soat sī liû-ha̍k Ji̍t-pún ê kǹg-khîm-ka. Chit-hō poē-kéng, hō͘ Siau Thài-jiân chū sè-hàn tō chiap-chhiok kàu-hoē im-ga̍k kap Se-kok kó͘-tián im-ga̍k ê tò͘-jiám. I 5 hoè hō͘ a-bú khé-bêng o̍h kǹg-khîm, 7 hoè tō kong-khai ián-chàu, i chò gín-á ê sî-tāi im-ga̍k kàu-io̍k bô phó͘-ki̍p, iā i tha̍k sió-ha̍k kap tiong-ha̍k ê sî, choaⁿ-á hū-chek pau-koat lūi-kî, pí-sài, piáu-ián kap hāu-khèng téng-téng ê im-ga̍k khang-khoè.

Kok-tiong pit-gia̍p liáu-āu i tha̍k Tâi-lâm Chhī ê Tióng-êng Tiong-o̍h, chò khí-kho-i ê lāu-pē goân-té ǹg-bāng kiáⁿ ē-tàng soà-chiap i-poat, ài i chut-gia̍p liáu-āu khì tha̍k i-ha̍k-īⁿ, sī Tióng-êng Tiong-o̍h ê ha̍k-hāu-tiúⁿ Tè Bêng-hok sioh châi, soeh-ho̍k in a-pah, chiah hō͘ i khì tha̍k im-ga̍k.

Siau Thài-jiân ko-tiong 3 nî ê sî toè liû-Ji̍t ê kǹg-khîm-ka Ko Gím-hoa o̍h khîm, 1950 nî khó-tiâu Tâi-oân Séng-li̍p Su-hoān Ha̍k-īⁿ Im-ga̍k Choan-siu Kho (Chit-má ê Tâi-oân Su-hoān Tāi-ha̍k Im-ga̍k Hē), boé--a chú-siu kǹg-khîm ián-chàu, pài liû-Bí ê Lí Hù-bí chò lāu-su, i siū-tio̍h hit-tang-chūn tú ùi Hoat-kok tńg--lâi ê im-ga̍k-ka Khó͘ Siông-hūi chù-ì, chí-tō i o̍h chok-khek, iā sìn-gióng Ki-tok-kàu ê Siau Thài-jiân hit-chūn í-keng ū chhì siá koá chong-kàu koa-khek kap ha̍p-chhiùⁿ-khek. 1963 nî pit-gia̍p liáu-āu, i kap pêⁿ-pêⁿ sī Tiúⁿ-ló Kàu-hoē ê Ko Jîn-chû kiat-hun, tī hit-sî-chūn ê Ko-hiông Jī-tiong (taⁿ ê Ko-hiông Tiong-ha̍k) chho͘-tiong Pō͘ chò im-ga̍k kàu-su.




#Article 754: James Clerk Maxwell (120 words)


James Clerk Maxwell (1831 nî 6 goe̍h 13 – 1879 nî 11 goe̍h 5) sī tī Liân-ha̍p Ông-kok Edinburgh chhut-sì ê bu̍t-lí-ha̍k-ka.

Maxwell sī tiān-chû hok-siā lí-lūn ê sian-hêng-chiá, thè Albert Einstein ê siong-tùi-lūn seng khui 1 tiâu lō͘ chhut--lâi. I lūn-chèng kóng tiān-chû hok-siā tī chin-khong thoân-pò ê sò͘-tō͘ kap kng-sok sio-siâng.

Maxwell mā chin tì-sim jia̍t-le̍k-ha̍k. I hoat-bêng 1 ê hō chò Maxwell mô͘-sîn ê su-khó si̍t-giām; chit ê mô͘-sîn ē-tàng kā chò-hoé ê hun-chú chiàu in kín iah bān hun--khui. Nā chiaⁿ-si̍t chò ē-tit kàu, tō ē-tàng ùi bô lâi sán-seng lêng-goân; sī kóng chit ê lí-lūn kap jia̍t-le̍k-ha̍k tē 2 tēng-lu̍t sio chhiong. Boé--á hoat-hiān beh niû hun-chú kín ia̍h bān tō ē ēng tiāu lêng-goân.




#Article 755: Sarah Flannery (138 words)


Sarah Flannery (1982 nî mdash;) tī Éire Contae Chorcaí chhut-sì, 16 hoè ê sî tī Baltimore Ki-su̍t (Baltimore Technologies) si̍t-sip koè chi̍t-chām-á, liáu-āu hoat-tián Cayley-Purser ián-sǹg-hoat, boé--á tit tio̍h 1999 nî BT Chheng-siàu-liân Kho-ha̍k-ka kap Ki-su̍t Tián-lám (BT Young Scientist and Technology Exhibition) ê chóng koan-kun.  Sarah ê gián-kiù kè-oē hō chò Àm-bé-ha̍k - Chi̍t ê sin ê ián-sǹg-hoat kap RSA ê pí-phēng (Cryptography - A new algorithm versus the RSA), mā tit tio̍h 1999 nî Au-chiu Liân-bêng Chheng-siàu-liân Kho-ha̍k-ka Pí-sài (European Union Contest for Young Scientists) ê kim-pâi.  Sarah kap lāu-pē ha̍p-siá ê chheh In Code tī 2001 nî chhut-pán.

Sarah boé--á khì Cambridge Tāi-ha̍k Peterhouse Ha̍k-īⁿ tha̍k tiān-náu kho-ha̍k, 2003 nî chhut-gia̍p. 2006 nî ê sî tiàm tī Tiān-chú Gē-su̍t (Electronic Arts) khang-khoè.

Sarah Flannery ê pē-bú sī David kap Elaine Flannery. Ū 4 ê sió-tī.




#Article 756: Tâi-oân Lô-kang Tīn-soàⁿ (101 words)


Tâi-oân Lô-kang Tīn-soàⁿ kán-chheng Lô-tīn, sī Tâi-oân 1 ê chùn-būn lô-tōng-chiá seng-oa̍h phín-chit, ēng siā-hoē bîn-chú chò bo̍k-phiau, choan-tô͘ thè lô-kang cheng-chhú koân-lī ê hui-chèng-hú cho͘-chit.

Lô-tīn siāng chá sī tī 1984 nî seng-li̍p ê Tâi-oân Lô-kang Hoat-lu̍t Chi-oān-hoē, chú-iàu sī leh thè lô-kang thê-kiong hoat-lu̍t ho̍k-bū. Hit tong-sî iáu sī kài-giâm sî-tāi.  1988 nî kái-cho͘ chò Tâi-oân Lô-kang Ūn-tōng Chi-oān-hoē, chú-iàu ê bo̍k-phiau sī cho͘-chit jîn-bîn, chhui-sak lô-kang ūn-tōng, te̍k-piat sī chi-oān chū-chú kang-hoē ê ūn-chok.  1992 nî kái-cho͘ chò hiān-chú-sî ê lô-tīn, chham-ú kok chióng siā-hoē bîn-chú ê gī-tê, chhin-chhiūⁿ lô-pó nî-kim chè-tō͘, lô-tōng-koân ji̍p-hiàn, tē 2 tāi kiān-pó.




#Article 757: Cho̍k-kûn bîn-cho̍k-chú-gī (132 words)


Cho̍k-kûn bîn-cho̍k-chú-gī (Eng-gí: ethnic nationalism) sī bîn-cho̍k-chú-gī ê chi̍t khoán, chú-iàu te̍k-sek sī chiàu cho̍k-kûn (ethnicity) lâi tēng-gī bîn-cho̍k (nation).

Cho̍k-kûn bîn-cho̍k-chú-gī  chú-tiuⁿ ta̍k-ê jîn-lūi ê cho̍k-kûn lóng ū koân ka-tī koán-lí kap to̍k-li̍p. Bîn-cho̍k-chú-gī-chiá jīn-ûi beh ta̍t-sêng thâu-chêng chit-ê bo̍k-phiau, siōng-hó ê hong-sek tō sī hō͘ ta̍k-ê cho̍k-kûn lóng ū in ka-tī ê kok-ka he̍k-chiá sī chū-tī ê siā-hoē, bô siū-tio̍h pa̍t-ê cho̍k-kûn iah koân-le̍k-chiá ê khòng-chè kap ap-pek.

Chiaⁿ chē bîn-cho̍k-chú-gī-chiá lia̍h-kóng bîn-cho̍k-chú-gī sī chín-kiù sè ê iah nńg-lio̍h ê cho̍k-kûn siōng-hó ê chhiú-lō͘, in jīn-ûi chiah-ê sè ê kap pí-kàu-tek khah bô le̍k-liōng ê cho̍k-kûn in-ūi kap pa̍t-ê cho̍k-kûn sio-lām siū-tio̍h ui-hia̍p. Bîn-cho̍k-chú-gī-chiá mā siūⁿ-kóng chit-ê sè-kài ē in-ūi bûn-hoà to-iūⁿ-sèng ê cheng-ka piàn-chò koh-khah hó, in mā kā choân-kiû-sèng ê éng-hióng kap thàu-lām khoàⁿ-chò tùi to-iūⁿ-sèng ê sńg-tn̄g.




#Article 758: X' lí-lūn (143 words)


X' lí-lūn tha̍k-chò X-bar lí-lūn, sī gí-giân-ha̍k--ni̍h ê Seng-sêng bûn-hoat lí-lūn ê chi̍t-pō͘-hūn.

Tong-goân-chhoe thê-chhut chit-ê lí-lūn--ê, sī gí-giân-ha̍k-ka Noam Chomsky, X' lí-lūn sī 1 ê hun-sek kù-hoat ê lí-lūn kè-sè, tùi-siōng sī só͘-ū ê sû-cho͘ kap gí-kù (pau-koat chú-kù), kin-kì Seng-sêng gí-hoat ki-pún-tek ê thong-iōng bûn-hoat ê koan-liām, X' lí-lūn thê-kiong 1 ê hun-sek hong-sek, beh hun-thiah kap kái-soeh só͘-ū ê gí-giân lāi-té ê sû-cho͘ kap gí-kù kiat-kò͘ hām goân-lí.

Chit-ê lí-lūn hun-chò 3 ê kí-pún kù-hoat cho͘-sêng kui-chek, it-poaⁿ khah chia̍p ēng kù-hoat chhiū lâi piáu-sī.

 XP → (specifier), X

     XP                 XP
    /  \      iah      /  \
spec    X'           X'  spec

 (X → X, adjunct)

   X'                               X'
  / \              iah           /  \ 
X'   adjunct            adjunct   X'

 X → X, (complement...)

  X'                                                X'
 / \                      iah                    / \  
X   complement              complement   X  

(Téng-koân kí--ê sī kan-taⁿ 1 ê pó͘-gí sêng-hun ê lē.)




#Article 759: Chéng-cho̍k-chú-gī (292 words)


Chéng-cho̍k-chú-gī sī 1 chióng sìn-liām, lia̍h-kóng ū-ê chéng-cho̍k iah-sī cho̍k-kûn pí pa̍t-ê khah hó. Ū chit-khoán sìn-liām ê lâng hō-chò chéng-cho̍k-chú-gī-chiá.

Jîn-lūi sù-siông ē kā lâng hun-chò bô-kâng ê kûn-thé, hun-thiah ê piau-chún, chia̍p-chia̍p sī chin bêng ê goā-piáu khoán-sek, pí-lūn: phoê-hu ê sek-chúi t.t. M̄-koh án-ne lâi kā lâng hun-chò bô-kâng ê kûn-thé pēng bô-tiāⁿ-tio̍h tō sī chéng-cho̍k-chú-gī. Chéng-cho̍k-chú-gī só͘ chú-tiuⁿ--ê, sī jîn-lūi tiong-kan ê kûn-thé, ū khah-hó kap khah-bái ê cheng-chha tī leh. Kah nā chéng-cho̍k sī láng ùi i ê chó͘-kong-á só͘ ûi-thoân--lâi-ê, chéng-cho̍k-chú-gī tō ē kā chi̍t-pō͘-hūn lâng khoàⁿ-chò khah hó lēng-goā ê lâng, in-toaⁿ to̍k-to̍k sī in ê chó͘-sian bô-sio-siâng.

Kho-ha̍k-ka it-poaⁿ-tek jīn-ûi chéng-cho̍k sī ùi tī 1 ê só͘-chāi tn̂g sî-kan khiā-khí ê ka-cho̍k só͘ seⁿ-thoàⁿ--lái-ê, m̄-koh, lóng-chóng ê lâng-chéng tiong-kan sī ē-tàng hō͘-siong phoè-ha̍p seⁿ-chhut hō͘-è--ê, iā án-ne ū-ê kho-ha̍k-ka bô siong-sìn chéng-cho̍k sī 1 hāng kho-ha̍k sū-si̍t, in ê lí-iû sī ta̍k-ê kò-jîn kap kò-jîn pún-sin mā ū chiok toā ê cheng-chha tī leh, koh nā khoàⁿ bô-kâng chéng-cho̍k lāi-té ê lâng, mā thang hoat-hiān in ū bē-chió kiong-tông ê te̍k-cheng.

Hiān-chhú-sî chin chē kok-ka tī hoat-lu̍t-siōng pēng bô àn chéng-cho̍k lâi chhú bô-kâng ê tùi-thāi, bô hun sī toh-chi̍t-ê chéng-cho̍k ê jîn-bîn koân-lī lóng pêng-téng.

Sui-bóng toā-to-sò͘ ê kûn-thé lóng ē tùi in pún-sin kám-kak êng-kng, m̄-koh siong-sìn chéng-cho̍k-chú-gī, ē hō͘ lâng khì chau-that pa̍t-ê cho̍k-kûn, pau-koat pak-siah pa̍t-ê cho̍k-kûn ê koân-lī, koh-khah sī khì siong-hāi in ê sèⁿ-miā. Koè-khì, ū-ê kok-ka tō bat hō͘ chéng-cho̍k-chú-gī ê chèng-hú thóng-tī--koè, chhin-chhiūⁿ Nazi Tek-kok, Bîn-koân Ūn-tōng chìn-chêng ê Bí-kok, kap si̍t-hêng Keh-khui Chèng-chhek (apartheid) ê Lâm-hui. Tī thâu-chêng chiah-ê lē--ni̍h, chin chē lâng sit-khì chū-iû iah sèⁿ-miā ê khí-tī, kan-taⁿ sī in-ūi in ê chéng-cho̍k.

Chéng-cho̍k-chú-gī ê thoân-thé ū Ku Klux Klan (KKK), Nazi-tóng téng-téng.




#Article 760: Hun-koân (292 words)


Hun-koân sù-siông sī kā chèng-hú hun-thiah chò 3 ê pō͘-mn̂g ê ì-sù.

Chit 3 ê pō͘-mn̂g sī:

Hun-koân ē-tàng pó-chiong kok-ka--ni̍h ê jîn-bîn ê koân-lī, chhin-chhiūⁿ hêng-chèng pō͘-mn̂g tō kan-taⁿ thang chip-hêng hoat-lu̍t, bē-sái koh kāng-sî chè-tēng hoat-lu̍t lâi hùn-toā pún-sin ê koân, koh su-hoat ê to̍k-li̍p, mā ē-ēng-tit khak-tēng hoān-choē ê lâng siū-tio̍h chhù-hoa̍t, án-ne chèng-hú (pau-koat li̍p-hoat ki-koan) lāi-té ê lâng tō bē tāi-tāi-tián-tián m̄ chiàu hoat-lu̍t lâi kiâⁿ.

Hun-koân mā kóng-chò sī khe-cha kap pîⁿ-pāng ê hē-thóng (a system of checks and balances), in-ūi nā 3 ê pō͘-mn̂g ē-tàng hō͘-siong khe-cha, nā ū jīm-hô 1 ê ê koân giâ--khí-lâi ê sī, pa̍t-ê koân tō ū hō͘ chèng-hú ê koân pîⁿ-pāng ê lō͘-iōng tī leh.

Tī Tiong-hoa Bîn-kok ê hiàn-hoat lāi-tè, m̄-nā ū thâu-chêng chit 3 ê pō͘-mn̂g ê hun-koân, koh lēng-goā siat kàm-chhat kap khó-chhì 2 ê pō͘-mn̂g. Lēng-goā kí Bí-kok lâi kóng, sui-jiân sī hun-chò 3 ê pō͘-mn̂g hun kah chin bêng, m̄-koh hù chóng-thóng ū tam-jim̄ Chham-gī-īⁿ ê thâu-lâng (i pêng-siông-sî bô leh chhap gī-sū, kan-tann tâu-phiò pêⁿ-chhiú ê sî, chiah ē tâu 1 phiò hun su-iânⁿ). Koh nā chhú Eng-kok chò lē, chèng-hú ê 3 ê pō͘-mn̂g pēng bô bêng-bêng kā thiah-hun, koân-le̍k ê khe-cha kap pîⁿ-pāng sī khò le̍k-sú kap koàn-lē (thàn chêng-lâi kú-tn̂g só͘ lâi kiâⁿ ê lē só͘ sán-seng ê kui-chek). Eng-kok lú-ông (iah kok-ông) kāng-sî-chūn sī kok-ka ê thâu-lâng (hêng-chèng koân), m̄-koh mā sī kok-hoē (li̍p-hoat pō͘-mn̂g) kap su-hoat pō͘-mn̂g ê thâu (the Fountain of Justice). Chóng--sī lú-ông (iah kok-ông) àn koàn-lē tû-khì lāi-koh ê tāi-sêng iau-kiû í-goā, pēng bē khì chhap-sū, mā m̄-bat kū-choa̍t kok-hoē chè-tēng ê hoat-lu̍t, iā-chī-sī i ê koân sui-bóng chin toā, m̄-koh beh kiâⁿ--chhut-lāi sī siū-tio̍h chè-hān--ê, mā kan-taⁿ thang tī te̍k-sû ê sî-kan chiah ē-sái kiâⁿ.




#Article 761: Su-hoat (141 words)


Chiū hoat-lu̍t-tek lâi kóng, su-hoat (司法) he̍k-chiá-sī kóng su-hoat hē-thóng sī chí hoat-īⁿ tāi-piáu chú-koân iah kok-ka lâi chò kong-gī ê chú-chhâi. Su-hoat hē-thóng sī beh chò kái-koat kau-liâu ê lō͘-iōng--ê.

Su-hoat ki-koan tō sī chí hoat-īⁿ pún-sin, su-hoat jîn-oân pau-koat hoat-koaⁿ, chhui-sū, su-kì-koaⁿ kap hoat-īⁿ lāi-té ê kî-thaⁿ hia̍p-chō͘ ki-koan ūn-chok sūn-sū ê kong-bū-oân. Chóng--sī pō͘-pêng leh sú-iōng ê sî bô hiah giâm-keh, hoān-ûi ē ke chin khoah, tī chi̍t-koá kok-ka--ni̍h, ū-sî-chūn liân sio̍k-tī hêng-chèng-koân ê kéng-chhat, tiau-cha jîn-oân téng-téng mā kā kóng chāi lāi, sui-bóng án-ne, tio̍h chù-ì su-hoat kap hêng-chèng sū-si̍t-siōng sī chèng-hú hun-koân lāi-té ê 2 ê bô-kâng ê pō͘-hūn.

Hun-koân ê chè-tō͘ kā chèng-hú àn lō͘-iōng hun-thiah chò bô-kâng ê toā pō͘-mn̂g. Àn it-poaⁿ lí-sióng ê siat-kè, su-hoat sī chit lāi-té ê 1 ê to̍k-li̍p tan-ūi, i chiáng-ak kái-soeh hoat-lu̍t kap àn hoat-lu̍t sím-phoàⁿ ê koân.




#Article 762: Li̍p-hoat (168 words)


Li̍p-hoat sī chè-tēng hoat-lu̍t ê ì-sù, chit-ê sû sī 1 ê Hàn-jī-sû, sû-goân kap Ji̍t-gí, Hoâ-gí sio-siâng. Li̍p-hoat-koân ē tī chèng-hú--ni̍h to̍k-li̍p chò 1 ê pō͘-mn̂g, tiāⁿ-tiāⁿ sī hun-koân chè-tō͘ siat-kè ê kiat-kó.

It-poaⁿ kóng kok-ka ê li̍p-hoat pō͘-mn̂g, sī chí 1 tīn ū chè-tēng hoat-lu̍t koân-le̍k ê lâng só͘ cho͘-sêng ê ki-kò͘, in thàu-koè soán-kí iah sī chiap-siū phah-phài lâi tam-jīm chit-ê khang-khoè. Li̍p-hoat ê thêng-sū sù-siông sī chiah-ê lâng ēng thó-lūn kap tâu-phiò lâi koat-tēng beh thong-koè siáⁿ-mih-khoán ê hoat-lu̍t. Li̍p-hoat ki-koan án-choáⁿ kiâⁿ in ê koân, khah chia̍p sī tī in kok ê hiàn-hoat lāi-té ū kui-tēng.

Nā tī tē-hng ê hêng-chèng khu-he̍k lâi kóng (pí-lūn koān, chhī, tìn, khu t.t.), mā tiāⁿ ū siat gī-hoē he̍k-chiá sī tāi-piáu-hoē, in ê goân-lí kap téng-koân kóng ê sio-oá, cheng-chha tī tē-hng ê gī-hoē só͘ chè-tēng--ê, sī sio̍k-tī tē-hng chèng-hú ê hoat-kui.

Li̍p-hoat pō͘-mn̂g iā tō sī phó͘-thong só͘ kóng ê kok-hoē, ū ê kok-ka ê li̍p-hoat ki-koan ū hun-chò téng-ē 2 ê kok-hoē, che kiò-chò nn̄g-īⁿ-chè.




#Article 763: Emma Goldman (100 words)


Emma Goldman (1869 nî 6 goe̍h 27 – 1940 nî 5 goe̍h 14) sī bô-chèng-hú-chú-gī (anarchism) ê ūn-tōng-ka. 

Goldman tī hiān-chú-sî ê Lietuva (hit tang-sî iáu sī Lō͘-se-a Tè-kok ê 1 pō͘-hūn) chhut-sì, 16 hoè ê sî kap in a-chí î-bîn khì Bí-kok. 1919 nî hō͘ Bí-kok chèng-hú sàng tńg-khì Lō͘-se-a. Goldman chho͘-kî chi-chhî Bolshevik kek-bēng, m̄-koh chin kín tō khai-sí phoe-phoàⁿ Soviet sú-iōng pō-le̍k tìn-ap bô kâng ê ì-kiàn. 1921 nî lī-khui Lō͘-se-a liáu-āu bat toà koè Liân-ha̍p Ông-kok, Canada kap Hoat-kok. 1936 nî khì kàu Se-pan-gâ, chham-ka Se-pan-gâ Loē-chiàn. 1940 nî tī Canada Toronto in-ūi tiòng-hong lâi koè-sin. 




#Article 764: Ûi-thoân-chú (490 words)


Ûi-thoân-chú (tek. gen ; eng. gene ; jit. 遺伝子) sī seng-bu̍t ê ûi-thoân-thé (genome) lāi-bīn ê chi̍t tōaⁿ tì-tòa (sequence), sī seng-bu̍t ê ûi-thôan tan-gôan. Seng-bu̍t ê hoat-io̍k kap kok iūⁿ ê piáu-hêng (phenotype) sī ûi-thoân-chú kap khôan-kéng kau-hō͘ chok-iōng ê kiat-kó.

Toā-hūn ê ûi-thoân-chú sī DNA hun-chú cho͘-sêng--ê. Kî-tiong ū-ê pō͘-hūn ē-sái choán-siá chò mRNA, mRNA koh-lâi ē-sái hoan-e̍k (translation) chò nn̄g-pe̍h-chit. Chit-ê kòe-têng sī ûi-thoân-chú piáu-ta̍t (gene expression), só͘ chè-chō ê nn̄g-pe̍h-chit kap RNA kiò-chò ûi-thoân-chú sán-bu̍t.

Khah goân-sú ê khài-liām sī Gregor Mendel kun-kù i tī 1860 nî-tāi tùi hôe-liân-tāu (Pisum sativum) ê gián-kiù só͘ thê-chhut. I hoat-kiàn ū-ê ûi-thoân sèng-chit ū hun-soàⁿ chhut-hiān ê te̍k-sek.

Tī 1889 nî, Hugo de Vries tī i ê tì-chok Intracellular Pangenesis lāi-bīn sú-iōng pangen lāi piáu-sī Mendel ha̍k-soat lāi-té ê ûi-thoân tan-goân khài-liām (hit-tong-sî De Vries khó-lêng iáu m̄-chai Mendel ê gián-kiù). Āu-lâi, Wilhelm Johannsen koh kā pangen kán-lio̍k chò gen, Eng-gí hoan-e̍k chòe gene.

Ûi-thoân-chú khah kū-sek ê koan-liām sī chi̍t tōaⁿ DNA sū-lia̍t, pún tōaⁿ DNA ē-sài hông choán-siá chò RNA, jî-chhiá chìn chi̍t pō͘ hoan-e̍k chò ē-tàng áu chò tàn-pe̍h-chit chham-ka sè-pau tāi-siā kap kò͘-chō ê polypeptide. M̄-koh chiàu kho-ha̍k siōng tùi ûi-thoân hiān-siōng ê siông-sè liáu-kái lâi kóng, kài-liām siōng hiān-taⁿ ûi-thoân-chú í-keng chin pháiⁿ chò chhut thóng-it ê tēng-gī, i kun-kù kò-pia̍t ê si̍t-giām su-kiû, tī kò-pia̍t ê gián-kiù lāi-bīn ū ka-tī ê bô sio-siâng ê sú-iōng hong-sek. Chóng-sī ûi-thoân-chú oa-ná thang chò kài-lio̍k-sèng ê ēng-gí, pang-chō͘ kho-ha̍k-ka tîn-su̍t DNA ê  seng-bu̍t ki-lêng.

Tī kó͘-tián ûi-thoân-ha̍k lāi-bīn, ûi-thoân-chú sī jiám-sek-thé téng-bīn ê ûi-thoân bu̍t-chit, i pún-sin kap kî-tha ê ûi-thoân-chú, koat-tēng liáu seng-bu̍t kò-thé ê khoán-sit (characteristic). I tùi-èng chi̍t tōaⁿ ûi-thoân bu̍t-chit, it-poaⁿ sī DNA (pō͘-hūn sī RNA). Chi̍t-ê ûi-thoán-chú ê chē khoán hêng-sek, kiò chò i-ê tùi-ngó͘-chú (alleles), keng-kòe tu̍t-piàn (mutation) ē sán-seng sin-ê tùi-ngó͘-chú khoán-iūⁿ. Chiàu kó͘-tián ì-gī, ûi-thoân-chú ē-tàng tēng-gī chò ē-sài siū têng-cho͘ (recombination) an-pâi he̍k-chiá sī tu̍t-piàn ia̍h khòng-chè it-tēng ki-lêng, ê ûi-thoân chòe-sió tan-goân.

Nā tī hun-chú ê koan-tiám lâi kóng ûi-thoân-chú sī sè-pau beh chè-chō RNA he̍k-chiá sī polypeptide sán-bu̍t só͘ su-iàu ê kui lia̍t hu̍t-sng sū-lia̍t, chiàu chit khoán ì-gī, ûi-thoân-chú put-tàn pau-koat tòa bi̍t-bé khu-tōaⁿ ê cistron, mā hâm kî-tha koan-hē khòng-chè choán-siá ê khu-tōaⁿ, chia-ê pō͘ hūn ū khó-lêng kî cistron chin hn̄g. Ûi-thoân-chú ē-tàng hun chò saⁿ khoán: kò͘-chō ûi-thoân-chú (structural genes) sī hâm kàⁿ-sò͘ kap kî-thah tàn-pe̍h-chit ê polypeptide ê bi̍t-bé ê ûi-thoân-chú; koh ū RNA ûi-thoân-chú, sī hâm ribosome RNA kap choán-sàng RNA bi̍t-bé ê ûi-thoân-chú; koh ū tiâu-chiat ûi-thoân-chú (regulator genes), sī tiâu-chéng pa̍t khoán ûi-thoán-chú piáu-ta̍t ê ûi-thoân-chú.

Ûi-thoân-thé ê chhùn-chhioh, he̍k-chiá kóng ûi-thoân-chú ê sò͘-liōng, tī bô kâng seng-bu̍t ū chin tōa ê chha-pia̍t. Siāng sió ê ûi-thoân-thé, sī chhut-hiān tī pēⁿ-to̍k, siāng chió taⁿ 2-ê thang seng-sán tān-pe̍h-chit ê ûi-thoân-chú; he̍k-chiá chhiūⁿ lūi-pēⁿ-to̍k (viroid), pún-sin sī chi̍t-ê RNA ûi-thoân-thé. Nā siāng tōa liōng ê ûi-thoân-chú chhut-hiān tī si̍t-bu̍t, phì-jû tiū-á ū chhiau-kòe 46,000 ê tān-pe̍h-chit pian-bé ûi-thoân-chú.




#Article 765: Lân-sū Ki-tiûⁿ (115 words)


Âng-thâu Ki-tiûⁿ (IATA: KYD, ICAO: RCLY) sī Lân-sū î-it ê ki-tiûⁿ, pháu-tō 1123 m tn̂g, 23.5 m khoah.  Tek-an Hâng-khong sī î-it ê hâng-khong kong-si, poe Tâi-tang.  Sin khí ê ki-tiûⁿ tī 1995 nî 10 goe̍h chèng-sek khai-sí ūn-chok.  Tiong-hoâ Bîn-kok Kau-thong-pō͘ Bîn-iōng Hâng-khong-kio̍k hū-chek koán-lí. 

Ki-tiûⁿ 2006 nî ê khí-kàng-kè-chhù (起降架次) 3664 pái, lú-kheh-jîn-chhù (旅客人次) 5.35 bān, phēng Le̍k-tó Ki-tiûⁿ chē, khah su Lâm-kan Ki-tiûⁿ .

Lân-sū Ki-tiûⁿ tī 1964 nî 11 goe̍h khí-chō oân-sêng. Hit-tang-chūn iû kun-hong koán-lí, sio̍k-î Lân-sū tē-khu Kéng-pī Chí-hui-pō͘ (警備指揮部).  1984 nî 10 goe̍h kau hō͘ Lân-sū Hiong-kong-só͘ hū-chek koán-lí.  1990 nî iû Bîn-hâng-kio̍k chèng-sek chiap-koán, khai-sí khok-toā khí sin toā-lâu, 1995 nî 10 goe̍h khai-hòng sú-iōng kàu taⁿ.




#Article 766: Le̍k-tó Ki-tiûⁿ (101 words)


Le̍k-tó Ki-tiûⁿ (IATA: GNI, ICAO: RCGI) sī Le̍k-tó î-it ê ki-tiûⁿ, tiàm tī Lâm-liâu-chhoan. Tek-an Hâng-khong sī î-it ê hâng-khong kong-si, poe Tâi-tang. Tâi-tang Hâng-khong-chām hū-chek koán-lí.

Ki-tiûⁿ 2006 nî ê khí-kàng-kè-chhù (起降架次) 2046 pái, lú-kheh-jîn-chhù (旅客人次) 2.7 bān, phēng Pak-kan Ki-tiûⁿ chē, khah su Lân-sū Ki-tiûⁿ .

Ki-tiûⁿ bô iā-kan chō͘-hâng siat-si, àm-sî kan-taⁿ thê-kiong ti̍t-seng-ki chò kín-kip ê i-liâu jīm-bū.

Le̍k-tó Ki-tiûⁿ 1972 nî khí. Tong-chho͘ sī Kéng-chóng Le̍k-tó Tē-khu Kéng-pī Chí-hui-pō͘ teh koán-lí. 1990 nî 7 goe̍h chèng-sek hō͘ Bîn-hâng-kio̍k chiap-siu. 1995 nî 10 goe̍h oân-sêng pháu-tō, ki-pêⁿ ê kái-kiàn, lēng-goā ke-thiⁿ sin hâng-chām toā-lâu, thah-tâi, siok-sià téng-téng.




#Article 767: Tâi-oân ê Oa̍t-lâm-lâng (106 words)


 Tī Tâi-ôan ê Oa̍t-lâm-lâng sī kóng tòa tī Tâi-ôan ê Oa̍t-lâm-lâng, chú-iàu sī tī Tâi-ôan chò khang-khòe, ia̍h-sī chham Tâi-ôan-lâng kiat-hun lî-chhiáⁿ î-bîn Tâi-ôan. Kî-tiong mā ū chi̍t-kóa sī hui-hoat î-bîn, ia̍h jîn-kháu hòan-bē ê siū-hāi-chiá. Tī Tâi-ôan ê Oa̍t-lâm-lâng tû-liáu Oa̍t-cho̍k í-gōa, mā-ū chi̍t-kóa sī Oa̍t-lâm Hôa-jîn
.

Kin-kì 2006 nî ê thóng-kè, Tâi-ôan tāi-iok ū 104,807 ê Oa̍t-lâm kok-che̍k chía teh oa̍h-tāng, kî-tiong tōa-pō͘-hūn sī lô-kang. Kàu 2007 nî 10 go̍eh ûi-chí, ha̍p-kè ū 69,464 miâ Oa̍t-lâm lô-kang tī Tâi-ôan kang-chok. Lēng-gōa, tī 2006 nî, lóng-chóng ū 10,173 miâ Oa̍t-lâm-lâng kui-hòa chòe Tiong-hôa-bîn-kok kok-che̍k, chiàm kui-nî kui-hòa Tiong-hôa-bîn-kok jîn-sò͘ ê 85%, tōa-hūn sī lú-sèng.




#Article 768: Rosalind Franklin (204 words)


Rosalind Elsie Franklin (1920 nî 7 go̍eh 25 ji̍t - 1958 nî 4 go̍eh 16 ji̍t) sī Eng-kok ê seng-bu̍t-bu̍t-lí-ha̍k-ka kap X kng-sòaⁿ cheng-thé-ha̍k-ka (crystallographer), chú-iàu ê gián-kiù sī DNA, pēⁿ-to̍k, mûi-thoàⁿ (coal) kap chio̍h-ba̍k (graphite) ê kò͘-chō. 

Franklin tùi DNA só͘ hip ê X kng-sòaⁿ hôe-chiat (X-ray diffraction) siòng-phìⁿ kap gián-kiù hun-sek, sī Francis Crick kap James D. Watson tī 1953 nî kái chhut DNA kò͘-chō ê koan-kiàn kap chèng-kù. Franklin mā-sī tobacco mosaic virus kap polio virus ê chá-kî gián-kiù-chiá. 

Franklin chhut-sì kap kòe-sin tī Eng-kok London.

Franklin sī 1920 nî 7 goe̍h 25 ùi Lûn-tun ê Notting Hill chhut-sì--ê; sī Iû-thài ka-têng chhut-sin. I-ê lāu-pē Ellis Arthur Franklin sī gîn-hâng-ka; lāu-bú hō chò Muriel Frances Waley. Franklin só͘-sio̍k ê ka-hē sī 1763 nî tùi Silesia ê Breslau kòe Eng-lân--ê, in goân sèⁿ Fraenkel, āu-bé chiah kái chò Eng-gí-hòa ê Franklin.

Tī Newnham ê tē-jī tang, Franklin o̍h liáu tàn-pe̍h-chit ê chih-áu, hu̍t-sng ê sêng-hun kap sèng-chit téng tì-sek, kiam ha̍p-si̍p lī-ēng X siā-sòaⁿ sàn-loān (scattering) ê gián-kiù hong-hoat, chìn-chi̍t-pō͘ hiòng kiat-chiⁿ-ha̍k (i āu--lâi ê choan-gia̍p) hoat-tián. 1940 nî 10 goe̍h, Franklin khai-sí i tī Cambridge ê tē 3 tang kiam siāng bóe tang, tong-sî Tek-kok tng teh hiòng Eng-kok hoat-tōng khong-si̍p.




#Article 769: New Mexico (627 words)


New Mexico sī Bí-kok sai-lâm ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 2,499,481, pâi-miâ tē 35. I ê siú-hú sī Santa Fe, siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Albuquerque.

New Mexico ê biān-chek ū 314,460 pêng-hong kong-lí. Chiu ê tâng-pêng pian-kài sī 103° W keng-tō͘, keh-piah sī Oklahoma kap Texas. Chiu-ê lâm-pêng tōa-hūn mā kap Texas sio-chia̍p, sió-hūn sī oa̍h Mexico ê Chihuahua kap Sonora chiu. Tī, sai-pêng, New Mexico kap Arizona í 109° 03' W sio keh. Tī chiu-ê sai-pak, New Mexico, Colorado, Arizona, kap Utah 4-ê chiu sio-chia̍p tī chi̍t tiám, chit tiám hong hō chò Four Corners.

New Mexico ū bē chió âng-thô͘ soa-bo̍k, lāi-té tiāⁿ ū chit khoán chāi-tē kiò mesa ê soaⁿ, sī chi̍t khoán pêⁿ téng ê tâi-tē. Chiu lāi iû-kî pak-pō͘ ū chin chē chhiū-nâ.

Só͘ chāi siāng chá tī New Mexico chit ūi khiā-khí ê lâng sī sio̍k Clovis bûn-hòa ê sian-chū-bîn. Āu-lâi koh ū Mogollon kap Kó͘-tāi Poeblo-lâng (Ancestral Pueblo) téng-téng. Au-chiu-lâng tī 16 sè-kí lâi-kàu sî, tong-tē í-keng ū Pueblo-lâng kap Navajo, Apache, koh ū Ute téng pō͘-cho̍k.

Francisco Vásquez de Coronado cho͘ chi̍t tīn thàm-hiám-tūi, tùi 1540 nî kàu 1542 nî kî-kan, hiòng New Mexico chia lâi chhōe Fray Marcos de Niza só͘ siá ê nn̂g-kim siâⁿ Cibola. Lēng-gōa chi̍t ūi chhōe kim-khòng ê lâng Francisco de Ibarra, siú-sian ēng Se-pan-gâ-gí hō chit ūi sī Nuevo México, i tī 1563 nî khì kàu Mexico pak-pō͘ jî-chhiá pò-kò tùi Sin--ê Mexico ê hoat-hiān. Kàu 1598 nî, Juan de Oñate hong phài chò sin séng-hūn ê chóng-tok sî, chèng-sek hō liáu chit-ê miâ; I koh tī tang nî kiàn-li̍p pún tē siāng chá ê Au-chiu-lâng siā-lí San Juan de los Caballeros.

Santa Fe tī 1608 nî ùi Sangre de Cristo Soaⁿ-lêng kiàn-li̍p, m̄-koh chia-ê lâng kap kî-tha New Mexico ê î-bîn tōa-hūn lóng in-ūi 1680 nî ê Pueblo Hoán-loān lî-khui. It-ti̍t kàu Pueblo ê thâu-lâng Popé sí āu, Diego de Vargas khah lâi têng-sin kiàn-li̍p Se-pan-gâ lâng ê khòng-chè. 1706 nî, î-bîn koh sin khí Albuquerque siâⁿ.

New Mexico tī 1821 nî tùi teh Mexico ê to̍k-li̍p, piàn chò Mexico só͘ chú-tiúⁿ ê thó͘-tē. Āu-lâi Texas Kiōng-hô-kok tī 1836 nî kiàn-li̍p ê sî, mā chú-tiuⁿ Rio Grande Hô tang-pêng sī in só͘-iú. Lēng-gōa, New Mexico ê tang-pak pêng ū chi̍t kak goân-lâi sio̍k Hoat-kok, m̄-koh tī 1803 nî chiàu Louisiana Siu-bé choán hō͘ Bí-kok khì.

New Mexico sī Bí-kok Lōe-chiàn ê Khòa-Mississippi Chiàn-tiûⁿ (Trans-Mississippi Theater) chi̍t pō͘-hūn, Liân-bêng-kok kap Ha̍p-chiòng-kok lóng chú-tiuⁿ tùi New Mexico Léng-thó͘ ê khoân-lī. 1861 nî, Liân-bêng-kok kā New Mexico lâm pòaⁿ pêng ōe ji̍p in ka-tī ê Arizona Léng-thó͘, it-ti̍t kàu chiàn-cheng kiat-sok chìn-chêng, Liân-bêng-kok kun-tūi lóng ēng Arizona ê kî-á tī chia oa̍h-tāng.

Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kî-kan, chiu lāi ê Los Alamos sī goân-chú-tân khai-hoat kap chè-chō ê só͘-chāi, lēng gōa koh tī White Sands soa-bo̍k chhì-giām. New Mexico āu-lâi hoat-tián chò Bí-kok Khong-kun ê iāu-tē, tû-liáu White Sands Hui-tân Tiûⁿ (White Sands Missile Range), koh ū Los Alamos Kok-kak Si̍t-giām-só͘ kap Sandia Kok-ka Si̍t-giām-só͘.

Goân-lâi tī 1912 nî siat-ê chiu hiàn-hoat sī kui-tēng pún chiu sī chhái-ēng Eng-gí kap Se-pan-gâ-gí ê siang-gí chèng-hú. Í-gōa hiàn-hoat sī bô kui-tēng it-tēng ê koan-hong (official) gí-giân. 1935 nî í-chêng, li̍p-hoat hē-thóng sī ē-tàng thong Se-pan-gâ-gí. Nā tī su-hoat hē-thóng, ka-ta kóng Se-pan-gâ-gí ê lâng kap kóng Eng-gí--ê lâng sī ū kâng-khoán ē-tàng chò pôe-sím (jury) ê khoân-lī. Kong-kiōng kàu-io̍k hong-bīn, chiu chèng-hú tī hiàn-hoat siōng ū gī-bū ài thê-kiong siang-gí kàu-io̍k.

New Mexico tī 2014 nî ê GDP sī 92,959 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.

Pún chiu ê chio̍h-iû sán-liōng tī 2015 nî 6 goe̍h ū 12,709 chheng-tháng (thousand barrels), tī Bí-kok kok-chiu lāi pâi-miâ tē-5.

 




#Article 770: North Carolina (427 words)


North Carolina sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 8,049,313, pâi-miâ tē 10. I ê siú-hú sī Raleigh, siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Charlotte.

North Carolina ê lâm-pêng sī South Carolina, sai-lâm-pêng sī Georgia, sai-pêng sī Tennessee, pak-pêng sī Virginia, hiòng-tang sī Tāi-se-iûⁿ.

Pún chiu ē-tàng hun chò saⁿ-ê chú-iàu ê tē-lí tē-he̍k: Tāi-se-iûⁿ hái-kîⁿ pêⁿ-po͘ sī chiàm tī tang-pō͘; tiong-ion Piedmont tē-he̍k, kap sai-pêng sǹg Appalachia Soaⁿ-tē chi̍t hūn ê Soaⁿ-tē tē-he̍k. Hái-kîⁿ pêⁿ-po͘ tē-hng koh hâm Outer Banks, sī chi̍t lia̍t kīn-hái ê khun-sin khoán tó-sū (barrier island), Tidewater khu, kap lio̍k-tē pêⁿ-po͘.

Chiu lāi óa tiong-lâm-pō͘ ê Hardway Tē-tiám (Hardaway Site), sī tī North Carolina hông hoat-kiàn siāng chá jîn-lūi chng-siā. In só͘ sio̍k ê sî-kan khó-lêng sī 1 bān tang chêng. Tùi Chêng 1000 nî kàu Au-chiu-lâng lâi kàu chìn-chêng, chi̍t ūi sī sio̍k tī khó-kó͘-ha̍k siōng só͘ hō ê Woodland sî-kî, tong-sî í-keng ū ún-tēng ê lông-gia̍p.

Siāng chá ji̍p North Carolina ê Au-chiu thàm-hiám-chiá khó-lêng sī 1524 nî Giovanni da Verrazzano chhōa-thâu--ê. I sī Hoat-kok siong-gia̍p-chiá chhiàn ê Italia Firenze ê lâng, tong-sî sī phài i chhōe thàng hiòng Lyon siâⁿ ê chhâm-si liāu bō͘-e̍k lō͘-sòaⁿ. Kàu 1526 nî ê sî, koh ū Lucas Vázquez de Ayllón niá-chhōa ê Se-pan-gâ si̍t-bîn-chiá tùi Hispaniola kòe-khì, tī in só͘ hō ê Jordan Hô (Rio Jordan, khó-lêng sī kin-á-ji̍t Cape Fear Hô) hái-kháu chiūⁿ hōaⁿ. In chi̍t chiah chûn chiūⁿ-lòa chō-sêng bē-chió sún-sit, tè-bé si̍t-bîn sit-pāi.

Eng-kok lâng tī Pak Bí-chiu siāng chá chi̍t kái kiàn-li̍p ê si̍t-bîn-tē ê chhì-hiám sī tī 1584 nî khai-sait ê Roanoke Si̍t-bîn-tē, sī Walter Raleigh chhōa-thâu tī Roanoke Tó kiàn-li̍p--ê, kòe bô lōa kú koh chiō hông hòe-khì. 1587 nî, sin chi̍t kái chûn-tūi koh tī chia têng-sin kiàn-siat si̍t-bîn-tē. Siū tio̍h Se-pan-gâ Chiàn-cheng ê éng-hióng, Eng-lân kòe kàu 1590 nî khah thang chài-chhù chiap-chhiok Roanoke, m̄-koh hit chūn hoat-kiàn chit ūi í-keng hông koh chi̍t pái hông hòe-khì.

Tī 1860 nî ê sî, North Carolina iáu sī lô͘-lē chiu-hūn chi it, chiu lāi ū saⁿ hun it ê jîn-khái sī lô͘-lē, kap lâm-hng kok chiu pí-kàu sǹg sī khah chió--ê. North Carolina goân-lâi bô ka-ji̍p Pang-lân-kok, sī Bí-kok Chóng-thóng Abraham Lincoln phài kun ji̍p-chhim South Carolina í-āu, in chiah chèng-sek ka-ji̍p Pang-liân. North Carolina ū chió kái ê chiàn-tò͘, chóng-sī thê-kiong Pang-liân chhiau-kòe 125,000 lâng ê peng-á, tāi-iok ū 40,000 ê kun-jîn sí-bông, lāi-bīn chhiau-kòe pòaⁿ-sò͘ sī phòa-pēⁿ sí--ê.

North Carolina tī 2015 nî ê GDP sī 495,402 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī sió-bē-gia̍p (retail trade) sán-gia̍p.




#Article 771: North Dakota (420 words)


North Dakota sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 642,200, pâi-miâ tē 48. I ê siú-hú sī Bismarck, siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Fargo.

North Dakota chē-chí tī Bí-kok ê Tōa Pêng-goân (Great Plains) khu-he̍k. Chiu ê tang-pêng kòe Red Hô tio̍h sī Minnesota, tī lâm pêng sī South Dakota, nā sai pêng koh ū Montana; oa̍h pak pêng, sī Canada ê Saskatchewan séng.

Pún chiu sī iok-lio̍k ūi tī Pak Bí-chiu ê tiong-ng. In ū siat chi̍t ūi má-kuh Pak Bí-chiu Tāi-lio̍k ê Tē-lí Tiong-sim ê chio̍h-thâu tī Rugby siâⁿ. North Dakota ê thó͘-tē biān-chek ū , sī Bí-kok tē-19 tōa ê chiu.

Au-chiu-lâng lâi kàu chìn-chêng, Bí-kok goân-chū-bîn í-keng tī pún-tē khiā-khí. Le̍k-sú só͘ chai ê pō͘-cho̍k pau-koat Mandan, Dakota kap Yanktonai téng-téng.

Siāng chá lâi kàu pún-tē ê Au-chiu-lâng sī Canada ê Hoat-kok seng-lí-lâng La Vérendrye, i niá chi̍t kûn thàm-cha tūi kòe Mandan chng . Kàu 1762 nî ê sî, pún tē-khu í-keng sī Se-pan-gâ Louisiana ê chi̍t hūn (kàu 1802 nî).

Dakota Léng-thó͘ tī 1861 nî khai-siat, tû-liáu goân-choân bô siū koán-lí ê thó͘-tē í-gōa, chi̍t pō͘-hūn sī tùi Nebraska Léng-thó͘ pun--chhut-lâi. Au-chiu-hē Bí-kok-lâng mā tī hit-chūn lâi chia̍h khai-khún lông-tē. Kàu 1889 nî 11 goe̍h, Lâm-pak 2-ê Dakota chiu chèng-sek sêng-li̍p ka-ji̍p liân-pang.

Chha-put-tō It-chhù Tāi-chiàn liáu-āu, Lo̍k-ui-lâng ûi-chú ê lông-bîn tī chia cho͘-chit liáu chi̍t khoán hō chò Bû Tóng-phàu Liân-pêng (Non Partisan League) ê chèng-tī ūn-tōng, siūⁿ beh North Dakota mài siū chiu-gōa ê gîn-hâng kap kong-si éng-hióng, in tī chia chhòng-li̍p chiu-li̍p ê gîn-hâng North Dakota Mill and Elevator kap thih-lō͘, jî-chhiá kìm-chí kong-si kap gîn-hâng chiàm-iú lông-tē.

Goân-lâi tī Bismarck ê North Dakota Chiu-hú (North Dakota State Capitol) tī 1930 nî 12 goe̍h 28 sio--khì. Té-bé sin khí art-deco sek-iūⁿ ê tōa-lâu, ēng kàu chit-má. 1950 nî-tāi, chi̍t kóa liân-pang ê tâu-chu kap kiàn-siat kè-ōe khai-sí, pau-koat Garrison Chúi-pà, koh ū Minot kap Grand Forks ê Bí-kok Khong-kun ki-tē.

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, North Dakota tī 2017 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê jîn-kháu ū 755,393, pí 2010 nî Bí-kok Phó͘-cha ê kì-lio̍k ke 12.3%. This makes North Dakota the U.S. state with the largest percentage in population growth since 2011. Only Alaska, Vermont, and Wyoming have fewer residents. North Dakota ê jîn-kháu tiong-sim sī ùi Wells Kūn, óa Sykeston siâⁿ ê só͘-chāi.

North Dakota tī 2014 nî ê GDP sī 55,136 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.




#Article 772: Ohio (179 words)


Ohio sī Bí-kok tiong-se-pō͘ ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 11,353,140, pâi-miâ tē 7. I ê siú-hú kap siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Columbus.

Ohio tāi-seng sī Iroquois-gí tùi Ohio Khe (Ohio River) ê hō-miâ Ohi:yo, goân-gí ê ho͘-im sī O͘h-híi-io͘h, i sī ho͘ tn̂g-im--ê.

Tī Eng-gí, Ohio chiàu bô kâng khiuⁿ-kháu ū O͘h-hái-ioh, Oh-hái-io͘h, ia̍h Oh-hái-ioh téng khoán.

Ohio ê tang-pêng sī Pennsylvania, sai-pak-pêng sī Michigan, pak-pêng ū Erie Ô͘, sai-pêng sī Indiana, lâi-pêng sī Kentucky, nā tang-lâm-pêng koh ū West Virginia.

Tùi khó-kó͘ chèng-kù thang thui-chhek, tī Ohio Kok-tē (Ohio Valley) siōng-bô tī Chêng 13,000 nî ê sî chiō ū iû-bo̍k-bîn té seng-oa̍h.

Chêng 1000 kàu 800 nî chêng-āu, chhut-hiān liáu Adena bûn-hòa.

Kàu tāi-khài Chêng 100 nî ê sî, Hopewell lâng mā ka-ji̍p Adena chò chi̍t hūn.

Ohio ê óa tī tiong-ng ê chē-chí kap i-ê jîn-kháu, hō͘ i tī Bí-kok Lōe-chiàn chiàm tiōng-iàu tē-ūi.

Ohio tī 2015 nî ê GDP sī 610,928 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng-kang ê sán-gia̍p sī khiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance).




#Article 773: Oklahoma (479 words)


Oklahoma sī Bí-kok lâm-hong ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 3,579,212, pâi-miâ tē 28. I ê siú-hú kap siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Oklahoma City.

Tī Choctaw-gí, Oklahoma chiū chhin-chhiūⁿ Eng-gí ê Indian kâng-khoán, sī chí kui--ê Bí-kok goân-chū bîn-cho̍k. 1890 nî Oklahoma Léng-thó͘ chèng-sek sêng-li̍p.

Oklahoma ê thó͘-tē bīn-chek ū 181,035 pêng-hong kong-lí. I sī Chêng-hong Sòaⁿ (Frontier Strip) ê kî-tiong chi̍t chiu. Tī Oklahoma ê tâng-pêng ū Arkansas kap Missouri; pak-pêng sī Kansas, sai-pak sī Colorado, sai-pêng sī New Mexico, lâm-pêng kiam sai-lâm sī Texas.

Wichita kap Caddo lâng chó͘-sian khah-chá tī kin-á-ji̍t ê Oklahoma tē-khu seng-oa̍h. Ūi tī kin-á-ji̍t Spiro ê Spiro Mounds sī Mississippi bûn-hòa tī se-pêng ê tiong-sim, só͘ chàm sî-kan tùi 850 kàu 1450 nî put-téng.

Se-pan-gâ-lâng Francisco Vásquez de Coronado tī 1541 nî chiū lâi kàu Oklahoma tē-khu, chóng-sī Hoat-kok ê khai-thok-chiá tī 1700 nî-tāi chú-tiuⁿ chiàm-iú, kàu 1803 nî í-chêng Hoat-kok lóng iá khòng-chè chit ūi. Liáu-āu, Bí-kok tī Louisiana Bé-tē kòe-āu theh tio̍h Mississippi Hô í-sai ê thó͘-tē. Tùi 1819 nî kàu 1828 nî kî-kan, Oklahoma sī Arkansas Léng-thó͘ (Arkansas Territory) chi̍t hūn.

Pe̍h-lâng khui-khún-chiá tī Indian Léng-thó͘ chin-ka, Bí-kok chèng-hú chāi 1887 nî kiàn-li̍p Dawes Hoat-àn, chiong pō͘-lo̍k thó͘-tē pun hō͘ koh-pia̍t ka-cho̍k. Che chi̍t hong-bīn kó͘-lē goân-chū-bîn chò-si̍t, chi̍t pō͘-hūn liân-pang chèng-hú tit tio̍h thó͘-tē. Kòe-têng tiong thih-lō͘ kong-si tit tio̍h beh chi̍t-pòaⁿ ê Indian thó͘-tē, bé tiāu he̍k-chiá sī pun hō͘ gōa-lâi khui-khún-chiá.

Āu-lâi Oklahoma sit-si chúi-thó͘ ê pó-chhî kè-ōe, khai-siat tōa-chúi ê khòng-chè kap chúi-khò͘ hē-thóng. Kàu 1960 nî-tāi, Oklahoma kiàn-siat liáu chhiau-kòe 200-ê ô͘, sī Bí-kok siāng chē.

Kun-kù Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k (United States Census Bureau) ê ko͘-sǹg, Oklahoma 2014 nî 7 goe̍h hūn jîn-kháu sī 3,878,051. Chiàu 2010 nî ê phó͘-cha, 68.7% ê jîn-kháu sī Hui La-teng-hē Pe̍h-lâng (non-Hispanic White), 7.3% sī O͘-lâng, koh ū 8.2% sī goân-chū-bîn.

Oklahoma chú-iàu kóng Eng-gí, chiàu 2000 nî tiāu-cha, sú-iōng jîn-khái chiàm chiu-lāi 92.6%. Tē-jī chē lâng kóng ê ōe sī Se-pang-gâ-gí, koh-lâi sī Cherokee-gí, tāi-khài ū 22,000 ūi Cherokee-lâng sī tòa tī tang-pō͘ ê Cherokee-kok (Cherokee Nation), in-ê pó-hō͘-tē, Cherokee-gí mā sī chia kap lēng-gōa chi̍t ūi Cherokee Indian ê Liân-ha̍p Keetoowah Siā-lí (United Keetoowah Band of Cherokee Indians) ê koan-hong gí-giân.

Tī 2010 nî, Oklahoma jîn-bîn keng-kòe kong-bîn tâu-phiò State Question 751 kā chāi-tē Eng-gí khiuⁿ-kháu Oklahoma Eng-gí tēng chò sī in chiu ê Thóng-it Gí-giân (Unifying Language), iā chiū sī koan-hong gí-giân.

Oklahoma tī 2014 nî ê GDP sī 183,501 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.

Chāi-tē sán-gia̍p chú-iàu ū hâng-khong, lêng-goân, ūn-su, si̍t-phín ka-kang, tiān-chú kap thong-sìn. In sī Bí-kok kok-lāi pâi tē-3 ê thian-jiân gá-suh seng-sán chhiu, tī sió-be̍h seng-sán pâi tē-5.

Pún chiu ê chio̍h-iû sán-liōng tī 2015 nî 6 goe̍h ū 10,504 chheng-tháng (thousand barrels), tī Bí-kok kok-chiu lāi pâi-miâ tē-6




#Article 774: West Virginia (286 words)


West Virginia sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 1,808,344, pâi-miâ tē 37. I ê siú-hú kap siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Charleston.

West Virginia tī Lâm-pō͘ Bí-kok, sī Appalachia tē-hng chi̍t pō͘-hūn. Ùi tang-lâm-pêng ū Virginia, tī sai-lâm-pêng ū Kentucky, sai-pak-pêng sī Ohio, pak-pêng koh ū Pennsylvania, tang-pak sī Maryland.

Kin-á-ji̍t kiò chò West Virginia ê só͘-chāi, chûn-chāi chi̍t kóa kó͘-tāi ê Thô͘-tun Kiàn-chō-chiá, in-ê ûi-jiah tī Moundsville, South Charleston, kap Romney téng só͘-chāi liû-chûn kàu chiang. Kó͘ Indian bûn-hòa (Paleo-Indian culture) chhut-hiān tī Chêng 10,500 nî, iân chú-iàu ê hô-chhoan hoat-tián.

West Virginia sī Lōe-chiàn sî-kî tùi pang-liân-chiu Virginia thoat-lî chhut--lâi-ê. 1861 nî 4 goe̍h 17 ji̍t, 49 ūi West Virginia tāi-piáu chiam-tùi Virginia ê Hun-lî Tiâu-lēng (Ordinance of Secession) tâu-phiò, kiat-kó 30-ê hoán-tùi, 17-ê chàn-sêng, 2-ê khì-koân.

Chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k ê ko͘-sǹg, West Virginia tī 2016 nî 7 goe̍h 1 ji̍t ê jîn-kháu ū 1,831,102 lâng, pí 2010 nî Bí-kok Phó͘-cha ê chu-liâu kiám 1.2%. Pún chiu ê jîn-kháu tiong-sim tē-tiám sī ùi Braxton Kūn ê Gassaway siâⁿ.

Tī 2010 nî ê phó͘-cha lāi-bīn, pún chiu ê chéng-cho̍k cho͘-sêng sī:

Kâng tang chiu lāi ū 1.2% ê Hispanic, Latino, ia̍h Se-pan-gâ-hē jîn-kháu.

West Virginia tī 2015 nî ê GDP sī 74,321 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng-kang ê sán-gia̍p sī khiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance).

Pún chiu goân-pún chū 1863 nî kàu 1870 nî kan ê siú-to͘ sī Wheeling. Āu--lâi tī 1870 nî kàu 1875 nî kan pat kái siat tī khah óa tiong-pō͘ ê Charleston. Kàu 1875 nî, koh chi̍t pái sóa tńg Wheeling, chóng-sī tè-bé tī 1885 nî hóe-sio húi-hoāi, to̍h koh chi̍t kái sóa khì Charleston, kè-sio̍k kàu chit-má.




#Article 775: Pennsylvania (142 words)


Pennsylvania sī Bí-kok tang-pak ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 12,281,054, pâi-miâ tē 6. I ê siú-hú sī Harrisburg, siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Philadelphia.

Pennsylvania chiu chèng-sek ê Eng-gí miâ sī Commonwealth of Pennsylvania, tī Bí-kok chú-iàu ū sì-ê chiu sú-iōng chit thò hō-miâ.

Pennsylvania lâm-pak ū 274 kong-lí hn̄g, tang-sai ū 455 kong-lí; biān-chek ū 119,282 pêng-hong kong-lí. Chiu ê lâm-pêng pian-kài hō-chò Mason–Dixon Soàⁿ, kap Delaware chi-kan kài-sòaⁿ sī Twelve-Mile Circle. Tī chiu ê tang-pêng koh ū Delaware Hô. 

Tī Au-chiu-lâng lâi-kàu chìn-chêng, chit-ūi sī Delaware, Susquehannock, Iroquois, Erie kap Shawnee téng goân-chū-bîn seng-oa̍h ê só͘-chāi.

Chá-kî Pennsylvania siū Hô-lân kap Sūi-tián ê si̍t-bîn, 1664 nî ōaⁿ Eng-kok niá-chiàm. William Penn sī Eng-kok si̍t-bîn-tē chhòng-kiàn-chiá. Āu-lâi Pennsylvania kiam chú-siâⁿ Philadelphia lâi-liáu chi-chē jîn-bîn sī Ki-tok-kàu Quaker phài.

Kàu 18 sè-kí, Pennsylvania iū koh khip-ín Tek-kok kap Scot-lân kiam Ire-lân î-bîn.




#Article 776: South Dakota (541 words)


South Dakota sī Bí-kok tiong-se-pō͘ ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 781,919, pâi-miâ tē 46. I ê siú-hú sī Pierre, siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Sioux Falls.

South Dakota ūi tī leh Bí-kok tiong-pak-pêng, chiàu Bí-kok Phó͘-cha Kio̍k koàn-sì sī hun tī Tiong-sai-pō͘ (Midwest); lēng-gōa i mā sǹg tī Tōa Pêng-goân tē-khu. 

Chiu lāi siōng koân ê soaⁿ sī Harney Peak, ū 2,207 m koân, nā siōng kē ê tē-tiám sī tī Big Stong Ô͘ sì-ûi, koân 294 m. Kui chiu chóng biān-chek ū 188,730 km2, choân-kok pâi 17-miâ.

Tī pún chiu pak-pêng sī North Dakota, lâm-pêng sī Nebraska, tang-pêng sī Iowa kap Minnesota, sai-pêng ū Wyoming kap Montana. Bí-kok ê tē-lí tiong-sim (hâm Hawaii kap Alaska lâi sǹg), sī tī Butte Kūn ê Belle Fourche.

Tōa-pō͘-hūn South Dakota lóng sī ūn-tāi ê chháu-goân seng-bu̍t-siōng. Tōa-pō͘-hūn thó͘-tē sī chháu-po͘ he̍k-chiá chok-bu̍t, nā óa hô-piⁿ, ū 1 kóa nâ-á tē. Pún chiu chú-iàu ê iá-seng tōng-bu̍t ū bison (1 lūi iá-gû), lo̍k-á, pronghorn (chap-kīn lo̍k ê tōng-bu̍t), Coyote (1 khóan lông) koh ū chháu-po͘-káu (prairie dog, beh sêng phòng-chhí ê tōng-bu̍t) téng-téng.

Siū koân-tō͘ chhām kàng-chúi éng-hióng, Black Hills kap pêng-goân tē-khu khah bô-kâng.

Siāng chá South Dakota tùi tāi-khài chêng 5000 nî chiō ū lâng khiā-khí. Kong-goân 500 kàu 800 nî kan, tōa-hūn tang-pō͘ ê South Dakota tòa chi̍t kûn kiò Thô͘-tun Chō-chok-chiá (Mound Builders) ê bûn-hòa. In ū tun thô͘-tun ê koàn-sì, chi̍t pō͘-hūn tī oa̍h Big Siou Hô kap Big Stone Ô͘ hū-kīn, tī khah tang-pō mā ū in ê ûi-chek. 

Kàu 1250 nî kap 1400 nî tiong-ng, khó-lêng sī kin-á-ji̍t North Dakota Mandan pō͘-lo̍k ê chó͘-sian, lâi kàu South Dakota oa̍h-tāng. Tī 1325 nî, kun-kù khó-kó͘ chèng-kù, tī Chamberlain siâⁿ hū-kīn hoat-seng Crow Creek Chám-àn (Crow Creek Massacre), ū 486-ê kut-hâi hong hoat-kìⁿ.

Kàu 19 sè-kí ê sî, chú-iàu chi-phòe pún tē-khu ê cho̍k-kûn piàn chò Sioux cho̍k ê lâng. 1803 nî, Bí-kok hiòng Hoat-kok siu-bé liáu Louisiana léng-thó͘, lāi-bīn pau-koat tōa-hūn kin-á-ji̍t ê South Dakota. Liáu-āu, chóng-thóng Thomas Jefferson phài chhut Lewis kap Clark thám-hiám-tūi (Lewis and Clark Expedition) khí thàm-chhâ sin léng-thó͘.

Khai-hoat thó͘-tē ê seng-lí-lâng kiàn-li̍p liáu kin-á-ji̍t South Dakota tang-pêng ê nn̄g tōa tō͘-chī, iah chio̍h sī 1856 nî ê Sioux Falls kap 1859 nî ê Yankton. 1861 nî sî, Dakota Léng-thó͘ (Dakota Territory) sêng-li̍p, pau-koat hiān-sî North Dakota kap South Dakota, koh ū chi̍t pō͘-hūn ê Montana kap Wyoming. Liáu-āu, iû-kî kòe 1873 nî thin-lō͘ liân thàng kah Yankton, tùi Bí-kok tang-pō͘ kap Au-chiu ê î-bîn chin-ka khoài-kín.

Tùi 1960 nî khai-siat khòa-chiu ê kong-lō͘ liáu-āu, South Dakota hoat-tián liáu koan-kong-gia̍p. Kim-iông ho̍k-bū mā khai-sí khí-heng, pí-lūn Citibank tī 1981 nî kā in sìn-iōng-khá pō͘-mn̂g lâi Sioux Falls.

South Dakota tī 2014 nî ê GDP sī 45,867 pa̍h-bān bí-kim. Hiān-sî pún chiu siōng tōa ê keng-chè lūi-hêng sī ho̍k-bū-gia̍p, pau-koat sió-bē, kim-hiông kap khiān-khong chiàu-kò͘ téng-téng. Bí-kok ê tōa gîn-hâng Citibank tī 1981 nî ùi chia siat-liáu choân-kok-sèng tāi-chì chhú-lí ê pō͘-mn̂g.

Lông-gia̍p khah-chá chio̍h sī chia ê chú-iàu sán-gia̍p, kàu kin-á-ji̍t óa-ná tùi keng-chè chin ū kòng-hiān. In siōng ū kè-ta̍t ê lông-sán-phín ū gû-á, ti-á, hoan-be̍h, tōa-tāu, tōa-be̍h.

Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī kiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance) sán-gia̍p.




#Article 777: Tennessee (383 words)


Tennessee sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu, jîn-kháu tāi-iok ū 5,689,283, pâi-miâ tē 17. I ê siú-hú sī Nashville, siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Memphis.

Se-pan-gâ thàm-hiám-ka Juan Pardo tī 1567 nî hiòng lōe-lio̍k thàm-lō͘ sî, chio̍h ū kì-lio̍k hō chò Tanasqui ê pō͘-lo̍k, che sī só͘ chai siāng chá Tennessee ê gí-goân.

Tennessee ê sì-ûi, pak-pêng ū Kentucky kap Virginia; tang-pêng ū North Carolina; lâm-pêng ū Georgia, Alabama, kap Mississippi; sai-pêng Mississippi Hô tùi-bīn ū Arkansas kap Missouri.

Pún chiu ê siāng-koân-tiám sī Clingmans Dome, ū koân-tō͘ 2,025 kong-chhioh, só͘-chāi tī Tennessee ê tang-pêng pian-kài.

Tennessee tī tē-lí, bûn-hòa, keng-chè kiam hoat-lu̍t-siōng, lóng pun chò 3-ê tōa hun-khu: Tang-pō͘ Tennessee, Tiong-pō͘ Tennessee, kap Sai-pō͘ Tennessee. 

Tennessee só͘-chai siāng chá ê lâng chhut-hiān tī 12,000 nî-chêng. Sú-chêng Tennessee pâu-koat liáu kúi-ê bûn-hòa sî-kî: Kó͘-sî (Archaic; chêng 8000 kàu chêng 1000 nî), Nâ-tē (Woodland; chêng 1000 nî kàu chú-āu 1000 nî), í-ki̍p Mississippi bûn-hòa (Mississippian; chú-āu 1000 kàu 1600 nî).

Só͘ chai siāng chá lâi kàu Tennessee ê Au-chiu-lâng sī Se-pan-gâ thàm-hiám-ka, kî-tiong ū 1540 nî ê Hernando de Soto; 1559 nî ê Tristan de Luna; kap 1567 nî ê Juan Pardo. Kî-tiong Pardo kì-lio̍k liáu āu-bóe piàn chiu-miâ ê goân-chū-bîn pō͘-lo̍k Tanasqui. Hit tong-sî Tennessee tōa-hūn ê chū-bîn sī Muscogee kap Yuchi pō͘-cho̍k. Āu-lâi, tòa pat pak-pêng ê Cherokee lâng mā î-bîn lâi chia. Au-chiu-lâng î-bîn lâu ji̍p ê sî-chūn, pún tē ê goân-chū-bîn mā hong thui hiòng lâm-pêng kap sai-pêng.

Tennessee tī 2014 nî ê GDP sī 300,604 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng-kang ê sán-gia̍p sī khiān-khong chiàu-kò͘ kap siā-hōe hû-chō͘ (health care and social assistance).

Tennessee sī Bí-kok chē khoán liû-hêng im-ga̍k hoat-tián ê tiōng-iàu tē-tiám, chhan-chhiūⁿ rock and roll, blues, country, kap rockabilly téng im-ga̍k khoán-chè. Memphis siâⁿ ê Beale Ke (Beale Street) thang kóng sī blues ê hoat-goân-tē. Sun Records kong-si oa-ná tī Memphis, in sī chhan-chhiūⁿ Elvis Presley, Johnny Cash, Carl Perkins, Jerry Lee Lewis, Roy Orbison, koh ū Charlie Rich khai-sí sū-gia̍p ê só͘-chāi.

Khòa-chiu kong-lō͘ I-40 tang-sai hong-hiòng keng-kòe pún chiú. Koh tī Memphis ū hun-chi I-240, tī Nashville ū I-440, tī Knoxville ū I-140, tī Knoxville ū I-640. Lēng-gōa, I-26 tùi  North Carolina ji̍p--lâi, í Kingsport chò chiong-tiám. Kî-tha ê kong-lō͘ koh ū I-24, I-22, I-65, I-55, I-75 kap I-81 téng-téng.




#Article 778: Charles Perrault (102 words)


Charles Perrault (1628 nî 1 goe̍h 12 – 1703 nî 5 goe̍h 16) sī éng-koè Hoat-kok ê chok-ka,  i khai-chhòng 1 chióng sin ê bûn-ha̍k lūi-hêng (genre), hō chò gín-á-kó͘.  I siá chin chē sim-sek ê kò͘-sū, chhan-chhiūⁿ Le Petit Chaperon rouge (Âng Thâu-kin), La Belle au bois dormant (Khùn Bí-jîn), kap Le Maître chat ou le Chat botté (Chhēng hia-kóng ê Niau). Perrault chin chē chok-phín kàu taⁿ iáu leh hoat-hêng, ū-ê hông kái phian chò ó͘-phē-là, ballet (khó-pí kóng Tchaikovsky ê Sleeping Beauty), hì-ke̍k, im-ga̍k-ke̍k (musical), kap tiān-iáⁿ (khó-pí kóng Walt Disney Kong-si phah ê phìⁿ Cinderella kap Sleeping Beauty).




#Article 779: Goá Ka-tī (168 words)


Goá Ka-tī (Eng-gí: My Own Self) sī Joseph Jacobs chhá-chi̍p ê Eng-gí gín-á-kó͘.  Ruth Manning-Sanders ê Scot-tē Bîn-sio̍k-kó͘ (Scottish Folk Tales) lāi-té mā ū siu.

Ū 1 tùi bú-á-kiáⁿ toà tī 1 keng sè keng-á chhù, hit kho͘-ûi-á ū chē chē 'hó chhù-piⁿ'.  Ū 1 àm gín-á-kiáⁿ bô ài khì khùn, lāu-bú sim-thâu ak-chak, ka-tī seng khì hioh.  Boé--á ū 1 ê cha-bó͘ gín-á ùi ian-tâng-kóng lo̍h--lâi, kóng i hō chò Goá Ka-tī; cha-po͘ gín-á ìn kóng i mā hō kāng miâ.  In chò-tīn sńg 1 khùn.  Lō͘-boé cha-po͘ gín-á lā hoé-thoàⁿ ê sî, bô-sè-jī kā thoàⁿ-iù-á poé tùi cha-bó͘ gín-á ê kha--khì.  Cha-bó͘ gín-á toā-siaⁿ ki.  Hit tia̍p ū siaⁿ-im ùi iân-tâng-kóng thoân--lo̍h-lâi, mn̄g kóng hoat-seng siáⁿ tāi-chì, cha-bó͘ gín-á ìn kóng goá ka-tī khì thǹg tio̍h i ê kha.  Hit ê siaⁿ-im kóng i bô eng-kai ka-tī ti hia pìⁿ-ku-pìⁿ-pih; soà--lo̍h 1 ki tn̂g chhiú-kut ùi ian-tâng-kóng chhun--chhut-lâi, kā cha-bó͘ gín-á giú cháu, siau-sit--khì.

Liáu-āu, hoān-nā a-bú kiò in kiáⁿ khì khún, i lóng chiâⁿ thiaⁿ-chhùi.




#Article 780: Tu-sek (113 words)


Tu-sek (株式), mā hō chò kó͘-hūn (股份), sī chi̍t hāng sū-gia̍p (pau-koat kong-si kap ha̍p-chok-siā téng-téng) siū tâu-chu chóng-gia̍h ê chi̍t pō͘-hūn. 

Piáu-sī chiàm-iú tu-sek ê chèng-kǹg kiò kó͘-phiò (he̍k-chiá tu-kǹg), sī chi̍t chióng iú-kè chèng-kǹg, ē-tàng (m̄-koh bô it-tēng ài) tī kong-khai ê chhī-tiûⁿ téng kau-e̍k. Hoat-hêng kó͘-phiò sī kong-si bō͘-chi̍p chu-kim ê chi̍t chióng hong-hoat. Ū-sî, lâng kóng ê kó͘-phiò tio̍h-sī kó͘-hūn ê ì-sù. Jî-chhiá in-ùi chèng-kǹg tiān-chú-hòa ê hoat-tián, niá ū kó͘-phiò ê lâng bô it-tēng ài theh kó͘-phiò chóa.

Tu-sek ê só͘-iú-chiá hō-chòe tu-chú (株主, mā kiò kó͘-tong, kó͘-chú, kó͘-kha), ē-tàng hun-phòe tio̍h siu-ek, iā-chiū-sī phòe-tong (配當, mā kiò kó͘-lī). Tu-sek chiàm siōng chē ê toā tu-chú hō-choè kó͘-thâu.




#Article 781: Se-chōng (105 words)


Se-chōng (Hàn-jī: 西藏; Chōng-gí: བོད་; Eng-gí: Tibet) sī Chheng-Chōng ko-gôan kūn Nepal, Bhutan kap Ìn-tō͘ ê chi̍t-ê tē-khu, tû-liáu hiān-sî Tiong-kok ê Se-chōng Chū-tī-khu í-gōa, Chheng-hái, Sù-chhoan, Hûn-lâm, Kam-siok, kap hū-kūn kok-ka iā-ū pō͘-hūn sī Se-chōng bûn-hòa, ia̍h-sī Chōng-cho̍k khiā-khí hōan-ûi.

Chōng-gí kiò Se-chōng hō-chòe Bod (བོད་); Tiong-kok Tông-tiâu kap Sòng-tiâu sî-tāi kiò Se-chōng kiò Thó͘-hoan (Hàn-jī: 吐蕃, Hàn-gí Pheng-im: tǔbō), hit-tong-sî Se-chōng Ông-tiâu chham Tiong-kok nn̄g-ê sè-le̍k ū-sî-á ē hoat-seng chiàn-cheng. 

Kīn-tāi ê Se-chōng léng-tō-chiá sī Dalai Lama, sī 17 sè-kí chó-iū khak-li̍p tùi Se-chōng ê khòng-chè. Hiān-jīm Dalai Lama sī Tenzin Gyatso, in-ūi Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok tùi Se-chōng ê chiàm-niá, hiān-sî liû-bông Ìn-tō͘.




#Article 782: Jean Piaget (106 words)


Jean Piaget (IPA: [ʒɑ̃ pjaʒɛ], 1896 nî 8 goe̍h 9 ndash; 1980 nî 9 goe̍h 16) sī Sūi-se ê tiat-ha̍k-ka, chū-jiân kho-ha̍k-ka kiam hoat-tián sim-lí-ha̍k-ka.  Piaget tn̂g-kî gián-kiù gín-á-kiáⁿ án-choáⁿ jīn-bat tāi-chì; bat thê-chhut jīn-ti hoat-tián lí-lūn (theory of cognitive development), kap hō chò ûi-thoân jīn-bat-lūn (genetic epistemology) ê jīn-bat koan-tiám.  1955 nî i tī Genève chhòng-li̍p Ûi-thoân Jīn-bat-lūn Kok-chè Tiong-sim (the International Centre for Genetic Epistemology), chò chú-jīm chò kàu 1980 nî.  Ernst von Glasersfeld kóng Piaget sī Kiàn-kò͘-sek jīn-bat-lūn (constructivist epistemology) úi-tāi ê sian-hêng-chiá.

Piaget tùi tiān-náu kho-ha̍k kap Jîn-kang tì-hūi ê hoat-tián mā ū toā éng-hióng, pí-lūn kóng Logo kap GUI ê hoat-tián.




#Article 783: Gregor Mendel (134 words)


Gregor Johann Mendel (1822 nî 7 goe̍h 20 – 1884 nî 1 goe̍h 6 hō) sī Ò-tē-lī Tè-kok ê sîn-hū kap kho-ha̍k-ka, I gián-kiù hôe-liân-tāu (Pisum sativum) ê cha̍p-chéng, chéng-lí chhut kok-chióng sèng-chit (trait) ê ûi-thôan kui-lu̍t, kiàn-li̍p liáu āu-lâi lâng hoat-tián hiān-tāi ûi-thôan-ha̍k ê ki-chhó͘. 

Mendel tī Ò-tē-lī Tè-kok ê Heinzendorf (hiān-sî sio̍k Česko) chhut-sì, 1851 nî kàu 1853 nî tī Wien Tāi-ha̍k ha̍k-si̍p. Sui-jiân Mendel tùi hôe-liân-tāu ê gián-kiù sī tī 1856 nî kàu 1863 nî chi kan; chóng-sī hit chūn ia̍h bô chin liû-hêng, sī kàu 20 sè-kí chho͘-kî khah tī kî-thaⁿ kho-ha̍k-ka têng-sin hoat-tián kap gī-lūn chi hā khah sán-seng chhut hiān-tāi ê ûi-thoân-ha̍k.

Mendel sī tī 1822 nî 7 goe̍h 20 ùi Moravia chhut-sì, chhut-sin lông-bîn ka-têng. Mendel hèng-chhù tī lông-ha̍k kap phok-bu̍t-ha̍k, i āu-bóe khì Olomouc Tāi-ha̍k tha̍k-chheh.




#Article 784: Adolf Hitler (138 words)


Adolf Hitler () sī Ò-tē-lī chhut-sì ê Tek-kok chèng-tī-ka, sī Kok-ka-siā-hōe-chú-gī Tek-kok Lô-tōng-chiá-tóng (Nazi-tóng) ê léng-tō-jîn, Tek-kok Chóng-lí chham Tek-kok chóng-thóng (Führer). I tī 1925 nî chiòng i ê su-sióng kap chū-tōan siá-chòe Mein Kampf. 

Adolf Hitler tùi Ò-Hiong Tè-kok ê Braunau am Inn chhut-sì, lāu-pē sī Alois Hitler, lāu-bú sī Klara Hitler. 16-hòe ê sî-chūn lī-khui tiong-ha̍k, pèng-bô the̍h-tioh ha̍k-le̍k. I siūⁿ-beh ji̍p-khì Wien Bí-su̍t Ha̍k-īⁿ (Akademie der bildenden Künste Wien), m̄-koh hō͘ kū-cho̍at, āu-lâi chìn-ji̍p Tek-kok kun-tūi. 

Hitler tī Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu ku̍t-khí, Weimarer Kiōng-hô-kok sî-tāi léng-tō Nazi-tóng the̍h-tioh chèng-kôan, chín-heng Tek-kok keng-chè, tiông-kiàn kun-sū, kiàn-li̍p ke̍k-kôan chèng-hú. 

Tû-liáu chiàn-cheng, Hitler hoat-tōng ê tó͘-sat mā chō-sêng siōng-bô kúi pah bān lâng ê sí-bông, kî-tiong Iú-thài-jîn tāi-iok 600 bān hōng thâi-sí. Chòe-āu Hitler tī i ê ki-tē Führerbunker chham Eva Braun kiat-hun, liáu-āu ang-á-bó͘ chò-hóe chū-sat.




#Article 785: Steve Jobs (100 words)


Steven Paul Steve Jobs (1955 nî 2 goe̍h 24 — 2011 nî 10 goe̍h 5) sī Apple ê chú-se̍k kiam chip-hêng-tiúⁿ; 1976 nî i kap Steve Wozniak chò-hoé chhòng-pān Apple. 1986 nî i kā Lucasfilm ê tiān-náu oē-tô͘ pō͘-mn̂g bé--lo̍h-lâi, sêng-li̍p Pixar; Jobs sī siāng toā ê kó͘-tong kiam tam-jīm chip-hêng-tiúⁿ. Kàu kah 2006 nî Walt Disney Kong-si kā Pixar bé--lo̍h-lâi, Jobs koh chiâⁿ chò Walt Disney Kong-si siāng toā ê kò-jîn kó͘-tong kiam táng-sū. Jobs sī tiān-náu kang-gia̍p kap gī-niū kang-gia̍p ê sian-hêng-chiá. Châi-hù Cha̍p-chì (Fortune Magazine) soán Jobs chò 2007 nî Siāng Ū-la̍t ê Seng-lí-lâng (Most Powerful Businessman).




#Article 786: Hōng-hông-hō (123 words)


Hōng-hông-hō (Phoenix) sī 1 chiah tiàm Hoé-chheⁿ pak-ke̍k piáu-bīn chìn-hêng kho-ha̍k jīm-bū ê thài-khong-chûn, sio̍k-î Bí-kok NASA ê Hoé-chheⁿ Scout Kè-e̍k (Mars Scout Program). Hōng-hông-hō tī 2008 nî 5 goe̍h 25 teng-lio̍k, sī tēng-tiám ê teng-lio̍k-ki (lander), iū Phùn-siā Chhui-chìn Si̍t-giām-sek (JPL) ê kè-e̍k koán-lí-oân ùi Tē-kiû iâu-khòng.

Kho-ha̍k-ka iōng Hōng-hông-hō ê ke-si cheng-chhek Hoé-chheⁿ ê piáu-bīn khoân-kéng, te̍k-pia̍t chiam-tùi sek-ha̍p bî-seng-bu̍t oa̍h-miā ê khoân-kéng tiâu-kiāⁿ (chhiūⁿ kóng chúi) chò tiau-cha.

Hōng-hông-hō sī chêng-kàu-taⁿ teng-lio̍k Hoé-chheⁿ sêng-kong ê tē 6 chiah thài-khong-chûn (iū-koh ū 6 pái sit-pāi). I oân-nā sī thâu 1 pái sêng-kong teng-lio̍k Hoé-chheⁿ pak-ke̍k ê jīm-bū.

Hōng-hông-hō chū 2008 nî 11 goe̍h 2 liáu-āu tō bô koh-chài hām Tē-kiû liân-lo̍k.  NASA chū án-ne tī 11 goe̍h 10 soan-pò͘ jīm-bū siu-soah.




#Total Article count: 785
#Total Word count: 199942