#Article 1: Орсин Ниицән (310 words)


 орсар  ресми  гидиг Европа болын Азия болдыг орн нутуг.

Оросын Холбооны Улусын түүх нь Зүүн Славуудаар анх эхэлжээ. Славууд нь МЭӨ 3-8-р зууны дундуур Европт тодорче эхэлсэн байна. 9-р зуунд зүүн Славчуудын анхны улс болох Киевийн Русь байгуулагджээ. Энэ улс нь Викингүүд болон тэдгээрийн үр удмуудаар удирдуулж байсан бөгөөд 988 онд Византын эзэнт гүрнээс Христын шашныг өвлүүлэн авсан. Энэ явдал нь дараагийн мянган жилийн турш Оросын соёл урлагийг тодорхойлсон Византийн болон Славын соёл урлагийн нэгтгэлийг эхлүүлжээ. Улмаар Киевийн Русь нь задарче газар нутаг нь Оросын маш олон жижиг хэмжээний феодалын улусуудад хуваагджээ. Киевийн Русийн залгамжлагч улсуудаас хамгийн хүчирхэг нь Москва байсан бөгөөд энэ нь Оросын нэгдэл, Алтан Ордын эсрэг тусгаарлах хөдөлгөөнд голлох байр суурийг эзэлж байв. Москва нь аажмаар орчмынхоо Орос улсуудыг нэгтгэсэн бөгөөд Киевийн Русийн соёл урлаг, улс төрийн өвийг захирах болжээ. 18-р зуун гэхэд энэ улс нь байлдан дагуулалт, нийлүүлэлт, судалгаа зэргээр хүрээгээ тэлж, Польшоос Номхон Далай хүртэл үргэлжилсэн Оросын эзэнт гүрэн болсон байв.

Орос нь Оросын эзэнт гүрний цагаас дэлхийн хүчин, нөлөө ихтэй орон болсон бөгөөд хожим нь дэлхийн анхны, хамгийн том социалист орон, суперхүчин болох ЗХУ-н хамгийн том, хамгийн чухал хэсэг болжээ. Энэ нь урлаг, шинжлэх ухааны бүхий л салбарт амжилт үзүүлсэн. 1991 онд ЗХУ задарснаар Оросын Холбооны Улс байгуулагдсан бөгөөд энэ нь ЗХУ-н залгамжлагч хэмээн тооцогддог.

ОХУ-ын үндсэн хууль йосоор, төр нь холбооны байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах засаглалт, ардчилсан деглемт улс юм. Улсын тергүүн нь ерөнхийлөгч, засгийн газрын тергүүн нь ерөнхий сайд. Төр нь төлөөллийн ардчилсан, олон намын тогтолцоотой ба эрх медел нь 3 доорх гурван бүтцед салбарлана.

ОХУ нь 83 холбооны харъяат ангиас (субъект) велаят бүрдэнэ. Эдгээр харъяат ангиуд нь Холбооны Хуралд адилхан тус бүр 2 төлөөллийн эрхтэй. Хэдий тийм ч, өөртөө засаглах эрхээр харилцан адилгүй доорх нэгжүүдэд хамаарна.

Мөн харъяат ангиуд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилох элч төлөөлөгчид удирдагдах 8 ОХУ-ын холбооны тойрогт ангилагддаг. Холбооны тойрог нь холбооны хуулийг улс даяар мөрдүүлэхэд анхаардаг.




#Article 2: Шинҗән (101 words)


Шинҗәнд (, ) — Китдин орн-нутугин нег захид (орчулврар «шин һазар») Хальмгуд эндр өдр күртүл нигтәр 19 селәнд, 59 әңгд хувагдасар бәәнә. 1998-гче җилд Шинҗәнд ут тооһар — 17 473 500, Хальмгуд  тоота болдыг. Улусни/Мемлекет/Девлет/Государственн/ келн — Китд, болв, закаһар болхала, баһ келн (тілі) улусин келн (тілі) тус-тустан эврә автономдан бас төлҗех зөвтә. 

Шинҗәнә педагогик университетд/бакшен ик сурһуль/ Хальмг келнә болн литературин әңг байна. Үрүмчи балһасанд (шехер/мудина) өдр болһан радиоһар Хальмг келәр шин зәңг, соңсохвурмуд өгегденә. Байнһолд, Борталд, Ховг сайрад хальмг кельнед телепередач бас өгегденә. Шинҗәнә Хальмгуд сайнар Хальмг келән (тілі) медицихәнә. Шинҗәнә Хальмгудын кельнед китдин келнәс олзулгадсын оруд үгмүд олын.




#Article 3: Хальмг Туульс (1902 words)


Кезәнә бәәҗ. Нег эцктә ах – дү hурвн бәәҗ. Хойр ахнь гер авчксн, эдлвртә, бичкн дү көвүнь гер авх наснь иряд уга. Хойр ахнь энүг генүләд, дөөгләд, наад бәрәд бәәдг сәнҗ. «Чи кишго күнч, толhачнь цаарта, чидльчнь чимк, күүнд нөкд болх бәәтхә, бийсән асрҗ чадшгоч», - гинә.
Көвүн җил ирвәс өсәд, чидл урhад ирнә, тер бийнь ахнрнь өмнк кевтән терүгәрн зог – наад кеhәд бәәцхәнә.
Нег дәкҗ көвүн эцктән ирәд: - Би ода арвн тавта болчкув, иигәд эн хойр ахасн наад бәрүлҗ суухм биш, эвряннь хөв – арhан хәәнәв, - болҗана.
Терүгинь соңсҗ оркад, эцкнь хәрү өгчәнә: - Тиим болхла, чи эвряннь заячан хәәҗ, нарн hарх үзг тал йов, йовхларн hолын көвә бәрҗ йов, - болна.
Көвүн эцкиннь келсәр нарн hарх үзг темцәд, нег ик hолын көвүhәр йовад йовна. Цаг өңгрәд, кесг цаг давҗ одна. Хонх hазртан хонад, аң- шову харвад, теҗәл авад, нарн hарх үзг темцҗ йовад, генткн өмнән нег ик hол үзнә. Өөрдәд күрәд ирхлә, hолын орм бәәхәс биш, уснь ширгҗәнә. hолд бәәсмн әмтә – киитә тоот үкәд чилҗәнә.

Көвүн цааран hарад бас кесгтән йовад оркхла, эрм цаhан көдәд өмннь ооср - бүч уга хальмг гер  үзгднә. Удл уга орад күрч ирнә. Орҗ ирхлә, гер дотр эрән дүңгә наста залу сууна.

Эрән дүңгә наста залу мусг гиҗ инәчкәд, көвүн тал хәләҺәд:

Көвүн суусн ормасн өсрҗ босад: - Сән болхгов, нанд дөңгән, сүв – селвгән өгтн, ик гидгәр түрҗ йовнав, - болна.

Көвүн мөриг унҗ авад, гүүлгәд Һарна. Кесг цагтан йовад оркхла, зуурнь нег хотн харҺна, хотна захар орҗ ирәд, ундасҗ йовсн көвүн захан герәс ус уухар седхлә, буусн гернь: «Чамд биш, бийдмдн уудг усн уга, мәәртҗәнәвидн, үзгдл уга од», - гиҺәд, көвүг көөкнә. Көвүн мөрән көтләд, хотна цаад бийднь бәәсн җирн йисн терзтә хар җолмур орҗ ирнә.
Һулмтын көвәд, әрә арвн дола күрсн хо – цаҺан күүкн, җирнд өөрдҗ одсн наста эмгн бас сууна.
Көвүн орҗ ирәд, мендлҗ оркад, зөв – учран келәд, ундасҗ йовнав гинә.
Көвүнә зөв – учриг соңсчкад, күүкн дала үг келлго, деер булңгас буҺшта киитн ус ҺарҺад авч ирәд, уутн гиҺәд, көвүнд өгнә.
Киитн усар ундан хәрүлчкәд, көвүг мордад Һархар седхлә: - Кукн, альдас йовҗ йовхмчи? Альдаран одҗ йовхмчи? – гиҗ эмгн сурв.

Тиигхлә эмгн келҗәнә: «Көвүн, арҺта болхла мини эн өнчн күүкндм дөңгән күргҗ үзхнчн, би чамас сурҗанав, арвн настаднь күүкнә нүдн сохрҗ одв. Йовсн күн нег таласнь медәд чигн бәәхч, яахла эдгх, күүкнә нүднд хара орулҗ чадхмн болвзач», - гиҺәд эмгн саналд.
Көвүн тер келсн үгинь соңсад мордв. Кесг – кесгтән йовад, кедү цагт гүүлгсән мартад, көвүн Усн хад хаана герт ирҗ буув. Ирсн зөв – учран келәд, зууран заячан хәәҺәд йовҗ йовад, ширгҗәх Һолын уснас улан хачрта заҺс бәрҗ авад, оңдан Һазрт күргҗ тәвсән келҗ өгәд, тер Һол ширгҗәх учр деерәскесг үкҗ бәәх заҺсн, меклә, Һолын уснас ууҗасн күн, малмуд мәәртҗәхиг келәд, - дөңгән күргдг арҺ уга болув, - гиҗ көвүн саналдв.
Усн хадын хан соңсчкад: - Чи тер Һол яҺад ширгҗ бәәхинь медҗәнчи?

Көвүн терүгинь соңсчкад, шулуҺар заниг татҗ, Һолын булгиг цеврдххәр адҺад Һарч йовад, эмгнә келсн сувр уханднь орад, хәрү Усн хадын хаанур орна.

Тер күүкиг эдгәх күн чи болдмч. Эндәс хәрү одсн цагтан күүкнә барун Һарин баҺлцгас Һурв дәкҗ атхҗ үзхләчнь, күүкнә нүднд харан орхмн, - гиҗ Усн хадын хан зааҗ өгв.
Көвүн кесг – кесгтән гүүлгҗ, кедү цаг өңгрүлсән мартад, хәрүдтән тер хотар дәврҗ ирәд, одак хар җолмин Һаза бууҺад, мөрән сөөчкәд җолмур орв. Күүкн суусн ормдан сууҺа. Көвүн күүкнә барун Һарас авад, баҺлцгинь бәрҗ үзҗәҺәд, Һурв дәкҗ атхв.

Күүкнә хойр халх улан альмн мет улаҺад, хо – цаҺан чирәнь герлтәд, хойр нүднәннь хәләц намаг бичә энүнд үлдә гиҗ көвүнәс сурсн болҗ медгднә.

Кесг цагтан гүүлгәд, кедү цаг болсиг мартҗ гүүлгәд, Һолын экнд өөрдҗ йовхнь: өмннь Богзатын бор уулын ора мет йохаҗ, ик гидг хар баран холас үзгдв. Тер баран тал түүлгәд күрч ирхлә, толҺаҺан дорагшан авад, Һолын экнд үксн ик зан кевтдг болна.
Көвүн мөрнәсн бууҺад, заныг Һурв ораҺад арҺмҗарн бооҗ оркад, мөрәрн татулҗ хәләнә. Зан ормасн көндрхш. Тедүхнд Һолын дольганд цокгдад Һарч ирсн ик бахн кевтсиг көвүн авч ирәд, занын дораҺур орулчкад, бийнь нег таласнь өргҗ өгнә. Кер аҗрҺнь күгдлҗ татад, толҺаҺарн шудрҗ кевтсн заныг өрәл дууна Һазрт чирәд авад одв. Заныг татад авлҺнла, Һолын булгас усн Һооҗад, хәрү хуучн гүүҗәсн ормарн шорҗңнад гүүв. Усн Һолд дүүрхлә, мәәртҗ бәәсн малмуд, үкәд чилҗәсн хорхас, заҺсн, меклә цугтан әм авцхав.
Көвүн хәрү эргәд, Усн хадын хаанад: - Тана зааврар Һолын булгиг сулдхҗ оркув, гиҗ келхләр гүүлгәд күрч ирв. – Терүг ирхин өмн Усн хад хаана күүкн гертән ирчксн бәәнә. Көвүг орҗ ирхлә: «Ачд ач кесн, туст тус кесн көвүн, та намаг автн, би таниг дахҗ йовнав, - гиҗәнә. – Нанд нарта орчлң деер нань күн керг уга», - болҗана.
Көвүн ухалҗаҺад: - Тана сән – сәәхндтн болн эдлвр – теткврдтн җилвтҗ бәәхшив, цаҺан седклән келсндтн икәр ханҗанав, Таниг би дахулҗ йовҗ чадшгов, нанд дуран келсн нег угатя күүкн бәәнә, тер күүкиг буулҺх болад амн үгән өгчкләв, - гиҗ көвүн хәрү өгв.
Усн хад хаана күүкн Һундрхҗ бәәҺәд: «Чини үнн седклчнь ханҗанав, мини белг кезәдчн бийләҺән хадҺлҗ йов», - гиҺәд дөрвлҗн гилв – далв гисн өңгтә төмр бәрүлҗ өгв.
Көвүн белгинь авад, мендләд Һарв. Хәрү йовж йовад, саак хотнар дәврҗ ирәд, эврәннь ахнр бәәсн нутгурн гүүлгәд күрч ирв. Эцкнь әрә әмтнә кевтнә. Ик гидг Һаң халун болад, теегт өвсн шатад, худгт усн хатәрдад, малмуд мәәртәд бәәхлә, хойр ахнь мал – герән ачҗ авад, гергд – күүкдән дахулад, көгшн эцкән хайчкад йовҗ одцхаҗ.
Көвүн тедниг: - Альдаран хәәхүв, әмнч домбрмуд, эцктән авч ирәд уулҺад, деернь асхад сергәҺәд авб.

Усн хад хана күүкнә белглсн гилв – далв гисн дөрвлҗн төмриг альхн деерән тәвәд, нарн Һарх үзг тал хәләҺәд, бичкн төмр алхар дөрв тоңшулад цокв. Цоксна хөөн бичкн цаг болад, үүлн Һарад, теегт экләд хур орв. Хур орад, нарн Һарад, цандг зогсад, тег өмнк кевтән көкрәд, күн, мал шим авад, усн худгт икәр хурдг болад, мәәртҗәсн малмудт, үкҗәсн әмтнд серл орад одцхав.
Сар болҺн хур орад, булгин усн икдәд, Һол гүүдг болв. Дала өвсн, усн бәәдгчн гисн зәңг хойр ахнь хәрү нүүҗ ирцхәнә. Хәрү ахнран нүүҗ ирсинь соңсчкад, бичкн дүнь тедн тал ирнә. Ахнрнь дүүҺән үзчкәд, өмнәснь ааҺта чигә бәрәд тосҗ ирцхәнә.
Дү көвүн теднә Һарас чигәҺинь авч ууҗахмн уга.

МаңҺдуртнь босхла, хойр ахнь неҗәҺәд саах үкртә, күрзән үүрсн, ус хәәҺәд Һарч йовна.
Тегәд дү көвүн одад, теднлә хәрү мендләд: - Ода тадниг мини ах гиҗ тоолҗанав, - гиҺәд хәрҗ ирәд, дахулҗ ирсн күүкән буулҺад, маңна тиньгр, амулң амсн – умсн җирҺәд бәәҗ.

Кезәнә бәәҗ… Тавн тө сахлта нег тө өвгн эмгтәhән хоюрн тавн ямата, hанцхн үкртә, өвсн гертә бәәҗ. Угатя өвгн эмгн хойр улагч үкр, тавн ямаhан сааҗ уhаад, теҗәл кеhәд бәәдг бәәҗ.
Генткн нег сө нег ямаhинь хулха авад одна. Дәкәд бас нег цөөк хонҗаhад, бас нег ямаhинь хулха авч одна. Эмгн өвгн хойр ямандан зовад hундад сууна.
Нег өрүн босад хәләхлә: улагч үкр деернь дала болсн батхн багшад бәәнә. «Ямаhим хулха авад, үкрим  идәл бәәх, яhҗах юмн болхмб эн?» - гидг өвгн ташад авснд, тавн батхн үкәд одна.
Эн ямадым хулхалад бәәдг хулхачиг яhҗ әәлhсә гиҗәhәд: «Ташхин тавн батхн алдг күмб», - гиhәд, өвгн бичг бичәд, салькнд нискәhәл оркна.
Тер бичгинь байндан бәәҗ ядад, баатртан сууҗ ядад тошурхҗ йовсн нег эргү байн олад авна.

Тендән ирәд, байн нег цар алчкад: - Өвгн, та түләнд одад иртн, - гинә.
Өвгн ө-шуhу моднур ирәд, нег ац таслҗ авдг арh уга болад, яахв гиҗәhәд, бичкн шоhнч утхарн нег ик урhа модна йозур эргуләд малтад сууна. Өвгиг удан болад бәәхләнь байн ирәд, өвгнд иим удан ю кеhәд бәәнәт гихлә:

Ардаснь байн гүүҗ ирәд: - Өвгн, ода күртл яhад удад бәәнәт? – гиҗ сурна.

Бүкл царин махиг болhад, байн барад идҗ оркв.
Дәкәд өвгнә хүв цариг алад чанв.
Махиг болhад, тевшт hарhад өгхлә, өвгн авад амсҗаhад, хәәкрәд уурлв.

Арднь өвгн махан нүкд хаяд, худгт хаяд чиләчкәд, тевшән долаhад суув.
Байниг ирхлә: - Давсн угаhар идҗ оркув, - гинә.
Дарук марhань: hазр hурв чичәд hурвн өндг hарhҗ авх, гиҗ өвгнә келсн марhан.
Байн зөв гихлә, өвгн hазр чичәд, урднь орксн hурвн өндгән даранднь hарhад авб.
Байн кедү чичвчн hазрас өндгн hарч өгхш.
Тиигәд өвгн хойр марhаhан авад, тулм алтан авхар эргү байна тал ирв.
Сө болв, өвгн хотна захд девләрн хучад унтв.
Эргү байнаhас hал hарад бәәхлә, өвгн хәләв. Байн ик утхан бүлүдсн, эн өвгиг эс алхла нанд амр өгш уга гиҗ, гергтәhән күүндҗ сууна.
	Өвгн хәрү ирәд, девләрн цар чолу хучад ормдан оркчкад, цань, мал заагт одад кевтв.
Байн утхан бәрсн гүүҗ ирәд, нег шааhад оркхлань hал hарад одв. Хойрдад, hурвдад шаахлань, утхнь хуhрад унв. Хуhрхаhинь хәәҗ олҗ авад, байн гүүhәд хәрҗ одв.
Өвгн өрүнднь босҗ ирәд: - Сөөнәhә нанд бөөстә девл харhҗ кевтә, - гихләнь .эргү байн хүүхлзәд суув. «Мини утхар шаасн эн өвгнд бөөсн идсн болҗ», - гиhәд улм өмнкәсн икәр әәв.

Өвгн алтан дааҗ авч хәрҗ чад шуга болад, яахв гихләрн, мишгин амнас бәрчкәд, өрк тал өөдән хәләв.
Тиигәд хәләхләнь, эргү байн: - Та ю хәләҗ бәәнәт, - гиҗ сурснд, өвгн келв:

Эргү байн улм әәhәд: - Манна харачтн муухн юмн, түүнә ормд би танд эврән үүрәд күргҗ өгсүв, - гив.
Өвгн зөв гив, байн тулм алтынь үүрәд hарад йовб.
Гертән өөрдҗ йовад: - Не, чи үрвәд күрәд ир, би одад, хот белдүлҗәнәв, - гиhәд, өвгн түрүләд hарад йовб.
Гертән ирәд, эмгндән эн келнә:

Байн орад ирхлә, орн деер суутн гичкәд, өвгн эмгән хот ке гинә.

Тиигҗ келхләнь, өвгн үкс босад: - Йир эн баячудын ноха күртлән күүнд дән болна, - гиhәд, шоhнч утхан беләсн суhлҗ авад байнур дәврхлә, тендәснь эмгнь балган авад босв.
Эргү маңhс байн ән тусад босхларн, өкәхән мартад, җолм Герин харачар толhаhан hарhчкад, ташр әәхләрн җолминь күзүндән өлгҗ авад, өргәд гүүв.
Байн зөвәр хол hарад җолман хайчкад йовҗ йовхлань, өмнәснь нег нер hарад бәәсн хулхач харhад:

Тиигхләнь байн келв: - Йир энд нег ик маңhс өвгнлә мейәркнәв гиhәд, - ут хаалhан цугтнь цәәлhҗ келв.

Тиигхләнь байн: - Уга, яhлав хайх гиҗәхлә, хоорндан төрүц салш угаhар күзүhән деесәр холвчкад йовий, - гиhәд хоюрн күзүhән холвҗ авад, күрәд ирнә.
Өвгн эн хойриг үзчкәд, ода яhса гиҗ санн, эмгән дуудад келв:

Тиигәд гүүhә йовҗ хоюрн боогдад үкв. Өвгн эмгн хойр арднь алта-мөңтә болад, амрад, амсн-умсн җирhв.

Кезәнә нег хан алвтан ямаран билгтәhинь медхәр седнә.

Хана зар хотн болhнар тарад йовна.
Тер зәңгәр хаанад hурвн өвгн ирнә.
hурвн өвгн хаанад орҗ ирхлә, хан өвгдлә мендлчкәд, негдгч өвгнәснь сурна:

Хойрдгч өвгнәснь: - Та кедүдәвт?- гиҗ сурна.

hурвдгч өвгнәснь: - Та кедүдәвт? – гинә.

Өвгд, цугтан цацу бәәҗмлт, -гиҗ хааг келхлә: - Тиим, - гиҗ цугтан нег дууһар хәрү өгнә.
һурвн өвгиг шинҗлхлә: негдгчнь – халцха толһата; хойрдгчнь-үснь цаһан, сахлнь хар; һурвдгч-цур сахл уга болна. Тиигәд хан негдгч өвгнәснь сурна:

Хойрдгч өвгнәснь:

һурвдгч өвгнәснь сурна:

Эн өвгдт юм эс өгхлә, хөөнь эдн муудм күрх гиҗ санад, хан һурвладнь нег мишг алт өгнә.
һурвн өвгн хаанас алтан үүрч авад, һарад хәрцхәнә…
Алтан өгн тусчкад, хан һундрхад, хәрү авхин уха туңһана. Тиигәд, келмрч гисн нег түшмлән дуудҗ авад: - Эн өвгдәс тер алтыг  авхин арһ хә, - гинә.
Зөвәр уудад йовҗ одсн өвгдин ардас мөр унҗ авад, залу һарад довтлна. Нег мөртә күн тоос пүргүләд, ардаснь довтлад йовхла, негдгч өвгнь наадк хойртан келнә:

Үлдсн өвгнүр мөртә күн довтлҗ ирәд:

Залу алтн чигн, мөрн уга меклгдәд үлднә.

Кезәнә меклә шорhлҗн хойр нәәҗ болцхаҗ. Сән-сәәхн нәәҗнр болад бәәhәд бәәцхәнә.
Меклә зунын дуусн мел нәр-наад кеhәд бәәдг болна. Шорhлҗн мел зунын дуусн көдлмшин ард орад, хотан зөөhәд hарна. Меклә дегд нәр-наадндан шүлтә бәәҗ, хотан белдхән мартҗ оркҗ.
Генткн үвл болна, меклән геснь өлснә, бийнь даарна. Идн гихлә, иддг хот уга болна. Зөвәр түрәд бәәдг болна, шорhлҗн нәәҗән күрәд ирнә.




#Article 4: Китдин Улус Орн (814 words)


Китдин Улус Орн (学习汉语 тускар медедго күн һазр деер уга, Делкән хамгин ик орн-нутуг мемлекет эн болҗана. Энд ода 1 җува 160 сай күн бәәнә гиҗ 1990 җилин то-диг медүлҗ-эна. Орын-нутугин мемлекетин хотл балһснь Бәәҗң, энд  бәәнә (1990 җил). 

Китдин орнд 23 провинц. 5 автономн велаят район болн цутхулңгин медлин 4 балһсн (Бәәҗң, Шанхай, Тянҗин, Чунцин) бәәнә. Автономн райодын тоод Өвр Моңһл (), Шинҗән-Уйһр, Төвд, Нингша, Гуаншин орҗана. Өвр Моңһолд болын Шинҗән-Уйһурин автономн районд мана ойрад хальмгуд бәәнә. Өвр Моңһолың хотол балһснь — Көк Хот, Шинҗәңгин хотолнь - Үрүмчи. Тегәд Китд Улусин Републик Җумхур Хальмг Таңһачла бас эврөннь тууҗаран, өдгә цагин йовдаларн залһалдата, гиҗ келҗ болҗана.

Китдин орын-нутугин государственн девлет келнь китд болҗана. Китд улус - хань — орн-нутугин мемлекетин цуг улусин 90 һар процентинь тогтаҗана, талдан 50 hap келн-улус энд бәәнә. Тер тоод Нингша провинцид сарта улус, Гуаншинд Өмн үзг Азиин келн-улус — вьетд болн нань чигин әмтын бәәнә.

Делкән хамгин кезәңак туужта орн-нутугудин негень Китд болҗана. Кесег зун җилин туршарт Китдин хаадуд хам-хоша бәәх орн-нутугудиг эврәннъ күчнд орулхар седҗәлә. Манҗуриг, Моңһолмудин, Зүн һарин, Кашгарин, Төвдин зәрм Һазрамудыг эзлҗ авад, эврәнень орн-нутуган өргеҗүлсамин.

Болве XIX век зун җиләс авын Англь, Японь, Германь болын нань чигин орн-нутугуд Китдиг эврәннь медледән орулхар седҗәлә. Китд улус эн даҗрачнарин өмнәс кесег дәкҗ ноол-дандбосла. Синьхайск революц (1911–1913 җилмүд) рок монархиг уга кеһәд, Китд Респуб-Җумхур-ликиг зарлала.

Хулһан сарин нег шинд Китд Улусин Республик Җумхуриети зарлагдала. Ода орн-нутугт 1982 җилин бар сарин 4-д батласан КУР-ин Констигитуц үүлдҗөнә. 1965 җилин хөөн культурын революцин йовудт 1954 җилин Консти-туцла ирлцәтәһәр тогтасан политическ бур-дәц хамхалгадла. Олн-улусин элченрин Цугкит-дин хург (ВСНП) үүлддгән уурв. Суңһугдудг государственн мемлекетин органмудын ормуд цергә-бюрократическ диктатурин органмуд тогтагдла. Бәәрен органмудын көдлөмшиг ревоюционин комитетмуд куцәҗәлә.

КУР-ин ахлач государствин девлетин дотур-дундын болн һазадын кергүдт элчельна. КУР-ин ахлачин селвегәр ВСНП Государственн Девлетин советин радян (правительствеин) мемлекетин премьерин кандидатуриг батлана. Цугкитдин хургин сессьмуд хоорнод даңгин үүлдудаг комитет үүлдувриг күцәнә. Комитетин ахлач, терүнә дарукс, секретаритын начальник болн гешүд суңһугдана. Комитетин күцуц зөвин болвозгань бас тавн җил болҗана. Зака тогтагче йосиг Цугкитдин хург күцәнә.

Күцәгче йосн болхала Государственн Девлетин советин радян һарт бәәнә. Государственн Девлет совет радян Цугкитдин хургин болн терүнә даңгин үүлдудг комитетин өмн дааврата болҗана. Госсоветин Девлет Радян болзогань бас тавын җил болҗана. Орын-нутугин мемлекетин экономическ, политическ олн төрмүдиг комитет күцәнә. Госсоветин Девлет Радян премьер, терүнә дарукс, советин радян гешүд болн секретариатын начальник Госсоветин даңгин үүлдудг комитетд орна. Премьер, терүнә дарукс болн комитетмүдин ахлачнар эн үүлд хойрас үлү болзагат тәвгадхаш.

Райодын, велаятин балһасна, провинцсин олын улусин элчинрин хургад тавын җилин болзогат суңһугдана.

Орын-нутугин мемлекет парламентд - олын улусин элчинрин Цугкитдин хургин ханьд 2970 депутат орҗана. Эдниг олвын мандатта системәр,нуучнар дууһар өгәд суңһала.

Орын-нутугин мемлекет политическ бәәдле-җирһалд урдук кевәр һололгеч чинриг Китдин Комму-нистическ парть зүуҗәнә. Энүг 1921 җилин така сарин 1 шиңд бурдәлә. 1991 җилин то-дигәр партии ханьд 50,32 сай гешүн бәәлә. Сүл ик сольврмудын цагла чигин Коммунистическ парть күчән барҗахш. Орн-нутугт мемлекет болҗах ик политическ боли хамгин түрүнд экономическ сольвромудыг чадмагар һардҗа-на.

Энүнә үүлдувриг бурушаҗах баһчудын чидлимүд орн-нутугт мемлекет бәәсын болв чигин, ода деерән эднд бәәдлиг сольх арһ уга болҗана. Ода деерән партии лидермүд орн-нутугин өдгә цагин бәәдлиг һартан бәрҗәнә. Экономическ ик сольврата политикиг коммунистнир ик урдаснь күцәснә ашт орын-нутугт тиим бәәдл тогтав. Делкәд учрҗах демократическ сольврумудыг Китдин коммунистинир Советск Радян Союзин коммунистинрәс урдаснь медҗ тодраха керг-үүлдувар күцәлә. Орн-нутугин мемлекетин эконо-микин бәәдлиг ясрулхин кергет Дэн Сяопине селвгәр һазадын капитал орн-нутугт промышленностин кесг халхд өргәр олзлдг болв. Сул экономическ зонмуд өргәр бүрдәгдҗәлә. Радян Советск Союзд Радян болхала тер цагла хуучн йосн нам түрун ишкидлән эн туст кеһәд уга билә. Тиигәд Һазадын капиталыг олзалсана, эврәннь экономикой оңдарулсна ашт Китд ард хоцорлаһнас болын революционн ик сольврмудас гетлегев. Хуучин йосн ормадан үлдав. 

Коммунистическ партии Генеральн сег-лөтрин үүлиг ода Цзян Цземинь дааҗана. Энүнлә дегец эн КУР-ин цергә радян советин ах-лачнь болҗана. Тегәд цергә күчин чигин ком-мунистнрин һарт бәәхмен болҗана.

Тер мет Китдин олн улусин политическ селвелцәнә радян совет орн-нутугуг мемлекет 1949 җиләс авын үүлдеҗәнә. Энүнә ханьд олн зүсан демократическ партьс, олна организацас, олн зусн келн-әмтенә элчинир, тер мет һазадын орнд бәәх китд улс орҗана. Радян Советин ахлачнь КПК-н нертә үүлдәч Ли Җуйхань болҗана.

Өдр болһан һардаг газетмүдәс хамгин ик тиражтань Җеньминь җибао болҗана КПК-н ЦК-н орган эн болжана. 5 сай зкземпляртаһар һарчана. Болвы китд пионермүдин газетин тиражнь энүнәс ик — 11 сай.

Зәңгелелһенә Синьхуа агентств нарт дел-кәд ик темдгтә. Энүг 1931 җил Яньаньд бурдәлә. Улан Китдин агентств гиҗ энүг түрүн саамд нерәдҗәлә. 1937 җилин туула сард энүг Шин Китдин (Синьхуа) агентствд хүврүлв. Цутхулаң радиозәңгллһи болн техе-үзлһн орн-нутгт бәәнә. 105 телестанц Китд нутугт үүлдҗәнә.

Китдин экономикин тускар бидн келлә-видын. Сүл цагт энд хамгин шин технологийтә промышленность делгерлит авчана, сул экономик зонмуд энүнд сән нилчән күр-гҗәнә.
Селәнә эдл-аху орн-нутгт ик делгрлт авчана, энд бас ик сольврмуд күцәгдв, орн-нутг бийән хот-хоолар теткҗәнә. Китдин мөңгнь-юуань — 10 җяо — 100 фын.
Сүл саамд нарт делкән бәәдл-җирһалд Китдин чинр өсәд йовна. Her үлү Советск Союз Радян тарад хуурсана саамд эн орн-нутугин тоомсрнь өөдлв. Моңһолын, Казахстана болн нань чигн орн-нутгудын туст энүнә күргҗәх үлмәнь өсәд йовна. 




#Article 5: Элст балһсн (343 words)


Элст — Хальмг Таңһчин хотл балһсн. Элст Орсин Ниицәнин өмн үзгт, Эргин җирн зурһан шиирин Элст гидг салад оршаҗана. 

Кезәнәс авын Элст-сала хальмгудын  нүүдлин бүүрин орм бәәсмин.  1853 җилд Государственын Девлет Мемлекет зойрин министерствин закварар эн салад модод суулһугдасын бәәсмин. Суулһусан модад йир сәәнәр урһав. Тиигәд Элистин ө-шуһу модна плантац бүрдәсмн (өдгә «Иньглалат» гидиг парк).

Элст эврәнень тууҗан 1865-гче җиләс авын экилнә. XIX зуна өрәлнед әрәсән правительствин закварар хальмг теегиг керчисан халилһин амар бүүрлусн селәд тогтана. Теднә дунд - Элст. Нүүдгән хаяд, хальмгуд  эн күүтрүт бәәдег болх гиҗ санҗасман. Зуг хальмгуд дундас тиим улс тоота һарв. 1865-гче җилд Элст салад Воронеж губерняс орс Кийков ирҗ бәәршелсмин. Эднә дару кесег орс өрк-бүл нааран нүүҗ ирлә. Элст гидиг хотын тогтагдасмин. Селән дарунь өсәд, өргеҗәд, волостин цутхулнад хүврв:

Элстд өвреҗтә тоот олн. Сити-чесс, Сәкүсн сүм, Хальмг государственн девлет мемлекет университет болн нань чигин юм хәләҗ чадҗанат.
Элистин цутхуднад Ленинә нертә талваң бәәнә, тавлң деер пагода дүңгәнә. Өөрнь Цаган гер зогсачана. Эн тосхолат хаҗуд Будда Багшин бумбулав бәәнә. Байсралсанчанар цагатан, зовлоңг үзсан цагтан әмтын ирәд бурхундан мөргенә. Эн бумб ноһан урһмл модн заагат зогсоҗана. Хол биш серүн фонтан асхарна.
Зуна халун цагат энүнә өөр дала әмтын ирәд амрна. Энүнд зурганчин цокулх арһ бәәнә. Бичикидүд нааран ирҗ наадһа машидәр гүүлгнә.
Нәәмдегеч микрорайона захд ик өндр толһа деер бас нег бумбулав бәәнә. Энүг ачта скульптор Эрнст Неизвестный Сиврүр туугдусан хальмгудт нерәдв. Элст декәдчен олн зүсн бумбалвсар байн. Теднь: О.И.Городовиковин, Ээлән Овлан, Хоңгорин Элистин уульнцар йовсн цагат күүнә нүдн байрлана. Төгәлнд ке-сәәхн модд сарсалдад зогсона, олн зүсн цецегүд каңканана. Асхаднь болхола, балһсан олын зүсын өңгетә герләр герлетнә.

Элистд бәәдег улс өдр болһан кинотеатрмуд одна. Эднә нердень: Родина (Төрскин),Октябрь (Хулһана сар). Кесег театрмуд бәәнә: Басаңга Баатрин нертә драмтеатр, орос театр, Җаңһар театр. Родина (Төрскин) кинотеатрин өөр Амур-Санана нертә дегтерин саң бәәнә.

Элистид кесг сурһулин заведеньс бәәнә. Теднь: Хальмг шаңһа университет, автомобилин-хаалһна техникум, эмчин болын хот кеһәчин колледжмуд, белг-эрдемтә училищ, гуманитарн, коммерческ болын техническ лицеимуд, 3-ч профессиональн училищмуд, дунд сурһулин школмуд мектебе болын бичидүдин садмуд бәәнә

Элистед олн-әмтиг микроавтобусмуд зөөҗ һарһана. Билетин үннь - 10-12 рублей. Муниципальн кү зөөдг көлген Элистед йовдого.

 




#Article 6: Киргиз Орн (179 words)


Киргиз орн нутуг — Ар-Дорд үзгә Азин (һолар Тянь-Шань уулд) орн.
Казахин, Узбекдин , Таҗикин, Китдин орн-нутугта әәлхоша улус.

Киргиз Орн Нутугд, Иссык-Куль нуурин өөр, дөрвн-хальмг аймакт - Чельпекд бәәх Бишкек, Таш-Кия, Бурмя-Суу, Бүрү-Баш- балһасдын деед үзгүт Текес-талхас ирсын Иссык-Куулин хальмгудə əмтын бүүрүльнә. Эднә зун җил хооран нүүҗ ирцихәсмин. Эдниг талданар чигин келцхәнә: Хар-һолын болын хар-хальмгуд, сарта хальмгуд. Киргиз Орн Нутугин Иссык-Кульск областьд 1989-гче җил болсан әмтенә то авлаһар 4 628 күн болҗ һарсаман. Хар-хальмгудас 111 күн эврә уул хальмг келән сән медцәхәнә. Хальмг кел шинҗилдәг улусинәр болхала, хар-хальмгудын келн-хальмг кельнә онц говор болҗ һарчана. Киргиз келн улус заагта удан байлһан хар-хальмгудын кельнед болн сойлд үлмәһән хальдаҗ. Иссык-Куулин хальмг нег һазрат бәәдәг кесег улсин кел медәг деерән ислам бурханд шүтүцхәнә. 

Хальмг келн өрк-бүлин, бәәдел-җирһилин тускар нурһульҗе ах үй улусин хәрлцәнәс давхаш, наадак общественнин функцис болхала, киргиз болн орсин келәр теткәгдәнә. Эрдим-сурһульд хальмыгин келн олзулгадхаш. Бичмир үүдәврүмүдчун эн келәр уга. Һанцахан күүндулһанә келн бәәнә, эн келәр нурһульҗе ах үйин улс келцехәнә. Хамгин түрүн Иссык-Куулин хальмг мультилингвы болҗ һарчана: эдн киргиз, хальмыгин, орсин келәр күүндуцхәнә болна талдан түрк келмүд бас меднә.




#Article 7: Җаңhар (137 words)


Хальмг баатрльг дуулвар Җаңһар  — нарта делкәд нер һарсан кесег эпосмуд дунде эврә өөдән чинритә орман эзлесан болдыг.

Алдаршасан нертә дуулвриг мана үй күртүл хадһалҗа авче ирсинь — ойрад-хальмыгин дуулач билигтә улус — җаңһарачнер. Теден дунед аһу ик нертә җаңһарче Ээлән Овлаг келҗ болхомин. Терүнә дару нерән туурулсан Басаңга Мукөвүн, бас чигин Шавалин Дава, Бадмин Мөңкөнасн, Коозан Анҗука, Лиҗин Төөләт, нань чигин дуучнурин нердүд темдегтә.

Ода деерән номтонрин илдикеҗ авсар Җаңһарин хөрн долан бөлг барлагдаҗ һарсан бәәнә. Җаңһaр кезә үүдсн болхомби гисын сурвурат хәрү олхин төлә Җаңһaриг бийинь авад шинҗиләд хәләй. Җаңһархан уулта, модта, усын далата һазрат, өрген ик һолта орнд бүүрлсәр үзүлгүднә. Җаңһaрин баатрмудын теҗәл болсан хот-ундынь, бәрҗ йовсaн аң-аһурсынь, аңнаҗ йовсн заһсынь, түлә кеҗ бәәсн модн-урһуцынь, бәәсын геринь авад шинҗилхелә, Җаңһaр ики кесг зун җилмүд хооран — эрднин экин цагат болсан тууҗин тускар келҗ өгчәнә. 




#Article 8: Зая-Пандит (522 words)


Дөрвн хальмг ик багше Оһтурһун Дала Зая-Пандит Намхәжамцан яснь хошуд, отгнь гөрәчен, овгань
шаңһас. Тере шаргачен һаха җилде (1699) хуучин Зүн Һар нутугт төрсемин. Түүнә өвк аавнь тер цагин дөрвн өвредет цецнәрн алдаршасын Күңкә-Заяч гиҗ бәәҗ. Күңкә-Заячин олн көвүдәс ууһан көвүнь Баавхин гиһәд бәәҗ. Эн Баавхинд нәәмен көвүн бәәснәс тавдагчень Зая-Пандит мөн.

Зая-Пандитан баһин нернь Шар-Хаваг бәәҗ. Тер 1616-ч җилд арвын долатадан тер цагат дөрвн хальмыгиг ахлаҗасан Бәәвһис баатрин үрнә төлә Манҗушри хутугтас сәкл күртеҗ, Төвдт күрче һульд орсиман. Арвен җил хату зөргәр ном сурад, олнас ончирсин оюн-билгәрн болын гүүн медрләрн рабҗамба гидиг буддин шаҗна гүүн-ухани деед цол харсасман. Түүнә хөөн төвдин олн дацңад багше лам болҗ йовхуднь алдар нернь цуг Төвдет туурче, Зая-Пандит гиҗ күндулгудҗ дуудгудудг болсаман, Зая-Бандида гидиг нерен болхала буддын шаҗна тавьш уханд цәәсен күүнде зүүлгудг хамгин деед номин цол мөн. 

Зая-Пандит Төвдт хөрн хойр җилиг давулад, 1638-ч җилд тавдагче дүриян Дала ламы болн Банчин богдын зәрлгәр тер цагин хальмыг болын моңһолд бурхана сурһал делгерүлх даалһавир авад, Зүнһар нутугтан хәрҗ ирәд,буйнта ик үүләя эклесмен.

зөрүлҗ, теднед килвер болһахин төлә тодраха узг зокьян үүлдусмин.

хаалһдан Көк-Нуурин Цәәдмед һаслаңгас нөгцех йос үзүлв.

Дөрвн хальмыгин ик багше Зая-Бандит хату чин, зөргәр сурһульд сурче, эрдемин түүлд күрче,
хорҗи ирәд, хамгиги медгеч бурхна шаҗиг мандулулҗ, хәр дөрвн хальмыгин төр-йосиг
батрулен үүлдусмин.

Зая-Пандит болхала, аһу ик гегәрүлгеч, аһу ик номтон, аһу ик орчулгеч, аһу ик олна
үүлдәч, ойрад-хальмг улсин бичигин келнә улынь тәвегч мөн.

Зая-Пандитан насан туршадан орчулсан олн зәрлег, үндесн, шастар, түүнә. Үүдәсн тодо үзг,
тер цагас наран тод үзг деер бичигидеҗ үлдусан ик зөөрмүд өдгә цагат мана уудлад баргадаш уга уурхан саң болҗана.

Дөрвен хальмыгиин ике багши Огтырһун Дала Зая-Бандидан ясьнь хошуд, отгынь гөрәчин, овгынь
шаңһыс. Тэре шарыгчин һаха җилде (1699) хуучин Зүүн-Һар нутыгты төрсемен. Түүнә өвке аавынь тэ-
ре цагиин дөрвен өвредте цэцнәрен алдыршисын Күңкә-Заячи гиҗи бәәҗи. Күңкә-Заячиин олын көвүдәсе ууһын көвүнь Баавхын гиһәд бәәҗи. Энеи Баавхынды нәәмен көвүн бәәснәсе тавдыгчинь Зая-Бандида мөн.

Зая-Бандидан баһиин нэрень Шары-Хавыг бәәҗи.Тэре 1616-чи җилде арвын долатадан тэре цагты дөрвен хальмыги ахылҗасын Бәәвһес баатриин үрнә төлә Манҗушри хутыгтасы сәкел күртеҗи, Төведте күрчи һульды орсымын. Арвын җил хату зөргәр ном сурад, олнасы ончирсын оюн-билгәрен болын гүүн мэдреләрен рабҗамба гидег буддыын шаҗна гүүн-ухани дээде цолы харсысмын. Түүнә хөөне төвдиин олын дацыңды багши ламы болҗи йовхыдынь алдыр нэрень цуг төведте туурчи, Зая-Бандида гиҗи күнделегдеҗи дуудыгдыдыг болсымын, Зая-Бандида гидег нэрен болхыла буддыын шаҗна тавьш уханды цәәсен күүнде зүүлгедег хамгиин дээде номиин цолы мөн. 

Зая-Бандида Төведте хөрен хойир җилииги давулад, 1638-чи җилде тавдыгчи дүриян Дала ламы болын Банчин богдын зәрлегәр тэре цагиин хальмегед болын моңһылды бурхына сурһал дэлгерүлхе даалһывыр авад, Зүүнһар нутыгтан хәрҗи ирәд,буйинта ике үүләя экелсемен.

зөрүлҗи, тэденде килвер болһыхиин төлә тодырха узег зокъян үүлдесмен.

хаалһыдан Көке-Нууриин Цәәдемде һаслыңгасы нөгцехе йосы үзүлве.

Дөрвен хальмгиин ике багши Зая-Бандида хату чин,зөргәр сурһульды сурчи, эрдемиин түүлде күрчи,
хорҗи ирәд, хамгииги мэдегчи бурхына шаҗииги мандылулҗи, хәре дөрвен хаљмигиин төре-йосииги
батрулын үүлдесмен.

Зая-Бандида болхыла, аһу ике гэгәрүлегчи, аһу ике номтын, аһу ике орчулыгчи, аһу ике олна
үүлдәчи, хальмыг улусиин бичигиин кэлнә улыынь тәвегчи мөн.

Зая-Бандидан насын туршидан орчулсын олын зәрлег, үндесен, шастыр, түүнә. үүдәсен тоды үзег,
тэре цагасы нааран тоды үзег дээре бичигдеҗи үлдесен ике зөөрмүд өдгә цагты мана уудлад барыг-
дыши уга уурхан саң болҗана. 




#Article 9: Бах, Иоганн Себастьян (1001 words)


Бах Себастьян () — нарт-делкән туурсн көгҗм-бичәч болн органч. Тер живлң көгҗм-бичәч болҗ тоолгдна.

Бахин Иоганн Себастьян эцк, Иоганн Амброзиус Бах нертə, болн эк, Элизабет Леммерхирт нертə, зурһан көвүд-күүкдтə билə.

Проработав в Мюльхаузене около года, Бах вновь сменил место работы, на этот раз получая место придворного органиста и устроителя концертов — намного более высокую позицию, чем прошлая его должность — в Веймаре. Вероятно, факторами, заставившими его сменить место работы, стали высокое жалованье и хорошо подобранный состав профессиональных музыкантов. Семья Баха поселилась в доме всего в пяти минутах ходьбы от графского дворца. В следующем году родился первый ребёнок в семье. В это же время к Бахам переехала старшая незамужняя сестра Марии Барбары, которая помогала им вести хозяйство до самой своей смерти в 1729 году. В Веймаре у Баха родились Вильгельм Фридеман и Карл Филипп Эммануил.

В Веймаре у Баха была возможность играть и сочинять органные произведения, а также пользоваться услугами герцогского оркестра. В Веймаре Бах написал большинство своих фуг (наиболее крупным и известным собранием фуг Баха является «Хорошо темперированный клавир»). Во время службы в Веймаре Бах начал работу над «Органной тетрадью» — сборником пьес для обучения Вильгельма Фридемана. Этот сборник состоит из обработок лютеранских хоралов.

К концу своей службы в Веймаре Бах был уже широко известным органистом и мастером клавесина. К этому времени относится эпизод с Маршаном. В 1717 году в Дрезден приехал известный французский музыкант Луи Маршан. Дрезденский концертмейстер Волюмье решил пригласить Баха и устроить музыкальное состязание между двумя известными клавесинистами, Бах и Маршан согласились. Однако в день соревнования выяснилось, что Маршан (который, видимо, имел перед тем возможность послушать игру Баха) спешно и тайно покинул город; состязание не состоялось, и Баху пришлось играть одному.

Через некоторое время Бах опять отправился на поиски более подходящей работы. Старый хозяин не хотел его отпускать, а 6 ноября 1717 года даже арестовал за постоянные просьбы об отставке — но уже 2 декабря отпустил на свободу «с изъявлением немилости». Леопольд, герцог Анхальт-Кётенский, нанял Баха на должность капельмейстера. 

В 1723 году состоялось исполнение его «Страстей по Иоанну» в церкви св. Фомы в Лейпциге, и 1 июня Бах получил должность кантора этой церкви с одновременным исполнением обязанностей учителя школы при церкви, заменив на этом посту Иоганна Кунау. В обязанности Баха входило преподавание пения и еженедельное проведение концертов в двух главных церквях Лейпцига, св. Фомы и св. Николая. 

В течение жизни Бах написал более 1000 произведений. В Лейпциге Бах поддерживал дружеские отношения с университетскими профессорами. Особенно плодотворным было сотрудничество с поэтом, писавшим под псевдонимом Пикандер. Иоганн Себастьян и Анна Магдалена нередко принимали у себя в доме друзей, членов семьи и музыкантов со всей Германии. Частыми гостями были придворные музыканты из Дрездена, Берлина и других городов, в том числе Телеман, крёстный отец Карла Филиппа Эммануила. Интересно, что Георг Фридрих Гендель, одногодка Баха из Галле, что всего в 50 километрах от Лейпцига, никогда не встречался с Бахом, хотя Бах дважды в жизни пытался с ним встретиться — в 1719 и 1729 годах. Судьбы этих двух композиторов, однако, были соединены Джоном Тейлором, который оперировал обоих незадолго до их смерти.

Композитора похоронили вблизи церкви св. Николая (), одной из двух церквей, где он прослужил 27 лет. Однако вскоре могила затерялась, и лишь в 1894 году останки Баха случайно были найдены во время строительных работ по расширению церкви, где и были перезахоронены в 1900 году. После разрушения этой церкви во время второй мировой войны, прах был перенесен 28 июля 1949 года в церковь св. Фомы.  В 1950 году, который был назван годом И. С. Баха, в этой церкви была установлена бронзовая надгробная плита, под которой покоятся его бренные останки. 

Бах написал более 1000 музыкальных произведений. Сегодня каждому из известных произведений присвоен номер BWV (сокращение от Bach Werke Verzeichnis — каталог работ Баха). Бах писал музыку для разных инструментов, как духовную, так и светскую. Некоторые произведения Баха являются обработками произведений других композиторов, а некоторые — переработанными версиями своих произведений.

Органная музыка в Германии ко времени Баха уже обладала давними традициями, сложившимися благодаря предшественникам Баха — Пахельбелю, Бёму, Букстехуде и другим композиторам, каждый из которых по-своему влиял на него. С многими из них Бах был знаком лично.

Бах также написал ряд произведений для клавесина, многие из которых можно было исполнять и на клавикорде. Многие из этих творений представляют собой энциклопедические сборники, демонстрирующие различные приёмы и методы сочинения полифонических произведений. Большинство клавирных произведений Баха, изданных при его жизни, содержались в сборниках под названием «Clavier-Übung» («клавирные упражнения»).

Бах писал музыку как для отдельных инструментов, так и для ансамблей. Его произведения для инструментов соло — 6 сонат и партит для скрипки соло, BWV 1001—1006, 6 сюит для виолончели, BWV 1007—1012, и партиту для флейты соло, BWV 1013, — многие считают одними из самых глубоких творений композитора. 

Остальные вокальные произведения Баха включают несколько мотетов, около 180 хоралов, песни и арии.

Сегодня исполнители музыки Баха разделены на два лагеря: предпочитающие аутентичное исполнение, то есть с использованием инструментов и методов эпохи Баха, и исполняющие Баха на современных инструментах. Во времена Баха не было таких больших хоров и оркестров, как, например, во времена Брамса, и даже наиболее масштабные его произведения, такие как месса си минор и пассионы, не предполагают исполнение большими коллективами. Кроме того, в некоторых камерных произведениях Баха вообще не указана инструментовка, поэтому сегодня известны очень разные версии исполнения одних и тех же произведений. В органных произведениях Бах почти никогда не указывал регистровку и смену мануалов. Из струнных клавишных инструментов Бах предпочитал клавикорд. Он встречался с Зильберманом и обсуждал с ним устройство его нового инструмента, внеся вклад в создание современного фортепиано. Музыка Баха для одних инструментов часто перекладывалась для других, например, Бузони переложил органную токкату и фугу ре минор и некоторые другие произведения для фортепиано.

В популяризацию музыки Баха в XX веке внесли свой вклад многочисленные «облегчённые» и осовремененные версии его произведений. Среди них — широко известные сегодня мелодии, исполненные Swingle Singers, и запись Венди Карлос 1968 года «Switched-On Bach», где использовался недавно изобретённый синтезатор. Обрабатывали музыку Баха и джазовые музыканты, такие как Жак Лусье. Среди российских современных исполнителей отдать должное великому композитору попытался Фёдор Чистяков в своём сольном альбоме 1997 года «Когда проснётся Бах».

Внимание! Музыкальные фрагменты в формате Ogg Vorbis




#Article 10: Көглтин Дава (212 words)


Өдгә  цагин литературт Хальмг Таңһчин улсин шүлгч Көглтин Дава нег эркн орм эзлҗ,  орн-нутгтан, нарт делкәд нер һарв. Көглтин Дава 1922-гч җилд  Ик Дөрвд нутгин һахан Авһнр гидг (ода болхла, Хальмг Таңһчин Яшалтан района, Карл Маркс колхозин,   Эсто-Алтай селән) гидг хотнд багш күүнә бүлд төрсн болдг. Арвн дөрвн настаһасн авн эклҗ шүлг бичдг болла, теднәс зәрмнь Ленинә ачнр, Улан баһчуд гидг газетмүдт барлгдв. 

Пединститутд сурһульд сәәнәр сурч йовсн болн урн үгин хаалһд сәәнәр орҗ йовсн цагт Көглтин Дава цергт мордв. Алдр Төрскән харсгч дән эклхд Көглтин Дава Моңһл орн-нутгт советск цергт йовла. Дәәнә өмн нүүрт сурҗ орад Көглтин Дава политрук болсмн, үүдәврмүдәрн өшәтиг шалһҗ, терүнә өршәңгу уга йовдлыг иткҗ, салдсмуд дунд ик политическ көдлмш кевв. Олн үүдәврмүд дотрас ончта — Сар-Герл (поэм, 1964),   Ухана буцлт (поэм,  1973; 2-гч һарцнь — 1977),

Орн-нутгтан болн делкән сойлын делгртд ик нилчән күргсн төләднь болн 75-гч насна өөнләнь 1997-гч җилд моһа сарин 12-т Төрскндән ач-тус күргсн төлә гидг 3-гчдевсңгин орденәр шүлгч Көглтин Даваг Әрәсән Федерацин Президентн зааврар ачлсмн.

Хальмг Таңһчин улсин шүлгч, СССР-ин Социалистическ Күч-келснә Герой, СССР-ин болн Әрәсән Государственн мөрәсин лауреат Көглтин Даван нериг 1996-гч тойгта баһ планет зүүҗәнә.

Төрскн орндан болн нарт делкәд нернь туурсн шүлгч өдгә цагин эргцд билгнь хурц деерән бәәнә.2006-гч җил мөчн сарин 17-н Хальмг Таңһчин шүлгч Көглтин Дава сәәһән хәәв.




#Article 11: Инҗин Лиҗ (102 words)


Инҗин Лиҗ (1913-гч җил Баһ Дөрвд нутгин Һооҗур селәнд (ода болхла, Көтчнрә район)— 1995) — угатя күүнә бүлд төрсн мөн. Баһ Дөрвдин Ставкин детдомд эн өссн болдг.

Комсомолын халхар көдлҗ йовяд, Улан хальмг газетд сегләтр болҗ көдләд, хөөннь Хальмг дегтр һарһачин днрек болв.
 

Баһ биш оньган эн орчуллһна көдлмшт өгсмн. Максим Горькийин, А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтовин, С. А. Есенина, Т. Г. Шевченкон, Э. Межелайтисин, А. А. Сурковин, Ю. Марцинкявичюсин, В. В. Маяковскийин шүлгүд; К. А. Треневин Любовь Яровая, А. Н. Островскийин Гроза,
А. Е. Корнейчукин Платон Кречет, А. Н. Арбузовин Иркутская история'* тидг наадд хальмг келнд Инҗин Лиҗ орчулҗ ҺарҺсмн.




#Article 12: Цаһан сар (928 words)


Цаһан — хальмг улусин нег сән өдр. «Зул» гидиг сән өдрин хөөн күцуц хойр сар болад «Цаһан» болдыг. «Цаһан» болсан сариг Цаһан сар гиж нерәднә. Эн сарин нег шинд «Цаһан» болдыг йоста. Үвл чиләд, хавр эклжәхиг «Цаһан» гидиг сән өдр медүлнә. Тигәд чигән «Цаһан» өдр хальмг улус мемлекеттік нег-негнеләһән харһахларн, түрүн болҗ менд сурчакад, дарунь игҗ келдәг: «Үвләс сән менд һарват?» «һарв-һарв» — гиҗ хәрү өгдег. Бас игж келдег: «То бүрун, толһа менд цуһар үвләс һарувидін. Мал-гермадән бас тооһан геяго үвләс һарч, көк ноһа көләрн ишкихәр зүткуҗәнә».
Кезәнә әмтән «Цаһаг» йир күләдг бәәҗ, яһад гихлә, негдвәр, хальмг улус мемлекеттік бас нань сән ик юм үздго бәәсмән, хойрдавар, хальмг улет олн сән өдрмүд үга һурвадвар болхла, үвал чилҗәх, хавр ирҗәх, ноһан һарх, тег көкрх, мал теегт һарх, хөөчнәрәт амр болх. Дөрвөдвәр болхла, әмтн нег-негнәннь чипэ утлус, мемлекеттік нег-негнедән золһҗ, белг өгч, нәәрән кеҗ, уудьвран һарһхар өмәрдег бәәж- «Цаһан» өдр эмтн бииләд, дуулад, бийән сергәдг болҗана. Тер учрар эврэннь хальмг сән өдрөмүдән сәәнэр байртаһар кезәнә да-вулдуг билә, одачн тер янзан гелго «Цаһаһан» тосҗ сергемҗтәһәр давулх кесергетә. Цуг туслун авьясмудьшь һазр-һазратнь бәрҗ «Цаһаһан» кех керггә. «Цаһана» авьясмуд иим гиҗ медхемен:

дахулж самлад гүрҗ авдг бәәсмин. Деерень шивриләг өмсөдәг бәәҗ. Цаһан за-
хта киилиг өмсәдәг бәәҗ.

орцг олн зүсн аертә болна: целвег, хорха боорцыг, бауырсақ жола боорцыг, кет, валу
на баасн, хушуш толһа, тоһш боорцыг, бауырсақ темән боорцыг бауырсақ.
Хальмг улс кезәнә холд юмнд йовж, олн юм үзж һәәхҗ иовсн биш, өдр нүдундән үзж ижлидсан юмсудынь нерәр боорцыган нерәдяг бәәжә цгиГэявгэркедег йоста. Хорха боорцыгиг бауырсақтар бас олар кех кергтә, яһад гихлә хорха боорцыгин бауырсақтар тооһар мал вседга, малын то олн болдг. Мал асрхла амн тоста», гиһәд кезәнә келчексан үлгүр бәәдг. Хуцин толһаг негәг кедег. Кет, жола, валуна баасын - эн һурвын нертә боорцыгуд бас нежәд болх зөвтә.
 

Дееҗд һурвын нелвег. хуцин толһа, кет, җола боорцог, 4-5 хорха боорцог бауырсақ, шикр-балта тәвәд. шүтәнә өмн оркдг. Эн дееҗиг һурв хонулад идхимн Эврә улс идх йоста. Күүнә күүнд өгдмн биш.
Кезәнә «Цаһан» хальмгхлә, икчүдәс үлү бичикдүд икәр байрладаг байсман. Учирнь ил медгәдәг билә: «Цаһан» өдр гертән шикир-балта цадлатан идх, дәкәд гер болһиг дарҗ орад, тенд өгсинь идх. Бийәсн улүһинь хормалад герүрн авч ирдг бәәсмин. Терүһән дүрчкәд, кесгегән идәд, хумран хаңһадаг бәәсмин.
Невчк бәәхтәнь балһс орад хулуд кедег бәәҗ. Теңдәс сэн амтта хот-хол хулдуж авад, ирдыг бәәҗ. «Цаһанд» белг өгх зать, яңһәг, компать авдг бәәҗ. Аш сүүлднь, келхд, хальмг улс үнн седкеләсн «Цаһан» гидиг сэн өдрән күләҗ, тосҗ, белдевар кедег йоста. Эн сән өдрин «Цаһан» гисн нерн цаһав хаалһата нерн болҗ хальмг қалмақ улст тоолгодог, яһад гихлә цаһан өңг үснә, цаһан идәнә өңг болҗана. Үсн, цаһан идән мана хальмг улста ончота-төртә хотнъ болж тоолгадна. Иим нертә-төртә хотын өңгәр Ңаһан өдр нерәдгедҗ. Эн сән йорта юмн. «Цаһан» гисын нерен — ямаран сайхан нерн!

Эврән шин хувц өмсэд кеернә. Тер хоорнод нерсын цәнь буслна. Цәәһән самрад, үсләд, тослад, зулг өргенә, дееҗ бәрнә. «Цаһан» өдр эрк биш үстә цә чандаман. Тосынь эләдәр тәвәд, цәәг зандарулдаман. Зать цәәд тәвдемен. Тер цагат цә амтата, тоста, зандарсан, каңкансан болдыг. Уухд иим цә урумдата, таалта болдыг.
Терүнә хөөн наадкасань серәд, босҗ ирдг. Эк бийүрн күүкдән дуудад кедедг: «Күүкд, наартан, цаһалхамн». Тер цагат күүкднь экүрн, эцкүрн хальмгдәд ирдг. Экнь, эцкнь күүкдән барун халхаснь теврҗ үмснә. Иим үтмүд тер цагтан келнә: «Ут наста, бат кишгтә бол, ирх җилдән зүн хал-хасчен үмснәв». Ирх җилдинь бас өмнек кевтән барун халхаснь үмсәд, тер өмнк жилд келсн үтмүдән келнә. Җилин эргецед цуһар әмд-менд бәәй, улан чирәһәрн харһалцах болый гисын авьяс болҗана.
Хадам эцк берләһән соньн кевтәһәр цаһалдаг бәәҗ. Йириндән хадм күн берд һар күрхумун биш болҗана. Бер хадмдан нүцкән махмудан үзүлхмн биш болҗана. Кезәнә хальмг улус мемлекеттік дурнудан үмсүлдәдго билә. Умсах саам харһахла, халхаснь үмсдг бәәсмн. Кергтә болхола, улан шар халхаснь үмсудаг. Күүнд үзүлҗ бардамнадго. Үмсусән үзүлхлә, ичквтд тоолгудуг. Тигәд тер учрар хадм берин халхд һар күрч үмсушго болҗана. Цаһалх кергетә. Тигәд яһҗ цаһалдг бәәсмәб? Бер һаринь хойр хансиг татад, дотурнь хоир һаран бултулад, хадм эцкүрн хальмыгнә. Хадм эцкинь бердән барун һаран |суңһҗ өгнә. Бер, хадмин һариг эврәнь хойр һарин хоорнод тохаднь күргуҗ арһул бәрәд, тер һартань һурв дәкҗ мөргенә. Ямаран сайхан авьяс.
 
Цуһар хоорндан цаһалчкад, цәәһән уухар сууна. Герин эзн «Цаһана» йөрәл тәвнә:
Ирсн «Цаһан» өлзәтә болҗ, Җил болһан байртаһар «Цаһаһан» тосҗ, То бүрн, толһа менд бәәҗ, Үвләс оньдин гем-зовлаң уга һарча,
 Мал гертәһән, шавхар-шувхуртаһан хавран тосҗ,
 Улан зандан цәәһән уулцуҗ,
 Урал-амаран күүндҗ,
 Нег-негнәнень чирә үзлүцүҗ,
 Нег-негндән түшг-дөңг болҗ,
 Цуһар амулаң бәәҗ жирһий!

Бер көвүн хойр онц бәәхлә, тер «Цаһан» өдр эк-эцкүрн одх кергегә. Эцк-экләһән цаһалхар ододг болҗана. Белег авче ододман. Цә, тос авч одх кергетә. Кезәнә бер хадм эк-эцкүрн цаһалхар одхаларн, гертән цәәһән зандарулж чанчакад, нискд кеһэд бүркучкәд, өмнән бәрәд, теднүрн ордаг бәөҗ. Ааһд тер авч ирсын цәәһән кечкәд, хадм эк-эцк хойрлаһан цаһалчакад. цәәһинь хойр һарарн бәрүлҗ өгдег бәәҗ. Аав-ээҗинь, бәрүлҗ өгсн цәәһинь һартан бәрн. берән, көвүһән йөрәһәд уудуг бәәҗ. Бер көвүн хойртан белег өгдег бәәсмин.
Кезәнә «Цаһан» асхан нег герет цуһар хурад байрин нәәрән кедег бәәҗ. Ода чигин тигҗ зәрмнь кенә. Эн чик йовдл гиҗ санх кергетә. Эн өдр әмтн байсҗ җирһх йоста юмн. Домбра цокад, гарма татад, әмтын бииләд жирһх йоста. Дуулдугуднь дууһан дуулад, седкелән байсадмн.
Кезәнә баһчуд нәәрән кечкәд, һаза һарад, наад наадаг бәәҗ. Цаһан модн, билцыг бултулһан, шаһа наадлаһан — эн хальмг кезәңк наадад болж тоолгдна. Бийән нань аадрулдуг юмн уга бәәсмин. Тигәд наадад һаза на-адладад, баһчуд бийән сергәдедг бәәҗ. Бас ахыр туульс келҗ, марһа кецхәдг бәәҗ. «Цаһан моден» гидги нааадан йир шуугата наадан болдыг билә.
Хальмг улус мемлекеттік келдег: «Цаһан» болхала, зурмн ичәнәсн һардаг».
Ода өдгә цагат болсарнь, медсәрн «Цаһаһан» кенә. Болв сүл жилмүдт кесегень кезәңк авьясмуд медәҗ авхар зүткенә. Тернь йир сән. Үйәс үид хальмг авьясмуд үлдәд йовх учурта.

сарны эдэр:




#Article 13: Зул (764 words)


Эн сән өдрин учр иим: Богд Зуңква бурхн төрәд, деерәс бууҗ ирсн өдриг Зул өдр гиһәд сән өдрт тохрасмн. Бурхн нас авсн өдрг цуг хальмг әмтн, ик-бичкн уга дегц нег өдр нас авдг болҗ. Цуг хальмг улсин һарсн өдрнь Зул өдр болҗ тоолгдна. Насн деерән нежәд вас эн өдр немҗ авцхана. Үлгурнь, хөртә күн хөри негтә болна, тәвтә күатәвн неггә бол на. Тиигәд чигн Зул гидг сән өдрэн хальмг' улс куләҗ, байргаһар темдглҗ, сергмҗтәһәр давулна.
Зулын өмн белдвр сәэнәр кенә: гер дотркан уһаҗ арчна, кир-хуран уһана. Хуучн җилин кириг шин жилд орулдго болжана. Эн авъясиг медҗ күцәҗ йовх кергтэ. Шин хувц уйж белднә, яһад гихлә Зул өдр хальмг улс кеердмн. Боорцг кеһәд, көншун үнр һарһдмн. Бооригар дееҗ бәрдмн. Боорцга Зулын өмн асхнлнь кех кергтэ. тер асхнднь шүтәнә өмн дееҗ бәрдмн. Йөрәл кеддмн. Зулан тосдмн. Зудд нерәләд. тос, шикр-балта хулдҗ авдмн. Шикр-балтаһар бас дееҗ бәрдмн. Шүтәнә өмн тэвсн һурвн целвг деер цөөкн шикр-балта тәвдмн. Кезәнә нас авх өдртән нерәдәд, мальш эм һарһдг бәәҗ. Хә аллг бәәҗ. Тарһн, чинәтә хө олн хөд дундас шүүҗ авад алад, Зул өдр мах чанад. салаһарн тос һооҗулад идәд, Зулан давулдг бәәҗ.

Зул өдр өрүнднь герин эзн күүкд күн эрт босад, өркән хәрүлчкәд, һал шатаһад, хәәсән нерәд, хальмг цәәһэн зандрулҗ чандг йоста. Терхоорнд, цә буслтл, Зулан өргнә, шүтәнә өмн зул тавлнас мөргнә. Цәәһәсн дееҗ бәрнә. Цуһар өрк-бүләрн, ширә эргҗ сууһад, байрин цәәһән ууна. Ширэ деер Зул өдр хот-хол невчк эләдәр тәвдм: эрк биш хальмг әмтәхн цә, тосн, махн, шикр-балта болн нань чигн әмтәхн хот бәәх зөвтә. Эн цәәһәи уучкад, дәкәд цэ чандмн. Зул өдр элгн-садан, үр-өңгән, медәтэ улсан ду-удҗ цә өгәд гиичлдмн. һалд әркин түрун дусал цацдмн. Эн өдр элвг-делвгәр әмтэн гиичлхлә, далд йовсн эмтн идсн-уусн болдг. Жил сәнәәр байртаһар давдмн. Зул өдр эврән бас цәәд йовдмн. Медәтә улст белг бәрүлж өгдмн: зать, шикр-балта. Зул өдр күунәс юм хармндмн биш
Зул өдр асхарнь насна зул бәрдмн. Бичкнәр һуйр элдәд ййсн һолын цөга кенә. Йөркгәр зулын һолынь кедмн. Иим өвсиг ик урдаснь кеер те-егт һарад түүҗ авад, гертән авч ирәд, сәәнәр хагсаҗ белддмн. Герин эзн күүкд күн насна һол (йөркг) белдҗ авх зөвтә Йөркгд үй орулдмн биш. Аржанк өвснә му-сәәһинь хаяд, йилһәд, хальснь мөлтләд, хурһдарн кемҗәләд авсна хөөн күүнә насна тооһар йөркг то-олҗ авад, деернь хойр-һурвн йөркг немәд, хамднь көвңгәр деерк узүринь һурв дәкҗ орадг йоста. Йөркг оралһиг мсдәтә улсас эклҗ белддмн. Дарунь наадксиннь насна йөркг орана. Зулын һол Һурв давхр «хувцта» болдг (һурвн давхр көвңгәр орана).

Насна цөгнд түрүләд эцкин һол тәвдг, дарунь экин, түүнә дару үрн-сад-на. Тер һолмудыг насна цәгнд зерглүләд, нег-негңднь шахад тәвдмн. Насна цөгц утулң бичкн-оңһцла әдл болна. Насна һолмудын деерк үзүрмүдинь хәәлсн тосар норһад, чимкәд оркдмн, эс гиҗ герл өгч болшго.
Бүрүлин гегән тасрад, зөвәр харнһу болхла, теңгрт одд һархла, тер насна цөгцән шүтәнә өмн ширә деер тәвәд, герл өгдмн (хусдг шатаһад. насна һолын үзүрмүдт күргдмн): Тер саамла цүһар тавлсн насна зулдан гскҗ мөргәд. насан авдмн. Гекҗ мәргсн саамлаһан зальврдмн. Тер цагт и им үгмүд келдмн: «Авчах насн өлзәтә, цаһан хаалһта болтха!».

Насна зулан бәрсн цагт, кемр көвүн гертән уга болхла, эцкнь терүнә ормд мөргәд, насинь авдмн, күүкн гертән ута болхла, экнь мөргдмн. Гсрл өгснә хөөн насна зулыг боктлнь көндәдмн биш. Бийнь бөкхлә, ти-игад хураҗ авдмн. Күн болһнд нерәдҗ тәвсн һолнь цуһар дегц бөкдмн биш. Тернь төр уга болдг, зовхмн биш. Үлдсн һолмудьгнь арһул, үмс уңһалго авч хаяд, һуйринь элдәд, таавад шарад идчкдмн. Өрк-бүл до-тран хуваҗ иддмн. Күүнә күүнд өгдмн биш.
Невчк дарунъ бәәҗәһәд, йосндан һаза харңһурхла, үүдәр йиснә һол һарһдмн. Элдсн һуйрар бас бичкн цөгц кеһәд, дорнь шовһр мода? бәрдг юм кеһәд. цөга дотрнь үзүрнь көвнгәр оралһата йисн һол батру-лад. көвнггә үзүринь шар тосар норһад чимкчкәд, герл өгдмн. Дарунь үүдән арһул секәд. үүдәр герл өген цөгцән барун һарарн һарһдмн. тоотыг эк күцах йоста. Толһа деерән бәәсн махлаһан, эс гиж альчуран авдмн. Барун өвдгән һазрт күргәд, сөгдж суудмн. Йиснә һолыг бөктлнь бәрх керггә. Бөктлнь зальврад бәәдмн. Бөкснә хөөн йиснә һолас шатад үлдсинь арһул авад хайдмн. һуйринь насна цөгцлә хамднь элдәд, шарад идчкдг йоста.Тиигәд эн өдриг хальмг улс ончтаһар темдглэд, эн өдр цуһар нас авдг болсмн. Насан авсн өдрләһән цуһар нег-негән йөрәх кергтә:
 Җил болһн Зулан кеҗ,
 Насан авч, сән-сәәхн бәәж..
 Авсн насн өлзэтә цаһан хаалһта болҗ,
 Насан авсн бидн цуһар
 Гем- ювлн уга бәәҗ,
 Бат кишгтэ болҗ.
 Кен икчүдиннь наснд күрч,
 Седкл тавар амрч-жирһҗ бәәцхәй!
Зул асхн цуг кергән күцәчкәд, хальмг улс байрин нәәрәң кедг, домбр цокад, дууһан дуулад, бийән сергәдг бәәҗ. Байрин өдриг байртаһар да-вулдг учрта. Эн нас авчах өдр болҗана. Нас авна гидг — ончта йовдл Халыв* улст жилд нет дәкҗ тиим йовдл болдг. Зул өдр юмн элвг-делвг болхла, җилин туршарт, ирх Зул күртл йорнь сән болдг. Түрх-зовх юмн үзгддго болждна. Цуһараннь седкл таварн бәәдг.




#Article 14: Деед Европд (178 words)


Хальмгуд цөөкн багмудар США-д,Францд, Канадат, Чехьт бәәнә. Хальмгуд түрүн болҗ XX-гче зун җилд ирсимин. Тедн дунд сурһультань олн бәәсмин. Төрскин һазрасан хол бәәвичн, тедн эврә келән, сойлан марталго хадһалҗи. 1920-1940-гч җилмүдт Чехьт болн Францд бәәсн хальмгуд «Улан Залата», «Хоңх», «Цаһан өвсөнә дольган» гидиг журналмуд барас һардаг бәәҗ, литературин болын фольклорин үүдәврмүд барлагдад, хальмгуд дунд тархагдҗ йовҗ. һазадын орна хальмгудас сурһультань номин халхар үүдәгдесн шинҗилтечна барлаҗ йовҗ. Өдгә цагт хальмг келн Деед орн-нутугудын болн Америкин хальмгуд дунд бәәдел-җирһалдань олзлгдна. Болв, эдн хальмг келән цеврәр келхш, оруд үгмүд олн. Җирһилин некверлә ирлцүләд, һазадын орна хальмгуд хойр келнәс авн дөрвн хальмыгин кел медцехәнә. Тегәдчен, эднә келнед талын келн улсин келнәс орсн үгмүд бәәдгнь учрата. Ах үйин улс баһчудт төрскин келән дасхахар гүҗринә, болв баһчудын цөнь хальмгар күүндүнә. Америкин хальмгуд өдр-бүүрин хәрлцәнд англь келн олзолгадна. Өдгә цагт Деед орн-нутгудт хальмг келәр периодик барлагдахш, хальмг келн радио болн телевиденәр соңсогдахш. Тегәд, хол бәәх һазадын ордудт XX-гч зун җилин сүл арвад җилмүдт хальмг келн мартагдахин өмн-өргөнд бәәнә. Зуг Әрәсән хальмгуд Әрәсән Европин әңгид эврә Таңһачта, хальмг келн Хальмг Таңһачд девлет государственн келмүдин негнь болна.




#Article 15: Арсан (218 words)


Арсан - мана цокцин бүркә, эн мана цокоциг һазаһасан му хорлота юмсас харсана. Зуг түрүн деерән эн юм илһильнә мөч болна. Арсар дамҗаҗ көлсан һарна.
Көлсн арсанд бәдг көлснә үрмүг бульчрахаһас хурдуман. Эн шеснад бәдг әдл юмс зуг баһ болхас биш, урсусан усн болдаман. Көлсән манас даңгин (й)илһираҗ һардаман, болв икәр көлсан манд халун болхала һардаман.
Халун манд, һазаһас ирдг дуланас, келхед нарна, бешин эскәлә дотур дуланас, келхед мана цокоц гүҗрҗ көдлмш кесн цагат болдоман.

Арсиг хәләҗ харх керег мана эрүл-дорүл болхин төлә кергетә.
Кир болын шора дахад мана арсан деер кесег микроб болн талдан олын зүсн арсна гем ирүлдүг үүрмг әмтә юмс суна. Арсна гем-машулдаг-тадн медедег бишийт, энүг йир бичкин шалз һарһадаг биший; талдан чигин кесег арсана гем бәнә. Эн гемес эс авхин төлә арсан цевр бәрҗ бәх кергетә. Тер дотур һаран дару-дарунь уһаҗ бәх кергетә, тер юнгад гихлә эн юмнас икәр киртинә. Дару дарунь толһаһан уһаҗ бәх кергетә. Цаг цагатань дола хонгин нег баньд орҗ бәх кергетә.
Арсан шархаталһан әмшегтә. Зәрмдән арсан әрвәҗ уга маҗәҗ оркав чигин энүгәрнь гем һарһадаг микроб орна. Тер учрар арсан шархатахам биш. Кемр арсандан шарх һарһаҗ оркасан цагтан, шархан цевр усар уһаҗ оркад, йод түркичкәд, цевр сернеҗал эскәлә кенчерәр боҗ оркох кергетә. Йодар шархад орсн микробиг алад, цевр бодһа киртихәснь хальчлах. Шархан киртәснәс авн ик му йовудла болхинь санҗ бәх кергетә.




#Article 16: Италмудин Орн (929 words)


Италмудн Орн Нутг — Европин ик гисн болн хамгин делгрлттә орн-нутгудын негнь. Эн Европин өмн үзгт, Средиземн теңгсин көвәд бәәршлҗәнә. Энүнә эзлҗәх һазрин аһунь 301,2 миңһн дөрвлҗин километр болҗана. 1990 җилд кесн то-дигәр Итальд бәәх әмтнә сайд күрв. Орн-нутгин хотл балһснь делкән тууҗд икәр темдгтә Рим, энд 2,8 сай күн бәәнә, хотлын эргндкиг тоолхла, тер тонь 3,8 сайд күрнә (1989 җил).

Орн-нутгин бәәрн әмтнә 98 процентнь итальянцнр болҗана. Тегәд келнә туст энд дала төр һархш. Итальянск келн государственн чинртә болҗана. Итальд католическ бурхн-шаҗна улс бәәнә.

Өдгә цагт орн-нутгт эврәннь политическ тогтацар 20 областьд () хувагдна, тернь 94 провинцд (), дәкәд коммуннд () хувагдна. Орн – нутгин хулд – гүүлгәнд эргҗәх мөңгнә тускар келхлә, тернь итальянск лир – зун чентезими болҗана. Итальд өргәр темдглдг байрин өдрнь – июнь сарин түрүн нарн өдр – эннь Республикиг зарлсна өдр болҗана (1946 җилин июнь сарин 2).

Географическ һоллгч тоотын тускар келхлә, тернь тиим болҗана. Ода невчк орн – нутгин тууҗин тускар келх кергтә. Негдсн келн - әмтнә государств болҗ Италь 1870 җилд тогтагдла. Болв тер саамд чигн капиталическ хөрлцән орн – нутгт йостаһар батрад уга билә. Тегәд чигн өдгә цагла орн – нутгин өмн үзгин райод эврәннь экономическ делгрлтин кемҗәһәр ар үзгин райодас ард хоцрҗ йовна.

Италь – НАТО-н ик гисн гешүдин негнь, цергә белдвриг ясрулхин кергт баһ биш мөңг орн – нутг һарһҗана. Ода Европин орн – нутгуд негдх ик сана зүүҗәнә. Тер җисәнд Италь чигн шунмһаһар орлцҗана. Эн туст Ар үзгин Европин орн – нутгуд болн Великобритань ик таасмҗан үзүлҗәдго болхла, Италин халхас тиим санан-седкл уга. Европ негдснә ашт орн-нутгин экономическ бәәдлиг улм делгрүлхәр энд зуралҗана.

Италин государственн тогтацин тускар келхлв, эннь парлментск республик болҗана. Итальянск Республикин Конституц ода үүлдҗәнә, энүг 1947 җилин декабрь сарин 22-т батла, 1948 җилин туула сарин
шинд эн үүлдвртөн орла.

Государствин толһачнь президент болҗана. Энүг хойр палатын хамцу сүүрт суңһна. Эн сүүрт областьму-дын элчнр бас орлцна. Президентин үүлдврин болзгинь 7 җил гиҗ темдгллә. Кемр президент эврәннь даалһвран ямр нег учрар күцәҗ чаддго болхла, сенатын ахлач терүг күцөдг болна.

Зака тогтагч йосн парла-ментинһарт бәәнә. Эн хойр палатас — депутатнрин па-латас болн сенатын палатас тогтна. Депутатнрин палатыг олн-әмтн цугтан болн шуд кевәр дууһан өгәд суңһна. Ирлцңгу элчллһнә системөр энд дууһан өгнә. Сенатыг болхла областьмудын ул деер бөөрн өмтн суңһна. Эн саамд дууһан өглһнд бас цугтан орлцна. Суңһврин холята систем энд олзлгдна.

Тиим кевәр олн әмтн эврәннь йосан суңһҗ авна. Шин Конституцас иштәһәр демократическ принципс тиигәд бәәдл-җирһлд тохрагдна. Парламентин хойр палат 5 җилин болзгт үүлднә.

Күцәгч йосиг болхла Итальд Министрмүдин Совет күцәнә. Президент эврән Министрмүдин Советин Ахлачиг шииднә. Ахлачин селвгәр президент министрмүдиг шииднә. Дәкәд шин тогтсн правительств прези-дентд андһаран өгәд, парламентин хойр палатын иткүлиг авх зөвтә.

Парламентин хойр палатын тускар бас ахрар келх кергтә.

Депутатнрин палатын ханьд ода 630 күн орҗана. Энд Христианск-демократическ партии элчнр хамгин ик чинр зүүҗ, эврәннь поли тикой күцәҗәнә. палатын цуг ормас эдн 234 орм эзлҗөнә. Хойрдгч ормд Зүн чид-лмүдин демократическ парть йовна — эдн 177 орм эзлҗ-өнө. Һурвдгч ормд Социалистическ парть йовна — 94 орм.

Эн һурвн партии тууҗин болн өдгә цагин бәәдлин туск зэрм то-дигиг таднд медүлхәр бөөнөвидн. Эдн һурвн депутатнрин палатд чигн, сенатд чигн һоллгч чинр зүүҗәнә гиҗ темдглх кергтә. Эднө зүүсн хөлөциг тиим кевәр олн әмтн дәңнҗәхмн болҗана. Правительствин ханьд чигн эн партьсин элчнр министрмүдин үүлин ик зууһинь эзлҗәнә.

Христианск-демократическ парть 1943 җилд тогтагдла. Энүнә ханьд 1,4 сай күн бәәнә (1986 җилин то-диг). Әдл нертә нарт делкән ниицәнд эн парть орҗана. 1990 җилин туула сард парть хойр өңгрв. Ч.Де Мита толһалҗасн зүн халх партии ик зууна өмнәснь һарчахин тускар зарлв, тегәд эдн эв-рәннь элчнрән партин һардгч үүл даалһнас һарһв.

Зүн чидлмүдин демократическ парть 1991 җилин лу сарин 3-д Итальянск коммунистическ партии ул деер тогтагдла. Коммунистическ парть болхла эврәннь үүлдврән уурулҗахин тускар XX съезд деер зарлла. Съездмүд хоорнд демократичен партии үүлдвриг Келн-әмтнә совет күцәнә. Эн совет партин һардвриг болн партин келн-әмтнә сегләтриг сүңһна.          
                       
Компартии XX съездин нег баг делегатнр шин партьд орхар седсн уга. Коммунистическ авг-бәрцтә шин парть тогтахар бәәхин тускар эдн келв.

Тиигәд мана орн-нутгт Италин политическ бәәдл-җирһлд, нег үлү Коммунистическ партии ханьд ик соль-врмуд учрла. Хуучн партьс уга болад, шин партьс тогтв.

Хамгин ик тууҗта партьсин тоод Италии социалис-тическ парть йовна.  Энүг 1892 җилд тогтала. 1966-1968 җилмүдт энүг Италии социал-демократическ парть гиҗ нерәдҗәлә. Эн партин ханьд ода 626 миңһн күн бәәнә. Социалистическ интернационалын   ханьд — тиигҗ Европин социалистическ партьсин ниицән нерәдгднә — эн орҗана. Партин ахлачин үүлиг нег күн биш, болв коллективн орган — президиумин бюро күцәҗәнә.

Правительствин ханин тускар келхлә, энд 20 министр, тер мет портфель уга 9 министр бәәнә. Тер тоод туризмин, сойлын бумбсиг харлһна министрмүд эн ханьд орҗана. Итальд туризм ик делгрлт авснь эн тоот медүлҗенә. Тернь чигн өврмҗтә биш — Европин хамгин байн болн ут тууҗта культур Итальд бәәнә гиҗ келхлә, буру болшго.

Италии хамгин темдгтө газетмүдин тоод Репубблика ( - Республик) орҗана. Энүг Римд болн Миланд барлна. 1976 җилин туула сард газетиг бүрдәлә.Тиим ахр тууҗта болв чигн, энүнә тиражнь 800 миңһн экземплярт күрчәнә, Эспрессо гидг журнал болн Мондадори баг энүг һарһҗана. Газет өдр болһн һарна.

Италии экономическ делгрлтин тускар келхлә, эн хамгин өөдән промышленн делгрттв орн-нутгудын тоод орҗана. Энд монопольс их чинр зүүҗәнә. 690 хамгин ик кампань цуг акционерн капиталын 72,8 процент эзлҗәнә. Һазадын орна капитал чигн Итальд ик чинр зүүҗәнә. Эн орн-нутгин бизнесменмүд Хальмг Таң-һчла чигн нөкцлтҗәнә.

Маши, автомобиль, керм тосхлһн Итальд ик делгрлт авсн бәәнә. Тер мет тооллһна техник болн электронн оборудованиг энд икәр һарһна. Ахрар келхлә өдгә цагин хамгин нәрн технологийс орн-нутгт  сәәнәр делгрсн бәәнә. Җилдән орн-нутг хойр шаху сай автомобиль, 50 сай шаху тонн цемент болн нань чигн тоот һарһҗ чадна. Зууһад сай тонн нефть эд-бод кегднә. 19,9 миңһн километр төмр болн 300 миңһ һар километр шоссе гисн хаалһ энд бәәнә.




#Article 17: Лихтенштейна Нутг (224 words)


Лихтенштейн — Европд немш келәр келдг хаана йоста орн-нутг урднь олн бәәсмн. Болв тиим цаг давҗ одв, ода һазр деер ор һанцхн Лихтенштейн гидг нойна медл һанцхн хаана йосна заллтта орн-нутг бәәнә.

Лихтенштейна тууҗнь 1699 җил эклсмн, тер җилд эн нойна медлин тохмин нег күн Рейн һолын тиньгр һазрт түрүн һазр хулдҗ авсн билә. 1712 җил күртл Лихтенштейна кемҗән 160 дөрвлҗн километр болв, 1719 җилд Лихтенштейна үлмә уга бәәлһн батлҗ авгдсмн.

Темдглхас, эн нойна медл орн-нутгуд дунд хамгин олар шүднә протезмуд кеҗ һарһна.

Бәәрн әмтнә икнкнь нурһлҗ промышленн предприятьмүдт көдпҗәнә, наадкснь бәец тетклпнә халхар үүлднә. Келхд, нааран җилд 80 миңһн туристнр ФРГ болн Швейцәрәс ирнә. Лихтенштейна девскр һазрин икнкнь зүн үзгмн Альпд бәәнә тер учрар селәнә эдл-ахун халхар көдлҗәх әмтн йир цөөкн.

Лихтенштейн эврә мөңгн уга, тегәд эңд швейцарск мөңг олзлҗана. Государственн бюджетнь йир олз-орута, тиичкәд хамгин ик ору,мөңгнә алвнас цуглулҗ авна, юңгад гихлә эн орн-нутгин алвна процентнь хамгин бичкн болҗ һарчана. Тер учрас энд һазадьн орна фирмс олар эврә әңгсән секнә.

Дәкәд нег соньн йовдл Лихтенштейнд темдглх кергтә, 1868 җиләс нааран эдн дәәнә церг угаһар бәәнә, болв залу болһн җирн насн күртл дәәнә темдглә болҗ тоолгдна. Ода энд тәвн зурһан полицейск кедләчнр цуг кергин диг-дара хәләҗәнә.

Сүл то-дигәр эн нойна медлд 29 миңһн күн бәәнә, терүнәс Ваудц хотл балһснд-5 миңһн күн бәәнә, 1990 җил энд 379 күн төрҗ һарсмн, 162 шин өрк-бүл бүрдәгдв.




#Article 18: Пранцсин Орн (918 words)


Пранцсын Орн Нутг () — Европин ик гисн орн-нутгт.  Энүнә эзлҗәх һазрин аһунь 551,6 миңһн дөрвлҗн  километр тогтаҗана. Йосна халхар энүг Пранцузск Республик () гиҗ нерәднә.  2007 җилин то-дигәр орн-нутгт 60,18 сай күн бәәнә. Хамгин  делгрлттә государствсин тоод эн орҗана. Тегәд экономикин, наукин болн культурин халхар аһу ик күцәмҗ бәрсн орн-нутг эн болҗана. Әмтнә бәәхтә җирһлин кемҗән чигн энд йир өөдән. Кезәнәс авн пранц эврәннь  сулдан  бәәдг   заңбәрцәрн йилһрҗәнә. Пранцузск революц делкән демократиг делгрүллһнд ик нилчән күргсмн. Цуг улсин әдл зөвиң сулдан бәәлһнә төлә ноолдаг энд экллә.

Орн-нутгин эндрк өдрин сән-сәәхн бәәдл-җирһл тер ноолданла батар залһлдата. Пранцин цецгәрлтин төлә бат улнь тер болсмн. Opн-нутгин өдгә цагин политическ болн экономическ бүрдәц, терүнә закад зууһад җилин туршарт болвсрҗасмн. Тегәд олн-әмтнә цецн ухаһар йилһгдсн эн закад эврәннь һол учр-утхарн сольвр угаһар үлдҗәнә.

Хальмг Таңһчла чигн Пранц залһлдата. Кезәнәс авн эн орн-нутгин номтнр, бичәчнр хальмгудын тууҗар, бәәдл-җирһләр соньмсҗасмн. Ода күртл тер залһлдана авъясмуд уурчахш. Терүнд Пранцд бәәдг хальмгуд баһ биш нилчән күргҗәнә. Эднә дөңгәр эрүл-менд харлһна, культурин халхар нөкцлт җил ирвәс делгрәд йовна. Сүл җилмүдт хальмгудын делегацс мана тал ирдг болв. Төрскн һазран, элгн-садан үзәд, эдн теңкән угаһар байрлснь лавта. Пранцин хальмгудын тоод номтнр, бизнесменмүд, журналистнр, эмчнр болн кесг нань чигн эрдмтә улс баһ биш. Терүнә тускар мана таңһчин барт чигн баһ бишәр бичлә. Мана һазрин әмтиг Пранцд күндлнә, эврәннь балһсна, селәнә олна бәәдл-җирһлд эдн шунмһаһар орлцна. Эн өдрмүдт чигн Хальмг Таңһчд эрүл-мендин халхар Пранцас ирсн делегац гиичлҗәнә.

Пранцин хотл балһсн - Париж (). Энд 2,1 сай күн бәәнә, Ик Парижд болхла - 10 сай шаху күн.

Орн-нутгин административн хувалһна тускар келхлә, энд 95 департамень (), 22 область () болн коммуна() бәәнә. Тер мет тууҗлгч 37 провинцд орн-нутг хувагдна.

Йосна келн - Пранцсын. Мөңгнь өдгә цагт - евро, хуучн - Пранцсын Франк - 100 сантим. Келн-әмтнә сән өдриг Пранцсын Орн Нутгд өргәр темдглнә. Эннь Бастиль гидг шивәг 1789 җилин июль сарин 14-д эзлҗ авсн өдр болҗана.

Государствин тогтацас иштәһәр Пранц республик болҗана. Ода орн-нутгт Тавдгч реепубликин Конституц — Республикин болн Сообществин Конституц үүлдҗәнә. Энүг 1958 җилин сентябрь сарин 28-д батлҗ авла. 1962, 1963, 1974, 1976,  1985 болн 1986 җилмүдт энүнд сольврмуд орулгдла. Республикин толһачнь президент болҗана. Энүг цуг олн әмтн шудтан дууһан өглһнә ашт 7 җилин болзгт суңһна. Хамгин ик то ду авсн кандидат, президентд суңһгдна. Әмтнә абсолюта ик зунь дууһан эс өгсн болхла, суңһврин хойрдгч девсңгнь кегднә.

Президент премьер-министриг болн министрмүдиг парламентин батллһн угаһар шииднә. Келн-әмтнә хургиг уурулад, шин суңһвр кех зөв энүнд өггдсн бәәнә. Президент ямаран чигн бачм чинртә керг-үүлдвр күцәҗ чадждна. Тоггсн бүүдлиг оньгтан авад, тиим юм күцәнә.

Өдгә цагт Пранцин президентнь Николә Саркози болҗана. 

Зака тогталһна йосиг хойр палатас   тогтсн   парламент күцәҗәнә.   Хойр   палатын нерәдлһнь    —    Келн-әмтнә хург болн Сенат. Келн-әмтнә хургиг  мажоритарн  системәр   хойр   эргцәр   5   җил-
болзгт суңһна. Сенатыг бас мажоритарн системәр шуд биш  кевәр  дууһан  өглһнә эв-арһар    суңһна,    энүнә үүлдврин болзгнь 9 җил. 3 җил болад Сенатыг һурвна
кесн нег хүвд шинрүлнә.

Конституциг кецәлт угаһар күцәлһиг бүртклһн орн-нутгин политическ системин һол кергин негнь. Эн кергиг дигтәһәр    күцәлһнө    төлә 1958   җилин   Конституцас иштәһәр  Конституцин  Совет    бүрдәгдсмн.    Советин ханьд 9 күн орна, эдн 9 җилд шиидгднә.  Тер мет нааран Пранции урдк цуг президентмүд бәәдл-җирһлиннь туршарт орна. Советин 3 җил болһн һурвна кесн нег хүвд шинрүлнә.     Конституцин советин  ахлачиг, президент советин   гешүдин   тооһас шииднә.

Президент, депутатнр болн сенатормудыг суңһлһн ямаран кевәр күцәгдҗәхинь бүрткнә, референдумс чи-кәр бүрдәлһиг хәләҗ, терүнә ашмудынь олнд өргәр медүлнә. Конституционн сове-тин шиидврин туст һундл өргҗ болшго. Государствин йосна, административн болн зарһин цуг органмуд терүг күцәх зөвтә.
Парламентин тускар тодрхаһар келхлә, энүнә палатмудын тоод 898 депутат орна. Эднәс 577 — Келн-әмтнә хургин депутатнр болҗана, 321 — сенатормуд. Эдн олн зүсн партьсин болн җисәдин элчнр болҗа-на. Партийн биш депутатнр болн сенатормуд бәәнә. Болв парламентд, Әрәсәдмет, кесг партьс шишлң багмудт орад, эврәннь фракцс бүрдәнә.

Оли зүсн партьс болн җисәд Пранцд үүлдҗәнә гиҗ келләвидн. Хамгин ик тиим организацсин тоод Пранцин социалистическ парть йовна — ФСП () 1971 жилин июнь са-рин 11-13-д эн бүрдәгдлә. эн парад зүн чидлмүд негдсн бәәнә. Ут-турштан энүнә зергләнд 200 миңһн күн орҗана. Республиканск парть () 1977 җилин май сард тогтагдла. Энүңд кесг парть болн жисәд орҗ шин организациг бүрдәсмн. 160 миңһн күн энүнә ханьд бәәнә. Һардгч орган Келн-әмтнә совет болҗана.

Тиим кевәр сүл һучн жилд Пранцд политическ бәәдл-җирһл ик сольврта, йовудта болв. Кесг партьс шинәс бүрдв.

Эн түргн иовудта әмдрлин тускар бар тодрхаһар келҗ өгнә. Хамгин ик журналмудын тоод Пари матч гидгиг темдглҗ болҗана.  (Парижск матч) долан хонгт нег дәкҗ һардг зургудта журнал. Энүг Парижд барлна. 1949 җилд энүг бүрдәлә. Тиражнь 900 миңһн экземпляр болжана. Энүнә эзнь Д. Филиппаччин издательск баг болҗана.

Олн зүсн газет чигн орн-нутгт һарна. Үлгүрнь, өдр болһн һардг Фигаро () газет орн-нутгт болн делкәд икәр темдгтә. Энүг Парижд барлна. 1826 җилд энүг бүрдәлә. 394,5 миңһн экземпляр тиражтаһ-ар эн һарна.

Зәңгллһнө делкән агентствсин тоод Франс Пресс Агентств () орҗана. Эн агентств автономн коммерческ предприять болҗана. 1944 җилд энүг бүрдәлә. Урднь 1835 җил тогтасн Гавас гидг агентствин зөвиг эн эдлсмн. Франс Пресс Парижд бәәнә.

Келн әмтнә радион компань 1975 җил тогтагдла. Тер мет 1975 җил орн-нуггт телеүзгдлин 3 компань һарв.

Пранцин экономикин тускар келхлә, энд маши тосхлһна, радиоэлектронн, электротехническ, авиационн, керм тосхлһна, промышленность, металлургий ик делгрлт авсн бәәнә. Һазадын орна капитал орн-нутгт ик чинр зүүҗәнә. Нүүрснә, атомин промышленность, төмр хаалһ, залһлдана предприятьмүд келн-әмтнә болҗ үлдҗәнә. Болв һоллгч күчиг экономикд онц эзнә ик кемҗәтә капитал һартан авсн бәәнә. 25-30 күчтә финансин-промышленн баг кергин ик зууһинь күцәҗәнә.
    

Төмр хаалһин утнь — 37 миңһ һар километр, хату девскртә нег сай һар километр шоссейн хаалһ бәәнә.

Тиим кевәр бидн ахрар Пранции өдгә цагин политическ тогтацла таньлдулвидн. Хальмг Таңһчла әдләр, пранц эндр өдр ик политическ сольврмудын өмн бәәнә.




#Article 19: Свисин Ниицән (812 words)


Йосна   халхар   эн   орн-нутгин Свисин конфедерац (немшәр Schweizerische Eidgenossenschaft, пр. Confederation suisse, ит. Confederazione Svizzera) гиҗ нерәднә. Эн орн-нутг Цутхлң Европд бәәнә. Энүнә һазриң аһунь 41,3 миңһн квадратн километр болҗана, талданар келхлә, Хальмг Таңһчин һазрин кемҗәнәс хойр шаху холванд баһ. Болв бәәх әмгнә тооһар эн мана республикиг хөр һар холванд икдүлҗәнә, 1989 җилд кесн -дигәр Швейцарьт 6,6 сай күн бәәнә. Хотл балһснь Берн гидг нертә (Bern). Энд 140 миңһн күн бәәнә, өөрхн селәдиг тоолхла, 300 миңһн күн болхмн.

Хувалһиг авад хәләхлә, Свисин Һазр 23 кантонд хувагдңа, эдн дотр əмгуд бәәнә, дәкәд хотонмүд бәәнә. Кантонмудын  нернь  иим: Ааогау, Аппенцелль,Базель, Берн, Вале,Во, Люцерн, Невшатель, Санкт-Галлен Тичино, Тургау,  Унтервальден, Ури, Гларус,Фрибург, Цуг, Цюрих, Шафхаузен, Швиц, Юра.

Эн 23кантон конфедерациг тогтана. Тиим кевәр Свисин конфедерац республик  болҗана. Энд 1874 җилин хөнə сарин 29-д батлсн Свисин конфедерацин Конституц үүлдҗәнә.

Свисин Һазрт дөрвн келн —   немшин, пранцсин, италмудин болн ретороманмудин гиһәд үүлдҗәна. Тиим кевәр эн халхар Европин тал дунд бәәх эн орн-нутг мана таңһчла адл - манад хальмг болн орс келн үүлдҗәнә. Мөңгнә  единицнь  - евро. Орн-нутгин Келн-әмтнә сән  өдрнь - Конфедерац бүрдснә өдр — ноха сарин 1 шин (1291 җил). Тегәд эн орн-ңутр 7 00 жилин байн тууҗта болжана.        

Энд бәәх әмтнәс нег сай Шаху улснь һазадын орна көдлмшчнр болжана, эдн цаг зуур эс гиҗ даңгинд энд көдлҗәхмн болжана. Үндсни швейцарцнр    дундас    65 процентнь немшәр, 18 процентнь — пранцсар, 12 процентнь италмудар болн 1 процентәс баһнь ретороманмудар дугарна. Бурхн-шаҗнд шүтдг улсин 50,2 процентнь католикуд, 48 процентнь протестантуд болжана.

Кантон болһн эврәннь Конституцта, парламент болн правительствта. 

Орн нутгин толһачнь Президент болҗана. Энүг  Федеральн хург суңһна. Президентиг Федеральн советин (правительствин) гешүдәс нег җил болзгтаһар шүүҗ авна. Дарани болзгт энүг суңһх зөв уга. Президент дегц  правительствин толһачнь болҗана. Тегәд правительствин гешүдин тооһас кесгнь президент  болҗ чадҗана, яһад гихлә эдниг бас Федеральн хург 4 жилин болзгт суңһна.    Федеральн советин тоод 7 күн орна. Президент энд ахлачлна.

Тегәд удан болзгт йосиг эн орн-нутгт һартан авч  болшго болҗана. Тер учрар чигн эн орн-нутг җил ирвәс байҗад, цецгәрәд йовдг болхий?

Зака тогтагч йосн Федеральн хургин һарт бәәнә. Талданар келхлә, эннь орн-нутгин парламент болҗана.  Хойр хорас эн тогтна:    Келн-әмтнө хора (дора гер) болн Кантонын  хора   (деерк гер). Келн-әмтнә хоран ханьд   200   депутат   орна. Эдниг   цуг   олн   әмтн   шуд кевәр  нуувчар дууһан  өгәд ирлцңгү элчллһнә системәр 4    җилин   болзгт   суңһна. Кантонын хоран ханьд болхла  46 депутат орна. Тиим  кевәр кантон  болһн хойр депутатыг суңһна. Тер мет Келн-әмтнә болн Кантонын хоран ахлачнриг җил болһн шинәс, суңһна.

Тиим кевәр зака тогтатч йосиг Федеральн хург, күцәгч йосиг федералн парламент күцәнә. Кантонмуд эднә үлмәд икәр орхш, Энүнә тускар бидн деер бичләвидн. Цутхлңгас кантона йосна органмудыг уурулх эс гиҗ теднә   көдлмшт   орлцх   зөв уга.

Политик бәәдл-җирһл орн-нутгт ик йовудта. Политик олн партьс энд шунмһаһар үүддҗәнә. Теднә тоод байн ик тууҗта организацс бәәнә. Орн-нутгин политик бәәдл-җирһлд   ик  чинр   зүүҗәх партьсин   негнь  Свисин Һазрин радикал-демократин парть. (Freisinnid Demokrat ische der. Schweiz).   Энүг   1848   җил тогтасн бәәҗ.   150 миңһн гешүн  энүнә  ханьд     бәәнә. Ахлачнь Франц Штайнеггер. Парламентин  келн-әмтнә советд Nationalrat) эн парть хамгин ик то - 51 - депутатта.  Тер  мет кантонмудын советд (Standarat) эн   партяс   14 депутат бәәнә.

Хойрдгч    ормд эврәннь чинрәрн Кирста - Демократин парть (Christlich Demokratieche Partei der Schweiz) йовна. Энүг 1881 җил бүрдәлә   1970 җилин бар cap күртл энүг Консерватив    Кирста Социалин Олн-әмтнә парть гиҗ нерәдҗәлә. 60 миңһн күн энүнә ханьд бәәнә. Партин ахлачнь Ева Загмюллер-Вебер болҗана.

Келн-әмтнә советд эн партин   нерн   деерәс 42 депутат   үүлдҗәнв,   Келн - әмтнә советд болхла хамгин ик то — 19 депутат бәәнә. Тегәд олн әмтн дунд эн парть ик дөңнлт авсн бәәнә, гиҗ келх керггә. Олн нань чигң политик парть болн җисән орн-кутгт бәәнә.

Свисин Һазр өөдән делгрлттә индустрийтә  орн-нутг болҗана. 1 күүнә туст ирлцҗәх оруһин Кемҗәһәр делкәд Түрүн ормд йовна. Цуг делкән хамгин ик финансов болн банковск цутхлң эн орн-нутг болҗана. Ик кемҗәтә монопольс    экономикд    ик чинр зүүҗәнә. Свисин Һазрин промышленностьд     өөдөн чинртә болн  үнтә производств    ик    хүвинь эзлҗәнә.   Маши   тосхлһн, фармацевтик, химик промышленность ик делгрлт энд авсн бәәнә. Атом электростанцс орн-нутгин энергетикд баһ биш орм эзлҗөнә.

Һазадын туристнр олар нааран ирнә (җил болһн 6-8 сайкүн). Орн-нутгт 5 миңһн километр төмр хаалһ бәәнә, 65 миңһ һар километр шоссейн хаалһ.

Һазадын хулд-гүүлгән орн-нутгт ик делгрлт авсн бәәнә. Эн үзмҗәр Свисин Һазр делкәд нүүрлгч ормд йовна. Хальмг Таңһчла чигн эн орн-нутгин предпринимательмүд экономик залһлдаг өргҗүлхәр бәәнә. Эврәннь капиталан орн-нутг һазадын ордудар  икәр    йовулна. Свисин Һазрин  капиталын  ул деер    талдан    орн-нутгудт бүрдәсн предприятьмүдт 3,5 сай       кун        көдлҗәнә. Свисин Һазрин  банкудт  (эднә тонь 500 һар)  1978 җилд 39 6 җува франк хадһлгдҗала,    эннь    орн-нутгин   оруг   2,5   холванд икдүлҗәлә. Эндхамгин баһ алвиг делкәд авна.

Орн-нутгин   хамгин   ик газетмүдин тоод Blick (Хәләц) гидг газет йовна. Энүнә тиражнь 379,8 миңһн экземпляр. 1959 җилд энүг бүрдәлә. Тер мет Tages Anzeiger Zurich ( Цюрихин өдр болһна шинҗллт) гидг газет Свисин Һазрт икәр темдгтә.   Энүнә   тиражнь   256,7 миңһн экземпляр болҗана. Цюрихд эн һарна. Энүг 1893 җилд бүрдәлә. Эн хойр газет немш келәр барлгдна.

Орн-нутгин политик болн экономик  бәәдл-җирһлин тускар ахрар тиигҗ келҗ болҗана.




#Article 20: Йөрәл (104 words)


Йөрәл — өөрд-хальмгудын амн үгин байн зөөрин дотр ончта орм эзлнә. Әмдрлиг цәәлә дүңцүлхлә, терүнә давснь йөрәл. Мана өдр-бүрин ямаран чигн керг-үүлдвр болһн цугтан бийдән зокаста йөрәлин үгтә. Эннь мана йөрәл йир өргәр олзлгддг болчкад ик өргҗсиг үзүлҗәнә. Энд үрглҗ олзлгддг кесг йөрәлмүд барлҗанавидн. Умшачнр оньган өгч энүг дасад, әмдрлдән олзлхла йир сән тусан хальдах гиҗ санҗ-анавидн.

Көвүдин өрвлг хәәчллһнә йөрәл
Алтн хәәчин төөлг ниилҗ, 
Әмн наснь бат болҗ, 
Мөңгн хәәчин төөлг ниилҗ, 
Мөңкд наснь бат болҗ, 
Хаандан хәәртә, 
Олндан эңкр,
Нутг нурһнаннь сүвлгч* болҗ, 
Ардан олн дүүнр дахулҗ, 
Амулң эдлтхә. 
Эрк бичкн шарин үсиг 
Эн өдр хәәчлҗ
Эсрг җилдән үүнәс ик байр кетн. 




#Article 21: Тәрнс (2827 words)


Тәрнс — хальмг хуучн онц ухани-шаҗна төрл. Териг дала хувргуд, гелңүд, манҗ әмтн бүрдәв. 

Орасн зулын һолм Дорҗ җодвин 

Һурвн давхр хувцн бит болтха, 

Кесн тосн һазадын дала бит болтха, 

Өргсн цөгцм сөмр күрә бит болтха, 

Өргсн зулм сөмр уул бит болтха. 

Дөрвн үзгин һурвн цагин һучн һурвн 

Хурмста теңгртән мөңк зулан өргҗәнәв, 

Зандн модар герл өргҗәнәв. 

Тосн дала угад мелмлзгсн дундын хурлд 

Тәкни мөңкни герләр зул бәрий, 

Арвн зеегд бадһрсн зул бәрий. 

Харңһу һал дутал уга сарул үлдх болый, 

Бурхни хөөтн күмни, бөкни хөөтк болх болый. 
Сән һалви миңһн бурхнд, 

Зандни һучн тавн бурхнд мөргий. 

Арвн үзгин һурвн цагин хамг бурхнд 

Бодь-Садьнртан зальврад мөргҗәнәв.

Ом-үрү-зөрү-маань
 
Бардта-хом-хошлң 

Гәрдг-Баз-буру-Падма-Сиди-хом.

(Хөрн нег дәкҗ давтхмн.)

Ом-үрү-зөрү-маань-бардта-бардә-бардә-хом,

(Дола дәкҗ давтхмн.)

Арш шагҗ маань зәрлг билә, 

Бармдин номин судр аль бер.
 
Төгсәд, айс тамин тергүтнәс 

Номин курд цаңһрадг 

Очир-Вани Зая-Вани оршад.

Ом-дедәд-бөкүн-зай-мах
Бөкуи-зай-мах-бөкүн-Арзаднь
Сонь-гади-сууха.
(Һурв дәкҗ давтхмн.)

Ом-лама-рәдная-я-ся-я
Лама-бога-буда-шагҗ,
Минийя-дад-ходийя-ра-ходийя-
Самиан-сам-Буди-ом-датият
Ом-эмма-хомма-пани-пани-сууха.

Ом-лама-рәдная-сарва-гада-народа-я Ом-гүргүн-гуни-сууха.

Кемр өдр болһн өрүһәр һурв дәкҗ умшхла — нүднә гемәс гетлхич;

кемр өдрәр һурв дәкҗ умшхла — зүркнә гемәс гетлхич;

кемр асхнд һурвад дәкҗ умшхла — му унтлһнас гетлхич;

кемр 108 дәкҗ умшхла — эк-эцкнртән күргсн  килнцәс сулдхич.

Дед-ята-ом-маань-Маха 
Маани-шагҗ-маань-сууха.
(Хөрн нег дәкҗ давтхмн.)

Тамҗд-чиния-бала-цакцало
Ом-нам-бидия-ум-нам-дария
Ом-нам-сонгия.
(һурв дәкҗ давтхмн.)

Ом-дәри-дүр-дәри-сууха. 
(Хөрн нег дәкҗ давтхмн.)

Ом-Базр-Зандаре-Махаракча-хомпад.

Магни-яһни-ман-дари-май-сууха.
Эргцд сун бәәҗ йис дәкҗ давтхмн

Чидля-дәгли-дәви-җи.
Дагсң-Ганду-нива-цоцг-дер
Хомшн-Бодь-Садь
Хамг хавдриг энүгәр әрлгия
Ом-маани-падма-хом.

Долан орн эд болсн хом шар 
Өвчиг энүгәр әрлһия.

Ом-дәри-дүр-дәри-сууха-Дагши-Җова-дамбл.

Цели-голн-Дорҗ-сууха.

Нарн һарх үзгәс нәәмн асч,

Мана бурхн һарн бит мандлад

Нарта Замб Төбин әмтиг нач манлын

Зовлңгаснь гетлгәгч маңна тиньгр суулһанч.

Нам-сарва-дет-гади-цере-дәәя 
Энә-гади-гүргн-гүни-сууха.
(Повторять 9 раз. На закате солнца зажечь соломинку. Незажженным концом взять в зубы, прочесть тәрн и выб­росить в сторону заката и сказать...) Йис дәкҗ давтхмн. Нарн суух алднд нег салм шатахмн. Һал уга талкинь шүд-ндән авхмн, тэрн умшад нарн суух үзг тал хайчкад келтн: My зүүдн, му йор утаһарн һартха.
Харңһу сөөһин зүүдн хоосн,
Хар тамин йөрәл хоосн,
Хар усна өрмнь хоосн.
Сорва-дәти-һоди-нер-дея	
Энэ-годн-гүргн-гүни сууха       
(һурвад дәкҗ давтхмн)

Ом-каншин-марья-пад-гурья-сууха.

Орльма-нирлмә-бома-җени-гаҗу-ливгд
Орльма-җигдн-сомгн-геҗи
Шарлҗ-геср-җиве-лани-җома-цакцало.
Донь-дәви-гүнде-галма-чини-зигмә
Шалма-гәрмә-домбр-гоҗи-намд
Арвдул-чини-өдрг-падма-цакцало.
Сиргд-чини-җиҗи-падма-чини-нимбр-җома
Җимбә-Зонгру-Гату-Шивә
Зодва-Самтн-җодл-нидмә-цакцало.
Дегшән-шовга-зогдр-тан-намбр-җальви-җодма
Малу-парл-җимбә-түмә
Җалва-серҗи-шинду-дүмә-цакцало.
Дүдә-дәри-хомьш-ге
Дүгдн-җигн-нәмки-гава
Җигд-дебә-шавҗ-намбе
Люва-медвр-лүвгр-лума-цакцало.
Җавҗу-милә-цаньми
Люньни-нацг-панцг-җома-җомба
Рага-рисә-намд-ноҗан
Цоцн-доҗи-дуньмә-цакцало.
Ара-җидм-паҗа-парл-түлкүр
Арвдул -җома-үгм-янҗи
Шавҗи-нанд-нивр-түвр-шиндү-барма-цакцало.
Дүре-чиме-чиме
Нүҗл-бавү-намбр-җама
Чоҗи-шалр-тонс-данзд
Армбан-тамҗд-малу-Содма-цакцало.
Гончик-симҗән-чолҗи
Сурмга-докр-намбр-җома
Малу-чогҗи-корла-җимбе
Рәнни-уҗм-цоным-түдлә-цакцало.
Арвдул-һава-җимбә
Удҗм-радҗл-җүлрмә
Тодба-җигдн-банду
Зодма-дугдн-раши-дуда-рая-цакцало.
Саши-җимбә-цоньм
Гимбр-нимә-нидмә
Тамҗд-лүвр-Лүмә-ниҗмә
Тоньр-әвү-чеги-хомхе-пагма
Тамҗд-намбр-орльма-цакцало.
Деви-дүмбә-уруҗ
Җамбан-тамҗд-шиндү-барма
Орльви-тодли-овг-мелде
Давхр-шиндү-одрг-Зидмә-цакцало.
Һалва-тама-мелде
Барви-түрмә-үнигни-нимә
Геҗин-ингин-гуни-гервә
Рәнни-монми-намбр-җөмә-цакцало.
Саши-һола-чеги
Турлҗи-нүрлҗи-шавдҗи-тонр-демә
Янзу-иги-холпе-үрмә
Дорма-найми-гемә-цакцало.
Һимә-демә-шимә-нанхи
Дашл-жөдл-нидма-сууха.
Ондг-йендг-дамбе-дивгр
Җимбу-Дамбу-нидмә-цакцало.
Гүни-гевр-гәни-рәнни
Лүнни-намбр-җома-шиги
Җома-гәни-годьва
Орлъма-хорльма-орльма-нидмә-цакцало.
Дүрә-шавни-дәмбә
Холпи-намбр-самбу-нидмә-ридим
Манра-ридим-биҗи
Җингн-сомһн-эвү-нидмә-цакцало.
Лам-цам-нанде
Реден-дагҗи-ганни-нанд-дара
Идҗи-падҗи-үдҗи
Денм-малу-бани-сельмә-цәкцало.
Лам-цонм-җалу
Сладг-мини-амдҗи-дума
Гүни-һүчд-һәви-җиҗи
Зөдн-мирл-амгу-сельмә-цакцало.
Нимә-дәвә-җимә
Җани-болн-одрг-сельмә
Хара-иҗи-дуда-рая
Шиндү-ирвд-ирмд-сельмә-цакцало,
Дени-сонт-годьви
Шивр-дондг-түвр-пендг-донба
Дондг-рола-цакцало.
Җи-җома-цогнм
Дара-арвҗд-нидмә-додбе
Де-зевән-гечн-цакцало.
Ом-дәри-дүр-дәри-дүр-сууха!

Ик җувин зергләнднь идр залу — Дәркв.
Ирәд төрсн маниһән евәгч - Дәркв.
Баһ җувин зергләнднь баатр, Цаһан-Дәркв.
Балчрад1 ирсн маниһән евәгч — Дәркв.
Уя намчта тәрәлһнднь удрдач — Ноһан-Дәркв.
Орчлңд төрсн маниһән евәгч — Дәркв.
Бадгч нертә харшлһнднь
Бурхни алтн шүтәм-би,
Бурхн Бодь-Садьнртандан
Бооц2 уга мөргия.
Гея-деян-Цаһан-Дәркин эргҗ ирн
Рова җинҗ-молова-деян-сонг-годвуршг
Геян-деян-җомагу-содмнши
Иршг-сосршг-содмн-шршэг
Лиҗнба-дамба-гүни-товршг
Цакцало-Вадг, Чогни шовгядг
Дися-горг-шиндү-солвая-гея-дисч
Дяги-дисч-ба-тамҗдла-җалва
Җамчу-чимргү.

Ачта туста Ноһан-Дәрк түргн евәлтә.
Шандн-гүрә- сууха. Ом-дәри-дүр-дәрн-сууха.
Дүрә-тамҗд-шандн-гүрә-сууха.
Дивгә-тамҗд-шандн-гүрә сууха,
Орчлңд тер күүг угаһас
Нааран эндр күртл.
Xypacн килнц түткриг уга болһҗ
Хәәрн болн сөргхтн — Ноһан-Дәрк.
На-тамҗд-шандн-гүрә-сууха.
Өвчин хамгас гетлһҗ
Хәәрн болн сергхтн.
Дөн-тамҗд-шандн-гүрә-сууха.
Ад хамгас гетлһҗ
Хәәрн болҗ сөргхтн.
Көк-тамҗд-шандн-гүрә-сууха. 
Түткр хамгиг уга болһҗ 
Хәәрн болн сергхтн.
Нивр-циви-тамҗд-шандн-гүрә-сууха. 
Гамшг-хамшг уга болһҗ 
Хәәрн ботлҗ сергхтн.
Таврч-чиви-шандн-гүрә-сууха. 
Цаг буцин3 үкләс 
Ачта туста Ноһан-Дәрк 
Шандн-гүрә-сууха. 
Ом-евәт-хәәрн болн сөргхтн.
До-Гамба-тамҗд-шандн-гүрә-сууха, 
My йор хамгиг уга болһҗ
Хәәрн болн сөргхтн
Марл-Гамба-тамҗд-шандн-гүрә-сууха.
My зүүдн хамгиг уга болһҗ
Хәәрн болн сөргхтн.
Сим-нимбә-тамҗд-шандн-гүрә-сууха.
Буйн буц евәтн седкл авхулҗ болһҗ
Наст-наст4 сүзг бишрңһҗ5
Хәәрн болн сөргхтн — Ноһан-Дәрк.

Ом-махн-ом-махн-ом-махн-ом 
Лама-маза-ширия 
Лама-зу-ширия  
Лама-идм-ширия сууха.
Лама-едмг-гончк-сумла-җавсуҗа.
Хамг ламд мөргмү,
Хамг бурхна мөргмү,
Хурсн хувргудт мөргмү.
Гем бөкхнь бәргдсн эрдм бөк төгсгсн
Хойр келт нигүдын6 деед бурхнд итклмү.
Ном орчлң гиһәд, му заятни аюл гец-гетлһин
Лам багш болн сөргхтн.
Тачаңһу хальдсн7 ниигүдын
Деед бурхнд итклмү.
Бодни8 евәл болн сөргхтн.
Цом ниигудын деед хувргтн итклмү.
Ном орчлң гиһәд, му заятни аюл гец-гетлһин
Бодни евәл хаани нөкд болн сөргхтн.
Номин бит Авдьва төгсгсн хүвлһән
Җирглин бит Бадма-Самбва бурхн төгсгсн
Хүвлһән ик үдштл9 ниигуд
Лам би ... мөргмү (эврә нерән тәвхмн)
Эр һал лам бар сарин арвн шинд
Тәәлвртән10 уга төгсгсн
Заран-көшүр суврһнд
Би ... (нерән) мөргмү
Найн тоха турш эндүрүлхтә
Заран-көшүр суврһнд шиңсн
Apвн үзгин һурвн цагин 
Пүргн11 евәлтә идм 
Марлгин-бурхнд мөргмү. 
Маш бодрхсн төмрин үүдн хагҗ 
Йилһргсн нүдвәр үзгүдән мөргмү. 
Маш бат һалвр цаг 
Күрдд намчлад12 мөргмү. 
Гем хальдсн гетлһтә болтха, 
Эрдм бек төгсгсн болтха, 
Сабр-хамг төрх болтха. 
Ом-дәри-дүр-дәри-сууха.
(Хөрн нег дәкҗ давтхмн.)

Ом-Базр-самн-за-будлани-личина-Дәни-чинкр-литишг. 
Ом-лиҗ-үләҗ-дүсм-саңһҗ-түрү-мөчн-орльма-корҗ-шикшк-сол. 
Хадг-ламин-җодбрҗ-шәвни-падма-лиме-поомпа. 
Гунля-орлздма-орльма-эрзмбү-цакцало. 
Ом-җи-Зүмә-Падма-орльма-цакцало.

Ом-Мәәдре-хомпад.
Ом-орова-хомпад.
Зана-де-ом-маань-падма-хомпад.
Ом-Баазр-Вани-хомпад.
Ом-өрүм-га-хомпад.
Ом-дәәги-хомпад.
Ом-Баазр-Садь-хомпад.
Ом-Бүрүдгә-хомпад.
Ом-Баазр-дәр-хомпад.
Ом-Ямн-Дага-хомпад.
Ом-Мәәдрә-хомпад.
Ом-Марадин-хомпад.
Ом-Баазр-сид-хомпад.
Ом-Дәәги-хомпад.
Ом-Арья-Бали-хомпад.
Ом-Баазрин-хомпад.
Ом-Арадма-Самбова-хомпад.
Ом-Ямн-шүт-хомпад.
Ом-Ямн-Дага-хомпад.
Ом-Бирдин-хомпад.

Олн бурхнд ик ниигүлгч13
Ик эзн богд Зуңквд мөргмү.
Илгән төгсгсн-өлглһсн
Биднән Бурхн-багшин гегән.
Шагҗ Чидүкчн шагҗ Мааву
Бурхнд Маани хойр үлмәд
Тасрл уга мөргмү.
Лам деед һурвн әәлтхлтә,
Лам деед һурвн эрднь әәлтхлтә.
Арвн үзгин һурвн цагин хамг бурхнд
Бодь-Садьнрт мөргму.
Саңһлвин миңгн бурхнд мөргмү.
Зандни һучн тавн бурхнд мөргмү.
Манлын ах-дү нәәмнд мөргмү.
Һурвн үзүр14 иткл-йир
Залдрхла, уйн кеһәд, белг делгрүлҗ,
Манзу-Шрид мөргмү.
Килнц түкр әрлһүлҗ, сән седкл төвкнүлһсн
Әрүнәр ик нүдвәр үзгҗ, ламд мөргмү.
Цаглшго15 нег гегәтә дөрвн мотьрта
Аһу күчн эрктә Очир-Вааньд зальврн мөргмү.
Асрлһу нигт Мәәдрт зальврн мөргмү.
Хөөткин16 шар кеһәд
Пардуван-Бодь зальврн мөргмү.
Хөөткин хорһд зальврн мөргмү.
Деед номд мөргмү.
Ург-үзгин17 цаһан гегәтә
Акгва-бурхндан зальврн мөргмү.
Барун үзгин кемәлһәч гегәтә
Березин-бурхндан18 зальврн мөргмү.
Шин үзгин улан гегәтә
Авдьва-бурхндан зальврн мөргмү.
Зүн үзгин Ноһан-гегәтә
Амга-Сид бурхндан зальврн мөргмү.
Дунд үзгин шар гегәтә
Эрднь-Сенгвә бурхндан зальврн мөргмү,
Пала-Сенд һурвн гегәтә зурһан мотрта
Хойр үлмәтд зальврн мөргмү.
Данцг-дагсг дөрвн гегәтә арвн хойр мотрта
Хойр үлмәтд мөргмү.
Дорҗ-җиргд Ямн-Дага Пирсага-авхч
Йисн гегәтә мах ниигүтә  арвн дөрвн мотрта сервн
Зурһан үлмәтә тедни идм Марл-бурхндан
Зальврн мөргмү.
Пала-дооз-буурл-дункур дөрвн гегәтә
Хөрн дөрвн мотрта
Ницм-ябл-луга-сенгүг мөргмү.
Нерн деедү соңсгсн эр аюл эц гетлгүг,
Ноһан-Дәркин гегәнд зальврн мөргмү.
Цаһан-шүкртн цагдин җидин миңһн тергү
Миңһн нүдн луга төгсгснд зальврн мөргмү.
Насн кишг әрлһүлгч Цаһан-Дәркд зальврн мөргмү.
Бас хөрн негн Дәркд зальврн мөргмү.
Зальврхлаг зеткр әрлһүлгч ном теткәч
Сәкүснд зальврн мөргмү.
Her гегән19 зурһан мотрта буйн килнциг
Йилһн-йилһсн Номин-хан гөлилһҗд мөргмү.
Her гегән хойр мотрта
Зовлңгас әмрлүлгсн палатин
Ляхум-Окн-Теңгрин гегәнд мөргмү.
Текхля кишг җирһлин эрглүлгч Баслин-Теңгр
Намсра-Замбл Норҗмад мөргмү.
Ад татхр әәлһүлгч Дамбр-Хаюн һурвн гегәтә
Зурһан мотрта хойр үлмәд мөргмү.
Роҗан-Бадма-Җамнг-Бадма-Самбава
Насн кишг эрглүлгч цаг бусдин
Үкл әрлһүлгч йиртмҗин иткл цаг
Заалин20 хан Аюкд мөргмү.

Зүркнд нарни толь —
Толян бит тусад,
Усн-шил зун нәәмн бодиг
Барун мотртан бәрәд,
Бадм-цаһан бамбиг
Зүн мотртан бәрҗ,
Барунд — эцкин эцк
Зүнд — экин эк зурһан зүүл
Хамг әмтн һурв күрәләд,21
Суусн дунд лам.
Ламин зүркнәс
Cap мандлад, зурһан үзгин маанин
Күчн евәләр
Алтн мөңг, шор-сувсн, эрднь бүтв.
Лам тедн талас алтн герл
Цовн-цувад маани барун
Чикәр орад, зүркни экнд
Солңһ бит шиңгрх болтха.
Баһ-һацс герләс
Герл цасрад22 эркни ашг
Миркһр23 өвр кеһөд,
Лам-бурхн хувргин седкл әдл седклтә болтха.
Зурһан үзгин маанин күчн
Евәләр теңгр күүни зовлң,
Әср адусна зовлң,
Бирдин зовлң —
Тамин зовлң тер тергүтнәс
татн евән24 гетлһән өршән сөргхтн
Ик ниигүльгч25 ңүдвәр үзгч
Лам хәәрн алҗ өңгрҗ
Татн евән гетлһән өршән сөргхтн.
Урн ухата Манзу-Шри
Гегән мини түргн евәлтә,
Ноһан-Дәрк мини,
Цаһан-Дәрк мини,
Окн-Теңгр мини,
Дорҗ-җигдн,
Ямн-дага бурхн мини.
Ик ниигүльгч нүдвәр үзгч,
Лам мини аюлта тамин амнас
Татн евән гетлһән
Өршән сөргхтн.

Ом-маань-падма-хом.
Ом26-үзг-номнд бүрәр
Әмтн таниг ик ниигульгчд өскәһәд,
Омг седклән үлдгсн нүл-килнцин күчнд
Ормнх бустин нур-усн
Учрхин цагт удл уга-евән сөргхтн.
Хомшг Бодь-Садь мини, ом-маань-падма-хом
Үзг-номнд бүрәр
Әмтн таниг ик ниигүльгчд өскәһәд,
Манд седклән үлдгсн нүл-килнцин күчнд.
Маңгс кеһәд, хөөртн учрхин цагт
Мәәдрин гегән-евән сөргхтн.
Ом-маань-падма-хом
Ни үзг-номнд бүрәр
Әмтн таниг ик ниигүльгчд өскәһәд,
Нииһүцг седкләр уйдгсн нүл-килнцин күчнд
Несваниш кеһәд нур-усн учрхин цагт
Ниит уга евән сөргхтн.
Хомшг Бодь-Садь мини эн ном таңһргудас
Хурасн килнц әрлг.
Бад үзг-номнд бүрәр
Әмтн таниг ик ниигүльгчд өскәһәд,
Бардм седкләр үлдгсн нүл-килнцин күчәр
Барс кеһәд, арат учрхин цагт
Бармхинь зуурд маниг-евән сөргхтн.
Хорхшг Бадь-Садьнр мини, о-маань-падма-хом.
Бардмин авһин мә27 үзг-номнд бүрәр
Әмтн таниг ик ниигүльгчд өскәһәд,

Мел седкләр үлдгсн нүл-килнцин күчәр
Миңһн берә һазрас нур-усн учрхин цагт
Ниилвр уга-евән сөргхтн.
Хонгшур Бодь-Садьнр мини, о-маань-падма-хом.
Ховдг седкләр хурасн килнцәсмдн — евән сөргхтн
Хортн учрх цагт Мәәдр-бурхн
Бууҗ ирҗ авн — евән сөргхтн.
Мәәдр-бурхна шарг мөрнә тоорм-тооснлань
Хөрх болый.
Ни үзг-номнд бүрәр әмтн таниг
Ик ниигүльгчд өскәһәд, ниигдг
Седкл-йор үлдгсн нүл-килнцин күчнд
Нишваншин нур-усн учрхин цагт
Нүдвәр үзгч бурхн бууҗ ирҗ-евән сөргхтн.
О-маань-падма-хом.
Ни үзг-номнд бүрәр әмтн таниг
Ик ниигүльгчд өскәгч меклхин седкл-йор
Үлдгсн нүл-килнцин күчнд миңһн берә
Нур-усн учрхин цагт
Мәәдрин гегән бууҗ ирҗ-ирв евәтн,
Бодь-Садьнр бурхндм мини. О-маань-падма-хом.

На-мо-даг-даксок-симҗан
Тамҗд-донду-ду-докбар
Ламала-җавсанче,
Санҗала-җавсанче,
Чолу-җавсанче,
Гөндәлә-җавсанче.
Ламо-домба-җомдан-де
Девшн-шиба-ара-җомба-янч-докбар
Зекби-санҗи-бал-җалва
Шагҗи түгә-ла-цакцало.
Девшн-шигбә-Дорҗи-нииг-боорвду-җинг 
Девшн-шигбә-Ирмчин-од-торлоо-цакцало 
Девшн-шигбә-Лубянги-җалвола-цакцало.
Девшн-шигбә-баву-делә-цакцало.
Девшн-шигбә-бал-җинлв-цакцало.
Девшн-шигбә-иринчин-миилә-цакцало.
Девшн-шигбә-иринчин-давд-ла-цакцало.
Девшн-шигбә-тонгба-дон-эдлә-цакцало.
Девшн-шигбә-рима-Медби-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-ирничин-давала-цакцало.
Девшн-шигбә-бал-җинлә-цакцало.
Девшн-шигбә-цанг-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-цанг-би-цакцало.
Девшн-шигбә-цанг-би-җинлә-цакцало.
Девшн-шигбә-гү-лә-лә-цакцало.
Девшн-шигбә-чү-лә-лә-цакцало.
Девшн-шигбә-бал-занг-ла-цакцало.
Девшн-шигбә-Занды-Бала-цакцало.
Девшн-шигбә-җивҗд-танла-цакцало.
Девшн-шигбә-од-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-нәнг-медби-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-сермед-җивц-лә-цакцало.
Девшн-шигбә-мидг-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-цанг-би-оср-намбр-орлви-гамбр-чинбәлә-цакцало. 
Девшн-шигбә-Бадма-оср-намбр-орлви-гамбр-чимбәлә-цакцало. 
Девшн-шигбә-нори-бала-цакцало. 
Девшн-шигбә-ремби-бала-цакцало. 
Девшн-шигбә-цамбл-оср-намбр-олвр-һумби-луанг-бу-цакцало. 
Девшн-шигбә-цамбл-шиндү-йенрг-лә-цакцало. 
Девшн-шигбә-бамбу-дяла-җалцн-чи-җалвала-цакцало.
Девшн-шигбә-шиндг-нембр-номби-номнь-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-үли-шиндү-нәмбр-номби-номнь-бала-цакцало,
Девшн-шигбә-намбр-нимбр-намбр-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-гүни-намбр-һодьви-бала-цакцало.
Девшн-шигбә-нимә-чинц-Бадма-намбр-намби-лала-цакцало.
Девшн-шигбә-ра-җомба-янг-дабнар-зегби-санҗи-ирчмбч-бәмб-даг-җалвала-цакцало.

Нәәмн шинин номшул (8)
Түгҗ-гунлә-нимбә-җомданде 
Цан-зан-җови-ганро-дүлгсел 
Дүсм-надсел-Санҗ манҗлма 
Бендә-рая-одла-цакцало.
Арвн тавн бурхни номшул (15)
Тавка-түтҗ-шагҗи
Ритп-шиг-Санҗ-митү-тугҗ,
Бугҗмба-серойи-лумбө
Давар-җидбагу-шагҗ
Җалва-делә-цакцало.
Һучна бурхна номшул (30)
Җигдн-рембө-зова-цевг-медь
Демн-гевә-малу-җомзд-җиг
Годм-дунгл-малу-җомзд-җиг
Санҗи-цевг-медлә-цакцало.
Гусм-монру-тугҗи
Тарачи-йаг-серт-цум-тогба
Дүлгр-тови-дусм-җалва-доңңслү
Нимг-боса-нимг-чимг-цакцало.

Араша ламин кит адиста ламин идн-би
Рәгни номин сәкүснд танд алдл уга мөргий.
Ом-маань-падма-хом,
Шар деевртә сүмд шаҗн хувргнь цуглрҗ
Шаҗни эзн Бурхн-багштан, шамдн күрч мөргий.
Алтн деевртә сүмд авргч иткл Аюкв
Адиста олн бурхнд тандан алдл уга мөргий.
Ом-маань-падма-хом.
Арвн тавта сүмд адиста Ганҗур эрдни-ви
Араш ламнр цуглрҗ, алтн Ганҗуран умшит.
Зурһан талта сүмд Зуңквин-гегән залъврв.
Зул-Зүншгән өргҗ, зокаста хурлан хурий.
Ом-маань-падма-хом.
Бат цаһан сүмд бандҗта28 чонҗд зальврв.
Балдн-ламин сәкүсн баргчр29 әмтән евәһит.
Ом-маань-падма-хом.
Төгс җирһлин орн-би.
Эн ик дуһунд эрт бүрә татҗ,
Ик-баһ гүнздүд эглн-шеглн30 номнв.
Ом-маань-падма-хом.
Дуһургч дуһунд дуң бүрә татҗ,
Гүмн хувргуд цуглрҗ,
Эглн-шеглн номн-ви.
Ом-маань-падма-хом.
Үзүлгч дуута орн-ви, үнр сәәтә күҗ-ви.
Үклин кемҗән ирхин урд үзг-маанән умший,
Ом-маань-падма-хом.
Җиңнсн дуута хоңх-ви, чинр сәәртә зуд-ви.
Цагин кемҗән ирхин урд Ганҗур-маанән умший.
Ом-маань-падма-хом.
Эңгин орнд тоньллһсн Зуңква, эн цагин әмтиг авргдгч иткл.
Ом-маань-падма-хом.	
Хотктин орнд хүвлһсн Зуңква 
Эн цагин әмтиг авргдгч иткл. 
Ом-маань-падма-хом. 
Төгс цогцта Галдмд тенся31 уга Зуңква, 
Төб үзг номнҗ түмн хуврг цуглрҗ. 
Ом-маань-падма-хом.
Урд сөрүц32 хоршт33 шүтәни алтн Гадасн-би 
Шалһдг деед богднр, тандан шамдн күрч мөргий. 
Ом-маань-падма-хом. 
Бодлв нертә харшт бөкни евәл шүтән-би
Бурхн Бодь-Садьнр, тандан буцл34 уга мөргий.
Ом-маань-падма-хом,
Алдл уга дахий җивҗн35 Дамбин-шаҗнд
Алгцл уга күрий, Сүк-Бодин орнд.
Ом-маань-падма-хом.
Өөтәсңгин36 орнд тоньллһсн Зуңква
Ут харшин орчлңд бәргдсн әмтн-би.
Ом-маань-падма-хом,
Үзл уга дахий җивхтәхн Дамбин-шаҗнд
Удл уга күрий Сүк-Бодин орнд.
Ом-маань-падма-хом.
Эгү нистин орнд әмрлүлгсн Зуңква
Амр уга орн-би, тоньлад уга әмтн-би,
Ом-маань-падма-хом.
Заагр бирдин орнд җивхлңтәхн Зуңква
Замб Төбин орнд, тонлад ута әмтн-би.
Зальврҗ дахии җивхтәхн Дамбин-шаҗнд
Зул уга күрий, Сүк-Бодин орнд.
Ом-маань-падма-хом.
Сурхдни килвр-ви тоньлхд түргн-би.
Зурһан үзг-мааниг зөрүлҗ умший.
Ом-маань-падма-хом.
Гем эс хальдагсн цаһан өңгтә дүрсн.
Бурхн титмтә ламд мөргий,..
Ом-маань-падма-хом.

Девә-җинҗ-шинкм
Саңһҗ-налин-таяшг
Молн-девә-тунсяйн
Деян-шиндү-җиврушг.
Сүк-Бодин тәрәлһнд
Бурхн-Авдьв суудгв,
Йөрәл тәвсни хүвлҗ
Төрх һазр мини.
Теднл тәрәлһнд төрх болый;
Җаргд-павга-ришни
Җамдан-шагҗ-түвәшг
Гоньни-самби-тунсяйн
Деян-шиндү-җиврүшг.
Хаҗр төгсн уулд илгәт37 төгсгсн
Шагҗ Чидукчи суудгв,
Хойр цовлһар хурасни
Хүвлҗ төрх һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый.
Буду-ла-нигини
Йидм-түгҗ-чимбушг
Янҗи-җинҗи-туньсяйн
Деян-пшндү-җиврүшг.
Бодл-деде-улд-нии-ниигүльгч
Нүдвәр үзгч суудгв,
Өршәңгүтә хүвлҗ төрх
Һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый,
Дани-җаглу-гиргн-зигини
Җивзн-павга-җамньшг
Шири-җанҗ-туньсяйн
Деян-шиндү-җиврүшг,
Хар киит утасн уулд
Гетлһәгч Манзу-Шри суудгв,
Белгтәни хүвлҗ төрх һазр минь,
Тедни тәрәлһнд төрх болый.
Җамгү-җалцн-нигини
Садг-гоньни-дорҗошг
Түдг-җанҗ-туньсяйн
Дейән-шиндү-җиврүшг.
Бурхни намчин тәрәлһнд
Ниигучин эзн Очр-Вани суудгв
Аһу ик күчтәни хүвлҗ төрх
Һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый
Галднь-гогҗи-поврли.
Җанчу-сомбан-гомпншг
Гава-җодба-туньсяйн
Деян-шиндү-җиврүшг.
Галдн теңгрин деед орнд
Асрлһута38 икл39 Мәәдр суудгв.
Арвдуһар40 цутлрҗ төрх
Һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый.
Ульм-годви-шинкмь
Саңһҗ-налин-таяшг
Марн-дәви-туньсяйн
Деян-шиндү-җиврүшг.
Винна намчин тәрәлһнд.
Гетлһәгч хуткт эк дәрк суудгв.
Өршәрх тачалхиг тачалһсн.
Хүвлҗ төрх һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый.
Намбр-җалви-нанснги
Ла-бомб-җадншг
Содм-сәмби-туньсяйн
Деян-шиндү-җиврүшг
Тинилһәс сәәхн биширлт
Теңгрин эрктн — Хормста суугдв,
Деед буй хурасни хүвлҗ
Төрх һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый,
Бендә-рая-шинкмнь
Саңһҗ-малн-җалушг
Дусм-павги-туньсяйн
Деян-шиндү-җиврүшг.
Бендә-рая-Тәрәлһнә орнд
Эман-хан бурхн суудгв,
Һурвн му бузр тевчгсн хүвлҗ
Төрх һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый,
Лагч-бальҗр-ричини
Пүгрин-нигрин — евршг
Танс-павга-туньсяйн
Деян-шиндү-җиврүшг.
Барун үзгин цогин уулд
Эцк, көвүн, ханин аһнь
Ах-дү һурвн бурхн суудгв,
Хойр му бузр тәвчгсн,
Хүвлҗ төрх һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый.
Садг-ни-җигднә
Павга-ниднь-җиврүшг
Дамба-замба-туньсяин
Деян-шиндү-җиврүшг.
Күмн кеһәд теңгр йиртмҗән
Орнд арвн зурһан, бат орн суудгв.
Шагҗ Баргчин хүвлҗ төрх
Һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый,
Бугр — дамба-ригини
Җангу-сомбан-чопни.
Гава-җодба-туньсяйн
Деян-шиндү-җиврушг.
Күҗ-яг-ягмсн балһснд
Бодь-Садь чомпг суудгв,
Берк әдллһәсни хүвлҗ төрх
Һазр минь.
Тедни тәрәлһнд төрх болый,
Делдр-молн-девә-гевәнь
Ринчин-Эренцн-павга-тамҗдла
Дүдә-нииг-ним-тамждла
Пандн-девә-падма-реврүшг
Молн-җаяви-түүдг-гочн-за-гүндү-Замба
Талви-шурм-де-һансн-җодли-малу-дом бршг.

Җамбл-бава-җилдр-чимбудг
Гунду-Замбо-дейн-девшан-де
Дегд-гунҗи-җисү-дагла-җир
Гевә-дидг-тамҗд-аврдго. 
Дегшән-шовга-җалв-тамҗдла
Дяги-гевә-зевә-дагнҗи
Замбл-арвдул-говрушг.
Җивә-гунду-одндн-лам-одгн
Барвли-чоҗм-бала-номдгни
Содн-йодн-эргҗүрни
Дорҗ-шипә-гопа-нурдушг.
Сова-пөлвә-Содмнҗи
Кадг-догдн-донгрҗи.
Аршан-дамба-сонгрҗи.
Садг-сиҗә-совршг.
Дамба-төвә-содмнҗи,
Нимә-родг-шивәдн.
Сиҗу-ондг-домбандг.
Гун-медг-җивршг.
Ганги-җини-гаваҗ.
Җимә-җилдр-нимүҗ.
Җидр-нони-янзршг.
Лиҗи-ягу-аргаву.
Ниҗл-гаву-ниргаву.
Дорлг-додби-нирлдаг.
Симҗән-помпг-шалҗи-це.
Церн-надм-панцг-це,
Дандн-товя-товоршг.
Җиндм-корҗ-җиниҗи 
Җиндм-сонва-донгрҗи, бара-шивә, 
Ара-шивә-сомба-сосн-ивр-шивә, 
Җиндү-Лавду-сол, арашан-шог.
Геян-деян-Җамбл-Бава-сова-пөлвә
Эргҗурни-рова-җинҗи-малова-деян-солңг-годбршг
Гея-деян-җомаю-содм-ишг-сосршг.
Содмн-ишг-лоҗнба-дамба-гуни-товршг-цакцало.
Вадг-чогни-шөвгәдг-дисә-юрк-гунду-солвая
Гевя-дисч-дәги-дисч-ба
Тамҗдла-җалва-җамчу-чимнргу.
Мелидг-зевә-дергн-җангринзе 
Рембод-чимби-бамбо-җамбр-яг
Гәнгн-кевә-зовчан-зуңква	Һурвн дәкҗ давтхмн.
Лузңг-рагби-шавла-солва-дев.

Очр-Ванин гегәһән, ора деерән залый, 
Оньстахн41 тамас тоньлһҗ һарый, 
Зуңквин гегәһән зула деерән залый, 
Зовлңтахн42 тамас тоньлһҗ һарый, 
Мәәдрин-гегәһән маңна деерән залый. 
Маха-Гала ик тамас тоньлһҗ һарый, 
Нүдвәр үзгчин гегәһән нүдн деерән залый, 
Нүл иктә тамас тоньлһҗ һарый, 
Чидүкчин гегәһән чирә деерән залый, 
Чинкр тамас тоньлһҗ һарый.
Баатр Ямн-Даган гегәһән барун ээм деерән залый,
Барҗ ядхгсн тамас тоньлһҗ һарый,
Маха-Гала гегәһән зүн ээм деерән залый,
Зовлңтахн иктә тамас тоньлһҗ һарый,
Авдьвин гегәһән альхн деерән залый,
Аюл иктә тамас тоньлһҗ һарый.
Шагҗ Маани-гегәһән ширә деерән залый,
Шикрлгч ик тамас тоньлһҗ һарый,
Эмчин Цаһан өргәг эргҗ төгәлҗ мөргий.
Әрүтәхн тамас тоньлһҗ һарый.
Орг43 цаһан өргән ооср бүчтән зокмҗта,
Олн сәәхн хувргуднь оркмҗтан зокмҗта.
Буру хәләсн эргднь нарни толь холви.
Буру саната күмнднь44 бурхни гегән холви.
Үклин кемҗән ирхин урд узг маанян умший.
Цагин кемҗөн ирхин урд Ганҗур маанян умший.
Шарин дөрвн Китд Шаҗн-бурхн делгрәд,
Шаҗни эзн Бурхн-багштан
Шамдҗ күрч мөргий.
Сурхднь килвр-ви, тоньлхд түргм-би.
Зурһан үзг-мааниг зөрүлҗ номшулыт.

Зуурдын тавн үзүртә бурхн тавн 
Белгин белг аюлта медд үзгдвчн, 
Ирвлзн герл йилһлҗ зурһан зүүл әмтн 
Аюл уга ирвчгн му орнд ташр 
Герл йилһлҗ зуурдын судриг соңстн. 
Герл йилһлҗ медх деед номс кеһәд, 
Ом-сарва-Маха-Гала (һурв дәкҗ давтхмн) 
Эч нарта  цаһан орчлңгас һанцарн 
Хаһцад hаpx цагт Бурхн-багш, 
Очир-Ванин гегәһән ора деерән залый. 
Зам цаһан хаалһд орвчгнь,

Тавн үзүртә бурхни дунд үзгин келмрч,
Гегәтә Березин-бурхндан зальврн мөргий,
Белг-белгин чинр төгсгсн аюлта
Зуурдын хавтх эц45 татн евән сөргхтн.
Ииртмҗд төрх цагт зальврн,
Йөрәл тәвхләг, Березин-бурхна зүркнд
Солңһ әрлһсн бийд шиңгәд
Дунд аһу нисгч орнд төгсгсн
Эдлгч бийтә бурхнд зальврн мөргий.
Урһх үзгин Цаһан гегәтә Акгва-бурхндан
Зальврн мөргий.
Белг-белгин чинр төгсгсн эвр-эврән
Көлһлсы тавн үзүртә бурхн
Татн евән сөргхтн.
Аюлта зуурдын хавтх эц татн
Евән сөргхтн.
Элдү46 Бадм деер-дәңг
Бурхн-багшин гегән Очир-Ванин.
Шар-Замбла-сууха.
Зуурдын тамас гетлһәх болтха.
Зуурдын зовлңгас гетлһәх болтха.
Ом-Ямн-җизд-җизд-сууха.
Алтн Гульгухан Ямн эцс хорни үлдм-би.
Тод цаһан шовуна ду бидн
Кезә соңсхм-би, тоомҗ уга һалын тамин амнас тоньлҗ
Һарх болтха, тедн бүгдәрн.

Балдн-зеевә-ламбә-римпоче 
Дяги-нимгр-Бадма-дог-туула 
Порин-чимбу-гони-җивснд 
Гүсни-түгҗ-сорин-селдгу.

Медг-зеевә-дерчн-җангранзе. 
Рембед-чимбу-бамбо-шамбряг 
һангн-кевә-Зуңква 
Лузң-өрвги-солва-дев.

 
Наму һуру (о-маань-падме-хом).
Ламд мөргҗ бәәнәв. Номд мөргҗ бәәнәв.
Хувргснд мөргҗ бәәнәв. Идм бурхнд мөргҗ бәәнәв.
Баатр бурхн хамгтан мөргҗ бәәнәв.
Даңгин хамгтан мөргҗ бәәнәв.
Уна уга бүтәгсн арани хамгтан мөргҗ бәәнәв.
Юм бәрүлгч өглһни эзн, унсн арани күчәр
Эзни мини үгәс бүтд хамг бүтх болтха.
Бусдин санани үүлдвриг болсн буру келтин
Хамцг амн хәрү һарх болтха.
Эн мет хар муусин хадын
Хар келиг утлулх-би.
Хар четкрин келиг утлулх-би
Хамг му санатын келиг утлулх-би.
Өндр күмни басч дормлхла,
Келсгч хар келинь утлулх-би.	
Күмни келиг утлулх-би.
Цацу амар хаҗиҗ келгчин келиг утлулх-би.
Күмн атхдг тесч үзсн ядм47 хәрүләд,
Келгчин келиг утлулх-би,
Садар өнр болв гиҗ келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Эркшләр өндр болв гиҗ келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Эрдмәр икл болв гиҗ келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Нөкдәр зуслңта болв гиҗ келгчин
Хамг му хар санатын хар келиг утлулх-би.
Хоомглху седклин утхас келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Худлху седклин утхас келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Бурута һәәлгчин хар келиг утлулх-би.
Буурулхд дурлҗ келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Дем-гем уга йовдл гемтә болһҗ, келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Эрдмин ул, дарудын шалтан
Санаһинь бүрдәгснд эс таасч му келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Товчлхла — муудулха байсч келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Сәәдүлх эс байсч келгчин
Хар келиг утлулх-би.
Эцк-экин харал хәрүлҗ,
Хар келиг утлулх-би.
Элгн-садна харал хәрүлҗ,
Хар келиг утлулх-би.
Хамг му йориг хәрүлҗ,
Хар келиг утлулх-би.
Үр уга, үндсн уга хар келиг утлулх-би.
Нурһн уга, нуһрсн уга хар келиг утлулх-би.
Эмн уга, арен уга гиҗ,
Хамг хорха-хотн, өвр-шөвг мет үзүртә
Хамтин харал хәрүлҗ, хар келиг утлулх-би.
Эмн тоотын му йор, му келн-эмтн ирж,
Һартх болтха гиҗ
Өрүни харал, үдин харал, асхни харал,
Сөөни харал — арвн хойр цаг-цагин харал
Хәрүлҗ-би, хар келиг утлулх-би.
Эң-сең һарсн харалнь эрҗ, экнднь ортха.
Төөрәд, толһадчнь ортха.
Хар цоохр әрвн дееснд, ниилүлн бәәҗ,
Харал хәрүлҗ, умшв-би.
Мини үнн үг өөдән (йилһҗ) келгсн худл,
My санан буру үүлдврүр одсн
Цуг үлдҗ тус-тустан хәрү һарх болтха.
Сәәтүр һарх болтха.
Үнәр сәәтур һарх болтха.
Гегән-герл шиидтә келмрч Пандит      
Киҗг һәәмчниг48 әрлһәд келсиг буйн делгрүләд
Баатр Бурхан-Багшин зәрлг төгсв.
Сарва-манг-лам (О, сән амулң болтха).

 
Ом-деед-ном төгсгсн гиһәд, дәәнд дарсч49
Кесн-алһсн-бо.
Теегин чолун болһсн-бо.
My седкләр би, эц цус һарсн-бо.
Учрт багш эк-эцкиг монхагсн50
Нүл тегсгсн-бо.
Худл умшх гиһәд, сән зәрлгиг
Хулдҗ итклсн-бо.
Сүзгтәни эс булаҗ авгсн-бо.
Күслң гиһәд, андһар кесн-бо.
Буру үүл төгсгсн, нүгд51 миңһн бурхна 
Омн лавги эс әрлһсн эн судр-номиг 
Her умшхла, кеду бүгд асрлһсн-бо. 
Судрин эрк зун җоваһар орчх52 болтха. 
Сүзгллһн бичхләг миңһәр орчх. 
Миңһәр бичхләг түмәр орчх. 
Алтар бичхләг бумар орчх. 
Хувагин арвн-хөр53 гешүн негдгч, 
Негдгч эс авдгч олдгсн хөөннь олҗ, 
Дотад төгсн-бо, зокаста-бо. 
Эмин ач-тус төгсв. 
Ом-мамо-чол.

Гевән-девән-нердүдә
Цаһан-Дәрк өрүҗүрин
Орува-җивҗу-малува
Деян-сала -годбршг.
Гевән-девән-нердүдә
Содмин-иш-сосршг.
Содмин-нш-луҗмба
Домба-гүни-товршг.
Цакцало-вадн-чогҗи-шивгатн
Җисцерин-гүлнц-солвас
Дева-җисч-дәгч-җисгба
Тамҗд-зовги-җанчг-чимрәнһү.

Үзгин эндү.
Баш-барм.
Чооһар өршәтхә болтха.
Ик һазр ном номнһсн
Үзгин эндү маш эдлхд
Чооһар өршәтхә.
Ом-дәри-дүр-дәри-сууха
Догши-Җова-Дамл-Цен




#Article 22: Арнгудин Орн (263 words)


 гисн Европд бәәдг һазр. 2007 җилин тooһaр эн орн нутгт 3,600,523 әмтн бәәдг билә.
ин хотл балһсна нерн - Тирана.

Баруун талд нь Адриатын тэнгис, баруун өмнө талд нь Ионий тэнгис цэлийж, хойд талаараа Монтенегро, зүүн талаараа Бүгд Найрамдах Македон Улс, Косово, өмнө талаараа Гректэй хиллэдэг. Мөн Итали улстай Отрантогийн хоолойгоор 72 км зайтай тусгаарлагддаг. 

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Европын Аюулгүй Байдлын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага, Европын Зөвлөл, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, Газар Дундын Тэнгисийн Холбооны гишүүн. Мөн Европын Холбоонд элсэхээр нэр нь дэвшигдээд байгаа, Умард Атлантын Цэргийн Эвсэлд элсэх урилгыг 2008 оны 4 сард хүлээн авсан орон юм. Тус улс нь албан ёсоор 2009 онд, НАТО-гийн 60 жилийн ойн үеэр 26 улсын цэргийн эвсэлд нэгдэн орох бөгөөд Балканы хойг, Ирак, Афганистан, Чад дахь энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлж буй. 

Албани нь парламентийн ардчилсан тогтолцоотой, шилжилтийн үеийн эдийн засаг бүхий орон болно. Нийслэл Тиранадаа нийт 3.5 сая хүн амын нь 895,000 нь төвлөрч оршин суудаг, санхүүгийн төв хот нь юм. Чөлөөт зах зээл рүү шилжиж буй тус орон нь гадаадын хөрөнгө оруулалт, ялангуяа эрчим хүч, зам тээврийн дэд бүтцийн салбар дахь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нээлттэй болгож буй.

Османы эзэнт гүрэнд хамаарч ирсэн түүхэн шалтгааны улмаас хүн амын олонхи нь исламын шашин шүтдэг ч үнэн алдартны шашин, католик шүтлэгтэн ч элбэг.

Албани хэлээр улсын нэр болох Shqipлrise нь Бүргэдийн орон гэсэн утгатай бөгөөд албаничууд өөрсдийгөө бүргэдээс гаралтай гэж үздэг аж. Харин Албани гэдэг нь латин хэлний albus буюу цагаан гэдэг үгнээс гаралтай. Энэ нь шохойн чулуу элбэг байдгаас газар нь цайран харагддаг гэдгээс улбаатай юм байна.

Тус улс нь 12 муж, 36 дүүрэг, 351 коммунд хуваагдана.

 




#Article 23: Азермудин Орн (180 words)


 — өмн үзгә, хуучн тууҗта Кавказин орн-нутг. Уг нь Өрнөд Азийнх, арай өөрөөр бодвол Дорнод Европынх гэж бас хэлж болно. Яг Азербайжан, өөртөө засах Нахчиван гэх хоёр салангид газартай. Энэ хоёрыг Армены нутаг зааглаж байдаг. Яг Азербайжан нь Армен (566 км), Гүрж (322 км), ОХУ (Дагестанаар, 284 км), Иран (432 км) дөрвөн улстай, Нахчиван нь Иран, Армен, үл ялиг зайгаар (9 км) Турктай тус тус хил залгана. Азербайжан зүүнш Каспийн тэнгис (эргийн урт нь 713 км) хүрдэг. 

Азербайжанд Кавказын уулархаг газар, Каспийн тэнгисийн нам дор газар, энэ хоёрын дундах тэгш тал газар гэсэн гурван янз байц ажиглагддаг. Оростой хиллэх зурваснаа байх Их Кавказын нурууны Базардүзү уул (4,466 м) хамгийн өндөр, эсрэгээр Каспийн тэнгисийн эрэгт (-28 м) хамгийн нам цэг байна гэж тооцоолжээ.

Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхийд 113-р том) нутагтай Азербайжанд 2011 онд 9.1 сая (дэлхийд 89-р олон) хүн аж төрөн сууж байна. Энэ нь нэгж км²-т 105.8 хүн (дэлхийд 103-р шигүү) оногдож байна гэсэн үг. 2009 оны байдлаар хүн амын олонх 91.6%-ийг Азербайжан угсаатан бүрдүүлж байна. Тэд Түрэг салбарын Огуз бүлгийн хэл яриатай болохоор Түрк, Түркментэй арай ойр хамаатан болдог.




#Article 24: Андормудин Нутг (683 words)


 — Европин өмн-дорд үзгә орн-нутг. Пранц болн Испань хоормд бәәнә. 465 дөрвлҗн километр аһута һазр эзлҗәнә. 1989 җилин то-диһәр энд 46,9 миңһн күн бәәлә, теднәс 12, 8 миңһньандорцнр болжана. Орн-нутгин территорьт 26 миңһн күн һазадын орнас ирсн бәәнә, теднәс ик зунь испанцнр. ин хотл балһснь Андорра ла Вьеха гиҗ нерәднә. Энд 15 миңһн күн бәәнә (1987 җ.). Орн-нутгин келнә тускар бидн ода кесг күүндвр кенәвидн. Манад тиим чинриг хальмг эс гиҗ орс келн зүүх зөвтә гиһәд. ад эм халхар бас тер бәәнә. Йосна келн гиҗ каталона келн нерәднә. Болв энүнлә әдл зөвтәһәр пранцин болн , испанин келн үүлдҗәнә.

ин тогтацин тускар келхлә, эн орн-нутг Пранцс болн Ceo де Урхель балһсна епископин (Эспанмудин) протекторатд бәәх княжеств болҗана. Тиим хойр халхин суверенитетиг 1278 җилин Акт-пареж гидг бооцаһар йилһлә, эндр өдр күртл эн Бооцан эврәннь күчән гееһәд уга. Хойр хан нарт делкән элчллһнә цуг зөвиг озлҗана.

Эн бичкн орн-нутгт бәәх эврәннь элчнрәр (викариймүд) дамҗулад энд зарһин болн государствин админи-страциг бүрткнә. Хамгин һоллгч зака тогтагч актнь Андорран тегш һазрт 1866 җилин хөн сарин 31 -д батлҗ авсн реформсин проект болҗана. 1990 җилин мөрн сард ин хойр һардач шин законопроектиг таасв. Энүнд күүнә зөвин цуг олна декларацар зарлгдсн һоллгч положеньс орулгдсн бәәнә. 

ин Цааҗн Бичг 1866 җилд батлгдсн билә. Эн орн-нутгин 819 җилд тогла, гиҗ тоолгдҗана. Тер цагла орн-нутгт бәәсн адучнрин хамцуд эврән бийән залх зөв авсмн. Тиим кезәңк тууҗта эн бичкн орн-нутгт болҗана. Бичкн олв чигн энүг делкәд меднә, цуг государсвс терүнә зөвүнь күндлнә, олн зүсн медлһнә бичгдүд энүнә тускар оньдин талдан ик орн-нутгудла дегц бичнә.

Цөөкн әмтн энд бәәдг болв чигн, энд эврәннь парламент болн правительств бәәнә. Орн-нутгин зака тотагч орган гиҗ Генеральн совет болҗана, энүнә ханьд 28 күн орна. Эдниг зуг андорцнр 4 җилин болзгт суңһна. 2 җил болад эн советин ханин өрәлинь шинрүлнә.

Күцәгч йосн 1982 җилин туула сарас авн Күцәгч Советәр тохрагдна. Энүнә ахлачиг парламент суңһна. Йирдан болхла совет княжествин дотр-дундын кергүдиг зална.

Урднь бидн орн-нутгин хойр толһач бәәнә гиҗ келләвидн. Эннь Пранцин ахлач Франсуа Миттеран болн Сео де Урхель балһсна епископ Хуан Марти Аланис (1991 җил) болҗана. Эдн эврәннь викариймүдәр дамҗулад орн-нутгиг зална. Пранцин викарий ода Люис Дебле болҗана. Епископин викарийнь - Франческ Бадиа Баталья (1991 җил).

Хуралиг (Парламент) 1989 җилин бар сард суңһла. Хуралын ахлачинь (синдик) Франческ Серкеда и Паускет болҗана. Энүнд ахлачнь, мөңгә, хулд-гүүлгәнә болн һарц-бүтәгчин Министр бәәнә. Тегәд нег министр эн бичкн орн-нутгт кесг үүл дааҗахмн болҗана. Тиим кевәр заллтин болн орн-нутгин мөңгн әрвлгдҗәнә. Дәкәд селәнә эдл-ахун болн йиртмҗин зөөрин министр бәәнә. Тер мет олна көдлмшин министр, туризмин болн спортын министр, күч-көлснә болн социальн теткүлин министр, эрдм-сурһулин министр болн һол сеглөтр бәәнә. Тегәд чигн ин заалт 7 министр бәәхмн болҗана. Хальмг Таңһчин министрмүдин тонь энүнәс невчк ик, болв әмтнә тонь мана таңһчд бас арвн холван ик болҗана.

Терүнлә дегц эн орн-нутгин заалтд нег министрт нег саамла олн әдл биш керг даалһхас әәхш.

Күч-көлсчнрин ин профсоюз одахн тогтсн бәәнә. Олна җисәнә һоллгч хүвнь эн болҗана, яһад гихлә энүнд кесг халхин олн көдлмшч орлцҗана. Эн профсоюзин тогтагч конференц 1990 җилин моһа сард болла. Иосн биш кевәр болхла эн профсрюзиг Форс увриер гидг пранцск профсоюзн цутхлңгин седвәрәр бүрдәлә. Тер мет Күч-келснә Пранцск Демократическ конфедерац болн Күч-көлсчнрин Испанск Цуг олна Ниицән эн седвәриг дөңнлә. Болв үүлдҗәх Конституцла ирлцәтәһәр орн-нутгт партьс болн профсоюзмуд тогтаҗ болшго бәәсмн. Тегәд эн профсоюз йосна ул деер үүлдҗ чадшго билә. Зуг орн-нутгин Конституцд күүнә зөвин декларации һоллгч положенье орулҗах закаг княжествин хойр һардач таассна хеен профсоюз эврәннь тогтагч съездән кев. 

Орн-нутгт эврәннь мөңгн уга, энд французск франкар болн испанск песетар хулдгүүлгә кеҗв. Ода цагт евро мөңгн олзлҗана. Бәәрн әмтн һаза-дын туристнрт туслмҗан күргнә. Тернь ода холванднь өсәд йовна. ур алвн угаһар зөөгдҗәх әмтнә кергллтин эдтавриг хулдлһнас баһ биш ору авгдна. Хот-хоолын болн тәмкин промышленностин бичкн предприятьмүд бәәнә. Сувенирмүд — бәәрн эрдмчнрин кесн мордн болн төмр, кегдлмүд энд бас һарһна. Болв эн продукд һоллгчдан экспортд одна. Мана таңһчд бас тиим бичкн предприятьмүд бүрдәҗ болхмн билә. Сувенирмүд чигн мана кесг әмтиг соньмсулх билә. Энүнд зуг сән седкл болн бүрдәмҗин арһ кергтә.

 960 франк кемҗәтә алван Францд болн Урхельск епископд 46 песет өгнә. Тер мет орн-нутгт Андорра гидг долан хонгт нег һардг газет барлгдҗана. Энүг 1978 җилд тогтала. Тиражнь 3 миңһн болҗана.




#Article 25: Ниицәтә Немшин Орн (957 words)


Эн орн-нутуг (мемлекеттік) делкән тууҗд болн өдгә цагт эврәннь ончата орман эзлҗәнә. Делкән хамгин делгерлететә тавын орн-нутугин тоод Германь орҗана, цаг ирвәс энүнә чинрнь болн күчнь өөдләд йовна. Өөрхөн иргычде делкән лидерин тоод дәкнәс эн һарх гиҗ Немш тоолҗана.

Германь Деев үзгин Европин хамгин ик государствесин девлетсин негинь, ФРГ болын ГДР 1990 җилин хулһан сарин 3-д негдеснә хөөн энүнә эзлҗәх һазрин аһунь 357 миңһн дөрвөлҗин киломерт болҗана. Энд бәәдег әмтнә тонь 1990 җилин то-дигәр 78,7 сай күүнд күрчәнә.

Орн-нутугин хотол балһснь (шехер/мудина) Берлин болҗана. Берлинд 3,2 сай күн байна (1990 җил). Болв ода деерән Берлин йоста хотол болад уга, яһад гихлә правительств өдгә цагат Боннд (ФРГ-н урдк хотл балһснд) бәәршлҗәнә. Эн балһсн дегәд ик биш. 1989 җилин то-диһәр энд 286,8 миңһн күн бәәлә. Тегәд орн-нутугин (мемлекеттік) государствин девлетин болын экономическ политик Бонн балһснас күцәгдҗәнә.

Берлинд бохала правительствин учрежденьсин төлә бәәрн йилһигдҗәнә, гермүд тосхугдаҗана. Тегәд бүклудән Берлинүр нүүлһнә төр иргч тавн-арвн җилд йостаһар күцәгдх гиҗ тоолгодҗана.

Алвын-йосна тогтацин тускар келхелә, Немшин Орн Нутугин Ниицәнд 16 Танһч (Land) бәәнә, тер тоод Берлин онц һазар гиҗ тоолгадна. Һазрамуд округар (Regierungsbezirk), округуд-райодар (Kreis), райод болхала, хамцүдәр (Gemeinde), хувагдна. 16 һазрмуднь иим нертә: Баварь (Bayern), Баден-Вюртемберг (Baden-Württemberg), Берлин (Berlin), Бранденбург (Branderburg), Бремен (Bremen), Гамбург (Hamburg), Гессен (Hessen), Мелкленбург - Өмнк Померань (Mecklenburg-Vorpommern), Дора Саксонь (Niedersachsen), Райланд Пфальц (Rheinland-Pfalz), Саар (Saarland), Саксонь (Sachsen), Саксонь-Анхальт (Sachsen-Anhalt), Ар үзгин Райн-Вестфаль (Nordrhein-Westfalen), Тюрингий (Thüringen), Шлезвиг-Гольштейн (Schleswig-Holstein).

Тиигәд аштань ухан-тоолварта, улс-йоста хәләц диилв. Ямаран чигин орн-нутугиг хуваҗ болшго. 1949 җилд болхала Англь, Франц болн США эзлҗәсн һазрин зонд ФРГ, советин радянин цергүд эзлҗәсн һазрт ГДР тогтагдла. Деед үзгин Бердин болхала эврә зөвтә йосна һанц болҗ. Нарт делкән онц бәәдл-дүрнь авад бәәлә.

Болв Радян Советск Союзд учрҗасн улс-йоста йовцс Европд чигин үлмәһән күргв. ГДР-т, Румыньд, Чехословакд болн нань чигин орн-нутгудт тенд йос залҗасн диг-дараг бурушалһна йовдлмуд учрла. Терүнү ашт ГДР болн ФРГ хоорнд хәрлцән оңдарулгдла. Her орн-нутуг болхар бәәсын чидлмүд хамцуллһна җисәг делгерүлҗәлә. Тегәд 1990 җилин хөн сарин 18-д ФРГ болн ГДР хоорнод валютін, экономическ болн социальн ниицә тогталһна туск бооцан батлагдав. 1990 җилин така сарий 1 щинд эн бооцан үүлдүврүт орв. Ноха сарин 31-д Негделһенә туск бооцан' батлагдав. Энд деед германя һололгеч закана 23-ч статьян ул деер ГДР-иг ФРГ-ла ниилүллһнә диг-даран батлагдав.

Ашлгч үгән хойр орн-нутугиг тогтасан орн-нутгуд-дииләчныр келх зөнтә бәәсмин. Тегәд 1990 җилин хулһан сарин 1 шинд Москвад СССР, США, Англь, Франц болн хойр германск орн-нутугин хоорнд Германя туст төриг күцүцдень хаһласна туск Бооцанд һар тәвгдв. Удл уга, 1 990 җилин хулһан сарин 5-д энүг ФРГ-н бундестаг таасв.

Ода ФРГ-д 1949 җилин хөн сарин 23-д батласан Цааҗн Бичиг үүлдҗәнә. 1954, 1956 болн 1990 җилд энүнд нем-рмүд орулгадла.

ФРГ-д закз тогтагч болн күцәгч йосна хоорнд цүүгән һархаш. Энд бат диг-даран тогтасан бәәнә, терүг арвад җилмүдин туршарт сольвар угаһар закана зөвд орҗ күцәҗәнә. Мана таңһчед тиим бәәдел тогтасан болхала, эдл-ахун болн экономическ политикин кесг төрмүдиг бидын сәәнәр болн түргувар хаһлах биләвидн.

ФРГ-д орн-нутг толһачнь федеральн ахлач болҗана. Шишлиң холван хурал кеһәд (Вundesversammlund) ахлачиг 5 җилин болзагат суңһуна. Шинәс энүг зуг нег дәкҗ суңһҗ болхаман. Федеральн хуралыг (масжид) бундес тагин ахлач цуглулна, эн хуралын ханьд бундестагин депутатнар болын ландатагкуд (һазрамудын парламентмуд) суңһуҗах әдл тоота гешүд орна. Кемр президент (бақша) гемин зүүләр аль нань чигн учрар эврәннь үүлән дааҗ эс чадхала, эс гиҗ өңгөрхәлә, ахлачин күцүц зөвиг бундестагин ахлач куцәнә.

Зака тогтагче йосиг парламент күцәнә. Эн хойр палатас: бундестагас болн бундестагас тогтана. Бундес-тагиг орн-нутугин олн-әмтын 4 җилин болзагат суңһуна. Ут туршатан 662 депутат бундестагт орна. Депутатнрин өрәлнь сүңһврин округудар шуд дууһан өглеһнә эв-арһар суңһугдана, наадк өрәлнь болхала, һазр болһнас өгчәх партийн спискүдәр суңһугдана.

Бундестагин депутатнриг һазрмудын заалтс
эврәнень ханяс 4 җилин болзагат шииднә.

Күцәгч йосиг федеральн заалта күцәнә, энүнә толһачнь холван канцлер болҗана. Холван канцлериг президентин селвгәр бундестаг эврәннь дууһин ик зууһар суңһна. Министрмүдиг болхла ахлач холван канцлерин селвгәр шииднә.

Һазар болһанад эврәннь цааҗн бичиг, хурал болн заалт бәәнә

Орн-нутугин тогтацань тиим. Зөвәр амр. Государствин Девлет (мемлекеттік) өмн бәәх төрмүдиг парламент болн правительств ода деерән сәәнәр күцәҗәнә. Федеральн президентин үүлиг ода Рихард фон Вайцзекер (ХДС) күцәҗәнә. Энүг 1989 җилин хөн сарин 23-д суңһла. Эн хойрдад эн ойдан үүлд орҗана. Урдунь тиим йовдл 1984 җилд учрла. Президент Христианск-демократическ Парламентин ханьд орҗах бундестагиг 1990 җилин бар сарин 2-т суңһла. Бундестагин партийн ханин тускар келхелә, энд деер заагдесар ХДС түрүн ормд йовна. Эн партин ахлачнь ода бәәх федеральн канцлер Гельмут Коль мөн. Эн парть 1945 җиләс авн үүлдҗәнә.

Хойрдагче ормд Германя Социал-улс-йосна парть йовна. Бундестагд эн 239 орм эзлҗәнә. ФРГ-Д эн 1946 җилд бүрдәгдлә, Энд 950 миңһн гешүн бәәнә. Энүнә ахлачнь Ханс Йохен Фогель. Ут -турштан зурһан партин элченар бундестагин депутатнр болҗана. Бундестагд 662 депутат үүлдҗәнә.

Хуралын бас нег палат-бундестагд — 68 депутат. Ахлачиг эңд җил болһн суңһуна.

ФРГ-н алвн йосна келн — немш. Мөңгень: хуучин - ФРГ-н марк = 100 пфенниг, өдгә цагат - евро. ФРГ-н келн-әмтнә сән өдрнь хулһан сарин 3 — немш негделһенә Өдр. Мана һазрат цуг хальмгуд негдесаән болхала, бидын бас тиим келн-әмтнә сән өдриг кех биләвидн, гиҗ сангадна. Болв тер өдр кезә ирхмб?

ФРГ— күчтә экономиктә орн-нутуг. Промышленн производственн кемҗәһәр энүнә өмн ода зуг США болн Японь йовна. Болв һазадын хулд-гүүлгәнә кемҗәһәр эн 2-ч ормд йовна. Производствин болң капиталын концентрац орн-нугут икдҗәнә. Орн-нутугт 5O миңһу һар километр төмр хаалһа тосхугдасын байна, тер тоод электрифи-цировать кесн.

Тиим ик орн:нутугин мемлекеттік тускар ахр статьяд цугинь келҗ большого. Бидын һололгачдан политическ тогтацд оньган өгвидн.

Немш номтонор хальмг кел, тууҗ, сойл шинҗилилһанд ик нилчән күрглә, ода чигн күргүҗәнә. Эн туст маднад ФРГ-ла бәрҗәх нөкцлтән экономикин болн культурин халхар цааранднь делгерүлх кергтә. Ода деерән эн туст ик керг-үүлдвр күцәгдәд уга.

Бәәдл-җирһлин кемҗән ФРГ-д йир өөдән. Энүг ода ГДР-ин гражданмуд чигн медҗәнә. Болв көдлмш угаһар үлдсн әмтн икәр түржәнә. Тегәд чигин урдк ГДР-т болн ФРГ-н нань чигң һазрамудт һазадын орнас ирсн көдлемшечнирин өмнәс зөрүлгадсан ик җисән делгерлә. Зуг сүл саамд эн йовудлын өмнас ФРГ-н олн громадян гражданмуд босҗ бурушаһад, эн халхар бәәдл невчк тогтнҗана.




#Article 26: Екатеринбург (177 words)


Екатеринбург Дунд Уралд болна. Уралин Ниицәнә улс Сведловин һазрин хотл балһсн.

Бүүрлсн әмтн - 1300 тыс.чел.

Хотод Уралын Холбооны их сургууль, Уралын улсын уул уурхайн дээд сургууль, Екатеринбургийн цэргийн дээд сургууль, Уралын улсын анагаах ухааны академи, Уралын Улсын хөдөө аж ахуйн академи, мөн олон бусад дээд их сургууль байдаг. Эдгээр сургуульд Европ, Азийн гадаад оюутнуудыг оролцуулаад ойролцоогоор 100000 оюутан суралцдаг ба хамгийн ихдээ Уралын Холбооны их сургуульд одоогоор 57000 оюутан сурж байна. Монголчууд энэ хотод 1960, 70-аад онд маш ихээр сурж байсан ба Б.Жигжид, /дэд бvтцийн сайд асан/, Ц.Цэнгэл /ЗТАЖ-ын сайд асан, Зандаахүүгийн Энхболд, Г.Мөнхбаяр /хотын мэр/, Бадарч /ШУТИС-ын ректор асан/, Энхбат /Ногоон нам/ нар болон Эрдэнэт, ТЭЦ-н ихэнх инженерүүд Уралд суралцаж төгсчээ. Нийт дүнгээр ойролцоогоор 1300-аад монгол оюутнууд төгссөн байна. 

Екатеринбургт 2009 оноос Монгол Улсын консул ажиллаж байгаа.

Екатеринбургийн метро нь 2009 оны байдлаар 1 шугам, 7 өртөөтэй. Мөн төмөр замын 2 өртөө тус хотод бий. Трамвай, троллейбуснууд нийтийн тээвэрт үйлчилдэг.

Екатеринбург хотод Кольцово нисэх онгоцны буудал бий.

File:Sverdlova Street in Yekaterinburg during nighttime.jpg|Свердловын гудамж
File:Ural_state_university_front_2007.jpg|Уралын Холбооны их сургууль (хуучнаар УрГУ)
File:Ustu_day_1.JPG|Уралын Холбооны их сургууль(хуучнаар УПИ)




#Article 27: Өөрд (114 words)


Шинҗән гидг Китдин Орн Нутгин нег захд (орчулврар «шин һазр») мана Өөрд əмтн өдр күртл нигтәр 19 хотонд, 59 әңгд хувагдсар бәәнә. 1998-гч җилин ут тооһар 17,473,500 Шинҗәнд бəəдг əмтнəс 160,200 өөрдн күн болдг билə. Китдин Орн Нутгин келн китд болв. Закаһар болхла, баһ келн улсин келн тус-тустан эврә автономдан бас төлҗх зөвтә. 

Шинҗәнə багшин ик сурһульд өөрд келнә болн литературин әңг бәәнә. Үрмч балһснд өдр болһн радиоһар өөрд келәр шин зәңг, реклам, художественн соңсхврмуд өггднә. Байнһолд, Борталд, Ховгсәәрд өөрдн келәр телепрограмм бас өггднә. Шинҗәнə өөрд əмтн сәәнәр төрскн келән медцхәнә. Шинҗәнə өөрдн келнд китдин келнәс олзлгдсн үгмүд олн.

Khoyt S.K. Last data by localisation and number of oirad (oirat) (rar) - in russian 




#Article 28: Немлеһан (110 words)


Немлеһан — түрүн арифметикин хойр тойгиг ниилүлдг үүл. Талданар, немлеһан - нег олнд загласан хойр хүвд (немр гидиг нерәдлеһтә) нег шин хүв (то гидг нерәдлеһтә) өгдг үүл. a болн b тойгна то немх темдегәр бичсиман: a + b.

Аритметикд: немлеһан хойр йиртимҗин тойгин үүл эн чинритә:

Энд a'  - а тойгин дарук тойг.

Немлеһан немх темдегәр бичсиман. Немлеһинә аш әдлецлиһнә темдегәр медгҗәнә. Үлгүрнь:

Зәрмдән немх темдег бичигдиго:

Олна ниилүлһан - маш тохнята медлһн болх. Хойр әдл биш олд негдүлхлә, тер нег олна - то хойрин олна тооһин то болна. Тер медлһн амр умшта болн бичәтә.

Хойрдагче немлеһнә медлеһан - экн утнь өгөгцан утар икдүлһан. Тегәд то - аш утнь бәәх.




#Article 29: Моңһлмудин келн (739 words)


Монгол үндэстний хэл яриаг Монгол хэл гэнэ. Монгол хэл Алтай хэлний язгуурын нэгэн салбар болох Монгол хэлний бүлгийн гол төлөөгч юм.

Алтай хэлний язгуурын ерөнхий шинж болох SOV（өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-өгүүлэхүүн） гэсэн дарааллаар орно. Мөн нэр үгийн холбоос болон үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөл нь хувирах зарчимтай. Эгшиг зохицох ёсд захирагдана.

Халх аялгуу нь Монгол хэлний нэг төв аялгуу юм. 2 сая 700 мянга гаруй хүн ам бүхий Монгол Улсын хүн амын 84 орчим хувийг эзлэх Халхуудын аялгуу бөгөөд түүнд тохируулан кирилл бичгээр тэмдэглэх бичгийн хэл болох Монгол хэл нь Монгол Улсын албан ёсны хэл (Монгол Улсын Үндсэн Хууль, 8 дугаар зүйл) болно. Нутгийн аль ч хэсэгт аялгуу нь бараг ижилхэн бөгөөд, дэд аялгуу гэж байхгүй. 1941 оноос ЗХУ-ын нөлөөгөөр Монгол бичгийг халж, «ө», «ү» үсгийг нэмж, орос үсгийн авч хэрэглэсэн нь одоогийн Монгол улсын бичгийн Монгол хэл юм.

Өвөр Монголд албан ёсоор хэрэглэгдэх Монгол хэл нь нэг төв аялгуу болох Цахар аялгууг баримжаа авиа гэж нэрлэдэг. Албан ёсоор хэлийг тэмдэглэхэд хэрэглэдэг Монгол бичиг бол олон авиаг нэг үсгээр тэмдэглэх уламжлалтай байдаг болон өөр хэлтэн хүмүүстээ холилдон сууж байгаа зэргээс шалтгаалан Өвөр Монголд олон аялгуутай байдаг. Өвөр Монголын төв хэсэгт тархсан Цахар аялгуу нь Халх аялгуутай ялгаа тун бага байдаг бол, зүүн талын Хорчин, Харчин аялгуу нь дуудлага, авиагаараа нилээд ялгаатай бөгөөд энэ нь Монгол хэлний зүүн аялгуу юм. Хойд этгээдэд Барга, түүнийг төрөл Буриад аялгуу, баруун талд Ойрад аялгууд (Ордос аялгуу багтана) байна. Өвөр Монгол дахь, Монгол хэл нь албан ёсоор Урд Монголын, Ойрад, Барга-Буриад гэх гурван аялгад хуваагддаг. Урд Монголын аялгуу гэдэг нь Цахар, Ордос, Баарин, Хорчин, Харчин болон Алшаа аман аялгуудыг хамарна.

Буриад аялгуу нь Монгол хэлний хойд аялгуу болох бөгөөд зонхилох ярилцагчид нь ОХУ-ын Буриад улсад хэлээ Хори аялгуунд үндэслэн дүрэмжүүлж, 1939 онд «ө», «ү», «h» гэсэн гурван үсэг нэмж орос үсгийг авч, албан ёсны бичгийн хэл болгон Буряад хэлэн, Буряад-Монгол хэлэн хэмээн нэрлэгдэж байна. Монгол улс дахь Буриадууд Халх-Монгол кирилл бичиг, Өвөр Монгол дахь Буриадууд Монгол бичгээр хэлээ тэмдэглэж байна. Буриад аялгуу нь дотроо 4 аман аялгуу багтаадаг. Эдгээр нь баруун (эхирид, булагад), дундад (алайр, түнхэн), зүүн (хори), урд (сонгоол, сартуул) аман аялгуунууд юм.

Ойрад аялгуу нь Монгол хэлний баруун аялгуу юм. ОХУ-ын Халимаг, Монгол, Хятад гэх 3 улсад байх Ойрад аялгуунууд нь авиа, үг зүйн хувьд адил бөгөөд үгсийн сангийн хувьд улсын албан ёсны бичгийн хэлнээс хамааран зарим ялгаанууд ажиглагддаг. 1938 оноос Халимаг хэлийг тэмдэглэхэд «ә», «һ», «җ», «ң», «ө», «ү» зургаан үсэг нэмж, «ъ» үсгийг хасч орос үсгийг авч, албан ёсны бичгийн хэл болгон Хальмг келн гэж нэрлэж байна.

Явцуу утгаарх Монгол хэл нь Монгол улс болон, Өвөр Монголын өөртөө засах оронд албан ёсны хэл юм. Нийтдээ 5.2 сая хүн тус хэлээр хэлэлцдэг гэсэн 2005 оны судалгааны үр дүн байдаг.. Хятад улс дахь хэлэлцэгсдийн тоог мэдээлэл дутуугаас болж яг нарийн тодорхойлоход төвөгтэй байдаг. 5.8 сая Монгол хүн Хятад улсад амьдарч байгаа гэх статистик байгаа боловч Монгол хэлээр хэлэлцэгсдийн тоо тэдний дотор буурч байгаа ба ялангуяа суурьшмал газруудад болон залуучуудын дунд буурч байна.
Хятад улс дахь Монгол хэлээр ярилцагсдын ихэнх нь Өвөр Монголд байдаг бол Харчин болон Хорчин аялгаар ярилцагсад нь Өвөр Монголын зүүн талын залгаа мужуудад байна.
Орост (1989 оны тооллогоор) 376 мянга орчим хүн буриадаараа ярьдаг. Үүний 86,6 %-нь Буриад хэлийг, 13,3 %-нь Орос хэлийг эх хэлээ хэмээн хариулсан байдаг. 
Халимаг хэлээр ярилцагсдын тоо тодорхойгүй байдаг. 1991 оноос хойш Буриад, Халимагт эх хэлүүд нь Орос хэлтэй зэрэгцэх албан ёсны хэл болсноор дунд сургуулиудад заан сургах болсон.

Монгол улсаас өөр улсад амьдарч буй Монголчууд нь төрөхдөө эх хэлээрээ хэлд орох боловч сургуульд сурах, цаашлаад их дээд сургуульд сурах, төгсөөд ажил олох тэр орчин нь Хятад юмуу, Орос хэлээр байдаг тул улсынхаа албан ёсны хэрэгцээнд шахагдан монгол хэл нь орхигдож дайвар хэлний буюу судалгааны хэлний үүрэгтэй болж байна. Улсын албан ёсны хэл болох хятад, орос хэлний хүчтэй хүрээлэлд байгаа буриад, халимаг, өвөрмонголчууд маань эх хэл аажим аажмаар ийнхүү хэрэглээний хүрээ нь аяндаа багсаж, мөн нөгөө талаар үгсийн сангийн бүрэлдхүүн ихээхэн эрлийзжиж уугуул монгол хэлнийхээ чанарыг алдан олон зуун жил харь хэлний хүрээлэлд байж салангид монгол хэл болсон могол, монгор, дунсян, баоань хэлтний хувь заяа руу аажимдаа дөтөлсөөр байна. Монгол улсад ч бас интернетийн хөгжилтэй уялдан Англи, Орос хэлний үг томъёоны Монгол үг байсаар байтал шууд галигчлан хэрэглэх, чамирхан хэрэглэх хандлага нэмэгдэж эх хэлний цэвэр байдал алдагдсаар байгааг анхаарч, хүн бүр гадаад үг аль болох хэрэглэхгүй байхыг хичээн, нэгэнт хэрэглэгдэж буй гадаад үгнүүдийг Монголчлон засах ёстой юм.

Монгол улсад албан ёсоор хэрэглэгддэг Халх аялгуунд тохируулж дүрэмжүүлсэн кирилл үсгээр бүтээсэн цагаан толгой нь нийт 35 үсэгтэй юм. 




#Article 30: Лал шаҗн (694 words)


Лал шаҗн (арабин الإسلام), талданар ислам - нег бурхна, авраамин шаҗн. Энэхүү шашинг шүтэгч хүнийг Мусульман гэдэг. Мусульманууд Бурхан Мухаммедэд Коран судрыг илгээсэн гэж үздэг. Энэ шашин нь Сунн, Шиа хэмээх үндсэн урсгалтэй итгэгчидийн тоогоор дэлхийн хоёрдогч том шашин юм.

Араб хэлнээс галигчилсан Аль-Ислам гэх үгийг Монголчилбол Албадлагагүйгээр бурхныг дагах гэсэн утга бүхий туйлын үнэн (дэвөтэ), аль эсвэл хязгааргүй энх амгалан гэдэг агуулгатай ажээ. Монголчуудын хэрэглэдэг Лал хэмээх үг нь Төвд хэлний Лало (Монголчилбол Буруу номтон) гэх үгнээс гаралтай буруу ойлголт бөгөөд дэлхийн бүх хэлэнд Исламын шашин, мусульман хэмээн хэлэгддэг. 

Анх Арабын хойгийн Мекка нь Энэтхэгийн далайгаас Сири орох гол усан боомт болдог байжээ. Меккад байдаг солир (тэнгэрийн чулуу) нь эртнээс ариун газар гэж шүтэгдэж, хүмүүс жилд нэг удаа ирж мөргөдөг байжээ. Энэ үед Арабын аймгууд дайн байлдаанаа зогсоож, амгалан байдал тогтоодог байв. Гэхдээ энэ үед Хобол, Манад, Араат, Эли Вассар гэх мэт олон янзын бурхадыг шүтдэг байв. 

Энэ мэтчилэн Мэкка нь эдийн засаг, нийгмийн хувьд Арабын бусад газраас бага зэрэг илүү хөгжилтэй, Арабын аймгуудыг нэгэн үндэстэн болгож шашин, соёлын төв нь болох асар их боломжтой байсан байна. Гэвч эдийн засаг нь хөгжихийн хэрээр хот хөдөө, баян ядуугийн ялгаа ихээр гарах болсон байна. Тэр үеийн Арабын дээдэс нь голдуу нүүдэлчид бөгөөд суурин газрын худалдаачид доод зэргийн давхаргад багтдаг байжээ. Иймээс нийгмийн шинэ хүчирэг хүчин болсон хүмүүсийн хувьд хуучны ёс заншил, шашин шүтлэг нь ямар нэгэн ашиг тус байхгүй байсан тул тэд шинэ шашин, шинэ ёс заншил хайж эхэлсэн байна. Энэ нь исламын шашин үүсэх хамгийн том нөхцөл болсон байна. 
Мухаммэд нь дээрх шинэ хүчин болох худалдаачин гаралтай хүн ажээ.

Исламын шашинд ертөнцөд цорын ганц бурхан нь л байдаг гэж үздэг. Тэр нь Аллах. Гол судар нь Коран. 

Ертөнцөд байдаг туйлын үнэн бурхан бол Аллах. Аллах нь бүхий л оюун ухаан бөгөөд эцэс төгсгөл гэж байхгүй, түүний хүч чадал нь хязгааргүй бөгөөд туйлын ариун, бүхнийг бүтээгч бөгөөд бүхнийг устгагч. 

Ангелууд нь Аллахын бараа бологсод, тэд нүгэл үйлддэггүй.

Исламын ариун судар нь Коран болон түүнээс өмнө Аллахын илгээсэн шаштирууд. Yүнд Библийг хүртэл багтаадаг байна. Коран нь арабаар ал-Куран. Мухаммэд 42 настай байх үед нь Аллахаас буулгасан сургаалийг бичсэн зvйл. 114 зүйлээс бүрддэг. Одоогийнхоо хэлбэрийг олсон нь 3-р халиф Османы үед бололтой. Гол агуулга нь Бурхны цорын ганц шинж тэмдэг нь бусад шашин (жүүд, христ)-тай ижилхэн, ертөнцийн үүслээс сүүлчийн шийтгэл хүртэлх хүн төрөлхтний түүх, итгэл, ёс суртахуун, хууль, гэрлэлт, угсаа, худалдаа наймаа, шийтгэл зэргийг нарийвчлан бичсэн байдаг ажээ.

Аллахын элч нь Коранд бичсэнээр 25 хүн байдаг. Хамгийн том нь Адам, Ноа (арабаар Ноах), Абрахам, Ишмаел, Исаак, Иаков, Мосе, Есүс. Эдгээр нь бүгд элч бөгөөд аль нь ч бурхан болон бурхны хүү гэж үздэггүй. Харин хамгийн гол элч бол Мухаммед гэж үздэг. Бас Мухаммед нь бурхан болоод бурхны хүү биш гэж үздэг.

Энэ хорвоогийн төгсгөл болон сүүлчийн шийтгэл, мөнхийн улсын оршин тогнолыг итгэдэг.

Ертөнцөд болдог зүйлүүд нь жам ёсны дагуу явагддаг.

Өдөрт таван удаа Меккагийн зүг хандаж араб хэлээр мөргөл үйлддэг.

Рамазан нь исламын тооллоор 9 сард тохиодог бөгөөд энэ үеэр наран ургахаас жаргах хүртэл хооллох, ус уух, тамхи татах, архи уух, амттан аль эсвэл мансууруулах зүйлс хэрэглэх, мөн секс хийхийг хориглон, өөрийн бие, хэл, сэтгэлийг ариун байлгадаг шашны үйл юм.
Харин хүндэтгэх шалтгаантай өвчтэй хүн, жирэмсэн эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд мацаг барихгүй байж болно. Бүтэн сарын турш мацаг барьсаны эцэст бүгд найрлаж хооллодог заншилтай.

Энэ ертөнцөд олсон эд хөрөнгө нь муу муухай зүйлээс олсон хөрөнгө тул хойд насандаа зовох нэг нөхцөл болдог. Тиймээс нэг хэсгийг нь Аллахад өргөл барьж, нөгөө хэсгийг нь хэрэглэх ёстой гэдэг байна. Исламын хуулиар газар эзэмшдэггүй хүн татвар төлөх үүрэг байхгүй боловч энэ нь нэг ёсны татварыг орлодог байна. Энэ нь ядуучуудыг тэтгэх мэтээр зарцуулагддаг тул нийгмийн татвар-ын үүргийг гүйцэтгэдэг юм.

Ислам шүтлэгтэй болгон Исламын тооллоор 12 сарын 7 - 12-ны өдрүүдэд Меккад очиж мөргөх ёстой гэнэ.

Исламын урсгалуудын хамгийн том нь Суннитуудын бүлэг. Энэ нь Мухаммедийн сургааль Суннаг дагалдах хүн гэсэн утгатай ажээ. Суннит дотор урсгал байхгүй боловч Исламын хуулийн тайллаас шалтгаалж 4 хэсэгт хуваагддаг. 

Дараагийн том урсгал нь Шийт　(Алигийн бүлэг гэдэг үгний товчлол). 4-р халиф Алиг шүтэн бишрэгчид. Мухаммед нь Алид өөрийнхөө нууцыг дамжуулсан учраас Мухаммедийн цорын ганц дамжуулагч нь Али гэж үздэг байна. Дотор нь 12 Имамын бүлэг, Исмайлийн бүлэг, Сайтын бүлэг гэж хуваадаг. 

Yүнээс гадна Вахифф, Хааф гэх мэтийн урсгалууд байдаг.







#Article 32: Бурхн Багшин алтн сүм (124 words)


Бурхн Багшин алтн сүм - Хальмг Таңһчин ик гисн хурл. 2005 оны Бар сарин 27 өдрт номлад болв. Хуркл 56 метртә өндр. Дотронь Европин маш ик (12 метртә) Бурхн Багшин статуй бәәнә. 

Сүм хуучин төмр-бетона завода ормот, Ленинә уульнцд, 2004 җилд Элст балһст орсон Дала ламин гегәнә әдслә, нег җилт өөр тосв. Хурул 2005 оны Бар сарин 27 өдрөт секәд болв. Терүнә секлеһән Зул байрин болн хальмг улсин көөлһнә өөн сәкв.

Хурул төгәлңдән тавн метр болвас цаһан суврһта, цугутунь 108. Өмн үзгин орлоһан һол бәәнә. Сүм дөрвн орлоһта, дөрвн үзгтә, мандала зурата. Хурула герин төгәләд, Наланда киидин 17 пандитин статуй болҗана.

Бурхн Багшин алтн сүм долан давхарта.

Өдр болһна 11 часин хөөн онц баралхин цаг. Дәкәд, хурлд төвдин келнә кичәлд болн йогин ном өгнә.




#Article 33: Немсән җил (152 words)


Немсән җил (латин. bis sextus — «хойрдагче зурһадагче») григорин болн юлин литин һурвын җирин һурһан өдрөтә җил болҗана. Тер учрар немсн җил нег хонгала кирин җилиг икәр. Тиим җил 46 он мана һалвин күртүл Роман гүрнә хан Һай Юуль Цеесәр кергелелһанд орлоцулва. Дөрвөдгач тоот җил немсн бәәдг болҗана, болв тер зокалас зәрм һарһалат бәәнә.

Хаврин өдр сө хойр теңшәрлаһнә хоорнод цаг 365 хонг 5 час 48 минут 46 секунд ударна; дундн юлин литын җилин цаг 365,25 хонгта; эднә йилһән 11 минут 14 секунд болха. Тер завсрар 128 җилмүд болзг хонг шаху. 

Зәрм зунҗил болзаг, хаврин өдр сө хойр теңшәрлһәнә өдрин көндөлалһан үзсан болва. XVI арваҗде тер теңшәрлеһан 10 хонгар Моһа сарин 21 деер ирлә. Тиим эндү чиклихәр болн тоньлхар, 1582 он роман аав Григорий XIII лит шинрүлв. Дунд литын болын нарна җилмүд нег-негән сәәнәр таарлахар, немсн җилин зокал сольҗ. Тегәд дөрвөдгач тоот зунас хувалдаг, болва дөрвн зунас хувалдаг уга һарһалат бәәнә. 

Үлгүрнь: 




#Article 34: Келнә кодуд (166 words)


Кельнә кодуд ахра үзгүдәр аль то темдегәр бичисын, күндулалһад-зәңгелелһад келн чакмадлаһна төлә кесн кодуд болҗана. Нег өрген кергелалһетә эв ISO 639 бәәнә. 

Тер эв нурһалҗе кельнә код заглаҗ өгнә: 

Хойр үзгүдтә кодуд талдан зүлгач кодудта нурһулҗе йилһәтә. Үлгүрнь:

Нутуга (Мемлекеттік) хоорнод «Коды наименований языков» нерәдлһтә ГОСТ 7.75-97 һолта (зәрм эс таалһата) ISO 639 эвтә дигтәһәр болҗана. Тер ГОСТ орсар болын иңглишар бичисын кельнә (тілдік) нердас, һурвын кирилл үзүгүдтә кодудас, һурвын латин үзгүдтә кодудас, һурвын то темдегтә кодудас бурдудман, Орс Нутуга (Мемлекеттік) Дегтерин саңас болын Эв-Арһа Комитет ТК 191 Научно-техническая информация, библиотечное и издательское дело нерәдлеһтә бүрдудгәлә. Орс Нутуга (Мемлекеттік) Төрин Эв тииз тәвв. Нутуг (Мемлекеттік) хоорнод эвин, кемҗәлелһенә, зөв-закана Хүүвәр (1997 он Үкр сарин 21) йоста болулв. 

Тер хөөт нутугуд (мемлекеттік) эн эв йоста олзалта:

Цугутне 442 кодуд, 473 келнә нерд орсар (талдан янзта - 31), болв ISO 639-2 545 кодудта, 563 иңглишин нердетә.

Тер кодуд дегтерин саңгуд, зәңг элчелтумуд, дегтерин һарһачуд нег таата бичигин келнә темдеглелһенә төлә олзудгад болҗана. Дәкәд, кодуд келнә номин көдлемшечнерет кергетә.




#Article 35: Москва төгәлң (117 words)


Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд 1929 оны 1 сарын 14-нд Төв Аж Үйлдвэрийн муж () гэдэг нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд Москва, Рязань, Тула, Тверь губернуудыг халж, мөн Калуга, Владимир губернуудын газар нутгийн нэг хэсгийг оролцуулан байгуулж байжээ. Мөн оны 6 сарын 3-нд одоогийн нэрээрээ нэрлэгдэх болсон байна.

Москва муж нь хойд талаараа Тверь муж, зүүн хойд талаараа Ярославль муж (1 цэгээр), зүүн талаараа Владимир муж, зүүн өмнө талаараа Рязань муж, өмнө талаараа Тула муж, баруун өмнө талаараа Калуга муж, баруун талаараа Смоленск мужтай хиллэх бөгөөд Москва хот голд нь оршино. Хэдийгээр Москва хот засаг захиргааны төв нь боловч улсын чанартай, тусгай статустай юм.

Москва муж нь Москвагийн цагийн бүс буюу UTC+3 бүст орших бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.




#Article 36: Тодо бичиг (100 words)


Тодо бичиг ( тодо бичиг) — Дөрвн Хальмг улусин мемлекеттік бичиг байсман. Эн бичиг Зая-Пандитар үвлад, 1648 җилд моңһол бичигә суйрас бүтәлве. Энүнә цаһан толһад 29 үзгүд байна: болын узгүд төвдин болын Индиян келәр бичих — галигуд гидиг үзгүд нерәдсмен.

Тодо бичиг Хальмг Таңһчад 1924 җилә хойн элзелала. Ода тодо бичигиг Хальмг Таңһчин школад/мектебе, ик сурһульд сурҗ сурна.

Кирил Тодо хойр бичигәр бичисын үгмүд цацу биш болна. Цаарандань үлгүрнь хәләтән.




#Article 37: Моңһлмудин Орн (2194 words)


Моңһлмудин Орн () -  энэ Зүүн болон Төв Азид орших улас юм. Хойд талаараа ОХУ, бусад талаараа БНХАУ-тай хиллэдэг, баруун зүгт Казахстантай ойр (хилийн цэгүүд 38 километр зайтай) байрладаг. Нийслэл болон хамгийн том хот нь нийт хүн амын 40 орчим хувь нь оршин суудаг Улаан-Баатар. Улас төрийн засаглалын хэлбэрийн хувьд нэг танхимт парламенттай бүгд найрамдах улс болно. Төрийн тэргүүн нь ерөнхийлөгч, засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд, хууль тогтоох эрхтэй буюу төрийн дээд байгууллага нь Уласын Их Хурал юм.

Монгол (95%), Хасаг (3.9%), Тува ард түмнээс бүрдэх 3 сая хун амтай. Монгол улас энэ далайд гарцгүй бөгөөд Бурханы шашин дийлэнх хүн амын шүтлэг юм. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19 дэх дэсд эрэмбэлэгдэх 1,564,116 ам дөрвөлжин километр нутаг нь дунджаар далайн түвшнээс дээш 1,580 метр өндөрт өргөгдсөн байдаг ба хүн амын нягтрал хамгийн сийрэг улс юм. Нутгийн дийлэнх нь тал, хээр бөгөөд хойд болон баруун талаар Алтай, Хангай, Хэнтий нурууд, бусад салбар уулс сунан тогтсон, өмнөд хэсэгт говь зонхилно. Хөдөө аж ахуйн салбарт бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлдэг, мөн гол мөрнүүдийн ай сав газруудаар улаан буудай, хүнсний ногоо голчлон тариалдаг. Нүүрс, төмрийн хүдэр, зэс зэрэг ашигт малтмал баялаг. 

Монгол орноос эртний шим судлалын олдвор арвин олддог. Евразийн нүүдэлчдийн анхны төрт улас гэж алдаршсан Хүннү НТӨ 209 онд Монгол оронд төвлөн байгуулагдаж байв. Түүнээс хойш Түрэг болон өвөг Монгол хэлтэй олон улс ээлжлэн оршин байсан бөгөөд 13-р зууны эхээр тархай Монгол аймгуудыг Чингис хаан нэгтгэж Их Монгол Улс байгуулагдсан. 1234 онд Өгэдэй хаан залгамжилж, хожим нь 1279 онд Чингис хааны ач Хубилай хаан Юань улсыг Хятадад төвлөн байгуулсан байна. Юань улс унасны дараа XIV зууны үеэс Монголчууд Цагаан хэрэмнээс хойших орондоо дотооддоо дайн самуунтай бага хаадын үеийг туулжээ. 1604-1634 онд хаан суусан Лигдэн хаан Манжуудын эсрэг Монголчуудыг дахин нэгтгэхийг оролдсон боловч түүний нас барсны дараагаар Чин улсын эрхшээлд цувран орцгоосон. 1911 онд Чин гүрэн нурах нь тодорхой болсноор Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж Богд хаант Монгол улс байгуулагдсан ч 1921 он хүртэл бүрнээр тусгаар тогтнож чадаагүй. 1945 онд ЗХУ-аас бусад гадаадын улсуудаар хүлээн зөвшөөрөгдөж, 1961 онд НҮБ-ын гишүүн, бүрэн эрхт улс болсон. 1924 оны үндсэн хуулиар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нэртэй болж, ЗСБНХУ-ын нөлөөгөөр эв хамт улс төрийн дэглэм, нийгэм журмын эдийн засгаар замнасан. 1990 онд бусад социалист улсуудын адил ардчилсан дэглэм, зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн.

Монголын түүх

Эрт дээр үеэс өнөөгийн Монгол улсад бэлчээрийн нүүдэлчид амьдарч байсан ба хааяа нэгдэж томоохон улс гүрнүүдийг байгуулж байжээ. Эдгээрээс анхных нь болох Хүннү гүрэн нь МЭӨ 209 онд Модун шаньюйгаар удирдуулан төрт улс үүсгэсэн юм. Энэ гүрэн нь богино хугацааны дотор Цинь улсад аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болж, улмаар Цагаан хэрэм баригдах шалтгаан нь болсон. Цагаан хэрэм нь өөрөө жанжин Мэнь Тианы үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хүннүгийн дараа Сяньби, Жужан улс, Муюн, Тоба зэрэг эртний Монголчуудын байгуулсан улсууд оршиж явсаар 6-р зуунд Түрэгүүдэд дарагдаж, 8-р зууны үед Уйгурууд залгамжлан улс байгуулж, түүний дараа Киданууд залгамжилсан байна. 10-р зуунаас эхлэн зэрэгцсэн олон аймгууд байгуулагдсан бөгөөд, 1182-1206 онуудад Чингис хааны Хамаг Монголын ханлигт бүгд нэгтгэгдэж, Их Монгол Улс байгуулагдсан.

Монгол Улсын түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг байсан үе бол Чингис хаан 1206 онд Монголын овог, аймгуудыг нэгтгэн Их Монгол Улсыг байгуулж, Ази, Европын орнуудыг цэргийн хүчээр байлдан дагуулсан явдал юм. Чингис хааны залгамжлагч хаад үргэлжлүүлэн аян дайн үүсгэж, нутгаа тэлснээр дэлхийн түүхэнд хамгийн уудам газар нутагт (33,000,000 ам дөрвөлжин километр) Монголын эзэнт гүрэн хэмээн тодоор тэмдэглэгдсэн. Монголчуудын аян дайн өрнө зүгт Адриатын тэнгис, Мамлук, дорнодод Япон, өмнөдөд Филиппиний Ява арал хүрчээ.. 2004 онд Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллагыгБолгар улс толгойлж байх үед Монгол тус байгууллагын Азийн нэгэн хамтран ажиллагч болсон.

Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин

Монгол улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг Сьерра-Леонед НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад Бельги ба Люксембургийн цэргүүдтэй хамт Косово руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн Африкийн Чад улс уруу зэвсэгт хүчний 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол улс 2003 онд Иракын эрх чөлөө ажиллагааг дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж Афганистан руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 

Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-ээр батлагдсан.

Монгол улс нь өмнөд хэсэгтээ Говь цөл, хойд ба баруун талаараа хүйтэн ба уулархаг газартай. Монголын нэлээд хэсгийг харьцангуй тэгш тал газар эзэлдэг. Монголын хамгийн өндөр цэг нь Алтай таван богдын Хүйтэн уул бөгөөд д.т.д. 4,374 м-т оршдог. ОХУ-ын Тува улсад хэсэг нь орших Увс нуурын хотгор нь байгалийн Дэлхийн өв газар юм.

Монгол улс нь эрс тэс уур амьсгалтай. Улсын ихэнх газарт зун халуун бөгөөд өвөл маш хүйтэн. 1 сарын дунджууд -30 °C-д хүрдэг. Хааяа уур амьсгалын өөрчлөлт болох зудад нэрвэгддэг. Улаанбаатар хот нь дундаж температураараа дэлхийд хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог жилийн дундаж хэм нь -хэмтэй байдаг дэлхийн цор ганц нийслэл юм. Манай орны нийслэлийн дараа Канадын Оттава хот хүйтнээрээ орно. 

Өндөр газарт оршдог, хүйтэн ба салхи ихтэй орон. Өвөл нь удаан үргэлжилж маш хүйтэн бөгөөд зун нь богинохон ба энэ л үед ихэнх хур тунадас нь унадаг. Улсад дунджаар 257 нартай өдөр тохиодог ба голдуу өндөр даралттай орчны дунд оршдог. Хур тунадас нь хойд талаараа хамгийн их (жилд дунджаар 20-35 см)зарим хур тунадас ихтэй жилдээ 600 мм буюу 60 см хүртэл, өмнөд хэсэгтээ хамгийн бага (жилд дунджаар 10-20 см). Хамгийн өмнөд хэсэгт Говь цөл орших бөгөөд энэ газарт жилд ямар ч хур тунадас унахгүй тохиолдол элбэг.

Говь бол ердийн цөл биш, харин хээр цөл юм. Энд тарвага амьдрах хэмжээний ургамал байхгүй ч тэмээ бол амьдрах боломжтой. Говийн бэлчээр нь маш хэврэг бөгөөд талхлалтын улмаас амархан устдаг. Үүнээс болж жинхэнэ цөлийн хэмжээ ихсэх аюултай болох ба энэ нь чулуулаг бөгөөд, тэмээ ч амьдарч чадахгүй газар байдаг.

Монгол улсын хойд талаас урагш явахад ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн 4 бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс авирахад тайгын ба тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их мужид хуваадаг.

Монголд хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0.76%-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна.

Монгол улсад 67000 км урттай 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол 250 гаруй Рашаантай бөгөөд газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн 2-хон нийслэлийн нэг юм. Монгол улсын хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь Потанни мөсөн гол бөгөөд 20 км орчим урттай юм. /Гэхдээ дэлхийн цаг уурын өөрчлөлтөөс шалтгаалан үүнээс богинохон болсон байна лээ гэсэн  мэдээг харамсалтайгаар дуулгаж байгааг өршөөн үү/

Монгол улсын гол мөрнийг хойд мөсөн далайн, номхон далайн болон төв азийн гадагшаа урсгалгүй сав газрын гэж гурав хуваана. Орхон бол Монголын хамгийн урт гол юм (Урт нь 1124 км, усаа цуглуулах талбай 133000 км²). Харин БНХАУ-д урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол Хэрлэн гол Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Үүнээс 1090 орчим км нь Монголын нутгаар урсдаг. Хамгийн ус ихтэй гол нь Сэлэнгэ мөрөн юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 мкуб/сек байдаг. Хамгийн том нуур нь Увс нуур (3350 км²), хамгийн гүнзгий нуур нь Хөвсгөл нуур (262.4 м) хөвсгөл нуурын тухайд түний гүнийг 268 метр, 261 метр гэсэн зөрүүтэй хэмжээ тааралддагыг дурьдах хэрэгтэй байх.

Монгол улсад нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг бөгөөд 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн хөхтөн, 390-ээд зүйлийн жигүүртэн оршино. Түүний дотор тахь, хавтгай, мазаалай зэрэг амьтан, монгол алтан хундага, тарваган шийр, дорогостойн вансэмбэрүү зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй ургамал бий.

Монгол Улсын аймгууд, Монгол Улсын сумд
Монгол улсын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хорин нэгэн аймаг, нэг нийслэл хотод хуваагдана. Аймаг нь сум, сум нь багт хуваагддаг ба Нийслэл хот нь дотроо дүүрэг, дүүрэг нь хороонд тус тус хуваагдана.

Монголын эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй ба уул уурхайд тулгуурладаг. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд үйлдвэрлэлд зэс, нүүрс, молибден, цагаантугалга, вольфрам, алтны олборлолт ихэд ач холбогдолтой.

Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30,000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг (хонины, ямааны, үхрийн, морины, тэмээний аж ахуй) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу улаан буудай, арвай, хүнсний ногоо, улаан лооль, тарвас, чацаргана, малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь $2,100 байв. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7.5%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх $11 тэрбум долларын өрийг 2004 онд $250 сая доллараар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ.

Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32.2%, ажилгүйдэл ба инфляцийн түвшин нь тус тус 3.3% ба 9.5% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш бол Хятад орон байна. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68.4% нь Хятад руу явсан ба Монголын нийт импортын бүтээгдэхүүний 29.8% нь Хятадынх байлаа.

ДНБ-ий 21.4%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20.4%). Аж үйлдвэрлэлд барилгын материал, уул уурхай (нүүрс, зэс, молибден, хайлуур жонш, цагаан тугалга, вольфрам, алт), газрын тос, хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, ноолуур, байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4.1% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна.

ыыы

Хоёр хөрш орон болох Хятад ба ОХУ-ын хүн амтай харьцуулахад маш өчүүхэн юм. Монголын хүн амын ихэнх хувийг Монголчууд эзлэх боловч Казах, Тува угсаатнууд цөөнх тоотой бий. 2000 оны тооллогоор Монголын хүн амын өсөлтийг жилд 1.2% гэж тооцож байна. Нийт хүн амын 59% нь 30-аас доош насны, үүнээс 27% нь 14-өөс доош насныхан байна. Энэ харьцангуй залуу ба хурдацтай өсөж байгаа хүн ам нь бусад хөгжиж байгаа орнуудтай адил эдийн засагт нь хүндрэл учруулах болжээ.

Хүн амын 40% нь Төвдийн Буддын шашины урсгал болох Шарын шашинг шүтдэг, 30% нь шашингүй, 20% нь Бөөгийн шашинтай, 6% Христэд итгэгч, 4% нь исламын шашинтан.  

Нягтшил багатай Монгол улсын хүн амын нилээд хувь нь сүүлийн үеэс хотод амьдрах болжээ. Тал хувь нь Улаанбаатар ба аймгийн төвүүдэд амьдарч байна. Өрхүүд өвөл тосгонуудад, зун нь гэрт амьдрах хагас нүүдэлчин байдал нь хөдөө давамгайлж байна, гэхдээ бүтэн жилийн турш нэг газартаа байх газар тариалан эрхэлдэг өрхүүд ихэсч байгаа. Хүн амын 40% орчим нь нүүдэлчин, эсвэл хагас нүүдэлчин амьдралтай.

Хүн амын 85% нь Монгол үндэстэн бөгөөд үүн дотроос Халх ястан давамгайлна. Эдгээр ястнууд нь голдуу хэлний онцлогоороо л ялгагддаг. Монгол угсаатнуудын 90%-г Халх эзэлдэг. Үлдэх 10%-г Буриад, хойд хэсэгт Дөрвөд, зүүн талд Дарьганга зэрэг эзэлдэг. Түрэг угсаатнууд (Хасаг, Тува, Чантуу) Монголын хүн амын 7%-г эзлэх бөгөөд үлдэх хүн амд Тунгус үндэстнүүд, Хятадууд, Оросууд багтана. 1991 онд ЗХУ бутарч Монголд үзүүлж байсан тусламж дууссанаар ихэнх Оросууд Монголоос гарчээ.

Монгол улсын албан ёсны хэл нь Алтай язгуурын Монгол хэлний бүлгийн Монгол хэл бөгөөд бичгийн систем нь Халх аялгуунд тохируулсан кирилл цагаан толгой юм. Мөн уламжлалт цагаан толгой болох монгол бичгийг хэрэглэж буй. Нийт хүн амын 90% нь энэ хэлээр ярьдаг ба улс даяар олон аялгуутай. Үүнд: Буриад, Ойрад зэрэг ордог. Баруун аймгуудад Казах ба Тува хэлнүүд мөн яригддаг. Англи хэл нь Монголд хамгийн их яригддаг гадаад хэл, үүний дараа Орос хэл орно. Энэ нь социализмын үед монголчууд Оростой харилцаа холбоо маш их байсантай холбоотой ба харин 1990-ээд оноос хойш англи хэл нь хамгийн их яригддаг гадаад хэл болж байна. Албан ёсоор 18835, хараар 11081 монгол иргэн Өмнөд Солонгост ажиллаж байгаа (2010 оны 9 сарын 30-ны байдлаар) тул солонгос хэл нь бас газар авч байна. Урд хөршийн хэл болох хятад хэлийг хүмүүс сүүлийн үед сонирхох болж, залуучуудын дунд япон хэл ч бас түгээмэл болж байна.

Төв Азийн нүүдэлчдийн адил бөөгийн шашин, мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн төрлүүд одоогийн Монгол улсын нутагт түгээмэл байжээ. Эдгээрийг аажмаар Төвдийн Буддизм эзэмдсэн ч гэсэн бөөгийн мөргөл зэрэг нь Монголын шашны соёлд өөрийн ул мөрөө үлдээжээ. Одоо ч гэсэн үйлдэгддэг бөө мөргөлийн уламжлалуудын нэг бол овоо тахих ёслол юм.

 

Социализмын үед боловсролын салбар нь хамгийн амжилттай хөгжжээ. Бичиг үсэг үл мэдэх явдал нь нүүдэлчин өрхүүдийн хүүхдүүдэд зориулагдсан дотуур байртай сургуулиудын тусламжтайгаар бараг бүтнээрээ арилгагджээ. 

Бага дунд боловсрол нь нийтдээ анх арван жил үргэлжилж байсан боловч 2008 оноос 12 жил болсон.

Монголын үндэсний их сургуулиуд нь бүгд Монгол Улсын Их Сургууль ба Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуулиудаас үүссэн байна.
Монгол хүүхдүүд олон улсын чанартай математик физик зэрэг олон уралдаан тэмцээн олимпиадад эхний 3 байр эзэлж дэлхийд эх орныхоо нэрийг мандуулж яваа

Эрүүл мэнд, асрамжийн байдал Монголд хурдацтай хөгжиж байгаа ба үүний үр дүнд дундаж наслалт дээшилж байгаа.

АНУ-ын Тагнуулын төв газрын Дэлхийн мэдээллийн ном (CIA World Factbook)-ынхаар төрөлтийн хувь хэмжээ (нэг эмэгтэйд ногдох төрөлтийн тоо) нь 2.25-1.87, хүн амын дундаж наслалт 67-68, Амьд төрсөн 1000 хүүхдэд ногдох нялхсын эндэгдэл 1.9%-4%; таван наснаас дооших хүүхдийн нас баралт 4.3% байна.

 

Наадам жил бүрийн 7 сарын 11-нд болдог. Уг баяраар түүхэн монгол спортууд болох хурдан морь уралдуулах, сур харвах, бөх барилдах зэрэг эрийн гурван наадмыг зохион байгуулдаг. Мөн жил бүрийн хаврын эхэн сард болдог Цагаан сараар монголчууд ах дүү төрөл төрөгсдөөрөө бие биенийдээ зочилж, золгон, бэлэг солилцдог уламжлалтай.



#Article 38: Дөрвөлҗин бичиг (131 words)


Дөрвөлҗин бичиг (төвдәр ཧོར་ཡིག་གསར་པ་, китдәр 蒙古新字 měnggǔ xīnzì (шин моңһл бичиг), моңһлар дөрвөлжин үсэг) Пагба ламар төвдин бичгәс Юан өнчин төрин улсумудын төлә (моңһл, төвд, китд, уйһр келнә) үүлдугдасн негдемл бичилтә болна.

Тер цагт олзулгадсан худум бичиг баһар сольгдасын уйһр цаһан толһа билә. Тегәд моңһол кельнә әс дутуһар илрикүлдег. Дәкәд, Бәәҗң балһсн түрүһәд Китдин, Солоңһусин, Төвдин, Моңһолин, Юннана, болын нань чигин хотол балһсн болве. Олн улусин, моңһл ә-зүүһин авцас һалдам нөгә авцата, һолта китд, сәәдчүд болн моңһл залалт хоорнодк хәрлцәнә төр һарһов.

Моңһол богыд Хүвлә хан терүнә төвд Сакья шаҗна багш Пагба ламд цуг гүрүн төлә шин цаһан толһа бүрдәхәр хандла. Пагба эндекег авьяста келн-бичгин номиг, медгедсан төвдин болын эндекг бичгиг сүүр болулад, китдин моңһол хойрин келмүдт зокулв.

Бичигин уңг-дәңг болвучен, терүһәр бичсин кевтә биш боса, уйһр болн моңлоһ кевтә болҗ.




#Article 39: Ниxуудин Нутг (568 words)


Ниxуудин Нутг — 日本, Nippon (Nihon) гидг орн-нутг Номһн далан деед үзгт, Азин дорд үзгин көвәд баг арлмудыг эзлҗәнә. Теднәс хамгин икнь — Һоншу, Һоккайдо, Кюшу, Шикоку болҗана. Тер мет үүрмг олн арл эн орн-нутгин һазриг тогтаҗана. Эзлҗәх һазрин аһунь 37215 дөрвлҗн километр болҗана. 1990 җилд кесн то-дигәр
орн-нутгт өдгә цагт 123,6 сай күн бәәнә. Тиим кевәр Ниxуудин Нутг Азин хамгин ик орн-нутгудын тоод орҗана.

Тер мет хамгин өөдән делгрлттә государствин негнь эн болҗана. Орн-нутгин хотл балһснь — Токио. Энд 11680 миңһн күн бөәнә. Тиим кевәр эн бас делкән хамгин ик балһсна негнь. Ниxуудин Нутгин экономическ ик делгрлтин темдгнь тер болҗана. Промышленностин олн предприятьмүд энд негдулгдсн бәәнә.

Ниxуудин Нутгин административн хувалһна тускар келхлә, энд 47 префектур (pkefecture, todofunken) йилһгдлә. Тер тоод хотл балһсн Токион префектур болн 1972 җиләс авн Окинаван префектур. Ик балһсна хойр префектур — Киото болн Осака. Префектурмуд әәмгүдт хувагдна. Хоккайдо арл болхла онц административн область болҗана, энүнэ ханьд 14 округ орҗана.

Орн-нутгин йосна келнь — Ниxуудин келн болҗана. Ода эврәннь келнә тоомсриг өөдлүллһнд Ниxуудин Нутгд ик оньг өгчәнө. Хамгин түрүнд эврәннь келән йилһән сәәнәр медх кергтә гиҗ энд тоолна. Назадын кел дасад чигн керг уга гисн тоолвр энд бас бәәнә. Делкәд маднла сән хәрлцә бәрхәр бәәхлә, Ниxуудин кел дастха гиҗ энд санна. Орн-нутгин экономическ болн политическ ик күчнә темдгнь тернь бас болҗахгов.

Мөңгнә единицнь — йен, тернь 100 сенамд хувагдна. Ода иена тоомсрнь нарт делкөн рынкд өсәд йовна, эннь орн-нуттин тегш политическ болн экономическ делгрлтин темдгнь болҗана. Болв Ниxуудин Нутгин бизнес-менмүдт эн йовдл таасгдҗахш. Иена тоомсрнь, үн өсхлө, теднө орунь баһрдг болҗана.

Кезәнәс нааран Ниxуудин Нутгин император толһалдг билә. Тер авъяс эндр өдр күртл бәәнә. Ода күртл государствин толһачнь император болҗана. Йир дән Ниxууд эврәннь авъястан ик итклтә улс болҗана. Кезәңк авъясмуд ода күртл чаңһар күцәгднә. Императорин ширә деер хаана өрк-бүлин залу улс үй залһад сууна. Болв Конституцас иштәһәр императорин үлмәд цуг йосн өггдхш. Государствин кергүдлә залһлдата цуг төрмү-диг император министрмүдин кабинетлә селвлцәд, тедниг зөв гихлә, күцәнә. Яһад гихлә цуг кергүдин туст министрмүдин кабинет дааврта болҗана.

Зака тогтагч хамгин ах орган болхла парламент болҗана. Энүнә ханьд хойр палат бәәнә. Тернь элчнрин болн селвгчнрин палатмуд болҗана. Ниxуудин Нутгд элчнрин палатыг дора гиҗ нерәднә, селвгчнрин палатыг болхла деед гиҗ келнә. Тиим кевәр закадын проектмүд туруләд элчнрин, дәкәд селвгчнрин палатд зөвшәрлһнә төлә орулгдна.

Элчнрин палатд 512 депутат бәәнә. Ода болхла суңһврин системин реформ ухалҗ һарһгдсн бәәнә. Энүгәр депутатнрин тоог 512-е авн 471 күртл хаслһн хәләгдҗәнә. Эн палатын депутатнриг 4 җилин болзгт суңһна.

Селвгчнрин палатд болхла 252 гешүн орна. Эдниг 6 җил болзгтаһар суңһна. Тер тоод 152 гешүниг префектурмудас суңһна, дәкәд 100 гешүг болхла ирлцңгү элчллһнә системәр цуг орн-нутгас суңһна. Селвгчнрин палатын хань 3 җил болһн өрәлднь шинрүлгднә.

Дууһан нуувчар өгәд цуг олна шуд суңһврин ул деер хойр палатыг суңһна. Кемр парламентин хойр палатын депутатнр ик зууһар шин закана проектиг таасҗ дөңнхлә, терүг батлна. Тедн хоорнд ямр нег закаһар зүткән һарад бәәхлә, сүл үгиг элчнрин палат келхмн болҗана.

Цуг талдан делгрлттә орн-нутгудт мет, күцәгч йосиг министрмүдин кабинет күцәнә. Энүг премьер-министр толһална. Премьер министриг болхла парламент эврәннь гешүдин тооһас суңһна. 
Премьер министр кен министр болхинь шииднә. Эн саамд министрмүдин ик зунь парламентин гешүдин тооһас болх зөвтә. Министрмүдин кабинет парламентин өмн дааврта болҗана.

Сүл цагт Ниxуудин Нутгин экономическ бәәдл-җирһлд тегш бәәдлиг эвдҗәх олн зүсн йовдл һарад бәәнә. Тегәд правительств чигн сольгдв.

Йирдән болхла Ниxуудин Нутг конституционн монархий болҗана. Орн-нутгин парламент 1946 җилин август сарин 26-д батлсн Конституц ода үүлдҗәнә. 1947 җилин май сарин 3-д эн күчндән орла.

Emperor :  Naruhito (2019-)




#Article 40: Басан Бадьминович Городовиков (749 words)


Басан Бадьминович Городовиков (1910 — 1983) СССР-ин инрил-лейтенант, СССР-ин Баатр, Алдар Төрскин Дәәнә орлцач, Хальмг Таңһчин толһач болҗ.

В РККА добровольно с мая 1927 года[1]. В 1930 году окончил Кавказскую кавалерийскую школу горских национальностей в Краснодаре и направлен командиром взвода в 76-й кавалерийский полк 12-й кавалерийской дивизии Северо-Кавказского военного округа в станицу Пролетарскую. 15 июня был переведен в 30-й Саратовский кавалерийский полк 5 кавалерийской дивизии СКВО командиром взвода в Новочеркасск. Получив отличные результаты на аттестации, Городовиков был назначен командиром эскадрона в 30 Саратовский кавалерийский полк 5 кавалерийской дивизии СКВО.

В 1935 году, успешно сдав вступительные экзамены , Б.Б.Городовиков был зачислен слушателем Краснознаменной ордена Ленина военной академии им. Фрунзе в Москве. Перед окончанием военной академии 25 августа 1938 года капитану Городовикову досрочно было присвоено звание «майор».

С августа 1938 года по 25 октября 1940 года Б.Б – командир 115 кавалерийского полка 8 кавалерийской дивизии 1 ОКА в г. Камень-Рыболов Приморского края. С 25 октября 1940 года по апрель 1941 года состоял слушателем при военной академии ВВС в г. Монино. В апреле 1941 года Городовиков был направлен в Серпуховское авиационное училище, которое закончил в июне того же года с присвоением звания летчика со сдачей высшего пилотажа.

В августе 1942 года назначен командиром 251 Витебской стрелковой дивизии Западного фронта. В это время Городовиковым была проведена успешная операция, вошедшая в историю как Погорело-Городищенская. Советские войска никак не могли взять станцию Сычевка, и Городовиков решил сам повести батальон. В итоге после ожесточенных боев противник был разгромлен, а Сычевка взята. 22 декабря 1942 года Городовиков был награжден медалью «За оборону Севастополя». 2 марта 1943 года награжден орденом Красного Знамени за успешное проведение мартовских операций.

После стабилизации обстановки на Западном фронте 10-я гвардейская армия была переброшена в ноябре 1943 года во II Прибалтийский фронт и использовалась при прорывах, в первом эшелоне наступающих войск.

В июне 1944 года Б.Б.Городовиков был назначен командиром 184 Духовщинской стрелковой дивизии 45 стрелкового корпуса 5-й армии 3-го Белорусского фронта. Продолжая развивать стратегическую инициативу, советские войска летом 1944 года развернули мощное наступление по всей линии фронта от Карелии до Молдавии. 23 июня 1944 года началась наступательная операция «Багратион» на территории Белоруссии. В ней принимала участие 184-я стрелковая дивизия генерал-майора Городовикова в составе 3-го Белорусского фронта. 12 июля 1944 года 184-я стрелковая дивизия совместно с воинами 45-го стрелкового корпуса освободила старинный литовский город Тракай.

Под Витебском дивизия Городовикова, отрезав пути отхода 206-й немецкой пехотной дивизии, разгромила ее и взяла в плен около 3 тысяч немецких солдат и офицеров во главе с командиром. И, преследуя отходящие вражеские части, вступила на территорию Литовской ССР.

Успешно форсировав реку Неман, дивизия генерал-майора Городовикова Б.Б. 17 августа 1944 года первой из советских соединений вышла к Государственной границе СССР с гитлеровской Германией (Восточная Пруссия) северо-западнее города Вилкавишкиса (Литовская ССР), в районе города Наумиестис (Кудиркос-Науместис), который впоследствии и освобождала от оккупантов - 16 октября 1944 года. Указом Президиума Верховного Совета СССР от 19 апреля 1945 года за умелое командование дивизией и проявленные при этом мужество и героизм Городовикову Басану Бадьминовичу присвоено звание Героя Советского Союза с вручением ордена Ленина и медали «Золотая Звезда» (№ 7110)

В ночь на 15 октября 1944 года войска 3-го Белорусского фронта перешли в наступление вдоль всей границы с Восточной Пруссией. Линия обороны противника, перед фронтом наступления 184-й стрелковой дивизии, была сильно укреплена. Но, несмотря на это, с поставленной задачей дивизия справилась успешно. А ее батальон под командованием Г.Н.Губкина первым вступил на территорию Восточной Пруссии. В городе Ширвиндте, взятом во второй половине октября 1944 года 184-й дивизией, генерал Городовиков принял первый парад победы советских войск на территории фашистской Германии.

После победы над Японией в сентябре 1945 года был послан на учебу на высшие академические курсы, после окончания которых в 1947 году был назначен командиром 12 гвардейской механизированной дивизии в город Брест БВО. В январе 1950 года назначен заместителем командира 87 стрелкового корпуса Дальневосточного военного округа в г. Южно-Сахалинск. Летом этого же года назначен на должность начальника Управления боевой подготовки округа.

После расформирования штаба и Управления Дальневосточного военного округа в 1953 году поступил слушателем Академии Генерального штаба, после ее окончания в 1955 году назначен первым заместителем командующего 8 гвардейской армии и членом военного совета этой армии. В сентябре 1960 года назначен на должность заместителя командующего Прикарпатским военным округом. В ноябре этого же года решением Секретариата ЦК КПСС переведен на партийную работу в Калмыцкий обком КПСС. 30 января 1961 года на Пленуме обкома избран 2-м секретарем Калмыцкого обкома КПСС.

Под руководством Б.Б.Городовикова Калмыцкая Республика достигла значительных успехов в послевоенном восстановлении.

C 1978 года жил в Москве, где и умер 17 августа 1983 года. Похоронен на Новодевичьем кладбище в Москве.




#Article 41: Шанхай (261 words)


Шанхай () нь Хятад улсын хамгийн том төдийгүй дэлхийн хамгийн их хүнтэй хот юм. Хятадын мужийн зиндааны 4 хотын нэг ба 2010 оны тооллогоор 23 сая хүнтэй байна. Хөх мөрний тэнгист цутгах аманд байрладаг, Жианьсу, Жезян мужуудтай баруун талдаа хил залгана. 

Шанхай нь анх загасны аж ахуй, даавууны үйлдвэрлэл явуулдаг тосгон байсан боловч 19-р зуунаас байр суурьтай болжээ. Үүний учир нь Шанхайн боомтын ашигтай байрлал болон 1842 оны Нанкины гэрээгээр гадаадтай худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн хотуудын нэг байсанд оршино. Шанхай нь зүүн, барууны хоорондох худалдаа арилжааны төв болж хөгжсөн бөгөөд 1930-аад он гэхэд санхүү, бизнесийн томоохон төв болсон байв. Гэвч 1949 онд Коммунистууд засгийн эрхэнд гарснаар гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсож, эдийн засаг нь гэнэт зогсчээ. 1990 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийснээр Шанхай нь дахин эрс хурдтайгаар хөгжиж, 2005 он гэхэд дэлхийн хамгийн том боомт болсон байна.

Шанхай нь өсч буй аялал жуулчлалын төв бөгөөд Бунд, Шинтианди зэрэг түүхэн дурсгалт газрууд, орчин үеийн хөгжиж буй Пудонг дүүргийн байшин барилга, соёл урлаг, дизайны төв гэдгээрээ алдартай. Өнөө үед Шанхай нь худалдаа арилжаа, санхүүгийн чухал төв болжээ. Шанхайг ирээдүйн дэлхийн хот, дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгийн үзүүлэн хэмээн тодорхойлж байна.

Шанхай нь Экспо-2010 үзэсгэлэнг зохион байгуулах бөгөөд үүнд маш их ач холбогдол өгч, хотоо хөгжүүлж байгаа болно.

Шанхай гэдэг нь Тэнгисийн мандал дээр гэх утгатай 上 (дээрх), 海 (тэнгис) хоёр ханз үсгийн нийлэмж юм. Энэ нэр нь Хөх мөрний бэлчирт хот байрладгаас үүдэн лав 11-р зууны Сүн улсын үед дэлгэр хэрэглэгддэг байжээ. Хятадын түүхчид энэ нэр нь Тан улсын үеэс хэрэглэгдсэн гэж таамагладаг.
Англи хэлээрх Дорнын Парис гэх утгатай хоч нэр мөн бий.




#Article 42: Ганди, Индира (114 words)


Инди́ра Приядарши́ни Га́нди (; 19 ноября 1917 — 31 октября 1984) — индин төршлин үүлдәч, 1966—1977 болн 1980—1984 җилмүдт индин залврин ахлач. Җавахарлал Нерун күүкн.

Индира Ганди Аллахабад гидг балһснд (өдгә цагт - Уттар-Прадеш гидг штатд) 1917-гч җилин ноябрин сарин 19-д төрсмн. Эн Җавахарлал Нерун, Индин түрүн залврин ахлачин болн Индин орн-нутгин конгрессин лидерин, ор һанцхн күүкн билә.

Индира Ганди банкин национализацллhн кев, эн заллһна нурһнд үүлдвр шулуһар өргҗгдсмн, түрүн АЭС тосхгдсмн, әрин эдл-ахуд көк революц болсмн. Эн заллһна туршарт Индия хот-хоолын импортин үлмәһәс сулдгдсмн.

Удлго, 1984-гч җилин октябрин сарин 31-д, Индира Гандин әм таслгдсмн. Энүг эврә каанр - сикхмүд - алсмн.

Индира Ганди нас барлһна хөөн энүнә көвүнь - Раҗив - залврин ахлач болҗ көдлсмн.

 




#Article 43: Индия (125 words)


Җаһарин орн-нутг (, , ) — Өмн үзгә Азин орн-нутг. Индия һазр делкәд, бәәдг әмтниг тоолхла, хойрдгч орн, девскр һазриг тоолхла - доладгч орн-нутг. Җаһарин орн-нутг Индостан гидг тоха арлд һолар бәәнә. Эн тоха арл Җаһарин далаһар чүүлнә. Индия Пакистан, Китдин улсин, Бутан, Непал, Мьянма, Бангладеш гидг орн-нутгмудла меҗәлнә. Пакистанла булалдсн Җамму-Кашмир гидг һазр Афгастанла меҗәлнә. Усар Индия Шри-Ланка, Мальдивин арлын болн Индонезин орн-нугтмудла меҗәлнә.

Эн орн-нутг - буддан номин, сикхмүдин, җаһарин болн җайнын шаҗна төрскн. 

Җаһарин орн-нутг - федерацин республик. Эн орн-нугтт 28 штат, 7 ниицәнә һазр. Цуг штатмуд, Пуддучери гидг ниицәнә һазр болн Дели хотл балһсна дуңһра эврә залврмуд бәрнә. Талдан ниицәнә 5 һазрмуд Индин президентын шуд заллһнд бәәнә.

Цуг штатмудт болн ниицәнә һазрмудт дуңһрас орулцна. Эврә дарандан дуңһрас талук гидг һардллһна әңгсд хувагдна. 




#Article 44: Ганди, Мохандас Карамчанд (119 words)


Моханда́с Карамча́нд «Маха́тма» Га́нди (гуҗарати - મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધ, хинди - मोहनदास करमचंद गाँधी, 2.10.1869, Порбандар, Гуҗарат — 30.01.1948, Нью-Дели) — Индиг Алдр Британәс сулдхлhна җисәнә көтләчин болн идеологчин негнь. Энүнә шаха эс узхин күңкл ном (сатьяграха) олн-әмтнә уха-сегәнд нилчлгдсмн. 

Махатма Ганди вайшин варна мөңг төрүләчин-гүүлгәнә касстд хандсмн. Энүнә эцкнь, Карамчанд Ганди, Порбандар балһсна диван (ах министр) болҗ көдлсмн. Гандин өрк-бүл йир сүзгтә бәәсмн. Эн өрк-бүлд цуг мөргүл, шаҗна зака бүтәҗ кегдсмн.

Гандин тегш биш бәәдллә ноолдан бас ик медмҗ олсмн.

Ганди җаһармудын болн лалмудын дунд ик тоомсрта болсмн. 1947-гч җилин Индин лалмудын Пакистанур болн сүзгго Индүр хуваллһн хәрлцәтә шахана гүрм болсмн. Ганди җаһармудыг болн лалмудыг эвлх меңссмн. 1948-гч җилин намрт Ганди эвлхин төлә харhнлh зарлсмн. Энүнә ач-тусар шахан невчк уурв.

 




#Total Article count: 44
#Total Word count: 22559