#Article 1: Biliran (958 words)


An Biliran usa han mga gigutiayi nga mga probinsya o lalawigan han Pilipinas. Nahamutangan ini ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon. It Biliran usa nga isla-nga-probinsya ngan nahamutangan la hin mga pira ka kilometros ha amihanan han isla han Leyte. Naval an kapital han Biliran. Han una, an Biliran kabahin han lalawigan han Leyte hangtod naging lain nga lalawigan an Biliran han tuig 1992.

Sumala han Mayo 2000 nga census, an Biliran mayda populasyon nga 140,274, amo nga an probinsya, ika-lima nga giguti-ayi han katawhan nga probinsya han nasod, ngan gigamayi ha bug-os nga rehiyon. Mayda mga 27,907 nga panimalay han lalawigan nga an average nga kadako nga 5.02 ka tawo, hiruhitaasay la han nasodnon nga average nga 4.99.

An mga taga-Biliran nayakan han Sinugboanon o Cebuano ngan Winaray. An Cebuano nga yinaknan, ginagamit hin mga 57.79% han populasyon ngan an kasagaran ha ira aadto han kalondan nga bahin han isla nga naatubang han Sugbo, samtang an Winaray ginagamit hin 40.80% nga aada han sidlangan nga bahin han lalawigan ngan ha isla han Maripipi. 

An masurung nga pagpakabuhi han lalawigan amo an panagat o pangisda.  Kaurugan han mga bungto, labi na an Naval ngan Biliran, mag-upay an mga daungan hin mga sakayan. Mayda 95 nga hectares of brackish water fishponds which produce prawns, pasayan ngan bangus. Mayda liwat 30 ka hektaryas hin seawater mga maupay gamiton para hin seaweed farming ngan 10 pa ka hektaryas para hin fishcage culture.

Tungod kay damo hin bukid an isla, an Biliran nakasuporta hin dirudilain nga mga taramnan ha agrikultura. An mga mapaso-ay nga kapatagan puyde igtanom hin humay ngan iba pa nga mga taramnan nga tropikal. An mahagkotay nga kabugkiran puyde tamnan hin mga hagtaas-in-balor nga mga taramnan sugad hin cutflower ngan mga dirudilain nga mga utanon nga gintatanom ha Syudad han Baguio o ha Syudad han Tagaytay.

An mga nangungukoy dida mayda gihapon industriya hin hunting, pangahoy, ngan manufacturing. An prinsipal nga raw material nga ginhihimo amo an luget ngan lana hin lubi. Lakip han mga proseso nga goods an white clay ceramics, bulad, raw gulaman, ngan citronella oil.

Lakip han waray pa kagamit nga mga natural resource han isla amo an geothermal power ngan an damo nga sulfur ngan gypsum nga deposito.

An Biliran ginbahinbahin hin mga walo (8) nga munisipalidad o bungto. Labot la han Maripipi, ngatanan han mga bungto ada ha Isla han Biliran samtang an Maripipi isla-nga-bungto nga nahamutangan ha kanawayan o amihanan-nga-katundan. An gidako-i nga bungto amo an Naval, an kapital. Maripipi an giguti-ayi nga bungto.

An Gobernador han Biliran amo an lokal nga ehekutibo han Probinsya han Biliran.

An Biliran mayda kabug-osan nga kahaluag hin 555.4 ka kwadrado nga kilometros, nga amo ini nga an Biliran an ika-upat nga giguti-ayi nga probinsya ha Pilipinas. An duha nga dagko nga isla amo an Isla han Biliran ngan an Isla han Maripipi.

Nahimutang an Isla han Biliran Island ha amihanan nga kaladwan tikang han Isla han Leyte tabok han Estrecho han Biliran. Ha timugan (o salatan-sinirangan) amo an Baybayon han Carigara, ha dumagsaan (o amihanan-sinirangan) amo an Dagat Samar, ngan padayon pa, an Isla han Samar. Ha katundan amo an Dagat Bisaya ngan an Masbate nahimutang hin mga 30 ka km ha kanawayon o amihanan-katundan.

An main nga isla han Biliran bukidon ngan mayda hagli-ot nga mga kahaluag ha may baybayon.

Iton mga bungto han Naval ngan Caibiran la an mayda haglu-ag nga patag nga maupay tamnan hin agrikultura. An Bukid Suiro, nga mayda kahataas hin 1,300 ka metros amo an gihataasi nga punto dida han isla.

Han temprano nga bahin han panahon han Espanyol, an yana-tinatawag nga Isla han Biliran gintawag nga Isla de Panamao (kun ha Winaray Purô han Pan-amaw). Ini nga pulong nahahanungod hin klase nga etniko nga pukot. An ngaran yana nga Biliran gintutuohan nga ginpili dida han mga namumutnga nga panahon han urhi nga mga 1600s ngan han temprano nga bahin han mga 1700.  Sumala hin pipira nga ginmantala, an ngaran nagtíkang hin usa nga klase nga banwa nga an tawag borobiliran nga han una masurong dida han kapatagan han isla. Mayda liwat alternatibo nga teorya nga nasiring nga an ngaran tinmikang han pulong nga bilir, nga gintagan hin kahubaran hin daan nga Bisaya nga pagpurulongan o diksyunaryo nga amo an “pag-ultan o ligid hin sakayan, vase o bisan ano nga nalabaw, sugad hin ugat, o an agi mga ginhihimo han arado.” An diksyunaryo naghahatag gihapon han pulong nga biliran komo alternatibo nga kasurat han bilir. Ini nga teorya mayda suporta ha kaagi nga an Biliran amo an syahan nga dagko-nga-scale nga hirimoan hin sakayan nga ginhimo dida han mga 1600. Mga galleon ginhimo pagsuporta han Galleon nga Negosyo han Manila ngan Acapulco ha Mexico.

An syahan nga bungto, nga an ngaran Biliran, gintukod han 1712. Hini nga panahon, an isla kabahin han probinsya han Sugbo o Cebu. An Biliran, upod han mga isla han Samar ngan Leyte ginhimo nga lain nga probinsya dida han 1735. Ha pagtika-iha, han pagbulag han Samar ngan Leyte ngadto hin duha nga probinsya han 1768, an Biliran nahimo nga bahin han Leyte.

Dida han Gyera Pankalibotan II, an Biliran mayda kalugaringon nga mga puwersa gerilya ha ilarom han Leyte nga pamuno ni Coronel Ruperto  Kangleon. An mga gerilya nga operasyon nakabulig hin dako han malinamposon nga paglugsong han mga puwersa liberasyon han mga Americano ha Palo, Leyte, han Oktubre 20, 1944 ugsa han Pakig-away ha Leyte Gulf.

Han Abril 8, 1959 ginpirma ngan nahimo nga balaod an Republic Act No. 2141 nga naghimo han Biliran nga sub-probinsya han Leyte. An isla nahimo la nga iya kalugaringon nga probinsya dida han Mayo 11, 1992 pinaagi han Republic Act No. 7160 ngan hin plebesito, ug yana an Biliran amo an usa han mga gibag-ohi nga mga probinsya.




#Article 2: Samar (purô) (374 words)


An Samar ngaran hin usa nga isla o puro ha Sinirangan nga Kabisay'an. Ngaran liwat ini hin usa nga lalawigan nga ginngaranan han una nga Western Samar (Iningles para hiton: Kalondan nga Samar o Katundan nga Samar). Ini nga artikulo mahitungod han isla han Samar.

Iton Samar amo an pinaka-sinirangan nga isla ha Kabisay-an. Amo liwat ini an ika-tulo nga gidako-i nga isla han Pilipinas. Iton isla nahabulag tikang ha isla han Leyte han Estrecho han San Juanico (o San Juanico Strait), nga dida hiton pinakahalipot nga tarabokan dinhi, mga duha la ka kilometros iton kahaluag. Gindudugtong an Samar ha Leyte pinaagi han Tulay San Juanico. Iton Samar nahamutangan ha timugan o habagatan-sinirangan tikang han Peninsula Bicol ha Luzon (an gidako-i nga isla han Pilipinas). Iton Estrecho han San Bernardino nagbubulag hiton Samar tikang ha Luzon. Ha salatan han isla han Samar amo an Kalawdan o Golfo han Leyte. An kadagatan han Golfo han Leyte napadayon ngadto hiton Dagat Pilipinhon, nga mabibilngan ha sinirangan han Samar ngan kabahin han Kalawdan Pacifico.

Hi Antonio Pigafetta, usa nga inupod han ekspedisyon nira Fernando de Magallanes, ginlista an ngaran han lugar nga Zamal. Sumala han mga pipira nga historiador, usa ini nga kasurat ni Pigafetta han ngaran nga Samar.

Duduha an teorya kon kay-ano ginngaranan an isla nga Samar. Sumala han syahan nga teorya, an mga Katsila nagpaki-ana hin usa nga taga-dida kon ano an ngaran han lugar. An ginpaki-anhan nga diri maaram magkinatsila hunahuna niya nga ginpaki-anhan hiya kon naano hiya ngan binmaton samad kay bag-o pa la hiya nga nasamaran han pag-abot han mga Katsila. An mga Katsila hunahuna nira nga an ngaran han lugar Samad ngan ha ira sayop nga kaluwas nahimo ini nga Samar.

Sumala han ika-duha nga teorya, an rason kon kay-ano Samar an ngaran tungod han kadadamo nga mga salog nga nagsusubaysubay han bug-os nga isla sugad hin mga samad.

Tulo (3) an lalawigan ha isla han Samar.

Binisaya nga Winaray an lumad nga yinaknan ha Samar (tinatawag liwat ini nga Binisaya nga Sinamar-Leytenhon o Lineyte-Samarnon). Kondi mayda mga bungto nga Sinugboanon o Cebuano an ira yinaknan, ngan an kasagaran hini mga isla-nga-bungto. Iton isla han Capul nga nalalakip han Northern Samar, mayda nira kalugaringon nga yinaknan nga iton tawag Inabaknon.




#Article 3: Leyte (325 words)


Inin nga artikulo mahitungod han isla han Leyte. Para hin impormasyon mahitungod han probinsya pakadto han artikulo nga Leyte (probinsya). Para hin impormasyon mahitungod han bungto, pakadto ha Leyte, Leyte

An Leyte usa nga isla ha Sinirangan nga Kabisay-an. Amo ini an ika-walo han mga gidagko-i nga isla o puro ha Kapurupod'an han Pilipinas. 

Iton isla mga 180 ka kilometros (110 ka milyas) tikang ha amihanan ngadto ha salatan ug mga 65 ka kilometros (40 ka milyas) dida hiton gihaluagi nga dapit. Ha amihanan, harapit na ini malakip hiton isla han Samar, nga nahabulag la hiton Estrecho han San Juanico nga iton kahaluag 2 ka kilometros (1.2 ka milyas) hin mga pipira nga dapit hini. Iton Samar ug Leyte nahadugtong pinaagi han Tulay San Juanico tikang ha Baranggay Cabalawan ha Syudad han Tacloban ngadto ha Santa Rita, Samar. Iton isla nga probinsya hiton Biliran adto gihapon ha amihanan hiton Leyte ngan nahadugtong ha isla han Leyte pinaagi hin tulay nga natabok hiton Estrecho han Biliran. Ha salatan, nahamutangan an isla han Panaon ngan sugad hiton mga isla han Biliran ug Samar, nahadugtong iton isla han Panaon ha isla han Leyte pinaagi hin tulay tikang ha Liloan, Southern Leyte ha isla han Panaon. Iton Leyte nahabulag hiton Mindanao pinaagi hiton Estrecho han Surigao. Ha sidlangan, iton Leyte baga hin nahaastras tikang han Dagat Pilipinhon hiton Kalawdan Pacifico, ha Samar ha amihanan-sidlangan ug Dinagat ha salatan-sinirangan, nga iton kalawdan amo iton Golfo han Leyte o Kalawdan han Leyte. Ha katundan iton mga Isla han Camotes ug Sugbo ngan Bohol.

Iton Leyte damo iton kagurangan ngan damo iton kabugkiran, pero damo iton pag-uma ha Leyte Valley ha amihanan-sidlangan hiton isla.

Duha iton mga lalawigan o probinsya ha isla han Leyte. Amo ini an:

An Biliran kabahin han una han probinsya han Leyte pero ginhimo ini nga sub-probinsya. Han Mayo 11, 1992 nahimo ini nga bulag nga lalawigan.

Duha iton lumad o tuminongnong nga pinulongan o yinaknan ha Leyte.




#Article 4: Leyte (lalawigan) (250 words)


Inin nga artikulo mahitungod han lalawigan o probinsya. Para hin impormasyon mahitungod han isla pakadto han artikulo nga Leyte. Para hin impormasyon mahitungod han bungto, pakadto ha Leyte, Leyte.

An Leyte usa nga lalawigan han Pilipinas nga nahimutang ha rehiyon han Sinirangan nga Kabisay-an. An kapital han probinsya amo an Syudad han Tacloban ngan nalalakip han probinsya an tulo nga ika-upat nga amihanan nga bahin han isla han Leyte. An Leyte nahamutang ha katundan han Lalawigan han Samar, ha amihanan han Southern Leyte ngan ha habagatan o salatan han  Biliran. Ha katundan han Leyte ha tabok han Dagat han Camotes mabibilngan an isla ngan probinsya han Sugbo.

Duha an yinaknan ha lalawigan han Leyte.  Ha amihanan nga sidlangan han lalawigan, Binisaya nga Winaray an lumad nga yinaknan, samtang ha katundan ngan salatan han lalawigan,  Binisaya nga Sinugboanon an ira yinaknan.  An mga Sugboanon ha Leyte tinatawag liwat nga Kana.

Agrikultura an importante nga bahin han ekonomiya.  Humay an gin-uuma labi na ha mga patag nga bahin han lalawigan, ha mga napalibot han Tacloban, samtang an pag-uma hin mga lubi, para hin coconut oil, amo iton masurong nga pagpakabuhi ha mga kabugkiran.  An panagat o pangisda dako liwat nga pagpakabuhi han mga taga-Leyte.

Kap-atan kag usa (41) an mga  bungto ngan duha (2) an mga syudad.

An Syudad han Ormoc independent component city (o naglulugaring nga nalalakip nga syudad) han Leyte. Naglulugaring an panggobiernohan han Ormoc tikang han probinsya ngan diri hira upod han mga pinili-ay han mga opisyales han probinsya.




#Article 5: Samar (lalawigan) (322 words)


An Lalawigan han Samar usa han mga lalawigan o probinsya han  Pilipinas ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an. Western Samar (Iningles para han Kalondan nga Samar o Katundan nga Samar) an una nga ngaran han probinsya kay an ngaran nga Samar, ngaran liwat han isla o puro han Samar.  An Syudad han Catbalogan an kapital han lalawigan.  An lalawigan nahahamutang ha katundan nga bahin han isla han Samar nga hin mga pipira nga mga isla-isa ha katundan han Isla . Ha amihanan han probinsya mabibilngan an lalawigan han Northern Samar samtang ha sidlangan matatad-an an probinsya han Eastern Samar. An lalawigan ngan an isla nahadugtong han Isla han Leyte pinaagi han Tulay San Juanico, ha Estrecho de San Juanico (o San Juanico Strait) tikang ha Sta. Rita ngadto ha Baranggay Cabalawan han Syudad han Tacloban. Ha salatan o habagatan han lalawigan amo an Golfo han Leyte o Leyte Gulf.

Binisaya nga Winaray an lumad nga yinaknan ha lalawigan han Samar.  Pero mayda mga isla nga bungto ha sakop han probinsya nga Binisaya nga Sinugboanon an ira yinaknan.  Ini amo an mga isla-ngan-bungto han  Almagro ngan Santo Niño.
 

Ini nga probinsya may-ada damo nga bundok linabi na gud sa ubos nga parte. Kadagatan an wala o katundan sini. Iton nga dagat mao gud an Samar Sea o Dagat san Samar. An pinaka dako nga syudad mao an Calbayog.

Mayda karuhaan kag lima (25) nga bungto an Samar samtang usa (1) an syudad.

  
An Samar maupay giyapon an turismo. May-ada damo nga dagat o baybayon ngan talon o busay linabi na gud sa mga syudad ug mga munisipalidad hirani sa Dagat san Samar

An isla han Samar ginbulag tikang ha Leyte ngan ginhimo nga laín nga probinsya ha tuig 1768.  Ha Hunyo 19, 1965 gintunga an isla ngadto hin tulo (3) nga lalawigan o probinsya: Western Samar, Eastern Samar ug Northern Samar.  Ha 1969 an lalawigan han Western Samar ginngaran nga Samar.




#Article 6: Sinirangan Bisayas (570 words)


An Sinirangan nga Kabisay-an (tinatawag gihapon nga Sinirangan Bisayas) o gintatawag liwat nga Rehiyon 8 amo an nagbubug-os han dagko nga isla han Leyte ngan han Samar kaupod an Biliran ngan pipira pa nga gudti nga isla. Amo liwat ini in usa han duha nga Rehiyon han Pilipinas nga waray kahipid nga Rehiyon nga an giutan mao an tuna, kaparehas ini han Rehiyon han MIMAROPA. May-ada hin unom (6) nga probinsya an Rehiyon VIII, amo an Biliran, Eastern Samar, Leyte, Northern Samar, Western Samar, ngan Southern Leyte ug pito (7) nga mga syudad amo an mga syudad nga Ormoc, Baybay, Maasin, Calbayog, Catbalogan, Borongan ngan an Syudad han Tacloban nga amo an sentro nga syudad han Rehiyon. May populasyon ini nga rehiyon naabot hin 3,912,936 an kabug-usan sumala 2010 nga senso.

Tulo an lumad nga yinaknan ha Sinirangan nga Kabisay-an.  Ini amo an Winaray, Sinugboanon, ngan Inabaknon.

An San Bernardino Strait amo an nagbubulag han Eastern Visayas tikang ha isa han Luzon ug an Surigao Strait naman an ngadto dapit ha norte nga parte han Mindanao. An iba pa nga isla han Visayas ginbubulag han dagat han Camotes, an dapit sinirangan naman nga parte han rehiyon amo an direkta nga atubang hiton kadagatan han Pasipiko. Naabot hin 2,156,285 ka ektarya ug 7.2% han kabug-usan nga katunaan han nasod.

May-ada duha ka klase hin klima nga nag-aagi hini nga rehiyon base han sistema nga Corona nga kasipikasyon:Ikaduha nga klase (Type II) ngan Ikaupat nga klase (Type IV). An type II amo an panahon nga mas damo iton mauran nga adlaw ug mga bulan han tuig nga may pinakadamo nga uran an rehiyon, tikang Nobyembre ngadto ka Enero. An Samar ngan Leyte amo an sugad hini an klase han klima. Tikang naman Pebrero nada han Mayo asya iton panahon nga sobra ug kulang iton pag-uran hanbug-os nga tuig, may-ada la naiihap nga haliputay iton mamara nga panahon. An weste nga parte han Leyte ngan an tikang naman ha Motiong Samar ngadto ha San Isidro ha Norte han Samar an may-ada ikaupat nga klase hin klima.

An Sinirangan nga Kabisay-an hin usa nga rehiyon han pag-urumhan. An kadak-an nga produkto amo an humay, abaka, mais, copra, tam-is o asukar ngan saging. 52% hiton kabug-usan han tuna in klasipikado nga kagugub-an. Usa liwat ini nga rehiyon nga may-ada eksport han isda. May-ada gihapon mga mineral nga diposito ini nga rehiyon sugad han chromite, uranium, bulawan (gold), silver, manganese, magnesium, bronse, nickel, coal, limestone, pyrite ngan baras ug batilis nga pwede minahon. Damo kaupay iton enerhiya tikang ha geothermal ngan supisyente nga kinukuhaan han tubig nga kinahanglanon han gudti ug dagko nga industriya.

An Winaray nga Binisaya amo an pinulongan nga gamit han isla han Samar nga Leyte. An Abaknon nga pinulongan tumikang ha mga molupyo han Capul ha Norte han Samar, amo in waray kaparehas nga yinaknan ha bug-os nga rehiyon. An Cebuano nga Binisaya amo naman an gamit han dako  nga parte han Leyte tikang Weste, sentro ug ha katimugan nga parte han Leyte.

Damo nga klase hin sayaw an makikit-an hini nga Rehiyon. Tikang ha Kuratsa (Curacha)amo an sayaw han panguyab, Amenudo, Cha-cha, ngan an Tinikling nga sayaw nasudnon han Pilipinas amo in nagtikang liwat hini nga rehiyon. 

An mga Waray-waray hin mga maghilig gihapon ha musika nga kadam-an hiton ira mga kanta pinaagi hin mga istoryahanon, usa nga pamuso an Dandansoy ngan an Iroy nga Tuna hin kanta han pagiging makabungtohanon.




#Article 7: Kabisay-an (230 words)


An Kabisay-an (o Kabisaya-an; ha ortograpiya han Sanghiran san Binisaya: Kabisay'an o Kabisayaan; Kinatsila: Bisayas; Ininglis: Visayas) ngaran han mga rehiyon nga nahamutangan ha butnga o sentral nga bahin han Pilipinas.  Inin nga rehiyon ginngaranan nga Kabisay-an o mga Bisaya kay an mga kultura ngan yinaknan han mga taga-dinhe, sinisiring nga Bisaya.  Iton Iningles nga pulong nga Visayas nangangahulogan la nga mga rehiyon ug isla han Kabisay-an samtang an pulong nga Kabisay-an ha Binisaya, nangangahulogan gihapon han mga tawo ug kultura han mga Bisaya.  An mga lumad nga yinaknan han Kabisay-an tinatawag nga mga Binisaya.

An mga gidagko-i nga isla o puro ha Kabisay-an amo an:

Tulo an rehiyon nga mabibilngan ha Kabisay-an.  Amo ini an mga probinsya o lalawigan nga sakop hiton mga rehiyon ha Kabisay-an.

Inin nga mga lalawigan api han Luzon ha politika kondi an ira mga kultura ngan yinaknan Bisaya.

Dugang pa hini, an mga yinaknan han Sorsogon kuno mga Binisaya gihapon nga yinaknan.  Kondi mayda mga lingguwista nga an ira pagtratar han mga yinaknan nga Sorsoganon nga mga Bisakol (sagol han Binisaya ngan Bikol)

Damo an mga yinaknan nga Binisaya.  Mayda mga Binisaya nga amo iton yakan ha Kabisay-an ngan mayda mga Binisaya nga lumad nga yinaknan ha gawas han Kabisay-an.  Diri pa ini kumpleto nga lista

Ini nga mga yinaknan o pinulongan, lumad ha gawas han Kabisay-an kondi mga Binisaya nga yinaknan gihapon ini.




#Article 8: Maasin (165 words)


An Syudad han Maasin usa nga ika-upatnga klase nga syudad han lalawigan han Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital han Southern Leyte.  Sumala han 2015 census, mayda ini populasyon nga 85,560 ka tawo.

Mayda ini 70 ka barangay nga aada ha kasadpan nga parte han probinsya. Ini nga syudad mayda lugar nga 21,171 hectares (52,310 acres).

An Maasin City an commercial ngan relihiyoso nga sentro han probinsya han Southern Leyte. Han ika-10 han Agosto 2000, nahimo nga syudad an Maasin. Natukod an Diocese han Maasin han ika-14 han Agosto, 1968.

Han 1521, usa ka Kastila nga Portugese-born an umabot ha probinsya han Southern Leyte para magselebrar han una nga Romano Katoliko nga misa. 

An Syudad han Maasin mayda kapitoan (70) nga baranggay.

Cebuano nga kayakan an gamit han mga Maasinhons ngan han iba nga mga Southern Leyteños. Iba an ira kayakan han cebuano nga lingwahe kun ikumpara ha mga taga cebu, bohol, ngan mga nagamit hin cebuano ha Leyte.




#Article 9: Calbayog (651 words)


An Syudad san Calbayog (ha iba nga klase hin Winaray: Syudad han Calbayog, Sinugboanon: Dakbayan sa Calbayog, Ininglis: Calbayog City; Tinag-alog: Lungsod ng Calbayog) usa ka ika-syahan nga klase nga syudad san lalawigan san Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon san Kabisay-an sa Pilipinas.  Sumala san census san tuig 2015, an Calbayog mayda populasyon nga 183,851 ka tawo sa  37,395 nga mga panimalay.

An calbayog an pantulo nga pinakadako nga syudad ha Pilipinas. Amo an ika-syahan nga gin-crown na syudad ha Samar ngan pan-19 nga syudad ha Pilipinas. Amo an pantulo nga pinaka populated ha Sinirangan ng Kabisay-an nga rehiyon nga it pinaka populated sa isla san Samar, ini nga syudad mismo an nasakop han 23.5% san populasyon san lalawigan san Samar. Natutunga an Calbayog sa tutulo nga major districts : Calbayog, Tinambacan ngan Oquendo.

An Calbayog nagtikang komo usa nga barangay sa daplin san Salog Oquendo san mga 1600. Usa an siyudad san Calbayog sa mga gudti na bungto sa puro san Samar nga amo an gin-istaran san mga Heswita na mga misyonaryo. Usa san mga syahan nga padre nga nag-ukoy dinhi amo si Padre Francisco Ignacio Alzina, usa nga Heswita nga misyonaryo nga nagsurat san Historia de las Islas Visayas (Kasaysan san Kapuropud'an nga Bisaya). Usa san mga basahon ngan impormasyon gikan sa mga Heswita kay an syahan nga pagtawag san siyudad nga Ibatan ngan Jibatang (Hibatang). Tikang sa mga impormasyon san tuig san 1739, an ngaran na Calbayog kay una nga nabatian. 

An syahan nga barangay san Calbayog amo an Barangay Anislag. Ginbalhin an bungto tikang sini nga barangay. Katapos sin usa pa nga pagbalhin an mga tawo dida nagpili pag-ukoy sin lugar nga tinatawag Tabok.

Duha an bersyon nga kon diin nagtikang an ngaran nga Calbayog. Siring san iba nga tikang daw an ngaran sa kahoy nga tinatawag na Bayog nga masurong dida sa Baranggay Tabok.

Sumala san ikaduha nga bersyon kon diin nagtikang an ngaran nga Calbayog nagtikang daw tikang sin sayop nga pag-intinde san mga Kastila san pamulong nga Kan Bayog. Sumala san opisyal na kasaysayan san syudad, an mga tawo nag-aagi-agi sin lugar nga gintatag-iyahan hin tawo nga an ngaran si Bayog. Mayda tawo nga ginpaki-anhan san mga Kastila kon ano an ngaran san lugar. Gasi san tawo nga ginpapaki-anhan siya kon diin siya tikang ngan nagbaton siya nga tikang kan Bayog. Amo nga ginsurat san mga Katsila an ngaran nga lugar nga Kan Bayog nga nahimo tungod sin damo nga sayop sa pagluwas nga Calbayog.

An Calbayog kay usa nga bungto san panahon san mga Espanyol. Mayda ini damo nga mga baryo, ngan an may pinakadako na populasyon kay gintatawag nga visitas. Dumako pa an Calbayog, nagtikang san pagiging visita hasta san naging pueblo o bungto. Ginhimo siya nga lain nga bungto san 1785. Sa panahon san mga Amerikano an Calbayog ginhimo nga sentro san Simbahan Katolika Romana pinaagi sa paghimo sa diosesis san Samar nga ginpamunoan sin Arzobispo sa Calbayog sa 10 Abril 1910. An kapadian san singbahan san Calbayog kay nag-atiman san espiritwal nga panginginahanglan san mga tawo nga naukoy sa Calbayog, sa bungto san Sta. Margarita, Sto. Niño ngan Almagro. San urhi nga bahin san ika-19 ka siglo, an iba nga mga visitas kay naging poblaciones san nagkaada sin damo nga bag-o nga baryo sa Calbayog. Ini na mga baryo kay an Caybago (yana kay Oquendo), Sta. Margarita, Weyler (yana kay Tinambacan) ngan an Sto. Niño.

. Human, ginbabahin an 3600 voltahe san kuryente tikang sa Tongonan tikadto sa duha nga gugti na istasyon nga makikitan sa Erenas, San Jorge, Samar ngan sa Lonoy, Oquendo, Calbayog, Samar. Ine nga duha nga gugti na istasyon kaya an kapasidad nga 5 Megawatts pero an Area 1 sa Capoocan, Calbayog, Samar, may kapasidad nga 15 Megawatts. An istasyon san Lonoy amo an ika-duha nga natatagan san kuryente ngan gintatawag nga Area 2 ngan an Erenas an Area 3.

Lista san mga Hospital




#Article 10: Ormoc (146 words)


An Syudad han Ormoc usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha  Pilipinas.  Sinugboanon o Cebuano iton lumad nga yinaknan ha Ormoc.  Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 154,297 ka tawo ha 31,542 nga panimalay.

An Syudad han Ormoc independent component city (naglulugaring nga kabahin nga syudad) ngan diri ini sakop han mga pamalaod han  Gobierno han Probinsya han Leyte.  Pero ha pagrepresenta ha Kongreso, iton Ormoc lakip han Ika-Upat nga Distrito han Leyte, upod han mga bungto han Albuera, Kananga, Merida, nga Isabel

Han Nobyembre 1991, an libong han Ormoc ginbaha han Bagyo Tropikal Thelma (o Bagyo Uring kon ha kodigo-nga-pagngaran han Pagasa).  Mga baha ngan landslide nakamatay hin mga lima ka yukot (5,000) ka tawo, an kadam-an hini ha Ormoc mismo.

An Syudad han Ormoc mayda usa ka gatos ngan napulo (110) nga  baranggay.




#Article 11: Tacloban (1372 words)


An Syudad han Tacloban usa nga Highly Urbanized City (HUC) han Sinirangan Bisayas paagi han Presidential Proclamation No. 1637. Gawas na ini nga syudad han jurisdiksyon han probinsya han Leyte. Han amihanan han syudad an bungto han Babatngon, ha salatan o habagatan an bungto han Palo.  Ha katundan han syudad mabibilngan an bungto han Alangalang.  An Tacloban nahamutangan ha Baybayon han Kankabatok (o Kankabatok Bay) ngan Baybayon han Panalaron ha Estrecho han San Juanico o San Juanico Strait.  Ha sidlangan han syudad, tabok han Estrecho de San Juanico, mabibilngan an isla o puro han Samar.  Iton mga bungto han Samar nga tabok han Tacloban, amo an Basay ngan Santa Rita.  

Ini in mayda 360 milya (580 km) kaharayo tikang ha Manila. Sumala han 2015 nga senso, mayda ini populasyon nga 242,089 ngan ini an mayda gidadamoi nga tawo nga syudad ha Sinirangan Bisayas. Han 2016 nga piniliay, mayda ini 124,777 nga rehistrado nga botante.

Ini liwat an sentro panrehiyon han Sinirangan Bisayas, tungod nga ini an panguna ha ganghaan han mga idro ha rehiyon. An Tacloban nagin ulohan han Pilipinas kadali, tikang han 20 Oktubre 1944 tubtob 27 Pebrero 1945.

Han ika-8 han Nobyembre 2013, naruba ini nga syudad han paglasurbo han Bagyo Yolanda, nga nahitabo liwat ha kapareho nga destroso ngan pagkawara han kinabuhi hadin 1897 ngan 1912.

Han ika-17 han Enero 2015, hi Papa Francisco ginbisita an Tacloban upod han iya lista han mga lugar nga bibisitahon. Nagkamay-ada misa ha San Jose Airport.

An Tacloban yana usa na nga Highly Urbanized City (HUC) hadtong Disyembre 18, 2008 pinaagi han referendum.  Ini nga syudad it bungto han Probinsiya han Leyte. Tacloban an pirmiro nga HUC ha rehiyon otso (Eastern Visayas)ngan ika-34 ha bug-os na Pilipinas.
([File: National Statistics Coordination Board, Region VIII nga opisina])

An balay han Siyudad nakatindog dida ha Kanhuraw Hill.  Tungod hini danay tawagon nga Kanhuraw ang pamunuan han Siyudad han Tacloban

An Tacloban mayda usa ka gatos katloan kag walo (138) nga baranggay.

Ha pagtikang, an ngaran han lugar nga kabahin han Tacloban ginngaranan nga Kankabatok (ha lain nga kasurat: Cancabato, Kankabato).  Hi Kabatok (o Kabato) kuno amo an syahan nga nag-ukoy ha lugar.  An mga sinmunod nga kinmada ngan nag-ukoy hira Gumoda, Huraw ngan iba pa.

Mayda lain nga teoriya hi Dr. Rolando Borrinaga mahitungod han ngaran nga Kabatok.  Siring niya, nga an Tacloban, amo an resulta tikang han pag-usa hin duduha nga mga baranggay, an baranggay Kankabatok (nga ha pagtikang dida hiton Baranggay San Fernando yana) ngan an baranggay Kanhuraw (an baranggay nga diin nahimutang an City Hall).  Ha Binisaya nga Winaray, iton kabatok (o 'kapatok') nangangahulogan nga kaaway, amo nga an literal nga kahulogan han Kankabatok an gintatag-iyahan han kaaway.  Siring ni Dr. Borinaga, an baranggay Kanhuraw, kabahin han ginhadi-an ni Kandaya nga naglalakip hin mga bahin ha Leyte ngan Samar.  An mga baranggay nga kaaway han Kanhuraw ngan Kandaya amo an Kankabatok.  (Dugang pa ni Dr. Borrinaga, amo kuno ini an rason nga mayda mga hagrani nga baranggay nga baga sugad liwat it ngaran sugad han Campetic (o Kan Pitik) nga nangangahulogan gintatag-iyahan ni Pitik ngan Candahug (o Kan Dahog) nga karugsidngon gintatag-iyahan ni Dahog).

Subay hini nga mga ngaran, mayda mga nasiring nga makikit-an an pamahungpahong han katilingban diin ini nga mga lugar hikakagian. Sugad han pulong nga pitik, pananglitan. Ini nga pulong nangangahulogan nga latik. Ha konteksto han pag-awayan,aton nakikita an opensiba nga personalidad ni Pitik. Sugad gihapon ini hi Dahug. An pulong nga dahog nangangahulogan hin pagpaol-ol,o sobra pa. Nahimamaol-ol an hin-o man nga magtatalapas han nasabi nga dapit--Candahug, kun sugad.An istorya han ngaran nga Kankabatok in pwede kitaon hin sugad nga paglantaw.

An Kankabatok nagtikang komo usa nga barrio han Basay, Samar.  Nahibulag ini nga nahimo nga lain nga bungto. 

An ngaran nga Tacloban nakuha daw tikang hin usa nga pamaagi hin pangisda o panagat nga masurong han una dida hini nga bungto nga tinatawag panaklob.  An ngaran nga Tacloban nangangahulogan nga diin nananaklob.

Han pag-abot han mga Americano, an Tacloban amo an gingamit nga base of operations han mga Americano han ira mga opensiba-militar ha Samar dida han Panahon han Gyera nga Pilipinhon-Americano.  An Camp Bumpus nga yana dida nahimutang an Leyte Park Hotel amo an campo militar han mga Americano.  (Ginkuha an ngaran han campo tikang hin sundalo nga hi Bumpus nga usa han namatay dida han Nahinabo ha Balangiga o Balangiga Incident).

Ha panahon han Ika-Duha nga Pankalibutan nga Gyera, an Tacloban amo an naging kapital han Commonwealth han Pilipinas ha pagbalik han mga fuerza Pilipinhon ug Americano tikang 1944 hangtod 1945 nga nahibalik an kapital ha Manila.

Ha 12 han Hunyo 1953, an Tacloban nahimo nga syudad katapos han pagpirma ni Presidente Elpidio Quirino han balaod nga nagbalhin han Tacloban tikang hin bungto ngadto hin syudad.  An syahan nga alkalde han syudad hi Ildefonso Cinco.

Ha ekonomiya, iton Tacloban usa han mga pinakamalaksi nga natubo nga mga syudad ha Pilipinas. Dinhi nahamutangan an gidako-i nga luparan han rehiyon ngan mayda nahasalipdan nga duruungan o puerto hin mga barko. An produkto nga dako ha pag-export amo an lugit o kopra. Nagtukod an gobyerno hin zona ekonomika (economic zone), an Eastern Visayas Regional Growth Center (EVRGC) agod makuha an kadam-an hin mga katpong ug edukado nga mga trabahante. Iton mga investor ha EVRGC gintataga-an hin mga tax exemption ug incentive, ug iba pa nga mga pribilehiyo, tikang han mga gobyerno nasyonal ug lokal. 

An usa liwat nga naka-upay hini para hiton mga investor amo an paggamit hin elektrika koryente han syudad tikang han dako nga Tongonan Geothermal Power Plant, nga damo iton nakukuha nga koryente nga diri gud duro naapektohan han mga presyo han lana ha kalibutan. Damo gihapon iton katigayunan hin tubig (water resources). An Tacloban amo liwat an ganghaan ngadto han Leyte Industrial Development Estate ha Isabel, nga didto nahimutangan an Philippine Phosphate Fertilizer Plant, an gidako-i nga factory hin fertilizer ha Asia, ug an Philippine Associated Smelter and Refining Company, an gidako-i nga copper procesing plant ngan nasod.

Dida hit syudad nahamutangan in mga dagko nga mga institusyon hin pag-aram (educational institution) nga ginpapaluyo han gobyerno sugad hiton University of the Philippines Tacloban, an Leyte Normal University, an Eastern Visayas State University (nga han una amo an Leyte Institute of Technology), ug an Leyte National High School (nga gin-agnayan nga Leyte High). An National Maritime Polytechnic, kilalado komo usa han mga nangunguna ha teknolohiya nga mga iskwehan nga maritime ha Asia adto liwat ha Tacloban, nahamutangan ha Baranggay Cabalawan, sapit la hiton Tulay San Juanico. Harani liwat an UP School of Health Sciences (nga nahamutangan ha  Palo, Leyte).  Ha mga pribado nga iskwelahan nga adto o harani ha Tacloban, lakip hini an RTR Foundation (an gidako-i nga medical school han rehiyon), an Asian Development College, an Holy Infant College, an Leyte Colleges, an Saint Paul School of Professional Studies (adto liwat ha Palo, usa han mga gidako-i, kon ha populasyon han mga istudyante, nga mga business schools ha gawas hit Manila), an AMA Computer College, STI, an St. Scholastica's College, an Alpha-Omega Learning Center, an Leyte Progressive High School, an Sacred Heart College, ug an UCFLP Pre-elementary School.

Amo ini an mga hospital ha Tacloban.

MGA KLINIKA NGAN HEALTH CENTERS

An Tulay San Juanico, amo an gihalaba-i nga tulay ha Pilipinas ngan nadugtong ini hiton Tacloban ngadto hit ika-tulo nga gidako-i nga isla han Pilipinas, an isla han Samar. An Tulay San Juanico 2.1 ka kilometero, nahamutangan ha Baranggay Cabalawan ug usa han mga dagko nga kiritaon han mga turista dinhi nga syudad. Ha syudad gihapon nahimutangan an Price Mansion ug an Redoña Residence nga amo an mga gin-ukyan nira General Douglas MacArthur ug Presidente Sergio Osmeña han pagbalik han mga Americano ha Pilipinas dida han Ika-Duha nga Gyera Pangkalibotan.  Iba nga mga kiritaon nga hagrani amo an Katedral han Palo (nahamutangan ini Palo, Leyte mga 11 ka kilometros tikang ha Tacloban); an mansyon ni Imelda Marcos nga baga hin sugad han Versailles; an MacArthur National Park (nahamutangan ini ha Baranggay Candahug ha Palo, Leyte mga 6-7 ka kilometros tikang ha Tacloban), mga World War II nga site ug memorial, ngan mga pipira nga mga baybayon o beaches nga napalibot hit syudad ug mga hagrani nga mga bungto.

Kalendaryo han mga Kapistahan ha Tacloban




#Article 12: Abuyog (118 words)


			

An Abuyog usa nga ikaduha nga klase nga munisipalidad o bungto san lalawigan san Leyte sa Sinirangan nga Kabisay-an sa Pilipinas. Amo ini an gidako-i nga bungto sa daplin san dagat sa sidlangan nga bahin san isla o puro san Leyte nga naatubang san  Golfo san Leyte sa Kalawdan Pacifico. Ginsasapitan ini sa usa nga dapit sin dako nga salog ngan sa iraya sin haglaba nga mga kabugkiran nga natabunan sin marabong nga kagurangan. Sumala san 2000 census, mayda ini populasyon nga 53,837 ka tawo sin mga 10,620 nga panimalay.

An Abuyog mayda kaunman kag tulo (63) nga baranggay.

An Abuyog in may 58 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini 5 na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 13: Pilipinas (138 words)


An Pilipinas nga tinatawag ha opisyal nga Republika han Pilipinas (Iningles: Republic of the Philippines o The Philippines, Espanyol: República de Filipinas), usa nga nasod ha Timugan o Habagatan-Sidlangan nga Asya. Mga 1,210 ka km (750 ka mi) tikang han kontinente mismo han Asya ngan ini 7,107 nga mga isla o puro nga kabahin han Kapuropod'an Malay.

An ngaran han nasod nagtikang kan Ruy López de Villalobos nga nagngaran han mga isla han Samar ug Leyte, Las Islas Felipinas ha dungog ni Hadi Felipe II han Espanya dida han iya ekspedisyon hadton 1543. An kapuropod'an ginngaran hin damo nga mga ngaran sugad han Spanish East Indies, Bag-o nga Kastilya (Nueva Castilla), Kalondan nga mga Isla (Islas del Poniente), Kapuropod'an ni San Lazaro (Islas de San Lázaro) ngan iba pa. Ha kataposan, Filipinas an ginngaran han bug-os nga kapuropod'an.




#Article 14: Astronomiya (248 words)


It Astronomiya (Griyego: αστρονομία = άστρον + νόμος, astronomia = astron + nomos, kon ha literal, balaod han mga bituon) amo an siyensya hit fenomena ha kalangitan nga natikang ha gawas han atmosferya han Kalibutan. Igin-aaram dinhi an mga pagtikang, ebolusyon, ngan pisikal ngan kemikal nga mga propyedad han mga butang ha kalangitan. Ha guti-ay nga sumat, it Astronomiya mahitungod hiton paghibaro kon ano iton nahihinabo ha gawas han Kalibutan. An Astronomiya amo iton usa han mga pinakadaan nga mga siyensya nga mayda metodolihya siyentipiko nga dida na han panahon han Kadaan nga Grecia nga posible nga mayda na han sarusayo in mga advanced nga mga tekniko hin paglantaw (kitaa iton arkaeoastronomiya).

It Astronomiya usa hiton mga siyensya nga kon diin iton mga amateur mayda pa aktibo nga papel, labi na dida hiton pakadiskubre ngan pagbantay hin mga nalabay (transient) nga phenomena. Iton Astronomiya diri angay hunahunaon nga amo la gihap ini hiton astrolohiya, nga natuo nga iton mga mahihinabo ha tawo ngan mga buhat han katawhan mayda koneksyon han mga kahimutangan han mga butang ha kalangitan—bisan kon inin duha nga mga buruhaton parehos an gintikangan, mag-iba ini; it mga astronomer nagamit hiton paagi nga siyentipiko o scientific method, samtang iton mga astrologers diri.

Ini in usa nga idiya/hibabru-an kun ikaw/kita in nakaruyag mahibaru han takna/oras ug ibba pa.

Kun ha pan-sanglit an tawo ha kalibutan in punu na, ngain nga planeta hira makadtu? Diin hira makaka-biling han ibba nga tatamakan? Kun tika-ubus na an ngatanan ha kalibutan.




#Article 15: Basay (647 words)


An Basay usa han mga bungto ha lalawigan han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas.  Ha opisyal nga mga dokumento, it kasurat han ngaran Basey.

Nagtikang an ngaran nga Basey ha ordinaryo nga pulong han mga Basaynon nga mabaysay (karuyag signgon mahusay).Usa ini nga paghatag hin pakundangan kan Bungansakit, an pinakamahusay nga umurukoy han Basey han hadto nga panahon. Han ginkarawat na han bag-o nga bungto an ngaran nga Basey, usa nga pasundayag, ha pagdayaw kan Bungansakit, an nanabo nga nagbag-o han ngaran han iya gintikangan nga barangay nga Balud, nahimo ini nga Guibaysayi (karuyag signgon an gihuhusayi han ngatanan).

Para hin kasayunan ha ordinary nga iristorya, iginpahalipot han mga Basaynon an Mabaysay ngan naging Basay ini. Igin-iba liwat ini han mga Espanyol nga sumakop han Pilipinas ngan nahimo an Basay nga Basey para umangay han ira pormal nga mga kasuratan. Pirmi makikit-an an Basey han mga recording han mga Espanyol nga may relasyon han bungto sugad han ira siyahan nga mga mapa nga nabubutang han Basey hit ungod nga kolokasyon hini. Para ha kadugangan nga impormasyon, may nakaukit han mga kampanilya han simbahan han Basey nga nagtikang pa han 1858 hin pulong nga “Basey ha pag-unabi han bungto. Nahimmo na ini nga mga kampanilya san-o pa umabot an mga Amerikano.

Nahi-araan han mga Basaynon nga “Basey” an kaluwas han ngaran han bungto han pag-abot han mga Amerikano nga nagsakop han mga Pilipino. Tungod nga ginkukurian hira han pagluwas han tunog nga “ah”, kun ini iginsusundan han mangarabay nga “y”, nagiging Basey an ira kaluwas han Basay mahitungod nga naagi han ira irong an mga tunog nga ira ginluluwas. Imbis nga “Basay”, naging popular an paggamit han “Basey” pinaagi han pagsubad o pagtamay han damo nga Basaynon han kaluwas han mga Amerikano. Samtang naglabay an panahon, “Basey” na an naging opisyal nga kaluwas ngan kasurat han ngaran han bungto.

Sumala han 2000 census, an Basay mayda populasyon nga 43,809 ka tawo ha 9,013 nga panimalay.

An Basay nahimutang ha habagatan o salatan-katundan nga bahin han Samar. Nahamutang ini harani han Syudad han Tacloban nga amo an sentro han industriya ngan komersyo han Rehiyon VIII.  An Tacloban nagtikang han una nga barrio han Basay, nga ini mga 28 ka kilometro an kaharayo ha Karsada Maharlika ngan mga 20 ka minuto nga biyahe ha sakayan ha pagtabok han Bahiya han San Pedro.

Ginsasapitan an Basay han Santa Rita ha katundan, han Pinabacdao ha amihanan, han Borongan, Maydolong ha sinirangan, ngan Marabut ha timugan, ngan han Bahiya han San Pedro ha salatan nga nagbubulag hini tikang ha Syudad han Tacloban, pero nahasumpay pinaagi han Tulay San Juanico.

Kilalado an Basay tungod han mga banig hini nga hinimo tikang ha tikog. Dinhe gihapon nahimutang an Parke Nasodnon ngan Natural nga Tulay han Sohotan, nga usa han mga pinaka-ekstensibo nga sistema hin mga lungib nga mayda mga nabilingan tikang han mga Paelolitiko, Neolitiko ngan Bato nga mga Panahon.  

An Basay ginbahin ngadto hin kalim'an kag usa (51) nga baranggay.

An Basay in may 60 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini siete na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

May-ada gihapon ini  usa na sangay han Unibersidad  pantersera:

Usa nga burahaton han mga Basaynon an pagbaro han paglara hin banig gamit an banwa nga Fimbristyllis Utillis Elmer o mas kilala han bungto nga tikug. Nakuha ini nga buruhaton han mga Basaynon tikang han ira mga kaapoyan nga Malayan. Sugad han pananom ngan pangisda, nahimo an paglara nga pinagtitikangan hin pakabuhi han ordinaryo nga pamilya nga Basaynon.

Han naglabay nga mga tuig, nagkaada hin mahayag nga ebolusyon an mga paagi han paglara hin banig. Tikang han tradisyunal nga gamit han banig nga higdaan, nakaagi ini hin bag-o nga gamit ha panimalay sugad hin pagiging tsinelas, supot, bado, ngan mga adorno. 

Han 2000, gin-angkon han mga Basaynon an ngaran nga may pinakahilaba nga ginlara nga banig ha bug-os nga kalibutan ha libro han Guinness. 




#Article 16: Catbalogan (323 words)


An Syudad han Catbalogan usa nga syudad ha lalawigan han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas.  Amo ini an kapital han lalawigan.  Sumala han 2010 nga senso, mayda ini populasyon nga 94,317 ka tawo ha 16,100 nga panimalay.

An Catbalogan mayda kalim-an kag pito (57) nga baranggay.

Han Pebrero 5, 2007 nahimo nga balaod an Buhat han Republika 9391 (o Republic Act 9391) nga nagbabalyu han Catbalogan ngadto hin pagkasyudad.  Han Hunyo 16, 2007 ginbuhat an plebisito nga diin gin-aprobahan han mga Catbaloganon an pagbalyu han Catbalogan tikang hin bungto ngadto hin syudad.    Kundi, nabawi an pagkasyudad hini upod hin 15 nga iba nga mga syudad, katapos han paghatag han Korte Suprema han Pilipinas hin petisyon nga gindara han Liga hin mga Syudad han Pilipinas, ngan nagdeklara nga an balaod nga naghimo hin syudad (RA 9391) nga nagtugot han bungto nga magin syudad, nga natalapas han Batakan-Balaod.  An mga nasiring nga syudad, siring han korte, waray kuno makatuman han mga panginahanglanon agod magin syudad ini.

Han Disyembre 10, 2008, nagpadangat  hin motion for reconsideration an Catbalogan ngan an 15 nga iba nga mga syudad nga naapektaran ngadto ha Korte Suprema.  Katapos hin usa ka tuig, han Disyembre 22, 2009, ha pagbuhat hini nga appeal, ginbalik han Korte an una nga paghukom hini ngadto han pagkasyudad ngahaw     Mahiunong hini, nahibalik an pagin-syudad han Catbalogan.

An premira nga pangabuhi han mga katawhan didi ha Catbalogan amo an pagtraysikol, pangisda, komersyo ug pangopesina.Tungod han kadagatan nga napalibot han Catbalogan, usa han premira nga pakabuhi an pangisda kun diin an mga mangirisda nagkakamay-ada hin dako nga oportunidad nga nabuhi ha ira mga pamilya. An pagtraysikol ug usa liwat nga pakabuhian ha Catbalogan nga kaparte han kultura han mga Katbaloganon. Tungod han natikadamo na mga establisyemento ha Catbalogan , natikadako liwat an oportunidad hin pangabuhi ha komersyo ug mga opisina.

An Catbalogan pwede maabot  tikang Manila ug Tacloban pinaagi hin dagat ug tuna 




#Article 17: Caibiran (259 words)


An Caibiran usa nga ikalima nga klase nga munisipalidad o bungto ha lalawigan han Biliran ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Ha amihanan han bungto mabibilngan an bungto han Culaba.  Ha salatan o habagatan han bungto matatad-an an bungto han Cabucgayan.  Ha katundan han Caibiran mabibilngan an mga bungto han Biliran ngan Naval. Aadto ha  nga an Caibiran may-ada populasyon nga 22,524. An kabug-at han populasyon kay 270 nga mangurukoy kada kilometro kwadrado.

Gin-ngaranan an bungto han ngaran nga Caibiran tungod han kadamo han mga “ibid” (an gintikangan nga pulong) nga aadto. An kadaan nga pagluwas hini kay Ca-ibiran (damo na mga ibid) pero han paglabay han panahon, gindidiretso nala ini pagluwas.

Hadto na bag-o pala nga bungto an Caibiran, nakagtukod an mga nangungukoy han singbahan ngan usa nga lantawan. Usa ka adlaw, tungod han mga subasko nga uran, tumaob an salog nga aadto han bungto ngan nagbaha. Naguba hini nga baha an bungto upod an iba nga mga tawo nga aadto. Dara ngay-an han salog an peligro ha mangurukoy han bungto.

Ha tuig nga 1882, gin-upod ni Kapitan Bebiano Maderazo an mangurukoy han Caibiran ha bag-o nga katunaan ngan didto na nahimo na bungto an Caibiran samtang an daan nira nga katunaan nahimo na usa nga barangay hini na bungto nga gin-ngaran na  tungod han kabuhang didto hadtun pagbaha.

Nakahimutang an Caibiran ha 

Aadto ha  nga an bungto may-ada  ginkukompuwestuan an 15.59% ha 536.01-kilometro-kwadrado- (206.95 sq mi) nga kabug-usan na kahiluag han Biliran.

Natutunga an Caibiran ha  nga mga baranggay. Hadtun 1948,  nga Ungale, Tuo, and Inasuyan ha 




#Article 18: Hilongos (310 words)


An Hilongos usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas.  Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 51,462 ka tawo ha 10,763 nga panimalay.

Ang munisipalidad han Hilongos nahimutang sa habagatan-nga-katundan nga bahin han probinsiya han Leyte ug na-atubang hit Dagat han Camotes. Ha aminahan han bungto matatad-an an bungto han Hindang; sa sidlangan an Mahaplag ngan Sogod; ha katundan an Dagat han Camotes; ngan ha habagatan mabibilngan an bungto han Bato. An Hilongos 146 kilometros tikang ha Syudad han Tacloban ha amihanan-nga-sidlangan, 77 nga kilometros tikang ha Syudad han Ormoc sa amihanan-nga-katundan, ug 35 kilometros tikang ha Syudad han Maasin sa Southern Leyte o Habagatan nga Leyte.

Pipira ka tuig han waray pa an ika-12 nga siglo, may mga tribo nga  nanunuroy tikang ha Iloilo nga nagkaabot hito dida nga lugar nga diri tinuyo kay ginlalanat man hira han mga Malayo nga manlalayag (sailor). An lugar gintawag nga Ilong tungod han ngaran hadton nga tribo nga Ilongot.

Mayda mga iba nga istorya o sugilanon nga nasiring nga ang ngaran nga Hilongos tikang han mga pulong nga ilong (irong) ug lumos tungod han damo nga nagkalumos ha Sapa han Salog.

Han ika-12 siglo nakilalado an Hilongos. Hi Amahawin, usa nga gamhanan nga datu han baranggay, ginsakop an mga hagrani nga mga kabarangayan, ug ginpadako han iya teritoryo hangtod ha mga lugar nga yana sakop han mga bungto han Inopacan, Hindang, Bato, ug Matalom.

Dida han 2000 nga Census, an Hilongos narehistro nga amo an ika-2 nga gihamubo an pagtubo han populasyon tikang han tuig 1948. Han 2000, an Hilongos mayda 10,763 ka panimalay, 6.96% nga pagtubo tikang han nakatalaan dida han 1995 nga 10,062. An average nga kadamo hin usa nga panimalay lima ka tawo.

An Hilongos mayda kalim'an kag usa (51) nga baranggay.




#Article 19: Carigara (205 words)


An Carigara usa nga ikatulo nga klase nga bungto han lalawigan han  Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 43,455 ka tawo ha 8,571 nga kabalayan.

An Carigara in may 30 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini upat na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

An Carigara mayda kap-atan kag siyam (49) nga baranggay.

An Carigara kay ginngaranan nga Kangara ha katinikangan, karuyag sig-ngon nga that of Gara or pinasimple nga Gara's. Ginyayakan nga hi Datu Gara kay nagtikang ha Borneo, usa ha mga waray gin-ngaranan nga mga upod han napulo nga datu nga umabot ha Panay ngan ginpalit  ito nga isla kan Marikudo, lider hin usa nga grupo hin mga Aeta. Ha dire pag-iha nga panahon, para ha mas masayun nga pagyakan, an Kangara kay naging Kalgara. An pag-abot han mga Espanyol, gin-ngaranan nira an lugar nga Carigara.  

An Carigara kay may sarili nga kasaysayan ha mga sapit na mga bungto. An Carigara an pinaka-una nga bungto nga gintindog ha Eastern Visayas. Iginsasa-urog ini nga bungto han ira piyesta kada ika-16 hin Hulyo han adlaw han una nga pag-abot han mga Espanyol. An piyesta kay gin-ngangaran nfa Fiesta of the Holy Cross.  




#Article 20: Barugo (1448 words)


An Barugo usa  nga bungto ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas.  Ha katundan han Barugo an bungto han Carigara, ha sidlangan, an bungto han San Miguel.  Ha amihanan han bungto matatad-an an Baybayon han Carigara o Carigara Bay.  Ha salatan o habagatan han Barugo, amo an mga bungto han Tunga ngan San Miguel.

An katunaan hin Barugo may kahaluag nga 84.65 kilometro kwadrado. Basi ha kahaluag han teritoryo o tuna, ika-katloan kag tulo ini nga bungto ha ngatanan nga bungto hin Leyte o 1.48 porsyento han kabug-usan nga tuna hin Leyte. An mga klase hin tuna nga may-ada an Barugo amo an San Manuel silt loam (alluvial deposits), Palo clay loam (alluvial deposits), ngan Luisiana clay (alluvial deposits). 51.67 kilometro an kaharayo hin Barugo tikang o tikadto ha Syudad han Tacloban, 58.68 kilometro tikang o tikadto ha Syudad han Ormoc.   

Sumala han 2000 census, mayda populasyon an Barugo nga 26,920 ka tawo ha 5,108 nga mga panimalay. Ika-duhaan kag usa ini nga pinakadako nga populasyon ha mga bungto hin Leyte o 1.7 porsyento han kabug-usan nga populasyon hin Leyte. Nadako ini nga populasyon hin Barugo hin 0.08 porsyento kada tuig. May-ada 318 katawo ha kada usa ka kilometro kwadrado nga tuna hin Barugo. 23.3 porsyento hin mga tawo ha Barugo nangukoy ha urban na lugar o poblasyon, 76.7 porsyento ha rural na lugar o kaumahan.  Winaray an lumad nga yinaknan han Barugo.

An Barugo usa nga pang-agrikultura nga bungto. Kaurugan nga pakabuhi ha Barugo amo an food processing (bulad ngan tuba), pangisda, turismo(mga pangarigoan), pagluto hin mga delicacies (torta, roscas, suman, moron, ngan iba pa), paghupot hin hayop, pagtanom (humay, lubi, mais, kamote, palawan ngan balanghoy) ngan aqua farming.

Han tuig 2003, 98 porsyento ha mga tawo mga tawo ha Barugo an literate, o maaram magbasa o magsurat. An Barugo in may 33 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini upat na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

Sumala gihapon han tuig 2003, naabot ha 5.3 porsyento an crude death rate, 22 porsyento an crude birth rate,1.6 porsyento an infant mortality ngan 0.81 porsyento an mortality rate.

Usa ka ika-upat nga klase nga munisipalidad an bungto hin Barugo. May-ada ini 37 ka baranggay nga kun diin 6 an urban o nahimo han poblasyon ngan 31 rural o kaumahan. An lokal nga gobyerno hin Barugo pinangungunahan yana han mayor nga hi Juliana Villasin ngan han bise mayor nga hi Alden Avestruz kabulig han 8 ka miyembro han Sangguniang Bayan (SB), presidente han Association of Barangay Captains (ABC) ngan presidente han Sangguniang Kabataan (SK).

Mayda katloan kag pito (37) nga baranggay an Barugo.

Damo ka bersyon an ginbabasehan kun ano gud an kinatikangan han bungto hin Barugo. An pinakapopular, an mga istorya han mga kalagsan nga tuminungnong hin Barugo. Pero ini nga mga istorya ginkwestiyon ni anay Joelter Aruta  na nagbuhat hin iya kalugaringon nga pagtuon ha kinatikangan han Barugo, na detalyado na ginsurat naman niya ha iya artikulo nga Barugo: Its Fabled History tikang ha Barugo Town Fiesta '93, usa ka souvenir program para ha kapyestahan han bungto han Barugo han tuig 1993. .  

Hadton dekada 1950, mayda na gintitinutdo ha mga estudyante hin elementarya ha Barugo na istorya han kinatikangan han nasiring nga bungto. Hadton una daw nga panahon, mayda usa ka tawo na an ngaran Cassadok. Usa ka adlaw, samtang nagpapahuway inin hi Cassadok ha ubos hin usa ka dako nga puno, mayda nangagi nga mga Katsila. Ini na mga nangagi nagpakiana kan Cassadok kun ano an ngaran han lugar. Kay di man hiya nakaintende hin Kinatsila nga yinaknan, gasi niya an ginpapakiana han mga Katsila kun ano an ngaran han puno na iya ginpapahuwayan salit an ginbaton niya balugo kay amo man an ngaran han puno. Tikang hadto, tinawag na an lugar hiton na ngaran hasta han nangabot an mga Amerikano. Han panahon naman na kolonya an Pilipinas han Amerika, tungod kay nangunguyit an mga Amerikano ha pagyakan han ngaran han bungto, ginbalyuan nira an letra nga L ha Balugo hin letra nga R, amo nga naging Barugo na ini yana. 

May iba naman nga istorya nga nasiring na an Barugo in gintindog nira Datu Sikatuna, Datu Kasadok ngan Datu Pangilawon. Kinuha an ngaran hini nga bungto tikang han kahoy nga balugo. Una hira nga umokoy hirani han ganghaan han salog han Himanglos. Tungod han agsob nga panikas han mga Moro, napiritan hira pag-isol tipahirayo ha baybayon.

Dida han 1780s o han tirotimprano pa, an adto nga bungto in utro nga pinanikasan ngan sinunog han mga Moro.Tinatawag nga Nasunugan ini nga lugar yana. Mahitungod hadto nga hitabo, napiritan na liwat an nangungukoy hini nga dapit nga bumalhin ngada han kinamumutangan yana hini nga bungto.

Base naman ha pagpinanbasa ni Aruta ha mga daan na mga libro ngan mga kasuratan (nga kaurugan ginsurat han mga Espanyol nga mga kapadian han panahon pa na kolonya han Espanya an Pilipinas), an Barugo naging encomienda han mga Katsila hadton ika-3 han Nobyembre, 1571. An una naman na naging encomiendero hin Barugo amo hi Rodrigo de Vargas.

An Barugo una nga gintindog han mga Heswita nga mga kapadian ngan ginpamahalaan han mga Agostino nga mga padi hasta nabalhin ini ha mga Pransiskano nga mga padi. Ha una, dati la ini nga visita han parokya han Carigara ha ilarom hin pagtitimangno ni Padre Mateo Sanchez, usa ka Heswita nga padi, nga amo an naging una nga kura paroko han Carigara. 

Hadton tuig 1865, an simbahan han Barugo ginngaran ha patron nga hi San Jose (nga hasta yana amo la gihapon an patron han Barugo). Hinimo la ini ha nipa ngan gintitimangnuan ni Padre Bernardino Rebolledo (kitaa an lista han mga nagpadi ha Barugo). Hadton naging usa ka parokya na an Barugo (kitaa an Parokya ni San Jose ha Barugo), naging mga visita anay hini an mga bungto han Alangalang, Jaro, Babangon (Babatngon na yana) ngan Malibago hasta han naging mga independente na gihapon ini hira nga parokya.

Waray pa kasabti kun ano gud an karugsig-ngon hin ngaran nga barugo ngan kun diin ini kakuha nga ngaran, pero ha kadugangan pa na pagpinanmiling ni Aruta hin mga karaan nga kasuratan, nasabtan niya na ini nga ngaran dati na na ginagagamit han mga kadaan nga mga padi nga historyador ngan mga chronicler para patungkol hini nga bungto. Mayda pa ngani kadaan nga mapa hin Pilipinas na ginhimo pa han tuig 1699 nga nagpapakita han lokasyon hini nga bungto ngan naka-spell an ngaran hini nga B-A-R-U-G-O. Karugsigngon, dati pa ini nga bungto gin-ngaranan nga Barugo san-o pa man an Pilipinas naging kolonya han Amerika.

San-o pa nangukoy an mga Barugon-on ha poblasyon han yana nga panahon, han una, an mga urukyan han Barugo harayo pa ha baybayon hin Carigara Bay ngan baba han Salog han Himanglos. Hadton una, an mga urukyan harayo pa ha baybayon hin Carigara Bay ngan nakadto pa ha hirani ha ganghaan han hataas nga parte han Salog han Himanglos (nga han una, han panahon han conquistadores, gintatawag pa na Salog han Barugo).

Posible nga an una nga bungto ha Barugo nakadto ha lugar na tinatawag na yana nga Nasunugan (karugsigngon, nasunog na lugar), nga sitio yana hin Baranggay Tutug-an. Didto hini nga lugar makikit-an an kadaan na Espanyol nga kalsada nga kadaan nga aragian tipakadto ha Tunga ngan Jaro. Dinhi ha ligid hini nga kalsada makit-an an mga nagkakasalin han naguba nga kadaan nga Espanyol nga simbahan. Ha ligid liwat hini nga guba nga simbahan an ganghaan han hitaas nga parte han Salog han Himanglos.

Napansin ni Aruta na ini nga mga ebidensya ha Nasunugan naayon ha mga detalye nga nakasurat ha mga kadaan nga mga libro han mga nauna nga mga Heswita na kapadian nga nangabot ha Leyte. Una kay ha Relaciones de las Islas Filipinas, usa ka libro ni Padre Pedro Chirino, usa ka Heswita, gin-istorya niya an ira paglinakat han iya mga kaupod tikadto ha Barugo ngan ginsiniring niya an tungkol ha lugar ha la orilla, nga karugsigngon ha ganghaan hin salog, diri ha baba hin salog. Ikaduha, gin-istorya liwat ni Padre Chirino ha iya libro an pagbiyahe ni Padre Mateo Sanchez gamit an usa ka gutiay nga baluto tikang ha bungto hin Barugo tikadto ha usa ka may sakit nga naukoy ha Horon, nga harayo ha bungto ngan harani ha baybayon.

Tikang ha Nasunugan, pagkatapos masunog han una nga mga urukyan, namalhin an mga tawo ha lain nga lugar nga yana tinatawag na Binongto-an - nga karugsigngon usa ka lugar nga bungto nga binayaan - nga sitio yana hin Baranggay Pikas.  Kay waray man nasalin nga ebidensya han ira pangukoy hadto nga lugar, ginsisiring na waray la mag-iha an mga mangurukoy ha Binongto-an kay namalhin dayon hira ha lokasyon yana han poblasyon.




#Article 21: Babatngon (816 words)


An Babatngon usa nga ika-upat nga klase nga munisipalidad o bungto han probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 20,946 ka tawo ha 4,081 nga panimalay.

An Babatngon nahamutangan han amihanan nga dapit han isla han Leyte, ha daplin han Baybayon han Carigara. Nahamutangan ini hin gamay nga patag nga baga hin ginpapalibotan hin mga kabugkiran ngan dida han amihanan nga pagsulod hit Estrecho han San Juanico (San Juanico Strait), nga nagtutunga hit Samar tikang hit Leyte. It mga sakayan o barko nga tikadto o tigawas han Syudad han Tacloban naagi dida pinaagi han pilot station han Canaway, usa han mga gudti-gudti nga isla hinin Estrecho. An bungto katloan kag tulo (33) ka kilometro ha amihanan-katundan tikang ha Tacloban ngan mga napulo (10) ka kilometro ha amihanan han San Miguel. Mga gudti-gudti nga mga isla nga puno hin kakahoyan hin lubi mabibilngan ha kadagatan sapit han bungto dida han Estrecho han San Juanico.  An pinaka-importante hini amo an Rizal, Magsaigad, Tabigue, halos ngatanan tikang ha sidlangan ngadto han kalundan. 

An Babatngon mayda karuhaan kag lima (25) nga baranggay.

.

Mayda mga dirudilain nga bersyon kon diin an syahan nga bahin an una nga gin-ukyan ha Babatngon. Mayda mga nasiring nga an syahan nga lugar nga gin-ukyan tinawag nga San Juanico ha Isla han Bacod Island nga dida ginkuhaan an ngaran han Estrecho han San Juanico. Mayda liwat iba nga nasiring nga an syahan nga gin-ukyan an San Vicente nga kabahin han Isla han Bacod, samtang mayda liwat mga nasiring nga an syahan nga gin-ukyan didto hiton yana nga baranggay nga Malibago. Iton bersyon nga ginpaboran, amo ini, nga an Babatngon ngan Malibago mga bulag nga urukyan ha ligid han estrecho han San Juanico dida han ika-17 nga siglo ngan han pagdako hini, nahauna an Babatngon kahimo nga bungto kaysa han iba nga mga baranggay o urukyan. 

Mayda liwat bersyon nga nasiring an Babatngon gintukod komo usa nga outpost. Inin nga bersyon posible mapakita nga tinuod tungod hin duha nga baluartes o mga bantayan ha Bijuco and Magisgad.

An Babatngon gin-ukyan han  1540 hin mga taga Carigara, Catbalogan ngan mga taga Bohol. An mga Bol-anon namaligya hin mga banig, mga abaca nga hiniro, mga sundang ngan iba pa nga paraliton. Usa ka adlaw, han mga harani han kataposan han tuig 1600, an mga Bol-anon nga mga mamamaligya nahaunong ngan waray makalakat tikang han yana nga nahamutangan han Babatngon tungod hin mga lain nga mga hangin. An bungto hini nga panahon gintabonan hin magrabong nga mga kagurangan tikang ha kadagatan ngadto ha kabugkiran ngan damo an pandan ngan mga mayabas nga kahoy. Tungod kay nanginahanglan hira hin pagkaon, namiling hira hin mga ilahas nga hayop ngan damo an ira nabilngan nga wild game (mga ilahas nga hayop nga puyde kaonon). Tungod hin kalipay han ira syahan nga damo nga nadakop, nanguli hira ngan nagsumat han ira mga paisano mahitungod han lugar. Tungod hini nga balita ngan tungod kay karuyag liwat hira mangukoy hin mga katunaan nga puyde tamnan ngan tag-iyahon, damo nga mga Bol-anon nangada nga mayda mga dara nga dagko nga mga igdarakop hin hayop nga ira gintawag nga batong nga ginhimo tikang hin abaca. 

Tikang han pulong nga batong, ginngaranan an lugar nga Babatngon -  (buot sidngon an lugar nga kon diin an babatongon). An mga syahan nga mga Espanyol nagngaran han bungto nga Babagnon pero an mga tagadida, ginbalyo an ngaran ngadto hin Babatngon agod madurudali an pagluwas.

An syahan nga panuyo han mga Espanyol nga conquistador amo an relihiyon, amo nga hi Padre Juan Quimbo naghimo han syahan nga simbahan. Han pagbalyo han siglo, ginbalhin han mga frayle an paroko ngadto han mga padi nga secular. Ini an mga ginhinumdom tungod han ira amot han paroko: 

Hi Padre Masecampo nga nagtukod han syahan nga kamposanto nga nagpadayon tubtob yana; Hi Padre F. Langteco nga nag-otro pagtukod han simbahan han kabungkag hini tungod han mga bagyo; hi Padre A. Colasito nga naghimo han kampanaryo; hi Padre F. Rostata nga nagtikang han paghimo otro han simbahan katapos han gyera; ngan ha kataposan, hi Padre A. Alve nga amo an  nagtapos han Simbahan han Babatngon. Hi Fr. Alve amo gihapon an naghimo han syahan nga kumbento. 

Yana, mayda napulo nga mga katig-uban o organisasyon nga naghahatag hin dungog kan San Vicente Ferrer, an patron nga santos han Babatngon. Sumala hin census, tikang hin mga 12,000 nga na-ukoy, mga kasiaman kag walo (98) la iton diri-Katoliko.

Han 1901, mayda mga rebolusyonaryo nga pinamunoan ni Domingo Inbrua nga nakig-away han mga guardias civil ngan nanalakay han mga balwarte han Carigara ngan Barugo. An mga rebolusyunaryo nga an armas la nira mga sundang nga mga iba nga simple nga garamiton naghatag hin kahadlok han ira mga kaaway. 

An Babatngon in may 20 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini upat na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 22: Sumuroy (156 words)


Si Agustín Sumuroy (ginsusurat liwat an iya ngaran nga Sumoroy o Sumodoy) amo an nagtikang sin usa nga rebelyon sa Sinirangan nga Kabisay-an kontra sa mga Katsila tikang sa 1649 hangtod sa 1650. Mayda liwat mga nasiring nga an iya ngaran Juan Ponce Sumoroy imbes nga Agustín Sumuroy kundi bangin ini iginkalipat si Sumuroy sin usa nga kabulig san rebelyon nga si Juan Ponce.  Kay tulo an lideres o namuno san rebelyon, si Juan Ponce, si Agustín Sumuroy, ngan si Pedro Camuug.  An rebelyon sa Samar, ginngaranan nga Rebelyon ni Sumuroy tungod sa iya.

An rason san rebelyon amo an sugo ni Kapitan-Heneral Diego Fajardo nga naglugos san ngatanan nga magtrabaho didto san mga hirimoan san sakayan (shipyards) sa Cavite. Nagtikang an rebelyon sa mga bungto san Palapag ngan Pambujan.  An rebelyon tubtob sa rehiyon san Bikol ngan siring san iba, tubtob daw sa Mindanao.

Bisan makusog an paglarab san rebelyon, ginpirde ini san mga Katsila.




#Article 23: Limasawa (219 words)


An Limasawa usa nga ika-unom nga klase nga munisipalidad o bungto ha lalawigan han Habagatan nga Leyte o Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Ini nga bungto usa nga isla-nga-bungto kay lakip dinhi an bug-os nga isla o puro han Limasawa.  Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 5,157 ka tawo ha 1,108 nga panimalay.

An Limasawa mayda unom (6) nga baranggay.

Binisaya nga Sinugboanon an lumad nga yinaknan ha Limasawa.

Waray opisyal nga esplikasyon kon kay-ano ginngaranan an bungto nga Limasawa.  Mayda mga nasiring nga paghalipot daw ini han pamulong nga lima asawa pero diri ini sigurado.

An Limasawa amo an gintutuohan nga lugar kon diin ginsalin-urog an syahan nga Misa Katolika.  Pero mayda liwat mga natuo nga an Syahan nga Misa didto ha Butuan ginsalin-urog.

Han una, an Limasawa kabahin han bungto han Padre Burgos, Southern Leyte.  Han Hunyo 11, 1978 pinaagi han Decreto Presidensyal 1549 (Presidential Decree 1549), gindeklara ni Presidente Ferdinand Marcos nga bungto an Limasawa.  Pero waray ini ma-implementa dayon.  Han 1989 hi Presidente Cory Aquino nagmando hin plebiscito ha Padre Burgos kon angay an Limasawa mahimo nga bungto.  An resulta pag-aprobar han daan na ginmando ni Presidente Marcos.

Han 1994 an Acta de Republika 7822 (Republic Act 7822) nga nag-deklara nga zona turista an Limasawa gin-pirmahan ni Presidente Fidel Ramos.




#Article 24: Palapag (1514 words)


An Palapag, opisyal nga gintatahod nga Munisipalidad san Palapag o kun sa Ininggles Municipality of Palapag. Inin nga munisipalidad sayo sa 24 nga munusipyo sa ika-duha nga distrito san Probinsya san Norte san Samar, Sirangan san Kabisayaan, Pilipinas. Gintutukod nga 3rd class nga munusipyo, nga may-ada 34,286 nga katawo tikang sa 2015 nga census.

Gingigiknan ngan makikit-an sa pinaka-nortehon-sinirangnon san isla san Samar.

An ngaran nga Palapag, tikang sa mga natawo ngadto ginsusugad nga damo it gintikangnan. 

Usa nga giniknan nga damo san mga katawhan an natuo an istorya nga nagtikang an ngaran nga Palapag sa pulong nga “Palpag” (nagsusumat nga iton nga nagtitikang jhan aksyon san pagpalpag o pagpalo sin sayo nga utod sin kahoy ngado sin mas dako nga utod sin kahoy para matunga, o sa kadak-an pa an pansungo san kabakhaoan nga damo sa Palapag)

Ginsusumat nga ginngaranan nga “Palapag” na it yana nga lugar kay san pagdatong san una nga mga Espanyol sa katutna san yana munusipyo nga diri nira aram kun ano an ngaran siton nga lugar. Mao nga nanngutana sira sa mga tagadidto nga katawhan nga aadto sa may kabaybayan nanpapalpag kun nano an ngaran san katutna. Dikan kinahunaan san mga tawo nga nangungutana an mga magburugsag (mgaran sadto nira san mga Espanol nga mabusag an panit) kun nano an kanira ginhihimo, mao nga pagbaton nira nga “nagpapalpag” (sa iba na istroya nagpaparalpag). Tinikngan siton, an katutna nga ira gindatngan ginngaranan nga Palpag san mga Espanyol, nga kaihaan ginkarawat san mga tawo. Ngan kaihaan na, an Palpag, nagitngan na magin Palapag.

An Palapag, may kadak-an nga sumatotal nga 176.60 km2 (490 sq.mi) sa katunaan. Gingigiknan ngan makikit-an sa pinaka-nortehon-sinirangnon san isla san Samar.

Nakikit-an nga an tignorte-walhon nga parte han kabaybayan han mumusipalidad nga lapakan ug bakhawon. Sa sirangan nga baybayon man, batohon ug koralon, didto makikitan an mga pormasyon nga bato, sabtang an ginkikila nga “Sumalidsid”, “Rakit-Dakit”, “Sug-angan”, “Sleeping Lion” ngan iba pa. an norte nga kabaybayon  an sumalo nga mabaras ug may sayo nga isla nga mayda baras nga orens an kulay, an isla san Palihon, nga sikat nga maparigoan.

An Poblacion makikitaan sa ninorte sa katutna, mga mayda 5 ka kilometros tikang baydayon nga mga burubaranggay. Makikit an liwat sa Palapag an gihatas-e nga kabukiran san probinsya san norte san Samar, an Palapag Mt. Mesa ngan an san mukidbukid san Cabo del Espiritu Santo (Cape of the Holy Spirit) ngan an mukidbukid sa Buboyaon (gintutungaan san Palapag, Mapanas ug, Catubig). Bukidnon ug lambakon an katutna san Palapag.

Makikit-an an Palapag nga ginliligiran sa norte ngan sirangan san kadak an nga kadagatan san Pasipiko. Ginliligiran sa inilawdan-sinirangnan san munusipyo san Mapanas, saw ala san munusipyo san Laoang, ngan sa inilawdan an munusipyo san Catubig.

An mga una nga mga man-iistar san katutna san Palapag nga nagtindog sin mga panimalay sa Mapno (baybayon nga barrio), masasabot nga sugad matitikang sa niyan munisipalidad san Guiuan sa kailawudan san Samar. Ginsusumat nga an ngaran san puno nga nag-una man-istar sa Palapag nga si Tinadyao. An katuna nga kanra gin-iristaran kanira ginngaranan nga “Patag” nga nagtututdo san kahagnaan san katun-an.

Tikang san kaaraman sa antropolohiya san katawhan nga nagsusumat nga an mga una nga mga parag-istar hinin mga lugar sa Pilipinas an mga Austronesyano nga nagtikang sa kailawudan san Tsina nga nag-abot ngadi sit mga katunaan.

An posibilidad san Lawan (gin-eestimar nga yana an mga katunaan san Palapag-Laoang-Catubig) sa Samar an sayo san mga importante nga panhintungod nga titikangan sa mga sibilasyon nga Polynesyano, gintutukod nga nakomperma sa sayo nga Australian nga pan-aram. An panlipat ngan panduyat san mga katawhan tikang sini nga mga kaislahan tungod ngadto sa Pasipiko ngan an pagkamayda sin mga dagko nga pamaryohan kagitnan san Tondo sa Luzon, masusugad nga natatabo sin maiha ngan nagdudugkot hin pagbutang sa Palapag nga masusumat nga mayaon kaagian nga panbaluto nga industriya maiha na antis pa an mga Espanyol mag-arabot sa PIlipinas. Ginkilala ini nga katutna san mga Historyan nga an ginsusumat nga “Lakanate of Lawan” nga sadto gin-punoan hinin Datu Iberein nga nasabtan nga ginsurat ni Henry scott sa kaniya mga papel nga gintatawhan niya nga “Bingi of Lawan”. Ini liwat an ginbasihan nira nga ini nga daan nga mga panbaluto nga panhigsok an nagdaan nga nagpatukdaw sa mga Espanyol nga himuon inin mga baybayon sini nga katutna nga mga pantalan ug paupayan san mga Galleon nga kanira gingagamit sadto. 

San tuig nga 1585, sa kdak-an nga pan-utok san Espanyol nga Gobernador-General Don Santiago De Vera, gintindog nira an yana nga pueblo nga gin ngaranan sadto sin Palpag, Tungod pagkaiha ginkilala nga pueblo san Palapag, sabtang an ngaran san munusipyo hasta yana.

Gintikangan an pagbutang hin misyonaryo sa isla san Samar nga an panebanghelyo san mga katawhan sini nga isla sap ag-abot nira Padre Francisco Otaco, Padre Bartolome Martes, ngan Bugto Domingo Alonso san pagsabot nga ira pagkarawat san kabug-atan sini nga panebanghelyo sadto Octobre 15, 1596. An ira una nga residensya san misyon ngado nadatngan sa Tinago (Tarangnan niyan) sa walhon nga baybayon san Samar. San pag-abot san tuig nga 1598, natindog dito an una nga simbahan ug ngadto san unom pa nga digto nga katutna hirani sa Tinago nagtindog pa liwat sin digto nga mga simbahan.

San pagsabot nga kaarman san mga katawhan sa Palapag an nahitabo nga mag-upay sa Tinago ngan walhon nga baybayon san Samar, nagtikng sira pangaro sin pagsayod sa mga misyonaryo nga magbutang sin residensya sin misyonaryohan sa kanira katutna. Tinikngan sini, ginpadad an ngadto sira sin mga misyonaryo nga maglulunad sa Palapag.

San pagtindog san residensya misyonaryo sa Palapag, ginngaranan ini nga Misión Residencia del Cabo del Espíritu Santo. Gintikang an ngaran san bukid sa Cabo del Espirito Santo. Nagtindog sira hin Baroko nga Simbahan nga tikang hin mga korales nga ginpapalibotan sin hataas nga mga bato nga pader ug bastion.

San magtikang an byahe san mga Galleon tikang Manila pakadto sa Acapulco sa Mehiko ngan pabalik, an residensya misyonaro ngan an bug-os nga katawhan san Palapag dako an importansya nga ginbubuhat sa pagluran ngan pangapot sini nga mga Galleon.

An una nga pagbyahe san mga Galleon sa ginsusugad nga trans-Pacific Voyage ginbuhat san tuig nga 1565. San kabug-usan nga umabot sin mga 250 ka tuig, ini nga mga barko nga tungod nagdadara sin mga kayamanan nagpapalawod tunod haros kada-tuig pakadto sa dagat han Pasipiko, ginhahangpod sin mga sakit, panduhat, kagutom, mga bagyo sa dagat, ngan an pamimirata san mga Ingles nga Dutch. Ini an nagtungod san pagbutang hin mabug-at nga buruhaton sa Palapag basi magin importante sa buhat sa economiya nga espiritwaliya nga pantalan sa mga Espanyol. 

Tinigamnan tikang sinin nga katuigan san panlawod san mga Galleon, an pantalan san Palapag nagkarawat ngan nanhugpo sini nga mga Galleon tikang ngan pakadto Amerikas ngan naghatag pagtukod tikang mga atake san mga pirate sa dagat. Pati na liwat an pagtapod tikang sa mga diri maupay nga kapanahonan sa kadagatan, mapa balud o hangin nga kakusgan, ug bisan an pagdungad la para sin tubig, ug pagkaon, ngadi sira nangunguha.

Damoon ini nga mga pantalan sa libot sa baybayon san Palapag. Sayo sini an adto sa isla san Cajayagan (yana parte sa Laoang) ngan an pas pasulod sa baybayon nga pantalan san Calomotan ug Pangpang. Mao nga kagitngn nigtindugan san mga Espanyol sin Lighthouse an Isla san Batag para matagan hin maupay nga pangita in magsisirom an mga Galleon sa ira pagbyahe.

Tungod san katuigan san 1649-1650, nagkamay-ada sin rebelyon o an pag-uslo kontra sa mga Kastila sa isla san Samar, ngan gintutukod nag-abot pa Leyte, Sorsogon. Ini nga rebelyon gintikngan sa katutna san Palapag. Gintingub ni Agustin Sumuroy mahuman niya patayon an sayo nga Padre san pueblo san Palapag sa ira ta Kombento. Nagtikang san Hunyo, 1, 1649.

Matutungod nga an dungaw san rebelyo an an pag-polo servicios san mga tawo sa Samar pakadto sa mga trabahoan san paghimo san mga Galleon sa Cavite. Gintutungod nga damo an mga tagaSamar nga nadiri sini nga pagtrabaho sin hirayo ngadto sa Cavite mao nga nagtubao sira pagrebelyon sa mga Kastilyano tungod san mga sugo tinikangan sa mga alcalde ug gobernador nga sugad kapot san mga Kastila.

Mayaon punto nga nagbubutang nga ginpatay si Sumuroy san iya igkasi mahuman masugad tagan hin subat an makakapatay sa kaniya.

An Palapag sadto natutunga la sin upat nga distrito sa kapoblacionan, an Laniwan, Asum, Tinampo, ngan Tambangan, ngan mga burubarrio sa kaligiran siton nga mga distrito.

Niyan may-ada upat nga distrito an pagtunga sa mga Baranggay sa munusipyo, an East-sea side, West-sea side, Riverside, ngan Woodland.

Mayaon 32 (trinta-y-dos) nga barangay an Palapag. Lima an ada sa Poblacion.

An klima nga ginhuhulugan san Palapag nagtutukod sa Type 2, giniknan nga waray duro nga panhuraw nga may-ada kadak-an nga pan-uran. An kadam-an nga pan-uran gintutukod nga nahihinabo sa bulan san Desyembre ug Enero. 

An klase san klima sa Palapag may dako nga buhat sa pantanom san bug-os nga munisipalidad. Bisan kadak-an san tuna nagagamit sa pantanom, diri nabubug-os nga nalilino ky sabtang nag-uura-ura an uran nga naghihino sin pagbaha, ngan an regular nga pagbayo san mga bag-yo sa gintutukdan nga isla.

May-ada mga publiko ngan pribado nga mga eskwelahan sa Palapag.




#Article 25: Catarman (317 words)


An Catarman in usa nga primera klase nga bungto san  lalawigan o probinsya san Norte San Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Amo ini an primero o kapital na bungto san probinsya san Norte San Samar. Sumala sa 2010 nga census, mayda ini populasyon nga 90,000 ka tawo sa 16,000 nga panimalay.

An Catarman mayda kalim-an kag lima (55)  ka baranggaya.

Adi sa Catarman an uusa nga airport sa bug-os nga Norte San Samar. Uusa la liwat na airline an nabyahe - an Philippine Airlines. Sanglit damu la gihapon an nasakay tikan ug pagawas sa Catarman gamit an dyip o bus para bumiyahe sa mga hagrani nga mga bungto. Mga bus na pakadto Manila nakadto pa sa porto san bungto san Allen nga haros 50 kilometro an kaharayo. Pedicab, usa nga bisikleta na may nakakabit na lingkuran, an pampubliko na transportasyon na gamit sa sulod sa poblacion san bungto. Habalhabal ug tricycle naman an sinasakyan pakadto sa mga interior na mga baranggay ug an mga sapit la nga bungto san Catarman sugad san Mondragon ug Bobon.

Didto sa Catarman adto an Unibersidad san Sinirangan Pilipinas(UEP) nga amo an gidaku-i nga unibersidad sa Rehiyon VIII tungod kay mayda ini tulo nga kampus sa barangay UEP san Catarman, sa Laoang ngan sa Catubig. Ini in mayda 30,000 nga estudyante. Adto liwat an Northern Samar Colleges.

Base sa DEPED, may-ada 47 nga pampubliko na eskwelahan pan elementarya sa sulod sa Catarman:

Base utro sa DEPED, may-ada 6 nga pampubliko na eskwelahan pan sekundarya sa sulod sa Catarman:

An ngaran na Catarman in ginsusugad na natikang sa Waray na termo na kataruman ug Katadman  'sharp edge', tungod kay dinhi mahihiagian an mga pandayan san mga sundang ngan dipang han pag'abot sa mga Kastila. Han kaapprobahe han Republic Act 4221 sadto nga Hunyo 19, 1965, naging probinsya an Northern Samar ngan Catarman an naging kapital na bungto sini. 




#Article 26: Valeriano Abanador (180 words)


Hi Kapitan Valeriano Salazar Abanador (Septyembre 1869 - Nobyembre 8, handsomeo han Balangiga.  Amo hiya an usa hanang ganda namuno han mga Samarnon nga nakig-away han mga Americano dida han Nahitabo ha Balangiga han Septyembre 28, 1901. Patod gihapon hiya ni Eugenio Daza nga usa gihapon nga kapitan ngan usa han mga igkasi-namuno han pag-atake han mga Amerikano ha Balangiga.

Gin-agnayan gihapon hiyá nga Apoy Valê.

Ha plaza han Balangiga mayda monumento ha dungog ni Valeriano Abanador. Ini naatubang han singbahan paroko han Balangiga han Singbahan San Lorenzo nga Martir ngan natalikod han Munispyo. Harani ini han Monumento han Enkwentro ha Balangiga. An istatwa ni Abanador nagpapakita ha iya nga natindog nga may kapot nga sundang ha iya tuo nga kamot samtang an iya wala nga kamot naalsa hin baston. Ginpapakita dinhi an ginbuhat ni Abanador pagsenyal han atake han Nahinabo ha Balangiga nga diin gin-alsa niya an iya kamot nga nakapot hin baston ngan sinminggit: Atake mga Balangigan-on.

Ginpakita gihapon ini nga kahimo ni Abanador han harani nga Monumento han Enkwentro ha Balangiga nga hirani han monumento ni Abanador.




#Article 27: Eastern Samar (116 words)


An Eastern Samar (Winaray: Sidlangan nga Samar o Sinirangan nga Samar, ha diri-pormal nga pagtawag Este han Samar o Este nga Samar) usa nga lalawigan o probinsya ha Pilipinas nga nahimutangan ha rehiyon han Sinirangan nga Kabisay-an ha Kabisay-an. An Syudad han Borongan amo an kapital han probinsya. An lalawigan nahamutangan ha sinirangan nga dapit han isla han Samar. Ha amihanan han probinsya amo an lalawigan han Northern Samar ngan ha katundan, an probinsya han Samar. It Eastern Samar naatubang han Dagat Pilipinhon ha Kalawdan Pacifico ha sidlangan, ug an Golfo han Leyte ha salatan.

Winaray nga Binisaya an lumad nga yinaknan ha Eastern Samar

An Eastern Samar mayda karuhaan kag duha (23) nga mga bungto.




#Article 28: Southern Leyte (250 words)


An Southern Leyte (Sinugboanon: Habagatang Leyte; Winaray: Habagatan nga Leyte o Salatan nga Leyte) usa nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahimutangan ha    Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon.  An kapital hini amo an Syudad han Maasin ngan nahimutangan an probinsya ha habagatan nga ika-upat nga dapit han isla han Leyte.  Ha amihanan han lalawigan mabibilngan an probinsya han  Leyte an Estrecho han Surigao ha sidlangan.  An Dagat Bohol ada ha habagatan, ngan an Canigao Channel, nga tubtob ha Bohol, ha katundan.

Iton Southern Leyte usa nga importante nga kabahin han sistema hin transportasyon han mga isla han nasod, nga mayda mga ferry nga nandadara hin mga tawo ug karga tikang ha Liloan ngadto ha Surigao del Norte ha Mindanao ngan balik.

Ha pagtikang, an Southern Leyte kabahin han Probinsya han Leyte. Tungod hin mga kakurian hin pagdumarah han bug-os nga isla tikang ha Tacloban, an kapital han Leyte, igin-suhestyon nga igbulag an isla ngadto hin duha nga probinsya. Han 1959 gin-aprobahan in balaod nga naghimo han probinsya han Southern Leyte ug an probinsya gin-inagurar dida han 1960.

Iton Limasawa, usa nga isla-nga-bungto ha habagatan gintutuohan nga amo an lugar kon diin ginsaurog an syahan nga misa Katolika han nasod, han pag-abot dida ni Fernando Magallanes han 1521.  Pero mayda natuo nga didto ini ginbuhat ha Butuan.

Sinugboanon an lumad nga yinaknan han Southern Leyte.  

An Southern Leyte mayda napulo kag walo (18) nga bungto ngan usa (1) nga syudad.

Ginhimo nga lain nga probinsya pinaagi han Republic Act 2227.




#Article 29: Bohol (130 words)


An Bohol usa nga isla-nga-lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital han lalawigan amo an Syudad han Tagbilaran. Ha katundan hit Bohol amo iton Sugbo, ha dumagsaan o amihanan-sidlangan amo an isla han Leyte ngan ha salatan, ha tabok hiton Dagat Bohol amo an Mindanao.

An Bohol mayda kap-atan kag pito (47) nga bungto ngan usa (1) nga syudad.

Kahimutang. An Bohol usa nga isla-nga-probinsya ha Kabisay-an. Nahamutang ini ha timugan (o salatan-sinirangan) tikang ha Sugbo tabok han Estrecho han Sugbo (nga tinatawag ha iba nga basahon nga Estrecho han Bohol) ngan habagatan (o salatan-katundan) tikang ha Leyte, ginbulag han Dagat Camotes ngan Canigao Channel. It Bohol nahamutang gihapon ha amihanan han Mindanao ngan iton Dagat Bohol namumutnga hit Bohol ngan Mindanao.




#Article 30: Negros Oriental (658 words)


An Negros Oriental (kon ha literal nga Winaray: Sinirangan nga Negros o Sidlangan nga Negros) usa nga probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon. Amo ini an timugan o salatan-sidlangan nga katunga han isla han Negros, samtang an Negros Occidental amo iton katundan nga bahin. Iton Negros Oriental naatubang hiton Sugbo ha sinirangan tabok hiton Suláng han Tañon ngan hiton Siquijor ha timugan o habagatan-sidlangan. An kapital hini amo an Syudad han Dumaguete.

An bug-os nga populasyon han Negros Oriental sumala han 2000 nga census 1,126,061 ka tawo, ngan amo ini an ika-20 han mga gidadamo-i hin tawo nga probinsya han nasod. 34.5% hiton populasyon aada nangungukoy hiton mga lima nga syudad han Dumaguete, Bayawan, Tanjay, Bais, ngan Canlaon. 

Iton Sinugboanon lumad nga yinaknan hiton 95% han populasyon samtang  Hiligaynon iton yinaknan han nahabilin nga 5%. 

Iton agrikultura o pag-uma an importante nga industrya ha Negros Oriental. Iton importante nga mga produkto pinaagi hini amo an tubo, mais, lubi ngan humay. Dida hiton daplin hit kadagatan, iton pangisda o panagat amo an importante nga paagi han pagpakabuhi. Iton iba liwat nga mga industriya dinhi amo an pagtukod hin  mga rancho hin kabakahan, mga fish pond ngan logging. Mayda liwat mga deposito mineral sugad hiton bulawan, salapi (silver) ngan tumbaga.

An Negros Oriental mayda napulo kag siyam (19) nga bungto ug unom (6) nga syudad.

An Negros Oriental mga 5,402.30 ka kwadrado nga kilometros. Ini amo an timugan o habagatan-sinirangan nga katunga han isla han Negros, ug iton Negros Occidental amo an katundan nga bahin han isla. Mga kabugkiran iton nabulag hiton Negros Oriental tikang ha Negros Occidental. Samtang iton Negros Occidental kabahin han Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon, iton Negros Oriental nahaupod hiton Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon. Iton Negros Oriental naatubang hiton isla han Sugbo ha sinirangan nga tabok hiton Suláng han Tañon ngan hiton Siquijor ha timugan o salatan-sinirangan. Iton Dagat Sulu mabibilngan ha habagatan han probinsya.

An topografiya han probinsya mga hagmumbo nga mga kabugkiran nga kaurugan harani ha kadagatan. Ha salatan nga dapit han lalawigan amo an  Cuernos de Negros (Mga Sungay han Negros) nga stratovolcano nga nahataas ngadto hin 1864 ka metros. Ha amihanan nga daplin han probinsya amo an Bukid Canlaon, an gihatataasi nga bukid han isla nga mayda kahataas nga 2465 ka metros.

An isla han Negros, nga amo an ika-upat nga gidako-i nga isla ha Pilipinas, gintawag han una nga Buglas. Ugsa han pag-abot han mga  Katsila nga conquistadores, an mga Negrito ug an mga Bukidnon amo an mga naukoy han isla.  An ira relihiyon o mga pagtuo, paghalad han mga anito nga ginbubuhat hin mga kababayen-an nga mga babaylan. Mayda negosyo hin pagbinalyo-ay han mga taga-dida ngan han mga Intsek ug iba nga mga Asyano nga negosyante tikang pa han mga takna ugsa han ika-12 nga siglo.

Han panahon han Katsila nga pagconquista han Pilipinas, ginngaranan han mga Espanyol an isla nga Negros tungod han mga mag-itom hin panit nga mga tawo nga ira natad-an dida (iton negro ha Kinatsila nangangahulogan nga ma-itom).  An Negros igindumara han mga Katsila tikang ha Sugbo hangtod han mga 1734.  Han 1734, ginhimo ini nga bulag nga distrito militar. An isla han Negros gintunga ngadto han mga probinsya han Negros Oriental ug Negros Occidental dida han Enero 1, 1890. Dida han 1898 tubtob 1899, katapos han kapirde han mga Katsila, an Negros Oriental binmulig han Negros Occidental nga magtukod han Republika han Negros nga usa nga gobyerno nga iba tikang han Malolos nga republika.  An Negros Oriental nahimo nga probinsya ha ilarom han gobyerno civil Americano dida han Marso 10, 1917.

Han 1892, an Siquijor nahimo nga bahin han Negros Oriental. Ugsa  hini, an Siquijor igindumara han Espanya ha ilarom han politico-militar nga probinsya han Bohol. Ginhimo han gobyerno Americano  an Siquijor nga  sub-probinsya han Negros Oriental dida han 1901. Ha Septyembre 17, 1971, an Siquijor nahimo nga bulag nga probinsya pinaagi han Republic Act No. 6396.




#Article 31: Siquijor (258 words)


An Siquijor usa nga isla-nga-probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha  Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital hini amo an bungto nga Siquijor gihapon it ngaran. Ha kanawayan o amihanan-katundan han Siquijor amo iton Sugbo ngan Negros, ha dumagsaan o amihanan-sinirangan amo iton Bohol ngan ha salatan o habagatan, ha tabok hiton Dagat Bohol iton Mindanao.

An Siquijor mayda unom (6) nga bungto. Siquijor iton kapital capital ngan pinakaimportante nga puerto.

The Spaniards called Siquijor Isla del Fuego or #8220;Island of Fire,#8221; because the island gave off an eerie glow. This glow came from the great swarms of fireflies that harbored in the numerous molave trees on the island.

The island was first discovered by the Spaniards in 1565 during Miguel López de Legaspi's expedition. Since then, the island came under Spanish rule and the present municipalities, with the exception of Enrique Villanueva were established as Catholic parishes. The first parish, Siquijor, was established in 1783 under the administration of secular clergymen. In the years that followed until 1877, the parishes of Larena (Cano-an), Lazi (Tigbawan), San Juan (Makalipay), and Maria (Cangmeniac) were founded by priests of the Augustinian Recollects.

From 1854 to 1892, the island was administered by Spain under the politico-military province of Bohol. In 1892, it became a part of Negros Oriental, and then its sub-province in 1901.

On September 17, 1971, Siquijor became an independent province by virtue of Republic Act No. 6396. The capital which was formerly Larena, was transferred to the municipality of Siquijor in 1972 with Proclamation No. 1075.




#Article 32: Sugbo (250 words)


An Sugbo (kon ha Kinatsila Cebu) usa nga isla-nga-probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital hini amo an Syudad han Sugbo o Cebu City. Iton Sugbo halaba nga diri-haluag nga isla nga mga 225 ka kim iton kahalaba tikang ha amihanan ngadto ha salatan ngan ginpapalibotan in mga 167 nga gudtigudti nga mga hagrani nga isla, sugad han Isla han Mactan, Bantayan, Daanbantayan, an mga Isla han Camotes, nbp. 

Iton Sugbo usa han mga pinakamainuswagon nga mga lalawigan han nasod. An metropolitan nga area han Syudan han Sugbo o Cebu City (nga upod hini nga metropolitan nga area an mga syudad han Mandaue ug Lapu-Lapu) ika-duha la hiton Metro Manila ha kadamo hiton populasyon ha bug-os nga nasod.

An Sugbo nahamutangan ha sinirangan han Isla han Negros; ha sinirangan han Sugbo amo an Isla han Leyte ngan ha timugan o habagatan-sinirangan amo an isla ngan probinsya han Bohol. Ginsasapitan an Sugbo han Estrecho han Sugbo ha sinirangan (nahabutnga ini han Sugbo ngan Bohol) ug han Estrecho han Tañon ha katundan (nahabutnga han Sugbo ngan Negros).

An Sugbo ginsisirbisyo-an han  Mactan-Cebu International Airport, nga nahamutangan ha Syudad han Lapu-Lapu, mga treinta minutos nga drive tikang ha sentro han Syudad han Sugbo.

Nahamutangan an Sugbo ha may butnga han 9°25'N ug 11°15'N nga latitude ngan ha may butnga han 123°13'E ug 124°5'E nga longitude dida ha butnga han kapurupud'an Pilipinhon.

An Sugbo mayda kap-atan kag upat (44) ka bungto ngan siyam (9) ka syudad.




#Article 33: Asya (218 words)


An Asya (puyde liwat igsurat nga Asia) asyá in gidakoi nga gidamoi nga tawo nga kontinente, panguna nga namumutang ha sinirangan ngan amihanan nga mga hemisfero.  Natabon ini hin 8.7% han kanan Kalibutan ngatanan nga babaw ngan katunaan (o 30% han ngatanan nga kahaluag hin katunaan hini) nga may-ada ginbabanahan nga 3.879 bilyon nga sugad it kadamo hin katawhan, ini in puy-anan han 60% han ngatanan nga katawhan nga populasyon ha pagkayana.  Han ika-20 gatostuig, an populasyon han Asya in pinmilo hin makaupat.

Iton Asya in ginhatag kasirigngon sumala han mga hagrani nga mga definisyon han Encyclopædia Britannica ngan an National Geographic Society komo 4/5 han katunaan han Eurasia - kun diin an katundan nga bahin han urhi in nahingadto ha Europe - namumutang ha sinirangan han Kanal Suez, sinirangan han Kabugkiran Ural ngan salatan han Kabugkiran Caucaso (o an Depresyon nga Kuma-Manych) ngan an mga Dagat Caspio ngan Itom.  Han iya pagkadako ngan an pagkadirudilain, Asya - in toponimo nga ginpetsahan pabalik ha kadaan nga klasiko - in sugad sugad nga konsepto kultural nga naglalakip hin dirudilain nga mga rehiyon ngan mga katawhan, imbes hin uusa nga homoheno nga pisikal nga entidad.  An asya in nagkakaduridilain ha sakob han iya mga rehiyon maphugpo etniko, mga kultura, mga kalikopan, mga ekonomiya, sumpay-sumpay han kaagi o sitema hin pumuan.




#Article 34: Butnga nga Kabisay-an (214 words)


An Butnga nga Kabisay-an (ha Sinugboanon Tunga-tungang Kabisay-an), usa han mga rehiyon han Pilipinas, igintawag nga Rehiyon VII. Kabahin ini han Kabisay-an. Ini amo an upat nga mga lalawigan nga amo an, Bohol, Negros Oriental, Siquijor ngan  Sugbo. An rehiyon amo an teritoryo nga gin-uukyan han mga lumad nga nayakan han Sinugboanon. An sentro han rehiyon amo an Syudad han Sugbo. An bug-os nga kahaluag han rehiyon 14852 ka km².

An rehiyon han Butnga nga Kabisay-an mayda tulo (3) nga probinsya o lalawigan:

An Puerto han Sugbo amo an ganghaan han rehiyon. Mayda liwat mga port ha Dumaguete ha Negros Oriental, Tagbilaran ha Bohol ngan Larena ha Siquijor. Iton mga inter-island shipping ginsisirbisyo-an hin mga damo nga mga shipping lines, duha hini mga  fastcraft companies nga naserbisyo hit ngatanan nga mga probinsya hiton rehiyon.

Iton main nga airport o aeropuerto amo an Mactan-Cebu International Airport, ha Syudad han Lapu-Lapu ha isla han Mactan ha Probinsya han Sugbo. Mayda liwat mga aeropuerto ha Dumaguete (ha bungto han Sibulan), ngan ha Tagbilaran. Iton Tagbilaran nga aeropuerto ginsisirbisyo-an hiton Asian Spirit, nga nalupad ngadto ha Sugbo ngan Manila; iton Cebu Pacific ngan Philippine Airlines nga nalupad la ngadto ha Manila. Iton Dumaguete ginsisirbisyo-an hiton Air Philippines ngan Cebu Pacific, nga iton mga flight ngadto la ha Manila.




#Article 35: Katundan nga Kabisay-an (152 words)


An Katundan nga Kabisay-an o Kalondan nga Kabisay-an usa han mga rehiyon han Pilipinas, igintawag nga Rehiyon VI. Ini nga rehiyon mayda unom (6) nga mga probinsya o lalawigan, nga amo an, Aklan, Antique, Negros Occidental, Capiz, Guimaras ngan Iloilo.  Mayda ini napulo kag pito (17) nga mga syudad ngan amo ini an rehiyon nga gidadamo-i han mga syudad. An yinaknan nga Hiligaynon, ginagamit ha Negros Occidental, Guimaras, Capiz ngan mga kabahin han Iloilo. Kinaray-a an yinaknan ha Antique ngan mga parte han Iloilo. Akeanon o Aklanon an yinaknan ha Aklan. An Syudad han Iloilo amo an sentro han rehiyon.

An Palawan, nga kabahin han una han Rehiyon IV-B, ginbalhin ngadto hini nga rehiyon han Mayo 23, 2005 pinaagi han Executive Order 429.  Kundi tungod han negatibo nga reaksyon han mga molupyo ginbalik ini ngadto ha MIMAROPA.

An Katundan nga Kabisay-an mayda lima (5) nga mga probinsya ngan an syudad han Iloilo.




#Article 36: Aklan (103 words)


An Aklan usa nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital hini amo an Kalibo ngan an probinsya nahamutangan ha kanawayon o amihanan-katundan nga dapit han isla han Panay, nasapit hiton probinsya han Antique ha katundan ngan Capiz ha timugan o habagatan-sinirangan. An Aklan naatubang hiton Dagat Sibuyan ngan han probinsya han Romblon ha amihanan.

Aklanon o Akeanon iton tawag hiton mga tawo nga taga-Aklan, ira yinaknan ngan ira kultura. Sumala han pagtuo han mga katawhan, an Aklan ginngaran tungod han salog nga an ngaran Akean.

An Aklan mayda napulo kag pito (17) nga bungto.




#Article 37: Antique (109 words)


An Antique usa nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital hini San Jose ngan an probinsya nahamutangan ha katundan nga dapit han isla han Panay, sapit hiton Aklan, Capiz, ngan Iloilo ha sinirangan. An Antique naatubang hit Dagat Sulu ha katundan.

 
An Antique ginsisiring nga usa han mga daan nga sakup (mga distrito) han Panay ugsa han pag-abot han mga Katsila nga mga nag-colonizar han isla. An Antique han una gintawag nga Hantik, nga  ginngaran tungod han dako nga pula nga mga tubak nga mabibilngan dida han isla nga tinatawag lantik-lantik. 

An Antique mayda napulo kag walo (18) nga bungto.




#Article 38: Guimaras (107 words)


An Guimaras usa nga isla-nga-probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon. Usa ini han mga giguti-ayi nga mga probinsya, ngan an kapital hini Jordan. Nahamutangan an isla ha Golfo han Panay, nahabutngan han mga isla han Panay ngan Negros. Ha kanayawon o amihanan-katundan amo an probinsya han Iloilo ngan ha timugan o habagatan-sinirangan amo an probinsya han Negros Occidental.

An Guimaras usa nga sub-probinsya han Iloilo hangtod han kahimo hini nga naglulugaring nga probinsya han Mayo 22, 1992.

An mga taga-Guimaras ginsisiring nga mga Ilonggo ngan an ira yinaknan Hiligaynon.  Hiligaynon amo an yinaknan han kadam-an.

An Guimaras mayda lima (5) nga bungto.




#Article 39: Iloilo (650 words)


An Iloilo usa nga probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital hini amo an Syudad han Iloilo nga nahamutangan an lalawigan ha timugan o habagatan-sinirangan nga dapit han isla han Panay, ginsasapitan han probinsya han Antique ha katundan ug han Capiz ha amihanan. Diri la hirayo tikang han timugan nga dapit amo an isla-nga-probinsya han Guimaras ug tabok han Kalawdan han Panay o  Golfo han Panay ug Estrecho han Guimaras amo an probinsya han Negros Occidental.

An mga taga-Iloilo tinatawag nga mga Ilonggo (ginsusurat gihapon nga Ilongo) ug an ira yinaknan tinatawag nga Ilonggo, nga kinikilala ha formal nga ngaran nga Hiligaynon. Iton mga taga-Capiz nayakan gihapon hin Hiligaynon. Iton Hiligaynon sinisiring nga usa nga yinaknan nga mahusay pamati-on.

Tungod han kasaysayan hini komo usa nga importante nga puerto, damo nga mga Ilonggo mga mestizo, o mga tawo nga mayda sagol nga dugo Espanyol. 

An distrito han Jaro ha Syudad han Iloilo kilalado tungod hiton marisyo hini nga fiesta.

An Iloilo mayda kap-atan kag duha (42) nga bungto ngan duha (2) nga syudad.

(Ini nga impormasyon naglalakip hin mga kinuha tikang han Opisyal nga Websayt han Syudad han Iloilo)

An ngaran nga Irong-irong nahamutang dida han Maragtas, usa nga grupo hin mga tinirok nga dokumento nga nag-istorya mahitungod hin mga leyendo han kadaan nga Panay.  An Maragtas gintirok ni Pedro Monteclaro ngan an ginhihisugtan hini mahitungod han pag-abot han napulo nga mga datu nga tikang ha Borneo ngadto ha Panay nga nakigbalyo hin bulawan para han mga kapatagan han isla tikang hin lokla nga Ati nga datu o hefe.  

Sumala han Maragtas, hi Datu Puti ngan han iya mga igkasi-Datu, upod han ira mga pamilya (banay ngan panimalay), mga mangugubat (o kasundalohan) ngan mga uripon, nangagkalagiw tikang han tiraniya ni Sultan Makatunao han Borneo, ngan inmabot dida han lugar nga yana amo an bungto han San Joaquin. Hini nga panahon, an Panay gin-ukyan hin mga lumad nga mga katawhan nga mga hagmubo ngan magsirom an panit nga tinatawag mga Ati nga ginpamunoan ni Hadi Marikudo ngan Reyna Maniwangtiwang. Ginbaligya ni Hadi Marikudo an kapatagan han Panay ha presyo hin bulawan nga saduk, usa nga halaba nga kwentas (manangyad) ngan iba pa nga mga dirudilain nga mga butang. Katapos han pagbaligya, an mga Atis kinmadto han mga kabugkiran ngan an mga bag-o nga nangabot dida na nag-ukoy.

Usa hini nga mga taga-Borneo nga datu nga hi Datu Paiburong, gintagaan daw han teritoyro han Irong-Irong (nga yana amo an Iloilo). Sumala han opisyal nga kasaysayan, mga 300 ka tuig ugsa han pag-abot han mga Katsila, an mga taga-Panay nag-ukoy hin mainuswagon ngan ha kamurayaw ha ilarom hin gobyerno ngan mga balaod.   Usa daw hini nga mga balaod an sinisiring nga Kodigo ni Kalantiaw.

Han mga 1960, nasabtan han iskolar nga hi William Henry Scott nga an Kodigo ni Kalantiaw,  hinimo-himo la ni Jose Marco.  An Maragtas gihapon  nga sinurat ni Pedro Monteclaro, sumala hin mga research hin pipira nga mga iskolar sugad kan Scott nasabtan nga mga tinirok la nga mga leyendo (legend) la.

Han 1566, an mga Katsila o Espanyol nga pinamunoan ni Miguel Lopez de Legaspi kinmada ha Panay ngan nagtukod hin mga urukyan ha Ogtong (nga yana amo an Oton, Iloilo). Ginpili niya hi Gonzalo Ronquillo nga amo an deputy nga encomiendero.  Hi Ronquillo dida han 1581 amo an nagbalhin han puesto han poder Espanyol ngadto ha La Villa de Arevalo, usa nga sitio nga ginngaranan ha dungog han iya gintikangan nga bungto ha Avila, ha Espanya. Han 1700 tungod han mga binalikbalik nga pagsalakay han mga Moro nga pirata, mga Dutch ngan Ingles nga privateer, an mga Katsila namalhin ngadto han baranngay han Irong-Irong nga harani han ganghaan han salog, nagtukod hira han Fuerza San Pedro (o Fort San Pedro).

An Irong-Irong o Ilong-Ilong ginpahalipot han mga Katsila ngadto hin Iloilo nga ini amo ha pagtika-iha naging kapital han probinsya.




#Article 40: Negros Occidental (259 words)


An Negros Occidental (kon ha Winaray: Katundan nga Negros o Kalondan nga Negros) usa nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital hini amo an Syudad han Bacolod ngan an lalawigan ada nahamutangan han kanawayon o amihanan-katundan nga katunga han isla han Negros; an lalawigan han Negros Oriental ada hiton timugan o habagatan-sinirangan nga dapit han isla. Ha tabok han Golfo han Panay ngan han Estrecho han Guimaras ha kanawayon o amihanan-katundan amo an isla-nga-probinsya han Guimaras ngan an probinsya han Iloilo ha Isla han Panay.

Ha Negros Occidental, Hiligaynon an lumad nga yinaknan han mayoriya.  Kondi, ha sinirangan nga dapit han probinsya nga naatubang han Isla han Cebu o Sugbo, mayda mga pipira nga mga bungto ngan syudad nga  Sinugboanon an ira yinaknan.  Ini hira amo an

An Negros Occidental mayda napulo kag siyam (19) nga bungto ngan napulo kag tulo (13) nga syudad. An Negros Occidental amo an mayda gidadamo-i nga mga syudad ha ngatanan nga probinsya ha Pilipinas.

Han Nobyembre 5, 1898, nagtikang in usa nga rebelyon nga pinamunoan nira Juan Araneta ngan Aniceto Lacson nga natapos han pagkapirde han mga Katsila. Katapos han ira pagdaog, an mga rebolusyonaryo nagtukod han Republika han Negros nga ha pagtika-iha naglakip han lalawigan han Negros Oriental.

An probinsya han Negros del Norte igihimo tikang han Negros Occidental han Enero 3, 1986. Pero an pagtukod hini igindeklara dida han Hulyo 11, 1986 nga diri-konstitusyonal o nagtalapas han Batakang-Balaod.  Han Agosto 18, 1986, iginbale waray an ginplano nga probinsya han Negros del Norte.




#Article 41: Palawan (121 words)


An Palawan usa nga isla nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha MIMAROPA nga rehiyon. An kapital hini amo an Syudad han Puerto Princesa ngan amo ini an gidako-i nga lalawigan ha kahaluag hin tuna. An mga isla han Palawan nahamutang tikang ha Mindoro tubtob Borneo ha habagatan. Nahamutang ini ha butnga han Dagat Salatan nga Tsina nga Dagat ha kanawayan ngan Dagat Sulu ha timugan.

An Palawan mayda karuhaan kag tulo (23) nga bungto ngan usa (1) nga syudad.

An gobyerno han Pilipinas na-aro hin panag-iya (o na-claim) han kadam-an han Kapurupod'an Spratly, nga tinatawag ha lokal nga ngaran nga Kalayaan nga Grupo hin mga Isla, ha Salatan nga Tsina nga Dagat nga nahailarom han yakan-balaod han Palawan.




#Article 42: Jaro, Leyte (467 words)


An Jaro usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 37,437 ka tawo ha 7,554 nga panimalay.

An kinabubutngan han Jaro kay in waray kalalabti hin mga tawo ngan hirayo ha sibilisasyon hadto han panahon han mga Espanyol.

Hadto nga mga adlaw, nanabo an kasamokan ha butnga han relehiyon nga Kristyanismo ngan Mohammadanism. Umabot hira Datu Buian ngan Sirugan upod han ira mga tawo nga Moro sakay han ira mga vinta nganhi ha kabisayaan ngan nag tikang hin kasamokan ha pamaagi hin pag guba han mga kabablayan han mga Kristyano, pag patay han kadam-an ngan han pag himo ha iba nga ira mga suruguon. Tungod hine nga mga nahitabo, nangihanglan an mga Kristyano mag-urusa ngan umato, dinhe nagtikang an pagka himo han bungto han Jaro.

May-ada adto duduha nga Leyteño nga kilalado tungod kay hira in makarit ngan maisog. Hira hi Bonsilao han Ormoc ngan Sinirugan han Dagami. Sumala han kadam-an nga mga tawo, inin hira nga duduha kay nag tatag-iya hin kakusgon nga baga-baga han kanan mga diyos ug dire sugad ha aton. An ira kakusgon in napamatud-an pa kay katungod nga napa-iwas man nira an mga Moro ha ira katunaan. Dire maiha, inin hira nga duduha in nag desisyon nga umukoy ha usa nga lugar kun ngain madadali-dali kadtuan hin mga nangingihanglan nga mga Kristyano labi na ha mga nag-uukoy ha Balugu, Kalgara ngan iba pa nga mga hirapit nga mga bungto. Inin kay nakit-an ha bawbaw han usa ka bungtod kun ngain gihap nakikit-an an simbahan han mga Romano Katoliko yana. Pagka-iha, an lugar kay hinay-hinay nga guin balayan ngan guin ukyan hin mga tawo, guin himuan hin mga agi-an ngan gin hawanan an kabagwakan ngan dinhe nahimo an sinugad nga bungto. 

An bungto in guin tutuyo han mga katawhan han mga hirani nga mga bungto katungod hin usa nga burabod nga nakikit-an ha ubos han bungdtod nga kun ngain an tubig hine nga burabod nga nadalagan tikang ha bungtod kay guin tutuohan nga nakakaupay hin mga sakit katungod nga an tubig kay naagi anay ha mga gamot han iba-iba nga mga tanum nga sugad gihap nga gin gagamit ha pag tambal han mga sakit. Ine nga nagkatarampo nga mga panambal para ha bisan ano nga sakit ha lawas kay i-guin tawag han mga molopyo nga “Haro”.

An ngaran nga “Haro” kay in guin gamit ha pag tawag han lugar han guin kilala na ine nga bungto han 1810 ngan inen la kay in nabalyuan ha “Jaro” han pag abot han mga Espanyol ha lugar.

An Jaro mayda kap-atan kag unom (46) nga baranggay.

An Jaro in may 42 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini lima na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 43: Calbiga (281 words)


An Calbiga, nga an opisyal nga ngaran Munisipalidad han Calbiga, usa nga ika-upat nga klase nga bungto han probinsya han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2015 census, mayda an Calbiga 22,945 katawo nga naukoy ha 5,160 nga mga panimalay. An patron nga ginsasaurog han mga Calbiganon kay an imahe ni Nuestra Seniora de la Annunciacion. Ginsasaurog gihap nira kada patron an Pahoy-pahoy (Scarecrow) Festival.

An Calbiga mayda kap-atan kag usa (41) nga baranggay.

Dida han 1649, sumpay an Calbiga hit Catbalogan; pagkairu-iha ha 1768, ginbalhin an Calbiga ha hurisdiksyon hit Umauas. Ha bug-os nga panahon han mga Heswita, nabilin nga usa nga visita an Calbiga ngada hit 1772, kun diin nagkamayda an bungto han iya siyahan nga pastor, an Pransiskano nga hi Prayle Miguel Rico (de Jesus), O.F.M.. Tikang hadto, ginbulag an Calbiga ha ilarom han adbokasiya han Anuncacion.

Dida han 1803, nagtukod hi Prayle Juan Caballero de Brozas, O.F.M. hin usa nga kahoy nga singbahan. Pero dida han 1808, naruba ini nga singbahan ngan gintukod na liwat ni Prayle Brozas. Han pag-abot han 1840, diri na maupay an naging kabutangan han kan Brozas ikaduha nga singbahan.

Dida han 1853, nakatirok na hi Prayle Francisco hin sadang nga mga materyales para makahimo hin usa nga bato nga singbahan. Pero, siring ni Redondo (1884, 217) nga kahoy la ngahaw an singbahan.

Waray ginbilin nga permanente nga arkitektural nga mga panigamnan an mga Heswita ha bungto.

An Calbiga in may 37 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini uusa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya - an Calbiga National High School.

Ngan may-ada ini usa na pribado na eskwelahan na pantersera - an Northwest Samar College Inc.




#Article 44: La Paz, Leyte (1288 words)


An La Pazha ikalima nga klase nga bungto han probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisayaan nga ada ha ha Pilipinas. Sumala han  censusmayda ini populasyon nga 19,998 katawo ha 19,998 nga panimalay.

An alamat han La Paz, nga baga-baga hin produkto hin imahinasyon ngan kasaysayan, in nakakaikag gud man hin interes.

Ginsisiring nga han una nga panahon, may parag-isda, an ngaran Capuyong, nga tikang ha Samar ngan kumadto ha Abuyog para ibaligya an iya mga nadakop. Didto niya nakatapo ngan hinigugma hi Casinas ngan iginkasal kuno in hira, siring pa man han uru-istorya han kapanahunan han mga Espanyol. Katapos han ira kasal, bumaya hira ha Abuyog para mamiling hin lugar nga ira babalayan. 

Han dumangat hira hin usa nga salog nga tinatawag nga Gibuga, ngan ira ginbaktas an kahilabaan hini nga salog hasta nga nakaabot hira hini nga usa pa nga salog, an tawag liwat, Cabadyangan, ngan didto hira pumirme. Nagkaada hira hin tulo nga anak: hira Garcia, Gabic ngan Badol. Pandagko hini nira, lumakat hi Gabic pakadto ha Hindang. Hi  Badol liwat pumirmi ha Dagami. Hi garcia la an nagpabilin. Naka-asawa liwat ini hi Garcia hin babayi tikang ha Abuyog ngan nagkaada hira hin disi-otso (18) nga mga anak.

Han kapanahunan na kun diin an mga Espanyol pumirmi na gihap ha may ira dapit, nakurian ini nga mga Espanyol ha pagpatuod kanda Capuyong ngan Casinas para maging Katoliko kay madig-un gud an ira pagtuo han ira relihiyon. Tungod hini, iginhigot ini hira ha usa nga tipod nga puno hin mga bato ngan iginhapil ha may baybayon hit Dulag.

Pira-pira la kapamilya, tikang ha lahi nira Capuyong ngan Casinas, an nag-ukoy o naghuron didto dapit ha Cabadyangan tutob 1876. may mga kriminal liwat nga nakakita kun gaano kaupay nga lugar an Cabadyangan para pagtaguan. Adi liwat in Teniente Paulino (Pauk) Camasin han Burauen nga nakabati nga an mga kriminal kuno nagtatago han mga kagugub-an han Cabadyangan amo nga nagdesisyon hiya pagdakop haira didto. 

Han nakadto hiya, iya nakit-an an mataba nga katunaan ngan mag-upay nga kagugub-an han rehiyon. Amo nga han iya pagbalik ha Burauen, ginsumatan niya an mga taga-didto parte han land of the promise nga iya nakit-an. Naruyagan han mga taga-Burauen an pag-ukoy hin sugad kaupay nga katunaan amo nga nagdesisyon liwat hira nga humuron ngadto. Nagkaada hin sitio ngadto ngan ha tanan nga mangurukoy, nakadto hi Kapitan Estefanio de Paz tikang ha Dulag. 

Nagtukod hira hin kapilya didto han sitio bag-o mag-1886. Gintawag liwat ini na kapilya nga rosaryohan. May mga Espanyol nga misyonaryo nga nagbuburubisita didto dapit para magpasamwak ngan magtutdo han doktrina. An mga tawo liwat kinahanglan kumadto ha Dulag para maka-atendir han Semana Santa ngan han mga adlaw nga mayda misa.

Hi Teniente Pauk Camasin liwat, iginkasal kan Fermina, nga nagtikang ha lahi nira Capulong ngan Casinas. Waray hira magka-anak hin nuybi ka-tuig. Nangadi gud ini hira hin matuptup para maanakan hira ngan nagsaad nga ira proprotektaran an imahen han Rosaryohan kun mabatian an ira mga pangadi. Usa ka gab-i, ini hi Fermina nag-inop kan Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje. Ngan hito nga inop, napamatian an ira mga pangadi. Katapos han pira ka-bulan, in usa nga bata gud man an igin-anak nira.

Tuman gud man han ira saad, ini hi Pauk ngan Fermina, kinmadto hira ha Manila para makahimo hin madig-on nga ladawan para kan Nuestra Señora de la Paz. Han nakabati hini an Padi han Parokya han Burauen, dayon niya iginsugo nga ini nga ladawan mahingadto han ira simbahan. Pero an mga tawo ha Cabadyangan, in nahibaro na paghigugma hini na imahen o ladawan nga ira gintutuod nga mailagrosa. Bisan sugad, ginsunod la gihap an sugo han padi han parokya han Burauen pero katapos han pira kaadlaw nga nakadto ini nga imahen, tigda hiya nga nawara. Makalapos pa an duha kaadlaw, inin gintutuod na nga ginkawat gud man ini nga imahen pero nakit-an liwat han iya hadto nga kabutangan balik ha Kapilya han Cabadyangan.

Kada pagsusugo han padi han Burauen nga pagkuha han imahen, amo liwat an kada pagkawat han mga taga-Cabadyangan para mahibalik ini nga ira Señora de la Paz ha ira kapilya.

Usa kaadlaw, may usa ka tanom, inin nga amor seco ha tiilan han bado han Nuestra Señora, amo nagkaada hin samok ha sitio. Ira ini igintutuod nga nabalik la an Nuestra Señora nga mag-usaan ngan waray nakawat haiya. Sugadman, an padi han parokya han Burauen, nag-inop nga kun ibalik pa an imahen ha Burauen, may mananabo nga diri maupay haiya. tikang hadto, pumirmi na an Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje han iya kapilya.

Tikang hadto liwat, an sitio ginngaranan hin Cabadyangan. Han napag-uru-istoryahan na liwat an opisyal o pormal na ngaran, nagkasarayod hira nga La Paz an ngaran. Mahitungod han ira hinigugma nga patroness.

An La Paz mayda katloan kag lima (35) nga baranggay.

Mayda kabug-osan nga populasyon an bungto han La Paz nga 19,998 ngada han ika-1 han Agosto sumala han census han populasyon ha tuig han 2015. Mas hataas hin 865 katawo kompara han 19,333 nga kabug-osan nga ihap ha tuig han 2010 nga mas hataas liwat hin 2,371 katawo kompara han 17,627 nga ihap ha tuig han 2000.

Mayda kabug osan nga 19,998 katawo an populasyon han mga panimalay han La Paz ngada 2015 kun diin 4.6% nga mas hanaas kompara han ihap ngada 2010 nga 19,124 la katawo. An ngatanan nga populasyon han mga panimalay an kabug osan liwat nga populasyon han La Paz ngada 2015.

Umabot hin 4,980 nga mas hataas hin 730 an kadamo han panimalay ngada 2015 tikang 4,250 ngada 2010.Gumuti liwat tikang 4.5 ngada 2010 ngadto 4.0 ngada 2015 an aberids na kadako han panimalay ha La Paz.

Ha 35 nga barangay han La Paz, an Barangay Luneta an mayda pinakadako nga populasyon nga 1,573 katawo ngada 2015 nga 7.9% han kabug-osan na populasyon han bungto. Santa Ana (1,286), ika-3 nga Distrito han Poblacion (1,227), ika-4 nga Distrito han Poblacion (1,137), Santa Elena (885), ika-2 nga Distrito han Poblacion (832), Duyog (819), Limba (805), ika-1 nga Distrito han Poblacion (743), ngan Mag-aso (722), an iba nga mga barangay nga api han 10 nga mayda pinakadamo nga populasyon.

Samtang an Barangay Bocawon an mayda pinakagutiay nga populasyon nga 230 katawo ngada 2015 nga 1.2% han kabug-osan na populasyon han La Paz. Bagacay West (240), Tabang (252), Caabangan (256), Cacao (259), Calabnian (260), Cagngaran (274), Piliway (304), Pansud (331), ngan Moroboro (331), an iba nga mga barangay nga api han 10 nga mayda pinakagutiay nga populasyon.

Lubi-Lubi (5.46%), Cogon (4.98%), ngan Cagngaran (4.18%) an tulo nga pinakamalaksi dumamo an populasyon nga mga barangay han La Paz batay han kalaksi han pagtubo tikang 2010 ngada 2015. San Victoray, Tarugan, Moroboro, Limba, Bagacay East, Cabañez, ngan Calaghusan nga mayda 1.46% ngadto 3.66% nga kalaksi han pagtubo an iba nga mga barangay nga api han 10 nga pinakamalaksi dumamo an populasyon. Meada negatibo nga kalaksi han pagtubo tikang -0.22% ngada -2.50% an mga barangay han Cacao, Caltayan, Gimeranat East, Pawa, Duyog, Bongtod, Bocawon, Gimeranat West, Piliway, Bagacay West, ngan Pansud. Pahinabot ini nga gumuti an ira mga populasyon ngada 2015.

Reperensya: ISSN 17SR0837 - 53

An La Paz in may 29 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini tulo na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

An piyesta han La Paz kada ikabaynte-siyete kutob ikabaynte-otso (27-28) hit Abril. Iginseselebrar nira an kamakagarahom han ira tinutuoran nga hi (Our Lady of Peace and Good Voyage). Dinhi gihap nagtikang an kadungan nga pista nira nga gintatawag nga  kun diin ira igingagawas it ira damo nga psasalamat han mayabong nga ani ha parte han ira pagsasaka ngan iba pa nira nga mga pangkinabuhi. 

Han nag-agi pala nga ika-disisais (16th) nga ha nag-ika-upat ini nga panayaw han Viajedores Festival gikan La Paz, Leyte.




#Article 45: Burauen (664 words)


An Burauen usa nga syahan nga klase nga bungto o munisipyo han probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha  Pilipinas. Sumala han 2015 census, mayda ini populasyon nga 52, 732 ka tawo 

Ini na bungto kay matatadan ha butnga hit probinsya han Leyte, norte han bungto han Dagami, sinirangan han bungto han Julita, timog han La Paz ngan katundan han Albuera ngan syudad han Ormoc. 

An ngaran na Burauen kay tikang han pulong na “burabod” nga usa nga tawag hin lugar nga may nakatirok hin naawas nga tubig ngan katungod kay an Burauen kay usa nga surok hin kasalugan -  an mga dagku nga salog han Daguitan ngan Marabong, an Guinarona ngan Hibuga na mga salog na naagi ha mga kasapit na mga bungto ngan han iba pa na mga gurugudti namga kasalogan.

Usa nga susumaton hito na ngaran han bungto kay han nagka mayda hin huraw han maiha na nga panahon an naglabay han nangagkamara an mga kasalogan, ngan tungod hito, an mga tawo hadto kay napiritan na kumadto han mga burabod han bungto. 

Tikang han termino ng “Burabod”, ini kay nahibalhin ka “Buraburon” nga karuyag sidngon kay “kadamo”, tungod han pulong ni Norberto Lopez Romualdez Sr., usa nga huwes, han kadamo han mga burabod han bungto. Ha paglabay hin mga katuigan, an ngaran na “Buraburon” kay nahimo nga “Burawon” hasta umabot han ngaran na “Burawen”. 

An bungto han Burauen kay dati nga kabahin han bungto han Dagami katungod na ini na bungto kay tinindugan hin simbahan han mga Heswita na misyunaryo.

An Burauen mayda kapitoan kag pito (77) nga baranggay.

An Burauen in may 60 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini tulo na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

Kadam-an na mga trabaho han mga mulupyo hini na bungto kay pag-uma hin humay, silot ngan abaca na asya it kaurog na mga igintatanom, pakikipagbalyoay or pagbabaligya hit ira mga produkto ngan turismo. 

Tungod han daan na nga mag-upay nga mga kiritaon nga  an Burauen kay nagpapadayon pagpaupay hit ira turismo na pakabuhi kaupod han ira maupay na panggobyernohan ngan na kalidad han ira maupay na basihanan.

An Burauen kay usa nga lugar hin mga haluag na mga kagurangan hin kadamo nga mga kadaan pa nga mga kapunuan nga nakapalibot ha bulkan hit Mahagnao nga usa na diri aktibo nga bulkan biskan pa mayda aktibo nga mapaso na buruhaton ha sakob.

Labot pa hini hit bulkan na usa nga kiritaon hit mga nabisita ngadto, mayda gihapon mga burabod, mga busay, mga salog ngan mga danaw ha ubos hit bulkan. 

Ini nga danaw kay guruguti ngan naiiba kaysa han usa tungod nga hataas an asido han tubig kay mayda kemikal nga sulpur asya waray pa may nabuhi nga bisan ano nga mga isda ngadto.

Ini nga danaw an kaurog na kinukuhaan hin pakabuhi han mga mulupyo na nakaukoy harani ngadto tungod han mga isda ngan iba na nakukuha ha ilarom han tubig. Usa pa nga rason kay ini an sentro han turismo han bungto. 

Ini nga busay kay mabibilngan ha timog sinirangan na banda nga mga pira ka kilometro tikang Mahagnao kun diin an tubig hini kay tikang ha danaw han Mahagnao nga naawas liwat pakadto ha mga salog kun diin nagtatapo para umawas nga busay.  

An bulkan han Mahagnao kay makikitan ha sentro han Mahagnao Volcano National Park na hinimo han ika-27 han Agosto han tuig 1937 tungod han Proclamation No. 184 kaupod hin  mga 635 ektarya hin katunaan nga nakapalibot hito na lugar. 

Ha ilarom han National Integrated Protected Areas System (NIPAS) han s (DENR), ginbalyuan an ngaran han lugar ngan nahimo na nga  tungod Proclamation No. 1157 han ika-3 han Pebrero han tuig 1998.

Tungod han mapaspas nga pagrabong han turismo han bungto, an mga mulupyo kay nagtitikang tikang na pagbulig ha mga local nga pagka-urupdan para han ika-uupay han Mahagnao Volcano Natural Park tungod han mga nagdudurudilain nga bulig tikang han mga ahensya han gobyerno nga pinaagi han Department of Environment and Natural Resources.




#Article 46: Gandara, Samar (1489 words)


An Gandara usa nga Ikaduha nga pag-klasipikar nga Munisipyo ha probinsiya han Samar, Nasud han Pilipinas. Sumala han 2010 Senso han Pilipinas, mayda ini populasyon o umuukoy nga 31,943. Ini nga bungto in anay guin ngangaranan nga Bangahon, pero an mga umuukoy hini nahibalhin ha yana presente nga lokasyon hadtun Setyembre 29, 1902. Pagkatapos makabalhin han yana nga lokasyon o dapit an ngaran guinhatag nga honor ngadtu han paghinumdum han anay Gobernador Heneral han Pilipinas hi José de la Gándara y Navarro.

An bungto han Gandara in kilala ha ira produkto nga keseo (Ininglis: Queseo; Tagalog: Kesong Puti), tablea, tinapa, luto nga kalinayan, butig ngan mani nga gin-aangkat han bug-os nga rehiyon han Sinirangan Bisayas ngan gingagawas ha magkadurudilain nga kapuruan han nasud Pilipinas.

An bungto han Gandara in puruy-an gihapon han bantog nga patay nga lawas ni Maria Diana Alvarez nga ginpapamatuod nga milagrosa han mga Gandareño.

An selebrasyon nga naghahatag han pagngaran ha mananap nga karabaw nga primero uno nga kabulig han parag-uma ha umhanan nga trabahuon ngan naghahatag han gatas nga duro nga kinahanglan para maghimo han lokal nga luto han keso nga keseo (queseo) nga siyahan nga produkto han bungto han Gandara. Ini nga festival in naprobaran na pag-abot ha kadati ngan pagigin iba ha ngatanan. Dugang pa, ini in ikapito na nga nagdaog ha Selebrasyon han Adlaw han Samar (Samar Day Celebration) nga ginseselebrar kada-ika-11 han Agosto nga kun diin an ngatanan nga munisipalidad ngan duha nga siyudad in nagkakaurusa ug nagkatitirok ha pamprobinsya nga kapitolyo ha Catbalogan para makiparte han karisyuhan ngan makigkumpitensya para ha kadarag-an.

An tradisyunal nga prusisyon ha salug han Gandara nga ginbubuhat ha pag-aabot han bulan han Setyembre amo an gin-aabangan ngan pinakasentro nga buruhaton karayhakan ha tuig-tuig nga pagsasalin-urog han patron.

An Karub-an han Bangahon amo an muhon han kinahadto nga maaagian katugbang la han salug han Gandara. Ini in mauswag nga bungto hadto han takna han rebolusyon, pero ginpasagdan ngan gintubyan han mga daan nga residente nga unya nakabiling han lugar kun diin igintindog nira utro an bungto nga asya an kinahihimutangan yana. Ini nga lugar an ungod nga puroy-an ni Señior San Miguel Arkanghel, an patrono han mag-urukoy ngada, nga mahiaagian ha Brgy. Bangahon, Gandara, Samar. An nasiring nga lugar pangadian in nagubâ han panahon han away han Pulajanes-Amerikano. Nagin bantog ini nga singbahan ha Lingganay han Bangahon (Bangahon Bell). An nasiring nga lingganay ginkawat han mga Amerikano han ika-29 han Setyembre tuig 1901 ngan gindara ha Balangiga. An Lingganay han Singbahan Bangahon in gintutuohan nga usa ha mga Lingganay han Balangiga.

An Gandara mayda kaunuman kag siyam (69) nga baranggay.

An kadaan nga nasakop nga Gandara in mahihinumduman han uska tore, an mga Prayle bumalik pagkatapos pag-uli pagpataya kan Magellan tikang Espanya, nga umukoy ha usa ka dapit nga lugar nga an ngaran Dapdap nagtindug hin Shrine guintawag nga Tinago hadtun 1596 kay hira nahadluk sanglit natago hira, naporma hin 'Cabecera' u butnganga ngan guin tawag nga Catbalogan, ngan an simbahan han Bangahon, an mga nahibilin han simbahan nga mga arte ngan bato. An mga bungtohanon nag ukad ngan nag apad hin mga bato tikang ha lugar han napalisan nga bangin nga bato ngan an kababtuan ha baybay guin dara ngadtu Tinago ngan naghimu hin simbahan ha Bangahon gamit an galut nga pan pilit han bato. Guin ngaranan nga Bangahon tungud han iya lokasyon ha salug han Gandara kay Guin babanga han wala ug too nga salug. An libro Conquestas de las Islas Filipinas ni San Agustin nga an Bangahon in usa na nga Pueblo o bungto hadtun 1729, ngan guin himu nga parokya han Espanyol Jesuits Missionaries ngan hi St. Michael the Archangel an santo patrono.

An Ika-Napulu kag walo nga siglo in nahuman nga an Bangahon aada han pnaka-hitaas nga patakas ngan mainuswagun nga lugar kumu usa nag butnga han baralyuanay hin produkto dara han iya matambok ug mayaman nga katutunaan ngan damu nga ani kada anyu. Pero han an barko de giyera han Amerika dumoong ha Calbayog hadtun February 9, 1900, an mga opisyales han gobyerno amu in guin sunog an Bangahon para diri hira hidakupan han mga sundalo nga Amerikano. An problema kun diin igtitindug an bag-o nga bungto in solusyunan han huruhimangraw hadtun July 25, 1901, ha barrio han San Pelayo nga kun diin an barrio Dumalo-ong ansya an napili tungud han iya maupay nga lokasyon nga nahihibutnga han wala ngan tuu nga salug ngan an mga baryo. Labi na, nahihibutnga han Calbayog ngan Catbalogan. An anibersaryo pag pundar han Gandara in kada Pebrero Kaduhaan kag Siyam.

Nahimutang hadtun tuig Usa ka yukut ngan siyam ka gatus ug duha nga guin ngaranan para kan Gobernor-Heneral han Pilipinas José de la Gándara y Navarro, ngan an una nga kapitan ansya in hi Jose Dionesio Mendiola, nga namatay han pag-usu han sakit nga kulira ngan guin balyuan ni Jose Delima Piczon hadtun Hunyo 15, 1902, nanginanu tubtub June 15, 1903. Guin sundan ni Ramon Mendiola (1903–1906) nga nahihinumduman han pag-patrun ha pitsa September 29, 1903. Tikang han tuig 1907, an ispisyal nga Gandareno guin tatawag nga Presidente. Hadtun ikaduha nga giyera han kalibutan, mayda duha nga mayor hini nga bungtolity, Filadelfo Aliman para han Gobyerno han Hapon ngan Teodoro Bisnar para han gobyerno han Pilipinas nga guin tatawag  pulahanes.

An bag-o nga poblacion ansya in natindug hin napulu kag duha ka tigkapatan nga umahan ni Martino Reyes ini in iya guin hatag para han Gandara. An donasyon in guin parig-on hadtun Enero Napulu kag duha 1909. An yungud han eskwelahan pina-agi han titulo numero Kasiyaman kag Lima (95) pinitsahan Kaduhaan han Hulyo Tuig 1912, ngan an parokya ha ilarum han lote numero 146-CAD-444D pinitsahan August 31, 1976, guinsuportahan pa han pag hatag han tuna petsa Marso 20, 1908.

Article 960 pinitsahan October 23, 1903, guin balhin an pan-gubyirnuhan han baryo Bangon, Buenas Aires, Calanyugan, Cambaye, San Luis, Pangi ngan Pagsanghan ngadtu ha bungto han Tarangnan.

An Matuguinao ngan an San Jose de Buan ginhimo nga usá nga distrito han munisipyo han Gandara tikang han 1948 kutob 1960 ngan iní hira nagin bag-o nga mga munisipyo han 1965 (Matuguinao) ngan 1969 (San Jose de Buan). 

B.P. Blg 11 petsa Disyembre 6, 1978, an San Jorge guinhimu nga bag-o nga munisipyo gawas han Gandara bumulag ha gobyirno han Gandara pero an Villaleona (Senibaran) wara kahiupod ini in nabubutnga han San Jorge.

An kada panimalay nagbiling hin ma-uukyan nga tuna, dida hira in nagka Pamilya, nag-tungga-tunga hin minagburugtu ngan nahimu nga tribu. Kada panimalay han tribu guin tiruk ngan guin pili an pinakahilaba an dupa nga tawu, an napili nga mag tawu han kada panimalay asya an taga-sukul han kadaku u kaguti han puruk pina-agi han durudugtung nga pag-dupa. An kada puruk nag-huruhimangraw kun diin ma-apilu para maka-tampu hin Atigbang. Pag-abut han Kastila ini guin basbasan nga mga Atigbang.
 
Gamit nga Tona:

Gamit nga Ilarum han Tona:

Gamit han Katubigan:

An Salug han Gandara ansya an mayor nga slug nga naawas ha bungto munispyo han Gandara upod an kadagatan han Napalisan.

Hadtun 2006 nga inihapay, an kabug-osan nga umuokoy o populasyon in 32,508, an lalaki in 16,658 ngan an babayi in 15,850. An ihap han panimalay ansya in 6,283, an talimutnga han kadaku han mga panimalay in 5.17 persona o katawo ngan an densidad nga kunuman kag unum kada kilometro kuwadrado. Han 2010, an populasyon in umiban ngadtu 31,943 ngan an ihap han panimalay ansya in 6,342.

Yana nga 2014 an umuokoy in 33,264, an lalaki in 17,046 ngan an babayi in 16,218. Nga may talimutnga nga paghitaas han populasyon kada tuig hin 1.1271 porsiyento. An ihap han panimalay ansya in 6,653, an talimutnga han kadaku han mga panimalay in 4.87 katawo ngan an densidad kada kilometro kuwadrado ansya in 68 (Kaunuman kag walu)

An Gandara in may 57 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini duwa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

Ngan may-ada man liwat pribado na eskwelahan pansekundarya ngan kinder o preparatory:

An Internal Revenue Allotment Han Gandara ansya in anay PHP 28,202,218 hadtun 2006.

An bungto han Gandara in nakikilala han iya mga Kiseo, Kalinayan, Tableya, Pulahanes, Lingganay, Bangahon Church Ruins, the Wacthtower.

An karisyuhan han Karabaw usa ka importante nga piyesta upod an poag-sayaw ha kalsada ngan an gamit han importante kadako han Karabaw ha Uma han mga Gandareno nga mga saop ug manguruma bisan an pulung u yakan nga Gandara tikang han ira Coat of Arms usa nga Gander uska pato. An mga lideres didi ha Gandara in nangingimaluuy han mga may apelyidu nga GANDARA kun hain man hira ha kalibutan pina-agi hini nga pakli. 

Ini an panimalay han katoliko San Miguel an Arkanghel paghatag katalahuran hann mga espnyol nga nakasakop ha atun, an santo npatrono han bungtuhanon.

The sub-River Rock formation or SCREE of Gandarenos called Correche Beach is somewhat the called mystical and if you are a Historian or a Geographer you will be challenged with the flow of the river origins how would it be formed.




#Article 47: Marabut (549 words)


An Marabut usa nga ikalima nga klase nga bungto han  probinsya han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2015 census, an Marabut mayda 16,962 ka tawo ha 2,383 nga panimalay. Ini in nabubutnga ha mga bungto han Basey, Samar ngan Lawaan, Eastern Samar. 

An Marabut mayda karuhaan kag upat (24) nga baranggay.

Nagkamayda bungto han Marabut mahitungod han pagka-urusa ngan panalimbasog han mga lider han una para magka-ada urukyan an mga tawo. Bag-o pa makumpleto an paghimo han Mabaysay Church (Basey Church na yana) han tuig 1846, mayda na mga tawo nga nangungukoy dinhi na lugar, gintawag ini hira nga mga Umhanan, ngan gintawag liwat Tinawgan. Bulig hira Agustin Grefiel, Logero Ferreras, ngan Catato Amantillo han una nga mga tawo nga nangukoy dinhi na lugar. Pag-iha, naging magkaparyente mahitungod nga nag-arasawa an ira mga kapamilya. Damo pa nga mga tawo an namalhin dinhi na lugar para umeskapo han pagmaltrato han mga Espanyol mahitungod han pag-ayad han Singbahan han Mabaysay.
Katima han Balangiga Massacre dida han tuig 1901, bumalhin an iba nga tawo dinhi kay nahadlok hira nga balikan hira han mga Amerikano. An pagdamo han populasyon dinhi nga lugar kay an epekto han mga panhitabo ha mga higrani na mga bungto.
	Kadungan han pag-agi han panahon, nagkamayda bag-o nga henerasyon nga mas determinado para mapauswag an bungto. Nakilala hi Bicario Amantillo nga maisog ngan determinado nga lider nga nag-organisa hin mga tawo para dumipensar kontra han mga Muslim bandits. Katima han iya kadakop han mga Amerikano dida han una nga World War, usa nga maisog ngan wayis nga tawo nga nagngangaran nga Ysidoro M. Ferreras an sumaliwan ha iya. Ginkumbinsir niya an iya iba nga urupod, hira Engracio Abayan Amantillo and Mauricio Amantillo, para liwaton an ngaran han lugar tikang han Tinawgan ngadto hin Lipata tungod kay damo an Lipata tress na makikit-an nga natubo ha lugar. Naningkamot hi Ysidoro M. Ferreras para mapaupay an Lipata ngan an sitio han Basey, Samar para han iya mga igkasi nga nangungukoy ddto. Upod hi Engracio A. Amantillo, nagpasa hira hin proposal didto han Bungto han Basey para maging Barrio Sto. Niño an Sitio Lipata. Gin-aprobaran an ira hangyo ngan naging mayor han bungto han Basey, Samar. Hi Engracio liwat kay nagdaog ka konsehal ngan hi Mauricio Amantillo an pinakauna nga nagdaog ka-Cabeza de Barrio han Barrio Sto. Niño.
	Dida han katikangan han tuig 1949, nagpakita hi Ysidoro han iya waray tangpos nga pag-ataman ha mga tawo han iya ginpasa an hangyo kan PResidente Elpidio Quirino na maging bungto an Barrio Sto. Niño. Dida han Hulyo 22, 1949, ginpirmahan han Presidente an Executive Order No. 247 nga nayakan nga an dati nga Barrio Sto. Niño yana kay bungto na han Marabut. Ginngaranan an bungto nga Marabut para hinumduman an namatay nga congressman nga Serafin nga nagtikang ha Basey, Samar. Mayda upat nga Barrio ngan disisais nga Sitio dati. Hi Ysidoro M. Ferreras an una nga naging mayor han bungto han Marabut, ngan hi Engacio A. Amantillo na man an una nga naging bise-Mayor.
	Dida han termino ni Mayor Macario T. Ferreras, anak ni Ysidoro M. Ferreras, an iba na mga sitio kay naging Barangay. Asya nga nagtikadamo an mga barangay.
	

An Marabut in may 15 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini duwa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 48: Dulag, Leyte (269 words)


An Dulag usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha  probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Usa ini han mga gidako-i nga mga bungto ha daplin han dagat ha sidlangan nga dapit han isla han Leyte naatubang han Golfo han Leyte ngadto han  Kalawdan Pacifico. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 38,897 ka tawo ha 7,657 nga panimalay.

An Dulag ginsasapitan han Tolosa ha amihanan, Mayorga ha salatan o habagatan, ngan Julita ha katundan. Duha an salog ha Dulag, an Salog Dagitan ha salatan ngan an Salog Kalbasag ha amihanan.

  

Flores de Mayo (Espanyol han “Flowers of May”)
Espesyal na piyesta na guin sasaurog kada-Mayo basi ipakita an debusyon kan Birhen Maria. Usa ini ha mga pinakamarisyo ngan mahayag na okasyon ha Pilipinas partikular na ha Dulag na nagtitikang ha una nga adlaw hit Mayo, kun diin guin tatambungan hin mga kabataan na may dara nga bukad para ighalad kan Birhen Maria. Kada adlaw may-ada nagpapameryenda na mga grupo hin pinili nga sponsor han simbahan.  
An Santa Cruzan (Tikang han Espanyol na pulong Santa Cruz, “holy cross”) liwat kay an rituwal na pasundayag ha katapusan han Mayo ha pamaagi hin prusisyon. Guin papasidunggan hini an pagbiling han banal nga krus nira Helena of Constantinople (mas kilala nga Reyna Elena) kaupod an iya anak na hi Emperor Constantine. Kahuman hiagian an krus ha Herusalem, guin dara ini tibalik ha Roma kun diin nahitabo an selebrasyon. 

An Dulag in may 39 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini unum na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

An Dulag mayda kap-atan kag lima (45) nga baranggay.




#Article 49: Tolosa, Leyte (132 words)


An Tolosa usa nga ikalima nga klase nga bungto ha probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 14,539 ka tawo ha 2,963 nga panimalay.

An Tolosa mayda napulo kag lima (15) nga baranggay.

An tagsa baranggay pinamunoan hin usa nga Punong Barangay o an gintatawag nga barangay kapitan.

An Tolosa in may 13 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini duwa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

An Liga ng mga Barangay (o Liga han mga Baranggay) in kinadadabihan han ngatanan nga mga baranggay kapitan han bungto. Ini in lista han mga Baranggay Kapitan han Tolosa.

An SK Municipal Federation in kinadadabihan han ngatanan nga mga SK Chairman hin usa nga bungto sugad han Tolosa, Leyte.




#Article 50: Tanauan, Leyte (243 words)


An bungto han Tanauan kay usa han duha nga klase nga bungto ha probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han  nga sensus, mayda ini populasyon nga 55, 021 katawo.

An Tanauan kay ginsesering nga usa ha mga gidadaani nga bungto han leyte nga nagtikang pa dida han tuig 1710. Gintatawag ini nga “ Bungto Han Kamag-araman” tikang pa dida han panahon han mga Espanyol. Ini nga bungto in may ada singkwenta-ikwatro nga barangay. Ini nga bungto kay nadistruso hin duro han bagyo Yolanda dida han Nobyembre 8, 2013. 

An Tanauan mayda kalim-an kag opat (54) nga baranggay.

Waray-waray it ngaran hit yinaknan nga gingagamit han mga tawo ha Tanauan. Ine nga yinaknan kay usa ha mga urog gamiton ha Sinirangan nga Kabisay-an. Gingagamit ine han mga tawo ha ira pan adlaw-adlaw nga pakikig-istorya ngan kun may ada naabot nga mga tawo nga Cebuano it yinaknan. Ine gihapon kay ginagamit na pagtutdo ha magkadurudilain nga mga eskwelahan tikang ha Kinder tikadto ha ikatulo nga grado.

An bungto han tanauan kay may ada usa ka gatos ka porsiyento nga populasyon han mga Kristiano. Haros 96% -97% han populasyon han bungto kay mga Romano katoliko. Kada barangay in may ada singbahan. Labot la hini, may ada gihapon Iglesia ni kristo, Mormons, Sabadistas, Born-Again Christians, Mga Saksi ni Jehova ngan iba pa.  

An Tanauan in may 39 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini upat na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

Bise-Mayor




#Article 51: Palo, Leyte (441 words)


An Palo usa nga ikatulo nga klase hin bungto ha probinsya o lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Suma la han 2015 census, mayda ini populasyon nga 70,052 ka tawo.

Ha Palo nahimutang an urog nga mga departamento han gobyerno ug an iba pa nga mga rehiyonal nga mga opisina han Rehiyon VIII. Dinhi gihapon nahihimutang an Archdiocese han Palo sugad man han Seminaryo han Sacred Heart.

An Palo nahimumutang ha amihanan-sidlakan han probinsiya han Leyte, 8 ka milya tikang ha ciudad han Tacloban.

An Palo mayda katloan kag tulo (33) nga baranggay.

An bungto amo an sinisiring nga linkoranan han Katolisismo han probinsya han Leyte. An mga opisina han eklesyastiko nga pamuno-an han Arsodiosesis han Palo, an urukyan han arsobispo, pati gihapon an sekondaryo, tertiaryo, ngan teolohiya nga mga seminaryo han archdiocese adto ha Palo.

An Palo amo gihapon an sinisiring nga sentro han gobyerno han Rehiyon 8, nga amo an mga isla han Leyte, Samar, ngan Biliran bisan kon an sentro han rehiyon ug an kapital adto ha Syudad han Tacloban. Ini kay tungod haros ngatanan han mga opisina rehiyonal han mga ahensya han gobyerno ug mga institusyon adto ha Palo ha may Baranggay Candahug.

Ha Palo nahimumutang in 6.8-ektarya nga Leyte Information and Communications Technology (ICT) Park ug an 22-ektarya nga Leyte Mikyu Economic Zone. An Leyte ICT Park in may kapas nga mahibutangan hin duha ka  samtang an Leyte Mikyu Economic Zone in padayon nga igin-tutukod.

An Munisipyo han Palo in dati nga kinahimumutangan han Probinsyal nga Gobyerno han Leyte. An pangunang tinubdan hin panwelduhan han mga mulopyo han Palo kay an pagbabaligya ug paghimo hin mga produkto tikang ha umahan sugad han lokal nga vino nga himo ha lubi: . 

An Palo sinisiring nga usa han mga bungto nga nahamutangan hin duro ha kasaysayan ngan kaagi han Leyte. Amo ini an lugar nga diin hi Heneral Douglas MacArthur naglugsong han iya pagbalik ha Pilipinas upod an mga puwersa Amerikano ug Pilipinhon dida han 1944. An Hill 522, usa nga bungtod nga harani han sawang han bungto, amo an lugar hin dako nga pakig-away han mga Allied ngan mga Hapon nga fuerza dida han Ika-Duha nga Giyera Pankalibotan. An metropolitano nga katedral han archdiocese, nga nahamutangan ha tabok han munisipyo han Palo, gingamit nga ospital para han mga nasamaran nga mga Pilipino ug Americano nga puwersa. Mayda yana memorial dida han beach site ha Baranggay Candahug nga diin naglungsong hira MacArthur ngan han iya kasundalohan, nga tinatawag nga MacArthur Park o Parke MacArthur.

An Palo in may 31 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini 6 na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 52: Tabontabon, Leyte (118 words)


An Tabontabon usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an (Eastern Visayas) nga rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populason nga 8,372 ka tawo ha 1,692 nga panimalay. 

Dida han Oktubre 17, 1953 may iguinpadapat na balaud (Executive Order no. 631.

Mga ngaran han 5 nga lider na bumulig han pagestablisar han barangay “San Martin de Avalle:”

An Panaltag han Populasyon iginbasar ha Sex

Source: LGU POPCOM, NSO 2015

An Tabontabon mayda napulo kag unom (16) nga barangay.

An Tabontabon in may dose nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini uusa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya - Justimbaste-Remandaban National High School (Tabontabon National High School).




#Article 53: Guiuan (716 words)


An Guiuan  usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan han Eastern Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2016 census, mayda ini populasyon nga 52,905 ka tawo ha 13,500 nga panimalay.

It Guiuan in mayda 109 kilometros (68 mi) tikan ha Borongan ngan 154 kilometres (96 mi) hit Tacloban. Ini nga bungto mayda kahaluwag nga tuna nga naabot hin 175.49 kilometro quadrado.

Ginpapamatud-an nga syahan nga dinu-ongan han barko ni Ferdinand Magelan an Isla han Homonhon hadton Marso 16, 1521. Ine an usa nga rason kun kay ano kadak-an nga katawhan ha bug-os nga Guiuan in Romano Katoliko. An Simbahan han Imaculada Concepcion an usa ha mga kadan nga simbahan ha Pilipinas.  

An simabahan han Guiuan in aada ha listahan para UNESCO World Heritage Sites api han Baroque Churches of the Philippines (Extension).   

Han kasagsagan han World War II, itinugot ni Presidente Elpidio Quirino an pag-ukoy han 5, 500 nga Ruso ha isla han Tubabao. Nagserbi liwat nga usa ha mga Alyansa nga kampo han mga Amerikano. Yana, nagpapabilin nala an haluag nga airstrip, nagsererbi ine yana nga airport hiton Guiuan. Bisan an higad-higad hine in ginbalayan na liwat bisan semento an gintukuran han balay.     

An katawhan han Guiuan in masisiring nga mayda magkadiro-dilain nga tinikangan agi han iba-iba nga nasyon nga nag-okupar.   

Dire la karikuhan ha kasaysayan an mayda han Guiuan. Nagtitikauswag liwat an bungto dara han magupay ug maghusay nga mga karadtuan sugad hin mga busag nga baybayon nga puydi pangarigu-an ngan surfing.   

It mga isla hit Guiuan in masisiring nga tago nga karikuhan han nasod, diri la ha mga mag-upay nga parasyadahan pati liwat han iya mga katawhan. An mga Guiuananon in kilala han ira makusog nga pagtoo ha Ginoo ngan an ira paghatag hin importansya ha kultura ug tradisyon. 

Han Nobyembre 8, 2013, ha Guiuan una nag landfall an pinakmakusog na bagyo ha bog-os nga kalibutan, an Yolanda(Haiyan) nga guin probaran an kamarig-on han guiuananon. 

Kilala an Guiuan dara han duha nga importante nga panhinabo han kasaysayan ha 423 katuig nga naglabay. Han 1521, Dumuong an barko ni Ferdinand Magellan ha usa nga parti han Guiuan,an Homonhon. Han 1944, dumong an puwersa han Amerikano ha Sulu-an kun diin nahinabo an una nga aragway o giyera  ha teritoryo han Pilipinas tulo ka-adlaw sano duumong hi Heneral Mac Arthur ha baybayon han Leyte. 

Nakuha an ngaran han bungto ha mismo nga hiyograpikal nga lokasyon. Gingaranan an bungto nga “Guibang” han una nga katawhan han madiskubre nira an kagibangan han kabukiran nga naharang han bungto tikan ha Pasipiko ha Sinirangan, ngan ha pagtikaiha nagin Guiuan na an ngaran.

Nagkagurumok an katawhan han bungot han kasagsagan han World War II asya nga bumalhin hira pakadto ha kabukiran para tumago. Han Hunyo 28, 1943, damo nga Hapon nga kasundaluhan an kuamdto ha Guiuan. Dire sugad han hunahuna nga brutal ngan makaharadlok an mga Hapon, maupay an nagging relasyon nira han tuminungong han Guiuan. Nagkalugsong an nakadto han kabubukiran ngan bumalik nah an ira tagsa-tagsa nga kinabuhi ha bungto.

Bali na han maiihap la nga mga pamatay han ginsususpetyahan nga mga traydor nga mga Hapon,Pilipino nga kasundaluhan, ug mga guerilla, waray na madugo nga iba pa na pamatay. Asya in an usa ha mga rason nga an usa an Guiuan ha kaislahan nga waray gud nagpabilin hin masurub-on nga panhitabo. 

Nagtikang an liberasyon han bungto han Nobyembre, 27, 1944 han pagkaabot han US Navy submarine. Han Disyembre 1, 1944, damu nga LCTs, ngan iba pa nga mga barko nga naghaw-as hin mga hinakot nga makina ugsa humuon an Guiuan nga usa ha gidakui nga Kampo ha Fart East hadto nga kapanahunan. 

Han 1952, ginbulag nga hinimo nga baryo han Trinidad an mga sitio han Talisay, Bagambang, Calamrisan, Lo-ok and Barawalti, nga api han baryo han Tubabao. 

Han Nobyembre 10, 1978, gin padangat an Proclamation No. 1801 nga nagdedeklarar han Guiuan nga Tourist Zone and Marine Reserve ha ubos han administrayon ug control han Philippine Tourism Authority (PTA).

Han Nobyembre 8, 2013, nagantos an bungto dara han damo nga nadistroso ngan nagkaruruba lapid na an 110 nga nagkamatay ngan masobra 3,625 nga nagkasasamaran Haros kada establisyimento ngan kabablayan in nagkadidistruso ngan nagkaruruba lapid na an barakwitan nga sentro han bunto, an Simabahan Katoliko, mga hospital ug gymnasium.

An Guiuan mayda  (60) nga baranggay.




#Article 54: Dolores, Eastern Samar (1203 words)


An Dolores usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha probinsya han Eastern Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an nga Rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2015 census, mayda ini populasyon nga 42,866 ka tawo ha 8,712 nga panimalay.

An Dolores (Eastern Samar), nahimo han tu-ig nga 1650, han an iba nga mga naukoy ha Bacod (o Bacor) in nakapagtindog hin usa nga guti-ayay nga baryo, usa ka kilomentro tiakng han baba han Dolores (kilala dati nga salog). Gin ngrananan ini nga baryo hin ‘Dolores’ (ha Ingles, an pulong nga ‘Dolores’ in nangangahulugan nga kabidu-an) para maipasabot an kabidu-an ngan kakuri-an nga gin-agi-an han mga Bacodnons, dara han ira pag-api nga armado han Samuroy Rebellion han 1649. Para makasigurado, an iya gintikangan, inin kaupod pa han gintikangan hin tulo nga mga baryo: Bacod, Jubasan, and Paric.  Ugaring, kinahanglan pa hini hin mama-upay nga pag isplikar.

Bacod ngan an Ginikanan han Dolores

Mga duha ka-kilometro tikang han baba han Dolores river, an Bacod, usa na nga bungto (dako nga baryo), nga nakatindog na bag-o pa man umabot didto nga mga dapit an mga Espanyol han 1565. Naghatag hin ebanghelyo an mga Heswita nga naka-estastyon ha Palapag han 1602. Han 1649, upod an bungto han Jubasan, gin pug-ngan an Bacod ngan naki-pag-usa han bungto han Tubig (yana Taft), dara han pag-ato ni Agustin Sumuroy, nga nagtikang ha Palapag, upod an mga Bacodnons. Dara hini nga pag-pugong, binalhin an iba nga mga residente harani ha may baba an salog para magtindog hin kabab-layan, nga han pag-labay han panahon, nagging guti-ay nga baryo (rancheria) han Dolores. Dinhi ini pagtikang an pagka-tindog han Dolores han 1650. Binalhin ha baryo han Carolina an iba nga mga Bacodnon, mga usa ka-kilometro, nawawala nga dapit han Bacod.

Ugaring, ha paglabay han panahon, nadara an Bacod han mga inabot nga mga baha. Asya nga binalik hiya han kangaranan nga visita (kita ha ubos). Han 1895, naibanan in ura-ura an iya populasyon; may-ada nala 20 nga mga mangurukoy, 9 nga lalaki ngan 11 nga babayi. Han 1930s, napa-ilad-man na han salog han Dolores an butnga nga parte han Bacod, uraging, mahikikit-an pa an kinamumutangan han mga nahi-tutura nga mga bato han simbahan ngan kumbento. Nahibilin la gihap an ginka-bayaan nga parte han bungto, ngan gin-ngaranan nga Binungtoan han mga Doloresnon.

Naging usa nga Pueblo an Visita han Paric. Han ka-urhi-an nga mga parte han ika-16 nga siglo, naging parte han vista (baryo) han Paric an rancheria (sitio) han Dolores, nga dati napapa-ilad-man han hurisdiksiyon han Jubasan. Kinahanglan hinumdoman nga an Jubasan, suga han Bacod, usa nga pre-Hispanic nga bungto, nga makikit-an mga duha ka-kilometro tikang han suluran han gintatawag nga salog han Can-avid (Ulot). Dara han pag-timpag han bungto, damo han mga mangurukoy an ibinalhin han guti-ay nga bungto han Paric, nga makikit-an ha tuo nga dapit han Jubasan, nga ha ka-urhi-an, naging vista han Tubig (Taft), dara han pagdako han populasyon. (Nagtikang han nahi-tutura nga parte han Jubasan an kinikilala yana nga baryo han Giboangan). Han ka-unahan nga mga parte han 1700s, importante nga vista an Paric. Nagtikang na didto pagbisista an mga Franciscans nga dinatung ha Samar han 1768. Han 1839, pinangunahan ni Padre Manuel Villanueva, upod an mga awtoridad han Tubig, an sibil ngan ecclesiastical nga pagbulag han Paric tikang han iya ginikanan nga nasod.

Han Abril 5, 1864, inabot an usa nga makasaysayan nga panhitabo: usa nga royal decree an iginpa-agi kan Gobernador-Heneral Rafael Espulino de Echague, nga ginhimo an Paric hin usa na nga pueblo (municipality), nga bulag na ha Tubig. Inabot ha 2,998 an iya populasyon. Han ika-20 han Abril, 1878, gintindog ni Bp Benito Romero de Madridejos, Obispo han Cebu (1867-1886) an Paric nga usa nga independente nga parokya nga may hurisdiksiyon han mga nayon nga inaagi-an han mga salog han Jubasan (ulot) ngan Bacod (Dolores). An mga baryo han Carolina, Bacod, Dapdap, kaupod han mga sitio han Dolores, Jinolaso, Tubabo, Jilabaan ngan Balagon, an mga pinaka-kilala nga mga baryo/sitio nga sakop han bag-o nga pueblo han Paric. Iginpa-ilarom inin patrono ni St. Joachim nga iginsasalin-urog an kapyestahan kada ika-16 han Agosto. Hi Padre Jose del Olmo, OFM an pinaka-una nga padi han parkya, tikang ka-1879 ngada ka-1882.

Dolores, an bag-o nga Poblacion han Paric

Ha makarusubo nga mga panhitabo, na-piritan an mga awtoridad han Paric nga mag-turoy hin iba nga lugar nga pangungukyan, dara han padayon nga pagtimpag han tuna ha may salog, nga nakadto han na-iigbaw nga dapit han población. Han 1912, haros ma-lamon na han salog han Ulot an bato nga simbahan ngan kumbento han Paric. Gintawag nga Binungtoan an mga nahibilin nga parte han Paric, nga han paglabay han panahon, kinilala na nga Canteros. Han 1886, nag-petisyon han Manila hira Pare Juan Carmona, an padi han parokya (1886-1897), Don Carlos Robredillo, an gobernadorcillo (1885-1887), mga opisyales han bungto nga hira Leoperto Planesniles, teniente primero, ngan Martin Irasga, teniente segundo, nga ibalhin an población ha sitio han Dolores, nga ira ginhuhuna-huna nga mama-talwas nga lugar. Igin-balhin an población han 1887. Dara hini, Dolores na an naging población han Pueblo han Paric.

Dolores han Bisperas han Rebolusyon han 1898

Ginpadayon an pagpaka-upay han bag-o nga población ha pangunguna nira Padre Carmona, Don Geronimo Leguin, nga nagda-og kan Robredillo ha pagka-gobernadorcillo (1887-1889), upod an iba pa nga miyembro an awtoridad-sibil ngan mga kilala nga personalidad han bungto (principalia). Tikang ka-1889 ngada ka-1893, pinangunahan ni Padre Carmona an pagtindog han amestiza parochial house nga kahoy ngan bato gamit han paghimo, usa nga casa tribunal, ngan usa nga parochial school para ha mga lalaki ngan babayi. May mga nagtindog hin kabablayan palibot han simbahan mga plaza. Gintindog an pinaka-una nga nga sementeryo han tuna nga kinatitindugan na yana (2009) han munsipyo; an sementeryo ha Ocpol an ika-duha. Han 1890, may-ada na duha nga magturutdo: hira Damiano Pomasin nga Dionisa Hubirit. Unom nga Intsik an nagtikang pagnegosyo han bungto. Inabot an hin 1,824 an populasyon ahn población. Nagka-may-ada hin lima nga visita ngan 20 nga mama-guti nga mga baryo an puebloor han munisipalidad.

Ugaring, diri ngatanan nga mga taga-Paric, in binalhin han bag-o nga kinamumutangan han munisipalidad han Paric; an población han Dolores. Pinili han iba nga umukoy han visita han Maria Angeles, mga usa ka-kilometro tikang han baba han salog han Ulot. Paglabay han panahon, naging pinaka-dako nga visita han pueblo han Paric in inga visita. (Kahuman han giyera han mga Espanyol nga Amerikano, naging Can-avid an Maria Angeles. Naging independente na hiya nga munisipalidad han ika-15 han Hunyo, 1948, kaupod hi Lucendo Benitez, an iya pinaka-na nga alkalde).

Asya ini an istorya kun paano an Dolores, tikang hin usa nga guti-ay nga baryo han 1650, naging población han munisipalidad han pueblo han Paric han 1887. (Hadto nga mga panahon, nasasakop han munisipalidad an ngatanan nga mga baranggya ngan sitios, nga ha pagka-yana (2009), inin sakop na han munisipalidad han Dolores, sugad man han Can-avid. Interesante hibaru-an nga bisan diri na Paric an población, Paric la ngahaw an ngaran han bug-os nga munisipalidad didto han mga opisyal nga mga dokumento han aton gobyerno. Han 1905 la nabal-yu-an an ngaran han munisipalidad ha mga papeles han gobyerno, nga tikang ha Paric, naging Dolores.

Lope Coles Robredillo, SThD

Tuesday, November 13, 2012

An Dolores mayda kwarenta y sais (46) nga barangay.




#Article 55: Mga Syudad han Pilipinas (136 words)


In syudad (tikang han Kinatsila nga ciudad; city ha Iningles) usa ka handana hin gobyerno lokal ha Pilipinas. It mga syudad parehos nga ranggo o level sugad han mga bungto, pero ha ilarom han Local Government Code han 1991, it mga syudad mayda darudako nga bahin tikang han internal revenue allotment (IRA) nga kabahin han budget han syudad. It mga syudad, sugad hit mga bungto, nanlalakip hin mga baranggay ug pinamumuno-an hin mga opisyales nga ginpipili sugad hiton Mayor o Alkalde nga Hefe Ehekutibo Lokal, Bise-Mayor o Bise-Alkalde, ngan mga konsehales pati gihapon mga opisyales nga gin-appoint nga namumuno han mga dirudilain nga mga opisina lokal nira.

Ini nga pakli gintikang pinaagi han paghubad han Iningles nga bersyon hinin nga artikulo. Pwede ka makabulig pinaagi han paghubad han mga parte nga waray pa maihubad ha Winaray.




#Article 56: Biyolohiya (124 words)


An Biyolohiya amo an siyensya mahitungod han kinabuhi. An pulong nga biyolohiya tikang ha Griyego nga mga pulong βιos bios = kinabuhi ug λoγos, logos = pamulong ha kinaadman.

An Biyolohiya kay usa ka natural na siyensya na napokus ha pag-aram ha kinabuhi ngan han mga buhi nga mga organismo. Moderno nga Biyolohiya kay gin-uupod an istruktura, gamit, pag-tubo, ebolusyon han usa ka buhi nga mga organismo

Bisan an moderno nga biyolohiya kay bag-o nga parte han yensya, mayda mga siyensya nga konektado ha biyolohiya nga gin-aram na tikang han kadaan nga panahon. An natural nga pilosopiya kay gin-aram tikang han kadaan nga sibilisasyon ha Mesopotamia, Egypt, India ngan China. Pero an katinikangan  han moderno nga biyolohiya kay ginbabalik ngadto ha kadaan nga Greece. 




#Article 57: Tinag-alog (109 words)


An Tinagalog o Tinag-alog nga pinulongan (kon ha Tinag-alog: Wikang Tagalog) usa nga Austronesyano nga yinaknan ha Pilipinas. Ini amo an lumad nga yinaknan ha mga butnga nga dapit han isla han Luzon, ngan han mga hagrani nga mga isa. Lumad gihapon ini nga yinaknan ha Mindoro ngan Marinduque. Ini amo la nga yinaknan nga lumad ha Pilipinas nga gintututdo komo usa nga aradman o subjek han bug-os ha Pilipinas. Siring han iba amo daw ini an ginbatikan o ginbasehan han nasudnon nga yinaknan nga Filipino (nga tinawag nga Pilipino ugsa han 1987) kondi mayda liwat mga nasiring nga iton Filipino o Pilipino, usa la nga kalain nga Tinag-alog.




#Article 58: Lista hin mga syudad ngan bungto ha Pilipinas (271 words)


Ini in lista hin mga syudad ngan bungto ha Pilipinas nga ginlista ha ira mga lalawigan o probinsya ngan ha  ira kabutangan nga alpabetikal. Ha 2005, mayda 117 syudad ngan 1500 nga mga bungto.

Mga Bungto: 

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto: 

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Mga Bungto: 

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto: 

Mga Syudad:

Mga Bungto: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Syuad: 

Mga Bungto: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto: ' 

Mga Syudad:

Mga Bungto: 

Cities: 

Mga Bungto: 

Cities: 

 
Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto: 

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto: 

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto: 

Mga Syudad: 

Mga Bungto: 

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Bungto: 

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Cities: 

 
Mga Bungto:  

Mga Bungto:  

Cities: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto:  

Mga Syudad: 

Mga Bungto: 

Mga Bungto:  




#Article 59: Baybay (171 words)


An Baybay usa nga syudad ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 95,630 ka tawo ha 19,517 nga panimalay.

An Baybay ginbahin ngadto hin kasiaman kag duha (92) nga baranggay.

An Baybay nahimo nga syudad dida han tuig 2007.  Nahinabo ini katapos han pagkahimo nga balaod han Buhat han Republika No. 9389 o Republic Act No. 9389 nga nagbalhin han Baybay tikang hin bungto ngadto hin syudad.  Ginratipika ini han mga bungtohanon han Baybay dida hin plebisito nga ginhimo dida han Hunyo 16, 2007.  Kondi, nawara an pagkasyudad hini upod hin 15 nga iba nga mga syudad, katapos han paghatag han Korte Suprema han Pilipinas hin petisyon nga gindara han Liga hin mga Syudad han Pilipinas, ngan nagdeklara nga an balaod nga naghimo hin syudad (RA 9394) nga nagtugot han bungto nga magin syudad, nga natalapas han Batakan-Balaod.  An mga nasabi nga syudad, siring han korte, waray kuno makatuman han mga panginahanglanon agod magin syudad ini.




#Article 60: Hinunangan (105 words)


An Hinunangan usa nga ika-tulo nga klase nga bungto ha lalawigan han Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, an Hinunangan may populasyon nga 25,016 ka tawo ha 5,438 nga panimalay.

An Hinunangan kilalado nga Rice Granary of the Province (Bugasan han Lalawigan) tungod han haluag nga patag hini nga gintatamnan hin humay. An Hinunangan usa han mga importante nga bungto han probinsya, dako an mga posibilidad ha turismo tungod han maghusay nga mga baybayon ngan isla.

An Hinunangan mayda kap-atan (40) nga baranggay. Duha hini nga mga baranggay magkaruha nga isla nga nahamutangan ha sidlangan han bungto.




#Article 61: Tunga, Leyte (379 words)


An Tunga usa nga ika-unom nga klase nga bungto ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 6,111 ka tawo ha 1,172 nga panimalay. 

Han Marso 4, 1948, gin-organisa an Pag-urosa han mga Tunga-on, nga amo an katig-uban nga namuno han kampanya nga himuon an Tunga nga bungto.  An mga napili nga mga liderato hini amo hira Domingo A. Ponferrada, komo  Presidente; Martino Ariza, Syahan-nga-Bise-Presidente; Blas Uribe, an Ika-Duha-nga-Bise-Presidente; Vicente Catenza, nga Ika-Tulo-nga-Bise-Presidente; Primitivo Geraldo, Secretarya; Norberto Quintana, treasurer; hira Ramón Santillan, Sr (nga ha 2004 nagkaada hin 100 ka tuig an pangidaron) ngan Juan Avila, an mga auditors; Paulo Cotoner, Magno Buñales ngan Arsenio Carit, mga Sergeants-at-Arms.

Ini nga mga liderato nag-imbitar ngan ginsumatan hi Atilano R. Cinco, an Kongresista han ika-5 nga Distrito han Leyte, mahitungod han ungara han  Tunga nga mahimo nga bungto. Hi Kongresista Cinco nagsaad pagpasa hin bill ha kongreso kon ngatanan nga nasuporta nga papeles andam na. Amo nga mayda ginhimo nga a committee nga mabiling hin consensus. Hi Martino Ariza napili nga chairman; ug an mga miyembro mga pipira nga istudyante han Tunga Institute.

Hi Presidente Elpidio Quirino nagpagawas han Executive Order No. 266, ha pitsa han Septyembre 24, 1949, nga naghimo han Tunga nga bungto, pero an mga ginpili nga mga opisyales lokales kinahanglan magkapot han ira mga puwesto mga pira ka adlaw katapos han mga pinili-ay.

Ha Nobyembre 15, 1949, hi Provincial Board Secretary Ricardo Collantes,  komo representante ni Gobernador Catalino Landia han Leyte, nagproklama han Bungto han Tunga ha atubangan hin mga maglipayon nga Tunga-on ngan mga bisita.

Binisaya nga Winaray an lumad nga yinaknan han Tunga.  An kadam'an han katawhan mga Katoliko Romano.  An santo patron han Tunga hi San Antonio de Padua ngan ginsasa-urog an fiesta han bungto ha Agosto 13

An Tunga mayda walo (8) nga baranggay.

An Tunga in may uupat nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini uusa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya - an Gregorio C. Catenza National High School (Tunga National High School).

Mga napili nga opisyales han Tunga para han panuingon nga 2013-2016 

Mayor o Alkalde han Tunga: AGDA, CATALINA (LP) LIBERAL PARTY 

Vice-Mayor o Bise-Alkalde han Tunga: URIBE, JOSE CAPOPORO (TL) TINGOG LEYTENHON 

Mga konsehal han Tunga: 




#Article 62: Alangalang (230 words)


An Alangalang in segunda klase nga bungto ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Pilipinas. Ini nga bungto mayda kahalo-ag nga 151 kilometro kwadrado. Ha amihanan han bungto mabibilngan an mga bungto han Barugo ngan San Miguel, ha salatan o habagatan an bungto han  Pastrana, ha amihanan-nga-sidlangan an Syudad han Tacloban, ha sidlangan sapit an Santa Fe nga ha katungdan, an sapit nga bungto amo an Jaro. An Alangalang, ma abot hin beynte noybe (29) kilometro an kahirayo tikang ha Tacloban ug sugad liwat an distancia hini tikang ha Carigara.  Sumala han 2010 census, mayda ini populasyon nga 46,411 ka tawo.

Dida hit agi-an tipakadto ha Carigara mayda puthaw nga tulay nga natabok hiton Salog Mainit ha Baranggay Binongto-an. Ha sunod hini mayda guruguti-ay nga tulay. Sumala han opisyal nga ka-agi, an ngaran han bungto nagtikang han kadaan nga estorya hini nga salog.  Mayda hadto panahon nga baraktasan la an ada hini nga lugar ngan mayda lugar nga kon diin halu-ag an salog nga kinahanglan anay luksohon ngan halarom hin duro nga paglulugsungon ha pagtabok, an nabiyahe nag-aalang kon ano an iya hihimo-on. Tungod han pag-alang han nabiyahe, amo nga an lugar (ug an bungto) gin-ngaranan nga Alangalang. 

An Alangalang mayda kalim'an kag upat (54) nga baranggay.

An Alangalang in may 48 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini 7 na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 63: Abango, Barugo, Leyte (320 words)


An Abango usa ka baranggay ha bungto  hin Barugo ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Nahamutang ini ha habagatan-katundan han bungto, nakigsaro ha boundaries han mga bungto han Carigara ngan Tunga.

An Abango may-ada kahaluag nga 237 ektarya. Ika-napulo kag pito ini nga pinakahaluag nga baranggay hin Barugo, o nasakop ha 2.8 porsyento han kabug-usan nga tuna hin Barugo. Mayda ini duha ka sitio: an Busawon ngan Gasang.

Sumala ha tuig 2000 nga census, an baranggay may-ada populasyon nga 852. Ika-napulo kag duha ini nga pinakadako nga populasyon ha mga baranggay hin Barugo, o 3.16 porsyento ha kabug-usan nga populasyon han bungto. May-ada 359 ka tawo ha kada kilometro kwadrado hini nga baranggay.  

Agrikultura an pinakaurug nga pakabuhi dinhi: pagtanom hin humay, mais, lubi ngan mga cash crops, ngan pagmamanukan, pagbababuyan ngan pag-aalaga pa hin iba nga hayop.

An pyesta hini nga baranggay para ha ira patron nga hi Santa Cruz ginseselebrar kada ika-bente otso hin Mayo. Ini nga baranggay nasasakop hin Parokya han Tunga, diri kanan Parokya han Barugo.

Kapitan: Basiliso Macarandan

Sangguniang Baranggay

Kapitana han SK: Aimee Resa Tabada

Sekretarya:Thelma Luceño

Tresyurera:Nerena Laus

Dati ini nga kilala ha ngaran nga Bariohay. Makit-an dinhi an usa ka salog kun diin dati naglalaba, nakuha hin tubig ngan nagpapakarigo ngan nagpapainom han ira mga alaga nga karabaw an mga nangukoy dinhi nga baranggay. Hadton panahon han pangongolonya han mga Kastila ngan mga Amerikano, kilala na ini nga salog ha ngaran na Mabango kay hinungod na ha ligid-ligid hini nga salog dati mayda mga puno hin Ilang-ilang na an mga bukad amo an nagpapahamot ha paligid han salog labi na kun panahon hit katsirak. An mabango usa ka salita ha  na yinaknan na an buut signgon mahamot. Pagkatapos han Ika-duha nga Giyera han Kalibutan (World War II), ginbalyuan an ngaran hini nga baranggay ha iya ngaran yana na Abango, na ginkuha tikang ha ngaran han salog.




#Article 64: Palompon (175 words)


An Palompon usa nga ikatulo nga klase nga bungto o munisipyo ha lalawigan o probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, an populasyon hini 50,754 ka tawo ha 10,790 nga panimalay.

An Palompon mayda kalim'an (50) nga baranggay.

Napulo (10) hini nga mga baranggay ada han sawang o poblacion han bungto samtang an mga iba nga mga baranggay ada ha daplin han dagat.

Ha mga baranggay ha poblacion, an Baranggay Mazawalo amo an gidako-i.

Ha amihanan nga bahin han bungto mabibilngan in tulo nga isla o puro nga  tinatawag nga  Tres Marias. Ini amo an
 

An giharayo-i nga baranggay amo an Belen, nga sumala han istorya ni Jek Sanchez, amo an dapit nga walay ingon, ug lugar nga walay sama (Winaray: dapit nga waray masisiring ngan lugar nga waray sugad) tungod hiton kahirayo hini. Iginsiring daw kuno hin mga tawo nga diyes na lay plete paingon sa langit (Winaray: dyes na la it plete pangadto ha langit). An iba pa nga mga upland nga baranggay amo an:




#Article 65: Amahit, Barugo, Leyte (219 words)


An Amahit usa ka baranggay ha bungto  hin Barugo ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas.  Pito ka kilometro an kaharayo hini tikang ha poblasyon han Barugo ngan tulo ka kilometro tikang ha bungto hin Tunga. Napapalibutan ini han mga baranggay Abango, Can-isak, Balire, Bukid ngan Pikas.
 

Ini nga baranggay an ikaupat gihapon nga may pinakadako nga populasyon ha mga baranggay hin Barugo na sumala ha tuig 2000 nga census, naabot na ha 1,252 o nasakop ha 5.02 porsyento han kabug-usan nga populasyon hin Barugo. Buot signgon, may-ada 321.68 katawo kada kilometro kwadrado dinhi nga baranggay.

Agrikultura gihapon an kaurugan nga pakabuhi dinhi. An mga tawo dinhi nagtatanom hin humay, mais, lubi, ngan mga cash crops, ngan nagmamangno gihapon hin mga baboy ngan pabo. An Baranggay Amahit ginsisiring nga pinakamaupay ngan pinakadako nga paraghimo hin tuba ha Barugo.

Kada ika-kinse hin Hunyo, ginseselebrar han bug-os nga baranggay an pyesta para han ira patron nga hi San Roque. An Baranggay Amahit diri nasasakop han Parokya han Barugo, parte ini hiya han Parokya han Tunga.

Kapitana: Angeles Avestruz  

Sangguniang Baranggay

Kapitana han SK: Renna Shiena Bureres 

Sekretarya: Paciencia Deymos

Tresyurera: Armida Bello

An ngaran hini nga baranggay nagtikang ha usa ka dako nga puno na an ngaran amahit nga hadto damo an nabuhi dida nga lugar.




#Article 66: Balire, Barugo, Leyte (210 words)


An Balire usa ka baranggay ha bungto  hin Barugo ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas.  

Ikanapulo kag siyam ini ha pinakahalug nga baranggay ha Barugo ha sukol nga 195.65 ektarya. Nasakop ini ha 2.31 porsyento han kabug-usan nga katunaan hin Barugo. May-ad ini usa ka sitio nga an ngaran Gasang.

Tikang han Mayo, 2000, an populasyon hini 438 ka tawo ha 87 nga banay o pamilya. Ikabiente kag siyam ini nga pinakadako nga populasyon ha mga baranggay hin Barugo ngan nasakop ha 1.63 posyento ha kabug-usan nga populasyon hin Barugo. May-ada 223.87 ka tawo kada usa ka kilometro kwadrado hini nga baranggay.

Kaurugan nga pakabuhi dinhi nga baranggay amo an pagtatanom hin humay, mais ngan lubi.

Kada ikanapulo kag unom hin Hunyo, ginseselebrar hini nga baranggay an pista para ha patron nga hi San Roque.

Kapitan: Danilo Bugal

Sangguniang Baranggay

Kapitan han SK: Cherie Boreres

Sekretarya: Chona Ponferrada

Tresyurera: Delia Makabenta

San-o ini naging baranggay, sitio anay ini han Bukid. Tawag hini hadto Bukid Gute kay tungod na bukid-bukid an hitsura han katunaan hini nga baranggay. Bumulag ini ha Baranggay Bukid han dekada 1950. 
An ngaran hini yana ginkuha tikang ha banwa nga tinatawag nga dalire nga hadto nanunubo hin duro dinhi nga baranggay.




#Article 67: Duka, Barugo, Leyte (304 words)


An Duka usa nga baranggay ha bungto  han Barugo, probinsia han Leyte, Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas.

An barangay Duka aada ha baybayon han Carigara Bay, sapit han mga barangay ha Barugo nga Balud, Cabarasan, ug Mawod-pawod (barangay nga sakop han bungto San Miguel, Leyte). Base han ihap hadton Mayo 2000, may-ada 321 nga umurukoy ha Duka tikang ha 79 nga mga familia.

An kahaluagan nga inuukyan han mga taga Duka amo an patag nga tuna nga guinlilibutan hin mga bukid nga puno hin kakahuyan. An mga mukidbukid dida ha baybayon may mga kueba nga guintigib han mga balud han dagat ha maiha nga panahon. Kon kikita-on tikang ha dagat, ini nga lugar baga hin ulo hin babaye nga nagtatan-aw ha bintana, sugad han guinbayaan han higugmaon ngan naghuhulat hin diri na ti-arabot. An mga una nga nag-ukoy nga mga parapanagat an naghatag han ngaran nga Duka, tikang han pulong nga dungaw o pag-tan-aw. Tikadto ha amihan han Duka dida mismo han baybayon ha may pag-ultan han Mawod-pawod aada an pinakadako ug pinakahitaas nga mukidbukid, an lugar nga pag-uukyan ha san-o nga mga adlaw ni parag-uma kabalyero Jesse Ballesteros Cabanacan, Barugon-on diri tuminongnong. Ha ilarum hini nga mukidbukid amo an pinakadako nga kueba, nga kon tawagon han mga taga-Duka amo an Lungib. Ha igbaw amo an pinakamahusay nga pagtan-aw han kabug-usan ug kahaluagan han dagat Carigara Bay, bungto han Barugo, ngan mga probinsya han Biliran ug Samar.

Ha pag-agaw han kulop ngan gab-i, makikit-an an adlaw nagliligidligid ha luyo han mga mukidbukid ha Duka, bunyog pag-uli han katamsihan kay nahadlok bangin kagab-ihan.

Han mga tuig 1990's, an kahaluagan han Duka guintikangan pagpauswag nga mahimo nga Barugo International Economic Freeport Zone. San-o nga mga adlaw, ha barangay Duka matindog an Leyte International Airport ngan Seaport of Duka.

Kapitan: 
Sangguniang Baranggay

Kapitan han SK:




#Article 68: Padre Burgos, Southern Leyte (136 words)


An Padre Burgos usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 8,926 ka tawo ha 1,672 nga panimalay.

It Padre Burgos kilalado tungod hiton magbusag nga baras nga baybayon sugad han Tangkaan Beach, nga diin puyde makita an isla han Limasawa; an baybayon han Likay-Likay, nga diin puyde mangisda ngan maglurop pinaagi hin snorkel; an Canlusay Resort, nga tinatawag han mga tawo nga Gamay nga Boracay; an naglulutaw nga Balsa han Bas.

Mayda dinhi orphanage nga it ngaran Kinderhilfe Philipinen, nga gindudumara ngan ginpapaluyo ni Mr. Georgen Schnight, usa nga taga-Alemanya.

Iton Padre Burgos kilalado gihapon tungod hiton budbod usa nga klase nga suman nga matam-is.

An Padre Burgos mayda napulo kag usa (11) nga baranggay.




#Article 69: Balangiga (285 words)


An Balangiga usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Eastern Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, an Balangiga mayda populasyon nga 10,662 ka tawo ha 2,113 nga panimalay.

Dinhi hini nga bungto nahinabo an pakig-away nga tinatawag an Nahinabo ha Balangiga.  Ini nga pakig-away nga nahinabo hadton Septyembre 28 han tuig 1901 nagresulta hin pagdaog para han mga Samarnon kontra han mga Americano pero an mga Americano binmalik ngan nagtikang hin opensiba-militar kontra han bug-os nga isla han Samar. Ini nga nahinabo dida han Gyera Pilipinhon-Americano usa han mga maiha na nga kontrobersya nga kalakip han relasyon han Pilipinas ngan han Estados Unidos.

Nahamutang an Balangiga ha salatan nga labnasan han purô han Samar nga naatubang han Gulfo han Leyte, ngan nahamutang ha ganghaan han Salog han Balangiga. Ha katundan hini nahamutang an bungto han Lawaan, ha amihan an Llorente, ngan ha sinirangan an mga bungto han  Quinapondan ngan Giporlos.

An Balangiga mayda napulo kag tulo (13) nga baranggay.

An Balangiga kilalado nga usá nga lugar nga puyde makapanagat hin sulisugi okun ha Ininggles blue marlin (siyentipiko nga ngaran makaira mazara).  Kay it lawod ha Balangiga amo iton ginkakadtoan hit mga sulisugi nga ira breeding ground. It panahon hit panagat hit sulisugi amo it mga bulan tikang hit Pebrero kutob Mayo. Ginsasaurog han bungto an pagkahura hin sulisugi han ira Sulisugi Festival.

Mayda siyam (9) nga publiko nga mga iskwelahan hin elementarya ha Balangiga nga amo an:

Mayda usá (1) nga publiko nga iskwelahan hin sekondariya nga pag-aram:

Mayda usá (1) nga pribado nga iskwehan hin sekondariya nga pag-aram:

An mga bungto han Lawaan, Giporlos, ngan Quinapondan nagtikang nga mga baranggay han Balangiga.




#Article 70: Hernani, Eastern Samar (248 words)


An Hernani usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Eastern Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 7,642 ka tawo ha 1,412 nga panimalay. An kahaluagan han tuna hini 49.42 nga kwadrado nga kilometros.

An Hernani mayda napulo kag tulo (13) nga baranggay. Upat nga baranggay nga nahamutangan ha poblacion han bungto, tinatawag la han ira mga ihap o numero:

An Hernani gintukod ha tuig 1850 hin nag-ukoy dida nga taga-Guiuan nga hi Miguel Candido. An Hernani, ginhimo nga munisipalidad o bungto pinaagi hin Orden Real ha Enero 4, 1864.

Han Oktubre 12, 1897, mga dagko nga balod nga nalunop inmigo han Hernani. Labaw hin tulo ka gatos (300) ka tawo an nagkamagtay, ngan mga edificio publico ug mga balay nagkarurun-og, upod an bag-o pa la nga natapos nga bato nga simbahan. Katapos hini nga kakurian, an mga nahabilin nagbalhin han sentro han bungto ngadto hin mas matapod nga lugar mga tunga ka kilometro ha súlod. Dinhi na nahamutangan an poblacion yana.

Katapos han Gyera Pilipinhon-Americano, an status politikal han Hernani nahaubos ngadto hin barrio ha ilarom han yakan-balaod (o jurisdiction) han Lanang (nga yana Llorente). Han 1912, an status hini komo usa nga munisipalidad ginbalik pero an pwesto han pang-gobyernohan nahibalhin ngadto ha Pambujan (nga yana General MacArthur). Pero han 1926 an munisipalidad han Hernani nahibalik nga bungto pinaagi hin Executive Order nga ginpagawas han Americano nga Governor–General nga hi Leonard Wood.




#Article 71: Iluminado Lucente (254 words)


Hi Iluminado Lucente (Mayo 14, 1883 ,Palo, Leyte - Pebrero 14, 1960) usa nga Waraynon nga manunurat ug an kaurugan han iya mga sinurat mga siday ug mga drama.  Ha pagkita han kadam'an, hi Lucente an gimakarit han mga manunurat ha Winaray.

Hi Lucente api han Sanghiran San Binisaya ha Samar ug Leyte.  An iya pinakasikat nga sinurat amo an siday nga An Iroy nga Tuna.  Hiya an pinakasyahan nga editor han winaray nga peryodiko han rehimen Amerikano.  Usa gihap hiya nga politiko.

Natawo hi Lucente han Mayo 14, 1883 ha Palo, Leyte ngadto hin usá nga pamilya nga maupay hin kabutangan. An iya mga kag-anak hira Curicoco Lucente ngan Aurora Garcia. An kamutangan han iya pamilya nagtugot nga matutdoan hiya hin pribado ugsa hiya tumambong hin unibersidad didto ha Manila.

Han 1906, gintukod ni Lucente an periódiko nga An Kaadlawon, nga tikang diin nagdamo in sinurat ha Waraynon nga literatura ha mga tuig nga umarabot.

Nahimo hiyá nga alkalde han Tacloban han 1912, ngan ha sumurunod, napili hiya ngadto ha Kongreso tikang ha Leyte, ngan ha sunod nahimo hiya nga Maghirilom han Gobernador, ngan sunod Maghirilom han Senado, para han Mangulo han Senado nga hi Franciso Enage.

Nagsurat hiyá hin mga 30 nga drama, ngan kilalado hiyá tungod hin satire nga naggamit hin mga stereotipo hin karakter ngan pagpatawa ha pinulongan, nga diin ini ginpakita ha mga paaliday ha pinulongan, nga ginsagol an mga tunog han Kinatsila, Ininggles, ngan Winaray.

Ini amo an mga sinurat ni Iluminado Lucente.  Diri kumpleto ini nga lista.




#Article 72: Francisco Ignacio Alcina (264 words)


Hi Francisco Ignacio Alcina, S.J. (o kundi man Alzina) (Pebrero 2, 1610Hulyo 30, 1674) usa nga Espanyol, Manunurat ngan usa nga misyonaryo nga Heswita, sa mga isla san Pilipinas. 

Natawo ngan nagdako siyá sa Gandia, munisipalidad san Kumunidad san Valencia, Espanya didto sa Mediterraneo. Usa siya san upat walo nga kalalakin-an, unom san kanya bugto namatay san temprano nga edad. Sa edad nga 14, sumulod si Alcina sa Probinsya san mga Heswita san Aragon ngan pag-abot san 22 nga edad, san clirico na siya sa pag-aradman nga Teyolohiko, napili siya nga ipadara sa mga Misyon sa Pilipinas.

Kaupod an iba pa nga mga Misyonaryo nga Heswita, anyo 1631, naglayag sira tikang Zaragoza tikadto sa Mehiko ngan siton mismo nga tuig lumarga liwat sira sa Cadiz ngan san Mayo 15, 1632 nakulwan nira an isla san Pilipinas. Umabot sira sa Manila san Mayo 26 nga magpermi si Alcina sa sydad san Manila sa sulod sin duha ngan tunga ka tuig kon diin nakumpleto niya an kanya pag-aram ngadto san kanya ordinasyon. Ginhimo an ordinasyon pinaagi san Agustino nga Obispo D. Fe. Pedro de Arce, nga dati katekista nga pastor sa isla san Kabisayaan sin maiha nga panahon.

Kahuman san kaniya ordinasyon, ginkadto siya sa pinaka-unahan niya nga misyon, sa Borongan Samar o Ibabao, an kadaan nga ngaran san Este nga parte san isla san Samar. Gintagan importansiya ni Alcina an pagdokumento sa mga butang nga nahibabaruan san mga Bisaya ug Waray-waray, tikang san kanira kadaan nga mga tradisyon ngadto sa siyensya, lenggwahe ngan literatura.

An iba pa nga Misyon ni Alcina tikang 1637 ngadto 1668




#Article 73: Allen, Northern Samar (112 words)


An Allen sayo nga ikalima nga klase nga bungto sa lalawigan sa Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala san 2000 census, mayon ini populasyon nga 20,066 ka tawo sa 4,145 nga mga panimalay.

An una ngan orihinal nga ngaran san lugar Manipa-a.  Sa panahon san mga Kastila, ginliwat an ngaran san lugar ngan naging La Granja.  An ngaran nga Allen ginhatag san mga Amerikano sa dungog ni Heneral Henry Tureman Allen, an gobernador-militar san Kabisay-an pagkatapos san Gyera Espanyol-Amerikano.

An Allen mayon karuhaan (20) nga baranggay.

An Allen in may 14 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini tulo na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 74: Pilipinhon nga lalawigan (162 words)


An lalawigan (o probinsya) an pinakauna na yunit hin lokal na gobyerno hin Pilipinas. Ha tuig 2002, mayda 79 na lalawigan. An mga lalawigan nagugrupo ha 17 ka rehiyon ngan ginbubuo hin mga syudad ngan bungto.

Ha kagustuhan na marepresentar ha lehislatura, an mga lalawigan natutunga ha usa o damo pa ka distrito. An na syudad o lalawigan naaapi hini na mga distrito. Usa ka representante an narepresentar ha usa ka distrito ha Kapulungan hin mga Representante. An tanan nga mga distrito may-ada gihapon board members ha Provincial Board.

 Sumala han Pebrero 20, 1995, ginpadig-on an gin-proposar nga balaod ha pagtutunga han Isabela ha Isabela del Norte ngan Isabela del Sur. Waray kadayon an pagtunga.

 Nahimo an Negros del Norte tikang ha Negros Occidental hadton Enero 3, 1986. Gindeklara na an pagkakahimo hini diri naayon ha ginsaligan nga balaod o batakan-balaod hadton Hulyo 11, 1986, ngan ini na duha ka probinsya nabalik gihapon ha pagiging usa ka probinsya hadton Agosto 18, 1986.




#Article 75: Catubig (106 words)


An Catubig usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa probinsya san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala san 2000 census, mayda ini populasyon nga 26,917 ka tawo sa 5,015 nga panimalay.

An Catubig ginbahin ngadto sin kap-atan kag pito (47) nga baranggay.

Dida san Gyera Pilipinhon-Americano, sa Catubig nahinabo in pakig-away san mga Samarnons ug mga Americano nga tinatawag nga an Pagpalibot san Catubig.  An Pagpalibot san Catubig nahinabo san Abril 15, 1901 ug upat ka adlaw an ka-iha.

An Catubig in may 40 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini tulo na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 76: Pambujan (393 words)


An Pambujan usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa lalawigan san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala san 2010 census, mayda ini populasyon nga 31,057 ka tawo. Nabubutnga ha San Roque ngan Lao-ang an Pambujan.

Iton an baybayon nga bungto nga mayda kahaluag sin 18,650 hektarya. Iton an bungto an mayda mga mag-upay nga kinaiha ngan damo nga materyales. Mayaon iton iginrarakodako nga ika-desisais kagatos katuig nga Romano Katoliko nga simbahan, maupay nga taran-awon nga isla nga gingangaranan nga Caohagan, mga parag-uyag sin baseball nga nagdaog sa mga internasyonal nga urudyag, mga magturutdo ngan mainuswagon nga mga tawo, an kultural nga buruhaton kada pag-aabot san una nga kadayaw sa tuig (kilala sa ngaran nga Kadayaw Festival), ngan baras nga urudyagan nga naging lugar sa mga kanan bungto, probinsya, ngan rehiyon nga tirirok para sa urudyag.

An bungto mayaon mga daycare center sa kada barangay, duha nga panpribado ngan sayo nga panpubliko nga pan-andam nga eskwelahan, mga pan-elementarya nga eskwelahan ngan duha nga pansekondarya liwat nga eskwelahan. Madali an bungto maka-akses sa primero nga estado uniberso sa bug-os nga Rehiyon Otso- an Uniberso san Sinirangan Pilpinas- pati liwat an iba pa nga pribado nga mga kolehiyo nga eskwelahan sa Catarman, an sentro nga bungto sa Norte san Samar.

Nakakarawat sin mga panprobinsya ngan panrehiyon nga mga sumat nga Child-Friendly nga bungto an Pambujan.

Pambujan an kasingkasing sa panduha nga distrito sa Norte san Samar.

An bungto san Pambujan mayaon sin katakn o sakop nga katunaan nga 16,390 hektarya, naabot ini sa mga higrayo nga lugar san Norte san Samar nga may pagtabok sa mga pipira nga salog, danaw, burabod, ngan kabukiran. An pinakanatitigamnan sa ngatanan nga pisikal nga bahin mao an Bukid san Cagbigajo, nga mao dati an nahimo nga pwesto para obserbasyon ngan pamatian sa mga Allied Intelligence Bureau Operative (1934-1944) sa panahon san World War II.

An Pambujan nga bungto didto sadto kahimtang o pagtikang kun nano yana an Barangay Ginulgan. Sadto nga panahon, ginbubug-os an bungto sin 22 nga baryo nga may kahaluag nga 670 kilometro kwadrado nga naunat pa sin sobra 402 kilometro nga sakop tikadto hirani sa tubtoban sa katundan (Probinsya san Samar).

An Pambujan mayda karuhaan kag unom (26) nga baranggay.

An Pambujan in may 20 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini tulo na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 77: Baranggay (455 words)


Iton baranggay (Iningles: Barangay) (Pambansa o Filipino:Baraŋgay) (puyde liwat igsurat nga barangay) amo an giguti-ayi nga yunit han gobyerno lokal ha Pilipinas ug baga hin puroparehos hin barrio o village. Iton mga bungto ug mga syudad nahimo pinaagi hin pagkatitirok hin mga baranggay.

An kada tagsa nga baranggay ginpamunoan hin barangay captain (baranggay kapitan) nga namumuno hiton barangay council (barangay konseho) nga iton mga miyembro barangay councilor (baranggay konsihal).

Ha kasaysayan, an baranggay baga guti-ay la nga komunidad nga mga 50 tubtob 100 nga mga balay o panimalay. Kaurugan nga mga barrio o village mayda la mga katloan tubtob usa ka gatos nga mga balay ngan iton populasyon nag-iiba-iba tikang hin usa ka gatos ngadto hin lima ka gatos nga tawo. Sumala kan Legazpi, nabilngan niya in mga komunidad nga mayda mga karuhaan tubtob katloan la nga mga tawo. Damo nga mga barrio ha daplin han kadagatan ha Kabisay-an nga rehiyon nga mga walo tubtob napulo la an mga balay. An pulong mismo tikang hin daan nga sakayan nga Malay nga tinatawag nga balangay. Ini nga pagdugtong han komunidad ug sakayan nasuporta hin mga pipira nga mga teorya mahitungod han kasaysayan han pre-kolonyal nga Pilipinas, ha espesipiko, nga an tagsa nga mga orihinal nga ha kadagatan nga “baranggay” nahimo tungod han mga pag-abot hin mga umurukoy nga nangada pinaagi hin mga sakayan tikang ha iba nga mga lugar ha Habagatan-sidlangan nga Asya.

Kaurugan hit mga komunidad dida ha daplin han kadagatan o ha mga salog ngan sapa. Ini kay tungod nga an urog nga kinukuhaan hin protein tikang ha mga kadagatan ug mga salog, ngan kaurugan han mga tawo dida ha panagat o pangisda kinukuha an ira pagka-on. An mga tawo liwat ha sakayan an ira mga panakayan. An pagbalhin han populasyon pangadto ha iraya ug pangadto ha kadagatan ngan ha daplin han mga kadagatan, mga aragi-an ha tuna nasunod han mga sistema han salog. An mga salog importante gihapon nga kuruhaon hin tubig para han pangarigos, panhugas, pagbunak, ngan pag-inom. Ug an mga baryo ha daplin han kadagatan madurudali mangadto-an hin mga negosyante nga kon diin mga buruhaton han ekonomiya nagdukwag.. An negosyo nangahulogan nga mayda kontak ha mga iba nga mga kultura ug mga sibilisasyon sugad han mga Intsek, Indian, ug Arabo. Amo nga an mga komunidad ha daplin ha dagat sugad han Manila, Sugbo, Jolo, ug Butuan naka-abot hin hataas nga level kultural.

Mayda katig-uban hin mga baranggays ha Pilipinas: an Liga ng mga Barangay. Na-representa ini hin mga 41,392 ka baranggay, ug amo ini an gidako-i nga grassroots nga katig-uban o organisasyon ha Pilipinas. Iton presidenti hini ha yana hi James Marty Lim.

Waray partidu iton baranggay, ini in diri puydi sudlan hin bisan anu nga pamartidus, mapatud, mabugtu, masangkay, ma-kag-anak.




#Article 78: 2000 (131 words)


An 2000(MM) usa nga leap year nga natikang hit Sabado han Gregoriano nga Kalendaryo. Ha popular nga kultura, an 2000 ginkikita nga amo an syahan nga tuig han ika-21 nga siglo ug an ika-tulo nga millennium. Pero ha istrikto nga interpretasyon han Gregoriano nga Kalendaryo, an syahan nga tuig han siglo ug millenium 2001 diri 2000. Ini kay tungod an syahan nga siglo nagtikang ha tuig 1, ngan waray tuig zero. An syahan nga siglo (o an syahan nga usa ka gatos o 100 nga tuig AD) nagtikang dida han Enero 1, ha tuig usa/uno (1 AD) ngadto han Disyembre 31, han tuig usa-ka-gatos/cien (100 AD). An ika-duha nga siglo nagtikang ha Enero 1, ha tuig usa ka gatos kag usa/ciento uno (101 AD).

An tuig 2000 gintigamnan ug ginsalin-urog nga:




#Article 79: Capul (145 words)


An Capul usa nga ikalima nga klase nga bungto sa lalawigan san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Usa nga isla-nga-bungto an Capul ug Inabaknon an lumad nga yinaknan hini.  Sumala san 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 10,619 ka tawo sa 2,071 nga panimalay.

An Capul mayda napulo kag duha (12) nga baranggay.

Iba an pinulongan o yinaknan sa Capul kaysa san Northern Samar ug an iba nga bahin san Sinirangan nga Kabisay-an.  Inabaknon an lumad o tuminongnong nga pinulongan san isla-nga-bungto san Capul.  Tinatawag liwat ini nga yinaknan nga Kinapul ug Sama-Abaknon. Ginklasipika san mga lingguwista an Inabaknon nga usa nga Sama nga pinulongan ug hiruharani san mga pinulongan nga Sama san Mindanao, ngan diri ini Binisaya.

An Capul in may dose nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini duwa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 80: Laoang (338 words)


An Laoang usa nga ikatulo nga klase nga bungto sa probinsya san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. An Laoang ngaran gihapon san isla nga kon diin nahamutangan an poblacion san bungto pero an kahaluag san Laoang diri la tubtob san isla san Laoang kondi pati gihapon san hagrani nga mga isla-isla.  Sumala san 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 54,523 ka tawo sa 10,032 nga panimalay.

An bungto san Laoang nahamutangan sa amihanan nga dapit san probinsya san Northern Samar.  Sa habagatan sa bungto mabibilngan an bungto san Catubig.  Sa sidlangan mabibilngan an bungto san Palapag.  An bungto san Pambujan mabibilngan sa katundan san Laoang.  Sa amihanan san Laoang amo an Dagat Pilipinhon.

An kahaluag san Laoang 214.70 ka kwadrado nga kilometros.  Nalalakip san kahaluag san Laoang in mga baranggay sa isla san Samar ug mga baranggay sa mga isla san Laoang, Batag, ug Cahayagan.  Dida sa isla san Laoang an poblacion.  An isla san Laoang dida nahamutangan sa ganghaan san Salog Catubig ngadto sa Kalawdan Pacifico.

Winaray an lumad nga yinaknan san Laoang. Katolisismo Romano an relihiyon san kadam'an nga tawo sa Laoang.

An Laoang mayda kalim'an kag unom (56) nga baranggay.

Karuhaan kag walo (28) san mga baranggay adto sa isla san Samar, samtang karuhaan kag walo (28) ginbabahinbahin sa mga isla san Laoang, Batag, ug Cahayagan. An poblacion sa Isla san Laoang mayda unom (6) nga baranggay.

Sumala san opisyal na kasaysayan san bungto san Laoang, an Laoang gintukod sin tulo nga magburugto tikang sa Palapag.  An ngaran na Laoang tikang daw san pulong na lawag na usa nga klase sin suga na ginagamit san mga nananagat sa gab-i.  Nakita san mga Katsila ini nga mga suga ug nagpaki-ana sa mga umurukoy kon ano an mga suga ngan an baton san mga taga-dida lawag.  Nasayop san mga Katsila an pagluwas ini amo nga nahimo an ngaran nga Laoang.

An Laoang in may 54 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini dose na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 81: Las Navas, Northern Samar (1283 words)


An Las Navas usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa probinsya san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala san 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 29,346 ka tawo sa 5,641 nga panimalay.

An Las Navas mayda kalim-an kag tulo (53) nga baranggay.

Dida san panahon san mga Espanyol, usa san mga bungto nga ginkilala nga bungto amo an Las Navas, nga tinatawag san una nga Bungto la.  dida san pagkilala sini nga bungto, usa nga Simbahan Paroko ginhimo ngan usa nga padi amo an namuno san bungto. An bungto nahamutang sa iraya nga bahin san isla san Samar sa mga pangpang san Salog Catubig. An katunaan san bungto mga patag sa butnga san mga bukid-bukid nga yana kinikilala nga Siong san Catubig. Haluag an salog nga mga gagmay nga mga sakaya makalayag ngadto san gintikangan san salog. 

Dida san urhe nga bahin san ika-18 nga siglo, usa nga katig-uban sin mga Moro nga Pirata naglayag ngadto sini nga salog ngan inmabot san bungto.  Tungod kay nahadlok an mga nangungukoy san bungto, ira ginbaya-an an bungto sin maiha nga panahon. Katapos sin pira ka mga bulan, binmalik an mga tawo san lugar ngan pinanguha an mga nahabilin san mga pinansunog.  Ginpanukod nira an ira mga balay ngan gin-otro nga gintukod an bungto ngan lingkoranan san Gobyerno. Katapos san pagreestableser san bungto ngan nahibalik in stabilidad, an mga namuno naghunahuna nga balhinon an ngaran nga Bungto. An ngatanan nga katawhan nagpili nga an ngaran balyoan ngadto san Binongtu-an nga buot sidngon, an lugar nga ginhimo nga bungto ngan ginbayaan anay tungod han mga Moro nga pirata nga nanulong han komunidad.

Dida o ugsa san panahon nga nahibalik an bungto nga barrio, usa nga Espanyol nga Koronel san mga armado nga fuerza Espanyol nga an ngaran De Las Navas nagsudoy san Amihanan nga bahin san Samar. Nagsakay siya sin sakayan tingadto sa iraya san Salog Catubig ngan inmabot sa Binongtu-an.  Ginpauswag siya san mga tawo komo usa nga harangdon nga Opisyal Espanyol san mga Armado nga Fuerza. 

Dida san pagbisita niya san lugar, ginsidgnan niya an mga katawhan nga balyoan an ngaran nga Binongtu-an ngadto san Las Navas (sa iya ngaran) ngan magpabilin ini komo paghinumdom san pag-abot san Espanyol nga Army. Kinmarawat an mga tawo sini nga bag-o nga ngaran ngan an lugar ginbalhin an ngaran tikang sa Binongtu-an ngadto sa Las Navas, komo opisyal nga ngaran.

Nahimutang an bungto sa amihanan nga bahin san isla san Samar. Ginsasapitan ini sa amihanan san Catubig, Northern Samar  sa sidlangan san Jipapad, Eastern Samar sa kalondan san bungto san Silvino Lobos, Northern Samar ngan sa salatan san Bungto san San Jose de Buan.

An tuna sini nga lugar kasagaran silt ngan clay loam nga mayda maupay nga textura ngan hitaas nga pagpabilin sin tubig. Ini nga klase sin tuna maupya tamnan sin humay pero nakinahanglan sin water drainage para sin taramnan sa iraya.

An bungto mayda bug-os nga kahaluag hin katunaan nga 21, 060 ka hektarya. An dako nga bahin sini nga tuna ginagamit para sin agrikultura o pag-uma samtang an nahabilin kagurangan nga reserbasyon.

Iton mga katubigan sugad hiton mga salog, mga sapa, mga luok mabibilngan kon magbabaktas dinhe nga lugar.  Ginsusubayan ini san Salog Catubig.  An Salog Catubig amo an pinaka-importante nga salog ngan tinatawag ini sa Iningles nga Main River kon igkumpara san Salog Hinaga ngan Salog Hagbay.

Sumala san 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 29,346 ka tawo sa 5,641 nga panimalay.  Mayda liwat lain nga pag-ihap nga naghahatag san populasyon nga 22,019 ngan an panimalay 4,286.

Bisan kon Iningles ngan Tinag-alog an opisyal nga ginagamit nga yinaknan, Winaray an lumad nga yinaknan san katawhan san Las Navas.

Iton bungto usa nga lugar sin agrikultura o pag-uma ngan an pagtanum sin humay usa nga dako nga buruhaton. Pero tikang san bug-os nga kahaluag sin katuaan san bungto, mga 4,733 ka hektarya gintamnan sin humay ngan 3,275.2 ka hektarya gintamnan sin lubi. An mga nahabilin nga mga katunaan gintamnan sin abaca nga mayda kahaluag sin 1,332.5 ka hektarya, iton mga root crop gintanom sa 540 ka hektarya. Iton pagbuhî sin kahayopan ngan mga manok usa nga dako nga buruhaton san ekonomiya san mga gudti nga mga mag-uuma. 

Iba nga mga importante nga mga kaangayan sugad siton produkto tikang sin kahoy, tikog, ngan rattan damo gihapon, ngan ini naghahatag sin maupay nga prospekto para sin pagpadukwag san agrikultura ngan sumurunod nga pag-industrialisar pinaagi san gamay ngan medium scale nga mga industriya.

An bungto ginsisirbisyoan san distrito nga hospita sa Catubig, pero mayda an Las Navas kalugaringon nga Rural Health Center didto san poblacion ngan mga barangay health station para san mga serbisyo san  pag-ataman san lawas. Mayda usa nga botika o farmacia, an Girlie Drugstore nga nahamutang didto sa La Purisma nga kalsada sa poblacion. 

An bungto mayda usa nga rural health physician, usa nga rural health nurse, usa nga sanitary inspector ngan upat nga rural health midwife, ngan mga boluntaryo para sin mga serbisyo san pag-ataman san kalawasan nga tinatawag nga mga Barangay Health Worker san SHWS. Pinaagi sini nga organisasyon san gobyerno nga an mga serbisyo san pagplano san pamilya ngan pag-ataman san kalawasan upod iton pag-immunisar ginbubuhat ngan gin-iimplementa. 

An lugar mayda usa nga elementarya nga iskwilahan nga distrito nga naghahatag sin edukasyon san tanan nga level san elementarya sa pira nga bahin san distrito ngan mga 39 nga diri-ngatanan nga level san elementarya nga iskwilahan nga mga barangay primary school. 

An Las Navas in may 54 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Dinhe san bungto mayda kumpleto nga pag-aram san sekondarya nga diin mga kurso sin Agro–Industrial nga teknolohiya ngan mga basic academic nga mga requirement. Para san pag-iskwila san kolehiyo, iton mga tawo nangangadto sa Catubig, sa University of Eastern Philippines (UEP) ngan iba pa nga mga lugar.

Mayada ini unom na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

Makakadtoan an bungto pinaagi sin paglayag san Salog Catubig pinaagi sin mga sakayan nga mayda makina ngan mga baluto. Iton mga pump boat o mga de-makina nga mga sakayan nabiyahe tikang sa Las Navas ngadto sa Catubig ngan an pasahe P 20.00 sa tagsa tawo. Nalugsong iton mga sakayan sa luok sa  Catubig ngan sa luok san Las Navas. Nabiyahe iton siyahan nga pump boat tikang sa Las Navas sa 5:00 san kaagahon ngan iton pag-abot sini sa Catubig, didas siton mga 5:30 san aga. 

Iton mga de-makina nga sakayan ngan mga baloto amo iton mga ginagamit siton pagbiyahe ngadto ngan tipabalik san mga dirudilain nga mga baranggay samtang iton pagbaktas amo iton paagi siton pagbiyahe tikang san mga baranggay ngadto san poblacion ngan balik.

An main nga sumpay sin komunikasyon tikang sa Las Navas ngadto san iba nga mga lugar amo an post office nga nagsisirbe san bungto ngan an Telecom nga Opisina.  An post office nahamutang sa La Purisima nga Dalan sa poblacion tikang sa H. Jolejole nga Distrito ngan an Telecom nga Opisina nahimutang gihapon didto san munisipyo. 

Para sin mga long distance call o pagtawag sa kahigrayoan o mga pagtawag sa telepono para sa gawas san probinsya, an mga taga-Las Navas nagamit san mga komunikasyon nga mga facility sa Catarman an kapital san probinsya. 

Mayda sistema nga water works (Level II) nga nasirbe siton poblacion san Las Navas. Didto sa mga baranggay san Las Navas sa gawas san poblacion, iton mga panimalay nakuha siton ira mga garamiton nga tubig tikang san mga bubon, mga burabod, mga sinalod tikang san uran, ngan tikang san salog.

Dida san pinaka-iraya nga bahin san bungto nahimutang an mga busay nga tinatawag Pinipisakan. An mga Busay sa Pinipisakan nahimutang mga 15 ka kilometro tikang san bungto san Las Navas ngan mahihingangadtoan ini pinaagi sin mga sakayan.




#Article 82: San Isidro, Northern Samar (117 words)


An San Isidro usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa probinsya san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Nahimutangan ini sa katundan nga dapit san probinsya.  Amo la ini an bungto sa isla san Samar nga  Sinugboanon an lumad nga yinaknan.  An iba nga mga bungto ha Northern Samar nga Sinugboanon an ira yinaknan amo an mga isla-nga-bungto san San Antonio ug San Vicente.  Sumala san 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 22,847 ka tawo sa 4,484 nga panimalay.

An San Isidro mayda napulo kag upat (14) nga baranggay.

An San Isidro in may 14 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini upat na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:




#Article 83: San Antonio, Northern Samar (371 words)


An San Antonio usa nga ikalima nga klase nga bungto sa probinsya san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Usa ini nga isla-nga-bungto.  An ngaran san isla Dalupiri pero kay tungod san bungto, an isla tinatawag gihapon nga San Antonio.  Sinugboanon an lumad nga yinaknan san San Antonio.  Sumala san 2000 census, mayda ini populasyon nga 7,915 ka tawo sa 1,667 nga panimalay.

Gintukod an San Antonio sa tuig 1904. Tikang sa pagtikang, mayda mga istorya nga an lugar nakatulo ka beses nga ginngaranan ugsa ini tawagon nga called San Antonio. 

An San Antonio kilalado nga asilo o sanctuary sin mga kaisdaan ug katamsihan, amo nga mga umurukoy tikang sa isla san Samar sa pagtikang san  ika-19 nga siglo nasabtan nira nga an lugar maupay panagatan ug pamiling sin tamsi.  Nakada la sira san isla agod mangisda ug mamiling sin katamsihan ngan katapos sa ira panagat ug panakop sin tamsi, nangunguli ngadto sa Samar.  Mga tawo tikang sa Bohol ngan Sugbo kinmada sini nga isla sa ika-duha nga katunga san ika-19 na sigloc ug nagtikang sira sin usa nga paagi nga panagat nga nagamit sin usa nga klase nga pukot nga tinatawag laya.  Tungod sini, ginngaranan an lugar nga Manoglaya, nga buot sidngon mano nga paraglaya o mga mananagat nga tiggamit hin laya.

Han nagtikadamo na sin mga bag-o nga mga umurukoy sa isla ngan nagtikang hin mga baranggay ug mga urukyan dida san isla, ginbalhin nira an ngaran ngadto sa Sugod-sugod, nga sa Sinugboanon nangangahulogan nga nagtitikang pa la.  Pagtika-iha, an ngaran ginbalhin ngadto sa Matabia, tungod san baga-sin-kutsilyo-an-kahimo san isla.  Waray yana mag-aram kon kay-ano nasugad ini, ug waray gihapon mga iruistorya o mga impormasyon tikang sa kasaysayan nga nagpapakita san rason kon kay-ano ginbalhin an ngaran o bisan man kon unan-o nira ginliwan an ngaran.  Tungod kay waray nira iba nga rason nga magpili sin ngaran nga iba, ginbalhin an ngaran ngadto san San Antonio ngan an santo patron san bungto nga si San Antonio de Padua.

An San Antonio mayda napulo (10) nga baranggay.

An San Antonio in may nuybe nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:

Ngan may-ada ini uusa na pampubliko na eskwelahan pansekundarya - an San Antonio Agricultural  Vocational School.




#Article 84: Enero 1 (195 words)


An Enero 1 an ika-1 nga adlaw han tuig han Kalendaryo Juliano ug kalendaryo Gregoriano. Ha alternatibo nga pagngaran ha Winaray, Paniniyahan 1.  Iton pulong nga tuig han kalendaryo o calendar year amo an kabutang han mga bulan, tikang Enero tubtob Disyembre. An syahan nga adlaw han medieval nga Juliano nga tuig ha kasagaran dida hin adlaw nga diri Enero 1. Ini nga adlaw ginpili nga syahan nga adlaw han tuig Juliano han tanan nga Katundan nga Europa nga mga kanasuran labot la han Inglaterra dida han mga 1450 ug 1600. An kalendaryo Gregoriano nga ginpagawas dida han 1582 waray magmando nga an Enero 1 amo an New Year's Day o an syahan nga adlaw han ihap hini nga tuig. Bisan man kon an Inglaterra nagtikang han ihap han iya tuig dida han Marso 20 (Lady Day o Adlaw han Annunciacion), dida han butnga han ika-13 nga siglo ug 1752, an Enero 1 gintawag nga New Year's Day, ngan kaupod han Pasko ngan ha panalagsaon, Twelfth Night (Ika-Napulo kag Duha nga Gab-i), usa nga holiday nga mahinhatag hin mga hatag o regalo. Mayda pa 364 nga adlaw (365 kon leap year) nga nahabilin hit tuig.




#Article 85: Enero (466 words)


An Enero (tikang ha Linatin: ianuarius ngan sinurat ha Kinatsila komo enero) amo an syahan nga bulan han tuig ha Kalendaryo Gregoriano ngan usa han mga pito nga bulan Gregoriano nga mayda katloan kag usa (31) nga mga adlaw.  Tinatawag liwat ini nga bulan ha Winaray nga Paniniyahan.

Nagtitikang it Enero (ha astrolohiya) kon an adlaw dida hit senyas han Capricorn ngan natatapos dida hiton senyas han Aquarius. Ha astronomiya, it adlaw natikang dida hit constellation hiton Sagittarius ngan natatapos dida hit constellation hiton Capricornus.

An ngaran nga Enero (tikang ha Linatin: ianuarius) gingaranan tikang kan Jano (o Janus), an  diyos Roman hin mga purtahan ug ganghaan.

An orihinal nga kalendaryo Romano mayda napulo (10) ka months (304 nga adlaw). An mga Romano ginlalantaw nira an winter nga waray bulan. Dida han mga harani 700 BC an nagsunod kan Romulo (Romulus), hi Hadi Numa Pompilius, nagdugang han mga bulan han Enero ug Pebrero nga nagresulta han kalendaryo nga mahasugad hin tuig nga nakabase ha bulan o standard lunar year (354 nga adlaw). Tungod hin pagtuo han mga Romano nga nadiri hin mga even number, gindugngan an kalendaryo hin sua pa nga adlaw nga nagresulta hin 355 days. Bisan pa kon Marso amo an orihinal nga syahan nga bulan, ginsalyo-an ini han Enero kay amo ini an bulan han pagpili han mga consul.

It syahan nga adlaw han bulan kinikilala nga Adlaw han Bag-o nga Tuig o New Year's Day ha Iningles.

Upod hiton mga ngaran ha kasaysayan para hiton Enero an orihinal nga  ngaran Romano, Ianuarius, an Saxon nga pulong Wulf-monath (buot sidngon wolf month o bulan han wolf o loba) ngan an kan Carlomagno (Charlemagne) pagtawag nga Wintarmanoth (winter / mahagkot nga bulan). Ha daan nga Hinapon nga kalendaryo, an bulan tinatawag nga Mutsuki (睦月). Iton ika-duha nga adlaw han bulan tinatawag nga Hatsuyume (初夢) ngan iton ika-7 nga adlaw Nanakusa (七草). Ha yinaknan nga Finnish, an bulan tinatawag nga tammikuu, nga nanangahulogan month of the oak o bulan han roble.

An syahan nga Lunes ha Enero tinatawag nga Handsel Monday ha Scotland ngan amihanan nga Inglaterra (northern England). Ha Inglaterra, an tuig ha pag-uma nagtikang dida han Plough Sunday dida hit Dominggo katapos hit Epiphany.

Iton Coming of age nga adlaw ha Hapon amo an ika-duha nga Lunes han Enero, para han mga nagiging 20 an edad dida hiton bag-o nga tuig kalendaryo. Usa ini nga national holiday. Dida ini nga adlaw tikang han 1948, pero ha pagtikang ginsasaurog ini ha Enero 15 hangtod 1999, nga kon diin ginbalhin ini han gobyerno Hapon tungod hin mga rason ha ekonomiya pinaagi ha paghimo hin durudamo nga holiday nga magsunod.

Dida hiton pagano nga kaliding han tuig, an Enero natatapos dida hiton o harani hiton Imbolc ha amihanan nga hemisferya ug Lughnasadh ha salatan nga hemisferya.




#Article 86: Pebrero (458 words)


An Pebrero amo an ika-duha nga bulan han Kalendaryo Gregoriano.  Hurawbisbis iton alternatibo nga ngaran hini nga bulan ha Winaray.  Amo ini an gihaliputi nga bulan Gregoriano ngan amo la ini nga bulan nga iton kahalaba karuhaan kag walo (28) o karuhaan kag siyam (29).  Iton bulan mayda 29 ka adlaw basta leap year, kon iton ihap o numero hiton tuig puyde matunga ha upat (labot la hiton mga tuig nga puyde matunga hiton 100 ngan diri hiton 400). Ha iba nga mga tuig, an bulan mayda 28 ka adlaw. 

Natikang iton Pebrero, kon ha astronomiya nga pag-istorya, pag-aada iton adlaw dida hiton constellation han Capricornus ngan natatapos an bulan kon an adlaw aada hiton constellation han Aquarius. Kon ha astrolohiya, iton Pebrero natikang kon iton adlaw aada hiton senyal han Aquarius ngan natatapos dida hiton senyal han Pisces.

An bulan nga Pebrero ginngaranan tikang han diyos Romano nga hi Februus, an diyos han purifikasyon. An Enero ug an Pebrero amo an kataposan ngan mga bulan nga gindugang dida han kalendaryo Romano, tungod kay an mga Romano han una, ginlalantaw nira an winter nga takna hin waray bulan. Ini nga pagbalhin (ha pagdugang han mga bulan han Enero ug Pebrero) ginhimo hi Numa Pompilius ha mga 700 BC agod mahatungod an kalendaryo hin standard lunar year. An kan Numa Februarius mayda 29 ka adlaw (30 kon leap year). Hi Cesar Augusto kuno, nagtanggal hin usa nga adlaw tikang han Pebrero ngan gindugang ini ngadto han bulan han Agosto, (nga ginbalyo-an an ngaran tikang ha Sextilis ha dungog  han iya kalugaringon), agod nga an kan Julio Cesar (Julius Caesar) bulan nga Hulyo diri magkakamay-ada hin darudamo nga adlaw.  Pero diri gud dako iton prueba ha kasaysayan nga nasuporta hini.

An Pebrero amo an katapusan (ha ngaran) nga bulan han kalendaryo Romano, kay an tuig han una, nagtikang dida han Marso. Mayda mga regular nga panahon nga an mga sacerdote o kapadi-an Romano namumutang hin intercalary month, nga an ngaran Mercedonius, katapos han Pebrero agod mahatungod an tuig han mga season.

Ha mga ngaran han Pebrero ha kasaysayan, upod dinhi an Anglo-Saxon nga mga pulong Solmoneth (sun month o bulan han adlaw) ug Kale-monath (ginngaranan para han cabbage) pati gihapon an kan Carlomagno (Charlemagne) pagtawag hini nga bulan nga Hornung. Ha daan nga Hinapon nga kalendaryo, it ngaran han bulan Kisaragi (如月, 絹更月 or 衣更月). Tinatawag gihapon ini ha panalagsa Mumetsuki (梅見月) o Konometsuki (木目月). Ha yinaknan nga Finnish, an ngaran han bulan helmikuu, nga nangangahulogan bulan han perla.

Iton Iningles nga ngaran han bulan February ginluluwas nga diri ginpapatingog it syahan nga r, (Febuary), hin damo nga mga nayakan hit Iningles. Bangin ini tungod hiton dissimilation o analogical change nga na-impluwensya han January (ngaran ha Iningles para hit Enero).




#Article 87: Marso (337 words)


An Marso amo an ikatulo nga bulan han tuig ha Gregoryano nga Kalendaryo ngan usa han pito nga Gregoryano nga bulan nga mayda katloan kag usa (31) nga adlaw.  Ha Winaray, tinatawag gihapon ini nga bulan nga Karayapanhon.

Natikang iton Marso (ha astrolohiya, diri-sidereal) nga iton adlaw ada hiton sinyas han Pisces ngan natapos dida hiton sinyas han Aries. Ha astronomiya, iton adlaw natikang dida hiton kabitun-an han Aquarius ngan natapos dida hit kabitun-an han Pisces.

Ha daan nga Roma, an Marso tinatawag nga Martius, ginngaranan tikang han Romano nga diyos han pan-gubat o pan-gyera ngan an bulan ginkikita nga buynasan nga takna pagtikang hin gyera.  Tikang dinhe an ngaran ng Martius amo an nagin marzo ha Kinatsila, ngan marso ha Winaray.

An March ha pagtikang amo an syahan nga bulan han Romano nga kalendaryo tungod kay an mga tighagkot o invierno nga mga bulan han Enero ngan Pebrero diri angay hin pan-gyera, nga amo an esensya hin bisan ano nga estado Italiko. An reporma han kalendaryo ni Julio Cesar han 45 u.k. (45 BC/BCE) amo an nagtikang han tuig nga dida han Enero 1. An tradisyon nga pagtikang han tuig ha Marso nagpadayon ha iba nga mga nasod hin maiha. An Enero 1 ginhimo la nga Adlaw han Bag-o nga Tuig ha Fransya han 1564. Gran Bretanya ngan an iya mga kolonya nagpadayon paggamit han March 25 tubtob han 1752, an tuig mismo nga nagpili hira han Gregoryano nga kalendaryo.

Ha kinadaan nga Helleniko nga sibilisasyon, an Marso tinatawag nga Anthesterion. Ha daan nga Hinapon nga kalendaryo, tinatawag an bulan nga Yayoi (弥生). Ha Finnish, tinatawag an bulan nga maaliskuu, nga diri nasasabtan kon tikang ini diin.

Ha kasaysayan, lakip ha mga ngaran han Marso an Saxon nga pulong Lenctmonat, ginngaranan tungod han equinox ngan han pagtitikahalaba han mga adlaw ngan an nagin kasugad-in-ngaran han Lent. An mga Saxon natawag gihapon hanMarso nga Rhed-monat (tikang han ira diyosa nga hi Rhedam); an mga hadto nga Briton nagtawag han bulan nga hyld-monath (buot sidnong matunog o mabagyo).




#Article 88: Mga rehiyon han Pilipinas (268 words)


It rehiyon usa nga administratibo nga subdivision ha Philippines. Tikang ha 2002, mayda napulo kag pito (17) nga rehiyon ngan inin mga rehiyon ginbahinbahin ngadto hin kapitoan kag siyam 79 nga mga probinsya o lalawigan. Iton mga rehiyon gin-organisa agod igtirok an mga probinsya nga mayda puruparehos an mga kultura ug etnolohikal nga mga karakteristik.

An mga probinsya iton tinuod nga primary nga subdivision politikal. Igingugrupo la hira ngadto hin mga rehiyon para la madurudali an pag-administrar. Kaurugan nga mga opisina han gobyerno mayda mga opisina rehiyonal imbes nga mayda mga opisina ha tagsa-tagsa nga mga probinsya.  Ug ini nga mga rehiyonal nga opisina adto hiton syudad nga gin-designar nga kapital o sentro han rehiyon.

Iton mga rehiyon waray bulag nga gobyerno lokal, labot la hiton Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao, mga mayda elehido nga asemblea rehiyonal ug gobernador. An Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ginplano han una nga mahimo nga mayda autonomiya nga (Cordillera Autonomous Region), pero mga pagtipa tikang ha Kongreso nagresulta nga nahimo la ini nga regular nga rehiyon administrativo.

Tikang ha 2002, an Pilipinas mayda napulo kag pito (17) nga rehiyon. An mga rehiyon gintirok pinaagi ha heyograpiya ngadto hin tulo nga mga grupo hin isla nga amo an Luzon, Kabisay-an, ug Mindanao. Ha ubos in lista han mga rehiyon ha ira mga isla-nga-kagrupo. Agod makagsubay hin impormasyon mahitungod han mga rehiyon, kitaa an mga nahanunungod nga artikulo han mga isla-nga-kagrupo.

An mga ngaran nga CALABARZON, MIMAROPA ug SOCCSKSARGEN ginsurat ha bahol nga mga agi o letra kay ini hira mga acronyms nga na-indicar han mga nalalakip nga mga probinsya o syudad nira.




#Article 89: Hunyo (126 words)


Iton Hunyo (tikang ha Linatín nga  Iunius ngan sinurat ha Kinatsila nga junio) amo iton ika-unom nga bulan han tuig han Gregoriano nga Kalendaryo nga mayda kahalaba hin katloan (30) ka adlaw.  An bulan ginngaranan tikang han diyosa Romana nga hi Juno, an asawa ni Jupiter ngan  amo ha mga Romano kon ano ha mga Griyego an diyosa nga hi Hera.

Ha pagtikang hiton Hunyo, iton adlaw nasirang dida hiton constellation han Taurus; ha kataposan hiton Hunyo, an adlaw nasirang dida hiton constellation han Gemini..  Pero tungod han precession han mga  equinox, iton Hunyo natikang nga iton adlaw aada hiton senyal nga astrolohikal nga Gemini, ngan natatapos pag-ada hiton adlaw dida hiton astrolohikal nga senyal ngan Cancer.

Ha Winaray, tinatawag liwat ini nga bulan nga Purukpukay.




#Article 90: Fisika (280 words)


Iton físika, pesiká o pisiká (tikang han Griyego, φύσις (phúsis), nature ngan φυσικός (phusikós), natural), an pinaka-fundamental nga siyensya natural, nanginginlabot hiton mga batikan nga mga prinsipyo han Universo. Iton Físika nanginginlabot hiton mga elementarya nga nakahimo han natural nga kalibutan (e.g. matter, enerhiya, espasyo, ngan takna) ngan an ira mga interaksyon, pati gihapon han pag-analisar han mga sistema nga naipapahayag hin klaro ha pamulong hinin nga mga prinsipyo.

Nagtikang an Pesika bilang Pilosopiya-natural sadton Archaic period han Greece (tuig 650 BCE – 480 BCE). An mga pilosopo sugad kan Thales naghanap hin methodological na mga eksplenasyons san mga natural na phenomena. Naghatag sira mga ideya nga ginpasarig san rason ngan obserbasyon, ngan daramo san kanra mga hypotheses naprubaran san experimento; sugad san atomismo na naprubaran na tama haros 2000 katuig tikang sa  una gin-propose ni Leucippus ngan Democritus.

Nagin siyensya an Pesika sadton early modern Europe san paggamit nira san experimental ngan quantitative na methods para ma-diskobre an yana ginkokonsidera na laws of physics.

Sakob sa Klasikal na pesika an mga tradisyonal na mga sanga sugad san mechanics, acoustics, optics, thermodynamics, ngan electromagnetism. Nanginginlabot an Klasikal na mechaniks san mga butang na nagkikiwa ngan ginpapakiwa san pwersa, ngan ginbabahin ini ngadto ha statics, kinematics, ngan dynamics; Ginbabahin liwat an mechanics ngadto ha solid mechanics ngan fluid mechanics. Sa fluid mechanics sakob an mga sanga na hydrostatics, hydrodynamics, aerodynamics, ngan pneumatics.

An moderno na pesika nagpapakita san iba na konsepto san space, time, ngan matter na prenesentar san klasikal na pesika. An duha na teoriya na nagdominar sa moderno na pesika amo an Quantum theory ngan special theory of relativity. Sakob san moderno na pesika an quantum mechanics.

Mga organisasyon




#Article 91: Loboc (213 words)


An Loboc usa nga 5th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Bohol ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon ha Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 15,734 ka tawo ha 2,738 nga panimalay.

Iton Loboc sikat ngan kilalado tungod hiton mga nanlulutaw nga karaonan (floating restaurant) dida ha daplin hiton ginsusubayan han kiritaon nga Salog han Loboc. It mga turista nangangada gihapon pagkita hiton mga tarsier, an giguti-ayi nga mga primate han kalibutan nga mabibilngan la hin mga pipira nga mga isla ha Timugan o Habagatan-Sinirangan nga Asya, upod an Pilipinas, Sulawesi, Borneo ug Sumatra.

An Loboc mayda gihapon usa han mga birilhon nga kultural nga heritage han nasod  sugad han Simbahan han Parokya ni San Pedro, an ika-duha nga pinakadaan nga simbahan han nasod; ug an sikat-ha-kalibutan nga Loboc Children’s Choir nga nagdaog ha pipira nga mga competition ha lokal ug ha langyaw, sugad han ira mahinungdanon nga pagdaog dida han Festival Competition ha Barcelona, Espanya nga tinatawag Europa ug an mga kanta hini, dida han naglabay nga Septyembre 17 tubtob Septyembre 21, 2003.

It Loboc mga karuhaan kag upat (24) nga kilometros it kaharayo tikang han Syudad han Tagbilaran, an kapital han probinsya han Bohol.

An Loboc mayda karuhaan kag walo (28) nga baranggay.




#Article 92: Norberto Romuáldez, Sr. (265 words)


Hi Norberto Romuáldez y López (Hunyo 6, 1875 - Nobyembre 4, 1941) (tinatawag gihapon nga Norberto Romuáldez, Sr. agod ma-distinguir ini hiya tikang han iya anak nga lalake nga amo gihapon an ngaran) usa nga Pilipinhon nga manunurat, politko, hurista, ug tawo han estado. Hiya an syahan han pamilya Romualdez nga nasikat ha bug-os nga nasod. Hiya an tiyo (o batâ kon ha kinadaan nga Binisaya) ni Imelda Marcos, an anak han iya putó nga bugto nga hi Vicente Orestes.

Hi Norberto Romualdez natawo ha Burauen, Leyte han Hunyo 6, 1875.  Nagtubo hiya ha Leyte ngan nasikat ha pagtikang komo usa nga manunurat ha Winaray.  An iya syahan nga sinurat nga sarswela ha Winaray amo an sarswela nga An Pagtabang ni San Miguel.

Han 1908, hi Romualdez nagsurat han Bisayan Grammar and Notes on Bisayan Rhetoric and Poetic and Filipino Dialectology, (Binisaya nga Gramatika ngan mga Tigaman ha Binisaya nga Retorika, ngan Pansiday ug Pilipinhon nga Diyalektolohiya), usa nga basahon hin gramatika mahitungod han Winaray nga Binisaya.  Han sunod nga tuig 1909 gintukod ni Romualdez an Sanghiran san Binisaya ha Samar ug Leyte agod ma-ibandilyo ug maipadukwag an yinaknan nga Winaray.  May abilidad gihapon hi Romualdez ha iba nga mga yinaknan sugad han Kinatsila, Iningles ug Sinugboanon.

Hi Romualdez nagsirbe komo usa nga justice han Korte Suprema han Pilipinas han Panahon han Americano.  Bulig gihapon hiya dida han  1934-1935 nga Constitutional Convention nga nagpagawas han 1935 nga Batakang-Balaod para han Mancomunidad Pilipinhon (Philippine Commonwealth).

Namatay hin sakit hi Norberto Romualdez han Nobyembre 4, 1941 ha Palapag, Samar nga yana lakip han lalawigan han Northern Samar.




#Article 93: Republika han Bohol (319 words)


An Republika han Bohol usa nga kagamhanan o gobyerno nga ginsiring  nga amo an nagdumara han isla han Bohol tikang han Hunyo 11, 1899 hangtod han Disyembre 23, 1901.

Dida han Disyembre 20, 1898, usa ka piniliay ha Tagbilaran ginhimo ha ilarom han pagdumara ni Tenyente Heneral Emilio Verdeflor nga tikang ha Sugbo. Ini nga kagamhanan o gobyerno lakip han Gobierno de Canton de Visayas o Federal nga Republika han Kabisay-an.  Pagka-Disyembre 25, 1898, an mga napili nga opisyales nahabutang han ira mga puesto ha gobyerno.

Pipira nga mga Bol-anon nagsurat kan Presidente Emilio Aguinaldo nga igbale waray an nahitabo nga piniliay. Han Enero 8, 1899, nagpagawas hin dekreto hi Aguinaldo ngan ini nakarawat dida han kataposan nga semana han bulan. An mga Presidente Munisipal han Bohol nagpili hin mga bag-o nga mga opisyales. Amo ini an mga napili:

Han Pebrero 11, 1899, ginsulong han mga Amerikano an kapital han Federal nga Republika han Kabisay-an didto ha Santa Barbara, Iloilo. Tungod hini an mga Bol-anon naghunahuna hin paghimo hin ira kalugaringon nga republika.

An una nga ginplano han mga opisyal han kagamhanan ha Bohol amo an pagpatawag hin usa ka kombensyon para hin pagsurat hin usa nga konstitusyon o batakan-balaod. Hi Flores ngan hi Reyes nagkadilito kon hin-o an angay magdumara han pinili-ay han mga delegado han kombensyon. Ginsugo ni Reyes an Sugboanon nga hi Pedro Samson nga patayon hi Flores. Han Mayo 20 han amo la gihapon nga tuig, ginpatay hi Hen. Flores ngan an iya duha nga anak ha Kapitolyo han Lalawigan.

Han Hunyo 11 han amo la gihapon nga tuig, nagtikang an kombensyon konstitusyonal. Gin-aprobahan ini han amo la gihapon nga mga tawo nga mga opisyales han probinsya ngan hi Reyes an napili nga presidente o mangulo.  Waray mahinabo an plebisito kabahin han pag-ratipikar hini nga batakan-balaod.

Hi Pedro Samson nahimo nga heneral han republika.  Nagsurender la hiya ha mga Amerikano dida han Disyembre 23, 1901.




#Article 94: León Kilat (145 words)


Hi León Kilat (Hulyo 27, 1873 - Abril 8, 1898) nga natawo ha ngaran nga Pantaleón Villegas usa nga namumuno ha Sugbo dida han Rebolusyon Pilipinhon patok han Espanya.  Hi Kilat usa nga taga-Negros, natawo ha Bacong, Negros Oriental.  Binmulig anay hiya hin katig-uban hin usa nga circus.

Dida han rebelyon patok han Espanya, hiya an namuno han mga rebolusyonaryo ha Sugbo.  An syahan nga plano niya pagtikang han rebelyon han Dominggo han Pagkabanhaw, pero nasabtan han mga Katsila an mga plano para han rebelyon, amo nga ginliwat ni Kilat an iya plano ngan nagdecidir nga igtitikang dayon an rebelyon.  Han Abril 3, 1898 han Dominggo han Palmas gintikang ni León Kilat an rebelyon ha Sugbo.  Ini nga panhinabo, ginhihinumdoman han mga Sugboanon nga an Tres de Abril.  Pero hi León Kilat gintraydor ngan ginpatay dida han Biyernes Santo Abril 8, 1898 ha Carcar, Sugbo.




#Article 95: Panay (315 words)


An Panay usa nga isla o puro ha Pilipinas nga nahamutangan ha Kabisay-an. Ha politikal nga heyograpiya, ginbabahin an isla hin upat nga mga probinsya: Aklan, Antique, Capiz, ngan Iloilo, ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon. An prominente nga syudad han isla amo an Syudad han Iloilo.

An Panay nahamutangan ha timugan o habagatan-sinirangan tikang han isla han Mindoro ngan kanawayan o amihanan-katundan han isla han Negros, nahabulag pinaagi han Estrecho han Guimaras. Ha butnga han Negros ug Panay ada an isla-nga-probinsya han Guimaras. Ha amihanan amo an Dagat Sibuyan ug an mga isla han Romblon; ha habagatan o habagatan-katundan amo an Dagat Sulu.

Dida ha Panay an lugar han leyendo han Maragtas, nga nagsasaysay daw han pag-abot han mga Malay nga tawo han kapurupod'an han Pilipinas.

An ngaran han island amo in ginkuhaan nga ngaran para hin pipira nga mga United States Navy nga mga sakayan nga tinatawag nga USS Panay, ngan an pinakasikat hini amo an ginlunod han mga Hapon dida han 1937 dida han Panay incident o (Nahinabo han Panay).

Han pag-abot han mga Espanyol nga pinamunoan ni Miguel Lopez de Legazpi ngada ha Panay tikang ha Cebu dida han 1569, an ira nabilngan nga mga tawo mayda tattoo, amo nga ira ginngaranan ini nga Isla de los Pintados. Diri sigurado kon unan-o an isla ginngaranan nga Panay. Gintawagh han mga Aeta an isla nga Aninipay, tungod hin tanom nga damo dida han isla. Sumala ha leyendo, hira Legazpi ngan an iya mga tawo, nga namimiling hin pagkaon, sinmiring daw kuno pag-abot dida han isla, Pan hay en esta isla! (kon ha Winaray: mayda tinapay hini nga isla). An mga Katsila nagtukod han ira syahan nga urukyan han isla dida han ganghaan han Salog Banica ha Capiz ngan gintawag ini nga Pan-ay. Ini an ika-duha nga urukyan nga gintukod han mga Espanyol ha Pilipinas, an syahan amo an San Miguel ha Cebu.




#Article 96: Purô han Negros (712 words)


An Negros usa nga isla han Pilipinas nga nahamutangan ha Kabisay-an. Ini amo an ika-upat nga gidako-i nga isla han nasod, nga mayda kahaluag hin tuna nga 12,706 kwadrado nga kilometros (4,905 nga kwadrado nga milyas.). An mga tawo nga taga-Negros tinatawag nga mga  Negrense.

Ha politika ngan ha kultura, an Negros ginbabahin ngada hin duha nga mga  probinsya: Negros Oriental ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon, ngan Negros Occidental, nga kabahin han Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon. Ini nga pagtunga han isla, nga baga hin nasunod han kabugkiran ha butnga han isla, nahatungod gihapon han duha nga mga etnolingguwistiko nga grupo hini nga dapit han nasod. An katundan nga bahin (Occidental kon ha Kinatsila) amo an urukyan han mga Bisaya nga Ilonggo o mga nayakan hin Hiligaynon nga Negrense ngan an sinirangan nga dapit (Oriental kon ha Kinatsila) amo an urukyan han mga tawo nga nayakan hin Sinugboanon nga Binisaya.

An importante nga mga syudad han isla amo an Syudad han Bacolod ha Negros Occidental ug an Syudad han Dumaguete ha Negros Oriental.

An Negros kilalado nga amo an pinaka-importante nga producer hin  asukar han nasod. Mga taramnan hin tubo damo dida hiton gin-uuma nga mga dapit han isla.

An Bulkan Canlaon, ha amihanan nga dapit han isla, usa nga semi-aktibo nga bulkan ngan nahataas han Syudad han Bacolod.

Han Mayo 29, 2015, hi Mangulo Benigno Aquino III in nagpagawas hin Ehekutibo nga Sugo No. 183, nga pormal nga naghihimo han rehiyon.

Han Agosto 9, 2017, pinirmahan ni Mangulo Rodrigo Duterte an Ehekutibo nga Sugo Ihap 38 nga nagpapabaliwaray han Rehiyon nga Isla Negros.

An Isla han Negros gintatawag han una nga Buglas - usa nga daan nga lumad nga pulong nga ginhuhunahuaan nga nangangahulonga nga gin-utod. Gintutu-ohan nga an Negros han una, kabahin hin darudako nga pundok hin tuna pero naha-utod han sinisiring han mga heyolohista nga continental drift o kondi man han mga nagtikahataas nga mga tubig hadton sinisiring nga glacial age. Han mga pinakasyahan nga mga umurukoy dinhe nga isla amo in mga magsirom-an-panit nga mga lumad nga kabahin han Agta o Negrito nga grupo etniko nga mayda kalugaringon nga kultura. Amo nga an mga Katsila gintawag an lugar nga Negros (nga nangangahulugan ha Kinatsila nga mag-itom) tungod han mga mag-itom in panit nga mga lumad nga ira syahan nakit-an han ira pag-abot dida han isla han Abril 1565. Duha han pinakadaan nga mga urukyan han mga lumad amo an Binalbagan ngan Ilog nga nahimo nga mga bungto. An Binalbagan nahimo nga bungto dida han tuig  1573 ug an Ilog nahimo nga bungto dida han 1584. An iba nga mga urukyan amo an Hinigaran, Bago, Marayo (nga yana Pontevedra), Mamalan (nga yana Himamaylan) ug Candaguit (usa nga sitio ha San Enrique). 

Katapos hin pagpili hin mga encomienderos han island, hi Miguel Lopez de Legaspi nagbutang han Negros ha ilarom han yakan-balaod han Gobernador han Oton ha Panay. Pero han 1734, an isla nahimo nga distrito militar ngan an syahan nga kapital amo an Ilog. An lingkoranan han gobyerno ginbalhin ngadto ha Himamaylan ngan katapos hini an Bacolod  amo an nahimo nga kapital dida han 1849. 

Han 1890, gintunga han mga Katsila an isla ngadto han Negros Occidental ug Negros Oriental. 

Han Nobyembre 5, 1898, an mga Negrense nanrebelde patok han mga Katsila nga mga awtoridad han probinsya nga pinamunoan han gobernador politico-militar nga hi Coronel Isidro de Castro. An mga Espanyol nag-surender pakakita nira hin mga armado nga mga kasundalohan nga tikadto ha Bacolod. An mga rebolusyonaryo nga pinamunoan nira Heneral Juan Araneta tikang ha Bago ug Heneral Aniceto Lacson tikang ha Silay, ha kamatuoran nandadara hin mga peke o diri-tinuod nga mga armas nga mga riple o pusil nga mga kadahonan hin palma ug mga kanyon nga mga banig nga ginpalikid ug ginpintaran hin itom. Han kulop han Nobyembre 6, hi Coronel de Castro nagpirma han Acta han Capitulacion, ngan natapos an gobyerno han Espanyol ha Negros Occidental. Ini nga panhinabo ginsasaurog ha Negros Occidental kada Cinco de Noviembre nga amo an adlaw nga an mga Negrense nag-uwat han mga Katsila nga nga makuha an ira kagawasan. An Nobyembre 5 gin-deklara nga ispesyal nga waray-trabaho nga adlaw hin pagsaurog han lalawigan pinaagi han Republic Act. No. 6709 nga ginpirma ni Corazon Aquino dida han Pebrero 10, 1989.




#Article 97: TGV (670 words)


An TGV amo an kanan Fransya train à grande vitesse; kon ha literal tren nga dako an kalaksi. Gindebelop ini han Alstom ngan SNCF, ngan ginpapalakad han SNCF, an companyiya nasyonal nga riles han Fransya, ini nadugtong hin mga syudad ha Fransya, labi na an Paris, ug ha pipira nga mga hagrani nga kanasoran, sugad han Belhika ug Suisa. Mga TGV ha ilarom hin iba nga mga ngaran nandudugtong hiton Fransya ngadto ha Alemanya ug ha Paises Bajos (Thalys) ug ha Reino Unido (Eurostar). Mga tren nga nagsubad han TGV nga disenyo ginpapadalagan gihapon ha Salatan nga Korea (Korea Train Express o KTX), ha Espanya (AVE) ug ha Estados Unidos (Acela Express).  It mga TGV nga tren ginhihimo ha kasagaran han Alstom, ha yana talagsa upod han bulig han Bombardier.

Iton TGV tren hin pasahero, labot la hiton mga pipira nga mga TGV nga ginagamit para hin mga postal nga karga tingadto ngan balik han mga syudad han Paris ug Lyon ha Fransya.

An ideya nga magkamayada hin TGV una ginsuhestyon dida han mga 1960. An syahan nga prototype, kinikilala nga TGV 001, ginpapaandar hin mga gas turbine ngan nakuha han iya kalugaringon nga elektrisidad tikang han lana, pero katapos han 1973 nga krisis enerhiya ngan han sinmunod nga paghataas han presyo han lana, nahimo na ini nga diri-praktikal.

An syahan nga hingpit nga elektrikal nga prototype nakumpleto dida han 1974, ug an final nga bersyon napadara dida han 1980 ngan nagtikang an serbisyo ha publiko dida han ruta nga nadugtong han Paris ngan Lyon ha Septyembre 27 1981. An mga syahan nga mga pinili nga mga mamaralit hin tiket amo an mga negosyante nga nabiyahe hini nga ruta; an TGV para ha ira madurudali nga solusyon kaysa han mga regular nga tren, mga auto, o mga idro. Waray la mag-iha an paghalu-ag han client base ngadto han mga iba dida han populyason, nga naruyag hin praktikal ngan malaksi nga paagi pagbiyahe tikang ha syudad ngadto hin lain nga syudad.

Tikang hini, mga dedicated nga linea ha mga ruta Tours/Le Mans, Calais, Bruselas ngan Marsella gin-abrehan. Mayda linea ngadto ha Estrasburgo nga ginhihimo, pati gihapon in mga dedicated nga linea hin hagtaas-nga-kalaksi ngadto ha Colonia ngan Amsterdam. Mayda pa mga plano ha mga sumurunod nga nga magdugang hin mga ekstensyon han linea ngadto ha Espanya ngan Italya. Usa nga hataas-kalaksi nga linea ngadto ha Londres tikang ha Folkestone ginhihimo gihapon, nga ginagamitan han engineering expertise han SNCF.

Diri an TGV an syahan nga pan-negosyo nga hataas-in-kalaksi nga serbisyo hin tren, kay an Hapon nga Shinkansen nagdugtong han Tokyo ngan Osaka tikang han Oktubre 1 1964, mga haros napulo kag pito (17) ka tuig ugsa igpadalagan an syahan nga mga TGV.

An TGV usa han mga gimalaksihi nga mga komersyal nga ginpapadalagan nga mga konbensyonal nga tren han kalibotan, pero amo ini an gimalaksi ha kalibutan kon ada ini ha ilarom han test condition: han 1990 nakaabot ini hin mga kalaksi nga 515.3 ka kilometros ha tagsa oras (320.2 ka milyas ha tagsa oras) nga ginamit hin pinahalipot nga tren (duha nga power car ngan tulo nga pasahero nga carro).

Dida han Nobyembre 28 2003 an TGV nagdara han ika-usa ka bilyon nga pasahero tikang han pagtikang han pagpadalagan han 1981. An ika-duha ka bilyon maabtan daw dida hiton tuig 2010.

An Fransya mayda mga 1,200 ka kilometro hin LGV nga ginhimo han naglabay nga karuhaan (20) ka years, ngan mayda upat nga bag-o nga linea nga kondi man ginsuhestyon, ginhihimo.

An Amsterdam ngan an Colonia daan na ginsisirbisyoan han Thalys nga mga TGV nga tren nga nadalagan hin ordinaryo na riles, ngaran ini nga mga pagsumpay gin-upgrade ngadto hin riles para hin hataas-in-kalaksi.  It London ha yana ginsisirbisyoan han Eurostar nga mga TGV nga tren nga nadalagan hin hagtaas nga kalaksi pinaagi han mayda-na-nakumpleto nga Channel Tunnel Rail Link ngan ha ordinaryo nga kalaksi ha mga regular nga riles ha mga suburb han London, bisan kon iton Eurostar magamit hin kumpleto-nga-bulag nga linea pagkatapos hiton Section 2 han sumpay makumpleto.




#Article 98: Wikimedia Commons (266 words)


An Wikimedia Commons (tinatawag gihapon nga Commons o Wikicommons) usa nga burutangan o repositoryo hin gawasnon nga sulod nga mga ladawan o image, sound ug iba pa nga mga multimedia nga file. Usa ini nga proyekto han Wikimedia Foundation. It mga file nga ginkakarga dinhi nga burutangan puyde magamit sugad in mga ginkarga lokal nga mga file ha iba nga mga proyekto han mga Wikimedia nga server, sugad han Wikipedia, Wikibooks ug Wikinews.

An proyekto gin-propose dida han Marso 2004 ug gintikang dida han Septyembre 7, 2004. Usa nga rason hini nga pagtukod hin usa nga burutangan o repositoryo amo an hingyap nga diri gud magdamo an pagdurudoble hin mga pagbuhat ha mga dirudilain nga mga Wikimedia nga proyekto ug yinaknan, nga nahihinabo kay an amo la gihapon nga file kinahangalan igkarga ha tagsatagsa mga dirudilain nga mga wiki ugsa han pagkamay-ada han Commons. 

Iton posibilidad hin mga lokal nga pagkarga dida hiton mga server aada pa, pero ini angay gamiton ha kaurugoan para hin mga materyales nga iton mga polisiya han lokal nga proyekto natugot nga diri matutugotan ha ilarom han pag-lisensya nga polisya han Commons sugad hiton fair use content. Tikang han 2005, an Wikimedia Commons mismo diri natugot hin mga fair use o mga pagkarga ha ilarom hin diri-gawasnon nga mga lisensya, upod an mga lisensya nga naglilimita han pan-negosyo nga paggamit han materyales. Iton mga lisensya hin mga buhat nga puyde ha Commons upod an GNU Gawasnon nga Dokumentasyon nga Lisensya o GNU Free Documentation License, Creative Commons nga mga lisensya nga waray paggaud o paglimita han paggamit, ug an public domain.




#Article 99: Panakayan (268 words)


Iton panakayan (tinatawag gihapon nga transportasyon) amo an padalagan hin mga tawo, mga butang, mga senyal, ug impormasyon tikang hin usa nga lugar ngadto hin iba. An pulong nga transportasyon tikang ha Latin nga mga pulong nga trans (tabok) ug portare (pagdara).

Iton panakayan damo iton mga aspeto: ini hira puyde mabahinbahin ngadto hin tulo: infrastruktura, mga sarakyan, ug mga pagpadalagan o operasyon. Nalalakip hiton infrastruktura an mga transport network sugad hin kakarsadahan, mga riles hin tren, mga agi-anan ha kalangitan, mga kanal, mga pipeline ngbp. Iton mga sarakyan sinisiring nga mga nasakay hiton mga network, sugad hiton mga auto, mga bisikleta, mga bus, mga tren, mga idro. Iton pagpadalagan o mga operasyon amo an nahanunungod han pag-kontrolar han sistema, sugad han mga senyales han trafik ug mga ramp meter, mga railroad switch, air traffic control, ngbp, pati gihapon in mga polisiya sugad in paagi pagbiling kwarta para han sistema (sugad pananglitan, han paggamit hin mga toll o mga buhis han gasolina).

Kon ha haluag nga paglantaw, iton disenyo hiton mga network amo an trabaho han civil engineering o inhenyeriya sibil ngan urban planning (pagplano han sawang). An disenyo han mga sarakyan amo an nahanungod han mechanical engineering o inhenyeriya mekanikal ug mga ispesyalizado nga mga subfield sugad han nautical engineering ug aerospace engineering. An mga operasyon o pagpadalagan ispisyalisado, pero ini bangid trabaho ini han operations research o systems engineering.

Iton mga paagi o modo amo in mga kombinasyon hin mga network, mga sarakyan, ug operasyon, ngan upod dinhe an pagbaktas, an sistema hin kakarsadahan, sistema han riles, mga sakayan ha kadagatan ug mga moderno nga pagpalupad.




#Article 100: AVE (404 words)


An AVE, (usa nga acronym han Alta Velocidad Española nga kon igliteral, Hataas nga Kalaksi Espanyol nga napaaliday han pulong ha Kinatsila nga ave nga nangangahulogan nga tamsi) amo in usa nga hataas in kalaksi nga tren nga nakaabot hin mga kalaksi nga tubtob 300 ka kilometros ha tagsa oras hin dedicated nga track.  

Diri ini sugad han iba nga network han mga riles ug tren ha Espanya nga nagamit hin broad-gauge, kay an AVE nagamit hin Europeo nga standard gauge, nga natugot hin direkta nga pagsumpay ha gawas han Espanya ha pagtika-iha.  Ngatanan nga mga tren nga AVE  ginpapamalakad ha yana han RENFE, an Espanyol nga companyiya estado hin riles, pero posible nga iton mga pribado nga mga kompanyiya tugotan pagdumara hin mga linea ha mga sumurunod nga panahon.

An AVE nagtikang hin serbisyo nga nasumpay han Madrid ngan Sevilla dida han Abril 21 1992, nga may distancia hin 471 ka km, nga an oras hin biyahe 2.5 ka oras.

Mayda mga nagsiring nga an gobyerno PSOE nagpili han Frances nga Alstom nga bid imbes nga an Siemens ug Talgo nga mga bid tungod hin mga  rason nga politikal imbes nga teknikal, pagpahalipay han gobyerno Frances tungod han pagbulig hini hin pagdakop hin mga ETA nga mga aktibista nga nananago ha tabok han tubtoban o frontera ha Salatan nga Francia. Tungod kay didto ginhimo ha Sevilla an 1992 World's Fair amo nga ini an ginpili nga syahan nga linea han AVE, pero mayda mga akusasyon nga an namumuno han gobyerno Espanyol nga hi Felipe González nga taga-Sevilla nagpabor han iya kalugaringon syudad.

Gingarantiya han AVE hin serbisyo nga maabot han ginkakadto-an ha sulod hin mga 5 minutos han ginpasabot nga oras, ngan nahatag hin bug-os nga pag-uli han bayad kon magsobra an kaatrasar han tren, pero mga 0.16% la  han mga tren an nahaurhe. Dinhe nga bahin, an pagsakto hin oras han AVE maupay kon ginkompara han iba nga mga serbisyo han RENFE, ngan ginkompara ngani han Franses nga sistema TGV.

Iton kalaksi han mga tren han AVE, upod han mga kamamahal nga mga presyo hin real property ha Madrid amo an rason kon kay-ano an mga nananakay ha Madrid nga napili pag-ukoy ha Ciudad Real, an syahan nga estasyon tikang ha Madrid dida han Linea Madrid-Sevilla.

Ha yana, upat nga linea (o linya) iton sistema han AVE:

It sentro nga hub han sistema amo an Puerta de Atocha nga estasyon ha Madrid.




#Article 101: Thalys (461 words)


An Thalys usa nga hataas-in-kalaksi nga tren nga network nga ginhimo paggamit han hataas-in-kalaksi nga linea nga nadugtong hiton Paris ngan Bruselas (Brussels). Ini nga track ginsasaro-an han Eurostar nga mga tren nga nabiyahe tikang ha Paris o Bruselas ngadto ha Londres o London pinaagi ha Lille ug an Channel Tunnel ug han mga Franses nga domestiko nga TGV nga mga tren. Duha ka modelo hin mga tren it gingagamit hiton sistema, ug ini nga duha upod han sinisiring nga TGV (train à grande vitesse o tren nga hataas an kalaksi) nga grupo hin mga hataas-in-kalaksi nga mga tren nga ginhimo han Alstom nga kompanyiya ha Fransya, bisan diri ini hira parehos han domestic nga mga TGV set.

Ha unhan han Bruselas, an mga dagko nga syudad nga ginkakadto-an han mga Thalys nga tren amo an Antwerp, An Haga, Rotterdam, Amsterdam, Liège, Aachen ngan Colonia (Cologne). It mga tren hini nga mga kakadto-an o destinasyon nadalagan ha pira ka bahin hin mga dedicated nga hataas-in-kalaksi nga mga track (an iba hini ighihimo pa), ug ha pipira nga bahin dida hin durudaan nga mga track nga ginsasaro han mga regular nga kalaksi nga tren. Waray madayon in mga plano nga an linea ngadto ha Colonia nga igpadayon nga umabot ha Frankfurt tungod kay nagkulang in koryente nga gingenerate han mga Thalys trainsets kon ginpapadalagani ini ha ilarom han 15 kV nga voltage nga sistema nga ginagamit ha Alemanya o Germany.

Tikang ha Paris, an Frances nga TGV network mayda hataas-in-kalaksi  nga mga sumpay ngadto ha iba nga mga Frances nga syudad upod an Avignon ug Marseille, Ginebra (Geneva) ha Suiza, ngan pati gihapon an main nga internasyonal nga aeropuerto han Paris nga  Charles de Gaulle aeropuerto harani ha Roissy ngan an Disneyland nga theme park ha Marne-la-Vallée.

An pagsumpay han linea ngadto ha Charles de Gaulle airport nakatugot han Air France pag-cancelar han serbisyo nga idro hini han ruta nga Paris-Bruselas; lugod an Air France namamaligya hin mga puesto dida han mga tren nga Thalys.

An oras hin biyahe tikang ha Bruselas (Gare du Midi/Zuidstation) ngadto ha Paris (Gare du Nord) mga 1 ka oras, 25 minutos, para hin distancia nga mga 300 ka km. Iton peak nga kalaksi 300 km/h dida hin dedicated nga hataas-in-kalaksi nga track o surundan.

An Thalys gintagaan han IATA nga designador 2H. Ini gingagamit upod han American Airlines ug Northwest Airlines. An American Airlines mayda pakigsabot nga makigsaro hin kodigo han Thalys para hin serbisyo han tren tikang ha Charles de Gaulle nga aeropuerto tubtob ha Brussels Midi. An aerolinea nga alyansa nga Skyteam mayda gihapon pakigsabot hin pagsaro hin kodigo han Thalys para hin serbisyo hin tren tikang ha Aeropuerto Internasyonal han Schiphol  Amsterdam ngadto han Estasyon Berchem han Antwerp ngan Estasyon Midi han Bruselas.




#Article 102: Shanghai Maglev nga Tren (143 words)


An Shanghai Maglev nga Tren (tinatawag gihapon nga Shanghai Transrapid) (ha Inintsek: 上海磁浮示范运营线) amo an syahan nga komersyal nga maglev nga linea ha bug-os nga kalibutan. An paghimo ini nagtikang dida han Marso, 2001, ngan nagtikang han serbisyo publiko dida han Enero 1, 2003.

Ginpapadalagan ini nga linea han Shanghai Maglev Transportation Development Co., Ltd..

An linea tikang ha Shanghai subway linea 2 nga estasyon Karsada Longyang ngadto ha Aeropuerto Internasyonal han Pudong, it kahalaba han ginsusubay o track 29.863 ka kilometros. It tren mga 7 ka minuto ngan 20 ka segundo, ngan iton hataas nga kalaksi (o top speed) amo in 431 ka kilometros ha tagsa oras.

Han Hunyo 2005, an presyo han ticket mga 50 RMB yuan (mga 6 nga US nga dolyar) ug 40 RMB para hin mga pasahero hin idro nga mayda pagpakita nga pinalit nga ticket han idro.




#Article 103: Cisalpino (203 words)


An Cisalpino usa nga hataas-in-kalaksi nga tren nga nagsusumpay hiton mga syudad han Stuttgart, Basel, Ginebra (Geneva), Zürich, Milano, Venesya (Venice), and Florensya (Florence). 

An nakiling nga tren (kilalado ha informal nga pagtawag nga Pendolino), an Italiano nga ETR 470, nahatag hin komportable ngan makalsi nga pagsumpay ha mga nasod han Italya, Suiza, ngan Alemanya.

An Cisalpino ginpapadalagan hin duha nga linea o ruta: 

An tren mayda duha nga class. Ha first class, mayda mga saksakan para hin koryente. An Cisalpino mayda dining car o carro nga kon diin an mga tawo nangangaon. Iton pag-reserba hin pwesto ginrerekomenda. Ha mga biyahe ha langyaw o international trip, mayda surcharge nga ginbabayad, upod han pagreserba. Diri puyde igkarga an mga bisikleta.

An Cisalpino gindudumara han Cisalpino AG nga iton headquarters ini adto ha Bern. Iton pag-ayad ngan pagmentena hiton mga tren ginbubuhat ha Milano han Italyano nga railway operator Trenitalia. Iton mga tren ginseserbisyoan hin mga tawo tikang ha Trenitalia, pati gihapon han Swiss nga (Swiss Federal Railways) ug han mga Aleman nga mga operator (Deutsche Bahn), samtang an pag-cater gindudumara han Italyano nga kompanyiya Cremonini S.p.A han Roma. It pamaligya hin ticket ginbubuhat han mga tulo nga mga operator ngan mga ahensya hin biyahe. 




#Article 104: Shinkansen (893 words)


An Shinkansen (Hinapon: 新幹線) usa nga network hin hataas-in-kalaksi nga riles nga linea ha Hapon. An syahan nga linea, an Tōkaidō Shinkansen, nag-abre dida han 1964. An network tikang hadto ginpadako agod mahisumpay an kadam'an han mga dagko nga syudad ha mga isla han Honshu ngan Kyushu nga mayda pagpadalagan hin mga kalaksi nga tubtob 300 ka kilometro ha tagsa oras.

An ngaran ha Iningles nga bullet train (kon ha Winaray bala nga tren) usa nga paghubad ha Katundan han Hinapon nga pulong dangan ressha (弾丸列車), nga amo an ngaran han proyekto samtang ginpaplano pala ini dida han mga 1940s. 
An yana nga ngaran nga Shinkansen kon ha literal nangangahulogan nga Bag-o nga Trongko nga Linea ngan amo kon ha teknikal nga pagiruistorya ngaran la hiton mga surundan han riles, samtang iton mga tren ngahaw gintatawag ha opisyal nga ngaran nga Super Express (超特急 chō-tokkyū). Kondi ha adlaw-adlaw nga kinabuhi, ini nga pag-distinguir talagsa la himo-on bisan ha Hapon.

Dida han paghihimo han Shinkansen nga network, diri pirme posible nga ighimo han linea nga magsumpay ngadto hin ada na nga daan nga estasyon ngan tungod hini, usa nga bag-o nga ikaduha nga estasyon ginhimo. Tungod hini, damo han mga Shinkansen nga estasyon (eg. Shin-Yokohama Station ngan Shin-Osaka Station) mayda han pagtikang nga sumpay o prefix nga shin- ha ira ngaran, pero ini nga pulong shin nangangahulogan la nga bag-o ha Hinapon ngan diri direkta nga paaliday han Shinkansen.

An Hapon amo an syahan nga nasod nga naghimo hin mga dedicated nga mga linea hin riles para hin hataas-in-kalaksi nga pagbiyahe. Tungod han kadamo hin kabugkiran han nasod, an ada na nga daan nga network mga 3 ft 6 in gauge (1,067 mm) narrow gauge nga mga linea, nga ha kaurugan nasubay hin diri diritso nga mga ruta ngan diri puyde ma-ipagamit hin haruhagtaas nga mga kalaksi. Tungod hini, an Hapon darudako an pagkinahanglan hin mga bag-o nga mga hagtaas-in-kalaksi nga mga linea kaysa hin mga nasod nga an ada na nga daan nga standard gauge o halu-ag nga gauge nga sistema hin riles darudako an higayon hin pag-upgrade. Ha pagkaiba han mga darudaan nga mga linea, an Shinkansen nga mga linea standard gauge, ngan nagamit hin mga tunnel ug viaducts pag-agi ngan paglampas hin mga obstakulo, imbes nga libuton.

An paghimo han syahan nga banda han Tokaido Shinkansen han ruta nga namumutnga han Tokyo ngan Osaka nagtikang han 1959. Gin-abrehan an linea han Oktubre 1, 1964, igo la nga maka-abot han Tokyo Olympics. An linea dayon nga naginmalinampuson, nakaabot han ika-100 ka ribo (o ika-100 ka milyon) nga pasahero nga waray pa mag-tuló ka tuig han Hulyo 13, 1967 ngan nag-abot han ika-syahan nga bilyon nga pasahero han 1976.

An syahan nga mga Shinkansen nga tren ginpadalagan hin mga kalaksi speeds nga tubtob 200 ka kilometros ha tagsa oras (125 ka milyas ha tagsa oras), ngan ini ginpadugang an kalaksi nga makaabot hin 220 ka kilometros ha tagsa oras (135 ka milyas ha tagsa oras). Mayda pa hini nga mga tren, upod han ira itsura nga maypagka-bala, nga ginagamit pa para hin mga serbisyo han ruta nga namumutngaan han Hakata ngan Osaka. Usa nga carro hin pagmaneho tikang hin usa han mga orihinal nga mga tren ada na yana han British National Railway Museum ha York. 

Damo nga mga sumurunod nga modelo han tren nagsunod han syahan nga klase, kasagaran an tagsa modelo mayda kalugaringon nga nag-iiba nga itsura. It mga Shinkansen nga tren yana nadalagan hin regular ha mga kalaksi nga tubtob 300 ka kilometros ha tagsa oras (185 ka milyas ha tagsa oras), ngan nahaupod ini han mga gilalaksihin nga mga tren nga ginpapadalagan ha kalibutan, upod han Frances nga TGV, Espanyol nga AVE ngan Aleman nga ICE nga mga tren.

An orihinal nga plano nga an Shinkansen magdara hin mga panpasahero ngan mga pankarga o freight nga tren ha adlaw ngan gab-i. Iton Shinkansen nga mga linea nadara la hin mga sarakyan nga tren. Nagsisira an sistema tikang hiton katutnga hit gab-i ngadto hiton 06:00 kada adlaw agod magkamayda hin maintenance. An mga pipira nga mga tren nga nabiyahe pa ha gab-i ha Hapon nadalagan dida hiton daan nga narrow gauge nga network nga parallel hiton Shinkansen.

Iton mga tren mga maabot hin mga napulo kag unom nga carro hin kahalaba. It sukol hiton tagsa nga carro mga 25 ka metros (82 ft) ha kahalaba, an gihalaba-i nga mga tren mga 400 ka metros (1/4 hin milya) tikang ha atubangan ngadto ha luyo. Iton mga estasyon halaba gihapon agod mahasulod an mga tren.

Han 2003, JR Central nagpasamwak nga an average nga oras hin pag-abot han Shinkansen mga nahaabot hin mga 0.1 minutes o 6 ka segundo han gin-iskedyul nga oras. Upod na dinhe an ngatan nga natural ngan kanan tawo nga aksidente ngan mga sayop ngan ginkalkula tikang han tanan nga mga 160,000 ka biyahe han Shinkansen. An nahauna nga record tikang ha 1997 ngan mga 0.3 ka minutos o 18 ka segundo.

An syahan nga derailment o kahagawas han riles hin Shinkansen nga tren ha serbisyon para han manarakay nahinabo dida han Chuetsu nga Linog han Oktubre 23, 2004. Walo tikang han napulo nga carro han Toki Numero 325 nga tren dida han Joetsu Shinkansen nahagawas han riles ha harani han Nagaoka nga Estasyon ha Nagaoka, Niigata. Pero waray may nasamaran o namatay han mga 154 nga manarakay. 




#Article 105: Tokaido Shinkansen (240 words)


An Tōkaidō Shinkansen (東海道新幹線) amo an syahan ngan orihinal nga Shinkansen nga linea nga nag-abre han 1964 nga nagdugtong han Tokyo ngan Shin-Osaka. Ginpapadalagan ini han Central Japan Railway Company.

An Tokaido Shinkansen nga linea syahan ginplano han 1940 komo usa nga 150 ka kilometros ha tagsa oras nga dedicated nga riles nga masumpay han Tokyo ngan Shimonoseki, nga magreresulta hin 50% ka malurulaksi kaysa han gimalaksihi nga express nga tren hadto nga panahon. An pagtikang han Gyera-Pankalibutan II naghunong han proyekto anay dida han mga syahan nga mga pagplano, bisan pa mayda mga ginbuho nga mga tunnel nga nagamitan ha pagtika-iha han ruta han Shinkansen nga ruta.

An aktwal nga paghimo han linea nagtikang han 1959 ngan natapos han 1964, ngan an syahan nga tren nagbiyahe tikang ha Tokyo ngadto ha Shin-Osaka han Oktubre 1 hadto nga tuig. An pag-abre han linea gin-igo nga mahaabot han 1964 Summer Olympics ha Tokyo, nga naghatag na nga daan hin internasyonal nga pagpakita han nasod. Ha orihinal an linea gintawag nga Bag-o nga Tokaido nga Linea.

An linea nagdara han ika-100 ka milyon nga pasahero han 1967, ug an ika-bilyon dida han 1976.

Mayda tulo ka klase hin tren hiton linea: tikang ha gilalaksihi tubtob hit gimahinayi, an mga ini amo an Nozomi, Hikari, ngan Kodama. Damo nga mga tren napadayon pagbiyahe ngadto ha Sanyo Shinkansen, tubtob ha Hakata Station han Fukuoka.

TUpod han mga tren nga set hini nga linea an:




#Article 106: Shanghai-Hangzhou Maglev nga Tren (196 words)


An Shanghai-Hangzhou Maglev Train usa nga ginplano nga maglev nga tren nga linea tikang ha Shanghai ngadto ha Hangzhou, ha sinirangan nga Tsina.

An bug-os nga kahalaba han linea mga 169.725 ka kilometro — 64.485 ka kilometro ha Shanghai ngan 105.240 ka kilometro ha lalawigan han Zhejiang — nga mahahamutngaan han duha nga Intsik nga syudad han Shanghai ngan Hangzhou. Upat nga estasyon iton hihimuon, ha Shibohui, ha salatan nga Shanghai, Jiaxing ngan sinirangan nga Hangzhou.

An disenyo nga kalaksi mga 450 ka kilometro ha tagsa oras, ngan an tren makabiyahe han 169.725 ka kilometro nga linea ha mga karuhaan kag pito (27) ka minuto.

An aktwal nga paghimo ginplano nga magtikang ha 2005 ngan plinano nga matapos ha 2009 igo la nga maka-abot hiton 2010 Shanghai Expo.

Kon mahimo ini, amo ini nga linea an magiging syahahan nga inter-city Maglev nga riles nga linea ha serbisyo komersyal ha kalibutan. An linea magiging pagdugang o ekstensyon han usa pa (nga amo la liwat) nga Maglev nga linea ha serbisyo, an Shanghai airport Maglev nga linea.

An bug-os nga budget han proyekto mga 30 ka bilyon nga RMB yuan (mga 4 ka bilyon nga US nga dolyar).




#Article 107: Tigbauan (123 words)


An Tigbauan usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 50,446 ka tawo ha 9,779 nga panimalay.

An Tigbauan mayda kalim-an kag duha (52) nga baranggay.

An ngaran han Tigbauan tikang han Tigbao usa nga klase hin banwa nga masurong dida nga lugar--buot sidngon han ngaran nga an lugar nga kon diin damo an tigbao. 

An Tigbauan, usa nga bungto ha daplin han dagat, usa han mga ginlugsungan han Fuerza Armada han Pilipinas ug Estados Unidos nga pinamunuoan ni Heneral Douglas MacArthur han Marso 1945 para han liberasyon han Pilipinas tikang han mga Hapon han Ika-Duha ng Gyera Pankalibutan.




#Article 108: Matematika (124 words)


An Matematika amo an larangan hin kinaadman nga nanginginlabot hiton mga konsepto sugad han kadamô, kahimo, kahaluag, ngan pagbalhin, ngan amo gihapon an disiplina akademika nga nag-aaram hini. Gintawag ni Benjamin Peirce ini nga amo an siyensya nga nakuha hin mga necesaryo nga mga konklusyon.  Iba nga mga ispisyalista ha matematika nasiring nga iton matematika amo an siyensya hin pattern, nga an mga matematiko namimiling hin mga pattern kon hain man ini mabibilngan, ha mga ihap o numero, siysensya, kahaluag o espasyo, kompyuter, imaginary nga mga abstraction, o bisan diin. It mga matematiko nagdadalikyat hini nga mga konsept, agod makahimo hin mga bag-o nga mga conjecture ngan pagtukod han mga kamatuoran hini pinaagi ha rigorous deduction tikang hin mga chosen axiom ngan mga kahubad.




#Article 109: Heyometriya (110 words)


An Heyometriya (Griyego γεωμετρία; geo = tuna, metria = sukol) nagtikang nga an pagtirok han kinaadman mahitungod han kalabotan han paglugar o espasyo o spatial relationships. Usa ini han duha nga pagbahin han ugsa-han-moderno nga matematiko. (An ika-duha amo an pag-aram han mga ihap o numero). Ha yana nga mga panahon, an mga konsepto nga heyometriko gin-heneralisar ngadto hin hataas nga handana hin ka-abstrakto ngan kompleksidad, ngan gin-gamitan na han mga paagi han kalkulo ngan abstrakt nga algebra, amo nga damo nga mga sanga hini nga pagtirok hin kinaadman haros diri na makilal-an nga mga nagsunod han una nga heyometriya. (Kitaa iton mga larangan han mathematika ngan algebraic nga heyometriya.)




#Article 110: Kímika (100 words)


It Kímika (tikang han alkimiya) amo an siyensya hin matter han atomiko ngadto han molecular nga iskala, nga nanginginlabot han mga pagtitirok han mga atom (sugad hin mga molecule, mga crystal, ngan mga metal).

Iton Kimika nanginginlabot hiton kahimo ngan istadistikal nga mga panag-iyahan hinin nga mga istruktura, pat gihapon han mga pagbalyo ngan mga interaksyon hin nga nahihimo han mga materyales nga nabibilngan ha adlaw-adlaw nga panginabuhi. Sumala han moderno nga kímika, iton pisikal nga mga panag-iyahan hin mga materyales gindiditermina hiton hira istruktura ha atomiko nga iskala nga gindiditermina hiton mga panag-iyahan ngan mga enerhiya han mga interaksyon.




#Article 111: Siyensyas naturales (957 words)


Ha siyensya, an pulong nga siyensya natural nangangahulogan han rasyonal nga paagi han pag-aram han universo, nga gin-iintinde nga nasunod hin mga surondon o balaod hin natural nga pagtikang. An pulong nga siyensya natural gin-gagamit gihapon pagpaiba hiton mga larangan nga nágámit han siyentipiko nga paagi han pag-aram han kalibungan tikang han siyensyas sosyales, nga nágámit han siyentipiko nga paagi han pag-aram han pamatasan hin katawhan ngan sosyudad, ngan tikang han mga pormal nga mga siyensya, sugad han matematika ngan lohika nga nágámit hin lain nga metodolohiya.

An saykulo puydi magtikang ha gininhawa u iginawas nga ayri han mga tawo nga hayop, ini an CO2 u Ca2Orbon Dioxide (usa nga Karbon nga duha nga Oksiheno, ginhihinggut ini han mga dahon han mga puno ngan tanum ini in gin papadis han tanum u puno an mga oksiheno ngadtu ha tubig (Hydrogen Dioxide H02 Mineral Water) ini in guin giginhawa nira tipabalik ha ayri an upat nga oksiheno u quadroxide, ngan guin buburublag ini han pawa han adlaw ngadtu usa ka oksiheno u oxygen para makaginhawa an tawo.

An CO u Carbon Monoxide (Karbon nga usa nga Oksiheno) ansya in tikang ha mga puthau, sarakyan, tanum ha dagat guin hihigup ini han dahon han tanum u puno ngan guin papadis ha Oksiheno han tubig nahurma tulu nga Oksiheno u trioxide guin gagawas ha stomata han dahon ngadtu ayri ngan guin buburublag ngadtu usa nga oksiheno han pawa han bulan.

An Hidroheno han tubig ngan Karbon in guin papadis nahurma ha sulud han tanum u puno hin Hydrocarbons u Hidroheno Karbon, ini in guin gagawas ha stomata han dahon. Pina-agi han Osmosahi ini nga Hydrocarbons ini nag bubulag an Carbon nakadtu ha butnga han kalibutan u core para makahimu hin bag-u nga batu an Hidroheno in nabalik ngadtu ha Adlaw, an ibba nga CH kun diri nabubulag ini in nahihimu nga krudu ha ilarum han mga batu. An ibba nga Hidroheno in napadis ha Dihydrogen Oxide (Hidroheno Oksiheno) para maging H2O (Duha nga Hidroheno ngan usa nga Oksiheno) an tubig uran u distilled water.

Ha mga nasyun sugad han Pilipinas nga balanse an Osmosahi nagkakamay-ada hin makusog nga osmosahi an kat-huraw ngan maluya nga osmosahi an kat-uran (mahagkut)

Sugad han bagyo ini in diri balanse nga Osmosahi han Dagat Atlantiku ngan Indiyanu ngadtu han Osmosahi ha Dagat Pasipiku, nagkaka-may-ada liru an hangin, (Bagyo)

Ihap kada kaduhaan kag siyam han ika-duha nga bulan han tuig; ihap han tawo

May ada uska bulalakaw, ini in trumabisiya tikanhi ha kalibutan, pag-hugdon in nahingadtu ha mga madahon nga dapit, tungud han subra ka mapasu ngan may kalayu nasunug an mga dahon, dinhi may nahi-ungay nga hayup an patu, tungud kay mahamut an asu san nasunog nga patu ini in nahibaru hira nga nasakit na ngayan an ira mga suruk-suruk, wara ibba nga susudlan ngadtu ha ilarum kundi an baba, ini in ira guin-kaun ngan naupay, sanglit an nasusunug pa guihapun nga kalayu ira guin tagu pina-agi han mga sanga nga nabari han dagku nga tamsi ngan dahun nga ugga para maipadayun an iya pag-laga u kalayu. 

An atomo upat (4) nga Oksiheno (O) guin pipilit ha tulu (3) nga Ferrumu (Fe) nga atomo, pina-agi hin pag tanggal hit protono han atomo Oksiheno. Nahuhurma nga Fe3O4 (Magnet)

Tungud nga an 4 nga Oksiheno nga mayda 8 nga protono, katloan kag duha (32) ngatanan nga protono in tanggal sanglit mamimiling hin Protono an Oksiheno, puydi ini ha puthau nga may-ada maluya nga pagkaurusa han protono.

Hini nga prusisu nadikit/nahirani an puthau ha magnit.

Hini nga prusisu an protono han Oksiheno nadugang wara puntus pabalikad nga usa ka pamoraboraan 0.000000001 nga protono. An puthau nga guin bayaan han protono naghihinay-hinay pag bagaun. 
 

Utud utud nga Sulug (Alternating Current) AC

An electrono han Oksiheno han Magnit ansya in nakakakarawat hin pusitibu nga electrono tungud han kaluyu nga electrono han Oksiheo han usa pa nga magnit. Parihu han daku nga lidung nga magnit gin bibirikan ha ilarum hin guti nga lidung nga magnit. Ini nga pag kewa naghahatag hin electrono ngadtu ha usa pa nga magnit nga napahuway. An nahihatag nga electrono ansya in
nasulud ha mga bateriya, matiryalis nga de-kuryinti.

An kuryinti nga magnit nagana pina-agi han pag dalagan han electrono ngadtu balyu estadu nigatibu, ini nga pagbalyu hin estadu an hinungdan nga bumutung hin oksiheno para ibanan hin protono ngan ikadtu ha puthau, an oksiheno nga kulang protono makuha hin protono ha puthau nga may maluya an pag-kaurusa han protono.

An nigatibu nga electrono nabalik ngadtu ha magnit diritsu ha guti nga lidung nga magnit diritsu liwat ha hinungdan han pagbirik han guti nga lidung para ibalik liwat an pusitibu nga electrono, ini in nahihinabu tungud kay na-balanse an atun kalibutan.

Tungud han kuryinti nga magnit na sudlan an Carbun (C) hin subra nga electrono pusitibu. An matiryalis nga de-bateriya ansya in guin dadalaganan han pusitibu nga electrono nagana an matiryalis tungud han pagbalyu estadu han electrono ngadtu nigatibu. Diritsu ini nga nigatibu nga electrono ha bateriya. An subra nga pusitibu nga electrono in mahimu na ngani nigatibu ini an guinsisiring nga Discharge/Low Batt.

An kuryinti nga magnit nagana pina-agi han pag dalagan han electrono ngadtu balyu estadu nigatibu, ini nga pagbalyu hin estadu an hinungdan nga bumutung hin oksiheno para ibanan hin protono ngan ikadtu ha puthau, an oksiheno nga kulang protono makuha hin protono ha puthau nga may maluya an pag-kaurusa han protono.

Kun marubat an discharge nga bateriya an nigatibu nga electrono nabalanse pina-agi han Osmosahi.

Engr. Annabelle Abad Butalid

Lic. No. 002875

Unum (6) ka bug-os nga lukon, usa ka dangaw han taga-isla han tikli an kadausa nga lukon. Natimbang lima ka gatus ka gramos, tungga (1/2) han usa ka kilogramo.

An lima ka gatus gramos in ma-bug-at u ma-gaan ada ha tawo.




#Article 112: Antropolohiya (154 words)


An antropolohiya (tikang han Griyego nga pulong άνθρωπος, tawo o persona) amo an pag-aram hin katawhan (kitaa iton genus nga Homo). Ini nga larangan hin pag-aram pankabug-osan o holistiko ha duha nga paglantaw: nahanunungod ini han ngatanan nga katawhan ha tanan nga panahon ngan tanan nga mga larangan o dimensyon han katawhan. Usa nga primarya nga pagkaiba hiton antropolihiya tikang hiton iba nga humanistiko nga mga disiplina amo an enfansis han pagkumpara ha mga dirudilain nga kultura. Pero ini nga pagkakaiba, nagtitika kontroberysal ngan gindidinebatehan, ug iton mga pamaagi ha antropolohiya ginagamit na yana han pag-aram hin usa nga sosyudad/grupo.

Ha Norte america, iton antropolohiya ginbahin ngadto hin upat nga larangan o sub-disiplina: 

Ha mga yana nga panahon, mayda pira nga mga programa nga antropolohiya nga nagbahinbahin hini ngadto hin duha, usa nga naghahatag hin enfasis han humanities ngan teorya kritikal, iton usa naghahatag hin enfasis ha mga syensyas naturales ngan empirikal nga pag-obserba.




#Article 113: Arkeyolohiya (101 words)


An arkeyolohiya (tikang han Griyego nga mga pulong αρχαίος = kadaan ngan λόγος = pulong/yakan/discurso) amo an pag-aram hin katawhan nga mga kultura pinaagi han pagkuha, dokumentasyon, ngan pag-analisar han mga materyal nga nahabilin ngan data ha libong (environmental data), upod an arkitektura, mga artifact, mga biofact, mga kabilin hin tawo, ngan lantaw han katunaan (landscape).

An mga ungara han arkeyolohiya amo an pagdokumento ngan pag-esplikar han katinikangan ngan pagpadukwag han kultura hin katawhan, pag-entyende han kaagi kultural, pagsaysay han ebolusyon kultural, ngan pag-aram hin pamatasan han katawhan ngan ekolohiya, para han mga sosyudad prehistoriko ngan sosyudad hin kaagi ngan kasaysayan.




#Article 114: Balaud (234 words)


An balaud (puyde gihapon igsurat nga balaod) in sistema hin mga sosyal nga surundon nga may kusog pinaagi hin mga institusyon.  It balaud nakaapekto hiton pan-adlaw-adlaw nga kinabuhi ngan ha sosyudad hin damo nga paagi. Iton balaod han kontrata amo iton naghahatag hit surundon hit mga butang tikang hiton pagpalit hin ticket hin pagsakay ha pagbaligya hin swaption ha derivatives market.  Iton balaod han panag-iya (o property law) amo iton nagpapahayag hiton mga katungod ngan burhaton nga nanginginlabot hiton pamalit, pamaligya, o pamlite hiton real property sugad hit mga balay nga mga edifisyo.. Iton balaod han trust nanginginlabot hiton mga asset nga ginhihipos para hiton investment sugad hit mga pension fund. Iton balaod han tort nanginginlabot hiton pagbayad kon in tawo o an ira tinag-iyahan nahingaraot.  Kon iton paghingaraot nacriminalisar hin kodigo pena, iton balaod han krimen naghahatag hiton paagi nga diin iton estado nga porseguir ngan nagsisirot han nagbuhat kan pakaraot. Iton batakan-balaod o balaod han konstitusyon naghahatag hin paagi han paghimo hin mga balaod, han panalipod han katungdanan han katawhan ngan han pamili han mga politikal nga representante, samtang an balaod han administrasyon nagtutugod htion mga bungtohanon o molupyo hin pagkita han paagi han pamalakad han gobyerno han ira gahom. An balaod han kanasoran (o balaod internasyonal) amo an nag-aareglo han mga butang han mga soberano nga mga nasod-estado ha ngatanan nga butang tikang ha negosyo, ha kalibongan ngan ha buhat militar.




#Article 115: Finanza (100 words)


An finanza (o pangwarta o panalapi) amo an siyensya nga nangingilabot han padalagan han salapi o kwarta hin mga tawo, mga negosyo o estado.  Usa ini nga sanga han ekonomiya nga nag-aaram han pagkuha, ngan pagpatubo, hin usa nga kompanyiya, individuo o hin estado, hin mga fondo nga kinahanglan para hiton mga obhetibo hini ngan han mga kriteryo nga diin gin-gagamit ini ha mga buruhaton.  Ha lain nga mga pulong, nag-aaram ini nga siyensya han pagkaiba han pagkuha ngan pagpadukwag hin kwarta ngan hin iba nga mga valor sugad hiton titulo, bonos, ngan iba pa.

An SALAPI/KUWARTA han kalibutan/mga Nasud:




#Article 116: Heyograpiya (480 words)


An heyograpiya (ha Griyego γεια, tuna ngan γραφειν, pagdeskribir o pagsurat o pagmapa) amo an siyensya nga nag-aaram han kalibutan ngan han mga kaangayan, mga sosyudad, ngan fenomena nga aada hini. Iton literal nga kahubad han Griyego amo iton pagdeskribir o pagsurat mahitungod han Kalibutan. Hi Eratosthenes (275-195 B.C.) amo an syahan nga tawo nga naggamit han pulong nga heyograpiya.

Usa ka iksampulu hin MAPA 

Pagkuha hin usa nga sukulan para imu basihan han imu pitad. Ini nga sukulan in sidngun ta nga pitad. An imu pitad ansya an sukul han usa nga sukulan. Sukla an imu pitad kun nasagka ngan kun nalugsad. Gamit kompas paghimu han imu mapa.

Pagtikang mu paglakat kitaa kun diin an nurti. Kun atubangan mo an nurti lakat tipakadtu ha nurti. Ihapa an imu pitad kun ada ka man ha patag. Kun naka-ihap ka hin usa ka gatos (100) nga pitad ha patag tipakadtu ha nurti. Sumagka ka kalim-an kag upat (54) nga pitad. Lumugsad napulu kag walu (18) nga pitad. Pag abut mu ha tabi han dagat, itun an tutuban han tona. Igsurat 100 patag, 54 sagka ngan 18 lugsad tipanurti.

Adtu ka na ha nurti, talikud para umatubang ha imu an dagum. Pakadtu ikaw ha imu tuu o wala, hini nga atun liksiyun makadtu kita ha tuu. Tipakadtu kita ha katundan. Lakat tikadtu ha katundan mayda kita 30 nga pitad ha patag. Igsurat 30 patag tikang nurti atubang sur tipatuu katundan. Pakadtu ha imu wala para umatubang ka na liwat ha sur. Lakat nga nagkamayda ka 36 nga pitad sagka ngan 6 nga pitad lugsad. Midyu huruhimubu na an bukid nga guin agian. Lakat ngan nakahimu ka pitad ha patag hin kawaloan (80) nga pitad ha patag ngadtu ha tabi. Pakadtu ha imu wala ma-atubang ka han sinirangan. Lumakat ka ngan nakahimu hin katloan (30) nga pitad ha patag, pakadtu ha imu wala maatubang ka han sur, lumakat ka ngan nakahimu karuhaan (20) nga pitad ha patag.

An kabug-usan:

Iyu balay

ha nurti nagpa wala

nagpa wala

nagpa wala

nagpa tuu

Iyu na balay.

An usa nga pitad pag nasagka ansya in katunga la han usa nga pitad ha patag. An usa nga pitad tipalugsad ansya in usa kag tunga nga pitad ha patag.

Kun susuklun an tona mayda iksaktu ngada subra guti tungud han tabi nga dagat nga na tipahiwi. Didi ha sur-katundan.

an pagkakaibba nga 18 ansya an pagkakaibba han kahitas-un han bukid.

Tipa-nurti

Tipa-sur

Kun atun bana-banaun, pagsagka tipa nurti 54S ngan pag lugsad 18L tipasur, kun ha pagsagka katunga la han pitad ha patag bali 27 la an 54S ngan paglugsad usa ngan tunga han pitad ha patag bali 27 an 18L. An kahitas-un han bukid ha tuktuk in 54 pitad, ha ligid in 36 pitad.

Sukul han bukid:

Kahitas-un ha butnga: 54 pitad

Kahitas-un ha ligid: 36 pitad

Kahilapdun ha butnga: 27 pitad

Kahilapdun ha ligid: 18 pitad




#Article 117: Agrikultura (183 words)


An pag-uma o agrikultura amo an paghimo hin pagkaon, tubong, tiko nga pagbuhî ngan pag-ataman hin hayup ngan pagpatubo hin mga tanum. An pulong nga agrikultura tikang han Linatin nga agri o ager nga nangangahulugan hagna ngan cultura nga nangangahulugan pagmangno. An literal nga kahubad han pulong amo an pagmangno han tuna hin hagna. Ha yana nga kagamit, an pulung nga agrikultura naglalakip han ngatangan nga buruhaton nga nanginginlabot han paghimo hin pagkaon/tubong/fiber, pati an mga tekniko hin pagbuhî ngan pagproseso hin kahayopan. An agrikultura amo gihapon an halipot nga pamulong han pag-aram han pagbuhat han agrikultura — nga kilalado ha pormal nga siyensya hin agrikultura.

An Dipirensiya han ibba nga tanum nga kinakaun han tawu.

Ini in wara lisu paunanhun man natun ini makukunsumu u matikangan pagkaun? Kun ini diri man madamu. Aadman natun kun an bukad kun mayda man tumuruk hin tigdaramu, para hini nga mga Giza-Giza.

Ini in pinaturuk han mga durudulian nga may paku ug katsapa nga ibba pa, ini in diri madali an paturuk nga diri gud damu, puydi makunsumu hin hinay-hinay la nga diri tagdaramu an pagkunsumu.




#Article 118: Luis Muñoz Rivera (701 words)


Hi Luis Muñoz Rivera (Hulyo 17, 1859 - Nobyembre 15, 1916) usa nga maniniday, periodista ngan politiko nga taga-Barranquitas, Puerto Rico.

Han 1887 hi Muñoz Rivera naging usa nga namumuno han Partido Autonomista. Han 1890 gintikang niya an peryodiko han partido nga La Democracía (An Demokrasya). Hini nga panahon, an Puerto Rico gintatag-iyahan han Espanya, han 1893 kinmadto hiya ha Espanya agod mag-aram mahitungod han sistema politikal hini. Pagbalik niya ha Puerto Rico, binmulig hiya han pagsurat han Plan de Ponce nga naghangyo hin autonomiya administrativa para han isla. Han Marso 1895 binmalik hiya ha Espanya komo kaupod han komisyon nga nakigkita  kan Práxedes Mateo Sagasta an lider han Liberal. Adto nga grupo politikal nag-uyon han mga paglantaw han komisyon ngan ha Nobyembre 1897 hi Sagasta naghatag han Carta Autonomista. Hi Muñoz Rivera nagsirbe komo Secretarya han Estado ngan Hefe han Kabinete para han bag-o-nga-naging independyente nga Gobyerno han Puerto Rico. Nagtikang hiya han iya puesto komo Hefe han Kabinete para han Gobyerno Automiya han Hulyo 21 1898. Upat ka adlaw katapos hini, han Hulyo 25 1898, an Estados Unidos nag-abot ha Puerto Rico. Ha ilarom han 1898 nga Tratado han Paris, an Puerto Rico waray na mahiilarom han pamumuno han Katsila ngan nagin gintatag-iyahan han Estados Unidos ha ilarom hin gobyerno militar. Hi Muñoz Rivera nagbulig han pag-establisar han polisiya insular. Han Pebrero 4, 1899 nag-resign hiya tikang han gobyerno. Waray la mag-iha katapos hini, an gin-pili nga gobyerno militar han U.S. nga hi Guy V. Henry nag-dissolve han Kabinete, ngan tungod hini, nag-undang na an mga nahabilinbilin han gobyerno autonomiya ngan mga gawasnon nga ginhangyo ni Muñoz Rivera ha ilarom han paghadi han Kinatsila.

Hi Luis Muñoz Rivera nagtipa han gobyerno militar ngan naghangyo para hin darudako nga pankalugaringon nga pangobyerno para han Puerto Rico. Han 1899 gintikang niya an peryodiko nga El Territorio (An Teritoryo), nga nagpasamwak han mga ungara han mga nananag-iya hin katunaan nga naghimakuri tungod han ginbutang nga pag-gaud o blockade han U.S. 

Hi Muñoz Rivera kinmadto ha Estados Unidos para maghangyo hin pag-establisar hin gawasnon nga komersyo o free trade para han isla han Puerto Rico ngan han mainland han Estados Unidos. Binmalhin hiya ngadto ha Nueva York (New York) nga diin hiya nagtikang han peryodiko nga bilingual o peryodiko ha duha nga yinaknan Puerto Rican Herald han 1901. 

Han 1904 binmalik hiya ha Puerto Rico ngan nagtukod han Partido Unionista. Han 1906 napili hiya komo usa nga delegado han Balay han mga Delegado nga diin hiya nagsirbe hangtod 1910 han kahimo niya nga Resident Commissioner of Puerto Rico ngadto han Kamara Representante han Estados Unidos (United States House of Representatives). Nagsirbe hiya didto ha Kongreso han U.S. tikang 1911 hangtod 1916. Han 1915 hi Muñoz Rivera nagproponer hin paghangyo hin darudamo nga autonomiya para han isla nga diri nahangyo hin independensya tikang han Estados Unidos ngan parehos nga mga katungod nga diri magigin estado. An iya ginproponer gintipa hin damo nga miyembro han iya partido, upod hini hi José de Diego. Bisan pa, ha kataposan, an iya partido nag-uyon han iya ginproponer. Hi Muñoz Rivera amo an nakabulig ha kaurugan han pagpagawas han Jones-Shafroth Act (ginpirma han Marso 2, 1917), nga naghatag hini pagka-ciudadano han Estados Unidos o United States citizenship ha mga Puertorriqueño ngan naghimo hin bicameral nga legislatura ha Puerto Rico nga ginsubad an United States Congress. Bisan pa, waray hiya maruyag han Jones Act tungod kay an judicial ngan mga executive branch mahihiilarom pa gihapon han Estados Unidos. Waray la kaiha katapos hini, nasakit hiya ngan binmalik ha Puerto Rico ngan didto hiya namatay han Nobyembre 15, 1916 ha bungto han Luquillo, ugsa maipirma ngan magin balaod an Jones Act. 

An iya lawas ginlubong ha Sementeryo han San Antonio De Paduas ha iya bungto han  Barranquitas, Puerto Rico.

An anak ni Luis Muñoz Rivera nga hi Luis Muñoz Marín nagin importante ngan kilalado gihapon ha mga Politika han Puerto Rico, han iya pagtukod han Partido Democratico Popular ngan ha iya pagin syahan nga napili ha demokratiko nga Gobernador han Puerto Rico. An anak nga babaye ni Muñoz Marín nga hi Victoria Muñoz binmulig gihapon ha politika ngan nagsirbe ha legislatura ngan nagdalagan (pero waray magdaog) para han pagin-gobyerno han 1992.




#Article 119: Valencia, Negros Oriental (404 words)


An Valencia usa nga bungto ha lalawigan o probinsya han Negros Oriental ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Nahamutangan ini mga 9.4 ka km ha katundan han Syudad han Dumaguete, an gidako-i nga syudad ngan kapital han probinsya. Sumala han 2000 nga census, an Valencia mayda populasyon nga 24,365 ka tawo ha 4,860 nga panimalay.

An alkalde han Valencia hi Rodolfo Gonzalez, Jr., nga na-elihir dida han 2001 ngan na-utro ka elehir han 2004.

An Aton Senyora han mga Ginbayaan (Our Lady of the Abandoned) amo an santa patrona han Valencia, ngan an adlaw han iya fiesta ginsasaurog ha tinuig ha tagsa Oktubre 12 upod han fiesta han bungto. It fiesta opisyal nga waray-trabaho nga holiday para han bungto.

An ekonomiya han Valencia ha kaurugan nahabase ha pag-uma o agrikultura. Upod han mga importante nga produkto an abaca, copra, mais, kabukadan, utanon, mga root crop, ngan mga dirudilain nga bunga o prutas sugad han boboa o lansones ngan rambutan.

Damo hiton mga taga-Valencia nananrabaho gihapon han harani nga Syudad han Dumaguete.

An Valencia mayda kahaluag hin mga naaproximar nga 150 ka km², nahamutangan hin mga 9.4 ka km ha katundan han kapital han probinsya, an Syudad han Dumaguete. It bungto 65% bukidon, nga iton kahataas mga natikang hin 200 tubtob 500 ka metros ha igbaw han level han dagat.

Iton bungto mayda karuhaan kag upat (24) nga baranggay.

An Valencia ginngaranan han una nga Ermita, nga nangangahulugan tinago nga lugar, tungod kay ini usa nga tago-an tikang han mga nananalakay nga mga Muslim nga pirata. Han 1856 ginbalyo-an an ngaran ngato han Nueva Valencia (kon ha literal, Bag-o nga Valencia) han mga Katsila nga mga kolonisador, ha dungog han padi han parokya hini nga hi Padre Matias Villamayor nga taga Valencia, Espanya.

Han 1920 ginbalyo an ngaran ngadto han Luzuriaga tungod kan Don Carlos Luzuriaga, usa nga delegado tikang han Isla han Negros didto han Lehislatura Pilipinhon nga nagsaad han mga opisyales han bungto nga maniniguro hiya hin pagtrabaho nga mahingaupay an bungto. Ini nga saad waray matuman, amo nga an mga lokal nga mga opisyal dida han 1941 nagpili nga igbalik an ngaran han bungto ngadto han daan nga ngaran nga Nueva Valencia.

Han 1948, katapos han Pankalibotan nga Gyera II, hi Mayor Rodolfo Odol V. Gonzalez Sr. ngan an Conseho han Munisipyo ginkuha an Nueva tikang han ngaran han bungto ngan nagpili nga an bungto ngaranan nga Valencia.




#Article 120: Boun Oum (209 words)


Hi Boun Oum (tinatawag gihapon nga Prinsipe Boun Oum o Prinsipe Boun Oum Nachampassack) (Disyembre 12 , 1912 - Marso 17, 1980) amo an anak nga lalake ni Hadi Ratsadanay, ngan hiya amo an hereditaryo nga prinsipe han Champassack (nagsaliwan han hadi nga sistema).

Natawo hiya ha Don Talad.

Ha politika conserbador hiya nga mayda simpatiya han pagpamuno han Franses han Laos, ug hiya namuno hin fuerza nga 15,000 nga nakig-away patok han mga Hapon nga nag-okupa (dida han Ika-Duha nga Gyera Pankalibotan) ug patok gihapon han Lao Issara ha salatan han Laos.  Hi Principe Boun Oum amo an pamuno ha titulo han royalista nga grupo, nagsirbe hiya komo primer ministro han Ginhadi-an han Laos dida han 1948 - 1949 ngan dida gihapon han 1960 - 1961.

Nagretiro hiya tikang ha politika agod magpadayon hin mga interes ha negosyo tikang han iya base ha Pakse ngan Champassack pero nagpadayon pa gihapon hiya nga usa nga importante nga power broker hangtod han iya ka-desterrado (o ma-exiled) han 1975, nga amo an tuig nga an mga komunista amo an nagkaada hin poder ha Laos. Han 1975 hi Prinsipe Boun Oum kinmadto ha Fransya para hin pagpatambal, pero waray hiya umuli ha Laos. Namatay hiya ha Boulogne-Billancourt, Francia, ngan ginlubong ha Villetaneuse.




#Article 121: Souphanouvong (375 words)


Hi Prinsipe Souphanouvong (puyde liwat iglatinisar nga Suphanuwong, Lao:  Hulyo 13, 1909 - Enero 9, 1995) upod han iya katunga-nga-bugto nga hi Prinsipe Souvanna Phouma ngan Prinsipe Boun Oum han Champassack, usa han mga Tulo nga Prinsipe nga nagrepresenta han komunista, neutralista, ngan royalista nga mga faction ha Laos. Hi Prinsipe Souphanouvong, presidente han Laos tikang 1975 tubtob 1986.

Hi Souphanouvong natawo ha Luang Prabang, Laos, komo anak ni Tiao Maha Ouparath Boun Khong ngan Mom Kham Ouane.  Hiya an usa han mga anak nga lalake ni Prinsipe Bounkhong, an kataposan nga bise-hadi han Luang Prabang. Diri sugad han iya mga katunga-nga-bugto nga hira Souvanna Phouma ngan Phetsarath, nga an mga nanay mga royal hin dugo, natawo hi Souphanouvong hin commoner nga nanay. 

Nag-iskwela hiya ha Fransya ngan Vietnam, ngan nakombinse hiya ni Ho Chi Minh ngan binmulig han kagiusan nga komunista ha Indochina. Han Agosto 1950, nag-konvenir hi Souphanouvong han syahan nga kongreso han Lao  Freedom Front (Neo Lao Issara) — nga kilalado  nga Pathet Lao – nga nagsilbe nga paagi para han komunista nga pag-ayat han Franses nga pagdumara.  Hiya an mangulo han Neo Lao Issara (tikang han  1956, Neo Lao Hak Xat) ngan Pag-resistir nga Kagamhanan. 

Gintagaan hiya han agnay nga An Pula nga Prinsipe, ngan hiya an naging pamuno ha titulo han Partido Rebolusyonaryo han Katawhan han Lao (Lao People's Revolutionary Party) ngan dida han pag-abot han mga komunista ha poder ha Laos, hi Souphanouvong an nagin syahan nga Mangulo han Republika Demokratika han Katawhan nga Lao (ngan Mangulo han Labaw nga Katitirok han Katawhan), usá nga posisyon nga iya ginkaptan tubtub han 1991. Katapos han 1986, hi Phoumi Vongvichit nagbuhat ha iya puwesto nga mangulo nga acting, bisan pa man hi Souphanouvong an nagpabilin ha opisyal nga mangulo. Sinmunod hi Kaysone Phomvihane ha iya nga mangulo han 1991. 

Han 1991, nahimo hiya nga Paragsagdon han Namumutnga nga Komite han Partido. Namatay hi Souphanouvong han 9 Enero 1995 ha edad nga 86.

Iginsiring daw nga hiya an gimakariti han mga anak nga lalaki ni Bounkhong, nagin ligero ha walo nga yinaknan, upod an Griyego ngan Linatin. Nagtrabaho anay hiya ha mga puerto han Le Havre ugsa mag-iskwela ngan magporsegir hin degree ha inhinyeriya tikang han École Nationale des Ponts et Chaussées.




#Article 122: Souvanna Phouma (142 words)


Hi Prinsipe Souvanna Phouma (Oktubre 7 1901-Enero 10, 1984) amo an namuno han neutralista nga faction ngan Primer Ministro han Ginhadi-an han Laos hin makapira ka beses, tikang 1951 - 1952, 1956 - 1957, 1960 ngan 1962 - 1975.

Hi Souvanna Phouma natawo ha bise-reyal nga pamilya han Luang Prabang, ngan gintagaan hin Pranses nga edukasyon ha Hanoi, Paris ngan Grenoble, nga diin hiya nakakuha han iya degree ha arkitektura ngan inhenyeriya. Binmalik hiya ha Laos han 1931, ngan nag-asawa kan Aline Claire Allard, nga anak hin Franses nga amay ngan Lao nga nanay.

Hi Souvanna Phouma, upod han iya bugto nga hi Prinsipe Phetsarath (1891-1959) ngan an iya katunga-nga-bugto nga hi Prinsipe Souphanouvong (1909-1995), nahibulig ha politika han Laos dida han mga katapusan han Gyera-Pankalibotan II (World War II), nga kon diin an Lao Issara gin-establisar agod makig-away han okupasyon Franses.




#Article 123: Phetsarath Ratanavongsa (939 words)


Hi Prinsipe Phetsarath Ratanavongsa (Somdej Chao Maha Uparaja Pethsarath Ratanavongsa  lit: Iya Kahitas-an (an) Sugbong-Hadì Phetsarath Ratanavongsa) (; 19 Enero 1890 ndash; 14 Oktubre 1959) amo an syahan nga Primer Ministro han Laos tikang 8 Abril tubtub 20 Oktubre 1945, ngan amo an syahan ngan kataposan nga sugbong-hadì o bise-hadì han Ginhadi-an han Laos.

Hi Phetsarath natawo han Enero 19 1890 ha Louang Phrabang, nga ika-duha nga anak nga lalaki ni Oupahat Bounkhong ngan han iya ika-duha nga asawa, hi Prinsesa Thongsy. Usa han iya mga manghod nga bugto amo hi Souvanna Phouma. An kan Bounkong ika-napulo-kag-usa (o ika-onse) nga asawa amo an nanay ni Souphanouvong.  Hi Phetsarath didto nag-aram han kononyal nga Lycée Chasseloup Laubat ha Saigon ngan nagpadayon dida han 1905 ngadto ha Lycée Montaigne ngan ha École des Affaires Coloniales ha Paris. Binmalik hiya ha Laos han 1912, nag-asawa kan Prinsesa Nhin Kham Venne han 1913, ngan nagtikang patrabaho komo manhuhubad o interpreter para han iya amay.

Han 1914, naging clerk hiya didto han Opisya han gobernador Franses  ha Vientiane. Katapos hin duha ka tuig, ginpahataas an iya ranggo ngadto hin asistant-secretary ngadto han Franses nga gobernador. Han 1919 gintagaan hiya han titulo nga Somdeth Chao Ratsaphakhinay, in titulo nga kanan iya amay ngan usa han mga gihataasi nga mga ranggo han nasod. Hadto gihapon nga tuig, hiya an ginhimo nga Direktor han mga Katukiban Indigena (o Director of Indigenous Affairs) han Laos ha ilarom han Franses nga gobernador. 

Komo kataposan nga oupahat han nasod, nahimo hiya nga kilalado nga tawo han moderno nga Laos. Hiya an nagtukod han sistema han mga ranggo ngan titulo han serbisyo sibil, an promotion ngan pension plan, ngan naghimo hin Lao nga asamblea hin pangunsulta, nag-reorganisa han Conseho hin Pagsagdon han hadi.  Hi Phetsarath nagreorganisa han sistema administratiba han kapadi-an nga Buddhista, ngan nagtukod hin sistema hin mga iskwelahan para hin pagtutdo han mga mongha han yinaknan nga Pali. Ginhimo niya an Institute han Balaod ngan Pagdumara agod magtutdo hin mga entry level o mga nagtitikang pala nga mga opisyal (Samien) nga mapadayon hin haruhataas nga ranggo komo Phouxouei, Chao Meuang, ug Chao Khoueng ha pagsunod. Nagtukod hi Phetsarath hin mga surundon hin mga pagpremyo, pag-reassign, ngan pagpadukwag hin mga angay nga mga sibil nga mga empleado, ngan naghimo hiya han sistema judicial, upod an mga kodigo sibil ug kodigo penal.

Hi Phetsarath nagdará hin dako nga papel ha Lao nga politika ugsa ngan katapos han pag-okupar han Hapon. Hiyá an namuno han Lao Issara nga kagiusan. Hiyá an Sugbong-rehente han Lao ng lalawigan, tikang han 1941, nga sinmaka ha pagka-importante ha ilarom hin mga saad hin gahom tikang ha Hapon. Han 1944 nagpadará hiyá kan Kathanong Souvannakhily, usá nga opisyal hin brigada, nga umatake han Thailand, kundi nawara-ha-aksyon hiyá. Ginhunong an atake ha urhe. Tikang 1941-5, naningkamot hi Phetsarath pagsaliwan hin mga opisyal ha Laos ngan ha Vietnam, kundi ha rehiyon han Vietnam, makusog an pagresistir tikang han lokal nga proletariat.

Han 8 Abril 1945 nagdeklara an Hadì (ha ilarom hin Haponés nga presyon) nga dirì na Franses nga protectorado an Laos ngan han 28 Agosto 1945, sunod han pagsurender han Hapon, nagpadará hin telegrama hi Phetsarath ha ngatanan nga mga Lao nga gobernador han lalawigan nga nagsumat ha ira nga an pagsurender han Haponés diri naka-apekta han status han Laos nga naglulugaring ngan ginsagdonan hira nga umato hin interbensyon tikang ha langyaw. Pero mga Gawasnon nga Franses nga mga puwersa nag-okupar na nga daan han Luang Phrabang ngan nakigkita han Hadi nga naghatag hin pagsaad han mga Franses nga kolonyal nga an Laos usá pa nga Franses nga protectorado bisan pa man han Abril nga pagpasamwak. Han 10 Oktubre, ginpaiwas han Hadi hi Phetsarath nga Primer Ministro; napulò nga adlaw ha sunod, an Lao Issara nga probisyonal nga katitirok nagpasamwak han pagpaiwas tikang ha puwesto han Hadi ngan nagpili kan Phetsarath nga Mangulo hin Estado. Han pagbalik han Franses hin kontrol han Laos, kinmalagiw hi Phetsarath han Abril 1946 ngadto ha Thailand, nga diin namuno hiya han Lao Issara nga gobyerno-ha-exilyo.

Han Marso 1957, binmalik hiya ha Vientiane nga diin nakakarawat hiya hin malipayon nga pagpa-uswag. Han Abril 10 1957, kinmadto hiya ha Luang Prabang pinaagi hin kotse ngan ginpa-uswag hiya hin damo nga katawhan hin mga ordinaryo nga tawo, mga opisyales han gobyerno, ug mga miyembro han pulis ug kasundalohan. Han Abril 16 binmisita hiya kan Hadi Sisavang Vong ug ginbalik ha iya an iya una nga titulo nga oupahat han Ginhadi-an han Laos. Han Disyembre 1957 binmisita hiya ha Samneua ngan Phongsaly nga diin hi Souphanouvong ha simbolo naghalad han pag-uli han mga duha nga probinsya han Pathet Lao balik ngadto han Ginhadi-an han Laos.

Iginhatag ha iya in opisyal nga urukyan han gobyerno ha Vientiane, pero nagpili hiya nga didto umukoy han iya villa, ha Xieng Keo, ha Luang Phrabang upod han iya Thai nga kapadis, nga hi Mom Aphiphorn.  Ha mga una nga parte han Oktubre 1959 an Gobyerno Phoui Sananikone nagdesidir paggamit han opisyal nga urukyan ni Phetsarath ha Vientiane nga amo an bag-o nga opisina han primer ministro. Ira ginbiyaan an edifisyo ngan ginpadara an mga butang niya pinaagi hin barko ngadto ha Luang Prabang, nga tungod hini nahiubos hiya hin duro. Han Oktubre 14 1959 hi Phetsarath gindara nga masakit ngadto han hospital, tungod hin duro nga brain hemmorage. Gin-operahan hiya hin Franses nga doktor, pero urhi o atrasado na nga daan. Waray na hi Phetsarath magmata ngan namatay hiya ha idad nga 69. 

Tungod kay popular hiya ngan tungod kay may pagtuo nga mayda niya gahom nga saksit--damo nga mga Lao nambubutang han litrato ni Phetsarath ha ira mga balay.




#Article 124: Mindanao (268 words)


An Mindanao amo an ika-duha nga gidako-i nga isla ha Pilipinas ngan usa han mga tulo nga pag-grupo han isla han nasod, ngan an Luzon ug Visayas amo an duha pa. An rehiyon syahan nagkamay-ada hin kontak han Espanya dida han urhi nga bahin han ika-16 nga siglo tubtob han temprano nga bahin han ika-17 nga siglo pinaagi hin mga kasundalohan nga Espanyol ug mga frayle nga nagtikang pagkolonisar hini dida han 1622.

Ha yana nga mga adlaw, an rehiyon amo an urukyan han mga Muslim o mga Moro nga mga populasyon han nasod, ngan ini mga dirudilain nga mga grupo etniko sugad han mga Maranao ug an Tausug, ngan an mga pagtitirok hin mga tribu nga tinatawag mga Lumad. Diri ngatanan nga bahin han Mindanao nahisakop han mga Muslim. Ha kamatuoran, an kaurugan han mga tawo ha amihanan nga Mindanao, labi na an mga taga-Butuan, mga animista ugsa hira magbalhin ngadto ha Kristianidad.

Komo usa nga isla ha salatan nga bahin han nasod, iton Mindanao amo an ika-duha nga gidako-i nga mayda 94,630 ka kwadrado nga kilometros, mga 10,000 ka km² la nga guruguti-ay kaysa han Luzon. Bukidon iton isla, ngan adto didto an Bukid Apo, an gihataasi nga bukid han nasod. Ha katundan han isla han Mindanao amo an Dagat Sulu, ha sinirangan amo an Dagat Pilipinhon, ngan ha salatan amo an Dagat Celebes.

An grupo-hin-isla han Mindanao naglalakip han isla han Mindanao mismo, upod an Kapurupod'an Sulu ha habagatan o habagatan-katundan. Ini nga grupo-hin-isla ginbabahinbahin hin unom nga mga rehiyon, ngan ini liwat ginbabahinbahin ngadto hin karuhaan kag lima (25) nga mga lalawigan o probinsya.




#Article 125: Amihanan nga Mindanao (120 words)


Gindesignar nga Rehiyon  X han Pilipinas, an Amihanan nga Mindanao (Northern Mindanao kon ha Iningles) mayda lima nga mga lalawigan o probinsya ngan siyam (9) nga mga syudad, nga amo an: Misamis Oriental (Syudad han Gingoog, Syudad han El Salvador ug Syudad han Cagayan de Oro), Misamis Occidental (Syudad han Oroquieta, Syudad han Tangub and Syudad han Ozamiz), Camiguin, Lanao del Norte (Syudad han Iligan), ngan Bukidnon (Syudad han Malaybalay ngan Syudad han Valencia). An kapital ug sentro han rehiyon amo an Syudad han Cagayan de Oro, nga diin nahamutangan an mga opisina rehiyonal han gobyerno ug mga iba pa nga mga dagko nga establesimyento. An Lanao del Norte ginbalhin tikang han Region XII, tungod han Executive Order No. 36.




#Article 126: SOCCSKSARGEN (233 words)


An SOCCSKSARGEN usa nga rehiyon han Pilipinas, nahamutangan ha butnga nga Mindanao, ngan gin-designar ha opisyal nga Rehiyon XII. An ngaran usa nga acronym nga natigaman han mga upat nga mga probinsya ngan usa han mga syudad han rehiyon: South Cotabato, Cotabato, Sultan Kudarat, Sarangani and General Santos City. An sentro han rehiyon amo an Syudad han Koronadal nga nahamutangan ha probinsya han South Cotabato.

An rehiyon haluag ngan dagko iton mga ginsasapitan hit dagat, mga siong ngan mga kabugkiran. An rehiyon kilalado tungod han sistema hin mga salog, ngan amo an sinisiring nga catch basin han Mindanao. Ini ng sistema hin salog, dako nga kinukuhaan hin pagkaon, irimnon nga tubig, nga paghimo hin enerhiya para hin koryente. Ha Cotabato an Rio Grande de Mindanao, nga amo an gihalaba-i nga salog ha Mindanao ngan ika-duha nga gihalaba-i ha Pilipinas.

An Rehiyon XII gintawag han una nga Butnga nga Mindanao ug ha pagtikang, lakip dinhe an mga probinsya han Lanao del Norte, Lanao del Sur, Cotabato, Sultan Kudarat, ngan Maguindanao. An paghimo han Autonomo nga Rehiyon han Muslim Mindanao han 1990 nagresulta nga an nahabilin ha Butnga nga Mindanao an mga probinsya han Lanao del Norte, Sultan Kudarat, ngan Cotabato. Dida han Septyembre 19, 2001, an Executive Order No. 36 ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo nag-reorganisar han mga rehiyon ngan probinsya ha Mindanao. Ini amo an nagbalhin han Rehiyon XII ngadto han yana nga SOCCSKSARGEN.




#Article 127: Davao nga Rehiyon (214 words)


An Davao nga Rehiyon, gindesignar nga Rehiyon XI, usa han mga rehiyon han Pilipinas, nahamutangan ha timugan o habagatan-sinirangan nga bahin han Mindanao. An Davao nga Rehiyon mayda upat nga lalawigan, nga amo an: Compostela Valley, Davao del Norte, Davao del Sur, ngan Davao Oriental. An rehiyon nagpapalibot han Golfo han Davao ngan an sentro han rehiyon amo an Syudad han Davao.

An Rehiyon XI gintawag han una nga Southern Mindanao (o kon ha Winaray, Salatan nga Mindanao), ngan labot la han tulo nga mga Davao nga probinsya, lakip dinhi an Surigao del Sur ngan South Cotabato. Han hini nga panahon, an Compostela Valley lakip pa han Davao nga probinsya. An Republic Act No. 7225, nga gin-ratipika dida han  Marso 16 1992, naghimo han probinsya han Sarangani tikang ha South Cotabato. Sunod, an Republic Act No. 7901, nga ginpirmahan dida han Pebrero 3 1995, ni Presidente Fidel V. Ramos nagbalhin han Surigao del Sur ngadto han bag-o nga hinimo nga rehiyon han Caraga (Rehiyon XIII). Ha katapusan, dida han Septyembre 19, 2001, an Executive Order No. 36 ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo nagreorganisar han mga rehiyon ug lalawigan ha Mindanao. Ini nagbalhin han South Cotabato ngan Sarangani ngadto ha SOCCSKSARGEN nga rehiyon ngan ginbalyo an ngaran han Salatan nga Mindanao ngadto han Davao nga Rehiyon.




#Article 128: Khamtai Siphandon (129 words)


Hi Heneral Khamtai Siphandon (natawo Pebrero 8, 1924) amo an presidente han Laos tikang han Pebrero 1998, ngan amo an namuno han komunista nga Partido Rebolusyonaryo han Katawhan Lao, nga amo la an legal nga partido han nasod, tikang 1992.

Hiya han una amo an kumander militar han Pathet Lao nga rebelyon. Dida han pagkapot han Pathet Lao hin poder ha gobyerno han Lao han 1975 nahimo hi Khamtai nga ministro hin depensa, kumander han army, ngan usa nga deputy primer ministro. Han paghimo hin republika presidensyal han 1991 hiya an nahimo nga primer ministro, nagsunod han lider han partido nga hi Kaysone Phomvihane, nga nagin Presidente. Hi Heneral Khamtai Siphandon nahimo nga lider han partido han kamatay ni Kaysone, ngan ha pagtika-iha nagsunod kan Nouhak Phoumsavanh komo presidente.




#Article 129: Nouhak Phoumsavanh (125 words)


Hi Nouhak Phoumsavanh o Phoumsavan (natawo Abril 9, 1914) usa nga maiha na nga Pathet Lao nga rebolusyonaryo ngan opisyal han partido komunista nga nagsunod kan Kaysone Phomvihane komo presidente han Laos han kamatay ni Kaysone dida han Nobyembre 1992. Ugsa hini, hi Nouhak an Syahan nga Deputy Primer Ministro han panahon nga hi Kaysone an Primer Ministro tubtob 1991.

Bisan man kon nahimo nga ehekutibo nga posisyon an pagin-presidente, hi primer ministro Khamtai Siphandon amo an nagkuha han gigamhani nga posisyon han nasod, nga amo an pamuno han Partido Rebolusyonaryo han Katawhan Lao, ngan han pagbalhin niya tikang han pwesto nga primer ministro ngadto han pagkapresidente han 1998, hi Nouhak Phoumsavanh, nga usa han mga gilalagasi nga mga nangungulo hin estado ha kalibutan, nag-retiro.




#Article 130: Tagbilaran (271 words)


An Syudad han Tagbilaran usa nga ika-tulo ka klase nga syudad ha lalawigan han Bohol ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Bohol, nahamutangan ha habagatan-katundan nga dapit han isla-nga-probinsya. An bungto han Cortes nahamutangan ha amihanan han syudad, an bungto han Corella ada ha dumagsaan o amihanan-sinirangan nga dapit, samtang an bungto han Baclayon sapit ha sinirangan.

Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 77,700 ka tawo ha 15,585 nga panimalay.

An Syudad han Tagbilaran ginbahin ngadto hin napulo kag lima (15) nga baranggay.

An syudad ha pagtikang, urukyan hin mga lumad, nga mayda negosyo ha Tsina ngan Malaysia mga usa ka gatos ugsa han pag-abot han mga Espanyol ha Pilipinas. Sumala han opisyal nga kasaysayan, in nga urukyan nagkakilala han mga Espanyol han tuig 1565, nga kon diin an Espanyol nga conquistador nga hi Miguel López de Legazpi ug an lumad nga namumuno nga hi Datu Sikatuna nagsaad hin kamurayaw ngan pagburublig pinaagi han sinisiring nga sandugo-anm nga diin kinmuha hira han ira kalugaringon dugo, ginsagol ini hin alaksyo ngan nag-irignom. Ini nga panhinabo ginsasalin-urog ha tagsa tuig ha Tagbilaran ug han bug-os nga isla dida han Sandugo nga Festival nga nahihinabo dida hiton bulan han Hulyo.

An Tagbilaran ginhimo nga bungto han Pebrero 9, 1742, dida han kabulag hini tikang han bungto han Baclayon. Tikang hadto, kabahin ini han probinsya han Bohol hangto kahimo hini nga chartered nga syudad han Hulyo 1, 1966.

An syudad gin-okupahan han Estados Unidos dida han Gyera Pilipinhon-Americanhon, ngan dida gihapon han Gyera-Pankalibotan II (World War II) han Imperyo han Hapon.




#Article 131: Corella, Bohol (254 words)


An Corella usa nga ika-unom ka klase nga bungto ha lalawigan han Bohol ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Nahamutangan an bungto ha mga napulo (10) ka kilometro ha amihanan han kapital han probinsya, nga amo an Syudad han Tagbilaran. Ha salatan, mga lima ka kilometro ka harayo amo an mga beach o baybayon han Panglao. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 6,048 ka tawo ha 1,263 nga panimalay.

An Corella amo an kaurogan nga inuukyan han mga magô han Pilipinas o Philippine tarsier, an giguti-ayi nga primate han kalibotan. Kaurugan hini nga mga amo nga baga la kadako hin kumo hin kamot mabibilngan ha  Baranggay Cancatac, mga tulo ka kilometro tikang han sawang han bungto.

An mga tawo han Corella kaurugan mga konserbatibo nga Katoliko Romano nga nahalakip han Parokya han Our Lady of the Village (Nuestra Señora del Villar) nga iton piyesta hini ginsasaurog hiton Abril 27 ha tagsa tuig, mga upat la ka adlaw ugsa hiton Fiesta ni San Jose nga ginsasaurog han Tagbilaran dida hiton Mayo 1.

Iton Corella waray dako nga industriya. Mayda ini dako nga supply hin tubig nga ada hiton tinatag-iyahan nga katuna-an han bungto, pero an mga nangungukoy ha Syudad han Tagbilaran an nahingaupay tikang han mga resource kay an infrastuktura gindisenyo para ha kaurugan han syudan. An bungto nagin utangan ngadto han tinatag-iyahan han gobyerno pero pinapamalakad hin pribado nga na-serbisyo hin tubig tungod han pagkonsumo han tubig han mga nangungukoy.

An Corella mayda walo (8) nga baranggay.




#Article 132: Kalibo (268 words)


An Kalibo usa nga ika-syahan nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Aklan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Nahamutangan ha amihanan-katundan nga dapit han Isla han Panay, amo ini an kapital nga bungto han Aklan. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 62,438 ka tawo ha 12,628 nga panimalay. An giharani-i nga syudad ha Kalibo amo an Syudad han Roxas ha Capiz, ngan an Syudad han Iloilo ha Iloilo. Inin duha nga syudad makakadtoan pinaagi hin bus ug minivan.

An Kalibo kilalado nga amo an lugar han Ati-atihan nga festival. Amo gihapon ini an ganghaan ngadto ha isla han Boracay, nga mga kap-atan kag lima (45) ka minutos la an kaharayo pinaagi ha panakayan ha tuna tikang ha giharani-i nga puerto, ha Caticlan. Sentro han rehiyon gihapon ini para han amihanan-katundan nga bahin han isla han Panay, nga naghahatag hin pan-komersyo, pan-aradman, ngan pantambal nga serbisyo nga waray didto han mga gurugudti-ay nga mga bungto ngan baranggay nga hagrani.

An ngaran nga Kalibo tikang han lokal nga yinaknan nga sangka libo, nga nangangahulogan nga usa ka yukot, an ihap han mga nangungukoy kuno dida han panahon han sinisiring nga pag-abot han mga Datu tikang ha Borneo.

An Kalibo maabtan tikang ha Manila pinaagi hin idro ngadto ha Kalibo nga Aeropuerto, mga napulo ka minutos kaharayo tikang han main nga plaza, o pinaagi hin barko nga naagi ha Dumaguit ug New Washington nga mga puerto ha amihanan nga dapit han Aklan. It panakayan publiko ha bungto pinaagi hin traysikol.

An Kalibo ginbahin ngadto hin napulo kag unom (16) nga baranggay.




#Article 133: Malinao, Aklan (169 words)


An Malinao usa nga ika-upat ka klase nga bungto ha lalawigan han Aklan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Nahamutangan ini ha Isla han Panay, ug an kahamutangan ha heyograpiya 122deg; 10' ha 122deg; 19' Sinirangan, 11deg; 40' ha 10deg; 35' Amihanan. Mayda ini kahaluag nga 186.01 ka kmsup2;. Sumala han census ha tuig 2000, mayda ini populasyon nga 23,699 ka tawo ha 4,381 nga panimalay. 

An Malinao ginbahin ngadto hin karuhaan kag tulo (23) nga baranggay.

Han una, an Malinao usa nga arrabal han bungto han Banga ha sinirangan.  An mga namumuno han Malinao dida han mga butnga han mga 1700 nga siglo nakasumite hin hangyo nga igbulag hira direkta ngadto ha Manila nga naaprobahan. Dugang pa hini, an Malinao nagin prominente ha kasaysayan han Pilipinas dida han pakigbisog patok han kolonial nga pamuno ha ilarom han Espanya ha kataposan han ika-19 nga siglo. Hi Candido Iban, usa nga taga-Malinao, api han mga  orihinal nga mga Katipunero ha ilarom han pamuno ni Andres Bonifacio.




#Article 134: Espanya (165 words)


An Ginhadi-an han Espanya (Kinatsila ngan Gallego: Reino de España; Aragones: Reino d'España; Asturianu: Reinu d´España; Kinatalan: Regne d'Espanya; Vascongado: Espainiako Erresuma; Aranes: Regne d'Espanha) usa nga nasod nga nahamutangan ha salatan-habagatan Europa. Ha katundan (ngan, ha Galicia, salatan), sapit an Portugal. Ha salatan, sapit ini han Hibraltar ngan Marrueko. Ha dumagsaan o amihanan-sinirangan, ha daplin han kabugkiran han Pirineos, sapit iton Fransya ngan an guti-ay nga prinsipado han Andorra. Lakip hini an mga Islas Baleares ha Dagat Mediterraneo, an Islas Canarias ha Kalawdan Atlantico, an mga syudad han Ceuta ngan Melilla ha amihanan nga Africa, ngan in pipira nga mga isla nga waray may na-ukoy ha Mediterraneo nga dapit han Estrecho han Gibraltar nga tinatawag nga Plazas de soberanía, sugad han Islas Chafarinas, an mga kabato-an (peñones) han Vélez ngan Alhucemas, ngan an guti-ay nga Isla Perejil (gin-awayan). Ha dumagsaan o amihanan-sinirangan ha daplin han Pirineos, usa nga gamay nga exclave nga bungto nga it ngaran Llívia ha Catalunya ginpapalibotan hin teritoryo han Franses.




#Article 135: Andorra (157 words)


An Andorra nga an opisyal nga ngaran Prinsipado han Andorra (Kinatalan: Principat d'Andorra, Kinatsila: Principado de Andorra;Frinanses: Principauté d’Andorre) tinatawag gihapon nga Prinsipado han mga Siong han Andorra (Kinatalan: Principat de les Valls d'Andorra) usa nga guti-ay nga, ginpalibotan hin tuna nga prinsipado ha habagatan o salatan-katundan nga Europa, nahamutangan ha sinirangan nga Pirineos nga kabugkiran ngan ginsasapitan han Fransya ngan Espanya. Ha una isolated, yana iton nasod malinamposon nga nasod tungod han turismo ngan iton status hini komo tax haven. Iton Andorra diri angay iglipat hiton Comune di Andora.

Ginhimo ini ha ilarom hin karta dida han 988, ngan an yana nga Prinsipado nahimo dida han 1278. Kilalado ini nga usa nga prinsipado kay usa ini nga diarka o monarka nga pinamunoan hin duha nga mag-prinsipe - an Katoliko nga Obispo han Urgell ngan an Mangulo han Fransya.

An ngaran nga Andorra posible nagtikang tikang hin Navarro nga pulong andurrial, nga kon ighubad tuna nga banwa-on.




#Article 136: Buddha Yodfa Chulalok (1157 words)


Hi Phra Phutthayotfa Chulalok o Phra Buddha Yodfa Chulalok (), natawo ha ngaran nga Thongduang () ngan tinatawag gihapon nga Rama I (20 Marso 1737 ndash; 7 Septyembre 1809), amo an nagtukod han Ginhadi-an han Rattanakosin ngan syahan nga monarka han naghahadi nga Chakri nga Dinastiya han Siam (yana Thailand). An iya bug-os nga titulo ha Thai Phra Bat Somdet Phra Paramoruracha Mahachakkriborommanat Phra Phutthayotfa Chulalok (). Sinmaka hiyá han trono han 1782, katapos niya lupigon in rebelyon nga nagtanggal tikang ha puwesto kan Hadi Taksin han Thonburi. Ginsasaurog gihapon hiyá nga amo an nagtukod han Rattanakosin (yana Bangkok) nga amo an magin bag-o nga pamunuan han nahibalik hin paghiusa nga ginhadi-an. 

Hi Rama I tikang hin Mon nga katulinan ha lalaki nga pamilya, apo ha tuhod ni Kosa Pan. Nagsirbe an iya amay dida han korte han hadi han Ginhadi-an han Ayutthaya, ngan nagsirbe hiyá kan Hadi Taksin ha mga gera patok han Birmano nga Konbaung nga dinastiya ngan nagbulig ha iya han pagbalik han paghiusa han Siam. Han hiní nga panahon ginmawas hiya nga amo an pinakagamhanan nga namumuno nga militar ha Siam. Hi Thongduang amo an syahan nga Somdet Chao Phraya, an gihataasi nga ranggo nga maabtan han nobilidad, nga sugad hin kanan hadi. Han 1782, nagkuha hiya han pagdumara han Siam ngan nagkorona han iya kalugaringon nga monarka. An pinakasikat nga panhinabo han iya paghadi amo an Birmano-Siames nga Gera han 1785, nga amo an kataposan nga pag-atake nga Birmano patok han Siam.

Sugad hin ibá nga mga hagtaas-hin-ranggo nga mga tawo ha daan nga Siam, an ngaran ni Rama I nagbalhin hin makapira han panahon han iya kinabuhi, depende han iya posisyon nga kinakaptan, ngan bisan katapos han iya kamatay an paagi nga pagtawag ha iya nag-iba. An ngaran ha iya pagkatawo Thongduang (ginsusurat gihapon nga Thong Duang ทองด้วง), an mga apelyido hin pamilya waray pa hadto gamita ha Siam hadto nga panahon.

Han hi Thongduang nagsirbe nga sugbong gobernador han lalawigan han Ratchaburi han pagdumara ni Hadi Ekkathat han Ayutthaya, nagdará hiyá han titulo nga Luang . Katapos han pagkabungkag han Ayutthaya, an bag-o nga hadi nga hi Taksin nga iya ginsirbi-an hin pagka usá ng importante nga komandante militar, naghatag ha iya hin sunodsunod han mga titulo nga Phra Ratcharin Chao Krom Phra Tamruat (manguna han departamento han polisiya), Phraya Aphaironnarit, Phraya Yommarat, Phraya Chakri ngan Chaophraya Chakri (ministro han mga amihanan nga mga lalawigan). Ha kataposan, ginhimo ni Taksin para ha iya an titulo nga Somdet Chaophraya Maha Kasatsuek, usá nga noble nge titulo nga hitaas nga waray maabtan hin Siames nga opisyal ugsa ha iya, nga diin naghimo ini ha iya nga baga-hin-kanan-hadi.

Han paglingkod niya han trono han 1782, nagkuha hiyá han ngaran nga Ramathibodi, sugad han nagtukod han ginhadi-an han Ayyuthaya. Haruhalaba an iya bug-os nga titulo (Phra Borommarachathirat Ramathibodi Sisin Borommaha Chakkraphat Rachathibodin etc.), nga tinuyo nga magpakita han iya unibersal nga pag-angkon hin gahom sugad han mga nanguna nga mga Siames nga mga hadi.

Katapos han iya kamatay, an mga tawo nagtawag ha iya nga Phaendin Ton (an syahan nga paghadi), ngan han iya anak nga Phaendin Klang (an butnga nga paghadi). Kon padayonon ini nga sistema, an iya apo nga hi Rama III magigin an kataposan nga paghadi. Basi maiwasan ini nga diri-makaurupay nga titulo, ginhunong niya ini nga buruhaton pinaagi hin paghatag hin duha nga istatuwa ni Buddha nga ginbutang ha mga sapit han Esmeralda nga Buddha ha Wat Phra Kaeo ngan gindedikar in tag-usa han iya amay ngan han iya apoy. Gintugon niya nga tawagon an duha nga nanguna ha iya hin paghadi pinaagi han mga ngaran han mga istatuwa nga Buddha. An istatuwa nga gindedikar han syahan nga Chakri nga hadi ginngaranan nga Phra Phutthayotfa Chulalok (an Buddha ha igbaw han langit ngan korona han mga kalibotan). Amo ini pa gihapon an pagtawag hini nga hadi ha mga barasahon hin kasaysayan ngan kaagi nga Thai.

An iya sumurunod nga katulinan nga hi Vajiravudh (Rama VI) nga nag-aram han Inglaterra, nakasabot nga an kadam-an nga mga ngaran han Siames nga mga hadi makuri mayakan ngan mahinumdoman para han mga taga-Katundan. Amo nga iya gindesisyonan nga gamiton para han ngatanan nga mga hadi han Chakri nga dinastiya an ngaran nga Rama upod han nahahanungod nga pag-ihap hin pagsunod. Amo ini nga hadi tinatawag nga Rama I ha Katundan nga mga barasahon. Han 1982, mga 200 ka tuig katapos han iya pagtikang paglingkod han trono, an Thai nga gabinete nagdesisyon nga tagaan hiyá han pagtáwag nga Maharat (an Harangdon).

Natawo hiya ha Ayutthaya han Marso 20 1737 nga anak ni Phra Aksorn Sundara Smiantra, usa nga nobleman han Ginhadi-an han Ayutthaya. Gintutuohan nga hiya mayda Thai, Intsik, Persiano, ngan bisan Griyego han iya pamilya, pero waray pa ini mapamatuod. An iya ngaran han iya katawo Thong Duang. Katapos han iya pagtu-ón hin templo nga Buddhista, an iya amay nagpadara ha iya nga magsirbe nga alalay han tawo nga magigin hadi nga hi Hadi Utumporn. Didto, ginkakilala niya an iya sangkay nga hi Sin, nga amo an magigin Hadi Taksin. Katapos han kabungkag han Ayutthaya inmapi hiya han mga kasundalohan ni Taksin, ngan nakilala hiya han ngaran nga Chao Phraya Chakri. An ngaran nga Buddha Yodfa Chulalok ginngaran ha iya katapos han iya kamatayan ni Hadi Nangklao (Rama III).

Samtang hi Chakri heneral ni Taksin, hiya an nagsalakay ngan nagdaog han Wieng Jan (Vientiane) han 1778/79, ug an nasod han Laos nahamutang ha ilarom han ka-vassal, ngan iya ginkuha an Emerald Buddha hini ngan ginbalhin ngadto ha Thonburi. Han 1782, hi Taksin gindeklara nga lurong katapos hin golpe de estado o coup d'etat ngan ha pagtikaiha ginpapatay.  Hi Yodfa nakapuwesto ha poder ngan nag-establisar han Chakri nga Dinastiya. Ginkoronahan hiya han Abril 6 ha ngaran nga Rama I; iton petsa yana adlaw hin pagsaurog nga publiko ha Thailand.

Hi Hadi Rama I nagpadayon han kan Taksin buhat nga pagtalwas han bag-o nga nahiusa nga nasod tikang han mga pagsalakay han Burma, ngan hiya nagpirde hin mga pipira nga pagsalakay han mga taga-Burma. Ha kultura, hi Rama I ginbalik niya an pagtukod han mga tradisyon han nasod pinaagi hin pagbiling ngan pagtirok hin mga Buddhista nga mga sinurat nga nawara han kasamok katapos han pagbungkag han Ayutthaya nga ginhimo han mga taga-Burma han 1767. Ginbalhin liwat niya an kapital tikang han kan Taksin kapital nga Thonburi ngan naghimo hiya han bag-o nga kapital nga Bangkok. Ha iya palasyo, an Wat Phra Kaew gintukod agod igbalay an Emerald nga Buddha, ngan naghimo hiya hin bag-o nga kodigo hin balaod, an Libro han tulo nga selyo. Ginpili niya ngan ginbutang ha iya puwesto an Patriarka Suprema han Thai nga Buddhismo. Tungod kay hilig niya an literatura, nagsurat gihapon hiya hin Thai nga bersyon han Ramayana epos nga tinatawag Ramakian.

Namatay hiya han Septyembre 7, 1809, ngan an nagsunod ha iya komo hadi an iya anak nga hi prinsipe Isarasundorn, nga nagin Hadi Rama II (Buddha Loetla Nabhalai).




#Article 137: Joan Enric Vives i Sicília (223 words)


Hi Joan Enric Vives i Sicília (natawo Hulyo 24, 1949) amo iton yana nga Obispo han Urgell ngan ex officio nga igkasi-Prinsipe han Andorra. Ginpili hiya ngan ginbutang hini nga puwesto han Mayo 12, 2003, nagsaliwan kan Joan Martí Alanis.

Natawo hi Joan Enric Vives i Sicília han 1949 ha Barcelona ngan hiya an ikatulo nga lalaki nga anak ni Francesc Vives i Pons ngan ni Cornèlia Sicília Ibáñez, nga mga gagmay nga mga parabaligya hin retail. Sinmakob hiya han seminaryo han 1965 ngan nag-aram hin Humanities, Pilosopiya ngan Teyolohiya. Han 1974 gin-ordenar nga padi hi Vives ha iya tuminongnong nga parokya nga Sta. Maria del Taulat de Barcelona. Ginnominar hiya nga Kabulig nga Obispo han Barcelona (ngan Titulado nga Obispo han Nona) dida han 1993 ngan Coadjutor nga Obispo han Urgell han 2001 ni Papa Juan Pablo II. Han pagretiro han nag-una ha iya nga obispo nga hi Joan Martí Alanis han 2003, sinmunod hiya komo Obispo han Urgell dida han 12 han Mayo 2003, ngan tikang dida gihapon hiya nagin Igkasi-Prinsipe han Andorra. Dida han 10 han Hulyo 2003 gintuman niya an iya konstitusyonal nga paghurar komo bag-o nga Igkasi-Prinsipe han Andorra ha Casa de la Vall, Andorra la Vella. Ginpasaka hi Vives i Sicília ngadto han dungog hin pagka-arsobispo komo personal nga titulo ni Papa Benedicto XVI han Marso 2010.




#Article 138: Chakri nga Dinastiya (361 words)


An Chakri nga Dinastiya ( namuno ngan naghadi han Thailand tikang han hi hadi Taksin naideklara nga lurong han 1782. An ngaran nga Chakri (Thai จักรี) tikang han titulo nga Phya Chakri, nga ginhatag kan Rama I samtang heneral hiya han mga kasundalohan ni Taksin. Ha kamatuoran, an tawag han Thai nga katawhan hini nga panahon Rattanakosin.

Dida han paghadi ni Hadi Rama III, an mga nanguna ha iya nga hadi tinatawag nga an syahan nga hadi ngan an butngan nga hadi. Pero hini nga paagi hin pagngaran an tawag daw ha iya magigin an kataposan nga hadi, nga ginhunahanaan nga maraot nga senyas ngan amo nga waray ini gamita. An nahitabo lugod, iya ginhatag han mga nanguna nga hadi katapos han ira kamatayan an mga ngaran nga nahalista ha igbaw, ngan nagngaran hiya han iya kalugaringon nga Nangklao. An ngaran nga Rama una nga gingamit ni Hadi Vajiravudh, pero an nagsunod ha iya waray hini kinmarawat. Bisan man kon waray ini mahibalik hin opisyal, amo ini an urog nga pagngaran ha Thailand. An ngaran nga Mongkut ha Iningles ngan mga basahon kaurogan nahanunungod kan Rama IV, pero ha Thailand it pag-intyende hini ha komun nga an titulo ha paghadi ni Rama VI, Phra Mongkut Klao Chaoyuhua.

Kitaa Gihapon: Rama (Hadi Thailand)

Hangtod han tuig 1885 an tagsa hadi mayda sugbong-hadi (Maha Uparaja, nga puyde gihapon tawagon nga bise-hadi o ighubad nga ika-duha nga hadi), ha kaurogan an bugto han hadi ngan an gin-designar nga masunod han trono - pero hi Rama II amo la an dati nga bise-hadi nga ha tinuod nagin hadi. Kon an bise-hadi namatay ugsa han hadi, an titulo ha kaurogan nagin bakante hin pipira ka tuig. Ini nga sistema gintanggal (o gin-abolish) ni Hadi Chulalongkorn dida han kamatay han iya bise-hadi nga hi Bovorn Vichaicharn died. Iya gindeklara an iya suhag nga anak nga prinsipe ha korona o crown prince, pero diri bise-king.

Kon iton Hadi diri nakabuhat han iya mga buruhaton han ginhadi-an - tungod kay kulang an pangidaron, gawas han nasod hin kaiha nga panahon, o naukoy ha monastaryo komo monghe - mayda regent nga amo la anay an nabuhat han iya mga buruhaton.




#Article 139: Teknolohiya (158 words)


An teknolohiya usa nga konsepto nga nahanungod hiton paggamit ngan kinaadman hin mga garamiton ngan mga pagbuhat ngan tiunan-o an paka-apekto hini han abilidad hin paggamit ngan pagkaangay hiton kalibungan. Ha sosyudad han katawhan, amo ini an dangat han siyensya ngan inhenyeriya, bisan man kon in pira nga mga pagpadukwag ha teknolohiya nahiuna hini nga duha nga konsepto. Iton teknolohiya usa nga pulong nga an katinikangan tikang han Griyego nga pulong  technologia, τεχνολογία — techne, τέχνη (paagi) ngan logia, λογία (pulong). Kondi, diri masayon iton limitado nga kahubad hini nga pulong; an pulong nga teknolohiya nanginginlabot gihapon hiton mga butang nga may gamit han katawhan sugad han makina, hardware o mga garamiton, pero puyde gihapon maglakip hin mga darudako nga mga tema, sugad hiton mga sistema, paagi hin pag-areglo, ngan mga technique. Iton pulong puyde gihapon gamiton ha luob, o ha mga ispisipiko nga mga larangan: sugad hini nga mga pananglitan han teknolohiya ha paghimo, teknolohiya ha medisina.




#Article 140: Biyograpiya (131 words)


An Biyograpiya (tikang han Griyego nga mga pulong bios nga nangangahulogan kinabuhi, ngan graphein nga nangangahulogan surat) usa nga genre hin literatura ngan iba nga paagi hin media sugad hin film, nga naha-batakan han mga sinurat nga mga pagsaysay hin mga indibidwal nga mga kinabuhi. Iton biyograpiya puyde nga mahitungod hin tawo nga fiction o non-fiction, ini nga pulong ha kaurogan ginagamit ha pagtawag hin non-fiction. Nalain ini hiton profile o curriculum vitae nga kon diin iton biyograpiya mayda paglantaw hin kumplexidad ngan mayda ginhighlight nga mga dirudilain nga bahin han personalidad upod in mga detalye hin mga nahinabo. It biyograpiya diri la kay lista hin mga butang sugad hin pagkatawo, pag-aram, trabaho, mga relasyon ngan kamatayon. Naghihisgot gihapon ini hiton mga gin-aabat han pag-agi ngan pagtilaw hini nga mga panhinabo.




#Article 141: Salatan nga Korea (164 words)


An Salatan nga Korea o Habagatan nga Korea (ha Iningles: South Korea, Kinatsila: Corea del Sur), nasod ha Sidlangan nga Asya. It opisyal nga ngaran hini Republika han Korea. Mga 99,274 km² an dako nga kabahin han Kapuropod'an Han. Seoul an kapital han nasod. An Salatan nga Korea nahamutangan ha habagatan nga dapit han peninsula han Korea. Ha amihanan han probinsya amo an nasod han Amihanan nga Korea ngan ha sidlangan, an Dagat han Sidlangan o an Dagat han Hapon. Iton lumad nga pinulongan han kadam'an amo iton Koreano.

Ha Koreano, gintatawag ini nga Daehan Minguk (대한민국, 大韓民國). It hamubo nga ngaran Hanguk (한국, Han nga nasod, kasagaran ginggagamit pagtawag hiton Korea) o Namhan (남한, Salatan nga Han, pagtawag hiton Salatan nga Korea.) Kitaa iton Ngaran han Korea.

An dako nga administratibo nga pagbahinbahin ha Salatan nga Korea amo an mga lalawigan, mga metropolitano nga syudad (naglulugaring-hin-pagdumara nga mga syudad nga diri kalakip hin bisan ano nga lalawigan), ngan usa nga ispisyal nga syudad.




#Article 142: Papa Benedicto XVI (317 words)


Hi Papa Benedicto XVI (ha Latin: Benedictus PP. XVI), nga natawo ha ngaran nga Joseph Alois Ratzinger han Abril 16, 1927 ha Marktl, Bavaria, Alemanya, amo yana in Papa-Emerito o Papa-Emeritus han Singbahan Katoliko.  Hiya amo an ika-265 nga papa, nga namuno han Simbahan Katoliko Romano, ngan soberano han Syudad han Vaticano nga Estado tikang han 2005 kutob 2013. Na-elihido hiya han Abril 19, 2005 hin papal nga conclave, nagsaurog han iya Pag-Inagurar hin Papa nga Misa han Abril 24, 2005, ngan pormal nga nagkarawat han iya katedral, an Basilica ni San Giovanni in Laterano, han Mayo 7, 2005.

Usa hiya han mga sikat nga kilalado nga mga teyolohiko tikang han mga  1960s ngan damo in sinurat, ginlalantaw hiya nga harani nga konserbatibo nga kaupod han nag-una ha iya nga papa nga hi Papa Juan Pablo II. Nagsirbe hiya komo propesor hin mga dirudilain nga mga unibersidad ha Alemanya, ngan experto ha teolohiya han Ika-Duha nga Konsilyo Vaticano ugsa magin Arzobispo han Munich ngan Freising, ngan dida han panahon han iya ka-elihir komo Papa, amo an Prefect han Katig-uban para han Doktrina han Pagtuo (o Kongregasyon para han Doktrina han Pagtuo) ngan Dekano han Kolehiyo han mga Kardinal.

Han iya papado (o papacy), hi Benedicto XVI naghatag hin dako nga emphasis han iya kinikita nga pagkinahanglan han Europa nga bumalik ngadto hin mga batikan nga Kristohanon nga prinsipyo, nga baton han nagtitikadako nga ka diri-pagKristyanisar ngan pagsekularisasyon ha damo nga mga dukwag nga nasod (o developed nations) nga diin an humanismo sekular dako an impluwensya.

Han 11 Pebrero 2013, nagpasamwak hi Papa Benedicto dida hin usa nga konsistoryo nga mabiya o ma-renunsya hiya han pagka-Papa dida hit 28 han Pebrero han 2013.  Ha pagtuman hini, nagin-epektibo an iya pagrenunsya o pag-abdikar dida han 8:00 pm han gab-i han 28 han Pebrero 2013.  It tawag kan Benedicto katapos han iya panahon-hin-pagka-Papa: Iya Santidad, Benedicto XVI Papa-Emerito o Papa-Emeritus.




#Article 143: Papa Juan Pablo II (415 words)


Hi Papa Juan Pablo II (Linatin: Ioannes Paulus PP. II ), natawo nga Karol Józef Wojtyła (; giharani-i nga kaluwas ha Winaray: KA-rol YU-zef voy-TI-wa) (Mayo 18, 1920 – Abril 2, 2005) naghadi komo papa han Simbahan Katoliko hin hapit karuhaan kag pito (27) nga tuig, tikang han Oktubre 16 1978 tubtob han iya kamatayon.  An iya papado amo an ika-duha nga giiha-i nga mga papado. Han Mayo 13 2005, hi Papa Benedicto XVI, nga sinmunod nga papa kan Juan Pablo II, ginhimo nga diri kinahanglan o (ginwaive) an lima nga tuig nga paghulat ugsa igpresenta in kaso para hin beatipikasyon (o pagdeklara nga bulahan) nga igbuklad. An opisyal nga proseso han pagbeatipikar nagtikang ha Diosesis han Roma han Hunyo 28, 2005.   
Hiya an siyahan nga diri-Italyano nga papa tikang han ika-16 nga siglo. An syahan nga bahin han iya paghadi, natigamnan han iya pagtipa han Komunismo, ngan hiya ha panalagsaon ginsisiring nga usa han mga puwersa nga nakagresulta han kabungkag han Unyon Sovietika.

Ha lain nga mga bahin, an iya concern para han mga kablas, han mga magluya, ngan han mga nag-aantos, ngan an iya paglantaw han gyera, violencia, sirot hin kamatayon, ebolusyon, pagpasaylo han utang han kalibotan, upod han iya pag-uyon hin pagbisita hin mga nasod nga Sosyalista, ug an iya makusog nga mga relasyon hin mga lideres hin diri-Katoliko nga mga simbahan ngan diri-Kristohanon nga mga relihiyon (ekumenismo) ginlantawan han iba nga pagpamatuod nga usa hiya nga liberal.

An iya pag-affirma han maiha na nga doktrina Kristiano nga an aborto, pagkabayot, sexual nga mga relasyon, ngan kontrasepsyon nga mga inmoral, an iya pagpadayon han tradisyon nga pag-ordenar la hin mga lalake ha pagka-padi, an pagtutdo nga an mga divorciado o mga habulag nga mga tawo diri makag-asawa hin otro nga waray deklarasyon hin nullity, nga an tama la nga sakrametal nga pag-asawa puyde la hin usa na lalake ngan usa nga babaye, an paghatag hin empahsis han kaupayan han pagpadayon han disiplina han mandatory nga priestly celibacy, ngan an iya pagtipa han sekularismo ginlalantaw hin mga iba nga nagpapamatuod nga hiya konserbador.

Han iya paghadi, naglinakat hin hirayo an papa, nga diin nagbisita hiya hin labaw 100 ka nasod, labaw pa hin bisan hin-o han mga nag-una ha iya. Ginkanonisar niya in damo nga tawo kaysa han ginkanonisar han tanan nga mga papa ugsa ha iya nga ig-urusa. Hiya an Papa hin panahón nga diin an impluwensya han Katolisismo nag-iban dida han mga dukwag nga nasod kundi dinmako han Ikatulo nga Kalibutan.




#Article 144: Jim Elliot (469 words)


Hi Philip James Elliot (Oktubre 8, 1927 ndash; Enero 8, 1956) usa nga Kristohanon nga misyonero ha Ecuador, nga diin hiya ginpatay hin mga Huaorani.

Hi Elliot natawo ha Portland, Oregon, kan Fred ngan Clara Elliot, ngan nagin Kristohanon han bata pa nga pangidaron.  Nag-gradwar hiya tikang ha Wheaton College han 1949, hin degree hin Griyego.  Inmabot hiya ha Ecuador han Pebrero 21, 1952, agod mag-ebanghelisar han mga Quechua han Ecuador.  Han Oktubre 8, 1953, nag-asawa hiya kan Elisabeth Howard usa nga igjkasi-alumna ha Wheaton ngan misyonarya ha Quito, Ecuador.  An ira amo la nga anak nga hi Valerie, natawo han Pebrero 27, 1955.  Samtang didto hiya nagtrabaho han mga Quechua, hi Elliot nag-andam pagkadto han violente nga tribo han Huaorani nga tinatawag hadto nga mga Auca.  Hi Elliot ngan in upat nga mga iba nga misyonaryo, hira Ed McCully, Roger Youderian, Peter Fleming ngan an ira piloto nga hi Nate Saint, naghimo hin kontak tikang han ira idro ngadto han mga Huaorani pinaagi hin loudspeaker ngan hin basket paghatag hin mga hatag.  Katapos hin pira ka bulan, an mga tawo nagdesidir paghimo hin base nga lugar nga harani la nga distansya tikang han mga Huaorani, dida han ligid han Salog Curaray.  Didto ginharani hira hin grupo hin mga Huaorani, ngan ira pa ngani ginpasakay ha idro in usa nga Huaorani nga ira gin-agnayan nga George (an iya tinuod nga ngaran Naenkiwi).  Tungod kay maupay an senyas an ira pagtapo han mga Huaorani, naghimo hira hin mga plano pagbisita han mga Huaorani, pero an ira mga plano waray kadayon kay may inmabot nga darudako nga grupo hin Huaorani nga amo an nagpatay kan Elliot ngan han iya upat nga upod dida han Enero 8, 1956.  An lawas ni Elliot natad-an nga naanod ha unhan han salog, upod an iba nga mga tawo, labot la han lawas ni Ed McCully.

Hi Elliot ngan an iya mga sangkay nakikala dayon ha bug-os nga kalibutan nga mga martir, ngan an Life Magazine nagmantala hin napulo-nga-pakli nga barasahon mahitungod han ira misyon ngan an ira kamatayan.  Hira nga lima, amo an sinisiring nga nag-aghat hin interes ha mga Kristohanon nga misyon ha mga batan-on han ira panahon, ngan tubtob ha yana usa nga dako nga pag-aghat han mga misyonaryo nga Kristohanon nga nagtatrabaho ha bug-os nga kalibutan.  Katapos han kamatay han iya bana, hi Elisabeth Elliot ngan iba nga mga misyonaryo nagtikang pagtrabaho didto han mga Huaorani, nga diin nagkaada hira hin impact ngan damo an nagkaada hin conversion.  Hi Elisabeth Elliot nagmantala hin duha nga libro,  ngan Through Gates of Splendor, nga mahitungod han kinabuhi ngan kamatayon han iya bana.

Han 2005, usa nga dokumentaryo mahitungod han istorya nira ginpagawas ha ngaran nga Beyond the Gates of Splendor.  Ha 2006, usa nga sine, End of the Spear, mahitungod hini nga istorya ginpagawas.




#Article 145: Barack Obama (162 words)


Hi Barack Hussein Obama II (natawo Agosto 4, 1961) amo an ika-kap-atan kag upat nga mangulo o presidente han Estados Unidos. Napili hiya dida han pinili-ay han 2008. Ugsa hini hiya an junior nga U.S. nga Senador tikang ha Illinois nga diin nag-alagad hiya tikang han 2004 tubtob 2008 nga diin nagbiya hiya katapos han iya kapili nga Presidente han Estados Unidos. Hiya an syahan nga African-American nga tawo tikang han Partido Democrata nga napili ha Senado han Estados Unidos (United States Senate) ngan amo an syahan nga Africano-Amerikano nga napili nga mangulo han Estados Unidos. Nakakuha hiya hin internasyonal nga media coverage tungod han iya keynote address han 2004 Democratic National Convention, nga iya ginhimo samtang Illinois state senator pa hiya.

Hi Obama kasal kan Michelle Obama, usa nga taga-Chicago. Duha it ira anak nga babaye: hi Malia Ann (natawo han 1999) ngan Natasha (natawo han 2001).

Hi Obama amo an syahan nga Mangulo han Estados Unidos nga Afrikano-Amerikano an katulinan.




#Article 146: Tulay San Juanico (227 words)


An Tulay San Juanico o Tulay han San Juanico (nga gintawag han una nga Tulay Marcos) amo an gihalaba-i nga tulay ha Pilipinas, nga mayda kahalaba hin duha ka kilometro. Natabok ini hiton Suláng han San Juanico, nadugtong hiton mga isla han Samar ngan Leyte.

Ginsusumpay hini an Siyudad han Tacloban ha Baranggay Cabalawan dida hiton Leyte nga bahin ngan an bungto han Santa Rita ha Samar nga bahin. Dinhi damo iton maghusay nga mga lantaw, labi na iton Suláng han San Juanico nga mayda yukot nga whirlpool pati an mga gudti-gudti nga mga isla han probinsya. Nanhahatag liwat ini hin mga mag-upay nga mga lugar nga mga mag-upay kuhaon hin ritrato Han itsura han parte nga harani ha Siyudad han Tacloban o Leyte ay bagan L ngan han harani ha Samar ay bagan S.  

Ini ay an gihalaba-i nga tulay ha Pilipinas nga aada ha bawbaw hin kadagatan nga naghihilaba hin 2,200 m (7200 ft.). An gasto han paghimo han tulay gin-ihap nga mga $21.9 ka milyon ngan an paghimo hini nagtikang dida han 1969 ngan natima ini han upat nga katuig. . Mga napulo ka minutos ini tikang ha sawang han Siyudad han Tacloban ngan makakadtoan pinaagi hin dyip, bus, motorcab, o pribado nga sarakyan.

Han tulay ay nagkamayda hin pagkakaguba han pag-igo hit bagyo Yolanda han tuig hin 2013 pero inin kay ginayad na.




#Article 147: Papa Juan Pablo I (157 words)


Hi Papa Juan Pablo I (ha Latin Ioannes Paulus PP. I), natawo nga Albino Luciani (Oktubre 17, 1912 – Septyembre 28, 1978), naghadi komo papa ngan  soberano han Syudad han Vaticano tikang han Agosto 26, 1978 tubtob Septyembre 28, 1978. An iya 33-nga-adlaw nga papado amo an usa han mga gimadali-i nga paghadi han kaagi han mga papa, ngan nagresulta han Tuig han Tulo nga Papa. Namatay hiya ugsa hiya makahimo hin legacy komo papa, ginhihinumdoman hiya tungod han iya pakisangkayon ngan pagkamahiyom, nga naikompara ini kan Buutan nga Papa Juan, an popular nga Papa Juan XXIII.

Hiya amo an syahan nga papa pagpili hin doble nga ngaran ngan iya ini ginbuhat ha dungog han mga duha nga nag-una pa la ha iya nga mga papa, hira Papa Juan XXIII ngan Papa Pablo VI.  Hiya liwat an syahan (ngan ha yana hiya pa gud la) nga papa nga nag-gamit han nga syahan han iya ngaran ha paghadi.




#Article 148: Carlos P. Garcia (547 words)


Hi Carlos Polestico Garcia (Nobyembre 4, 1896ndash;Hunyo 14, 1971) amo an ika-walo nga mangulo o presidente han Pilipinas (1957-1961). An iya administrasyon o pagdumara nakilala tungod han Filipino First nga polisiya (Pilipino Syahan nga polisiya) hini, nga nagbutang han interes han katawhan Pilipino labaw han mga langyawanon ngan han namumuno nga partido.

Hi Garcia natawo ha Talibon, Bohol kan Policronio Garcia ngan Ambrosia Polistico (ini hira nga duha mga taga-Bangued, Abra). Nagtubo hiya upod ha politika, nga an iya amay nagsirbe komo alkalde han bungto hin upat ka panahon hin serbisyo.

Hi Garcia nagkuha han iya primarya nga pag-aram dida ha Talibon, sunod nagkuha hiya han iya sekondarya nga pag-aram ha Cebu Provincial High School. Nagkuha anay hiya hin mga kurso hin balaod ha Silliman University ha Syudad han Dumaguete. Katapos hini nag-aram hiya ha Philippine Law School ngan nakuha niya an iya degree han 1923. Usa hiya han mga labaw nga napulo dida han bar nga examination.

Imbes nga magtrabaho hin balaod dayon, hi Garcia nagtrabaho komo maestro hin duha ka tuig ha Bohol Provincial High School. Nahimo hiya nga sikat tungod han iya mga siday ha Bohol, nga didto hiya nakakuha han iya agnay nga Prince of Poets (Prinsipe han mga Bisaya nga Maniniday) ug  Bard from Bohol (Maniniday tikang ha Bohol).

Nagtikang hiya han iya dalan ha politiko dida han 1925, ngan nagdaog hin pinili-ay para han kongresista nga marepresenta han ika-tulo nga distrito han Bohol. Napili liwat hiya hin dugang nga panahon hin serbisyo, pero nagsirbe hiya tubtob 1931 la nga kon diin nagdalagan hiya para han ka-gobernador han Bohol nga nagdaog. Nagsirbe hiya nga gobernador han lalawigan hin duha ka panahon hin serbisyo. Nagin myembro hiya han Kongreso dida han 1946, ngan na-elihir hiya hin maka-tulo ka beses ha Senado hin maka-tulo nga magsunod nga panahon hin serbisyo tikang 1941 tubtob 1953.

Hi Garcia amo an kapadis ha pinili-ay ni Ramon Magsaysay dida han pinili-ay han pagka-mangulo han 1953. Ginhimo hiya nga Maghirilom han mga Buruhaton ha Langyaw ni Mangulo Ramon Magsaysay, hin upat ka tuig samtang nagsisirbe gihapon hiya komo sugbong-mangulo o bise-presidente.

Hi Garcia nagin mangulo katapos hi Magsaysay namatay han pag-crash hin idro han 1957.

Dida han iya pagdumara, nagbuhat hiya ha pagsunod han Bohlen Serrano Agreement nga naghalipot han plite han mga Base Militar han Estados Unidos tikang hin 99 ka tuig ngadto hin 25 ka tuig ngan iya ginhimo nga ini nga puyde ig-renew katapos hin tagsa lima ka tuig.  Hi Garcia liwat an nagbuhat han Filipino First Policy (o Polisiya hin Pilipino Syahan), nga amo ini an nakilal-an ha iya. Inin nga polisiya nagpabor hin mga Pilipino nga mga negosyante imbes nga mga langyawanon nga imbestor.  Hi Garcia liwat an nakapagbalhin han retail nga negosyo nga nakaapekto han mga Intsek nga negosyante han nasod. 

Katapos han iya panahon-hin-pag-alagad, nagdalagan hiya para hin pagpa-elihir hin otro pero napirde hiya ni Diosdado Macapagal dida han Nobyembre 1961.

Katapos han iya waray-magmalinamposon nga paningkamot nga ma-elihir hin otro, hi Garcia nagretiro ha pribado nga kinabuhi, ngan nag-ukoy ha Bohol komo pribado nga bungtohanon.

Han Hunyo 1, 1971, hi Garcia napili nga delegado han 1971 nga Constitutional Convention ngan napili komo mangulo hini. Pero, namatay hiya hin atake ha kasingkasing han Hunyo 14, 1971 ha edad hin setenta y cinco.




#Article 149: Jordan, Pilipinas (215 words)


An Jordan usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Guimaras ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga bungto han Guimaras, ngan amo ini an sinisiring nga ganghaan han lalawigan.

An Jordan ginsasapitan han tulo nga bungto han probinsya, Buenavista ha amihanan ngan an bag-o nga nahimo nga bungto han San Lorenzo ha sidlangnan ngan Sibunag ha salatan. Ugsa han kahimo han lima nga bungto han lalawigan, an bug-os nga isla o puro han Guimaras gintatawag nga Himal-us.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 28,745 nga tawo ha 5,397 nga panimalay.

An Jordan ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga baranggay.

An ngaran nga Jordan ginpili han mga nangungukoy ha dungog ni San Juan Bautista, an ira santo patron. Sumala han mga istorya lokal, gintalwas hira han santo tikang hin pamatay dida han pagsalakay hin Moro han panahon han Espanyol.

An bungto han Nueva Valencia ginhimo nga bulag nga bungto han 1941. Dida la han Hulyo 1995 nga an mga bungto han San Lorenzo ngan Sibunag ginhimo, nga nagresulta nga an Jordan napulo kag upat (14) na la an nahabilin nga baranggay. Ugsa mahimo inin duha nga mga bungto, an Jordan mayda katloan kag tulo (33) nga baranggay.




#Article 150: Buenavista, Guimaras (288 words)


An Buenavista usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Guimaras ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas.

Iton bungto amo an barubarato nga pagsumpay han mga Isla han Panay ngan Negros, kon igkumpara iton pagkuha hin barko nga direkta iton biyahe ngadto-balik hinin duha nga isla.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 41,717 nga tawo ha 8,373 nga panimalay.

It Buenavista nahamutangan ha amihanan nga dapit han Isla han Guimaras, ngan usa han lima nga bungto nga kabahin han probinsya han Guimaras. An amihanan ug an kanawayon o amihanan-katundan nga bahin han bungto naatubang ha Isla han Panay ngan an dumagsaan o amihanan-sinirangan nga bahin naagtubang han Isla han Negros.  An Estrecho han Iloilo ada ha butnga han bungto ngan han isla han Panay, ngan an Estrecho han Guimaras ada ha butnga hiton bungto ngan han Isla han Negros. An pantalan ni McArthur amo iton pantalan han bungto para han Buenavista ngan parte han San Lorenzo gingagamit hin mga pasahero tikang ha Isla han Panay nga tikadto ha Negros ngan hit tipabalik. Ini nga ruta hin panakayan burubarato nga pagsumpay, imbes nga makuha hin barko nga direkta an biyahe.

An Buenavista mayda terrano nga naglalainlain tikang hin mga patag tubtob kabugkiran. Iton klima igo la ngan mahangin, tungod nga ginsasapitan ini han dagat ha tulo nga direksyon.

An Buenavista ginbahin ngadto hin katloan kag unom (36) nga baranggay.

An Buenavista amo an gima-iha-i nga bungto ha Guimaras. Gintukod ini dida han 1775, han panahon han Espanyol. Nasiring an mga historiador nga usa nga kapitan-heneral nga Katsila, tungod han mga kiritaon han bungto, ginngaran an bungto nga buena vista (nga ha Winaray nangangahulogan nga maupay nga lantaw).




#Article 151: Aborlan (109 words)


			

An Aborlan usa nga ika-duha nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Palawan ha Pilipinas. Nahamutangan ini hin haluag nga patag nga nahabutnga han Dagat Sulu ngan han kabugkiran. Nahamutangan ini mga kaunman kag siyam (69) ka kilometros ha salatan han Syudad han Puerto Princesa. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 25,540 nga tawo ha 5,236 nga panimalay.

An Aborlan gintukod han 1910 ngan nahimo nga regular nga bungto han 1951. Amo la ini an bungto han probinsya nga mayda kolehiyon hin agrikultura (o pag-uma), nga yana tinatawag nga Western Philippines University.

An Aborlan ginbahin ngadto hin napulo kag siyam (19) nga baranggay.




#Article 152: Manny Pacquiao (1000 words)


Hi Emmanuel Dapidran Pacquiao (natawo Disyembre 17, 1978), nga kilalado nga Manny Pacquiao ngan tinatawag gihapon nga Pacman ngan The Destroyer amo iton yana WBC International Super Featherweight nga Kampeon (2005–present), kampeon-han-una nga RING People's Featherweight (2003 to 2005), kampeon han una nga IBF Super Bantamweight (2001 to 2004), ngan kampeon-han-una nga WBC Flyweight (1998 to 1999). Mayda niya record hin 41 ka daog, 3 ka pirde, ngan 2 ka tabla, upod hin 33 nga daog pinaagi hin knockout.

Hi Pacquiao natawo ha probinsya han Bukidnon ha Pilipinas. Pero hiya yana taga-Syudad han General Santos.

Hi Pacquiao in taga Syudad han General Santos, ha Pilipinas ngan kilala ha tawag nga The Destroyer han iya mga igkasi ha larangan han boksing. Tinapos niya an kadam-an han iya mga away pinaagi han iya wala nga suntok.

An naedad hin 27 nga hi Pacquiao in nagtikang han iya karera ha profesyonal nga boksing dida han 1995 ha 106 lbs. Nagdugang hiya hin kabug-at tikang 106 ngadto hin 113 ka libra ugsa mapirde hiya han iya ika-12 nga away patok kan Rustico Torrecampo pinaagi hin ika-tulo nga ronda nga technical knockout. Katapos han away kan Torrecampo hi Pacquiao nahikada hin 112 ka pounds, ngan nagdaog han WBC Flyweight nga korona pero naagaw ini tikang ha iya dida han kapirde niya dida han ika-duha nga depensa patok kan Medgoen Singsurat pinaagi hin ika-tulo nga ronda nga knockout. Kon ha teorya nga himangraw, posible hi Pacquiao mahukasan han korona dida pala han timbang kon waray hiya makaabot han 112 lb (51 ka kg)nga kabug-aton. 

Human han iya kapirde kan Singsurat, pumiktaw naliwat hi Pacquiao hin timbang, ha yana nakaabot hiya han Super Bantamweight division nga 122 lb (55 kg) nga diin niya nakuha an WBC International nga korona, nakadepensa hiya hini hin maka-lima ka beses ugsa han iya sunod nga world title nga away. An kan Pacquiao dako nga pakatsamba inmabot han Hunyo 23, 2001, patok kan IBF Super Bantamweight champion Lehlohonolo Ledwaba. Atrasado hi Pacquiao komo saliwan nga magkakapot hadto nga titulo pero hiya gihapon an ginawas nga bag-o nga IBF Super Bantamweight champion hadto nga ira asdangay. Hi Pacquiao nakahampak hin tulo ka knockdown ugsa igin-undang an away dida han ika-lima nga ronda. 

Nagpadayon pagdepensa hi Manny han iya titulo hin maka-upat ka beses ugsa han away patok han iya idolo han iya pagkabata, hi Marco Antonio Barrera han Mexiko.Ug damo an nasiring nga amo adto nga ira away an naglaygay han iya propesyon ha boksing. Bumuhat hi Pacquiao tikang han iya pagkatumba ha syahan nga ronda, ngan nakadaog han nasabi nga away pinaagi hin technical knockout ngan inundang han kampo ni Barrera an ira away dida han ika-onse nga ronda. Pinaagi hini nga pagdaog, naangkon ni Pacman an WBO ngan Ring Magazine People's Featherweight nga korona nga anay kinakaptan ni Barrera dida han iya pakadaog kan Naseem Hamed. An kan Pacquiao performance nag-establisar ha iya, sumala hin damo nga mga kritiko, mga fans ngan mga periodiko ha boksing nga usa han mga gimauupayi nga boksingero ha kalibutan, ngan nagin hinungdan han kabutang han Pilipinas, ha utro nga higayon,dida ha larangan han boksing, diin sinusolsog ni Pacquiao an mga nauna nga mga Pilipino nga sikat nga boksingero sugad kanda Flash Elorde, Ben Villaflor, ngan Pancho Villa ug damo pa nga iba.

Ha paglagos hin mga unom ka bulan tikang han iya pagdaog kan Marco Antonio Barrera,umatubang na liwat hi Pacquiao han usa nga respetado nga boksingero--an Mexikano nga hi Juan Manuel Marquez, an nakapot han WBA ngan IBF Featherweight Title. An mga eksperto an namugna nga hi Marquez usa nga dilikado nga counter-puncher ngan pipirdihon hi Pacquiao tungod kay maurupay dawa an iya abilidad ha boksing. Ini nga away nagin usa han mga dagko nga away ha Featherweight ha kaagi han boksing. Temprano nga iginpadayag ni Pacquiao an kalaksi han iya kamot ngan kusog han iya suntok dida han iya paghampak kan Marquez, an Mexikano nga Kampeon,hin mga suntok ngan yabo nga nagpatumba makatulo ka beses ha una pa la nga rondahan . Daw hirani na an kan Pacquiao pagdarag-an, pero nakatikang hi Marquez pagbulos dida han ika-duha nga ronda, ngan siring han iba nagtikaupay han mga sumurunod nga ronda. Han katapos han ika-12 nga ronda, gindeklara an away nga tabla (tie). 

Patok kan Fahsan (3K-Battery) Por Thawatchai, hi Pacquiao nakahampak kan Por Thawatchai ngadto han canvas hin makatulo ka beses ugsa niya ini pakaturogon dida han ika-upat nga ronda. Usa nga wala nga uppercut ha panga an nakapatumba han Thai nga boxingero ngan nakapaundang han away.

Umigbaw naliwat hin timbang hi Pacquiao ngadto han Super Featherwight division ngan nakig-asdangay patok han anay tulo-ka-beses nga division champion nga hi Erik Morales han ika-19 han Marso, 2005. Pero hi Pacquiao napirde han 12-ka-ronda nga away basi han uroyon nga desisyon han hurado (unananimous decision). Ha dako nga bahin hadto nga ira away ni Morales, nakig-asdang hi Pacquiao nga may samad han iya mata . Ha luyo hini nga kapirde, hi Pacquiao nagkamay-ada redibilidad komo usa nga boksingero nga nakikig-ungot bisan kon aada ha disbentaha nga sitwasyon. 
Gintumba ni Manny Pacquiao,dida han Septyembre 10, 2005, hi Hector Velazquez, ngan pinaagi hini nakuha niya an WBC International Super Featherweight Title.

Ginpirde ni Pacquiao hi Erik Morales hin TKO dida han utro nga nira nga pag-atubang han Enero 21, 2006 ha Las Vegas ha Thomas and Mack Center, ha Estados Unidos. Harapit matumba ni Pacquiao hi Morales ha ika-duha nga ronda ngan gin-utrohan naliwat han ika-unom. Nakaduha tumbaha ni Pacquiao hi Morales ha ika-10 nga ronda ugsa gin-undang an away. An away nag-iha hin mga 10 ka ronda, 2:33. Amo ini an syahan nga higayon nga an may 29-nga-pangidaron nga hi Morales, usa nga anay world champion ha tulo nga weight classes, naundang ha iya propesyon. Pinaagi hini nga daog hi Pacquiao, hiya in ginladngan nga top contender para han WBC superfeatherweight kontra naliwat kan Marco Antonio Barrera para han WBC nga korona. GInhuhurob-hurob an ika-tulo nga away kan Morales pero waray pa tukib nga detalye bahin hini.




#Article 153: Buddha Loetla Nabhalai (250 words)


Hi Phra Phutthaloetla Naphalai ( sinusurat gihapon nga Phra Buddha Loetla Nabhalai) o Rama II,  (Pebrero 26 1766–Hulyo 21 1824), amo an anak ni Hadi Rama I ngan ikaduha nga Hadi han Siam han Chakri nga Dinastiya.  Ha Thai nga yinaknan, an iya ngaran ginsusurat nga พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย. An iya ngaran han Prinsipe pa hiya Prinsipe Issarasundhorn.  An ngaran nga Buddha Loetla Nabhalai ginngaran ha iya katapos han iya kamatayon ni Hadi Nangklao.  Hi Rama II mayda kapitoan-kag-tulo (73) nga anak.  An paghadi niya komo Hadi han Thailand (1809–1824) nagdara hin renasimyento hin Thai nga arte ngan kultura, labi na ha literatura. 

Dida han paghadi ni Rama II, an Thailand nagkaada hin konfrontasyon han Vietnam, nga hadto nagigin dako nga gahom dida han rehiyon, mahitungod han pagkontrola han Camboya han 1813. Mga impluwensya han Katundan nagtikang nga maabat ha Timugan nga Asya ngan ha Thailand. Han 1785 an British nag-okupar han Penang, ngan han 1819 gintukod nira an Singapur. Waray la mag-iha, an British nakapatalsik han Holandes ngan Portugues komo dako nga impluwensya katundan ha ekonomika ngan politika ha Thailand. An mga British nagtipa han sistema ekonomika han Thai, nga kon diin an mga prinsipe real mayda mga monopoly ha negosyo ngan an mga negosyo nahailarom hin pagbuwis nga arbitraryo. Han 1821 an gobyerno han British India nagpadara hin misyon nga nagdemanda nga an Thailand tanggalon an mga gaud han gawasnon nga negosyo.

Hi Hadi Rama II namatay han 1824.  An nagsunod ha iya nga hadi hi Prinsipe Jessadabodindra o Nangklao.




#Article 154: Tadeusz Kościuszko (147 words)


Hi Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko (giharani-i nga kaluwas ha Winaray: Andrzey Tadeush Bonaventura Kosh-chush-ko) (1746 – 1817) usa nga Polako nga nasodnon nga bayani, heneral ngan usa nga namuno han rebelyon hadton nga nasod patok han Rusia han 1794. Nagsundalo hiya dida han Gyera Rebolusyunaryo Americano komo usa nga koronel dida han Continental Army upod kan George Washington. Ha pagkilala han iya paghatag hin serbisyo, gintagan hiya han Kongreso Kontinental ha ranggo han Brigadier General han 1783.

Mayda mga pipira nga mga gin-Ininglis nga kasurat han iya ngaran, pero an kaurugan hini amo an Thaddeus Kosciusko, pero an bug-os nga ka-Iningles nga Andrew Thaddeus Bonventure Kosciusko aada gihapon hin pipira nga mga sinurat. Ha Lituaniano, an iya ngaran ginsurat nga Tadas Kosciuška. Ha Biellorrusian it iya ngaran ginsusurat nga Тадэ́вуш Касьцю́шка (Tadevuš Kaściuška). Kon ha Kinatsila ngan Winaray, an iya ngaran masusurat nga Andrés Tadeo Buenaventura Kosciuszko.




#Article 155: Poro, Sugbo (103 words)


An Poro usa nga ikalima ka klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Sugbo ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 21,397 ka tawo ha 4,430 nga panimalay.

An ngaran han bungto ginkuha daw tikang han Winaray nga pulong nga puro nga amo an daan nga pulong para hin isla.

An patron nga fiesta han Poro ginsasaurog ha tagsa tuig dida hiton ika-tulo nga Biyernes han Enero.

An Poro mayda kahaluag hin tuna nga 63,887 ka hektarya. Ini ginbahin ha politika ngadto hin napulo kag pito (17) nga baranggay.




#Article 156: Catmon (128 words)


An Catmon usa nga ikalima ka klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Sugbo ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 25,083 ka tawo ha 5,198 nga panimalay. Nahamutangan ini hin mga 57 ka kilometro tikang han Syudad han Sugbo sapit han bungto han Carmen.

Iton Tore, an ikaduha nga gihataasi nga kahitaas ha Sugbo, nahamutangan ha Catmon, didto ha Baranggay Cambangkaya.

An Catmon ginbahin ngadto hin karuhaan (20) nga baranggay.

Sumala han iruistorya nga katawhan o folklore, an mga taga-Cambangkaya kabahin han mga tribu ni Datu Lapu-Lapu ha Isla han Mactan dida han ika-16 nga siglo. Naningkamot hira paglikay han mga Espanyoles katapos han kamatay han namumuno han Mactan dida han mga 1560.




#Article 157: Papa Juan XXIII (103 words)


Hi Papa Juan XXIII (ha Linatin: Ioannes PP. XXIII), natawo nga Angelo Giuseppe Roncalli (Nobyembre 25, 1881 – Hunyo 3, 1963), naghadi komo ika-261 nga Papa han Singbahan Katoliko ngan  soberano han Syudad han Vaticano tikang han Oktubre 28, 1958 tubtob han iya kamatay 1963.  Hiya an nagpatawag han ika-Duha nga Konsilyo ha Vaticano nga nahinabo tikang han 1962 kutob 1965.  Waray hiya makakita han pagkatapos hini tungod han iya kamatay dida han 1963. Ginbeatificar hiya ni Papa Juan Pablo II dida han Septyembre 3, 2000 ngan ginkanonisar hiya ni Papa Francisco upon kan Papa Juan Pablo II dida han Abril 27, 2014.




#Article 158: Papa Pío XII (256 words)


Hi Papa Pío XII (ha Linatin: Pius PP. XII), natawo nga Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli (Marso 2, 1876 – Oktubre 9, 1958), naghadi komo Papa han Singbahan Katoliko ngan soberano han Syudad han Vaticano tikang han Marso 2, 1939 tubtob han iya kamatayon han 1958. An iya pamuno han Simbahan Katoliko dida han panahon han Ikaduha nga Gera han Kalibotan ngan An Holokausto, nagpapabilin nga himangrawon hin nagpapadayon nga kontrobersya ha kaagi ngan kasaysayan.

Ugsa han pagkorona ha iya komo papa, hi Pacelli nagsirbe komo padi, papal nuncio, ngan Kardinal nga Maghirilom han Estado, nga diin nagtrabaho hiya pagkumpleto hin mga tratado ha iba nga mga kanasoran, labi na an Reichskonkordat upod han Alemanya.

Hi Pío usa han mga pipira la nga mga Papa ha dipala naiha nga kaagi nga naggamit han iya Papal nga Infalibidad pinaagi han pagmantala hin apostoliko nga konstitusyon, Munificentissimus Deus, nga naghatag hin paghubad o pamahayag ex cathedra han dogma han Asunsyon han Bulahan nga Birhen Maria. Hiya gihapon an nagpromulgar hin kap-atan kag unom nga mga encyclical, upod an Humani Generis, nga nagpapabilin hin kahanungod han kanan Simbahan posisyon han evolusyon. Hiya gihapon an nag-eliminar han Italyano nga mayoriya han Kolehiyo han mga Kardinal dida han Gran Konsistoryo.

Ha urhe nga bahin han kinabuhi, na-among hiya han diri maupay hga pag-ataman hin medical ngan han mga pag-embalsamar nga mga tekniko ni Riccardo Galeazzi-Lisi. Hi Papa Pío XII ginkikita nga amo an kataposa nga tinuod nga Papa han kadam-an nga mga sedevacantista. Mayda liwat nagpapadayon nga pakigbisog nga igkanonisar hiya.




#Article 159: Papa Pío XI (175 words)


Hi Papa Pío XI (ha Linatin: Pius PP. XI), natawo nga Ambrogio Damiano Achille Ratti (Mayo 31, 1857 – Pebrero 10, 1939), naghadi komo Papa tikang han Pebrero 6, 1922 ngan soberano han Syudad han Vaticano tikang han 1929 tubtob han iya kamatayon han Pebrero 10, 1939. Hiya an nagmantala han encyclical nga Quas Primas nga nag-establisar han piyesta ni Kristo nga Hadi, ngan nagkuha komo iya darahonon han papado o papal motto an darahonon nga Pax Christi in Regno Christi nga nanganghulogan: Kamurayaw ni Kristo ha Ginhadi-an ni Kristo.  Amo ini an sentral nga ideya han iya pontificado:  ngan an Katoliko nga relihiyon angay magtugob han ngatanan nga bahin han pankinabuhi:: an panimalay, an syudad, ha politika, ha ekonomiya, ha arte nbp. Imbes nga an relihiyoso nga pagtuo tubtub la ha pribado nga butang, o pag-atras han Simbahan tikang hin pagbuhat ha gawas nga kalibutan, Hi Pío XI naghunahuna nga it mga Katoliko angay magbuhat agod maghimo hin tinuod nga Katoliko nga sosyudad: nga hi Kristo angay maghadi ha tanan nga aspeto han kinabuhi.




#Article 160: Papa León XIII (159 words)


Hi Papa León XIII (ha Linatin: Leo PP. XIII), natawo nga Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci (Marso 2, 1810 – Hulyo 20, 1903), amo an Papa han Singbahan Katoliko Romano, nga naghadi tikang han 1878 kutub 1903. Hiya an gilagasi nga papa (naghadi tubtob han edad 93), ngan iya an ikatulo nga gima-ihai nga pontificado, sunod han iya direkta nga nanguna ha iya nga hi Pío IX ngan Juan Pablo II.

Kilalado hiya han iya intelektwalismo, an pagpadukwag han mga gintutod mahiunong han sosyudad upod han iya ensiklika nga Rerum Novarum ngan an iya mga paningkamot hin paghubad han kamutangan han Singbahan ha bahin han moderno nga panhunahuna. Naka-impluwensya hiya han Katoliko Romano nga Mariolohiya ngan iya ginbandilyo an rosaryo ngan an eskapularyo. Nagpagawas hiya hin napulo kag usa nga mga ensiklika han rosaryo, nag-aproba hin duha nga bag-o nga eskapularyo ni Maria ngan amo an syahan nga Papa nga bug-os in pagkarawat han konsepto kan Maria nga medianera.




#Article 161: Papa Pío IX (233 words)


Hi Papa Pió IX, (ha Linatin: Pius PP. IX) natawo nga Giovanni Maria Mastai-Ferretti (Mayo 13, 1792 – Pebrero 7, 1878), amo an Papa hin gima-iha-i nga pontifikado (kon diri ig-upod hi Apostol San Pedro) tikang han iya ka-elihir han Hunyo 16, 1846, tubtob han iya kamatayon.  Papa hiya hin mga katloan kag usa (31) ka tuig.  Hi Pío IX napili nga kandidato han mga liberal ngan moderado nga mga grupo dida han Kolehiyo han mga Kardinal, na pagsunod han papado han arzo-conservador nga Papa Gregorio XVI.  Hiya simpatetiko anay han mga hangyo hin reporma nga demokratiko ngan pagmodernisar ha Italya ngan han Simbahan.  Hi Pío nagtika-conservador katapos han pagpa-iwas ha iya nga temporal nga namumuno han Estados Pontificios dida han mga nahinabo nga nagsunod han mga Rebolusyon han 1848.  Pormal niya nga ginproklama an dogma han Inmaculada nga Konsepsyon ngan gin-organisa niya an Siyahan nga Konsilyo ha Vaticano, nga nagproklama han dogma han infalidad papal.

Hi Pío IX amo an kataposan nga Papa nga naghadi komo soberano han mga Estados Pontificios. An mga Estados Pontificios nakuha han mga Italyano nasyonalista nga mga army. Han 1870, nakuha nira an kataposan han mga Estados Pontificos, an syudad han Roma ngan nawara an mga Estados Pontificios.  Katapos hini, nagdeklara hi Papa Pío nga hiya usa ka Bihag o Priso ha Vaticano.  Namatay hi Pío IX han 1878.  Ginbeatificar hiya dida han 3 han Septyembre 2000.




#Article 162: Mikhail Kalashnikov (569 words)


Hi Mikhail Timofeevich Kalashnikov (ha Ruso: Михаи́л Тимофе́евич Кала́шников, natawo Nobyembre 10, 1919 -  Disyembre 23, 2013) usa nga sikat nga Ruso nga disenyador hin pusil. Natawo hiya hin kablas nga pesante nga pamilya han baryo han Kury ha Altai nga rehiyon, nagtikang hiya han iya karera ha inhenyeriya hin pagtrabaho dida hin tren nga depot, nga diin hi Kalashnikov nakagtuon mahitungod han mekaniks. Han 1938 igin-draft hiya ngadto han Pula nga Army ngan nagsirbe hiya komo kumander hin tanke dida han mga syahan nga bulan han Dako nga Gyera Patriotika. Han Oktubre 1941 nasamaran hin duro hi Kalashnikov ha gyera ngan ginpauli hiya tikang han frontlines. Nagtikang hiya paghimo han iya syahan nga disenyo hin pusil dida hin hospital ngan waray la mag-iha, binmulig hiya hin worship hin depot han Moscow Aviation nga Instituto. Samtang nagtrabaho hiya didto hi Kalashnikov nakaghimo hin pira nga mga inobasyon para han mga tanke, lakip han mga ini in mekanismo nga nakag-ihap kon pira ka tira an ginpusil. Ha sulod hin pira ka tuig, iginlabaw hiya ngadto han posisyon nga hefe-nga-inhenyero ngan gintaga-an hin darudamo nga mga materyales nga puyde gamiton. Han 1947, gindisenyo niya an AK-47 (usa nga acronym para han Avtomat Kalashnikov modelo 1947). Han 1949 an AK-47 nga pansalakay nga rifle ginbutang han operasyon han Pula nga Army; katapos hini, an disenyo amo an nagin pinakasikat nga imbensyon ni Kalashnikov.

Hi Kalashnikov, nga nagtikang komo imbentor-nga-nagtutdo-han-iya-kalugaringon, sinmaka ngadto han prominente nga posisyon nga Disenyador-Heneral hin mga gagmay nga armas para han Army Sovietika. Ha iya disenyo nga inhenyeriya nga departamento, nagtrabaho hira Hugo Schmeisser ngan hi Dr. Gruner (MG 42), usa nga pioneer ha larangan han teknolohiya han sheet metal embossing, tubtob han mga 1950s. Dugang pa, mayda pipira nga mga Aleman nga trabahante nga ginlista o ginpirit pagtrabaho ha USSR ha ilarom han teknikal nga disenyador.	 
Ha urhe nga bahin han iya karera, nagdebelop hi Kalashnikov hin squad automatiko nga armas nga variant han AK-47, nga tinawag nga RPK (Ruchnoi Pulemyot Kalashnikova o kon ha Winaray: Maga-an nga Machinegun ni Kalashnikov), ug nagdebelop gihapon han PK (Pulemyot Kalashnikova o Machinegun ni Kalashnikov), nga nagamit hin darudako nga cartridge (ini ngahaw an full-powered rifle cartridge nga gingamit han Mosin-Nagant nga rifle). An cartridge nagamit hin paha-hin-bala pagkarga hin bala imbes nga magazine. Ha iba nga mga bahin, haros amo la gihapon nga disenyo. Inin mga disenyo nagamit hin dako ha mga butang nga nahahanungod ha ira, bisan pa an AK-47 amo la gihapon an primarya nga garamiton han infantry.

Tikang han 1949 hi Mikhail Kalashnikov nag-ukoy nga nagtrabaho han iya nitibo nga bungto han Izhevsk. Han 2004, nagtikang hiya pagbandilyo han iya kalugaringon nga brand hin vodka. Sumat niya han Reuters Television, Karuyag ko ig-upay ngan padukwagon han maupay nga ngaran han akon armas pinaagi hin pagbuhat hin mga mag-upay nga butang. Ini nga bag-o nga brand 41% nga alkohol ngan ginbaligya ha bug-os nga kalibutan upod han iya pag-aproba. 
 
Hi Mikhail Kalashnikov nakaduha premyohi han titulo nga Bayani han Sosyalista nga Labor. Han 1998 ginpremyohan hiya han Orden ni San Andres an Protoclete (орден Святого Андрея Первозванного). Tenyente-Heneral it iya ranggo militar. Hiya usa nga Doktor hin Teknikal nga mga Siyensyas.

An iya anak ha urhi nga panahon nagin disenyador hin mga armas, ngan napirde dida han dipala na-iha nga Abakan disenyo nga kompetisyonnga nagresulta han pagpili ngan pagkarawat han AN-94 Nikonov nga rifle han Ruso nga army.




#Article 163: CEDAW (2818 words)


An CEDAW in pagpahaligot han Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (kon ha Winaray: Internasyonal nga Kasabotan Matungod han Pagpoypoy han Tanan nga Porma hin Diskrimenasyon Kontra han Kababayin-an). Kinikilala komo internasyonal nga balaodnon para han katungod han kababayin-an, tinatawag gihapon ini nga “An Kombensyon han Kababayin-an” (The Women’s Convention) o, “Tratado han Nagkakaurosa nga mga Nasud (UN) bahin han Katungod han Kababayin-an”. 

An CEDAW an syahan ug amo la nga tratado o, kasabotan nga may haloag ug hilarom nga pagkilala han katungod han kababayin-an, diri la ha sibilyan ug political nga larangan, kundi upod na gihapon ha ekonomiya, sosyal, cultural ngan pamilya.

Inuyonan an CEDAW han Mayorya nga Asembleya han UN dida han Desyembre 18, tui 1979--an Dekada para han Kababayin-an han Nagkakaurosa nga mga Nasud (UN Decade for Women). Pinirmahan han gobyerno han Pilipinas an CEDAW hadton Hulyo 15, 1980 ngan gin-aprobahan dida han Agosto 5, 1981. 

An CEDAW an ikaduha tikang han “Kasabotan bahin han Katungod han Bata”(The Convention on the Right of the Child) nga tratado diin rinatipika (ratified) han 180 nga mga Partido nga Estado (State Party), gawas han 191 Partido nga Estado nga pumirma hini dida han Marso 2005. An nasabi nga tratado in iginpadulot dida han Setyembre 3, 1981 o, kahuman han 25 anyos hito ngada yana nga tuig 2006. Pero, gutiay la an maaram hini nga kasabotan.

 

Subay han pahiuna han CEDAW, an padayon nga pagtalapas han katungod pantawo han kababayin-an in nagpapakita han kakulangan han internasyonal nga mga organisasyon-ha-pantawo-nga-katungod maghatag hin igo nga pagpanalipod ha kababayin-an.

An diskriminasyon kontra han kababayin-an in supak han prinsipyo han patas nga katungod ug pagtahod han dignidad han tawo nga nakakaulang han kanan kababayin-an partisipasyon (ha patas nga pagtratar) ha larangan han pag-uswag ngan kamurayawan.

Ano man yana kun an Gobyerno han Pilipinas Pumirma ngan Nagratipika han CEDAW?

Komo Estado nga Partido han CEDAW, kinikilala han gobyerno han Pilipinas an pagkakamay-ada diskriminasyon ug diri tupong nga pagtratar han kababayin-an dinhi ha aton katilingban ngan kinahanglan nga ini tagan hin igo nga pitad. An kada Estado nga Partido (sugad han gobyerno han Pilipinas) in may responsabilidad nga magtahod, magtuman ug magpanalipod han kanan kababayin-an katungod.

Linalaoman nga an aton gobyerno:

An Nagkakaurosa nga mga Nasud (UN) nagporma hin CEDAW Committee nga ginkokomponer hin 23 nga mga eksperto nga pinili han mga Estado nga Partido basi mag-aram han mga kasayuran o, report nga isusumite, upod an gahum magpalusad hin mga rekomendasyon nga kun diin angay ipatuman han Estado nga Partido ug maghatag hin kasayuran bahin hini. An artikulo 21 han CEDAW naghahatag han CEDAW Committee hin gahum magpalusad hin rekomendasyon. May kinaadman ini nga paghubad han mga probisyon han CEDAW alinsunod han katungod han kababayin-an ngan mga obligasyon han Estado nga Partido o, gobyerno.

Nagpupulong an mga miyembro han CEDAW Committee makaduha ha sulod hin usa ka tuig didto ha New York ngan inaadman an mga report han kada nasud ha sulod hin duha ka semana ha mga bulan han Enero ug Hulyo ha presensya han tinaglawas han mga Estado nga Partido upod an mga non-government organizations (NGOs) nga naghahatag gihapon han ira kalugaringon nga kasayuran o, report.

Ini nangangahulogan hin bisan ano nga pagpugong ,diri paglakip o, pagpasiirog kontra han kababayin-an nga binubuhat ha rason han kinatawo han usa nga persona nga nagreresulta han kadaot han pagkilala han katungod han lalaki ug babayi, ug han kawaray pulos ha batakan nga mga kagawasan han katungod han tawo ha larangan han politika, kultura, sosyal, sibil ug iba pa. (CEDAW, Artikulo 1) 

Tionan-o Tinatalingoha han CEDAW nga Mapoypoy ini nga Diskriminasyon?

Diin ha aton Katilingban Natatabo ini nga Diskriminasyon ngan Tionan-o ini Binibilngan hin Solusyon han CEDAW?

An kadamo han partisipasyon han kababayin-an ha labor force (Female Labor Force Participation Rate [FLFPR]) nagpapadayon nga pukis kompara han kadamo han partisipasyon han kalalakin-an ha labor force (Male Labor Force Participation Rate [MLFPR]) ha naglabay nga napulo ka tuig. Tikang han 1995 ngada han 2004, 56% han mga waray-bayad-nga-trabaho in kadak-an kababayin-an, samtang 64% han may-mga-sweldo-nga-nagtatrabaho in kalalakin-an. Manggud, ha mga nangengempleyo nga kababayin-an, 50% ha ira in nagtratrabaho hin may sweldo, 33% in may kalugaringon nga pakabuhi (self-employed) ngan, 17% amo an aada nagtatrabaho ha panimalay ug waray sweldo. (NSO)

Haros naman magtupong an partisipasyon han babayi ngan lalaki ha langyaw-nga-panrabaho (overseas works), pero magkaiba an ira kahimtang. Dida han 2004, aada ha 51% an ihap han mga babayi nga kaapi han mga Pilipino-nga-nagtatrabaho-ha-langyaw (Overseas Filipino Workers [OFWs]), pero an ira average monthly remittance aada la ha 57% han PhP 74, 267.00 nga average monthly remittance han mga kalalakin-an nga OFW. Ini kay an trabaho nga nangangada ha babayi, adton mga hamobo an sweldo ngan waray proteksyon. An pag-aram nga binuhat dida han 2004 nagpapakita nga katunga (55.8%) han kababayin-an an nag-aabroad para magtrabaho in diri hasa (unskilled). Samtang 27.7% han mga kalalakin-an in nagtatrabaho ha komersyo ngan iba pa nga may kalabotan hini nga trabaho, ngan 26.9% in nagtatrabaho ha mga planta, nagpapadalagan han mga makinarya o, naghuhugpong (assembles) (2004 Survey on Overseas Filipinos, NSO)

Artikulo 11 han CEDAW nagpapatapod ha kababayin-an hin katungod nga…

May balaod para han mga OFWs--“The UN Convention on the Protection of the Rights of All Migrants and Members of Their Families”, upod na gihapon an “Magna Carta for Overseas Filipino” or RA 8042 nga nagpapanalipod han waray-dokumento-nga-mga-OFWs diin pinaharohaloag an sakop han tinatawag nga illegal rectruitment nga naglalakip bisan han ira mga uropod.

An kababayin-an ha impormal nga sector in waray benepisyo ug waray proteksyon ug an ira amot ha ekonomiya in diri nauupod ha iha han GNP. An mga balaod nga nagpapanalipod han katungod han kababayin-an amo an:

Mga balaod nga nagbabaton ug nagpapanalipod han impormal nga sektor:

Sumala han Commission on Election (COMELEC) nga resulta dida han Mayo 2004 nga piniliay, waray lumapos hin17% han tanan nga kababayin-an nga kinmandidato an dumaog ha pwesto nga ira dinalaganan. 

An kababayin-an an may harohataas nga voters’ turn-out o, kadamo han aktwal nga nanbutos. Damo gihapon ha ira an nadaog ha piniliay. Pero padayon an limitado nga ira partisipasyon ha politika ug pan-gobyernohan. Dida han 1998 ug 2001 nga piniliay, 20% la han nangandidato nga kababayin-an in nagdaog ha pwesto. Ha luyo han hitaas nga “success rate” o, pagkamalamposon makadaog ha pwesto, masisiring nga gutiay la gihapon an ira partisipasyon ha publiko nga sektor. Ha pagkamatuod, an gutiay nga partisipasyon han kababayin-an dida han 2004 nga piniliay nagpatik hin tigda nga paghamobo tikang han hitaas nga partisipasyon dida han 1995 nga piniliay.(COMELEC)

An balaod bahin han Partylist naghahatag ha kababayin-an hin higayon nga makaapi ha pamalaod nga himangrawon, lugaring kay an mga gin-aaro (requirements) ha nasyonal nga lebel ug an kakulangan hin impormasyon pati na gihapon ha kababayin-an an nagreresulta han kapakyas han mga partylist makadaog hin pwesto ha Kongreso. An mga organisasyon han kababayin-an in nag-aawhag ha mga partido politikal nga magkamay-ada 30% nga kababayin-an ha ira tagsa-tagsa partido, lakip na ha mga konseho diin pinipili o, tinudlok an mga miyembro.

An partisipasyon han kababayin-an ha mga hukoman in usa gihpon nga makasurobo. An Shari’a nga hukom, an espesyal nga hukoman han mga Muslim, in nagpapabilin nga kinokomponer hin kalalakin-an, labot la dida han 1996 diin mayda usa nga babayi nga hukom. Tikang dida han Marso 2005, mayda 5 nga kababayin-an han 15 nga mga mahestrado han Korte Suprema.

Bisan kun damo ha mga kababayin-an an aada ha burokrasya labi na ha teknikal nga lebel (o, second -level), daw waray nira kapas makaap-ap ngadto ha igbaw nga mga posisyon. 53% han 1.4 milyon nga magtatrabaho ha gobyerno in kababayin-an, pero kaurog (71.9%) ha ira in aada ha second-level o, teknikal nga mga posisyon. 34% han mga kababayin-an in aada ha first ngan third-level nga mga posisyon. An kababayin-an nga nagtratrabaho ha gobyerno o, burokrasya kasagaran nagkakapot han mga teknikal nga mga posisyon. An kalalakin-an kasagaran nga aada ha clerk, manager o, executive nga mga posisyon. (Civil Service Commission) 

Humabobo an partisipasyon han kababayin-an ha liderato han mga komersyo nga katig-uban o, trade union. Tikang han 59.6% dida han tuig 1996 ngada han 34.2% han tuig 2000. (NCRFW)

An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:

Dida hin usa nga bag-o nga pag-aram (Family Planning Survey o, FPS), nabaroan nga aada la ha 49.3% han mga kababayin-an an nagamit hin usa nga klase contraceptive. Kaurog ha ira an nagamit han moderno nga pamaagi para diri magburod. Dinhi hini nga 49.3%, 35.1% an nagamit han moderno nga pamaagi, samtang 14.2% an natural nga pamaagi (female sterilization and calendar/rhythm). Bisan damo an iginpapasasarang nga condom ug madagmit an pagkuha hini ha mga health center, 2.1% la an nagamit hini.(2004 FPS,NSO)

Subay han National Demographic and Health Survey (NDHS), 5.6% han mga burod an diri napakita ha doktor san-o manganak, ngan 6.5% (71.8% hini ha ira tikang ha mga tay-aw nga mga lugar) an pinipili nga manganak ha bulig han partira (traditional birth attendant). 1 ha 3 nga pagpanganak (37.1%) an ha partira ngan 3 ha 5 (61.34%) nga mga burod pinilipi an manganak ha ira panimalay.(2003 NDHS,NSO)

Hasta ngada han Setyembre 2005, an Department of Health (DOH) nakagpatik hin 2,354 nga kaso hin HIV Ab Seropositives tikang dida han 1984 nga mga datos. Dinhi hini nga mga kaso, 862 an kababayin-an. Ha tanan nga kaso hin HIV, 702 an hinog nga kaso hin AIDS.

An CEDAW la an nagdidig-on ngan nagduduso han katungod han kababayin-an nga makakab-ot han panlawas nga mga serbisyo, upod na an pamaagi ha pagplano han pamilya (Family Planning Methods).

An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:

An HB 3773 Responsible Parenthood and Population Management Act diin ginpapatamakan an obligasyon han lokal ngan nasyonal nga gobyerno maghatag han mga batikan nga panginahanglan sugad han serbisyo ha panlawas, pagpanganak nga panlawas o, reproductive health (RH) ngan pagplano han pamilya o, family planning(FP). Upod dinhi an pagsirot han mga opisyal nga magdidiri o, mabalabag ha paghatag han legal, ngan talwas nga serbisyo ha reproductive health (RH) pati na gihapon an ha FP. An duha-nga-anak-ha-kada-pamilya, an ideyal nga kadako han pamilya, in diri iginmamando.

Pandarahog ngan ‘Trafficking’ han Kababayin-an ug mga Kabataan
Iba-iba an trend han kadamo han kaso hin pandarahog ha kababayin-an o, violence against women (VAW) sumala han mga ahensya han gobyerno. An kadamo han kaso han pandarahog ha kababayin-an in humitaas makapito ka beses, tikang han 1,100 nga kaso dida han 1996 ngadto ha 7,383 nga kaso dida han 2001. Pero, an DSWD (Department of Social Welfare  Development) nagsayod nga mayda paghamobo ha kaso ha pandarahog han kababayin-an tikang dida han 1999.

An duha nga rekord han DSWD ngan han kanan polisya nagpapakita nga an pagkastigo ngan paglugos an kasagran nga klase hin pandarahog ha kababayin-an o, VAW.

An may kalabotan ha pag-abroad nga VAW in usa nga mabug-at nga problema han Pilipinas dara han ha pagkamay-ada niya damo nga magtatrabaho ha langyaw o, OFWs. Tikang han 1993 ngadto han 2002, may-ada 1, 013 nga kaso hin human trafficking nga nahipatik. An Kanlungan, usa nga NGO nga nagkokopkop han kababayin-an, nagpatik hin 32 nga kaso hin human trafficking upod han 170 nga mga kaso nga ginserbihan hini dida han 2004.

An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:

Resolusyon gawas han napulo-ka-tuig-nga-pag-aram han Beijing Declaration and Platform of Action--poypoyon an tanan nga “pagbaligya” han kababayin-an, igdiri an pagkomersyo han tawo ngan maghimo hin mga pitad nga naglalakip hin bilateral ug multilateral nga pagbinuligay o, cooperation.

Usa ha kada upat nga kababayin-an nga naedad hin 15 ngada ha 24 in nagbuburod, ngan sugad han iba nga mga kababayin-an ha rural, nagtitikang ini nga mga kababayin-an nga naedad 15-24 ha kablas nga mga pamilya ngan nakaswela ha elementarya.( NDHS, 2003)

An Artikulo 14 para gud la han mga kababayin-an ha rural nga mga dapit, agud masiguro nga hira makaapi ug makakabenipisyo dida han pagpadukwag han mga rural nga lugar. An CEDAW nagpapatapod ha mga kababayin hin katungod nga:

 
Kinahanglan nga padukwagon ug ipahiuli an mga lugar diin natatabo an lantogi han military ngan mga rebelde. Upod na gihapon an paghisama han mga Moros ug mga lumad ha kabug-osan han sosyudad.(Situational Analysis of the Philippine Population, UNFPA 2005)

An mga lumad ngan Muslim ha Mindanao an pinakaapektado hin kakablasan--sosyo-ekonomiko nga marginalisasyon,kulang nga serbisyo ha panguna nga panginahanglan, ug kulang nga hibaro. Matungod han makusog nga impluwensya han tradisyonal nga kultura, an kababayin-an in dugang nga nagkukuri. Samtang ha dapit han Cordillera, usa han lilima nga pinakakablas nga rehiyon ha Pilipinas, an kababayin-an ha ira an dugang nga nagkukuri.

An Artikulo 14 han CEDAW nagpapatapod han mga katungod han lumad nga kababayin-an, upod na gihapon an katungod nga panalipdan an ira kultura ug tuna nga tikang pa han ira ginikanan.

Resolusyon gawas han napulo-ka-tuig-nga-pag-aram han Beijing Declaration and Platform of Action:

Dida han 2000 Population Census han NSO, mga 942,098 nga kababayin-an an nahapatik nga nag-aantos hin usa ngada ha duha ka klase hin kabalda (disability), hirohitaas hin 2.5% tikang han 1995 nga survey. An may mga disability nga kababayin-an in durodamo (50.2%) kompara han mga kalalakin-an (49.8%). Kabaliktaran dida han tuig 1995 nga nahapatik diin 51% nga mga kalalakin-an an may disability. Damo nga kababayin-an an nag-aantos hin kabuta, kaharap ug kabungol. Ini hira nga kababayin-an nag-aantos makaduha hin diskriminasyon dara han ira kahimtang. (NCRFW)

An CEDAW, sugad han pagpatapod hin mga katungod ha mga normal nga kababayin-an, naggagarantiya gihapon hin sugad nga mga katungod hadton may mga balatian o, disability sugad pananglitan han espesyal nga mga inprastraktura---sugad han pagbutang hin mga rampa ug kalisyas para han may mga disability ha mga pampubliko nga mga establisimento.

Pankabug-osan nga mga Rekomendasyon No. 18-- Nga an gobyerno (State Party) maglakip han kahimtang han mga may disability dida hiton ira report, upod na gihapon an mga pitad nga hinimo para masolusyonan an ira tagsa-tagsa nga kabutangan, lakip han espesyal nga pitad para masiguro nga patas nira nga makakab-ot an edukasyon, trabaho, serbisyo ha panlawas ug serbisyo sosyal ngan tinguhaon nga hira makakapaangbit ha pagpadukwag han tanan nga aspeto han kinabuhi.

 

An mga homosexual in diri tinutugotan han balaod nga makasal. Dara hini, diri hira nakakatagamtam han ira sosyal ug legal nga mga katungod, sugad han katungod nga pinupolsan hin inasaw-an---an maghablos (adopt), magtag-iya hin propyudad, erensiyales, pasigurohan o, insurance ug iba pa nga mga membership claims. 

Waray balaod nga nagpapanalipod han katungod han mga tawo nga natitiyopi matungod han ira sekswal nga oryentasyon. (ISSA, 2004 Sexual and Reproductive Health and Rights, Reference for Advocacy in the Philippines)

An Artikulo 3 han CEDAW nagpapatapod han panguna ug batakan nga kagawasan ug katungod han tawo

An Kababayin-an ha mga Pag-awayan 
An pinakadako ng epekto han gyera ha kababayin-an amo an pagkawara han ira panginabuhi, upod an duro nga ugmad, sekswal nga pangabuso, pagkabungkag han mga tradisyonal ngan sosyal nga relasyon ug istruktura, upod han kabungkag han mga katig-uban han kababayin-an ha lokal nga lebel. (NCRFW tuig 1993 nga pag-aram)

Tikang dida han 1980 ngada han 1999, an Human Rights Commission nagpatik hin mga 100 nga kaso hin VAW ha butnga han gyera ha Rehiyon 2, 6 ngan 9. Aada ha mga 135,000 ngada ha 150,000 nga sibilyan, kaurog ha ira kababayin-an, an napupugos nga bumaya ha ira mga panimalay ug komunidad basi mag-ukoy ha mga evacuaton centers dara han popsilay ha ira lugar sumala han mga datos nga nakuha dida han Enero ngada han Nobyemre tuig 2001. (NCRFW)

An kababayin-an nga mga lumad, Moro ngan Kristiyano an nangunguna nga makab-ot an kamurayawan ha Mindanao dara kay hira mismo upod han ira mga kabataan an numero uno nga apektado hini nga kasamok.

Artikulo 6 Nagpapatapod ha usa nga tawo hin katungod nga mahagawas ha tanan nga klase hin pandarahog---pisikal, sekswal, emosyonal o, ekonomiko man.

Mga Katungod nga Iginpapatapod han CEDAW

Para makakuha han bug-os nga kopya han CEDAW, kadtoa an
www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/text/econvention.htm

Kun Mapakyas an Tanan nga mga Pamaagi, Aada an Sinisiring nga “Opsyonal nga Protokol ha CEDAW” (Optional Protocol to CEDAW o, OP-CEDAW)
Kun tanan nga pamaagi nga subay han balaod pati na an ha gobyerno, dinangpan na hin us nga babayi, pero pakyas la gihapon hiya, pwede hiya makapangaro hin hustisya ha internasyonal nga lebel pinaagi han Opsyonal nga Protokol ha CEDAW ( OP-CEDAW).
 Ginkaaburoyonan an OP-CEDAW dida han Oktobre 6, 1999 ngan iginpadulot dida han Desyembre 22, 2000. Pinirmahan han gobyerno han Pilipinas an OP-CEDAW dida han Marso 21, 2001 ngan inaprobahan han Kongreso dida han Nobyembre 12, 2003.

Tikang dida han Setyembre 2005, mayda 72 nga Estado nga Partido an umoyon ha Opsyonal nga Protokol ha CEDAW, gawas han 180 nga tumangdo han CEDAW. An OP-CEDAW in opsyonal ngan abri para la han mga Estado nga Partido nga pumirma han CEDAW.

Tionan-o an Opsyonal nga Protokol ha CEDAW Nadalagan?
Mayda duduha nga mekanismo:

Committee on the elimination of Discrimination Against Women
C/o UN Division for the Advancement of Women
Department of Economics and Social Affairs, United Nations Secretariat,

Fax: 1-212-963-3463

Para han lagda ngan pamaagi ha pagsalawad hin kaso, kadtoa an




#Article 164: Nursultan Nazarbayev (389 words)


 
Hi Nursultan Abishuly Nazarbayev (Kaz. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев, Ruso Нурсултан Абишевич Назарбаев) (natawo Hulyo 6, 1940 ha Chemolgan, Kazakhstan) amo iton namumuno yana han Kazakhstan. Dida hiya han iya puwesto tikang han 1990, ngan hiya an namuno han Kazakh SSR ha ilarom ni Mikhail Gorbachev. Na-elihir anay hiya ha orihinal hin panahon-hin-serbisyo nga upat la ka tuig, pero han 1998 nagsurat hiya hin dekreto nga magpabilin ha iya ha poder hin mga 7 pa ka tuig. An iya pinakataposan nga pinili-ay iginkondera han OSCE nga diri naka-abot han mga internasyonal nga demokratiko nga mga surondon.

An mga polisiya ni Nazarbayev balansead nga pagsubay, dapig-Katundan (o pro-West) samtang naniningkamot nga magpabilin an suporta han Rusya. Gin-abrehan niya an mga oil field han Tengiz ngan Kashagan ha Kazakhstan ha mga Americano nga oil nga kompanyiya. Ha domestiko nga mga bahin, nagpili hiya hin polisiya nga surusugad han Tsina nga diin nagpupursegir hiya hin kapitalista nga pagpadukwag han ekonomiya nga waray pagliberalisar ha politika, gna naresulta ha panalagsaon hin mga drakonian nga mga polisiya ngan maisog nga paghampak han mga diri nauyon, upod an pag-diskwalifar han mga kabangga elektoral ngan han pagga-ud han press, nga ginkontrola han iya anak nga babaye nga hi Dariga Nursultanovna Nazarbayeva. Bisan pa, respetado hiya hin pira ha Katundan tungod han iya baga-hin-maupay nga pagpadukwag han nasod ngan han iya pagmantener hin stabilidad ngan pagpadukwag han nasod nga nahamutangan hin diri-sigurado, dako-in-enerhiya nga rehiyon.

An mga nasuporta ha iya nagsisiring nga iginpaupay niya an kamutangan han masa Kazakhstani bisan pa mayda mga alegasyon nga nakatirok hiya hin mga sobra usa ka billion nga US nga dolyares ha mga Swiss bank accounts ug mga hurubhurob hin masurong nga pangurakot nga nahabulig ha iya ug damo nga myembro han iya gobyerno. Igintikang hiya an pagbalhin han pagdumara tikang ha Almaty ngadto ha Astana.

Inasaw-an hiya kan Sara Alpysovna Nazarbayeva, ug hira mayda tulo nga anak nga babaye nga hira Dariga, Dinara and Aliya.

Han Disyembre 4 2005, ginbuhat in bag-o nga pinili-ay para han pagkapresidente, ngan hi Presidente Nazarbayev nagdaog nga nakakuha hin labaw nga mayoriya hin 91.15% 
(tikang hin bug-os nga 6871571 nga mga eligible nga inmapi nga mga botante) sumala han Komisyon Elektoral Sentral han Kazakhstan. Ini nga resulta nagkamay-ada hin kritisismo han OSCE. Hi Nazarbayev nahurar hin dugang nga pito-ka-tuig nga term han Enero 11 2006.




#Article 165: Qian Qichen (143 words)


Hi Qian Qichen (; 5 Enero 1928 – 9 Mayo 2017) usa nga Intsek nga diplomat ngan komunista nga tawo politikal. Nagsirbe hiya komo Intsek nga ministro ha langyaw tikang han Abril 1988 tubtob Marso 1998.  Nag-alagad gihapon hiya nga Sugbong Premier tikang 1993 kutob 2003. Tikang hadto, waray lain nga diplomata-nga-nahimo-nga-politiko nakaabot hin sugad ka labaw nga status ha hierarkiya ha politika han Tsina.

Natawo hiya ha Jiading, Shanghai ngan inmapi han Partido Komunista han Tsina han 1942. Katapos hiya magbiya ha iskwela han 1955, nagsirbe hiya komo diplomat ha Moscow ngan iba nga lugar. Nagsirbe anay hiya komo embahador ha Guinea. Kinmadto hiya pagtrabaho ha Ministeryo han Langaw nga Larangan han 1977 ug nahimo hiya nga bise-ministro han langyaw nga larangan tikang 1982–1988 ngan ministro tikang 1988–1998. Sugbong-Premier hiya han Konseho nga Estadohanon tikang 1993 tubtob han iya pagretiro han 2003.




#Article 166: Probinsya han Espanya (111 words)


An probinsya (ha Kinatsila: provincia) o lalawigan usa nga pagbahin ha teritoryo han Espanya, ha ilarom han Konstitusyon Espanyola. 

Ha yana, ha Espanya mayda kalim-an (50) nga mga probinysa, nga amo an nahimo han kabug-osan han teritoryo espanyol. Komo eksepsyon, iton mga syudad han Ceuta ngan Melilla, sugad hin iba nga mga teritoryo han soberanya espanyola ha Afrika (plazas de soberanía), diri lakip han sistema probinsya.

Ha ubos nga tabla, iginlista ha alpabeto ngatanan nga mga probinsya, mga kapital nira, an komunidad autonoma nga diin kabahin, ug an lista ha mga munisipyo.

An mga syudad han Ceuta ngan Melilla diri lakip hin bisan ano nga lalawigan kundi mga syudad autonoma ini.




#Article 167: Simón Bolívar (712 words)


Hi Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios (Hulyo 24, 1783 – Disyembre 17, 1830) usa nga rebolusyonaryo nga namumuno han America del Sur. Hiya an ginsiring nga namuno han pakigbisog para han independensya han mga yana nga nasod han Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Panama ngan Bolivia, iginkikita hiya nga bayani hini nga mga nasod nga ha kaurugan nan iba nga bahin han Hispano America. Natawo hiya ha Caracas, Venezuela. Han 1802, nag-asawa hiya kan María Teresa Rodríguez del Toro y Alaysa nga namatay hin yellow fever (dulaw nga hiranat o darag nga hiranat) katapos hin usa ka tuig ngan waray hiya mangasawa hin otro. Hiya an syahan nga presidente han Bolivia han ka-independente hini tikang han Espanya dida han 1824. Hi Bolivar kilalado nga amo an George Washington han hispano nga America del Sur. Ha Kinatsila, tinatawag hiya nga  El Libertador, An Libertador.

An dugo aristokrata ni Bolívar tikang han La Puebla de Bolibar (o Bolíbar), usa nga gamay nga baryo ha Vasco nga condado han Vizcaya, an gintikangan han ira apelyido. Han mga 1600, may bahin han ira karikohan nga tikang han mga bulawan ngan tanso nga mina ha Salog Aroa ha Venezuela. Han mga 1500, mayda mga impormasyon mahitungod hin kamay-ada hin bulawan nga ginhurobhurob ha mga salog Yaracuy, Santa Cruz, ngan Aroa. Han 1605, nasabtan in mga mas sigurado nga kahamutangan hin mga ore, labi na hin gamay nga siong nga lateral han Salog Aroa sapit han La Quebrada de Las Minas. Han 1632, ginmina anay in bulawan, nga nagresulta hin mga kadiskubre hin dagko nga deposito hin tanso. Han mga uruurhi nga mga 1600, an tanso gin-exportar han ngaran nga Cobre Caracas. Ini nga mga mina nagin tag-iya han pamilya ni Simón Bolívar. Ha urhe nga bahin han iya rebolusyonaryo nga panginabuhi, gin-gamit ni Bolívar in bahin han ganansya tikang han mineral agod mabaydan an mga rebolusyonaryo nga gyera ha Salatan nga Amerika. Kondi bisan pa, an pagin-prominente han ira pamilya mas labaw pa kaysa han ira pagkariko. Pananglitan, an Katedral han Caracas, nga gintukod han 1575, mayda kapilya ha ligid nga gindedikar han pamilya ni Simón Bolívar. 

Ini nga kontexto an natawhan ni Simón Bolívar ha Caracas, ha yana nga nasod han  Venezuela, hin aristokratiko nga pamilya, ngan gintutdoan hin mga dirudilain nga mga tutor katapos han kamatay han iya mga kag-anak.  Upod han mga tutor niya amo hi Simón Rodríguez, nga diin an iya mga ideya nga estilo hin pagtutdo dako hin impluwensya kan Bolívar. 

Katapos han kamatay han iya mga kag-anak, kinmadto hiya ha Espanya han 1799 agod magtapos han iya edukasyon. Didto, nag-asawa hiya kan María Teresa Rodríguez del Toro y Alaysa han 1802, pero dida hin halipot nga pagbalik ha Venezuela han 1803, namatay hiya hin dulaw nga hiranat. Binmalik hi Bolívar ha Europa han 1804 ngan mayda tiempo nga kabahin hiya han mga bilin han serbisyo ni Napoleon.

Hi Bolívar binmalik ha Venezuela han 1807 ngan, han paghimo-a ni Napoleon han iya bugto nga hi Joseph Bonaparte Hadi han Espanya uga han mga kolonya hini dida han 1808, inmapi hiya dida han pag-ato nga mga junta ha Salatan nga Amerika. 

An junta han Caracas nagdeklara hin independensya o paglugaring dida han 1810, ngan hi Bolívar kinmadto ha England in diplomatiko nga misyon.  Binmalik ha Venezuela hi Bolívar han 1811. Kondi dida han Hulyo 1812, an mangulo han junta nga hi Francisco de Miranda nagsurender ngan hi Bolívar kinmalagiw ngadto ha Cartagena de Indias. Hini nga panahon ginsurat ni Bolívar an iya Manifiesto de Cartagena. 

Han 1813, katapos makakuha hin militar nga puwesto ha Nueva Granada ha ilarom han pagdumara han Kongreso han Tunja, namuno hi Bolívar han pagsalakay han Venezuela dida hanMayo 14. Amo ini an katinikangan han kilalado nga Campaña Admirable. Sinmakob hiya han Mérida han Mayo 23, katapos han pag-okupar han Trujillo dida han Hunyo 9. Katapos hin unom ka adlaw, dida han Hunyo 15, iya gindikta an iya kilalado nga Dekreto hin Gyera tubtob ha Kamatayan (Decreto de Guerra a Muerte). Nabawi hin otro an Caracas dida han Agosto 6, 1813, nga diin ginproklamar hiya nga El Libertador, ngan naproklama an Ikaduha nga Republika Venezolana. 

Hi Bolívar ginranggo nga #48 han kan Michael H. Hart lista hin mga pinakaimpluwensyal nga tawo ha kasaysayan. Brian Wang.




#Article 168: Máximo Gómez (421 words)


Hi Máximo Gómez y Báez usa nga heneral dida han Napulo ka Tuig nga Gyera  ngan amo an komander militar han Cuba dida hadton  Cubano ng Gyera han Independensya (urhe nga bahin han ika-19 nga siglo).

Hi Gómez natawo ha Republica Dominicana ha probinsya han Peravia ha bungto han Baní ngan kinmadto anay ha Cuba komo opisyal nga kabalyero han Army nga Espanyol. Nagretiro hiya tikang han militia pero inmugop han mga rebelde dida han 1868 ngan nagbulig pagbalhin han ira taktiko militar.. Hiya an naghatag han Cubano nga mambises an ira pinakamakaradlok nga taktika: an machete nga pagsalakay o pagsalakay han mga sundang. Hadlok an army nga Espanyol hini nga mga pagsalakay kay kadam-an han ira mga tropa, kaurugan mga konskripto, nauubos han mga sundang. Tungod kay an mga Cubano kulang hin mga bala, an ira kasagaran nga taktika ha panggubat amo an pagpusil hin maka-usa ngan pagkatapos salakay.

Hi Gómez inmabot han ranggo nga Generalísimo han mga pwersa Cubana, tungod han iya maurupay nga pamuno militar. Napusil hiya ha liog han 1875 samtang natabok hiya han trocha tikang ha Júcaro ha salatan ngadto ha Morón ha amihanan. Katapos hadton, pirme na hiya nasul-ot hin panyo ha iya li-og. An iya ikaduhan nga kataposan nga samad dida han 1896 samtang nakig-away hiya ha mga rural nga larangan ha gawas han Havana.
Nakaduha la hiya masamari hin mga 15 ka tuig hin panggubat gerilya patok hin kaaway nga darudako ha katawhan ngan logistiko. Ha pagkumpara, an iya pinakatinapuran nga opisyal, hi Antonio Maceo, napusil hin mga 27 ka beses han amo la gihapon nga kaiha hin panahon, ug an ika-26 amo an samad nga nakamatay ha iya. Ha iba liwat nga bahin, an anak ni Gómez, nga hi Francisco Panchito Gómez Toro namatay samtang naningkamot pagkuha han patay nga lawas ni Maceo, dida ha kombate han Disyembre 7, 1896.
Ha pagtapos han Cubano nga Gyera hin Independensya han 1898 nagretiro hiya ngadto hin villa ha gawas han Havana. Waray hiya kinmarawat han nominasyon dida han syahan nga pinili-ay han presidente ha Cuba han 1901, tungod kay nadiri hiya han politika ngan bisan paman kon nag-ukoy na hiya hin 40 ka tuig ha Cuba, natuod hiya nga tungod kay Dominicano an iya pagkatawo nga diri hiya angay mamuno han Cuba. Namatay hi Gómez ha iya villa han 1905.

An Maximo Gomez Park, usa nga parke ha Miami, Florida, Estados Unidos,  ndash; kilalado nga Domino Park ndash; ginngaran ha iya dungog.

It litrato ni Gómez ada hiton Cubano nga salapi dida hiton 10-pesos.




#Article 169: Práxedes Mateo Sagasta (208 words)


Hi Práxedes Mateo Sagasta Escolar (1825-1903) natawo han Hulyo 21, 1825 ha Torrecilla de Cameros ngan namatay han Enero 5, 1903 ha Madrid. Hiya in politiko espanyol nga presidente han gobyerno hin walo ka mga okasyon dida han mga tuig tikang han 1870 tubtob 1902. Kilalado hiya nga mayda maupay nga talento ha pagyakan. 

Komo myembro han partido progresibo samtang istudyante hiya ha Iskwelahan Inhenyeriya han Madrid han 1848, hiya la dida han iskwelahan nga dumiri pagpirma hin surat nga nasuporta kan Reyna Isabel II. Katapos han iya pag-aram, nagin aktibo hiya ha gobyerno.

Hi Sagasta nagsirbe dida han Cortes Espanyol han mga tuig tikang han 1854-1857 ngan 1858-1863. Han 1866 nag-exilo hiya ngadto ha Francia katapos hin waray magmalinamposon nga kudeta, ngan inmuli ha Espanya han 1868 agod umapi han gobyerno probisyonal nga ginhimo katapos han 1868 nga Rebolusyon Espanyola. 

Hi Sagasta amo an Primer Ministro han Espanya dida han Gyera Espanyol-Amerikano han 1898, ngan durante han panahon nga an Espanya nawad-an han mga nahabilin nga kolonya hini. An mga kaaway ha politika ni Sagasta naglantaw han iya buhat nga pantraydor han Espanya ngan hiya an ginbasol han kapirde dida han gyera ngan han kawad-an han mga isla nga teritoryo katapos han Tratado ha Paris han 1898.




#Article 170: José de San Martín (837 words)


Hi José Francisco de San Martín y Matorras (Pebrero 25 1778 – Agosto 17 1850) usa nga Argentino nga heneral ngan primer nga namuno han malinamposon nga pakigbisog para hin independensya  han mga salatan nga kanasoran han Salatan nga Amerika tikang han Espanya.

Upod kan Simón Bolívar ha amihanan, hi San Martín iginkikita nga usa han mga Libertadores han Hispano nga Salatan nga Amerika. Nasudnon nga bayani hiya han Argentina.

Natawo hi San Martín ha bungto han Yapeyú ha probinsya ha daplin han Salog Uruguay han Corrientes, Arhentina, nga hadto kolonya Espanyol (lakip han Virreinato han Río de la Plata).  An iya amay  hi don Juan de San Martín y Gómez natawo ha Villa de Cervatos de la Cueza, ha probinsya han Palencia, ha Espanya ngan amo an tenyente gobernador han departamento.  Han iya nanay nga hi doña Gregoria Matorras, amo an umangkon hin conquistador han Chaco. Hi José de San Martín amo an manghod hin lima nga magburugto: María Elena, Manuel Tadeo, Juan Fermín Rafael ngan Justo Rufino.

Han  1781, han 3 an edad ni San Martín, an iya pamilya nagbalhin tikang ha Yapeyú ngadto ha Buenos Aires. Sunod namalhin hira ngadto ha Espanya, pangadto ha Cádiz han Disyembre 6 han 1783. Hi San Martín nagtikang han iya pag-aram didto han Real Seminario de Nobles de Madrid y en la Escuela de Temporalidades de Málaga han 1786. Didto, nagtuon hiya hin Linatin, Pranses, Kinatsila, sayaw, dibujo, siday, esgrima, retórika, matemátika, kaagi ngan kasaysayan ug heyograpiya.

Ginkomisyon nga Ika-Duha nga Tenyente han 1793, ngan inmabot han ranggo nga Tenyente Koronel han 1808. Nag-away hiya upod han Espanyol nga army patok han Portugal, ha mga kolonya Africano, ngan patok gihapon han inbasyon han mga puwersa ni Napoleon I. Han 1812 nag-resign hiya tikang han Espanyol nga army ngan inmuli ha Argentina, nga diin iya ginhalad an iya mga serbisyo han mga puwersa rebolusyonaryo.

An gobyerno probisyonal nagtukod han Granaderos nga cavalry unit, nga amo an nagin gimaupayi-nga-natrain nga kusog militar han rebolusyon.

Hi San Martín namuno han mga rebelde patok han mga puwersa Espanyol ha ilarom ni Heneral José Zavala ha Pakig-away han San Lorenzo han Pebrero 3 1813, nga amo an nagin syahan nga pagdaog han Gyera Arhentino hin Independensya. Gintaga-an hiya han ranggo nga Heneral han gobyerno rebolusyonaryo. Ha sunod nga tuig, hiya an namuno han amihanan nga army nga nag-aandam hin bag-o nga invasyon han Alta Perú (yana Bolivya), in posisyon nga iya ginbiyaan agod magin gobernador han probinsya han Cuyo (nga yana amo an mga probinsya han Mendoza, San Juan, ngan San Luis), nga tikang diin, tinmabok hiya han Andes ngan ginsalakay an mga Royalista ha Chile ha pagtikang han 1817. Upod kan Bernardo O'Higgins, nagsulod hiya komo nagdaog han naliberar nga syudad han Santiago de Chile han Marso 17 1818.

Ha sunod, hi San Martín nag-atupag han mga buruhaton patok han Espanyol nga kusog ha Peru. Nag-andam hiya hin sobra duha ka tuig para hin pagsalakay pinaagi ha dagat. Katapos hin mga bulan hin mahinay nga pag-abante, nagdaog hiya dida han Pakig-away ha Pisco han Disyembre 6 1820. An Katsila nga Virrey nagprobar pag-negociar, pero kay tungod nga nadiri hiya hin kumpleto nga independensya, ginbaribad hiya ni San Martín.

Han Hulyo 9, 1821, Na-okupa ni San Martín an Lima, nga kapital han Peru Dako ini nga pagkawad-an para han mga Katsila nga puwersa. Han Hulyo 28 ginbotos hiya nga Protector han bag-o nga na-librar nga nasod. Han hini mismo nga tuig, gintukod niya an Biblioteca Nacional de Peru, nga iya gin-donar an iya mga koleksyon hin mga libro, ngan iya gindayaw an bag-o nga biblioteca o library nga ... usa han mga madali nga pamaagi han pagpasamwak han aton mga intelektwal nga mga kapulsanan. Gindeklara ni San Martín an independensya para han Peru tikang han Espanya han Disyembre 9 1824. Katapos han pagkatitirok han parliament han Peru, nag-iwas hiya han iya pamuno ha militar.

Han Hulyo 26 1822 nakigkita hiya kan Simón Bolívar ha Guayaquil agod magplano para han kabubwason han America Latina. An kadam-an han mga detalye hini nga pakigkita sekreto hini nga panahon, ngan ini amo in butang nga gindedebatehan han mga historiador. Mayda mga natuo nga an kan Bolívar diri pagkaruyag pakigsaro hin pamuno han mga gindugtong nga mga puwersa amo an nakapa-iwas kan San Martín tikang ha Perú ngan mag-ukoy komo mag-uruma ha Mendoza, Argentina. Mayda liwat lain nga teorya nga hi San Martín nag-uyon han kan Bolívar kusog ngan naglikay hin konfrontasyon.

Han 1824, katapos han kamatay han iya asawa nga hi Remedios de Escalada, nagbalhin iya ha Fransya upod han iya anak nga babaye nga hi Mercedes, nga diin inmukoy hiya han mga tuig nga nahabilin ha iya nga nagretiro ha Boulogne-sur-Mer.

An iya kataposan nga buhat ha Arhentina amo in pagkarawat hin hatag tikang han gobernador han Buenos Aires nga hi Juan Manuel de Rosas ngan pagbaribad hin pag-away dida han mga gyera sibil nga nakasamok han nasod.

Han 1880 gindara an iya mga nahabilin ngadto ha Buenos Aires ngan ginlubong ha Katedral han Buenos Aires.




#Article 171: Clemente Soto Vélez (230 words)


Hi Clemente Soto Vélez  (1905-1993) usa nga Puertorriqueño nga nasyonalista, maniniday, periodista ngan aktibista nga nagdisipulo hin pira ka henerasyon hin mga artista ha Puerto Rico ngan ha Syudad han Nueva York. Han iya kamatay dida han 1993, nagbilin hiya hin dako nga legacy nga nag-amot han kinabuhi kultural, sosyal, ngan ekonomiko han mga Puertorriqueño ha Nueva York ngan mga Latino bisan diin.

Ha Lower East Side ha Manhattan (nga tinatawag gihapon nga Loisaida), an manunurat nga hi Edgardo Vega Yunqé ngan an aktor nga hi Nelson Landrieu nagtukod han   han 1995 agod maipadayon an legacy ni Clemente Soto Vélez.

Upod han iya damo nga mga nabuhat, hi Clemente nagtukod hin mga organisasyon literarya ngan komunidad upod an Puerto Rican Merchants Association agod magbulig hin mga nananag-iya hin tindahan magproteher han ira mga katungod, komo mga pioneering nga entrepreneur.

An kinabuhi ngan buhat ni Clemente Soto Vélez nagpapakita han iya dako nga concern para han kaupayan han mga Puertorriqueño ngan iba nga mga Latino, ngan nagpapakita han iya pagtuo han self-sufficiency ngan pagpakusog han komunidad.

Komo miyembro han Partido Nasyonalista Puertorriqueño, nakigbisog hiya para han dignidad ngan soberaniya han Puerto Rico, upod kand Pedro Albizu Campos ngan Juan Antonio Corretjer.		

Hi Clemente Soto Vélez amo an usa han mga prominente nga maniniday han Puerto Rico, nga nagsurat nga nasubay han tradisyon ni Neruda, upod in makusog, pasyonante nga paglantaw sosyal.




#Article 172: Luis Valdez (163 words)


Hi Luis Valdez (natawo han Hunyo 26, 1940) usa nga Americano nga dramatista nga ginkikita hin kadam-an nga amay han Chicano nga tyatro.

Natawo hiya ha Delano, California hin mga kag-anak nga migrante nga trabahante ha uma. Hi Valdez nag-iskuwela han high school ha San Jose, California ngan nagpadayon pakakuha hin degree hin Iningles tikang ha San Jose State College han 1964. Nagtambong hiya ha kolehiyo pinaagi hin scholarship. Samtang didto hiya ha kolehiyo, an kan Valdez syahan nga bug-os-nga-kahalaba nga drama, The Shrunken Head of Pancho Villa, syahan nga ginpasundayag ha San Jose State College han 1963.

Katapos han paggradwar, hi Valdez han mga sumurod nga bulan nagtambong didto han San Francisco Mime Troupe, nga diin hiya nakasabot han agitprop nga tyatro. Han 1965, hi Valdez binmalik ha Delano, nga diin nag-organisar hiya han El Teatro Campesino, usa nga tyatro nga tropa hin mga trabahante ha uma.

Hi Valdez an nagsurat han salida nga La Bamba mahitungod han kinabuhi ni Ritchie Valens.




#Article 173: Leyte Kalipayan Dance Company (247 words)


An Leyte Kalipayan Dance Company usa nga Pilipinhon nga tropa hin sayaw fokloriko nga nahabase ha isla han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Pilipinas.  Sumala han opisyal nga websayt hini, an repertoire hini amo ini tradisyonal nga Pilipinhon nga sayaw ngan musika nga nagpapakita hin kaleidoscope hin kultura Pilipino pinaagi han arte han pasundayag (ginhubad tikang han Iningles nga ada ).

Gintukod an katig-uban han 1960 ha Holy Infant College ha Syudad han Tacloban ha Probinsya han Leyte ni Teresita Veloso Pil.  Gintawag anay an grupo nga Leyte Filipiniana Dance Troupe.  Hi Hermana Mary Canisius, an school directress han Holy Infant College, amo gihapon in sinisiring nga nag-aghat han pagtukod han sayaw nga tropa. An syahan nga pasundayag han tropa dida han Septyembre 1961 han pagsaurog han iskwelahan han College Day nira.  An kamalinamposon han ira pasundayag nagresulta nga gin-imbita hira pagpresenta hin pasundayag ha iba nga bahin han Tacloban, ug ha pagtikaiha iba nga bahin han nasod ug ha kalibotan.

Hi Presidente Diosdado Macapagal nagdesignar han tropa nga Opisyal nga Embahador Kultural han Pilipinas ha Estados Unidos han 1965. Nagbisita ngan nagsudoy an grupo han Estados Unidos.

Han 1975, an grupo nahimo nga bulag tikang han Holy Infant College ngan ginreorganisar.  Han 1977, an grupo ginbalhin an ngaran ngadto han ngaran nga Leyte Kalipayan Dance Company.  An Leyte Kalipayan Cultural Foundation gintukod agod magdumara han mga aktibidades han grupo.

An grupo nagbisita na hin mga dirudilain nga mga syudad ha bug-os nga kalibutan.




#Article 174: Caraga (101 words)


An Caraga usa nga Rehiyon Administratibo han Pilipinas, ha dumagsaan o amihanan-sinirangan nga dapit han isla han Mindanao. Amo ini an gibag-ohi nga rehiyon ha Pilipinas, ngan tinatawag gihapon ini nga  Rehiyon XIII. An Caraga nga Rehiyon ginhimo pinaagi han Republic Act Numero 7901 han Pebrero 25 1995. An rehiyon mayda lima (5) nga probinsya: Agusan del Norte, Agusan del Sur, Dinagat Islands, Surigao del Norte ngan Surigao del Sur; lima (5) nga syudad: Bayugan, Bislig, Butuan, Surigao ngan Tandag; kaunman kag walo (68) nga mga bungto ngan 1,346 nga mga baranggay. An Syudad han Butuan amo an sentro han rehiyon.




#Article 175: Peninsula han Zamboanga (443 words)


An Peninsula o Rawis han Zamboanga (ha Iningles: Zamboanga Peninsula) amo in peninsula o rawis ngan usa nga rehiyon administratibo dida hiton nga peninsula ha Pilipinas.

An Zamboanga Peninsula gindesignar nga Rehiyon IX, ngan mayda ini tulo nga probinsya, nga amo an, Zamboanga del Norte, Zamboanga del Sur, ngan Zamboanga Sibugay. An rehiyon han Peninsula han Zamboanga gintawag han una nga Katundan nga Mindanao ugsa han pagpagawas han Executive Order No. 36 han Septyembre 19, 2001.

Dida han panahon tikang han 1975 hangtod 1989 an daan nga Rehiyon IX (Katundan nga Mindanao) ginbahin ngadto hin duha nga sub-rehiyon han Presidential Decree No. 773 han Agosto 21, 1975.

An Sub-Rehiyon IX-A amo an Basilan, Sulu ngan Tawi-Tawi ngan an Jolo, Sulu amo an sentro han sub-rehiyon center.

An Sub-Rehiyon IX-B amo an Zamboanga del Norte ngan Zamboanga del Sur ngan an Syudad han Zamboanga amo sentro han sub-rehiyon. Waray pa hadto an probinsya han Zamboanga Sibugay.

An Peninsula han Zambaoanga mayda lima nga syudad: Syudad han Dipolog, Syudad han Dapitan, Syudad han Isabela, Syudad han Pagadian, ngan Syudad han Zamboanga. An Syudad han Isabela kabahin han isla-nga-probinsya han Basilan ha salatan o habagatan han peninsula, ngan amo an kapital hiton nga probinsya. An mga taga-Basilan pinmili pag-api han Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao (ARMM) hin dipalanaiha nga plebisito. Pero an mga taga-Syudad han Isabela waray maruyag pag-api han ARMM ngan amo nga an syudad ginhimo nga kabahin han Peninsula han Zamboanga nga rehiyon pinaagi han pagpagawas han Executive Order No. 36 (an amo la gihapon nga E.O. nga nagbalhin han ngaran han rehiyon).

An Jolo, Sulu amo an syahan nga sentro han rehiyon pero an Presidential Decree No. 1555, han Hunyo 11, 1978, nagbalhin han sentro han rehiyon ngadto ha Syudad han Zamboanga. An Executive Order No. 429, han Oktubre 12, 1990, nagbalhin han sentro han rehiyon ngadto han Syudad han Pagadian. An Executive Order No. 429 waray ma-implementa (posible tungod kay kulang hin pundo an gobyerno) pero an Memorandum Circular No. 75 han Nobyembre 12, 2004, nagkonpirma nga an Syudad han Pagadian amo an sentro han rehiyon.

An Peninsula han Zamboanga amo an teritoryo han tulo nga Zamboanga nga mga probinsya ngan han Misamis Occidental. An peninsula nahadugtong han dako nga bahin han Mindanao pinaagi hin isthmus nga nahamutang ha butnga han Baybayon han Panquil ngan Baybayon han Pagadian. An katubtoban han peninsula ngan han mainland gintitigamnan ha artipisyal han katubtoban han Zamboanga del Sur ngan Lanao del Norte.

An Peninsula han Zamboanga nahamutang ha butnga han Golfo han Moro, kabahin han Dagat Celebes, ngan han Dagat Sulu. Ha kadaplinan han peninsula mayda damo nga mga baybayon ngan mga isla o puro.




#Article 176: Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao (257 words)


An Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao (kon ha literal nga Winaray: Naglulugaring nga Rehiyon ha Muslim nga Mindanao; ha Iningles:Autonomous Region in Muslim Mindanao o ARMM) han Pilipinas amo in lima nga probinsya ngan usa nga syudad nga amo an: Basilan, Lanao del Sur, Maguindanao, Shariff Kabunsuan, Sulu, Tawi-Tawi ngan an Syudad han Marawi.  An Syudad han Cotabato amo an sentro han rehiyon ngan lingkoranan han gobyerno rehiyonal han ARMM, pero iton syudad mismo kabahin han Rehiyon XII.

An Executive Order No. 36 nagbalhin han Basilan tikang ha Rehiyon IX ngan an Syudad han Marawi tikang han Rehiyon XII.

Ginhimo anay an rehiyon dida han Agosto 1, 1989 pinaagi han Republic Act No. 6734 nga tinatawag gihapon nga Organic Act. Gin-opisyal nga pag-inagurar an ARMM han Nobyembre 6, 1990 ha Syudad han Cotabato.

An rehiyon pinangungulohan hin Rehiyonal nga Gobernador. An Rehiyonal nga Gobernador ngan ah Rehiyonal Bise-Gobernador gin-eelihir ha direkta nga pagbutos ngan pinaagi hin block nga butos sugad han Presidente han Estados Unidos (gawas la hiton Kolehiyo Elektoral).  An mga ordinansa rehiyonal ginpapasa han Asamblea Rehiyonal nga an mga miyembro hini mga Asembleyista nga pinili gihapon hin direkta nga pagbutos. An mga rehiyonal nga pinili-ay ginbubuhat ha kaurogan mga usa ka tuig katapos hiton heneral nga pinili-ay (nasyonal ngan lokal) depende kon ano an naipasa nga balaodnon han Kongreso Pilipinhon. An mga rehiyonal nga opisyales mayda term hin tulo ka tuig; puyde ini igpauru-iha pinaagi han balaod.

Tikang han Septyembre 30, 2005, hira Zaldy Ampatuan ngan Hooky Alonto Adiong amo an gobernador ngan bise-gobernador.




#Article 177: Kurów (396 words)


An Kurów usa nga baryo ha Timugan o Salatan-Sinirangan nga Polonya, nahamutang ha butnga han Puławy ngan Lublin, ha Salog Kurówka. Amo ini an kapital hin bulag nga gmina ha sakob han Lublin nga Voivodya ngan mayda ini 2,811 nga umurokoy (ha mga 2005).

Dida han panahon ha butnga han 1431 ngan 1442 an baryo gintaga-an hin mga katungod hin syudad nga nahabase han Balaod han Magdeburg. Komo pribado nga bungto, nagsirbe ini nga sentro hin panngegosyo hin karaonon para han palibot nga lugar. Pipira nga lugar hin pagproducto hin fur nga leather dinhe gihapon nahimutang. Han ika-16 nga siglo usa ini han mga sentro han mga Polish Brethren, kay damo han mga Polish Brethren kinmada pangukoy. Hin hinayhinay, hangtod han 1660, kasagaran han mga nangungukoy nag-konvertir ngadto ha Arianismo han Polish Brethren. 

Tikang hini, an bungto lakip dida han kaagi ngan kasaysayan han bug-os nga rehiyon. Katapos han mga Pagtunga-tunga han Polonya, han 1795, ginkuha ini han Austrya. Han 1809 nagin kabahin ini han Ducado han Warsovia, pero naginkabahin sunod han Ginhadi-an han Polonya han 1815. Dida han Nobyembre nga Rebelyon, han Pebrero han 1831, mayda guti-ay nga Pakig-away ha Kurów nga nahinabo dida, nga diin an mga Polako nga mga pwersa ha ilarom ni heneral Józef Dwernicki nagdaog patok han mga Ruso nga mga pwersa. Katapos han Enero nga Rebelyon, han 1870 nawad-an an bungto han charter han pagkasyudad hini, ngan waray na ini nga status hin paginsyudad mahibalik. Tikang han 1918 nahibalik ini nga kabahin han Polonya. 

Dida han Polako nga Gyera Depensiba, ha pagtikang han Gyera Pankalibotan II, han Septyembre 9, 1939, an bungto ginbinombahan han Aleman nga Luftwaffe. Upod han mga nagkaiigo ngan nabungkag in sibilyan nga hospital (may tigaman nga mga pula nga krus), nga diin damo nga biktima nagkamatay. Dida han Gyera, an Alemanya nagtukod hin duha nga trabahoan hin uripon nga kampo han bungto. Han 1942 mayda liwat gamay nga ghetto nga gintukod dida, pero an kadam-an nga mga Polako nga ginpriso dida naka-eskapo ngan nakapalagiw ngan inmapi han mga Home Army nga mga unit nga dida han mga hagrani nga kagurangan. 

Upod han mga kiritaon hin turista han bungto amo in simbahan han renasimyento (nga gin-ayad dida han 1692) upod in lubnganan han Zbąski nga pamilya ngan mga iskultura ni Santi Gucci (1587). Kilalado gihapon ini nga amo an lugar nga diin natawo hi heneral Wojciech Jaruzelski.




#Article 178: Viktor Yushchenko (116 words)


Hi Viktor Andriyovych Yushchenko (Ukranyano: Віктор Андрійович Ющенко) (natawo Pebrero 23 1954) amo an Presidente han Ukranya. Komo namumuno han Aton Ukranya (Nasha Ukrayina) nga koalisyon politikal, hiya an main nga oposisyon nga kandidato han Oktubre–Nobyembre 2004 nga Ukranyano nga pinili-ay han presidente. An Sentral Komisyon han Pinili-ay han Ukranya nagdeklara ha iya nga nagdaog han Disyembre 26 2004 nga pag-otro han runoff nga pinili-ay, hin 52% ha 44% kan Viktor Yanukovych. An popular nga pakigbisog nga protesta nga nagdara ha iya ha poder tinatawag yana na Orange nga Rebolusyon.

Hi Yushchenko nagsirbe anay nga nangungulo han banko sentral han nasod tikang han 1993 tubtob 1999 ngan an Primer Ministro han Ukranya tikang 1999 tubtob 2001.




#Article 179: Felipe II han Espanya (311 words)


Hi Felipe II (21 Mayo 1527 – 13 Septyembre 1598), nga gin-agnayan nga Mahuyo (), amo an Hadì han Espanya (1556–98), Hadì han Portugal (1581–98, ha ngaran nga Felipe I, Filipe I), Hadì han Napoles ngan Sicilia (nga-duhá tikang han 1554), ngan jure uxoris nga Hadì han Inglaterra ngan Irlanda (didâ han iya pagka-asawa kan Reyna Mary I tikang 1554–58). Hiyá gihapon an Duke han Milan. Tikang han 1555, hiyá an ginoó han Napulo-kag-Pito nga mga Lalawigan han Nederlandes.

Kilalado hiyá ha Espanya nga Felipe el Prudente ('Felipe nga Mahuyo'), an iya imperyo naglakip hin mga teritoryo ha tagsa kontinente nga nasabtan han mga Europeo, upod an Pilipinas nga gin-ngaranan ha dungog niya. Didâ han iya paghadì, inmabot an Espanya han kahitas'an han gahom ngan impluwensya hiní.  Agsob tinatawag ini nga Bulawanon nga Edad. An darahonon nga, an imperyo nga diin an adlaw dirì gud natúnod, gin-gamit han panahón ni Felipe ha pagpakita han katubtuban han iya dominyo.

Didâ han paghadì ni Felipe mayda mga lainlain nga pagkabangkarota han estado han 1557, 1560, 1569, 1575, ngan 1596. Bahin nga rasón hiní an pagdeklara hin paglugaring nga naghimò han Repúblika Olandesa han 1581. Usá nga matinuoron nga Katoliko hi Felipe nga kilalado gihapon han pagtirok hin expedisyon ha dagat patok han Protestante nga Inglaterra han 1588, an Armada Espanyol, nga waray magmalinamposon, tungod hin dako nga bahin hin mga bagyo nga mga dagko nga problema ha lohistiko.

Hi Felipe iginpahayag han Venesyano nga embahador nga hi Paolo Fagolo han 1563 nga may pagkahalipot hin kahimo ngan pagkalidong-hin-nawong, nga mabusagbusag nga azul nga mga mata, baga hin nalabaw nga im-im, ngan baga hin limbahon nga pánit, kundi an iya kahimo ha bug-os nga pagsubay mahusay hin duro. Nagpadayon pagsiring an Embahador nga Nagsusul-ot hiyá hin panapton nga maupay hin kaangay hin duro, ngan tanan nga iya ginbubuhat may pagkamaupay hin batasan ngan pagdará.




#Article 180: Zamboanga del Sur (116 words)


An Zamboanga del Sur usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Peninsula han Zamboanga nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Syudad han Pagadian ngan an probinsya ginsasapitan han Zamboanga del Norte ha amihanan, Zamboanga Sibugay ha katundan, Misamis Occidental ha dumagsaan o amihanan-sidlangan, ngan Lanao del Norte ha sidlangan. Ha salatan amo an Golfo Moro.

An Zamboanga del Sur ginbahin ngadto hin karuhaan kag unom (26) nga mga bungto ngan duha (2) nga syudad. 

An Syudad han Zamboanga mayda autonomo tikang han probinsya ngan an kahisakop hini diri duro. An mga nangungukoy han syudad diri nabotos para han mga opisyales han probinsya ngan mayda nira kalugaringon nga representante ha Kongreso han Pilipinas.




#Article 181: Zamboanga Sibugay (105 words)


An Zamboanga Sibugay usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha Peninsula han Zamboanga nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Ipil ngan ginsasapitan ini han Zamboanga del Norte ha amihanan, han Zamboanga del Sur ha sidlangan ngan han Syudad han Zamboanga ha habagatan o salatan-katundan. Ha salatan nahamutangan an Baybayon han Sibuguey ha Golfo Moro. An Zamboanga Sibugay amo an gibag-ohi nga probinsya ha Pilipinas, ginhimo han 2001, dida han pagbulag han ika-tulo nga distrito han Zamboanga del Sur.

An Zamboanga Sibugay ginbahin ngadto hin napulo kag unom (16) nga bungto. 

Nahimo pinaagi han Republic Act No. 8973 han Pebrero 22, 2001.




#Article 182: Fransya (151 words)


An Fransya (ha Ininggles ngan Frinanses: France (Franses nga IPA: ); ginsusurat liwat ha Winaray nga Pransya, Pransyá, Pransiya, o Fransiya o kundi man han Kinatsila nga bersyon han ngaran nga Francia), nga kilalado ha opisyal nga Repúblika Fransesa ( ), usa nga nasod nga an teritoryo hini nahihimo han metropolitano nga Fransya ha katundan nga Europa, pati gihapon hin pipira nga mga rehiyon ngan teritoryo nga tabok-han-dagat. An metropolitano nga teritoryo hini nahamutang ha Katundan nga Europa ngan lakip gihapon han nasod in mga dirudilain nga mga puro o isla ha langyaw ngan mga teritoryo ha iba nga mga kontinente. It Metropolitano nga Fransya tikang hiton Dagat Mediterraneo tubtob han English Channel ngan han Dagat Amihanan, ngan tikang han Salog Rhin tubtob han Dagat Atlantiko. It mga Franses nga mga tawo masurong nga natawag hit Metropolitano nga Fransya nga L'Hexagone (An Hexagon) tungod han heometriko nga kahimo han teritoryo hini.




#Article 183: Alemanya (271 words)


An Alemanya (, ; , ), nga ha opisyal nga ngaran Repúblika nga Federal han Alemanya (, , ), usá nga federal nga parlamentaryo nga repúblika ha butnga-katundan nga Europa. Naglalakip ini hin 16 nga konstituente nga mga estado, naglalakip hin langyab nga , ngan mayda iní hin kamasurong temperate nga seasonal nga klima. Upod hin mga 82 ka ribo o milyo nga mga molupyo, an Alemanya amo an gidamo-i hin tawo nga api nga estado han Unyon Europeo. Sunod han Estados Unidos, amo ini an ikaduha nga pinaka-popular nga kinakadto-an hin mga inmigrante ha kalibutan. Berlin an pamunuan o kapital ngan gidako-i nga metropolis han Alemanya, samtang an gidako-i nga con-urbasyon hini amo an Ruhr, upod han mga prinsipal nga mga sentro hini han Dortmund ngan Essen. An iba nga mga dagko nga syudad han nasod amo an Hamburg, Munich, Cologne, Frankfurt, Stuttgart, Düsseldorf, Leipzig, Bremen, Dresden, Hannover ngan Nuremberg.

Pipira nga mga tribu Alemanyanon an inmukoy ha norte nga bahin han moderno nga Alemanya tikang pa ha antiquidad klasikal. An usa ka rehiyon nga may ngaran nga Germania an nai-dokumento san-o pa an 100 AD. Han panahon han Migrasyon, an mga tribu Alemanyanon in dinmako pasalatan. Tikang han ika-10 gatos tuig, an mga teritoryo han Alemanya in nahimo nga sentro nga bahin han Baraan nga Imperyo Romano. Han ika-16 siglo, an norte nga rehiyon han Alemanya in nagin sentro han Repormasyon Protestantehanon. Katima nawara an Baraan nga Imperyo Romano, an Konpederasyon Alemanya in naporma han tuig 1815. An mga rebolusyon Alemanya han 1848-49 in nagresulta han Parlamento han Frankfurt nga nagtukod han pipira nga mahinungdanon nga mga katungod pan-demokratiko.




#Article 184: Gresya (190 words)


An Gresya o Grecia (ha Griyego nga yinaknan: Ελλάδα [kaluwas Ellada] o Ελλάς [kaluwas Ellas]) nga kilalado ha opisyal nga Republika Hellenika (ha Griyego: Ελληνική Δημοκρατία o Elliniki Dimokratia) usa nga nasod ha timugan o salatan-sidlangan nga Europa. Nahamutang ini ha salatan nga dapit han Peninsula Balkanika o Rawis han Balkanika. Mayda ini mga linea hin pagsapit upod han Albanya, an Republika han Macedonia ngan Bulgaria ha amihanan, ngan han Turkeya ha sidlangan. An Dagat Aegeo nahamutang ha sidlangan ngan salatan han mainland o dig-on nga tuna han Gresya, samtang an Dagat Ionico nahamutang ha katundan. An duha nga kabahin han Sinirangan nga Meditteraneo nga nahanunungod han Gresya mayda damo nga mga isla, isleta ngan bato nga mga isla.

Ha administrasyon, an Gresya ginbahin ngadto hin mga rehiyon o periferya (περιφέρειες ha Griyego) ngan ini ginbahinbahin ngadto hin kalim-an kag usa nga mga prefektura o nomoi (ha Griyego nomos kon uusa nomoi kon sobra usa). Mayda liwat usa nga autonomo nga estado, an Bukid Athos (ha Griyego: Όρος Άθως, Oros Athos nga tinatawag liwat nga Άγιον Όρος, Hagion Oros, Baraan nga Bukid), nga nagsasapit han periferya han Butnga nga Macedonia.




#Article 185: Hungarya (133 words)


Hungarya (Magyar Köztársaság/Magyarország) usa nga nasod nga Europa.  An kapital hini amo an syudad han Budapest.
usa ka nasod ha Sentro han Europa nga may-ada 93,030 kilometro kwadrado nga kilometro ha Carpathian Basin, ginsasapitan han Slovakia ha norte, Ukranya ha norte-sinirangan, Austria ngadto ha norte-katundan, Romania ha sinirangan, Serbia ha sur, Croatia ha sur-katundan. May-ada ginbabanabanahan 10 milyon nga mangurukoy, an Hungarya usa nga butnga-kadako nga api nga estado han Unyon Europea. An opiysal nga pinulongan amo an Pinulongan Hungarya, nga amo an may-ada gidadamoi nga yinaknan Uralica ha kalibutan. An kanan Hungarya ulongan ngan gidako nga syudad ngan metropolis amo an Budapest, usa nga mahinungdanon nga lugar pan-ekonomika, nga ginklasipika nga usa nga nangunguna nga global city. An mga dagko nga lugar urbano hini naglalakip han Debrecen, Szeged, Miskolc, Pécs ngan Győr. 




#Article 186: Republika han Irlanda (457 words)


An Irlanda (;  ), nga kilalado gihapon nga Republika han Irlanda (; ), usá nga nasod ha amihanan-katundan o kanawayan nga Europa nga na-okupar hin 26 han 32 nga kondado han purô han Irlanda. Dublin an pamunuan o kapital ngan gidako-i nga syudad. Nahamutang an Dublin ha sidlangan nga dapit han isla. Mga ikatulo nga bahin han kamolupyohan han nasod nga 4.9 ka milyon nga tawo nangungukoy ha langyab han darudako nga Dublin. Ginsasaroan han soberano nga estado an nag-uusá nga katubtuban ha tuna hiní upod han Amihanan nga Irlanda, usá nga bahin han Reino Unido. Ha lain nga mga bahin, ginpapalibotan iní han Kalawdan Atlantiko, upod han Dagat Celtico ha salatan, St George's Channel ha timugan, ngan hanDagat Irlandes ha sidlangan. Usá iní nga unitaryo nga parlamentaryo nga republika. An leislatura o magbabalaod nga tinatawag nga , nahihimo hin ubos nga balay, , usá nga igbaw nga balay, , ngan in pinili nga Mangulo () nga nagsisirbe komo haros seremonyal nga mangulo hin estado, kundi mayda mga importante nga gahom ngan buruhaton. An mangulo hin kagamhanan amo an  (Primer Ministro, nga an literal nga kahulogan 'mangulo'), nga ginpipili han Dáil ngan ginbubutang ha puwesto han Mangulo; an Taoiseach liwat amo an nagbubutang ha puwesto han iba nga mga ministro han kagamhanan.

An estado han Irlanda nahimo hin karuhaan kag unom (26) nga tradisyonal nga mga kondado (Iningles: county) nga ginagamit pa ha kultural ngan pan-isports nga kontexto, ngan ha postal nga kagamit. Ini diri pirme parehas han mga administratibo nga pagbahinbahin. Pira nga mga tradisyonal nga kondado gin-restruktura ngadto hin mga bag-o nga administratiba nga mga pagbahinbahin. An Kondado Dublin ginbahin ngadto hin tulo nga bulag nga administratibo nga kondado dida han dekada han mga 1990 ngan an Kondado Tipperary ginbahin ngadto hin duha dida han mga dekada han 1890. Ini naghahatag ha yana hin karuhaan kag siyam nga administratibo nga kondado ngan lima nga syudad. An lima nga syudad — Dublin, Cork, Limerick, Galway, ngan Waterford — lain an pagdumara tikang han iba nga dapit han ira tagsa-tagsa nga mga kondado. Lima nga munisipyo (Iningles: borough) — Clonmel, Drogheda, Kilkenny, Sligo ngan Wexford — mayda autonomiya ha sulod han kondado. Samtang an Kilkenny usa nga munisipyo, nagpabilin dinhi an katungod ha balaod nga magtawag hit kalugaringon nga syudad.

An mga konstituyente o distrito elektoral han Dáil sumala han balaod kinahanglan magsunod han mga linea han kondado, tubtob han mahimo. Amo nga an mga kondado nga darudamo hin populasyon daro damo in mga distrito elektoral (e.g. Limerick Sidlangan/Katundan) ngan mayda mga distrito elektoral nga nahimo tikang hin sobra usa nga kondado (e.g. Sligo-North Leitrim), kondi, diri tinatabok an mga linea han kondado.

An mga kondado gintampo ngadto hin mga rehiyon para hin estadistika nga mga gamit.




#Article 187: Italya (153 words)


An Italya ( ), nga tinatawag hin opisyal nga Repúblika Italyana ( ), amo in usa nga nasod ha salatan nga Europa. Ini nakomponer han baga-hin-botas-an-kahimo nga Italyano nga peninsula, an Salog Po nga siong, ngan duha nga dagko nga puro o isla ha Dagat Mediterraneo, Sicilia ngan Serdenya, ngan ginsasaroan an amihanan nga alpine nga linea han Fransya, Suisa, Austrya ngan Eslovenya. An naglulugaring nga mga kanasoran han San Marino ngan an Syudad han Vaticano mga enclave ha sakob han teritoryo Italyano.

An Italy ginbahin ngadto hin karuhaan (20) nga mga rehihyon (regioni, kon uusa regione). Lima hini nga mga rehiyon mayda ispisyal nga status hin autonomiya nga natugot ha ira nga maghimo hin mga pamalaod mahitungod han ira mga lokal nga mga butang; ini gintigamnan hin asterisko (*) dida han tabula ha ubos. Iton nasod ginbahin pag ngadto hin mga 109 nga mga lalawigan (province) ngan 8,101 nga mga munisipyo (comuni).




#Article 188: Eslovakya (201 words)


An Eslovakya o kundi man Slovakia ( ), nga an opisyal nga ngaran Eslovaka nga Republika o kundi man Slovak nga Republika (, ), usá nga ginpapalibotan hin tuna nga nasod ha Butnga nga Europa. Ginsasapitán iní han Polonya ha amihan, han Ukranya ha sidlangan, han Hungarya ha salatan, han Austrya ha katundan, ngan han Republika Czeka ha kanawayan. An teritoryo han Slovakia naglalakip hin mga  ngan an kasagaran hini kabugkiran. An kamolupyohan hini 5.6 ka milyon ngan an kadam-an hiní mga Slovak. An pamunuan ngan gidako-i nga syudad hiní an syudad han Bratislava, ngan an ikaduhá nga gidako-i nga syudad an Košice. Slovak an opisyal nga pinulongan.

An syahan nga pagsurat han ngaran nga Slovakia dida han 1586 (). Natíkang iní tikang han Tseko nga pulong Slováky; an mga kasanhi nga mga porma ha Inaleman Windischen landen ngan Windenland (an ika-15 nga gatostuig). An tuminongnong nga ngaran Slovensko (1791) nátíkang han durudaan nga ngaran han mga Slovak nga Sloven an patudlok han pagtikang hiní ugsa han ika-15 nga gatostuig. An orihinal nga kahulogan kanan heyograpiya (diri politika), kay an Eslovakya kabahin han multiethniko nga Ginhadi-an han Hungarya ngan waray iní maghimo hin bulag nga unit hin pagdumara hiní nga panahón.




#Article 189: Suwesya (203 words)


Suwesya (Sweko: Sverige, Iningles: Sweden), inopisyal nga ngaran an Ginhadian han Suwesya (Sweko: Konungariket Sverige), in usa nga eskandinabyano nga nasod ha Amihanan Europa.  Suwesya in nasaro hin katubtuban han Norwega ngan Finlandya, ngan nakasumapy ha Dinamarka pinaagi han Tulay Øresund.
 
Nga may-ada 450,295 kilometro kwadrado (173,860 milya kwadrado), Suwesya in ika tulo nga gidakoi nga nasod ha Unyon Europeo ha kadako hin lugar, nga may-ada kabug-osan nga populasyon nga mga 9.5 milyones.  Suwesya in may-ada hamubo nga kasuok hin populasyon nga may-ada la 21 nga mangurukoy kada kilometro kwadrado.  Mga 85% han katawhan in nag-uukoy ha kasawangan nga lugar.  An kanan Suwesya ulohan amo an Estokolmo, nga amo gihapon an gidadakoi nga syudad.  Tikang han unhan nga ika-19 gatostuig, Suwesya in aada la ha kamurayaw ngan nakalikay hin gera.

Yana, Suwesya in uska batakan-balaodnon nga monarkiya ngan may-ada parlamento demokrasya nga porma hin pangobyernohan ngan mauswag duro nga ekonomiya.  An Suwesya in kanan kalibutan ikawalo nga gihataasi nga per capita nga pangabuhi.  Hadton 2010, an World Economic Forum in ginranggo han Suwesya nga ikaduha ha pinakakompetitibo nga nasod ha kalibutan, luyo la han Swisa.  Sumala han UN, ini in may-ada ikatulo nga pinakahamubo nga pagsukol hin mortalidad kada nabubuhi han mga panganganak.




#Article 190: Portugal (1410 words)


An Portugal (Pinortuges: ), nga ha opisyal nga pagtáwag Repúblika Portugesa ( ), usá nga soberano nga estado nga nahamutáng ha Península nga Ibérico ha habagatan nga Europa. Amo ini gikatundani nga nasod han kontinente nga Europa, nga ginsapitan ha katundan ngan salatan han Kalawdan Atlantico ngan ha amihan ngan sinirangan han Espanya. An teritoryo hiní naglalakip gihapon han Atlantico nga mga kapurupod'an han Azores ngan Madeira, an ngaduhá mga autónomo nga rehiyon nga mayda ira kalugaringon nga mga gobyerno nga rehiyonal. Ha 1.7 ka ribo nga km2, an Exclusibo nga Ekonomiko nga Zona hiní amo an ika-3 nga gidako-i han Unyon Europeo ngan an ika-11 nga gidako-i han kalibotan.

An Portugal amo an gimaihai nga estado ha Ibérico nga Peninsula ngan usá han mga gimaiha-i nga mga nasod-estado nga Europeo, nga diin an teritoryo hiní sunodsunod ngan padayon nga gin-uukyan, ginsusulong ngan gin-aawayan tikang han prehistorico nga mga panahon. An mga Pre-Celt, mga Celt, mga Carthagohanon ngan mga Romano ginsundan han mga pagsulong han mga Visigodos ngan Suebi nga mga Germanico nga mga katawhan. An Portugal na-estableser nga nasod dida han katapos han Kristiano nga Reconquista patok han mga Muslim mga Moro nagsalakay han Iberico nga Peninsula han 711 AD. Katapos han Pag-awayan han São Mamede, nga diin an mga Portuges nga puwersa nga pinamunuan ni Afonso Henriques nanlupig hin mga puwersa nga pinamunuan han iya iroy, nga hi Teresa han Portugal, an Kondado han Portugal nag-apirma han pagkasoberano hiní ngan hi Afonso Henriques nag-estilo han iya kalugaringon nga Prinsipe han Portugal. Ginproklamar hiyá ha urhe nga Hadì han Portugal ha Pag-awayan ha Ourique han 1139 ngan ginkilala hiyá han mga higrani nga mga ginhadi-an han 1143.

Han mga ika-15 ngan ika-16 nga mga gatostuig, nagtukod an Portugal han syahan nga global nga imperyo, nga diin nahimo ini nga usá han mga gahom ha ekonomiko, polítika ngan militar. Ha hini nga panahon, nga yana nga adlaw tinatawag nga Edad hin Descrubimiento, mga explorador nga Portuges nag-pioneer hin pag-explorar ha kadagatan, labi na han real nga patronahe ni Prinsipe Henrique nga Nabigante ngan Hadi Juan II, upod hin mga kilalado nga mga paglayag sugad han kan Bartolomeu Dias paglayag lahos han Kabo han Maupay nga Paglaom (1488), an descubrimiento ni Vasco da Gama ha dagat nga ruta ngadto ha India (1497–98) ngan han Europeo nga pagkadiskubre han Brasil (1500). Gin-monolopolisar han Portugal an komersyo hin panakot hiní nga panahon, ngan naghaluag an imperyo hin mga kampanya militar ha Asya. Kundi, mga panhinabo sugad han kaguba han Lisboa hin linog han 1755, an ka-okupar han nasod dida han mga Gera Napoleonico, ngan an paglugarking han Brasil (1822), dinmangat han Portugal nga naluya tikang hin gera ngan naibanan hin gahom ha kalibutan.

Katapos han pagtanggal an monarkiya didâ han 1910 nga rebolusyon, gintukod an demokratiko kundi masamok nga Syahan nga Republika Portugesa, nga ha urhe nasaliwanan han Estado Novo nga rehimen nga autoritaryano nga kanan-tuo. Nahibalik an demokrasya katapos han Rebolusyon han mga Cravo han 1974, nga naghumán han Portuges nga Gera Kolonyal. Waray la mag-iha, ginhatagan in paglugaríng an haros tanan nga teritoryo hiní ha langyaw. An paghatag han Macau ngadto han Tsina han 1999 amo an tigaman han kataposan han gima-iha-i nga imperyo kolonyal. Nagbilin an Portugal hin halarom nga impluwensya ha kultura ngan arkitektura ha kalibotan, an bilin hin labaw 250 ka ribo nga nayakan hin Pinortuges, ngan damo nga mga creole nga nahibase ha Pinortuges. Api iní han Nasyones Unidas ngan han  Unyon Europeo.  An Portugal usá gihapon han mga api nga nagtukod han NATO, han eurozone, han OECD, ngan han Komunidad hin mga Nasod han Pinortuges nga Yinaknan.

An Portugal usá ng nagdukwag nga nasod nga mayda hataas-hin-income nga abansado nga ekonomiya, usá nga nagdukag nga merkado, ngan higtaas nga mga standard hin panginabuhi. Ginranggo iní hin hitaas ha environmental performance (ika-7), ha LGBTI nga mga katungdanan (ika-6 ha Europa), ha pagkagawasnon hin prensa (ika-18), ha progreso hin sosyudad (ika-20) ngan ha prosperidad (ika-25), ngan mayda iní usá han mga gimaupayi nga network hin karsada ha kalibotan. Upod han pagkamadig-on ha politika ngan hagmubo nga sukod hin krimen, ginranggo ini nga amo an pinakamurayaw nga nasod han EU ngan an ika-3 ha kalibotan. Dugang pa, ginkilala iní nga usá han mga napulo-kag-limá nga sustainable nga mga estado, nga nagmamantener hin unitaryo nga semi-presidentehanon nga republika. An Portugal nagraranggo labaw han OECD nga promedyo ha Matematika, Siyensya, ngan Pagbasa, kay amo ini an nasod nga mayda naipapahayag nga positibo nga ebolusyon han tanan nga mga study han PISA. Bisan man kun ha kaagi usá iní nga Katoliko-nga-mayoriya nga nasod, han mga naglabay pa la nga mga dekada, nagbag-o an Portugal ngadto hin secular nga estado nga mayda usá han mga hagtaas nga ihap hin moral nga kagawasan han kalibotan. Amo ini an syahan nga nasod nga nag-abolir han pagpriso hin panginabuhi ngan usá han mga gisayohi nga nag-abolir han sirot hin kamatayon. Mga buruhaton sugad hin aborto, parehos-nga-sexo nga pag-asawa ngan pag-adopt hin bata, ginbuligan-ha-mediko nga pag-inseminar para hin mga nag-uusá nga kababayinán ngan lesbyano nga mga magpadis, ngan altruistic nga surrogacy ginpanlegalisar. Han 2001, an Portugal amo an nagin syahan nga nasod ha kalibotan nga nagtanggal hin pagigin krimen an pagkaada ngan pagkonsumo han tanan nga mga ilegal nga droga, nga naghatag hin atensyon ha pagtambal ngan pag-iban hin pagkadaot, nga mayda dagko nga mga naabtan ha publiko nga salud.

An Cale, nga yanâ amo an syudad han Vila Nova de Gaia, daan na kilalado nga Portucale tikang han panahon han mga Godo ngan han mga Suevo. Han gatostuig V, didâ han pagsulong han mga Suevo, hi Idácio de Chaves nagsurat na nga daan mahitungod han lugar nga tinatawag nga Portucale, nga diin kinmalagiw hi Requiario, bisan pa man, han hadto nga takna, an ngaran tubtob la han kamolupyohan o poblasyon ha kahagrani han Porto (Oporto):

Diri anay tubtub han gatostuig IX nga an pagtawag nga portucalense ngan an mga ginkuhaan tikang hiní nga magtitikang nga an ngaran gamiton para pagtawag han teritoryo han yanâ nga amihan han Portugal nga nagdangat upod han kahimo han Condado Portucalense.

Hin usá nga sinurat han tuig 841, nahamutang an syahan nga pagmensyonar han lalawigan nga portucalense. Ginpirmahan ini ni Alfonso II han Asturias ha pagpahaluag han yakan-balaod o hurisdiksyon pansingbahan han obispo han Lugo ngan nagsiring:

An Condado Portucalense o kondado han Portugal nagpabilin nga lakip nga kabahin han mga ginhadian han Asturias, Galicia o León tubtub han 1139 nga diin hi Alfonso I han Portugal nagpasamwak han iya kalugaringon nga hadi ngan nagbag-o an kondado ngadto han Kahadian o Ginhadian han Portugal. An mga tiarabot nga mga gatos tuig, an ginhadian magpapahilawig hin teritoryo tubtob ha salatan han mga tuna han kahadto nga Lusitania.

Bisan pa man, mayda mga mag-aaram o mga estudioso nga nasiring nga an ngaran nga Portugal nagtikang han Portogatelo, usá nga ngaran nga ginhatag hin hepe nga tikang ha Gresya nga tinatawag nga Catelo nga naglugsong ngan nagtukod harani han yanâ nga syudad han Oporto. An syahan nga paggamit han ngaran nga Portugal dida hin elemento hin ugat heraldika nga dida hin usa nga surat hin paghatag tikang han singbahan han São Bartolomeu de Campelo kan Alfonso I han Portugal han 1129.

An prinsipal nga administratiba nga pagbahinbahin han Portugal amo in 18 nga mga distrito ha kontinente ngan duha nga mga autonoma nga rehiyon han Azores ngan Madeira, ngan ini liwat ginbahin ngadto hin 308 nga mga munisipyo (concelho) ngan 4,257 nga parokya (freguesia). An mga distrito nagpapabilin nga amo an pinaka-importante nga pagbahinbahin han nasod, nga ginagamit nga base para hin damo nga mga gamit ha administrasyon sugad ha mga elektoral nga mga distrito.

An mga distrito ighihinay-hinay nga sasaliwanan hin mga rehiyon nga amo iton magigin bag-o nga administratibo nga pagbahin-bahin han Portugal.

Ugsa han  1976, an duha nga kapuropod-an ha Atlantico mga lakip liwat han heneral nga estruktura hin mga distrito portuges nga mayda la pagka-iba nga estruktura administratiba nga nahabutang dida han Estatuto han Mga Distrito Autonomo han Saragpit nga Mga Puro (Estatuto dos Distritos Autónomos das Ilhas Adjacentes), nga naghatag han mga Junta General (Juntas Gerais) hin kalugaringon nga mga gahom. Mayda tulo nga distrito autonomo han Azores ngan ha Madeira:

Katapos han 1976, an Azores ngan an Madeira nagkaada hin mga Estatuto hin Autonoma nga Rehiyon, nga nagwara han pagbahinbahin hin mga distrito, ngan nagkaada hin estatudo politiko-administratibo ngan mga organo hin kalugaringon nga kagamhanan o gobyernos. An yana nga pagbahinbahin ha administratiba nahabutang han tabula ha ubos.




#Article 191: Polonya (430 words)


An Polonya (Kinatsila: Polonia, Iningles: Poland,  ) usa nga nasod nga nahamutang ha Butnga nga Europa. Nahamutang ini ha butnga han Alemanya ha katundan, han Republika Tseka ngan Eslovakya ha salatan, Ukranya ngan Bielorrusya ha sinirangan, ngan han Dagat Baltic, Lituanya, ngan Rusya (pinaagi han Kaliningrad Oblast nga exclave) ha amihanan. Iton Polonya nagsasaro hin katubtoban ha kadagatan upod han Dinamarka ha Dagat Baltic. Warsovya an kapital han nasod. An Polonya nagin api han Unyon Europeo tikang han Mayo 1 2004.

An estado Polako gintukod hin sobra 1,000 ka tuig hadto ha ilarom han Dinastiya Piast, ngan nakaabot han bulawanon nga panahon dida han harani han kataposan han ika-16 nga siglo ha ilarom han Dinastiya Jagielloniano, han panahon nga an Polonya usa han mga gidako-i, girikohi, ngan pinakagamhanan nga mga nasod ha Europa. Han 1791 an Sejm han Polako-Lituano nga Mankomunidad nagpailarom han Batakan-Balaod han Mayo 3 o Konstitusyon han Mayo 3, an syahan nga moderno nga nakodipikar nga konstitusyon, ngan ikaduha ha kalibotan sunod han Konstitusyon han Estados Unidos. Waray la mag-iha nga nagsunod, an nasod nawara katapos han pagbahin-bahin hini han mga hagrani nga nasod nga amo an Rusya, Austrya, ngan Prusya. Nahibalik an paglugaring hini dida han 1918 han pagkatapos han Syahan nga Pankalibotan nga Gyera komo an Ikaduha nga Republika Polaka. Pagkatapos han Ikaduha nga Pankalibotan nga Gyera nahimo ini nga komunista nga satellite nga estado han Unyon Sovietika nga tinatawag nga Republika han Katawhan han Polonya. Han 1989 an syahan nga gawasnon-hin-bahin nga mga pinili-ay han kaagi han Polonya katapos han Gyera Pankalibotan II nagtapos han Solidaridad (Solidarność) nga pakigbisog para hin kagawasan ngan nagresulta han kapirde han mga namumuno nga komunista han Polonya. An yana nga Ikatulo nga Republika Polaka gintukod, ngan ginsundan pagkatapos hin pira ka tuig han pagsurat hin bag-o nga konstitusyon dida han 1997. Han 1999 an Polonya nag-accede ha NATO, ngan han 2004 inmapi ini han Unyon Europeo.

Ha opisyal nga pagtawag, iton nasod kilalado nga Republika han Polonya, ( ). An pulong nga Rzeczpospolita amo an ngaran ha kaagi ngan kasaysayan nga padayon an paggamit tikang han ika-16 nga siglo dida han Polako-Lithuanian nga Mancomunidad, nga usa nga pinili-ay nga monarkiya. An pulong nga Rzeczpospolita puyde mangahulogan nga mancomunidad o commonwealth o puyde gihapon republika, samtang an kahubad ngadto ha Polako han pulong nga republika, republika. Dida han pamuno han komunista tikang han 1952 tubtob 1989 an opisyal nga ngaran han nasod amo an Republika han Katawhan han Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa), nga amo la an panahon nga waray gamita an opisyal nga pagtawag tikang ha kaagi ngan kasaysayan.




#Article 192: Reino Unido (108 words)


An Reino Unido han Gran Bretanya ngan Amihanan nga Irlanda (ha literal nga Winaray: Nahiusa nga Ginhadi-an han Dako nga Bretanya ngan Amihanan nga Irlanda; ha Ininggles: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland; Kinatsila: Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda del Norte) nga kilalado ha halipot nga Reino Unido (Nahiusa nga Ginhadi-an) o kun ha Ininggles United Kingdom o UK o Britain usa nga soberano nga estado nga nahamutang ha kanawayon o amihanan-katundan nga mga labnasan han katundan nga Europa. Usa ini nga isla-nga-nasod nga naglalakip han Gran Bretanya, an dumagsaan nga dapit han Irlanda ngan damo nga mga gudti-gudti nga mga puro o isla.




#Article 193: Komunidad autonoma han Espanya (475 words)


An komunidad autonoma han Espanya (, , , ) amo in usa nga entidad ha teritoryo nga, pinaagi han sugo han batakan-balaod han Estado espanyol, in gintaga-an hin autonomiya lehislatiba ngan mga ehekutiba nga gahom, agod magmadali an pagdumara han mga ginrerepresenta hini.

An istruktura han Estado Espanyol ha mga Komunidad Autonoma ginkilala ngan gin-garantiya dida han Konstitusyon Espanyola han 1978. An  artículo 2 hini nakilala ngan nagarantiya han katungod han autonomiya han mga  nasyonalidad ngan mga rehiyon nga amo an nakompone han Estado. Ini nga disposisyon nahibase dida han premisa han diri-mawawara nga kahiusa han nasod espanyola, patria han ngatanan nga espanyol. 

An texto dida han Konstitusyon nag-establisar han mga gahom nga puyde gamiton han mga Komunidad Autonoma ngan han mga poder nga nahapabilin han Estado. 

An pagbahin ha politika ngan administratiba han Espanya ada hin forma hin napulo kag pito (17) nga komunidad autonoma, ug dugang han Ceuta ngan Melilla, nga diin an mga estatuto hin autonomiya naghahatag hini nga mga syudad han ranggo nga mga syudad autonoma.

An pagpromulgar han Konstitusyon Espanyola han 1978, nga naghatag hin katungod ha autonomiya han mga nasyonalidad ngan mga rehiyon nga nakompone han nasod espanyola, nag-implementa hin pagbalhin hin 180 ka grados tikang han patakaran han naha-una nga rehimen, nga nahibase ha mga tradisyonal nga plano ha pag-sentralisar. Ini naghatag hin solusyon hin problema nga pirme nagbabalik-balik ha kaagi han Espanya komo resulta han mga dirudilain nga identidad nga diin ginhimo an kahiusa han nasod espanyola.

Katapos han pagratifika han Konstitusyon, ngan komo resulta han pag-implementa han mga prinsipiyo nga nahimutang han Título VIII hini, dida han paglabay hin pira la ka mga tuig, natapos an proseso han pag-instaurar han mga 17 ka komunidad autonoma ngan nahi-aprobado an mga  Estatuto hin autonomiya. Ginpanaga-an gihapon ini hin mga ira kalugarinon nga mga organo hin gobyerno ngan mga institusyon representatiba. Usa nga importante nga detalye han proseso nga nahabutang han Konstitusyon Espanyola, amo nga an diri ini gin-oobliga ha mga rehiyon, pero, ini, usa nga katungod para han mga rehiyon.

Tikang han tuig 2003 ngan para hin mga panuyo estadístiko, nga nahabase dida han mga normativa europea ngan gin-determina pinaagi han EUROSTAT, mabibilngan an mga unidad NUTS ha kabaskog ha Unyon Europeo. An 17 nga komunidad autonoma espanyola mabibilngan nga nahiklasipika dida han mga handana nga NUTS-2.

Waray mga precedente han mga Komunidad Autonoma ha iba nga mga ordenamiento nga huridiko, usa ini nga bag-o nga formula huridika.

An mga napulo kag pito (17) nga komunidad autonoma, upod an ira mga probinsya ngan an ira mga tagsa-tagsa nga kapital, amo an:

An mga Syudad Autonoma (Ciudad autónoma) mga syudad nga mayda mga katungod nga harutaas kaysa hin munisipyo (ini puyde magpagawas hin mga regulasyon nga ehektutiba, upod hin dugang pa nga mga katungdanan) pero diri sugad hin usa nga komunidad autonoma (waray ini mga kalugaringon nga kamara lehislatiba).




#Article 194: Álava (138 words)


An Álava (Vascongado: Araba) usa nga Probinsya han amihanan nga bahin han Espanya, ha salatan nga bahin han komunidad autonoma han País Vasco.

Ginsasapitan ini han mga probinsya han Burgos, La Rioja, Navarra, Guipúzcoa, ngan Vizcaya. Ha sulod han Álava amo an Treviño, usa nga enclave nga kabahin han probinsya han Burgos, Castilla y León, ngaran mayda suporta nga an Treviño umapi han Komunidad Vasca.

Ha ilarom han Konstitusyon Espanyola ngan han Estatuto hin Autonomiya para han País Vasco, ha duha nga yinaknan an pagtawag ha opisyal han Álava, komo probinsya ngan komo teritoryo historiko.

An kapital han Álava amo an Vitoria-Gasteiz, nga amo gihapon an kapital han komunidad autonoma. An probinsya ginbahin ngadto hin pito nga cuadrillas:

Lista hin mga namuno (orihinal nga mga ngaran):

Ini nga titulo nahanungod han mga Castellano nga hadi katapos han 1332.




#Article 195: Provincia de León (105 words)


An León usa nga probinsya, han Castilla y León, ha kanawayon o amihanan-katundan nga Espanya, ha kanawayon o amihanan-katundan nga bahin hankomunidad autonoma han Castilla y León. Ginsasapita ini han mga probinsya han Zamora, Ourense, Lugo, Asturias, Cantabria, Palencia, ngan Valladolid.

Mga usa nga ika-upat nga bahin han populasyon han probinsya nga 496,655 (2002) naukoy dida han kapital, León.

Mayda movimiento nga natuo nga iton León angay mahimo nga iya kalugaringon nga komunidad autonoma.

Nasaro an probinsya han Parque Nacional Picos de Europa (ha may Picos de Europa nga kabugkiran) upod han Cantabria ngan Asturias.

Para han lista han mga munisipyo han León kitaa iton




#Article 196: Provincia de Zaragoza (119 words)


An Zaragoza usa nga probinsya han komunidad autonoma han Aragón, ha amihanan nga Espanya, ha butnga nga bahin han komunidad autonoma han Aragón. Ginsasapita ini han mga probinsya han Lérida o Lleida, Tarragona, Teruel, Guadalajara, Soria, La Rioja, Navarra, ngan Huesca.

An kapital hini amo an Zaragoza, mga amo gihapon an kapital han komunidad autonoma. Lakip ha iba nga mga bungto han Zaragoza an Calatayud.

An kahaluag hini 17,274 km². An populasyon hini nga 880,118 (2003), tikang diin haros mga tulo nga ika-upat nga bahin han populasyon naukoy dida han kapital, ngan an densidad han populasyon 50.95/km². Mayda ini 292 nga munisipyo, nga diin labaw hin katunga han mga ini mga barrio nga mayda ilarom hin 300 nga katawhan.




#Article 197: Albanya (253 words)


An Albanya o Albania (ha , Gheg nga Inalbanes: Shqipnia/Shqypnia), nga an opisyal nga ngaran Republika han Albanya o Republika han Albania (ha Inalbanes: Republika e Shqipërisë) usa nga nasod haha timugan nga Europa, ha rehiyon han Balkans. Ginsasapitan ini han Montenegro ha kanawayan, han Kosovo ha dumagsaan,han Republika han Masedonia ha sinirangan ngan han Gresya ha salatan ngan timugan. Mayda ini labnasan ha Dagat Adriatico ha katundan, ngan han Dagat Ionianahon ha habagatan. Ini mga diri naabot hin  tikang ha Italya, tabok han Estrecho han Otranto nga nadugtong han Dagat Adriatico ngadto han Dagat Ioniahanon. An kapital han nasod amo an Tirana.

An Albanya usa nga api han NU, NATO, Organization for Security and Co-operation in Europe, Conseho han Europa, World Trade Organisation, Organisation of the Islamic Conference ngan usa han mga nagtukod nga mga api han Pagkahiusa para han Mediterraneo. An Albania usa nga posible nga kandidato hin pag-aksedir ngadto han Unyon Europeo tikang han Enero 2003, ngan pormal ini nga nag-aplikar para hin pag-api han UE dida han ika-28 han Abril 2009.

An Albanya usa nga parlamentarya nga demokrasya ngan usa nga transisyon nga ekonomiya. An ulohan han Albanya, Tirana, amo an urukyan hin mga 600,000 han mga 3,000,000 ka tawo han nasod. Mga gawasnon-nga-market nga reporma nagbuklad han nasod ngadto hin investment tikang ha langyaw, labi na ha pagpadukwag ha infrastruktura hin enerhiya ngan panakayan.  Ginpili an Albanya nga amo an igbaw nga nasod dida han talaan han Lonely Planet hin napulo nga igbaw nga nasod para han 2011.




#Article 198: Armenya (584 words)


An Armenya o kundi man Armenia (kaluwás ha Ininggles: ; , ), nga tinatawag hin opisyal nga Repúblika han Armenya o Repúblika han Armenia (, ), usá nga ginpalibutan hin tuna nga nasod ha Salatan nga Caucasus nga rehiyon han Eurasia. Nahamutáng iní ha Katundan nga Asya, ha Armenyano nga Kahigtas-an, ginsasapitan iní han Turkeya ha katundan, han Georgia ha amihan, han de facto nga naglulugaríng nga Republika han Artsakh ngan han Aserbaiyan ha sidlangan, ngan han Iran ngan han kanan Aserbaiyan nga exclave han Nakhchivan ha salatan.

An Armenia usá nga unitaryo, multi-partido, demokratiko nga nasod nga estado nga mayda kahadto nga panurundon nga kultural. Gintukod an Urartu han 860 BC ngan han ika-6 nga gatostuig BC nasaliwanan iní han Satrapiya han Armenya. An Ginhadi-an han Armenya nakaabot han kahitas-an hiní ha ilarom ni Tigranes nga Harangdon dida han syahan nga gatostuig BC ngan nagin syahan nga estado han kalibotan nga naghimo han Kristyanidad nga amo an opisyal nga relihiyon han urhe nga ika-3 o kundi man han sayo nga ika-4 nga gatostuig AD. An opisyal nga pagpili han estado han Kristyanidad amo an 301. An kahadto nga Armenyo nga ginhadi-an natunga hin duhá nga bahin nga nahingadto han mga Imperyo Bizantino ngan Sasaniano han mga sayo nga bahin han ika-5 nga gatostuig. Ha ilarom han Dinastiya Bagratuni, an Bagratido  nga Ginhadi-a han Armenya nahibalik han ika-9 nga gatostuig. Nagluya iní tungod hin mga gera patok han mga Bizantino, nahulog an ginhadi-an han 1045 ngan hin sunod ginsulong an Armenya han mga Seljuk nga mga Turko. Mayda prinsipado nga Armenyo ngan sunod usá nga ginhadian, an Ciliciano nga Armenya nga nahamutáng ha baybayon han Dagat Mediteraneo ha mga butnga han ika-11 ngan ika-14 nga mg gatostuig.

Han panahon tikang han ika-16 kutob han ika-19 nga mga gatostuig, an minat-an nga iroy nga tuna nga Armenyo nga nahihimo han Sidlangan nga Armenya ngan Katundan nga Armenya nahiilarom han pamuno han mga imperyo Ottoman ngan Irani, nga ginhadi-an hin binalikbalik hin bisan hain hiní nga duha ha mga nag-agi nga mga gatostuig. Ha mga ika-19 nga gatostuig, nalupig an Sidlangan nga Armenya han Imperyo Ruso, samtang an kadam-an han katundan nga mga dapit han minat-an nga iroy nga tuna nga Armenya nagpabilin ha ilarom han Ottoman nga paghadi. Dida han Syahan nga Gera Pankalibotan, an mga Armenyo nga nangungukoy dida han ira tuna hin katulinan ha Imperyo Ottoman sistematiko nga ginpuo dida han Armenyo nga Genosidyo. Han 1918, sunod han Rebolusyon Ruso, tanan nga diri-Ruso nga mga nasod nagdeklara han ira paglugaríng katapos han kawaray han Imperyo Ruso, nga nagdangat han pagtukod han Syahan nga Republika han Armenya. Han 1920, nahilakip an estado ngadto han Republika Federal Sosyalista Sovietika han Transcaucasia, ngan han 1922 iní nagin usá nga nagtukod nga api han Unyon Sovyetika. Han 1936, an estado Transcaucasianon ginwara, ngan an mga api nga konstituyente nga mga estado hií, upod an Republika Sosyalistika Sovyetika han Armenya, ngadto hin bug-os nga mga republika han Unyon. An yana nga Republika han Armenya nahimo nga independyente dida han 1991 han pagkawara han Unyon Sovyetika.

Ginkikilala han Armenya an Singbahan Armenya Apostolika, an gimaihai nga nasodnon nga singbahan han kalibotan, nga amo an nangunguna nga establesido nga relihiyon han nasod. An nalalain nga Armenya nga abakadahan gin-imbento ni Mesrop Mashtoets han 405 AD.

Api an Armenya han Unyon Ekonomika Euroasyatika, han Konseho han Europa ngan han Organisasyon han Kasabotan hin Seguridad Kolektiba. Gin-uugopan han Armenya an de facto nga naglulugaring nga republika han Artsakh, nga ginpasamwak han 1991.




#Article 199: Kasahistan (157 words)


An Kasahistan o kundi man Kazakhstan (ha Kinazakh: Қазақстан, Qazaqstan; ha Ruso: Казахстан) nga an opisyal nga ngaran Republika han Kasahistan (Kinazakh: Қазақстан Республикасы, Qazaqstan Respwblïkası; ha Ruso: Республика Казахстан, Respublika Kazakhstan) usa nga nasod ha Asya ngan Europa.

An ngaran nga Kazakh nátíkang han kahadto nga Turkic nga pulong qaz, paglinákat, nga nagpapahayag han nagbuburubalhin hin lugar nga kultura han mga Kazakh. An ngaran nga Cossack amo gihapon an gintikangan. An Pinersa nga suffix -stan nangangahulogan nga tunà o kundi man lugar hin, amo nga Kasahistan o kundi man Kazakhstan puyde mangahulogan hin literal nga tunà han mga naglilinakat.

Bisan man kun an minat-an nga paggamit han ngaran gin-gagamit la pagtudlok ha mga ethniko nga mga Kazakh, upod an mga nangungukoy ha Tsina, Rusya, Turkiya, Usbekistan ngan iba nga mga hagrani nga mga kanasoran, nagtitikadako na an paggamit han ngaran nga Kazakh  ha pagtawag hin bisan hin-o man nga molupyo han Kasahistan, bisan han mga diri-Kazakh.




#Article 200: Lista hin mga nasod (165 words)


Ini in alpabeto nga lista hin mga nasod han kalibutan, upod in mga naglulugaring nga mga estado (pati an mga ginkikilala ha langyaw ngan diri ginkikilala), gin-uukyan nga mga dependiente nga mga teritoryo ngan mga area hin ispisyal nga soberanya.  Ginlalakip ngatanan nga kabahin ha ilarom han yakan-balaod han nahalista nga nasod, upod an teritoryo, teritoryo nga katubigan (upod an mga sulod nga mga katubigan ngan magsarapit nga mga zona), Exclusibo nga zona hin pan-ekonomiya, continental shelf ngan ispasyo ha kalangitan. Para hin lista hin mga naglulugaring nga mga nasod la, kitaa an lista han mga naglulugaring nga mga estado. 

It mga ngaran han mga nasod han lista ginhahatag ha Winaray ngan ginlalakip an Winaray nga bersyon han halipot nga opisyal nga mga ngaran (e.g. Afganistan) ngan hin Winaray nga bersyon han (haruhalaba) nga opisyal nga ngaran (e.g. Islamico nga Republika han Afganistan).  Diri karugsidngon nga it paglista hin ngaran hini nga artikulo nga mayda opisyal nga paglantaw hin pagdebate hin pagngaran kon mayda man. 




#Article 201: Europa (181 words)


An Europe ginsisiring nga usa han mga pito nga kontinente nga, hini nga kaso, mas kultural ngan politkal nga pagkakaiba kaysa hin fisioheyograpiko. Ha pisikal ngan geolohiya, an Europa usa nga subkontinente o dako nga peninsula, nga naghihimo hiton pinakakatundan nga bahin han Eurasia. An katubtoban han Europa ha amihanan amo an Kalawdan Arctico, ha katundan an Kalawdan Atlantico ngan ha salatan han Dagat Mediterraneo ngan han Caucasus. An katubtoban han Europe ha siniringan diri klaro, pero ha tradisyon ini amo an watershed para han mga Kabugkiran Ural ngan Dagat Caspian ha timugan o salatan-sinirangan: an mga Ural ginsisiring han kadam-an nga heyograpiko ngan tektoniko nga tigaman nga nabulag hiton Asya tikang han Europa.

An Europa amo an ikaduha nga gigutiayi nga kontinente han kalibutan ha kahaluag, nga mga 10,430,000 ka kwadrado nga kilometro (4,020,000 ka kwadrado nga milya) o 2.0% han katunaan han Kalibutan, ngan ini darudako la kaysa han Australia. Ha populasyon, amo ini an ikatulo nga gidakoi nga kontinente (an Asya ngan Africa darudako) nga mayda populasyon nga labaw hin 705,000,000, o mga 11% ha populasyon han kalibutan.




#Article 202: Liechtenstein (103 words)


Lestenstin o Liechtenstein (Inaleman:Fürstentums Liechtenstein), Prinsipalidad han Liechtenstein an opisyal nga ngaran, usa nga napapaligiran hin tuna nga Aleman-in-ginyayakan nga micro-estado ha Butnga nga Europa. Ini nga prinsipalidad in usa nga monarkiya nga konsitusyunal nga pinamumunuan han Prinsipe han Liechtenstein.

Ini nga nasod, ginpapalibutan han Switzerland ha katundan ngan salatan ngan an Austria hs sinirangan ngan amihanan. Mayda la ini gutiay nga paglapus hin 160 kilometro kwadrado (62 milya kwadrado), an ika-upat ha gutiayay ha Europa, ngan ginbabanabanahan nga may-ada populasyon nga 37,000. Ginbabahin ini ha 11 ka munisipalidad, an iya kapital amo an Vaduz ngan an gidakoi nga munisipalidad amo an Schaan.




#Article 203: Norte nga Macedonia (204 words)


An Norte nga Macedonia o kundi man Amihan(an) nga Macedonia, nga an opisyal nga pagngaran an Republika han Amihan(an) nga Macedonia o Republika han Norte nga Macedonia usa nga nasod ha Balkan Peninsula ha Salatan-Sinirangan Europa. Usa ini ha mga sinmunod nga mga estado han anay Yugoslavia, kun diin ini nag-asoy hin paglulugaring han Setyembre 1991. Ha butnga han Setyembre 1991 ngan Pebrero 2019, ini opisyal nga Republika han Macedonia ngan agsob kilala nga Macedonia. 

Ini nga nasod nagin membro han United Nations han Abril 1993, pero tungod han diri pagkakaarasya han Gresya ha paggamit han ngaran nga Macedonia, ini in nahiapi ha ilarom han probisyunal nga ngaran nga Kasanhi nga Yugoslav nga Republika han Macedonia (ginpahalipot nga KYR Macedonia ngan KYRHM), ini nga termino gingagamit gihapon han pipira nga lain nga mga internasyunal nga organisasyon. Han Hunyo 2018, an Macedonia ngan Gresya nagpirma hin Pagkasarabot ha Prespa, nga nag-aasoy nga an nasod kinahanglan magbalyu hin ngatan ngadto ha Republika han Norte nga Macedonia erga omnes. Ini nga pagliwat hin ngaran nahimugso han 12 Pebrero 2019, ngan may-ada pipira ka bulan nga transisyon para han mga pasaporte, lisensya nga plaka, salapi, customs, mga tigaman han katubtuban, ngan mga website han kagamhanan, ngan iba pa.




#Article 204: San Marino (1249 words)


An San Marino () nga an opisyal nga ngaran Republika han San Marino () nga agsob liwat tawagon nga Serenissima nga Republika han San Marino () usá nga gin-enklave nga  mikrostate nga ginpalibotan han Italya, nga nahamutang ha Italyano nga Peninsula ha dumagsaan nga dapit han Kabugkiran Apenino. An kadako hiní mga  là, nga mayda kamolupyohan nga 33,562. An pamunuan o kapital hini an Syudad han San Marino ngan an gidako-i nga syudad hini Serravalle. An San Marino amo an mayda gigamayi nga kamolupyohan han tanan nga api han Konseho han Europa.

An nasod nagkuha han ngaran tikang kan Marino, usá nga herrero (stonemason) nga tikang han Romano nga kolonya ha purô han Rab, nga nahamutang han yanâ-nga-adlaw nga Croatia. Han A.D. 257, binmulig hi Marino han pagtukod hin utro han mga muralya o bungbong han syudad han Rimini katapos han paggub'a hini han mga Liburniano nga mga pirata. Nagpadayon hi Marino pagtukod han naglulugaríng nga monastiko nga komunidad ha Bukid Titano han A.D. 301; amo nga, an San Marino mayda pag-angkon nga amo an gima-iha-i nga soberano nga estado ngan amo gihapon an gima-iha-i nga konstitusyonal nga republika.

Gindudumara an San Marino han Batakan-Balaod han San Marino (Leges Statutae Republicae Sancti Marini), usá nga serye hin unom nga libro nga ginsurat ha Linatin han urhe nga ika-16 nga gatostuig, nga nagtutugon han sistema politika han nasod, ha iba nga mga butang. An nasod ginkikitâ nga amo an mayda gisayohi nga sinurat nga mga dokumento hin pan-gobyernohan, o batakan-balaod, nga ginagamit pa yanâ.

Natapos an ekonomiya han nasod ha pananalapî, industriya, mga serbisyo ngan turismo. Usá iní han mga girikohi nga nasod ha kalibutan kun sukdon an GDP (per capita), nga mayda ihap nga maikukumpara han pinakamadukwag nga mga Europeo nga mga rehiyon. Ginkikita an San Marino nga mayda hataas in kamadig-on nga ekonomiya, upod hin usá nga gihamubo-i nga mga ihap hin pagkadesempleado o pagkawaray-trabaho ha Europa, waray nasodnon nga utang ngan in surplus ha budget. Amo ini an nag-uusá nga nasod nga darudamo hin mga sarakyan kaysa hin katawhan. Ha ilarom hin paglantaw nga diplomátiko, sunod han pag-uná han Italya, usá ini han mga namumutnga nga api han grupo nga Uniting for Consensus.

Binmiya hi San Marino han purô han Arba nga nahamutang ha yanâ-nga-adlaw nga Croatia upod han iya sangkay ha iya kinabuhi nga hi Leo, ngan kinmadto han syudad han Rimini nga herrero o stonemason. Katapos han Diocletianohanon nga Persekusyon nga sinmunod han iya mga Cristohanon nga mga pagwali, kinmalagiw hiyá ngadto han harani nga Bukid Titano, nga diín nagtukod hiyá hin guti-ay nga singbahan ngan tungod hiní nagtukod han yanâ nga syudad ngan estado han San Marino, nga agsob tinatawag pa gihapon nga Titánico nga Repúblika. An opisyal nga pitsa han pagtukod han yanâ nga Republika ginhahatag nga 3 Septyembre 301.

Ginkilala han Papado an paglugaríng han nasod han tuig 1631.

An pag-abante han ehersito ni Napoleon han 1797 nagdara hin madalî nga kataragman han paglugaríng han San Marino, kundi natalwas an nasod tikang hin kawara hin kagawasan tungod han usa nga mga Rehente hini, hi Antonio Onofri, nga ginkarespeto ngan ginkasangkay kan Napoleon. Tungod han iya pag-intervenir, hi Napoleon dida hin surat nga ginpadara kan Gaspard Monge, usá nga siyetista ngan komisaryo han Kagamhanan Franses para hin Siyensya ngan Arte, nagsaad nga igagarantiya ngan dadapigon an independensya han Repúblika.  Hi Napoleon nag-offer pa ngani nga pahaluagon an teritoryo han repúblika sumala han mga panginahanglanon hiní. Waray iní nga kataposan nga offer karawti han mga Rehente, tungod hin kahadlok hin pagbulos ha urhe tikang han revanchismo han iba nga mga estado.

Didâ han urhe nga bahin han proseso hin paghiusá han Italya han ika-19 nga gatostuig, nagsirbe an San Marino nga tagoan ngan sirungan para hin damo nga mga tawo nga ginperseguir tungod han ira pagsuporta han paghiusa han Italya. Ha pagkilala hini nga suporta, ginkaráwat ni Giuseppe Garibaldi an hangyo han San Marino nga diri mahilakip han bag-o nga Italyano nga estado.

Ginhimo an Mangulo han Estados Unidos nga hi Abraham Lincoln nga usá nga bungtohanon ha dungog (honorary citizen) han gobyerno han San Marino. Nagsurat hiyá hin pagbaton nga diin nagsiring hiyá nga an repúblika nagpamatuod nga an gobyerno nga nahitukod ha mga prinsipyo nga repúblikano mahihimo nga maidudumara nga maginmadig-on ngan magmaiha.

Didâ han Syahan nga Gera han Kalibotan, pagdeklara han Italya hin gera ha Austria-Hungarya han 23 Mayo 1915, nagpabilin nga neutral o waray-inuugupan an San Marino ngan an Italya nagkaada hin pangontra nga paglantaw han Sammarinese nga pagwaray-pag-ugop, nga diin nagsuspetso hirá nga an San Marino bangin nagpapanimalay hin mga Austriyano nga mga espiya nga matatagaan hin akseso han bag-o nga estasyon hin radiotelegrama hini. Naningkamot an Italya nga pumirit hin pagtukod hin grupo hin Carabinieri didâ han repúblika ngan utdon an mga linea hin telephon han waray ini sumigi. Duha ka grupo hin tagnapulò ka boluntaryo inmapi han mga Italyano nga puwersa ha pag-away didto han Italyano nga frente, an syahan nga grupo mga na-kombate ngan an ikaduha usá nga medical nga corps nga nagpapadalagan hin Pula nga Krus nga hospital ha kampo. An pagkaada hiní nga hospital nagdangat nga an Austriya-Hungarya nagsuspinde hin mga diplomátiko nga mga relasyon hiní han repúblika.

Tikang han 1923 tubtub 1943, nailarom an San Marino han pagdumara han Partido Fascista Sammarinese (PFS).

Didâ han Ikaduha nga Gera han Kalibotan, nagpabilin nga waray-inuugopan an San Marino, bisan pa nga sayop nga ginsumat hin reporte nga barasahon didâ han The New York Times nga nagdeklara iní hin gera han Reino Unido han 17 Septyembre 1940.  Nagpadará hin mensahe an gobyerno nga Sammarinese ngadto han Britániko nga gobyerno nga diin nagsiring hirá nga waray magdeklara hin gera an San Marino han Reino Unido.

Tuló ka adlaw katapos han kahulog tikang ha poder ni Benito Mussolini ha Italy, nahulog an pagdumara han PFS ngan an bag-o nga kagamhanan nagpasamwak hin waray-pag-ugop han pag-awayan. Nahibalik ha poder an mga Fascista han 1 Abril 1944 kundi ginpabilin an neutralidad o an pagwaraypag-ugop. Bisan pa, han 26 Hunyo 1944 ginbombahan an San Marino han Royal Air Force, ha pagtuo nga an San Marino ginsakop han mga Aleman nga mga puwersa ngan gin-gamit pag tirok hin mga hinipos ngan mga bala. Nagdeklara hiton ngahaw nga adlaw an Sammarinese nga gobyerno nga waray mga militar nga instalasyon o kagamiton nahamutang ha teritoryo hiní ngan waray nakig-away nga puwersa gintugotan pagsulod. Ginkarawat han San Marino in pira ka yukot nga mga sibilyan nga mga refugee han pagtabok han mga puwersa Alyada han Linea nga Gothi. Han Septyembre 1944, gin-okupahan ini hin madalî han mga Aleman nga puwersa, nga ginlupig han mga Alyado nga puwersa han Pag-awayan han San Marino.

Nagkaada an San Marino han syahan nga komunista nga gobyerno han kalibotan nga napilì nga demoktratiko – usa nga koalisyon han Partido Komunista Sammarinese ngan han Partido Sosyalista Sammarinese, nga nagkapot hin poder han panahon tikang han 1945 tubtub 1957.

An San Marino amo an giguti-ayi nga republika han kalibotan, bisan pa man kun gintipa ini nga pagkangkon han Nauru han pakakuha han Nauru hin paglugaring han 1968, kay an kanan Nauru katunaan nga masa mga  là. Kundi an yakan-balaod han Nauru nga naglalakip han mga nagpapalibot nga katubigan naglalakip hin , usá nga langyab nga pira ka yukot nga darudako kaysa han teritoryo han San Marino.

Nagin api han Konseho han Europa an San Marino han 1988 ngan han Nasyones Unidas han 1992. Diri ini api han  Unyon Europeo, diri liwat api han Eurozone pero nagamit ini han euro nga salapî hiní.




#Article 205: Nederlandes (153 words)


An Nederlandes o Países Bajos (ha Nederlandes: Nederland) usa nga nasod nga sakop han Ginhadi-an han Nederlandes. (ha Nederlandes: Koninkrijk der Nederlanden). Usa ini nga monarkiya konstitusyonal nga parlamentaryo nga demokrasya. Nahamutang an Nederlandes ha Kanawayan nga Europa, ngan ginsasapitan ini han Dagat Amihanan ha amihanan ngan katundan, han Belhika ha salatan, ngan Alemanya ha sinirangan. An kapital han nasod amo an Amsterdam ngan an lingkoranan han gobyerno amo An Haga (ha Nederlandes: Den Haag; Iningles The Hague; Kinatsila: La Haya).

An Netherlands agsob tawagon nga Holanda, pero diri ini ginagamit ha pormal kay an Amihanan ngan Salatan nga Olanda amo in duduha la han napulo kag duha han mga lalawigan hini (kitaan an terminolohiya han Nederlandes). An pulong nga Dutch gin-gagamit pagtawag han katawhan, han yinaknan, ngan bisan ano nga nahahanungod han Nederlandes.

An literal nga kahulogan han ngaran nga Nederlandes amo an Ubós nga mga Katunaan o Ubós nga mga Kanasoran.




#Article 206: Syudad han Vaticano (423 words)


An Syudad han Vaticano nga ha opisyal nga pagtawag Estado han Syudad han Vaticano (; ), usa nga ginpalibotan hin tuna nga soberano nga syudad-nga-estado. An teritoryo hini amo in ginpalibotan hin bungbung nga enclave ha sakob han syudad han Roma. Ha kadako nga 44 ka hektarya (108.7 nga acre) amo ini an giguti-ayi nga naglulugaring nga estado han kalibutan.

Ginhimo ini pinaagi han Kasabotan han Letran (puyde liwat tawagon nga Pacto de Letrán o Lateran Treaty) han 1929 nga bag-o nga entidad. An kataposan nga nahabilin han kasanhi (756 tubtob 1870) nga mga Estados Pontificios ginbug-os nga ginlakip ngadto han Italyano nga estado, nga han una usa nga ginhadi-an, dida han 1870, nga amo gihapon an naglakip hin iba nga mga estado nga Italyano sugad han Duha nga Sicilias, nga nagin nagsunod-nga-estado han ngatanan hini nga mga estado ha mga katungod ngan mga obligasyon.

An Syudad han Vaticano usa nga diri-gin-ereder, nga gin-eelihir nga kanan-kapadi-an nga monarkiya nga ginpapamunoan han Obispo han Roma — an Papa Katoliko. An gihataasi nga mga funsyonaryo han estado hini mga kapadi-an han Singbahan Katoliko. Amo ini an soberano nga teritoryo han Santa Sede (ha Linatin: Sancta Sedes; ha literal nga Winaray: Baraan nga Lingkoranan o Baraan nga Lingkoran) ngan dinhe nahimutang an Palasyo Apostoliko — an opisyal nga urukyan han Papa — ngan han Curia Romana. Amo nga, samtang an lingkoranan han simbahan (katedral) han Papa komo Obispo han Roma (an Basilika han San Juan Letrán) nahamutang ha gawas han mga bungbong hini, ha Roma, an Syudad han Vaticano amo an sinisiring nga kapital hin gobyerno han Simbahan Katolika.

An ngaran nga  syahan nga gin-gamit dida han Kasabotan han Letrán, nga ginpirma dida han 11 han Pebrero 1929, nga nagtúkod han yana nga syudad-nga-estado. Ginkuha an ngaran tikang han Pungtod han Vaticano, an heyograpiko nga kahamutangan han estado. An Vaticano ginkúhà tikang hin ngaran hin Etruscano nga gin-ukyan,  Vatica o Vaticum nga buot sidngon taramnan, nga nahamutang dida han kahaluag nga gintawag han mga Romano nga vaticanus ager, Vaticano nga teritoryo.

An opisyal nga Initalyano nga ngaran han syudad  o, kun poropormal, , buot sidngon Estado han Syudad han Vaticano. Bisan kun an Santa Sede (nga laín tikang han Syudad han Vaticano) ngan an Singbahan Katolika nagamit hin Pansingbahan nga Linatin ha opisyal nga mga dokumento, nagamit an Syudad han Vaticano han Initalyano komo opisyal nga yinaknan.  an Linatin nga ngaran; gin-gagamit ini ha mga opisyal nga dokumento, diri la han Santa Sede kundi han kadam'an nga mga opisyal nga dokumento han Singbahan ngan han Papa.




#Article 207: Gibraltar (107 words)


An Gibraltar ( ,   o iba nga mga pagdirudilain;   o kundi man Hibraltar usa nga Britaniko nga Teritoryo ha Tabok-han-Dagat nga nahamutang ha salatan nga dapit han Peninsula Iberico. Mayda ini kahaluag nga  ngan nagsasaro ini han amihan nga katubtuban han Espanya. An Roca han Gibraltar amo an nanguguna nga tigaman han rehiyon. Ha ubos ini amo in dako-hin-densidad nga kahaluag hin syudad, nga urukyan hin labaw 30,000 nga mga Gibraltarnon ngan iba nga nga nasyonalidad.In 2009, this broke down into 23,907 native-born citizens, 3,129 UK British citizens and 2,395 others, making a total population of 29,431. On census night, there were 31,623 people present in Gibraltar.




#Article 208: Provincia de Badajoz (118 words)


An Badajoz usa nga probinsya han Espanya, ha salatan o habagatan nga dapit han komunidad autonoma han Extremadura. Ginsasapita ini han mga probinsya han Cáceres, Toledo, Ciudad Real, Córdoba, Sevilla, ngan Huelva, ngan han Portugal. 

Mayda ini kahaluag hin 21,766 ka kwadrado nga km², ngan amo ini an probinsya nga pinakahaluag ha Espanya. An sunod nga probinsya han Extremadura, nga amo an Cáceres, amo an ikaduha ha kahaluag.

An Badajoz mayda populasyon nga 671,299 nga nangungukoy (2005). An kapital hini amo an syudad han Badajoz. An mga munisipyo han probinsya, gawas han kapital, nga mayda labaw hin 10,000 nga nangungukoy amo an Mérida, Don Benito, Almendralejo, Villanueva de la Serena, Montijo, Zafra, Villafranca de los Barros, ngan Olivenza.




#Article 209: Davao de Oro (116 words)


An Davao de Oro, Compostela Valley anay, amo an ikaduha nga gibag-ohi nga probinsya han Pilipinas. Nahamutangan ini ha Davao nga Rehiyon ha Mindanao. Iton Zamboanga Sibugay la iton burubag-o. An kapital hini amo an Nabunturan ngan ginsasapitan an probinsya han Davao del Norte ha katundan, Agusan del Sur ha amihanan, ngan Davao Oriental ha sinirangan. Ha habagatan o salatan-katundan nahamutangan an Golfo han Davao. An probinsya, nga gin-agnayan nga Comval para hin halipot nga ngaran, kabahin han una han Davao del Norte hangtod nahimo ini nga bulag nga lalawigan han 1998. 

An Compostela Valley ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto.

Ginhimo pinaagi han Republic Act No. 8470 han Marso 7 1998.




#Article 210: Davao del Norte (185 words)


An Davao del Norte, nga gintawag hin una nga panahon nga Davao la, amo ini usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Davao nga Rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Syudad han Tagum. Ginsasapitan ini han Agusan del Sur ha amihanan, Bukidnon ha katundan, Compostela Valley ha sinirangan, ngan han Syudad han Davao ha salatan. Lakip ha Davao gihapon an Isla han Samal ha salatan ha Golfo han Davao. An probinsya han Compostela Valley kalakip han una ha Davao hangtod han paghimo-a hini nga bulag nga probinsya han 1998. Ugsa han 1967, an upat nga mga lalawigan o probinsya—Davao (del Norte), Davao Oriental, Davao del Sur, ngan Compostela Valley—usa nga probinsya nga an ngaran Davao. An Davao nga Rehiyon naglalakip hini nga probinsya ha kasaysayan.

An Davao del Norte ginbahin ngadto hin walo (8) nga bungto ngan tulo (3) nga syudad. An Island Garden City of Samal amo la an bungto o syudad han Davao del Norte nga diri nahamutangan ha Isla han Mindanao. Ini nga syudad naglalakip han kabug-osan han Isla han Samal ngan  Isla han Talikud ha Golfo han Davao.




#Article 211: Tinuod Hesus Simbahan (668 words)


An Tinuod Hesus Simbahan (o Tinuod Hesus nga Simbahan o Tinuod nga Hesus nga Simbahan)usa nga naglulugaring nga Intsek nga simbahan nga gintukod ha Beijing, Tsina han 1917. An yana nga napili nga namumuno han TJC International Assembly hi Nagwawali Yung-Ji Lin. Nalalakip ini han Pentecostal nga sanga han Kristyanidad nga ginmawas dida han mga 1900s. Yana, mayda mga 1.5 ka ribo o milyon nga miyembro ha unom nga kontinente. An simbahan natuo han Oneness Pentecostal nga teolohiya (Jesus-Name nga doktrina).

Natuo hira nga an pagkarawat han Baraan nga Espiritu (o Espiritu Santo), nga naipapakita pinaagi ha pagyakan hin mga dila, amo an garantiyia han surondon han Ginhadi-an han Langit. 

Natuo hira nga an pagbunyag ha tubig amo an sakramento para han paghugas han sala para hin rehenerasyon. Natuo hira nga iton pagbunyag angay buhaton hin natural nga katubigan, sugad hin salog, dagat, o burabod.

Gintutuohan liwat nira nga an nagbubunyag, nga nakakarawat na han pagbunyag hin tubig ngan Baraan nga Espiritu, nagbubuhat han pagbunyag ha ngaran ni HesuKristo ngan an ginbubunyagan kinahanglan igtunod ha tubig nga iton ulo nakayuko ngan an nawong naatubang ha ubos.

Natuo hira nga an paghugas han tiil nakapabulig hin usa nga maginkabahin kan Hesus. Para ha ira, nagsisirbe gihapon ini nga pahinumdom nga it usa kinahanglan mayda gugma, pagkabaraan, pagmainubsanon, pagmapasaylo-on ngan pagserbisyo.

Natuo ini nga simbahan nga tagsa tawo nga ginbunyagan ha tubig kinahanglan nga hugasan iton tiil ha ngaran ni HesuKristo. Natuo hira nga an paghugasay han tiil han tagsatagsawa puyde buhaton kon hain naangay.

Natuo ini hira nga an Baraan nga Komunyon amo an sakramento nga nagpapahinumdom han kamatayon ni HesuKristot.

Ha pagsaurog nira hini, nagamit la hira hin unleavened nga tinapay ngan dyus hin ubas.

Natuo hira nga an Sabado, diri an Dominggo amo an Adlaw han Pagpahuway.

Ha pagtika-iha han mga dekada han 1980, dugang pa nga mga doktrina igindugang han lima nga importante nga doktrina agod mahimonga 10 nga basehan nga mga pagtu-o han Tinuod Hesus Simbahan:

Natuo hira nga hi HesuKristo, an Pulong nagin unod, ngan namatay dida han krus para han pagtalwas han magpakasasala, nabanhaw han ikatulo nga adlaw ngan sinmaka ha langit. Natuo hira nga hi Hesus la an Manluluwas han katawhan, an Naghimo han kalangitan ngan kalibutan, ngan an amo la nga Tinuod nga Diyos.

Nag-iiba an simbahan tikang han kasagaran nga mga denominasyon nga Kristyano nga diin diri hira natuo han doktrina han Trinidad, nga diin hi Hesus usa han mga tulo nga persona hin usa nga Dios. Natuo hira hin Paki-usa nga Pentecostal nga paglantaw han Dios.

Natuo hira nga an Baraan nga Bibliya, nga amo an Daan ngan Bag-o nga Testamento, gin-inspira han Diyos, ngan amo la an eskriptural nga kamatuoran, ngan surondon para han Kristyano nga panginabuhi. 

Natuo hira nga an pagtalwas ginhahatag pinaagi han grasya han Diyos ha pagtuo. Natuo hira nga iton mga natuo angay magsarig han Baraan nga Espiritu ha pagsunod hin kabaraan, paghatag hin dungog han Diyos, ngan paghigugma han katawhan. 

Natuo hira nga an Tinuod nga Hesus nga Simbahan, nga gintukod ni Hesukristo, pinaagi han Baraan nga Espiritu dida han panahon han 'urhe nga uran', amo an ginbalik nga Tinuod nga Simbahan han Apostoliko nga panahon.

Natuo hira nga an kanan Ginoo Ikaduha nga Pag-Ulpot mahihinabo dida han Urhe nga Adlaw han paglusad han Ginoo tikang ha langit paghukom han kalibutan: an mga magtadong an dalan makakarawat hin kinabuhi nga waray kataposan, samtang an mga magraot igkokondenar hin waray kataposan nga pagsirot.

Diri an simbahan nagsasalin-urog han Pasko kay tungod an ika-25 han Disyembre han una kalabotan hin pagano nga ritwal nga nagsasaorog han kaadlawan han Adlaw nga ha urhe ginkada han Kristyano nga simbahan han paghadi han Romano nga emperador nga hi Constantino han ika-4 nga siglo AD. Natuo hira nga an eksakto nga adlaw han katawo ni Kristo waray masabti ngan hi Hesus waray magtugon han iya mga disipulo nga magsaurog han iya kaadlawan. Iton 
Biyernes Santo diri liwat nira kokomemorar kay ini gihapon ha ira paglantaw pagano an mga pagtikang.




#Article 212: Binisaya (474 words)


Iton Binisaya amo iton tawag hiton mga butang han mga Bisaya.  Iton literal nga pangahulogan hini amo an paagi han Bisaya.  Ginagamit gihapon ini pagtawag han mga yinaknan han mga Bisaya.

An Binisaya nga mga yinaknan o Binisaya nga mga pinulongan han Pilipinas, upod han Tinag-alog ngan Bikol, kabahin han Butnga nga Pilipinhon nga banay hin mga yinaknan. Kadam-an han mga Binisaya nga mga yinaknan gingagamit ha Kabisay-an nga mga rehiyon pero gingagamit gihapon ini nga mga yinaknan ha Bicol nga Rehiyon (labi na ha Sorsogon ngan Masbate), mga isla ha salatan han Luzon sugad han mga kapuropod-an nga nagbubug-os han Romblon, an amihanan nga katundan nga mga dapit han Mindanao, ngan ha probinsya han Sulu nga nahamutang ha habagatan o salatan-katundan han Mindanao.

Mayda mga katloan o sobra katloan nga mga yinaknan nga lakip han grupo han mga Binisaya nga yinaknan. An Binisaya nga yinaknan nga gidamoi an mga nagamit amo an Sinugboanon nga Binisaya, nga gingagamit hin mga 20 ka milyon (o ribo) nga mga tawo nga ira kalugaringon yinaknan ha Butnga nga Kabisay-an, amihanan ngan sidlangan nga bahin han Mindanao. Duha pa nga mga kilalado nga mga Binisaya nga yinaknan amo an Hiligaynon, nga ginagamit hin mga 7 ka milyon o ribo ha Katundan nga Kabisay-an ngan an Winaray nga ginagamit hin 3 ka milyon o ribo ha Sinirangan nga Kabisay-an.

An mga lumad nga mga nagbibinisaya, labi na an mga nagamit hin Binisaya nga Sinugboanon, Binisaya nga Hiligaynon, ngan Binisaya nga Winaray diri la natawag hit ira yinaknan han lokal nga ngaran, pero tinatawag gihapon nira an ira tagsa yinaknan nga Bisaya o Binisaya, nga buot sidngon Binisaya nga yinaknan.

It mga Bisaya natawag hit ira mga tagsatagsa nga mga yinaknan nga Binisaya. Iton pulong nga Binisaya nangangahulogan  nga paagi han Bisaya ngan ginagamit gihapon ini hin Bisaya nga paagi hin pagluto ngan panambal diri la ha yinaknan.  Iton kalipong hiton kagamit ngan kahulogan han mga pulong nga Bisaya ngan Binisaya tungod han kakulangan han Iningles ngan Tinag-alog nga mga yinaknan nga amo la an mga yinaknan nga mayda opisyal nga status ha nasod. Ha Iningles iton mga pulong nga Bisaya ngan Binisaya ginhuhubad hin parehas ha Iningles nga Visayan ngan ha Tinag-alog nga Bisaya.

Ini nga lista ha ubos naglilista han mga Pilipinhon nga mga yinaknan nga tinatawag nga Bisayan o Binisaya han Summer Institute of Linguistics. Bisan man kon ngatanan hini lakip han amo la gihaon nga pamilya hin yinaknan nga Binisaya, diri ngatanan nga mga nagamit hini natawag hit ira kalugaringon nga Bisaya. Iton mga Tausug pananglitan, nagamit la han ngaran nga Bisaya pagtawag hin mga Kristyano nga mga Bisaya.

An Tausug diri nagkikilala ha ira kalugaringon nga mga Bisaya hira.  It ira yinaknan ginklasipika hin mga linggwista nga api han mga Binisaya nga yinaknan, pero it mga Tausug diri natawag hit ira kalugaringon nga mga Bisaya.




#Article 213: Davao del Sur (162 words)


An Davao del Sur usa nga probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Davao nga Rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Syudad han Digos ngan an probinsya ginsasapitan han probinsya han Davao del Norte ha amihanan, ngan Cotabato, Sultan Kudarat, South Cotabato, ngan Sarangani ha katundan. ha sidlangan nahamutang an Golfo han Davao.

An Syudad han Davao, kabahin han una han probinsya, hangtod ginhimo ini nga naglulugaring nga syudad. An syudad naglulugaring hin pagdumara, bulag tikang han probinsya, ngan mayda ini kalugaringon nga representante ha Kongreso. Ini nga artikulo mahitungod han probinsya, pero naghihisgot mahitungod han Syudad han Davao ha pira nga bahin.

An Davao del Sur ginbahin ngadto hin napulo kag upat (9) nga mga bungto ngan duha (2) nga mga syudad. 

An Syudad han Davao naglulugaring tikang han probinsya ngan diri gud duro ka-konektado hini. An mga nangungukoy dinhe diri nabotos para han mga opisyales han probinsya ngan mayda nira kalugaringon nga representante ha Kongreso han Pilipinas.




#Article 214: Davao Oriental (114 words)


An Davao Oriental amo ini usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Davao nga Rehiyon ha Mindanao. An Syudad han Mati amo an kapital hini, ngan ginsasapitan an lalawigan han Compostela Valley ha katundan, ngan Agusan del Sur ngan Surigao del Sur ha amihanan. An Davao Oriental amo an pinakasinirangan nga lalawigan han nasod ngan an Punto Pusan amo an pinakasidlangan nga lugar. An Dagat Pilipinhon, nga kabahin han Kalawdan Pacifico, naatubang han Davao Oriental ha sinirangan. Mayda bahin han probinsya nga nahamutang hin waray-pa-ngarani nga katarman o peninsula nga nagtatak-op han Golfo han Davao ha katundan.

An Davao Oriental ginbahin ngadto hin usa (1) nga syudad ngan napulo (10) nga mga bungto.




#Article 215: Cotabato (151 words)


An Cotabato, nga han una gintawag nga North Cotabato, amo in ginpalibutan-hin-tuna nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha SOCCSKSARGEN nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Syudad han Kidapawan ngan ginsasapitan ini han Lanao del Sur ngan Bukidnon ha amihanan, han Davao del Sur, Syudad han Davao, ngan Sultan Kudarat ha salatan, ngan Maguindanao ha katundan.

An Cotabato ginbahin ngadto hin napulo kag pito (17) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.

An ngaran nga Cotabato tikang han Maguindanao nga mga pulong nga kuta wato, nga buot sidngon bato nga atubangan.

An anay-probinsya han Cotabato han una amo an gidako-i ha Pilipinas. Han 1966, an South Cotabato ginhimo nga bulag nga probinsya. Han Nobyembre 22, 1973, in Dekreto Presidensyal nagbahin han nahabilin nga probinsya ngadto han North Cotabato, Maguindanao, ngan Sultan Kudarat.

An North Cotabato ginbalyo-an hin ngaran ngadto ha Cotabato han Disyembre 19, 1983.




#Article 216: Sarangani (129 words)


An Sarangani amo in probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha SOCCSKSARGEN nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Alabel ngan ginsasapitan ini han South Cotabato ha amihanan ngan Davao del Sur ha sinirangan. Ha salatan nahamutang an Dagat Celebes. Nabahin an probinsya ngadto hin duha ka bahin, nga ginbulag han Baybayon han Sarangani, ngan ini han una kabahin han South Cotabato hangto ginhimo ini nga bulag nga probinsya han 1992.

An Sarangani ginbahin ngadto hin pito (7) nga  mga bungto nga gin-grupo hin duha ka bahin, nga ginbubulag han Baybayon han Sarangani. An katundan nga bahin amo an Kiamba, Maasim, ngan Maitum, samtang an sidlangan nga bahin amo an Alabel, Glan, Malapatan, ngan Malungon.

Nahimo pinaagi han Repulic Act No. 7228 han Marso 16, 1992




#Article 217: South Cotabato (155 words)


An South Cotabato (kon ha Winaray: Salatan nga Cotabato o Habagatan nga Cotabato) amo in probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha SOCCSKSARGEN nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Syudad han Koronadal ngan ginsasapitan ini han Sultan Kudarat ha amihanan ngan katundan, Sarangani ha salatan ngan sinirangan, ngan Davao del Sur ha sinirangan. Ha timugan o salatan-sinirangan nahamutang an Baybayon han Sarangani.

An Syudad han General Santos, ha lapyahan han Baybayon han Sarangani, amo an gidako-i ngan pinakaimportante nga syudad han South Cotabato, ngan usa gihapon nga importante nga daungan hin sakayan o puerto. An probinsya han Sarangani kabahin han una han South Cotabato hangtod han paghimo-a hini nga bulag nga probinsya dida han 1992.

An South Cotabato ginbahin ngadto hin napulo (10) nga mga bungto ngan duha (2) nga mga syudad.

Lakip ha mga kiritaon hin turista ha South Cotabato an Danaw han Sebu, Bukid Matutum, ngan Siong han Koronadal.




#Article 218: Sultan Kudarat (174 words)


An Sultan Kudarat amo in probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha SOCCSKSARGEN nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Isulan ngan ginsasapitan ini han Maguindanao ngan Cotabato ha amihanan, Davao del Sur ha sinirangan, ngan South Cotabato ha salatan. Ha habagatan o salatan-katundan nahamutangan an Dagat Celebes. 

An Sultan Kudarat ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad. Tulo han mga bungto, nga amo an (Kalamansig, Lebak, ngan Palimbang) mga bungto ha may baybayon, samtang an iba nga mga bungto han probinsya nahamutang ha súlod han probinsya.

An Syudad han Tacurong amo an gigamayi ha probinsya ha kahaluag hin katunaan, pero amo ini an pinaka-urbanisado ngan amo an sinisiring nga sentro han komersyo han probinsya. Mga iba nga sentro hin pagpadukwag amo an Lebak ngan Isulan, ug an Isulan amo an kapital han lalawigan. An Bagumbayan amo an gidako-i nga bungto ha kahaluag hin katunaan.

An 11 nga mga bungto ngan an Syudad han Tacurong ginbahin-bahin pa ngadto hin 249 nga mga baranggay.




#Article 219: Agusan del Norte (153 words)


An Agusan del Norte amo in probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Caraga nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Syudad han Cabadbaran ngan ginsasapitan ini han Surigao del Norte ha amihanan, Surigao del Sur ha sidlangan, Agusan del Sur ha salatan, ngan Misamis Oriental ha katundan. Naatubang ini han Baybayon han Butuan, nga kabahin han Dagat Bohol, ha kanawayon o amihanan-katundan.

An Agusan del Norte ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto.  An Syudad han Butuan nahamutang ha sulod han lalawigan pero usa ini nga independent city o naglulugaring nga syudad ngan diri ini lakip han lalawigan.  An Syudad han Butuan amo an kapital han lalawigan han una.

Ginhimo an probinsya pinaagi han Republic Act 4979 tikang han probinsya han Agusan.  Han Agosto 16, 2000 an lingkoranan han gobyerno han probinsya ginbalhin tikang han Syudad han Butuan ngadto ha Cabadbaran pinaagi han Republic Act 8811.




#Article 220: Bisperas Sicilianu (819 words)


An Bisperas Sicilianu o mga Bisperas han Sicilianu amo an tawag hin usa nga rebelyon ha Sicilia hadton 1282 patok han pamuno han Angevin nga hadi nga hi Charles I, nga nakakontrola han isla pinaagi hin suporta tikang han Papa han 1266. 

Ini nga rebelyon nagtíkang dida han pakig-away han Baraan nga Romano nga Imperyo, nga ginrepresnta han mga Hohenstaufen nga emperador, ngan han Papado para han pagkontrola han Italya. Dida han kapirde han kataposan nga Hohenstaufen nga hi Manfred han Sicilia han 1266, an ginhadian han Sicilia gin-entrega kan Charles han Anjou ni Papa Urbano IV. 

Hi Charles naglantaw han iya Siciliano nga teritoryo komo pagtitikangan para han iya mga ambisyon ha Mediterraneo, upod han pagpa-iwas han Bizantino nga emperador nga hi Miguel VIII Palaeologus. An kan Charles mga Frances nga mga opisyales (nga maraot an pagdumara han Sicilia) nagraogdaog han mga lumad nga Siciliano, upod hin paglugos, pangawat ngan pamatay hin waray alo.

Duha iton interpretasyon han mga panhinabo, pero diri ini mag-exclusibo. Iton usa naghahatag hin dako nga enfasis han weltpolitik ni Miguel Palaeologus ngan han Aragones nga hadi nga hi Pedro III hin pag-aghat han rebelyon. Iton ikaduha nga interpretasyon naghahatag hin dako nga paglantaw han lokal nga kangalas patok han pamuno ni Charles han mga lumad nga Siciliano. Ini nga ikaduha nga paglantaw nagin-popular dida han Risorgimento, han pagbandilyo hini nga paglantaw han patriota nga hi Michele Amari dida han ika-19 nga siglo. Mahitungod han syahan nga interpretasyon, hi Miguel VIII nagsurat dida han iya autobiyograpiya:

An panhinabo ginngaranan nga sugad tungod kay an insurekto nagtikáng dida han katininkangan han simba han gab-i han bisperas han Lunes han Pagkabanhaw (Marso 30, 1282) ha Simbahan han Baraan nga Espiritu (o Iglesia Espiritu Santo) ha may gawas la han Palermo, ug ini nagresulta han pamatay hin pira ka yukut nga mga Frances nga mangurukoy ha Sicilia han mga sumurunod nga unom ka semana. An exakto nga kaagi han pagtikáng han insurekto waray masabti hin kasiguro-an, pero ngatanan nga bersyon mayda mga sinasaro-an nga mga elemento.

Sumala kan Steven Runciman, may mga Sicilianu dida han simbahan nga nagsasaurog han piyesta ngan mayda grupo hin mga Frances nga opisyales nga inmulpot ngan nagtikang pag-irignom. In sarhento nga an ngaran hi Drouet nga nagdanas hin daragahay nga inasaw-an tikang han katawhan ug an babaye ginsinamoksamok pinaagi han kan Drouet paglinabot han babaye. Inmatake kan Drouet an kanan daragahay bana nga may dara nga kutsilyo ngan ginpatay an Frances nga sarhento. Dida han pagsari han mga Frances hin pagbulos, gin-atake hira han mga Siciliano nga katawhan ug pinamatay hira ngatanan. Dida hini, an lingganay han simbahan han Espiritu Santo ug an iba nga mga lingganay ha Palermo nanmagting para magtigaman han Bisperas.

Sumala kan Leonardo Bruni (1416), nagsasaurog hin piyesta ha gawas han Palermo an mga taga-Palermo han pag-ulpot han mga Frances nga namiling kuno hin mga garamiton hin pakig-away ug gin-gamit ini nga pasangil nga magpinanhíram han mga dughan han mga kababayen-an. Ini nakatikang hin sámok, gin-atake anay an mga Frances pinaagi hin pamatak hin mga bato, sunod pinaagi ha mga garamiton ngan pinanmátay an nga Frances. Ini nga sumat nag-abot ha iba nga mga syudad ngan nagresulta hin rebelyon ha bug-os nga Sicilia. Pag-abot han taknan nga an mapaso nira nga kasina naka-inom na han tugob nga maiinom hin dugo, naihalad na han Frances ha mga Siciliano diri la an ira diri-angay-kuhaon nga karikohan kondi pati gihapon an ira mga kinabuhi.

Sumala liwat hin usa nga susumaton nga waray masabtan kon diin nagtíkang nagtikáng an rebelyon hini nga paagi: Mayda Sicilianu nga babaye nga kinmadto hin simbahan ha Palermo pamiling han iya anak nga daraga nga didto nag-iinampoon han bug-os nga adlaw. Natad-an han nanay an iya anak nga daraga nga ginlugos dida han simbahan hin Francs nga sundalo — dida hini dinmalagan an nanay ngadto han kakarsadahan nga nagsisininggit Ma fia! Ma fia! (nga buot sidngon Akon anak nga babaye! Akon anak nga babaye! ha medieval nga Sicilianu nga yinaknan). Mayda mga nasiring nga amo ini an eksplikasyon han pagtikáng han pulong nga Mafia, ini nga istorya, baga hin mayda mga tigaman nga ini folk nga etimolohiya. 

Hi Hadi Pedro III han Aragón kinmuha hin bentaha tikang han rebelyon pinaagi han iya paglansar hin malinamposon nga invasion, ug hini hiya nagin Pedro I han Sicilia. 

Hi Charles nahabilin nga nakontrola han Ginhadi-an han Napoles hangtod han iya kamatay dida han 1285, ngan an mga nagsunod ha iya nagpadayon paghadi didto hangtod han pagpahiusa han duha nga teritoryo nga ginbuhat han mga sinmunod kan Pedro han 1442.

Dida han ika-20 nga siglo, an ngaran Bisperas Sicilianu amo an gintawag han gab-i han Septyembre 10, 1931, dida han pagpapatay ni Lucky Luciano hin pipira nga Mafia nga mga sakop nga naugop han boss hin krimen nga hi Salvatore Maranzano ngan han iya ka-ribal nga hi Joseph Masseria, ug ini nag-undang han Castellammarese nga Gyera ha Syudad han Nueva York.




#Article 221: Surigao del Norte (166 words)


An Surigao del Norte amo in probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Caraga nga rehiyon ha Mindanao. An kapital hini amo an Syudad han Surigao. An probinsya mayda tulo nga dako nga mga isla—Isla han Dinagat, Isla han Siargao, ngan Isla Bucas Grande—ha Dagat Pilipinhon, ngan in gamay nga rehiyon ha pinakaamihanan nga punto han isla han Mindanao. Ini nga bahin ha isla han Mindanao ginsasapitan han Agusan del Norte, ngan Surigao del Sur ha salatan.

An Surigao del Norte amo an pinaka-amihanan han mga probinsya han Mindanao ngan ini usa nga importante nga ruta hin panakayan ha pagdugtong han Kabisay-an ngan Mindanao. Damola-ay nga mga ferry natabok han Estrecho han Surigao nga nahamutnga han Surigao ngan han isla han Leyte, ug ini nga mga ferry nananara hin mga sarakyan nga manarakay nga natabok tipangadto ngan tipabalik han Liloan ha Southern Leyte ngan han Syudad han Surigao.

An Surigao del Norte ginbahin ngadto hin karuhaan (20) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.




#Article 222: Basilan (281 words)


An Basilan usa nga isla nga probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutang ha Autonomo nga Rehiyon han Bangsamoro ha Muslim Mindanao (BARMM). An kapital hini amo an Syudad han Lamitan ngan nahamutangan ini ha kalawdan tikang han salatan nga labnasan han Peninsula han Zamboanga. An Basilan amo an pinakaamihanan ha mga dagko nga isla han Kapurupud-an Sulu.

An Basilan ginbahin ngadto hin siyam (9) nga mga bungto ngan duha (2) nga syudad. An Syudad han Isabela amo an kapital han Basilan. Pero an Syudad han Isabela naglulugaring tikang han probinsya ngan kabahin han rehiyon han Peninsula han Zamboanga. An Basilan kabahin han una han rehiyon han Western Mindanao o Katundan nga Mindanao (an daan nga ngaran han Peninsula han Zamboanga nga rehiyon), pero hin dipala naiha nga plebisito an mga taga-Basilan nagpili nga umapi han ARMM, gawas la han Syudad han Isabela.

An mga nanguna nga nangukoy han isla amo an mga Orang Dampuan, nga amo an mga katulinan han mga Yakan nga katawhan. Hi Sultan Kudarat nagmantener hin  kusog nga bungto ha Lamitan hangtod han pagpirdeha hini nga lugar han mga Espanyoles han 1637. Mga misyonero nga Heswita nangulpot katapos hin pira ka tuig nga sinmunod.

An mga Holandes inmatake han Basilan han 1747 pero napirde hira han mga nangungukoy dinhi. An Franses naningkamot pag-okupar han probinsya han 1844, pero hira, gihapon, waray magmalinamposon. Sunod hini, an mga Espanyoles naghimo hin bato nga fortaleza nga ginngaranan ha dungog ni Reyna Isabel II.

Dida han kahimo nga chartered-nga-syudad han Zamboanga han 1936, nahilakip dinhe an Basilan. Pero dida han Hulyo 1, 1948, an Basilan mismo nahimo nga bulag nga syudad. An syudad ginhimo nga lalawigan dida han Disyembre 27, 1973.




#Article 223: Lanao del Sur (333 words)


An Lanao del Sur amo in probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Autonomo nga Rehiyon han Bangsamoro ha Muslim Mindanao (BARMM). An kapital hini amo an Syudad han Marawi ngan ginsasapitan ini han Lanao del Norte ha amihanan, Bukidnon ha sidlangan, ngan Maguindanao ug Cotabato ha salatan. Ha habagatan o salatan-katundan nahamutang an Baybayon han Illana, nga usa nga bahin han Golfo Moro. Ha súlod han probinsya han Lanao del Sur mabibilngan an Danaw han Lanao, nga amo an gidako-i nga danaw ha Mindanao, nga diin nahamutangan an Busay Maria Cristina, nga amo an gidako-i nga busay han nasod.

Lakip ha mga kiritaon han probinsya an:

An Lanao del Sur ginbahin ngadto hin katloan kag siyam (39) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.

An ngaran nga Lanao tikang han pulong nga ranao, nga buot sidngon linaw o danaw. An Lanao nahasentro ha palibot han kaligiran han Danaw han Lanao; amo nga, ini an sinisiring nga katunaan han mga Maranao, an katawhan han danaw.

Han syahan nga pag-usisa han mga Katsila han Lanao dida han 1689, nabilngan nira in maupay-nga-naukyan nga komunidad nga an ngaran Dansalan dida han amihanan nga pag-ultan han danaw. An Dansalan nahimo nga bungto han 1907 ngan nahimo nga syudad han 1940, bisan pa kon na-inagurar la ini dida han 1950. Han 1956, an Republic Act NO. 1352 nagbalhin han ngaran nga Dansalan ngadto han Marawi, tikang han pulong nga rawi, nga nahahanungod han mga reclining lily ha Salog Agus.

Dida han pagbahin han Lanao ngadto hin duha nga probinsya ha ilarom han Republic Act No. 2228 han 1959, an Marawi nahimo nga kapital han Lanao del Sur. Han 1980, an syudad ginngaranan nga Syudad Islamico han Marawi. Ha yana, amo la ini an chartered nga syudad han nasod nga an kadam-an han populasyon Muslim.

Dida hin plebesito han 1989, an Lanao del Sur nagbotos nga umapi han Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao (ARMM), pero an Syudad han Marawi nagpili nga diri umapi han ARMM.




#Article 224: Maguindanao (407 words)


An Maguindanao amo in probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha Autonomo nga Rehiyon han Bangsamoro ha Muslim Mindanao (BARMM). An kapital hini amo an Buluan ngan ginsasapitan ini han Lanao del Sur ha amihanan, Cotabato ha sidlangan, ngan Sultan Kudarat ha salatan. Ha katundan nahamutang an Golfo Moro.

An Maguindanao ginbahin ngadto hin katloan kag tulo (33) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad. Bisan kon an Syudad han Cotabato ada ha sulod han mga pag-ultan han Maguindanao, naglulugaring ini tikang han probinsya. Bisan kon amo ini an sentro han rehiyon han Autonomo nga Rehiyon han Bangsamoro ha Muslim Mindanao (BARMM).

Hi Shariff Mohammed Kabungsuwan han Johor nagdara han relihiyon Islam ngada han lugar dida han mga katapusan nga bahin han ika-15 nga siglo. Nag-asawa hiya hin lokal nga prinsesa ngan nag-establisar hiya han Sultanate han Maguindanao. An Siong han Cotabato amo an sentro han sultanate pero an impluwensya hini nagharayo tikang han Peninsula han Zamboanga ngadto ha Baybayon han Sarangani ngan Davao.

Han panahon kolonyal an mga Katsila naglansar hin mga expedisyon ngada hini nga lugar agod mahisakop ini pero waray nira makontrola an rehiyon hangtod han mga butnga han ika-19 bga siglo.

Dida han panahon han Americano, an Cotabato nahimo nga distrito han Probinsya Moro nga ginhimo han 1903 ngan usa nga probinsya han Departamento han Mindanao ngan Sulu dida han 1914.

An hadi-nga-probinsya han Cotabato ginbahin anay ngadto han Cotabato ngan South Cotabato han 1966.  Han Nobyembre 22, 1973, an Cotabato ginbahin ngadto hin tulo (3) pa nga mga probinsya nga amo a Maguindanao, North Cotabato ngan Sultan Kudarat.

An Maguindanao amo la an Muslim nga lalawigan han upat nga ginhimo tikang han kasanhi nga Probinsya han Cotabato. Han 1989, an probinsya nagpili nga umapi han Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao pero an Syudad han Cotabato waray umapi.  Pero an Syudad han Cotabato amo an kapital han Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao.

Han Oktubre 31, 2006, an mga botante han Maguindanao nag-aproba han kahimo hin bag-o nga probinsya nga mahihimo tikang hin napulo (10) nga mga bungto. Tikang han labaw hin 500,000 nga mga rehistrado nga botante han Maguindanao, 285,372 nag-uyon han paghimo han probinsya han Shariff Kabunsuan. Mga 8,802 la an binmotos patok hini.

An Shariff Kabunsuan amo an nagin ika-80 nga lalawigan han nasod ngan amo an ika-6 ha Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao. Kondi gindeklara ini nga diri-legal han Korte Suprema han Pilipinas han 2008.




#Article 225: Tawi-Tawi (181 words)


An Tawi-Tawi usa nga isla nga probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutang ha Autonomo nga Rehiyon han Bangsamoro ha Muslim Mindanao (BARMM). An kapital hini amo an Bongao ngan an probinsya amo an pinakasalatan o pinakahabagatan han nasod. Ha kanawayon o amihanan-katundan nahamutang an probinsya han Sulu ngan ha katundan amo an probinsya han Sabah ha Malaysia. An Tawi-Tawi naglalakip gihapon hin pira nga mga isla ha Dagat Sulu ha kanawayon o amihanan-katundan, nga amo an Isla han Cagayan de Tawi-Tawi ngan an Turtle Islands, nga mga karuhaan (20) ka kilometro la kaharayo tikang ha Sabah.

An kadam-an han mga tawo ha Tawi-Tawi mga Sama o mga Badjao. Damo ha ira mayda adlaw-adlaw nga komersyo ha Sabah, kay ini 14 ka kilometro la an kaharayo. An mga Sama nga yinaknan, Tausug, Badjao, Arabo, ngan Bahasa Melayu amo an kaurugan nga mga yinaknan nga ginagamit dinhe.

An Tawi-Tawi ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto. Kasagaran han mga bungto nahamutang ha mga isla ha Kapuropod-an Sulu. Duha han mga bungto, Mapun, ngan Turtle Islands nahamutang ha Dagat Sulu.




#Article 226: Masbate (115 words)


An Masbate usa nga probinsya san Pilipinas nga nahamutangan ha Bicol nga Region sa Luzon. An kapital sini amo an Syudad san Masbate ngan an probinsya tulo nga dagko nga mga isla: Masbate, Ticao and Burias.

Masbatenyo (o Minasbate) an lumad nga yinaknan han Masbate.  Iton Masbatenyo Binisaya nga yinaknan kundi sinisiring liwat ini nga Bisakol nga yinaknan tungod hin impluwensya han Bikol nga yinaknan ngan han iba nga mga Binisaya nga yinaknan.  Tungod kay kabahin ini han Bikol nga Rehiyon, an Bikol nga yinaknan ginagamit liwat dinhe. 

An Binisaya nga Sinugboanon lumad nga yinaknan ha mga nasunod nga bungto: 

An Masbate ginbahin ngadto sin karuhaan (20) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.

 




#Article 227: Romblon (204 words)


An Romblon usa nga isla-nga-probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha MIMAROPA nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an bungto nga an ngaran gihapon Romblon.

An Romblon nabubug-os hin mga damo nga mga isla o puro nga nahamutangan ha Dagat Sibuyan. Nahamutangan ini ha salatan han Marinduque ngan Quezon, ha sinirangan han Mindoro, ha amihanan han Aklan, ngan ha katundan han Masbate. An tulo nga dagko nga isla amo an Isla han Romblon, Isla han Tablas, ngan Isla han Sibuyan.

An Romblon amo an nangunguna ha nasod ha pagpagawas hin hataas-nga-kalidad nga marmol, nga maikokompara han kanan Italya.

Tulo an mga yinaknan ha Romblon. Ini hira amo an Romblomanon, Inunhan o Onhan, ngan Bantoanon o Asi.

An Romblon ginbahin ngadto hin mga napulo kag pito (17) ka bungto.

An probinsya han Romblon gintawag han una nga Lomlon o Domblon. Gin-organisa ini han mga Katsila ngadto hin politico-militar nga distrito han 1853 ngan ginhimo nga sub-probinsya han Capiz. Han 1917, ginhimo ini nga bulag nga probinsya. Han Oktubre 1, 1946, an Romblon ginhimo nga ispesyal nga probinsya nga mayda upat nga mga bungto nga amo an Tablas, Romblon, Sibuyan ngan Manghali. Han Enero 1, 1947, ginbalik an regular nga status hin probinsya han Romblon.




#Article 228: Éamon de Valera (218 words)


Hi Éamon de Valera (natawo nga George De Valero nga ginsakto nga Edward George de Valera, nga ha panalagsaon igin-Gaelic nga Éamon de Bhailéara; Oktubre 14, 1882 – Agosto 29, 1975), usa nga Irlandes nga politiko, nga kilalado komo usa nga namuno han pakigbisog han Irlanda para hin independensya tikang han Reino Unido han Gran Bretanya ngan Irlanda han una nga bahin han ika-20 nga siglo, ngan han Republikano nga patok-han-Tratado nga mga natipa han sinmunod nga Irlandes nga Gyera Sibil.

Ha magkalainlain nga panahon, hiya usa nga matematiko, magturutdo ngan politiko, nagsirbe hiya komo namumuno han Irlandes nga gobyerno hin tulo ka lain nga okasyon, komo ikaduha nga Presidente han Konseho Ehekutibo (orihinal nga pagtawag para han titulo han primer ministro) ngan an syahan nga Taoiseach (titulo para han primer ministro katapos han 1937).  Nagtapos hiya han iya karera ha politika komo Mangulo han Irlanda, nagsirbe hin duha ka panahon tikang han 1959 hantod 1973.  Hi Eamon de Valera amo gihapon an Kansilyer han Unibersidad Nasodnon han Irlanda tikang han 1922 hangtod 1975.

Gintahod hiya ngan gindidirî hiya hin patas nga bahin ha bug-os nga Irlandia, dida han buhi pa hiya ngan katapos han iya kamatayon, hi Eamon de Valera ginsisiring nga usa han mga impluwensyal nga mga tawo han kaagi han Irlandes han ika-20 nga siglo.




#Article 229: Che Guevara (312 words)


Hi Ernesto Guevara (Hunyo 14, 1928 (opisyal nga petsa) – Oktubre 9, 1967), nga kilalado komo Che Guevara o el Che, amo in Argentino-ha-katawo nga rebolusyonaryo nga Marxista , politiko, ngan Cubano nga namuno hin gerilya. Komo batan-on, hi Guevara nag-aram hin medisina ngan nagsudoy ha bug-os han Latin America, mga binuhat nga nakadara ha iya hin direkta nga pakakita han kakablasanon nga kabutangan hin kadam-an. Pinaagi hini nga mga eksperyensya, nakumbinse hiya nga rebolusyon la an makasolbar han waray-igualidad han rehiyon, nga nagdara ha iya nga mag-aram mahitungod han Marxismo ngan han iya kahi-apil han rebolusyon sosyal han Guatemala ha ilarom ni Presidente Jacobo Arbenz Guzmán. 

Ha pag-ikaiha, hi Guevara nahimo nga api han kan Fidel Castro Kagiusan han 26 han Julio nga nakakuha hin poder ha Cuba han 1959. Katapos hin pagsirbe hin mga dirudilain nga mga importante nga puesto han bag-o nga gobyerno ngan pagsinurat hin pira nga mga barasahon ngan libro mahitungod han teorya ngan praktika han gerilya nga pan-gyera, hi Guevara linmakat tikang ha Cuba han 1965 agod mag-aghat hin mga rebolusyon, ha syahan didto ha Congo-Kinshasa (nga ginngaranan ha pagka-iha nga Republika Demokrata han Congo) ngan sunod ha Bolivia, nga diin nadakpan hiya hin usa nga gin-organisa-hin-CIA nga operasyon. Ginpatay hi Guevara han Ehersito nga Boliviano ha La Higuera harani ha Vallegrande han Oktubre 9 1967. An mga partisipante ngan mga saksi han mga panhinabo han iya kataposan nga mga takna natestigos nga an mga nagdakop ha iya nagpatay ha iya, posible nga agod waray publiko nga trial katapos hin pagpriso ha Bolivia.

Katapos han iya kamatayon, hi Guevara nahimo nga simbolo han socialista nga mga pakigbisog rebolusyonaryo ha palibot han kalibutan. In litrato ni Guevara nga ginkuha ni Alberto Korda (ha tu-o) nagkamay-ada hin haluag nga pagpasamwak ngan pagmodifikar, ngan amo an gintawag nga pinakasikat nga litrato han kalibutan ngan simbolo han ika-20 nga siglo.




#Article 230: Dipolog (188 words)


An Syudad han Dipolog usa nga ikaduha nga klase nga syudad ha lalawigan o probinsya han Zamboanga del Norte ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Zamboanga del Norte. Sumala han census han tuig 2000, ini may populasyon nga 99,862 ka tawo ha 20,461 nga panimalay. Mayda ini kahaluag nga 137 ka kmsup2; ngan ginpapalibutan ini hin nagtaas nga mga bukid-bukid ha salatan ngan han Kalawdan Pacifico ha amihanan. 

Kilalado an Dipolog tungod han mga wild orchid hini ngan tungod gihapon han industriya hin sardinas nga tikang hin maupay nga lugar hin panagat ha mga kalawdan tikang han labnasan hini. Gin-agnayan ini nga Orchid City of the South (kon ha Winaray: Orchid nga Syudad han Salatan).

An Dipolog puyde makadtoan pinaagi hin idro ngadto ha Aeropuerto han Dipolog o pinaagi hin ferry nga barko tikang ha Syudad han Dapitan.

Mayda bag-o nga ginhimo nga boulevard dida han amihanan nga labnasan han Dipolog nga sikat ha gab-i komo lugar nga istambayan para hin mga batan-on ngan mga bag-o pa la nga mga pamilya.

An Syudad han Dipolog ginbahin ngadto hin mga karuhaan kag usa (21) ka baranggay.




#Article 231: Kurow (194 words)


An Kurow usa nga bungto ha Siong Waitaki ha South Island han New Zealand.  Ada ini ha Otago nga rehiyon, mga 55 ka kilometro nga sulod o irayá tikang ha Oamaru. An Kurow nahamutang harani hin pipira nga mga importante nga hydroelektriko nga mga proyekto.

Mga pananglitan o ehemplo hin ugsa-Europeo nga Maori nga mga pintura ha lungib mabibilngan hin mga pira ka kilometros tikang ha Kurow, harani han gamay nga lugar nga urukyan nga an ngaran Duntroon.

Mayda kontrobersya kon diin nagtíkang an ngaran. An lokal nga Maori ngan damo nga mga nangungukoy nga kasanhi-nga-nangungukoy nasiring nga gin-Ininglis ini nga forma han ngaran han harani nga bukid-bukid Te Kahurau, pero mayda mga katulinan hin mga mangurukoy tikang ha Europa (ngan labi na an mga tikang ha Polonya) nga nasiring nga an ngaran tikang han lugar nga Kurów ha Polonya. Ini nga ikaduha nga teorya ginsisiring nga baga diri posible, tungod hin kakulangan hin mga nahisaysay nga mga nangukoy han una o yana nga an katulinan Polako dida han bungto.

An katuna-an palibot han Kurow naglalakip hin mga  summerfruit nga orchard, ngan nagtitikadamo nga mga Pinot Noir gintatanom dida hit mga limestone nga katuna-an.




#Article 232: Antônio Carlos Jobim (321 words)


Hi Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim, (natawo han Enero 25, 1927 ha Rio de Janeiro – Disyembre 8, 1994 ha New York City), tinatawag gihapon nga Tom Jobim (), amo in Brasilenyo nga kompositor, tig-arreglo hin musik, magkaranta, pianista ngan usa han mga nakigbisog han paghimo han bossa nova ngan han kasikat hini ha bug-os nga kalibutan. 

An mga komposisyon ni Jobim, nga kilalado han ira mga maghusay nga mga tunog ngan harmonia, ginpasundayag hin damo nga mga sikat nga mga artista ha Brasil ngan ha langyaw. Lakip han mga ginkaupod ngan nag-interpreta han musika ni Jobim amo hira João Gilberto, (nga ginsisiring nga upod kan Jobim nga igkasi-naghimo han bossa nova), Elis Regina, Sergio Mendes, Astrud Gilberto, Stan Getz ngan Frank Sinatra.

An mga pagtikang han musika ni Jobim dida han mga buhat ni Pixinguinha, usa nga sikat nga musikero ngan kompositor, nga, dida han dekada han 1930, nagtikang han pagpadukwag han moderno nga musika Brasilenyo. Na-impluwensya gihapon hiya han musika han Franses nga kompositor nga hi Claude Debussy ngan han jazz.

Hi Jobim naginprominente han pag-upod niya han manunurat ngan maniniday nga hi Vinicius de Moraes ha paghatag hin bahin han musika para han drama nga Orfeu de Carnaval (1956), nga ha pagtika-iha naginsikat dida han salida ha pelikula nga Orfeo Negro. An mga letra para han iya pinakasikat nga mga kanta ginsurat ni de Moraes.

An mga Americano nga jazz nga nanganganta nga hira Ella Fitzgerald ngan Frank Sinatra nagbandilyo hin prominente han mga kanta ni Jobim dida han ira mga album nga Ella Abraça Jobim (1981) ngan Francis Albert Sinatra  Antonio Carlos Jobim (1967), ha tagsa-tagsa.

Hi Jobim kilalado ha bug-os nga kalibutan komo usa han mga impluwensyal nga mga kompositor han ika-20 nga siglo.

Namatay hi Jobim dida han 1994 ngan ginlubung hiya ha Cemitério São João Batista ha Rio de Janeiro. An Aeropuerto Internasyonal han Rio de Janeiro ginngarananan na yana ha iya dungog.




#Article 233: Elis Regina (458 words)


Hi Elis Regina Carvalho Costa (Marso 17, 1945 – Enero 19, 1982) usa han mga pinakapopular nga mga magkaranta nga babaye ha Brasil ha dekada han mga 1960 ngan '70.

Hi Elis Regina natawo ha Porto Alegre, nga diin hiya nagtikang han iya karera han edad nga 11 hin pasundayag ha radyo hin mga kabataan, Rádio Farroupilha. Han 1959, nagkontrata hiya ngan han Rádio Gaúcha ngan ha sunod nga tuig, nagbiyahe hiya ha Rio de Janeiro nga diin hiya nag-rekord han iya syahan nga LP, Viva a Brotolândia.

Nagdaog hiya han iya syahan nga kontest hin panganta nga festival han 1965 nga diin nagkanta hiya han Arrastão -An Pukot nga pan-trawling-ni Edu Lobo ngan Vinícius de Moraes. An iya ikaduha nga LP upod kan Jair Rodrigues, Dois na Bossa, nakahimo hin national sales record. 

Han urhe nga bahin han mga '60 ngan syahan nga bahin han mga '70, hi Regina nagbulig nga mahimo nga popular an musika han tropicalia nga movimiento, pinaagi han iya pag-rekord hin mga kanta han mga musikero sugad kan Gilberto Gil. An iya kolaborasyon han 1974 upod kan Antonio Carlos Jobim, Elis  Tom, ginsisiring ha panalagsa nga usa han pinakamaupay nga bossa nova album ha ngatanan. Nagrekord gihapon hiya hin mga kanta ni Milton Nascimento, João Bosco, Aldir Blanc, Chico Buarque, Jorge Ben ngan Caetano Veloso. Mayda niya maupay nga tingog ngan maupay nga pag-intonar, ngan maupay hiya hin maglaksi-nga-tempo nga mga musika. An iya agnay furacão (an huracán o an bagyo), ngan pimentinha (gamay nga harang).

Gintipa niya hin panalagsa an Brasilenyo nga dictatorya nga nag persegir ngan nag-exilio hin damo nga mga musikero han iya henerasyon. Hin usa nga interview dida han 1969, naghatag hiya hin opinyon nga an Brasil ginpamalakad hin mga gorilla. An iya kasikat amo an rason nga waray hiya presoha, pero ha urhe napiritan hiya han mga namumuno nga kumanta han nasodnon nga kanta han Brasil hin usa nga pasundayag hin stadium, nga diin ginkangalsan hiya hin damo nga mga kanan-Wala nga mga Brasilenyo.

Hi Elis Regina namatay tungod hin inter-aksyon hin droga dida han 1982, ha edad nga 36. Nakarekord na hiya hin damo nga mga sikat ngan masurong-igpalit nga mga rekord dida han iya karera. Ginlubong hiya ha Cemitério do Morumbi ha São Paulo.

Nakaduha mag-asawa hi Elis ngan nag-anak hin tulo nga mga anak. An iya syahan nga pangasawa ngadto kan Ronaldo Bôscoli han 1967. Nag-anak hira hin lalake nga anak nga hi João Marcelo Bôscoli, han 1970.

Ha urhe, nag-asawa hiya han maiha nga kolaborador nga hi César Camargo Mariano, ngan hira nagkamay-ad hin duha nga mga anak: hi Pedro Camargo Mariano han 1975, ngan hi Maria Rita han 1977. An tulo nga mga anak ni Elis Regina puros nagin mga musikero ha urhe.




#Article 234: Fado (440 words)


An Fado usa nga genre hin musika nga posible nagtíkang dida han mga 1820 nga dekada ha Portugal. It tigaman hini amo in masulob-on nga mga tunog ngan mga laray, ha panalagsaon mahitungod han dagat o han kinabuhi han kablas. An musika, ha kaurogan nahadugtong han Pinortuges nga pulong saudade, usa nga pulong nga makuri maihubad ha Winaray o Binisaya (iton saudade usa nga klase hin panghinaot, ngan mahitungod ini hin kumplekado nga pagsagol hin kamasulob-on, kasákit, kamingaw, kalipay ngan gugma--usa nga harani nga kahubad hini posible iton konsepto han pangandoy). An pagtíkang han fado posible tikang hin hin ritmo han mga uripon nga tikang ha Africa nga ginsalákot han tradisyonal nga musika han mga manaragat nga Portuges ngan impluwensya nga Arabo.

Duha iton main nga kalain hin fado, ngan ini amo an mga tikang han mga syudad han Lisboa ngan Coimbra. An estilo han Lisboa amo an pinaka-popular, samtang an kanan Coimbra nga estilo amo an mas fino (o refined) nga estilo. Iton moderno nga fado sikat ha Portugal, ngan damo na an mga kilalado nga mga musikero.

An syahan nga harangdon nga magkaranta hin Fado nga kilalado pa yana amo hi Maria Severa, nga an kinabuhi dida han syahan nga katunga han ika-19 nga siglo. Pero waray pa gumawas an gin-rekord nga fado hangtod han sunod nga siglo. Dida han mga dekada han mga 1920 ngan 1930, popular in serye hin fado de Coimbra (in bersyon nga popular ha Coimbra) nga mga ginrekord. An mga gitarista nga hira Carlos Paredes ngan an iya amay nga hi Artur Paredes, amo an sinisiring nga mga maestro ngan mga harangdon nga nanguna hini nga genre ngan han Portugues nga sista. 

Hi Amália Rodrigues amo an nagbandilyo han pinakakilalado nga klase hin fado. Katapos han iya kawara, mayda bag-o nga mga grupo hin performer nga nandugang hin mga pagbabag-o ha estilo ngan nagdara hin dugang pa nga kasikat ha langyaw ngada han tradisyonal nga musika Portuges. Mayda liwat mga nagmalinamposon nga mga experyensya ha fado, dida ha pagsagol hini han elektroniko nga musika. Hi Carlos do Carmo, Mariza, Mafalda Arnauth, Camané, Kátia Guerreiro ngan Mísia nandara hin bag-o nga paglantaw han tradisyonal nga kanta, ngan ha panalagsa-on ginbanhaw an ika-19 nga siglo nga fado. Samtang hi Dulce Pontes nagkombina hini upod hin popular ngan tradisyonal nga musika Portuges, hira Madredeus ngan Cristina Branco nandugang ha fado hin mga bag-o nga instrumento ngan mga tema - an ira la ginpabilin tikang han orihinal nga Fado amo an taran-awon hini ngan an konsepto han saudade. Iton fado halos pirme bisan-diin universally masulob-on; bisan man kon mayda pipira hini nga mga maglipayon nga mga kanta. 




#Article 235: Amália Rodrigues (538 words)


Hi Amália Rodrigues, (giharani-i nga kaluwas ha Winaray: a-MA-lia ro-DRI-gesh) (Hulyo 1920 – Oktubre 6 1999) amo in Portugues nga magkaranta ngan actriz. Natawo hiya ha Lisbon. In mga dokumento opisyal nagbutang han petsa han iya katawo nga Hulyo 23, pero hi Amália nagsiring pirme nga an iya kaadlawan dida han Hulyo 1 1920.  Natawo hiya ha Rua Martim Vaz (Martim Vaz nga Kalsada), ha Pena Freguesia han Lisbon.

Kilalado hiya nga an Reyna han Fado ngan pinaka-impluwensyal hiya ha pagpakilala han fado ha kalibotan ha gawas han Portugal. Hiya an pinaka-importante nga persona han pagpadukwag hini nga genre, pinaagi hin unob nga talento ha pag-interpreta nga maupay an pagpadukwag ha bug-os hin 40-ka-tuig nga pagrekord ngan ha entablado nga karera. An mga pasundayag ni Amália ngan an iya pagpili hin repertoire nagpadukwag han katubtuban han Fado ngan nagbulig han pagbalhin (o pag-redefine) hini ngan pag-reconfigure hini para ha iya ngan han mga sumurunod nga mga henerasyon. Ha resulta, hi Amália amo an sinisiring nga nagsurat han mga surondon kon amo ba iton angay ha Fado ngan unan-o an pagpasundayag hini hin babaye nga magkaranta — o Fadista —, hangtod nga tubtob ha yana hi Amália nagpapabilin nga diri-malalabwan nga modela ngan waray kataposan nga kuruhaon hin repertoire para han ngatanan nga mga sinmunod. Hi Amália amo gihapon iton nagpapabilin nga amo la an tinuod nga internasyonal nga star nga tikang ha Portugal, nga mayda halu-ag in karera internasyonal ha butnga han mga 1950 ngan han mga 1970, bisan man kon ini dida hin takna nga ini mga mga paningkamot diri masayon in pag-quantify sugad ha yana. Pero mga iba nga mga sikat nga internasyonal nga mga artista sugad kanda Madredeus, Dulce Pontes o Mariza nakaharani hini nga status. 

Katapos hin pira ka tuig hin mga amateur nga pasundayag, an syahan nga profesyonal nga buhat ni Amália hin fado nga lugar nahinabo dida han 1939, ngan madali hiya nahimo nga regular nga guest star hin mga revue ha entablado. Didto ginkakilala hiya kan Frederico Valério, usa nga klasikal-nga-musika-nga-nagtuon nga kompositor, nga nakakilala han potential han kan Amália tingog, nagsurat hin mga expansivo nga mga tuno nga gin-custom-design para han boses ni Amália, nga nagbuka han mga daan nga surondon ha Fado ha pagdugang hin pag-upod hin orchestra.

An iya kasikat ha Portugal nagtikang pagdukwag ha langyaw pinaagi hin mga biyahe ha Espanya ngan in maiha nga pag-ukoy ha Brasil nga diin, dida han 1945, naghimo hiya han iya syahan mga mga pan-rekord ha Brasilenyo nga label Continental. Sinmunod an iya trabaho ha Paris, han 1949. Han 1950, samtang nagperform hiya ha mga Marshall Plan international benefit show, ginpagawas niya an April in Portugal ha mga internasyonal nga magkirita (ha ilarom han orihinal nga titulo hini nga Coimbra). 

Han mga syahan nga bahin han mga '50, an pag-patronahe han sikat nga maniniday nga Portuges nga hi David Mourão-Ferreira nagtigaman han pagtikang hin bag-o nga takna: kinmanta hi Amália hin mga sinurat han pinakaharangdon mga mga maniniday han nasod, ngan mayda pira ha ira nga nagsurat hin mga liriko para ha iya.

Han Oktubre 6 1999, namatay hi Amália Rodrigues ha edad nga 79 ha iya balay ha Lisbon. Museo na yana an iya balay (ha Rua de São Bento).




#Article 236: Mariza (165 words)


Hi Mariza Nunes, nga kilalado han iya ngaran-ha-entablado nga Mariza (natawo han Disyembre 16, 1973 ha Mozambique) usa nga magkaranta/manunurat-hin-kanta hin fado ha World Connection nga label. Binmalhin hiya ha Portugal dida han tulo pala an iya edad, ngan nagtubo hiya ha usa han mga tradisyonal nga bahin han Lisbon, Mouraria - Alfama, nga diin hiya nahibaro pagkanta hin fado.  Mayda niya Portuges nga amay pero an iya nanay taga-Mozambique (An kanta niya nga 'Transparente' usa nga dungog han iya lola nga Africana).

Para han Olympico nga mga Uyag han Atenas 2004 mayda niya duet upod kan Sting dida han kanta nga A thousand years, nga ginpagawas dida han opisyal nga pop album han Atenas nga Olympics Unity, nga diin an fado ginkakanta ha Iningles ngan Portuges.

Hi Mariza sinisiring nga kurukontemporaryo nga nasunod kan Amália Rodrigues.

Han 2003 hiya an nahimo nga Nagdaog ha Europa nga kategorya, BBC

Tikang han mga Abril 2005, hi Mariza nagtatrabaho ha Brasil agod makahimo hin bag-o nga album.




#Article 237: Arturo Toscanini (1127 words)


Hi Arturo Toscanini (Marso 25, 1867 ndash; Enero 16, 1957) usa nga Italyano nga musikero. Sinisiring hiya han kadam-an han mga kadungan niya mdash; mga kritiko, mga igkasimusikero, ngan han publiko mdash; nga amo an pinakaharangdon nga konduktor han iya panahon. Kilalado hiya tungod han iya kabaltok nga intensidad, an iya waray-pagpahuway nga pagkaperfeksyonista, an iya maupay nga talinga para hin detalye orkestra ngan tunog, ngan han iya photographic memory nga naghatag ha iya hin makarit nga kinaadman hin dako nga repertoire hin mga buhat orkestra ngan operatiko, ngan nakabulig ha iya pagkorehir hin mga sayop hin mga orkestra nga part nga waray masakpan hin pira ka dekada han iya mga kaupod.

Natawo hi Toscanini ha Parma ha Emilia-Romagna, Italya ngan nakadaog hiya hin scholarship ngadto han lokal nga konservatoryo musika, nga diin nag-aram hiya han cello.  Inmapi hiya han orkestra hin kompanyiya nga opera, nga diin hiya inmopod hin tour ha Sudamerika o Salatan nga Amerika han 1886.  Samtang ginpapasundayag an Aida ha Rio de Janeiro, an konduktor han orkestra gin-boo han mga nananambong ngan napiritan an konduktor pagbaya han podium.  Bisan man kon waray hiya experyensya hin pag-konduk, nakombinse hi Toscanini nga amo an magsaliwan ha pagkonduk, ngan hiya an namuno hin maupay nga pasundayag pinaagi la tikang ha memorya.  Dinhe nagtikang an iya karera komo konduktor han edad nga 19.

Dida ha pagbalik ha Italya, hi Toscanini nagpartisipar, komo cellista, dida han syahan nga pasundayag o world premier han kan Verdi opera nga Otello (La Scala, 1887) ha ilarom han pagdumara han kompositor mismo. (Hi Verdi, nga pirme mayda reklamo nga an mga konduktor diri interesado ha pagdirekta han iya musika ha paagi nga iya sinurat, nagkaada hin interes ngan naupayan hin mga report tikang kan Boito mahitungod han abilidad ni Toscanini pag-interpreta han iya musika; ngan maupay gihapon an iya impresyon, han pagkonsulta ni Toscanini ha iya mismo, pinaagi han kan Toscanini pag-indikar hin ritardando nga diin waray ini ma-indika dida han score, ngan nagsiring hi Verdi nga iton tinuod la nga musikero an makinahanglan han pagbuhat hadton nga ritardando.  Hi Verdi baga hin waray makabati kan Toscanini nga magkonduk.) Ha hinay-hinay, an kasikat han batan-on nga musikero, komo konduktor hin opera nga panalagsa-on la an kakarit ngan kaaram, nagsaliwan han iya kasikat komo makarit han cello; ngan ha sunod nga dekada nagin madig-on an iya karera ha Italya, nga gin-entregar han mga world premiere han kan Puccini La Boheme ngan han kan Leoncavallo I Pagliacci. Han 1896 nagkonduk hiya han iya syahan nga koncerto symfoniko (mga buhat ni Schubert, Brahms, Tchaikovsky, Wagner), ha Turin.  Han 1898 hiya an residente-nga-konduktor ha La Scala, Milano.  Didto hiya ha La Scala hangtod han 1908 ngan binmalik dida han dekada han mga 1920.  Mayda gihapon hiya responsabilidad komo konduktor ha Metropolitan Opera ha Nueva York o New York (1908ndash;1915) ngan Bayreuth (1930ndash;1931; hiya an syahan nga diri-Aleman nga konduktor didto) ngan pati gihapon didto han New York Philharmonic Orchestra (1926ndash;1936) ngan ha Salzburg Festival (1934ndash;1937). Han 1936, nagkonduk hiya han pag-inagurar nga koncerto han Palestine Symphony Orchestra (nga yana an Israel Philharmonic Orchestra) ha Tel Aviv ngan nagpasundayag gihapon hiya upod hini nga orkestra ha Jerusalem, Haifa, Cairo ngan Alexandria.  Tungod han iya mapaso nga pagtipa han Italyano ngan Aleman nga fascismo, binmaya hiya han Europa ngan kinmadto ha Estados Unidos, nga diin, dida han  1937 an NBC Symphony Orchestra gintukod para ha iya, ngan upod hini, nagpasundayag hiya ngan nag-tour hin regular hangtod han 1954 ha nasodnon nga radyo ngan telebisyon, ngan hiya nagin syahan nga konduktor nga superstar han moderno nga mass media. Nagretiro hiya ha edad nga 87.  Han iya pagtalikod hin kadayonan han 1957 ha Syudad han Nueva York o New York City ha edad nga 89, an iya lawas ginbalik ha Italya ngan ginlubong ha Cimitero Monumentale ha Milano.

Hi Toscanini nagkonduk han world premiere hin damo nga mga opera, upat hini nagin kabahin han standard nga repertoire ha opera: I Pagliacci, La Bohème, La Fanciulla del West ngan Turandot. Hiya liwat an nagkonduk han syahan nga Italyano nga mga pasundayag han Siegfried, Die Götterdammerung, Salome, Pelléas et Mélisande, pati gihapon an Sudamerikano nga mga premiere han Tristan und Isolde ngan Madama Butterfly ngan han Norteamerikano nga premiere han Boris Godunov. 

Ha La Scala, hi Toscanini nag-implementa hin mga reporma ha pagpasundayag hin opera, nagpa-instalar han hadto amo an pinakamoderno nga sistema hin pagsuga han entablado han 1901 ngan nagpabutang hin orchestral pit han 1907. Nag-insistir hiya ha pagpasirom han mga suga dida han pagpasundayag. Sumala kan Harvey Sachs nga nagsurat han iya biyograpiya: Natuod hiya nga in pasundayag diri magmamalinamposon ha artistiko kon diri anay ma-estableser an kahiusa hin panuyo ha ngatanan nga kabahin: mga magkaranta, orkestra, koro, pag-staging, mga set, ngan costume.

Han 1933, an anak nga babaye ni Toscanini nga hi Wanda nag-asawa han Ruso nga pianista nga hi Vladimir Horowitz.

Hi Toscanini kilalado labi na tungod han iya magnifiko nga mga pasundayag han mga buhat ni Beethoven, Brahms, Wagner, Strauss, Debussy ngan han iya mga paisano nga hira Rossini, Verdi, Boito ngan Puccini.  Naghimo hiya hin damo nga mga recording, labi na dida han tikaharani han kataposan han iya karera, ngan damo hini in print pa gihapon.  Dugang pa, damo iton mga mabibilingan nga mga recording han iya mga pasundayag nga ginbroadcast o ginpasamwak, pati gihapon han iya urusahon nga mga rehearsal upod han NBC Symphony.

Sumala hin kadam-an nga mga nasiring, upod han iya giharangdoni nga mga recording amo an mga sunod:

Mayda mga piyesa nga waray ginrekord ha komersyo ni Toscanini ; upod hini, lakip han pipira han mga urusahon nga mga nahabilin nga mga recording (off-the-air) an:

Damo nga gatos ka oras hin mga rehearsal nga recording aada, ngan pira hini nag-circulate ha limitado nga edisyon nga mga recording. Mayda gihapon mga broadcast recording upod hin iba nga mga orchestra, upod an New York Philharmonic nga mga broadcast tikang han 1932-36, 1942, ngan 1945; Damula-ay nga mga BBC Symphony Orchestra nga pasundayag tikang han 1935-1939, Ugsa-han-gyera nga Lucerne Festival Orchestra nga mga koncerto, ngan damo nga mga koncerto tikang hin mga pag-upod han La Scala orchestra tikang 1946-1952, lakip an kan Verdi Requiem nga upod hin batan-on nga Renata Tebaldi. Dugang pa, an iya napulo nga NBC Symphony nga telecast aada pa. Ginpagawas ini ha home video dida han mga 1990 ngan ginpagawas hin otro ha DVD. Ini nag-eestablisar han iya kakilado komo pasionada pero kontrolado nga iya pag-dara ha podium nga usa in nagpasikat ha iya. In giya han kan Toscanini karera ha recording mabibilngan dida han kan Mortimer H. Frank, 'From the Pit to the Podium: Toscanini in America' ha International Classical Record Collector (1998) 15 8-21 ngan kan Christopher Dyment, 'Toscanini's European Inheritance' ha International Classical Record Collector (1988) 15 22-8.




#Article 238: Ben Zubiri (155 words)


Hi Ben Zubiri nga natawo ha ngaran nga Wenceslao Zubiri (Septyembre 28, 1911- Nobyembre 9, 1969), ngan kilalado gihapon ha ngaran nga Iyo Karpo usa nga Sugboanon nga Bisaya nga kompositor, aktor ngan sikat nga tawo ha media.  An iya pinakasikat nga kanta nga ginsurat niya amo an Matud Nila (Siring Nira kon ha Winaray).

Natawo hi Ben Zubiri han 1911 ha isla han Sugbo ngan nagtikang hiya pag-iskwela ha San Nicolas Elementary School.  Tikang han pagkaguti-ay, naipakita na nga daan an iya abilidad ha pagkanta ngan ha musika.

Api hiya dida han salida nga Bertoldo-Balodoy nga amo an syahan nga Sugboanon nga pelikula nga ginpagawas.  Pero nagsurat gihapon hiya hin mga kanta ha Sinugboanon.  Han 1941 ginsurat niya an iya pinakasikat nga kanta nga amo an Matud Nila. Nagtrabaho gihapon hiya dida ha radyo komo komedyante ha radio nga drama ngan komo tigsagdon dida han Purico Amateur Hour.

Namatay hi Ben Zubiri han 1969.




#Article 239: Julio Rosales (249 words)


Si Julio Rosales nga an bug-os nga ngaran Julio Rosales y Ras (Septyembre 18,  1906 ndash; Hunyo 2, 1983) usa nga Waraynon ngan Pilipino nga namumuno sa relihiyon ngan kardinal san Simbahan Katolika Romana. Usa siya nga Calbayognon.  An iya bugto nga si Decoroso Rosales amo in usa nga api san Senado san Pilipinas.  

Natawo si Julio Rosales y Ras sa Calbayog.  Nag-iskwela siya sa Seminaryo san Calbayog ngan gin-ordenar komo padi, dida san Hunyo 2, 1929, Tikang san 1929 tubtob 1946, nagtrabaho siya komo padi sa diosesis san Calbayog. Ginkonsagrar siya komo obispo san Tagbilaran, dida san Septyembre 21, 1946. Paglabay sin tulo ka tuig, ginpasaka siya sa metropolitano nga sede san Sugbo, dida san Disyembre 17, 1949. Dida san iya karera komo obispo, nagsirbe siya komo Presidente san Episcopal Conference san Pilipinas. San iya panahon sin pagka-arsobispo san 1965, an Sugbo naghost san mga pagsaurog san ika-400 nga anibersayo san pag-abot san Katolisismo sa Pilipinas. Dida san Abril 28 1969, ginhimo siya nga kardinal ni Papa Pablo VI sa titulo nga Kardinal-Presbitero san Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia. Api siya dida san duha nga mga konklave san 1978. Nag-iwas siya san pamuno san arkidiosesis san Agosto 24 1982 ngan namatay siya sin waray pa maglabay in usa ka tuig sa Syudad san Sugbo.  Ginlubong siya sa Katedral Metropolitana san Syudad san Sugbo.  An iya mga butang gin-display sa Katedral nga Museo san Sugbo.  Si Ricardo Vidal amo an nagsunod sa iya komo arsobispo san Sugbo.




#Article 240: Bacolod (323 words)


An Syudad han Bacolod usa nga syudad ha lalawigan han Negros Occidental ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital ngan gidako-i nga syudad han Negros Occidental. Kilalado ini tungod han Maskara Festival hini, nga ginbubuhat dida hit bulan han Oktubre. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 429,076 ka tawo ha 87,441 nga panimalay. Gin-agnayan an syudad nga Syudad hin mga Hiyom.

Ginsasapitan ini han Syudad han Talisay ha amihanan, han bungto han Murcia ha sinirangan, han Syudad han Bago ha habagatan o salatan-katundan, ngan han Estrecho han Guimaras ha katundan. An mga coordinate han Bacolod amo in .

It Bacolod usa nga importante nga daungan hin barko ngan mayda adlaw-adlaw nga biyahe hin ferry ngadto ha Syudad han Iloilo. It Bacolod karuhaan (20) ka oras tikang ha Manila pinaagi ha barko ngan pito (7) ka oras tikang ha Syudad han Sugbo pinaagi ha barko. An Aeropuerto Domestic han Bacolod nahamutangan mga upat (4) ka kilometros tikang han sawang o downtown han syudad.  It Bacolod kalim-an (50) ka minuto tikang ha Manila pinaagi ha idro ngan katloan (30) ka minuto tikang ha Syudad han Sugbo ha idro.

An Syudad han Bacolod amo in sinisiring nga amo an gilimpyohi ngan gilunghawi ngan pinaka-ma-ukoy-ukoy nga syudad ha Pilipinas. Nagsisirbe ini komo ganghaan han mga riko-hin-asukar nga mga syudad ngan bungto han probinsya. Damo iton mga facility para hit mga bisita, mga moderno nga paagi hin panakayan makadara hin mga bisita para hin negosyo o pagrisyo ngadto hin bisan diin nga lugar ha isla han Negros.

An klima ha Syudad han Bacolod ha kabug-osan maupay. Iton tig-adlaw nga panahon tikang han Disyembre tubtob Mayo samtang an tig-uran nga panahon, sugad ha iba nga bahin han Pilipinas, tikang hiton Hunyo hangtod Nobyembre. Iton average nga temperatura 26 ka degree Celsius (80 ka degree Fahrenheit).

An Syudad han Bacolod ginbahin ngadto hin kaunman kag usa (61) nga baranggay.




#Article 241: Ricardo Vidal (193 words)


Hi Ricardo Tito Jamin Vidal (Pebrero 6, 1931 - Oktubre 18, 2017) usa nga Kardinal-Presbitero ngan Arsobispo han Sugbo han Simbahan Katolika Romana.

Natawo hiya ha Mogpog, Marinduque ha Pilipinas ngan nag-aram hiya ha Minor Seminary han Most Holy Rosary ngan ha San Carlos Seminary ha Syudad han Makati, Metro Manila. Gin-ordinar hi Ricardo Vidal komo padi dida han Marso 17 1956, ngan hiya an nagin direktor ispiritwal han lokal nga Seminaryo han Mount Carmel.

Ginpili hiya nga obispo dida han 1971, ngan ginpasaka ngadto han pagka-Arzobispo han Sugbo dida han 1982. Ginproklama hi Ricardo Vidal nga Kardinal ni Papa Juan Pablo II dida han konsistoryo han Mayo 25, 1985. Nagbulig gihapon hiya han pagtukod han Misyonaryo nga Katekista ni Santa Teresa, usa nga Katoliko nga orden relihiyoso.

Hi Ricardo Kardinal Vidal usa han mga kardinal-nga-elektor nga inmapi han 2005 nga conclave han papado nga amo an nag-elihir kan Papa Benedicto XVI. Hi Kardinal Vidal amo la an Pilipino nga kardinal nga inmapi han 2005 nga conclave tungod han diri-maupay nga pamati han kalawasan ni Jaime Kardinal Sin.

Han 2010 nagretiro hi Kardinal Vidal tikang han pagka-arsobispo. Ginsundan hiya ni Jose S. Palma




#Article 242: José Avelino (217 words)


Si José Dira Avelino (Agosto 5, 1890 - Hulyo 21, 1986) usa nga Calbayognon ngan Waraynon nga politiko.  Siya an syahan nga Mangulo o Presidente san Senado san ika-Tulo nga Republika san Pilipinas ngan siya an ikaduha nga Mangulo san Partido Liberal. Siya an Mangulo san Senado Pro tempore kan Manuel Quezon ugsa san pagtukod san Mankomunidad o Komunwelt san Pilipinas.

Natawo si Avelino sa bungto san Calbayog sa Samar kanda Baltazar Avelino ngan Ildefonsa Dira. Nag-aram si Avelino sa Ateneo de Manila nga diin nakakarawat siya san iya Bachelor of Arts nga grado o degree.  Nagpadayon siya pag-aram didto sa Unibersidad san Santo Tomas nga diin naggradwar siya san iya Bachelor of Laws.

Nag-asawa si Avelino kan Enriqueta Casal ngan sira nga duha mayda upat ka anak nga lalaki: si Jose Jr.; si Enrique, si Antonio, si Baltazar II, ngan usa nga anak nga babaye nga si Pilar.

Nagin syudad an Calbayog san 1948 pinaagi san paggi-os ni Avelino, san panahon san iya pagka-Mangulo san Senado nga diin gindungtong niya in tulo nga magsaragpit nga mga bungto (Oquendo, Calbayog ngan Tinambacan) ngan iya ni ginhmimo nga ika-19 nga syudad san Pilipinas san 16 san Oktubre, 1948.

Nagkandidato siya pagka-presidente dida san 1949 nga pinili-ay, nakakuha sin 12% san mga botos ngan napirde siya ni Elpidio Quirino.




#Article 243: Lakewood, Zamboanga del Sur (239 words)


An Lakewood usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Zamboanga del Sur ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, ini may populasyon nga 16,317 ka tawo ha 3,122 nga panimalay.

An Lakewood gingaranan tungod han danaw (nga ha Iningles lake) nga nahadugtong han bungto. An pinakasikat nga mga specie hin isda han probinsya dida la mabibilngnan hiton danaw: ini amo an carpa ngan porang.

An Tribo Subanen amo an importante nga grupo ethniko nga naukoy ha mga suburban nga mga dapit; nagtatanom hira hin mga utan ngan mais para han ira kalugaringon nga gamit. It mga Subanen mayda nira kalugaringon nga yinaknan, pero nayakan gihapon hira hiton Sinugboanon ha ira karukayakan. Pero ha yana, kadam-an han mga Subanen napangadto ha langyaw agod makatirok hin darudako nga sweldo ngan ha pagtika-iha napili hin moderno nga urbano nga pakabuhi.

An Lakewood ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga mga baranggay.

An Baranggay Tubod amo an gidako-i nga baranggay ngan amo an gidadamo-i hin tawo nga baranggay, nga nagsisirbe komo ganghaan ngada han bungto. An ngaran hini tikang han Sinugboanon nga pulong tubod nga buot sidngon burabod. Mayda ini hospital, an Singidas Medical Clinic, nga sinisiring nga amo an gilimpyohi nga hospital han bungto. An Lily's Hidden Spring (Tinago nga Burabod ni Lily) ha igbaw nga bahin han Tubod, ngan an Busay Mainit ha ubos nga bahin han Gatub lakip han mga kiritaon hin turista han Lakewood.




#Article 244: Ludwig van Beethoven (192 words)


Hi Ludwig van Beethoven (ginbunyagan Disyembre 17, 1770 – Marso 26, 1827) usa nga Aleman nga kompositor ngan pianista.  Ginkikila hiya nga usa han mga gimaupayi nga kompositor hin  musika klasikal, ngan usa hiya nga importante nga persona han takna han pagbalhin nga nahabutnga han mga takna Klasikal ngan Romantiko ha musika.  An iya kasikat ngan genius nag-inspirar ngan nag-aghat--ngan ha damo nga mga kaso nakapakulba--hin mga sumurunod nga mga henerasyon hin mga kompositor, musikero, ngan mga mananambong.

Natawo hiya ha Bonn, Alemanya, binmalhin ngadto ha Viena, Austrya, han mga una nga bahin han iya mga pagka-beynte, ngan didto inmukoy, nag-aram ha ilarom kan Joseph Haydn ngan dayon nga nagkamay-ada kasikat komo virtuoso nga pianista.  Han urhe nga bahin han iya mga pagka-baynte nagtikang an iya pagkabungol, bisan pa nagpadayon pa gihapon hiya paghimo hin mga kilalado nga mga obra maestra han bug-os  han iya kinabuhi ngaran sugad ini nga iya kakuri-an, bisan pa man han ka-absoluto an iya pagkabungol.  Nagtrabaho hiya komo freelance nga kompositor, pag-arreglo hin mga subscription nga mga konserto ngan ginsuporta hiya hin pira nga mga riko nga mga sponsor nga nagkita han iya mga abilidad nga extraordinaryo.




#Article 245: Giuseppe Verdi (139 words)


Hi Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (Oktubre 10, 1813 – Enero 27, 1901) usa nga Italyano nga kompositor. Hiya an pinaka-impluwensyal nga api han ika-19 nga siglo nga Italyano nga School of Opera. An iya mga buhat ginpapasundayag hin kasagaran ha mga balayan hin opera ha bug-os nga kalibutan ngan, naglabaw han mga katubtoban han  genre, pira han iya mga tema naginpermanente ha kultura popular - sugad han La donna è mobile tikang han Rigoletto. Ha panalagsaon gintamayan hiya han mga kritiko, han panahon han iya kinabuhi ngan ha yana, nga nasunod han mga karuyag han komon nga tawo, sobra ka simple ha textura chromatiko ngan waray alo nga pagkamelodramatiko, an kan Verdi mga obra maestra nadominar han standard nga repertoire usa ka siglo ngan tunga katapos han pagkomposo han mga ini.

Mga pagkukuhaan

Verdi's life in and around Busseto




#Article 246: Ilocos Norte (174 words)


An Ilocos Norte (literal nga Winaray: Amihan nga Ilocos) usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha Ilocos nga Rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Laoag ngan nahamutangan ini ha kanawayon o amihanan-katundan nga pag-ultan han isla han Luzon, nasapit han Cagayan ngan Apayao ha sinirangan, ngan Abra ngan Ilocos Sur ha salatan. An Ilocos Norte naatubang han Dagat Salatan Tsina ha katundan ngan an Estrecho han Luzon ha amihanan.

An Ilocos Norte kilalado nga amo an lugar nga natawhan ni kasanhi-nga-Presidente Ferdinand E. Marcos, nga namuno hin awtoritaryan nga pamuno han nasod dida han urhe nga katunga han iya pagka-presidente. An pamilya Marcos mayda popularidad dida han probinsya. An Ilocos Norte kilalado gihapon nga karadtuan hin turista ha amihanan, nga dinhe nahamutangan an Fort Ilocandia, usa nga kanan labaw-nga-klase nga beach resort nga sikat ha mga langyawanon, ngan Pagudpud.

An Ilocos Norte ginbahin ngadto hin karuhaan kag usa (21) nga mga bungto ngan duha (2) nga syudad.

An Ilocos Norte amo an lugar nga natawhan ni presidente Ferdinand Marcos.




#Article 247: Ozamiz (134 words)


An Syudad han Ozamiz (ginsusurat gihapon ha kasagaran nga Syudad han Ozamis) usa nga ikaduha nga klase nga syudad ha lalawigan han Misamis Occidental ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 110,420 ka tawo ha 22,170 nga panimalay.

An Syudad han Ozamiz ginngaranan han una nga Misamis. Ginbalyo an ngaran hini ngadto han Ozamiz. Ginngaranan ha dungog kan Jose Fortich Ozamiz nga amo an nagsirbe nga gobernador, kongresista ngan, ha pagtika-iha, an syahan (ngan tubtob ha yana, an amo la) nga Senador tikang han probinsya. Amo nga bisan masurong an kasurat han ngaran nga Ozamis, an opisyal nga kasurat han ngaran han syudad Ozamiz. Mayda biyograpiya mahitungod kan Senador Ozamiz nga mabibilngan dida han .

An Syudad han Ozamiz ginbahin ngadto hin kalim-an kag usa (51) nga mga baranggay.




#Article 248: Ignacio Zaragoza (392 words)


 

Hi Ignacio Seguín Zaragoza (Marso 24, 1829 ndash; Septyembre 8, 1862) usa nga  heneral han Mehikano nga Armada, nga kilalado han iya 1862 nga pagpirde han mga invasor nga Franses nga mga puwersa dida han Pag-awayan ha Puebla han Mayo 5 (an Cinco de Mayo). 

Hi Zaragoza natawo didto han bungto han Presidio de la Bahía del Espíritu Santo nga nahamutang han kasanhi nga Mehikano nga estado han Coahuila y Tejas, nga yana amo an syudad han Goliad, Texas, han Estados Unidos. An pamilya Zaragoza binmalhin ngadto ha Matamoros han 1834 ngan ha sunod ngadto ha Monterrey han 1844, nga diin an batan-on nga Ignacio nag-entra han seminaryo.

Dida han kasamok politikal han dekada 1850 ha Mehiko, inmapi hi Zaragoza han army nga nagsuporta han causa han Partido Liberal han Mehiko, nga nagtipa kan diktador Antonio López de Santa Anna. Namuno hi Zaragoza hin army hin mga boluntaryo han 1855 nga nagpirde kan Santa Anna ngan nagresulta han pagreestableser hin konstitusyonal nga gobyerno demokratiko ha Mehiko.

Hi Zaragoza nagsirbe komo Secretarya hin Gyera tikang han Abril tubtob Oktubre 1861 dida han kabinete ni Presidente Benito Juárez. Nagresignar hiya agod mamuno han Mehikano nga Army ha Sinirangan patok han mga nagsulong nga mga Europeo.

Han pagsulong ha Mehiko han mga Franses nga mga puwersa ni Napoleon III, hi Zaragoza nag-away patok ha ira, syahan ha pagkig-away han Franses ha Acultzingo han Abril 28, 1862, nga diin napiritan hiya pag-atras. Hi Zaragoza maaram han maupay nga posisyon depensiba ha gawas han syudad han Puebla, nga diin, upod hin puwersa nga guruguti-ay ngan diri-kaupay an ka-armas sugad han mga Franses, ginpirde niya an mga burubalik-balik nga mga pag-atake han Franses dida han Mayo 5. Inmatras an mga Franses ngadto ha Orizaba.

Waray la mag-iha katapos han iya pagdaog, nagkasakit hiya hin typhus, nga amo an ginkamatyan niya ha edad han 33.

An iya sikat nga darahonon Las armas nacionales se han cubierto de gloria (buot sidngon An mga armas nasyonal gintabonan hin himaya o An mga armas nasyonal natabonan hin himaya) gin-gagamit paghinumdom han pakig-away, ngan aada, upod han litrato ni Zaragoza, han yana nga MXN $500 banknote. An darahonon nga Las armas nacionales se han cubierto de gloria tikang han surat nga iya ginpadara ngadto han mga namumuno ha iya (hi Presidente Benito Juárez) nga pagsumat ha ira han pagdaog patok han mga Franses.




#Article 249: Pag-awayan ha Puebla (676 words)


An Pag-awayan ha Puebla nahinabo dida han Mayo 5, 1862 harani ha syudad han Puebla, Mehiko, dida han Franses nga intervention ha Mehiko. Ini usa nga dako nga pagdaog han Mehikano, ngan ginsasaurog ini ha tagsa tuig komo Cinco de Mayo.

Han urhe nga bahin han 1861, hi Napoleon III han Fransya nagpadara han iya mga kasundalohan ha Mehiko, kuntalosay pagkuha hin bayad han mga utang hin kasanhi nga gobyerno han Mehiko.  Hi Presidente Benito Juárez uyon nga baydon inin mga utang, pero ha mga installment la.  An tinuod nga panuyo ni Napoleon III amo in pagbungkag han Gobyerno Konstitusyonal han Mehiko, magtukod hin monarkiya nga ugop han Fransya, ngan padukwagon an iya pagkontrol tubtob ha Butnga ngan Salatan nga Amerika (Súdamerica).

An mga kasundalohan ni Napoleon III nag-okupar han syudad han Veracruz han Disyembre 8, 1861.  An tuod nga panuyo han ekspedisyon nasabtan dayon.

An mga paso nga tipangadto ha Puebla ginsasalipdan han mga Fuerza (Fort) Guadalupe ngan Loreto. Hi Zaragoza nagsumpay han mga fort pinaagi hin mga depensiba nga mga kanal nga ginbuho tabok han dalan.

An panahon nagpabor han mga Mehikano.  An pag-inuran han panahon naghimo han tuna nga lapok, nga nakahinay han pag-abante han artilyeriya Franses.

Tungod kay nakatamay hiya han mga Mehikano nga kasundalohan, an Franses nga heneral nga hi Heneral Lorencez naghunahuna nga an mga Mehikano mangangatras tikang hin makusog nga pakig-away. Dida han udto, gindirekta niya an iya syahan nga pagsalakay ha butnga nga posisyon han mga Mehikano.  An mga Mehikano waray magpabantad ngan ira ginpaatras an mga Franses. An Franses nag-regroup ngan naglansar hin duha pa nga mga pagsalakay, nga mga nagkapipirde.

Sinmalakay hin pagbalos an mga Mehikano.  Usa nga puwersa hin mga Zacapoaxtla ngan Xochiapulco nga mga lumad, nga an damo ini ha ira armado la hin mga sundang, nakapirde hin bahin han mga Franses. Hi Porfirio Díaz (nga magigin Presidente han Mehiko) namuno hin disiplinado nga kompanyiya hin Mehikano nga nangangabayo nga inmataki ha flank han mga Franses.  Natapos an pakig-away han 4:30 p.m.

Han pagsirom na, inmatras an mga Franses hin pira ka distansya. Naghulat hi Heneral Lorencez hin duha ka adlaw para hin Mehikano nga kontra-opensiba, pero hi Zaragoza diri karuyag umatake han Franses ha abre nga patag, nga diin mawawara an iya depensiba nga bentaha.  Tungod kay diri hiya karuyag maghimo hin usa pa nga pagsalakay ngan tungod kay diri maupay an panahon nga nag-upod hin pag-uran hin granizo o hail, ginpa-atras ni Lorencez an iya mga puwersa ngadto ha Orizaba.

Han Mayo 10, 1862, gindeklara ni Presidente Juárez nga an anibersaryo han Pakig-away ha Puebla magigin nasudnon nga adlaw hin pagsaurog, nga tinatawag nga Pakig-away ha Puebla nga Adlaw o Cinco de Mayo.  Bisan kon ginkikilala ini nga adlaw hin pagsaurog, ha yana diri ini federal nga adlaw-hin-pagsaurog o holiday ha Mehiko, ngan depende la kon iton mga tawo mayda bakasyon tikang ha iskwela o trabaho.

An mga Franses nakasabot nga an ira puwersa ekspedisyonaryo kulang hin kusog han ira panuyo-on, amo nga ira ini gindugngan hin mga 30,000 pa nga mga kasundalohan.  Han 1863, an mga Franses nagmarcha naliwat tipangadto ha Syudad han Mehiko, pero hini nga panahon, ginlaktaw nira an Puebla.  Pagkatapos han ira malinamposon nga pagkuha han kapital, ira gin-installar an puppet nga rehimen ni Emperador Maximiliano. 

Bisan kon an Pakig-away ha Puebla waray makapugong han Franses nga pagkontrol han Mehiko, importante pa gihapon ini nga pagdaog para han mga Mehikano.  Amo ini an nagpahataas han ira morale ngan nag-aghat han ira determinasyon pagtipa han invasion.  Naghatag ini han gobyerno ni Juárez hin dako nga kinahanglanon nga oras.  Bisan man kon napiritan hira pagbiya han Syudad han Mehiko ngan umatras ngadto ha amihanan, nagmantener pa gihapon hira hin gobyerno nga ginkilala hin damo nga mga nasod.  Han 1867, ginpirde nira hi Maximiliano ngan an iya mga batos.

An Pakig-away han Puebla mayda gihapon importansya ha kaagi nga amo ini an nakapatay han mga paglaom ni Napoleon III nga madali an pagkontrola han Mehiko, nga iya plano gamiton komo base pagbulig han mga Confederate dida han Americano nga Gyera Sibil




#Article 250: Tudela, Misamis Occidental (446 words)


An Tudela iusa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Misamis Occidental ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 23,047 ka tawo ha 4,617 nga panimalay. 

Kilalado an Tudela tungod han  (nga baga sugad hin dako nga Halloween costume party, nga diin damo nga mga nagkakarisyo nga nagsusul-ot hin mga magpakaharadlok nga mga panapton) nga ginbubuhat ha tagsa Adlaw han Bag-o nga Tuig hiton Enero 1.  Harani han katubtoban o linea han Tudela ngan Sinacaban, an harani nga bungto ha amihanan, amo an mahusay ngan sikat nga kiritaon nga eco-turismo nga , kilalado nga sanctuary para hin mga dolphin (ngan iba pa nga mga endangered nga mga kahayupan ha dagat) ha , nga diez-minutos nga biyahe ha sakayan tikang han iba nga mga kiritaon nga nahamutang ha mga mangrove han Baranggay Tigdok han Tudela ngan Baranggay Libertad Bajo han Sinacaban, - usa nga wildlife park nga nagsisirbe komo sanctuary para han iba nga mga hayop sugad han  ngan han tarsier nga mabibilngan ha mga kagurangan han harani nga (nga usa nga nasodnon nga parke ngan usa pa nga kiritaon nga eco-turismo han lugar). Para hin mga hotel nga urukyan, mayda iton parke mga komportable ngan air-conditioned nga mga baga hin mga lokal nga  ha ligid han mga mangrove. 

Han una, an Tudela mayda 36 nga mga baranggay. Yana mayda ini 33 ka barangays tikang han 1995. An tulo nga mga baranggay nga amo an mga Barangggay Tuno, Lalud ngan Lampasan gindugang ngadto han bag-o nga ginhimo nga bungto han Don Victoriano. 

Dida han panahon han pag-okupar han mga Espanyol han Pilipinas, an Tudela gintawag han una nag Simbalagon. Han 1847, usa nga Espanyol nga hi Juan Tejada nagtukod han sitio han Simbalagon (tungod han Salog Simbalagon, nga sanga han Salog Clarin). 

An gintikangan han ngaran nga Tudela diri sigurado. Mayda bersyon nga nasiring nga usa nga Espanyol nga padi nga hi Padre Jimenez, nagbalyo han ngaran tikang han Simbalagon ngadto ha Tudela ha dungog han iya lugar nga natawohan ha Espanya. An usa liwat nga bersyon nasiring nga han 1854 mayda usa liwat nga Espanyol nga padi nga hi Apolinario Tudela nga ginpakada han bungto han Misamis (nga yana amo an Syudad han Ozamiz). An Simbalagon nga hadto nga panahon usa nga sitio han Misamis, ginbalyo-an an ngaran ngadto han Tudela ha dungog hini nga padi.

Han Pebrero 2, 1921, han panahon han pag-okupar han mga Americano, ginhimo ni Gobernador-Heneral Francis Burton Harrison, pinaagi han mga pangalagkalag ni Senador Jose F. Clarin, an Bungto han Tudela dida han Executive Order No. 61 Series of 1920.

An Tudela ginbahin ngadto hin katloan kag tulo (33) nga mga baranggay.




#Article 251: Gingoog (115 words)


An Syudad han Gingoog usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan han Misamis Oriental ha Pilipinas. Nahamutangan ini mga haros 122 ka kilometro ha sinirangan tikang han Syudad han Cagayan de Oro ngan mga 74 ka kilometros ha katundan tikang han Syudad han Butuan. Ginsasapitan ini ha sinirangan han Bungto han Magsaysay, Misamis Oriental, han probinsya han Bukidnon; han Bungto han Claveria, Misamis Oriental ha salatan; ngan ha amihanan han Baybayon han Gingoog. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 102,379 ka tawo ha 20,081 nga panimalay. An kahaluag han katunaan han bungto 74,400 ka hektarya.

An Syudad han Gingoog ginbahin ngadto hin kapitoan kag siyam (79) nga mga baranggay.




#Article 252: Carla Maffioletti (242 words)


Hi Carla Maffioletti (natawo c.1980 ha Porto Alegre, Rio Grande do Sul, Brasil) usa nga opera nga magkaranta.

Natawo hiya hin Italyana ngan Dutch nga katulinan didto han gidako-i nga syudad ha salatan nga Brasil; usa nga puerto nga bungto ha Baybayon han Guajará diri harayo tikang han katubtoban o linea han Uruguay ngan Argentina. Komo bata nga babaye nagtikang hiya pagtocar han violin ugsa hiya magbalhin ha klasikal nga sista. An iya mga talento sugad man nga pag-abot han  early teens o han mga sobra diez an pangidaron nagkamay-ada na hiya mga pasundayag ha mga koncerto ha bug-os nga nasod. Samtang didto pa hiya ha unibersidad nagtikang hiya pagkuha hin mga leksyon hin pagkanta ngan madali-ay la nga naipadukwag an iya mabaysay nga tingog. Dida han subay han iya karera ha musika, ginkakilala hiya han iya igkasi-Brasilenya nga magkaranta nga hi Carmen Monarcha.

Nakayakan hiya hin damo nga yinaknan o multilingual, hi Maffioletti nagpili nga mag-aram hin boses ha Maastricht Academy of Music ha Maastricht, didto ha Nederlandes sugad han iya sangkay nga hi Carmen Monarcha. Samtang natambong hiya didto han akademiya, nakilala hiya ni André Rieu nga nagkuha ha iya komo vocalista upod han iya Johann Strauss nga Orchestra.

Dugang han iya pagbiyahe ha bug-os nga kalibutan upod han orchestra, hi Maffioletti naghatag na hin pasundayag komo soloista hin pipira han kan Rieu mga album ngan dida hiya han kan Rieu mga PBS nga pagpasamwak ha telebisyon ha Estados Unidos.




#Article 253: Carmen Monarcha (304 words)


Hi Carmen Monarcha (natawo han Agosto 27, 1979 ha Belém, Pará, Brasil) usa nga opera nga magkaranta.

Natawo hin pamilya nga mahilig hin arte ha amihanan nga Brazil, it iya amay usa nga manunurat ngan it iya iroy usa nga Brasilenya nga magkaranta. Nahibaro hiya tikang hin pagkabata nga magtocar han cello ngan han piano ngan ha pagtikang nag-aram anay nga maging concert nga cellista. Pero nagtikang hiya pagpadukwag han iya tingog ha pagkanta ngan nagtikang hiya pagkuha hin mga leksyon ha Brasil. Dida han pagsubay han iya karera ha musika ginkakilala hiya han iya igkasi-Brasilenya nga magkaranta nga hi Carla Maffioletti. Sunod han pagtapos niya han iya pag-iskwela, hiya ngan hi Maffioletti kinmadto ha Maastricht, ha Paises Bajos (o Nederlands) para hin dugang pa nga vocal training. Samtang hiya didto, hi Monarcha ginkuha nga vocalista han orchestra nga lider nga hi André Rieu nga umupod pagbiyahe ha Europa ngan han United States upod han Johann Strauss nga Orchestra.

Nakakarawat hi Monarcha hin mga dungog komo nagdaog han Bidu Sayão Vocal Competition, usa nga dako nga internasyonal nga kompetisyon hin karanta nga ginbubuhat ha tagsa-tuig ha Brasil nga ginngaranan ha dungog han pinakasikat nga opera nga magkaranta hiton nga nasod nga hi Bidu Sayão.

Han kakumpleto na an iya pag-aram ha Paises Bajos, hi Monarcha inmuli ha Brasil pero binmalik ha Europa agod magin soloista para han kan Rieu 2003 nga tour ngan nagpabilin na iya upod han orchestra tikang hadton nga panahon. Usa hiya soprano, ngan nagkanta hiya ha pipira han kan Rieu mga album ngan dida liwat hiya han kan Rieu mga PBS nga broadcast ha telebisyon ha Estados Unidos. Nakakarawat hiya hin dungog tungod han iya interpretasyon han  O Mio Babbino Caro tikang han kan Puccini Gianni Schicchi.

Hi Carmen Monarcha nagkanta gihapon han Habanera tikang han Carmen, para han PBS.




#Article 254: El Salvador, Misamis Oriental (107 words)


An Syudad han El Salvador (ha Sinugboanon: Dakbayan sa El Salvador) usa nga syudad ha lalawigan o probinsya han Misamis Oriental ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 34,650 ka tawo ha 7,290 nga panimalay.

Nahimo nga syudad an El Salvador dida han tuig 2007. Nahimo nga balaod an Buhat han Republika No. 9435 o Republic Act No. 9435 nga nagbalhin han El Salvador tikang hin bungto ngadto hin syudad. Ginratipika ini han mga bungtohanon han El Salvador dida hin plebisito nga ginbuhat han Hunyo 27, 2007.

An Syudad han El Salvador ginbahin ngadto hin napulo kag lima (15) nga mga baranggay.




#Article 255: Initao (116 words)


An Initao usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Misamis Oriental ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 27,035 ka tawo ha 5,702 nga panimalay.

An Initao mayda maupay nga kadagatan para hin pan-snorkel, nga mayda dagko ngan magkadirudilain nga mga coral.  Magtig-a nga mga coral na-dominar ha ilarom nga tubig ngan damo nga mga dirudilain nga mga kaisdaan mabibilngan ngan iton mga coral formation amo iton protektado nga habitat han mga ini. Iton mga turista nga intersado hin snorkeling nga safari puyde magbutang hin tolda o mamlite hin mga balay-balay harani han parke.

An Initao ginbahin ngadto hin napulo kag unom (16) nga mga baranggay.




#Article 256: Cagayan de Oro (263 words)


An Cagayan de Oro (ginpapahalipot nga C.D.O.) amo in usa han mga importante nga syudad ha Mindanao.  Amo ini an kapital han lalawigan o probinsya han Misamis Oriental ha Pilipinas ngan amo an sentro han rehiyon para han Amihanan nga Mindanao (Rehiyon X). Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga ginkalkular nga mga 461,877 ka tawo ha 200,000 nga mga panimalay.

Damo it ngaran han syudad, gintawag ini nga Gateway to Northern Mindanao (Ganghaan ha Amihanan nga Mindanao), the City of White Water Rafting and River Trekking (an Syudad han White Water Rafting ngan River Trekking) ( ).  Kondi labaw ha tangan, tungod han mga makisangkayon nga mga tawo hin nga gintawag an syudad nga The City of Golden Friendship (An Syudad han Bulawanon nga Pakigsangkay. 

Ha Cagayan de Oro nahibase in mga kompanyiya multinasyonal sugad han Del Monte Philippines (nga han una Philippine Packing Corporation).  Ini nga kompanyiya didto ha Cagayan de Oro tikang han dekada han mga 1930.  An mga pinya ha harani nga lalawigan han Bukidnon ginkakarga ngadto han ira Planta hin Panproseso ha Baranggay Bugo ngan ginpapadara tikang dida ngadto han bug-os nga Pilipinas, Asya ngan ha Pacifico.  

An Syudad han Cagayan de Oro amo in sentro hin pag-aram ha Amihanan nga  Mindanao. Nahamutangan ha syudad in dagko nga mga kanan-estado gna mga institusyon hin pag-aram ug mga unibersidad.

An yana nga Alkalde han Syudad han Cagayan de Oro amo hi Vicente Emano ngan an yana nga Bise-Alkalde amo hi Michelle Tagarda-Spiers.

An Syudad han Cagayan De Oro ginbahin ngadto hin kawaloan (80) nga mga baranggay.   




#Article 257: Iligan (117 words)


An Syudad han Iligan usa nga syahan nga klase nga syudad han lalawigan o probinsya han Lanao del Norte ha Pilipinas.  Amo ini an kasanhi nga kapital han probinsya. Nahamutangan ini mga 800 ka kilometros ha timugan o salatan-sinirangan tikang ha Manila. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 285,061 ka tawo ha 57,179 nga panimalay.

An Syudad han Iligan ginsasapitan ha amihanan han bungto han Lugait, Misamis Oriental, ha salatan han mga bungto han Baloi ngan Linamon han Lanao del Norte, ha sinirangan han mga probinsya han Lanao del Sur ngan Bukidnon, ngan ha katundan han Baybayon han Iligan.

An Syudad han Iligan ginbahin ngadto hin kap-atan kag upat (44) nga mga baranggay.




#Article 258: Canlaon (113 words)


An Syudad han Canlaon usa nga ikatulo nga klase nga syudad ha lalawigan o probinsya han Negros Oriental ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 46,548 ka tawo ha 9,302 nga panimalay. An Canlaon nahamutang ha 168 ka kilometro tikang ha Syudad han Dumaguete, an kapital han probinsya. Ginsasapitan an Canlaon ha sinirangan han Vallehermoso ngan ha salatan han Guihulngan.

Didto ha Canlaon an gihataasi nga punto han probinsya, an Bulkan Canlaon, nga 2,465 ka metro nga labaw han level han dagat ha gihataasi nga punto hini.

An Syudad han Canlaon ginbahin ngadto hin napulo kag duha (12) nga mga baranggay.




#Article 259: Dumaguete (127 words)


An Syudad han Dumaguete usa nga nga syudad ha lalawigan o probinsya han Negros Oriental ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital, an prinsipal nga daungan hin sakayan o puerto, ngan gidako-i nga syudad han Negros Oriental. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 102,265 ka tawo. Iton tawo nga taga-Dumaguete tinatawag nga Dumagueteño o Dumagitnon. 

An Syudad han Dumaguete ginbahin ngadto hin katloan (30) nga mga baranggay, nga ginklasipika ini ngatanan komo urbano. An walo nga baranggay ha sawang o downtown han syudad kilalado kaurugan ha numbero. An giguti-ayi nga baranggay amo an Baranggay 4 nga mayda kahaluag hin  5.11 ka hektarya la, samtang an gidako-i nga baranggay amo an Baranggay Banilad nga mayda 362.71 ka hektarya.




#Article 260: Syudad han Iloilo (461 words)


An Syudad han Iloilo, nga tinatawag gihapon ha halipot nga Iloilo, amo an kapital nga syudad han lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo gihapon ini an sentro han rehiyon ngan an importante nga pag-ultan nga ekonomiko han Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an. An syudad mayda populasyon nga 447,992 sumala han census han tuig 2015, ngan amo nga ini an ika-siyam nga gidako-i hin populasyon nga syudad ha Pilipinas.

Gin-agnayan an Iloilo nga The Princess City in the South (An Prinsesa nga Syudad ha Salatan) tungod han halarom nga daungan hin barko hini. Ha kaagi usa ini han mga dagko nga mga sentro hin pag-uma han nasod, nga nabaligya ha gawas han nasod hin asukar, luget, saging, mangga ngan iba pa nga mga recurso natural han panahon nga kolonyal han Espanyol ngan Amerika. An British nga expatriate nga hi Nicholas Loney nagbanhaw han puerto tikang han kawaray-gamit ngan pagbiya hini.

Han 2000 nga census nga mayda gin-update nga mga talaan han  Philippine National Statistics Office, an Syudad han Iloilo mayda populasyon nga 336,391 ka tawo ha 72,218 nga mga panimalay ngan mayda 1.93% nga pagtubo hin katawhan ha tagsa tuig. An average nga pagpadot hin populasyon mga 6,533 ka tawo ha tagsa kwadrado nga kilometro nga kun igkumpara mga katunga hiton kanan Tokyo, Japan.

An Syudad han Iloilo ginbahin ngdato hin usa ka gatos kawalaon (180) nga mga baranggay, nga gintirok ngadto hin pito nga mga distrito ha heyograpiya:

An ngatanan nga mga distrito hin heyograpiya han Syudad han Iloilo mga bulag nga mga bunto han una, gawas han Lapuz, nga usa nga ubos-nga-distrito han La Paz tubtob han 2008. Ginlakip hira ngadto hin usa nga syudad han pagbalhin ngadto hin syudad han Iloilo ngan gin-inagurar nga charter nga syudad han Agosto 25, 1937.  An ngatanan nga mga distrito mayda nira mga kalugaringon nga mga singbahan nga ilarom han Arsodiosesis han Jaro. An mga distrito han Jaro, Mandurriao ngan Molo ginkikita nga mga komersyal nga mga lugar, samtang an Arevalo ngan La Paz mga lugar hin pag-ukoy. An Molo han una usa nga distrito hin pag-ukoy, samtang an Mandurriao amo an lugar han daan nga Iloilo nga Luparan (Mandurriao nga Luparan) ngan dinhi liwat an gidakoi nga shopping mall han syudad, SM City Iloilo. An Syudad Mismo usa gihapon nga lugar hin negosyo ngan sentro hin politika han syudad ngan han lalawigan han Iloilo. Dinhe liwat nahamutang an pan-nasod nga pwerto han Iloilo ngan pantalan han salog. An bag-o nga ginhimo nga distrito hin heyograpiya han Lapuz usa nga lugar hin industriya ngan pag-ukoy, nga diin nahamutang an mga kompanyiya hin sakayan, mga depot hin oil ngan pan-giling nga factory.

Uusa la nga lehislatibo nga distrito an Syudad han Iloilo.




#Article 261: André Rieu (623 words)


Hi André Léon Marie Nicolas Rieu (natawo Oktubre 1, 1949 ha Maastricht, ha Nederlandes) usa nga Holandes nga violinista ngan konduktor. Sikat hiya tungod kay nakabuhat hiya hin internasyonal nga revival ha waltz o balse nga musika ngan tungod han iya damo nga mga damo-in-namalit nga mga recording upod han iya Johann Strauss nga Orchestra.

Natawo hi André Rieu ngadto hin Kristyano nga panimalay (nga Huguenot an katulinan) ha Maastricht.  Hi Rieu nagtikáng pag-aram han violin han lima ka tuig an iya edad. Nagtubo hiya hin usa nga dako nga pamilya nga mahilig hin musika ngan an iya amay usa nga konduktor.  Tikang hin bata pa nga edad nagkamay-ada hiya hin hilig han orchestra. Nag-aram hiya hin violin didto han akademiya musika ha Liège ngan ha Conservatorium Maastricht, (1968 - 1973). Lakip han iya mga manurutdo o maestro hira Jo Juda ngan Herman Krebbers. Tikang han 1974 tubtob 1977 didto hiya nagtambong han akademiya musika ha Bruselas, nga diin hiya nag-aram upod kan André Gertler. Didto hini nga akademiya nakadaog hiya han Premier Prix.

Hi Rieu nagkamay-ada experyensya ha klasikal nga musika orchestral la hangtod han iya pag-iskwela ha unibersidad nga diin naghatag hiya hin pasundayag han Bulawan ngan Salapi nga waltz ni Franz Lehár. Naupayan hiya han reaksyon han mga nananambong han 'g? u, nga musika ngan nagdesidir hiya pagporsegir han waltz nga forma. Naghimo hiya han Maastricht Salon Orchestra ngan naghatag hin pasundayag komo usa nga violinista upod han Limburg Symphony Orchestra. Han 1987 naghimo hiya han Johann Strauss Orchestra ngan han iya kalugaringon nga produksyon nga kompanyiya. 

Mayda niya asawa nga an ngaran hi Marjorie, ngan duha nga anak: hira Marc ngan Pierre Rieu.

An orchestra nagtikang han 1987 nga mayda napulo kag duha nga mga api pero yana naghahatag ini hin mga pasundayag nga mayda kap-atan o kwarenta ngan tubtob kalim-an o singkwenta nga mga musikero. Han sugad liwat nga panahon nga an orchestra nagtikang pag-tour han Europa, nagkamay-ada ini bag-o nga pagbalik hin interes ha musika hin waltz o balse. Ini nga pagbalik hin interes didto kasagaran ha Paises Bajos ngan nagtikang han ira pag-record han Ikaduha nga Waltz tikang han kan Shostakovich mga Jazz Suite. Komo resulta, hi Rieu gintawag nga amo an Hadi hin Waltz.

Hi Rieu ngan an Johann Strauss Orchestra naghatag hin mga pasundayag ha Europa, ha Amihanan nga America, ngan ha Hapon. Nakadaog na hira hin pira nga mga premyo upod in duha nga mga World Music Award ngan mayda hira mga recording nga nakaabot na hin gold ngan platinum ha damo nga mga nasod ha bug-os nga kalibutan, upod in 8-ka-beses nga platinum ha Nederlands. Hi Rieu nagrerekord ha iya kalugaringon nga recording studio in haluag nga pagpipili-an hin klasikal nga musika pati gihapon hin popular ngan folk nga musika pati gihapon in musika tikang hin mga sikat nga mga sound track hin mga sine ngan musikal ha teatro. An iya marisyo ngan dirudilain nga mga orchestral nga mga pasundayag nakagpakada in mga mananambong nga ha ordinaryo waray hilig hin klasikal nga musika.

Hi Rieu nagtrabaho anay upod han iya bugto nga hi Jean Philippe hin pira ka tuig, pero hi Jean-Philippe nagtikang na yana han iya kalugaringon ga produksyon nga kompanyiya.  Pero an Rieu anak nga hi Pierre Rieu natrabaho pa upod han iya amay.  Hi Andre Rieu nagtotokar nga nagamit hin 1667 nga Stradivarius nga violin. In pira han mga pasundayag han iya orchestra iginpasalida ha Reino Unido ngan ha Estados Unidos dida han PBS nga telebisyon nga network sugad an 2003 nga pagpasalida han Andre Rieu - Live in Dublin, nga ginfilm ha Dublin, Irlanda ngan an 2005 nga  nga ginfilm ha Piazza della Republica ha baryo han Cortona ha Toscana, Italya.

(Diri ini nga lista o talaan kumpleto)




#Article 262: Giacomo Puccini (610 words)


Hi Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini (Disyembre 22, 1858 – Nobyembre 29, 1924) usa nga Italyano ngakompositor hin opera nga sinisiring nga usá han mga makarit nga mga kompositor hin opera han urhe nga ika-19 ngan syahan nga bahin han ika-20 nga siglo. Gintawag hiyá nga amo an pinakaharangdon nga kompositor hin Italyano nga opera sunod kan Verdi.

An sayó nga bahin han mga buhat ni Puccini nahibase han minat-an nga urhe-nga-ika-19-nga gatostuig nga romantiko nga opera nga Italyano. Ha urhé, malinamposon niya nga naipadukwag an iya buhat han baga-hin-tuód nga estilo nga verismo, nga diin usá hiyá han mga nangunguna nga nagbandilyo.

An mga kilalado nga sinurat ni Puccini amo an La bohème (1896), Tosca (1900), Madama Butterfly (1904), ngan Turandot (1924), ngatanan hini upod han mga importante nga opera nga gintutukar nga mga standard.

 It launched his remarkable relationship with the librettests Luigi Illica and Giuseppe Giacosa, who collaborated with him on his next three operas:

Composition was slow after this.  In 1903 Puccini was injured in an automobile accident. In 1906, Giacosa died.  In 1909, there was scandal after Puccini's wife, Elvira, falsely accused their maid Doria Manfredi of having an affair with Puccini. The maid then committed suicide. Elvira was successfully sued by the Manfredis and Giacomo had to pay damages.  And in 1912, Puccini's editor, Giulio Ricordi, who had a very important role in the rising of his career, died.

Nonetheless, in 1910, Puccini completed La fanciulla del West, which he later on thought of as his most powerful opera, and, in 1917, finished the score of La rondine, a piece he reworked from an operetta he had attempted to compose only to find that his style and talent were incompatible with the genre.

In 1918, Il Trittico premiered in New York.  This work is composed of three one-act operas: a horrific episode (Il Tabarro), in the style of the Parisian Grand Guignol, a sentimental tragedy (Suor Angelica) and a comedy or farce (Gianni Schicchi).  Of the three, Gianni Schicchi is the most popular. 

A habitual chain smoker of cigarettes, Puccini began to complain of chronic sore throats towards the end of 1923. A diagnosis of throat cancer led his doctors to recommend a new and experimental treatment called radiation therapy, which was being offered in Brussels, Belgium. He died there on November 29 1924 from complications from the treatment. Uncontrolled bleeding led to a heart attack one day after undergoing surgery. News of his death reached Rome during a performance of La bohème. The opera was immediately stopped, and the orchestra played Chopin's Funeral March for the stunned audience.  He was buried in Milan, but in 1926 his son ordered the transfer of his father's remains to the chapel in his house at Torre del Lago where he still lies together with his wife and son. His death marked the end of opera as a popular art form. Turandot, his last opera was left unfinished. The last two scenes were completed by Franco Alfano. When the opera was premiered by Toscanini he had chosen not to perform the score by Alfano. The performance progressed to the last measures that Puccini himself completed and orchestrated, and at this point, the orchestra stopped, and the performers froze in position.  Toscanini turned to the audience and said: Here the opera finishes, because at this point the Maestro died. Only in 2001 an official new completion was made by Luciano Berio.

Bisan kon hi Puccini kilalado tungod han iya mga opera, nagkomposo gihapon hiya hin mga piyesa para hin orkestra, sagrado nga musika, chamber nga musika, ngan mga kanta para han tingog ngan piano.

Mga pagkukuhaan




#Article 263: Peñón de Vélez de la Gomera (168 words)


An Peñón de Vélez de la Gomera usa han mga Espanyol nga teritoryo ha Amihanan nga Africa atbang han labnasan han Marruecos (Plazas de soberanía), upod han mga daplin han dagat nga mga enclave han Ceuta ngan Melilla, an isla han Peñón de Alhucemas, Islas Chafarinas ngan an guti-ay nga puro han Isla Perejil.

It Peñón de Vélez de la Gomera nahamutang mga 117 ka km (72.7 mi) ha timugan (salatan-sinirangan) o sureste tikang ha Ceuta, usa nga darudako nga Espanyol nga enclave ha Marruecos. Isla ini han una, pero yana permanente nga nahadugtong han lapyahan han Marrueco pinaagi hin 85 ka milyas (279 feet) nga kahalaba nga estrecho hin baras (usa han mga gihaliputi nga mga linea han kalibutan). Naglalakip ini hin mga 19,000 ka m².

Ginkuha ini han Espanya han 1508 ngan gindumara ha ilarom han Melilla ngan permanente nahailarom han pagkontrola han Espanya tikang han 1564. 

Ha yana, gin-ookupahan la ini hin militar nga garrison hin mga 60 ka tawo ngan waray civilian nga populasyon.




#Article 264: Afganistan (265 words)


An Afganistan o kundi man Afghanistan (kaluwás ha Ininglis ; Pashto/Dari: , Pashto:  , Dari:  ) nga an opisyal nga ngaran Republika Islamika han Afganistan (د افغانستان اسلامي دول  Da Afghanistan Islami Dawlat; دولت اسلامی افغانستا  Dolate Eslâmie Afghânestân; Iningles: Islamic Republic of Afghanistan; Kinatsila República Islámica de Afganistán o Estado Islámico de Transición de Afganistán ) usa nga sirado hin dagat nga nasod nga nahamutang ha Salatan-nga-Butnga nga Asya.. Ginsasapitan an Afganistan han Pakistan ha sidlangan ngan salatan; han Iran ha katundan; han Turkmenistan, Uzbekistan, ngan Tajikistan ha amihan; ngan ha hirayo nga dumagsaan, han Tsina. Na-okupar ini hin , ngan usá ini nga nasod nga damo hin kabugkiran ngan mga patag ha amihan ngan ha habagatan. An syudad han Kabul amo an pamunuan o kapital ngan amo gihapon an gidako-i nga syudad han nasabi nga nasod.  An kamolupyohan hiní 32 ka milyon, nga an kaurugan hini mga ethniiko nga mga Pashtun, mga Tajik, mga Hazara ngan mga Uzbek.

An ngaran nga Afghānistān () gintutuohan nga sugad ka maiha han ethnonimo nga Afghan, nga gindokumenta dida han ika-10 nga gatostuig nga barasahon hin heyograpiya Hudud ul-'alam. An gamot nga ngaran Afghan gingamit  ha kaagi hin pagtudlok hin usá nga api han ethniko nga mga Pashtun, ngan an suffix -stan nangangahulogan lugar han (mga) ha Pinersa. Sugad man, an ngaran nga Afghanistan o Afganistan nangangahulogan nga tuna han mga Afghan o, kun ha ispesipiko nga pagtudlok ha kaagi, ha tuna han mga Pashtun. Bisan pa man, an moderno nga Konstitusyon han Afghanistan nasiring nga [a]n pulong nga Afghan gagamiton pagtudlok ha tagsa bungtohanon han Afghanistan.




#Article 265: Saudi Arabia (719 words)


An Arabya Saudi o kundi man Saudi Arabia o puyde liwat Arabya Saudita (ha literal nga Winaray: Arabya nga Saudi; Kinatsila: Arabia Saudita; Ininglis: Saudi Arabia;  ) nga ha opisyal nga pagtawag Ginhadi-an han Arabya Saudi ( , ) usa nga nasod ha Katundan nga Asya nga nahihimo han dako nga bahin han Rawis han Arabya. Mayda iní kahaluag hin tuna nga mga 2,150,000 ka kilometro (830,000 ka kwadrado nga milya), an Saudi Arabia ha heyograpiya amo an gidako-i nga soberano nga estado ha Katundan nga Asya, an ikaduha nga gidako-i ha Arabo nga kalibutan (sunod han Algeria), an ikalima nga gidako-i ha Asya, ngan an ika-12 nga gidakoi ha kalibotan. Ginsasapitan an Saudi Arabia han Hordanya ngan Irak ha amihan, han Kuwait ha dumagsaan, han Qatar, Barein, ngan han Emiratos Arabes Unidos ha sidlangan, han Oman ha timugan ngan han Yemen ha salatan; nahabulag iní tikang han Israel ngan han Ehipto pinaagi han Gulfo han Aqaba. Amo la ini an nasod nga mayda baybayon ha Dagat Pula ngan in baybayon ha Gulfo han Persia, ngan an kadam-an han katunaan hini nahihimo hin mamara nga disyerto, ubos nga tuna ngan mga kabugkiran.  Tikang han Oktubre 2018, an Saudi nga ekonomiya amo an gidakoi ha Butnga nga Sinirangan ngan an ika-18 nga gidakoi ha kalibutan.  An Saudi Arabia mayda gihapon in usá han mga gibatan-oni nga mga kamolupyohan han kalibutan; 50 ka porsyento han 33.4 nga milyon nga molupyo hini mga diri pa naabot hin 25 ka tuig nga panuigon.

An teritoryo nga yana naghihimo han Saudi Arabia amo an lugar hin pipira nga mga kahadto nga kultura ngan mga sibilisasyon. An kaagi-ugsa-hin-kasaysayan han Saudi Arabia nagpapakita hin pira nga mga sayo nga mga nahabilin hin buruhaton hin katawhan ha kalibutan. An Islam, nga amo an ikaduha nga gidako-i nga relihyon han kalibutan,, ginmawas ha yana-nga-adlaw nga Saudi Arabia. Han sayo nga bahin han ika-7 nga gatostuig, gin-usa han Islamico nga manaragna nga hi Mahoma an kamolupyohan han Arabia ngan naghimo hin uusa nga Islamico nga relihiyoso nga gobyerno. Katapos han iya pagkamatay han 632, madagmit nga ginpahaluag han mga nagsunod ha iya an teritoryo nga ilarom hin Muslim nga pagdumara gawas han Arabia, nansakop hin mga dagko nga mga bahin hin katunaan (tikang han Rawis Iberia ha Katundan kutob han yana nga adlaw nga Pakistan ha Sidlangan) hin pipira la nga mga dekada.
Mga Arabo nga dinastiya nga nagtikang han yana-nga-adlaw nga Saudi Arabia nagtukod han Rashidun (632–661), Umayyad (661–750), Abbasid (750–1517) ngan Fatimid (909–1171) nga mga kalipato pati gihapon in pipira nga mga dinastiya ha Asya, Aprika ngan Europa.

An kahaluag han yana-nga-adlaw nga Saudi Arabia nahimo anay hin kaurugan upat nga lain nga mga rehiyon: Hejaz, Najd ngan mga bahin han Sinirangan nga Arabya (Al-Ahsa) ngan Salatan nga Arabya ('Asir). Gintukod an Ginhadi-an han Saudi Arabia han 1932 ni Ibn Saud. Gin-usa niya an upat nga rehiyon ngadto hin úusá nga estado pinaagi hin mga sunodsunod nga mga panakop nga nagtikang han 1902 han pagsakop han Riyadh, an balay han katulinan han iya panimalay, an Panimalay han Saud. Tikang hadto an Saudi Arabia usá nga totalitariano nga monarka absoluta, nga ginsisiring nga diktadura nga naeeredir nga ginpapamunuan hin pagsunod hin Islamista nga mga surundon. An ultrakonserbador nga Wahhabi nga relihiyoso nga pangiwa ha sulod han Sunni nga Islam gintatawag nga dako nga kinaiya han Saudi nga kultura, nga an pagpakalat hini ha kalibutan ginpanalapi hin dako pinaagi han pagbaligya hin lana ngan gas. An Saudi Arabia agsob nga tinatawag nga an Tuna han Duha nga Baraan nga Meskita hin pag-ungod han Al-Masjid al-Haram (ha Mecca) ngan han Al-Masjid an-Nabawi (ha Medina), an duha nga gibabaraani nga lugar ha Islam. Inarabo an opisyal nga pinulongan han estado.

Nadiskobrehan in petrolyo han 3 Marso 1938 ngan nasundan iní hin pipira pa nga mga nabilngan ha Sinirangan nga Lalawigan. Tikang hiní an Saudi Arabia nagin ikaduhá nga gidako-i nga naprodusir hin lana (sunod han Estados Unidos) amo an gidako-i nga na-export hin lana, an nakontrolar han ikaduhá nga gidako-i nga mga reserba hin lana ngan an ika-unom nga gidako-i nga reserba hin natural nga gas. Ginkategorisar an ginhadi-an nga usá nga World Bank nga hataas-hin-income nga ekonomiya nga mayda hataas nga Human Development Index ngan amo la an Arabo nga nasod nga upod han G-20 nga dagko nga mga ekonomiya.  




#Article 266: Barein (455 words)


An Barein o kundi man Bahrain (  ), nga an opisyal nga ngaran Ginhadi-an han Barein (puyde liwat Ginhadi-an han Bahrain  ), usá nga nasod nga purô ha Gulfo han Persia. Nahihimo an soberano nga estado hin guti-ay nga kapurupod-an nga nahabutnga palibot han Purô han Barein, nga nahamutang ha butnga han rawis han Qatar ngan han dumagsaan nga labnasan han Saudi Arabia, nga diin nahasumpay iní han 25 ka kilometro (16 ka milyas) nga Kalsada ni Hadi Fahd. An kamolupyohan han Barein mga 1,234,561 (c. 2010), upod in 666,172 nga mga diri-nasyonal. An Barein, 780 nga kwadrado nga kilometro (300 nga kwadrado nga milyas) hin kadako, nga naghihimo iní nga ikatulo-nga-gigutiayi nga nasod ha Asya sunod han Maldivas ngan Singgapura. An syudad han Manama amo an pamunuan ngan gidakoi nga syudad.

An Barein amo an sityo han kahadto nga sibilisasyon han Dilmun. Kilalado iní tikang han kahadto tungod han mga panagatan hin mutya o perlas, nga ginkikita nga amo an gimaupayi han kalibotan kutob han ika-19 nga gatostuig. An Barein amo an mga sarusayo nga mga lugar nga nagkarawat han Islam, han 628 AD. Sunod hin panahón hin Arabo nga pagdumara, ginpamunuan an Bahrain han Imperyo Portuges tikang 1521 kutob han 1602, nga diin ginsakop iní ni Shah Abbas I han dinastiya Safavid ha ilarom han Imperyo Persa. Han 1783, an katulinan han Bani Utbah nagsakop han Bahrain tikang kan Nasr Al-Madhkur ngan tikang hiní nga panahon, ginpamunuan iní han Al Khalifa nga hadianon nga panimalay, nga diin hi Ahmed al Fateh am an syahan nga hakim han Barein.

Han mga urhe nga bahin han gatostuig han mga 1800s, pagsunod hin mga sunodsunod nga mga kasabotan upod han mga Britaniko, nagin protektorado an Barein han Reino Unido. Han 1971, nagdeklara hin paglugaríng an Barein. Kasanhi anay ini nga emirato, han 2002 gindeklara iní nga Islamiko nga monarkiya nga konstitusyonal. 

Han 2011, nakatagamtam an nasod hin mga protesta nga na-inspirar han Arab Spring han rehiyon. An naghahadi nga hadianon nga panimala han al-Khalifa han Barein gintahapan ngan ginpakaraot tungod hin mga abuso hin katungdanan hin katawhan, upod in pagpriso, pagkastigo ngan pagbitay hin mga disidente, mga tawo hin oposisyon ha politika ngan an mayoriya nga Shia nga Muslim nga kamolupyohan.

Ginpadukwag han Bahrain an syahan nga ekonomiya katapos-hin-lana o post-oil nga ekonomiya ha Gulfo han Persia, an gindangatan tikang hin mga dekada hin pag-invest ha mga sektor hin banking ngan turismo; damo han mga gidako-i nga institusyon hin panalapi mayda presensya ha pamunuan han nasod. Sugad man, mayda iní hataas nga Human Development Index ngan ginkikilala iní han World Bank nga usá nga hitaas-in-ganansya nga ekonomiya. Api an Bahrain han Nasyones Unidas, Non-Aligned Movement, Arab League, Organisation of Islamic Cooperation ngan han Gulf Cooperation Council.




#Article 267: Antonio Abad (102 words)


Hi Antonio Abad (1894-1970) usa nga maniniday, fictionista, dramatista ngan ensayista tikang ha Cebu, ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Kilalado hiya nga usa nga nangunguna nga Bisaya nga manunurat ha Kinatsila. Usa hiya nga makarit ha costumbrismo (lokal nga kolor) ngan hin forma hin pagsaysay nga tinatawag nga instantanea o rafaga. Nagdaog hiya han Premio Zobel han 1928 ngan han 1929. Usa hiya nga propesor ha Far Eastern University ngan ha University of the Philippines, nga diin hiya nagtutdo hin Kinatsila ngan usa han mga nagtukod han Departamento han Espanyol (yana Departamento han mga Europeo nga Yinaknan).




#Article 268: Sergio Osmeña (610 words)


Hi Sergio Osmeña y Suico (Septyembre 9, 1878mdash;Oktubre 19, 1961) amo an ikaduha nga Presidente o Mangulo han Mankomunidad han Pilipinas. Hiya an Sugbong-Mangulo o Bise-Presidente ha ilarom ni Manuel L. Quezon, ngan nahapuesto ha pagka-mangulo han kamatay ni Quezon han 1944. Usa hiya han mga nagtukod han Partido Nacionalista.

Hi Osmeña usa nga kabahin han prominente nga Osmeña nga pamilya, nga naglalakip han iya anak (hi anay Senador Sergio Osmeña Jr.) ngan han iya mga apo hira (Senador Sergio Osmeña III ngan John Osmeña), (kasanhi nga Gobernador (Lito Osmeña ngan Mayor Tomas Osmeña).

Hi Osmeña, usa nga Intsek-nga-mestizo natawo ha Sugbo kan Juana Osmeña y Suico. Nagkuha hiya han iya elementarya nga pag-aram didto ha University of San Carlos ngan naggradwar han 1892. Hi Osmeña nagpadayon han iya pag-aram didto ha Manila, nag-iskwela ha San Juan de Letran College nga diin anay hiya nagkakilala kan Manuel L. Quezon, usa nga iya igkasi-estudyante ha klase. Nag-aram hiya hin balaod ha University of Santo Tomas ngan ikaduha nga gihataasi an marka dida han bar examination han 1903.

Hi Osmeña nagsirbe dida han staff hin gyera ni Heneral Emilio Aguinaldo komo usa nga mensahero ngan periodista. Han 1900 nagtukod hiya han periodiko ha Cebu nga, El Nuevo Dia nga nag-iha hin tulo ka tuig.

Hi Osmeña usa nga abogado ngan editor hin periodiko ugsa hiya mahibulig ha lokal nga mga politika.  Nagtikáng hiya komo konsehal. 

Han 1904, an Amerikano nga kolonyal nga administrasyon naghimo ha iya nga gobernador han Sugbo o Cebu. Kaatapos hin duha ka tuig, na-elihir hiya nga gobernador han Sugbo. Samtang gobernador hiya, nagdalagan hiya dida han pinili-ay para han syahan nga Kapulongan Pilipinhon o Philippine Assembly han 1907 ngan napili hiya nga Speaker hadton nga kapulongan. Hi Osmeña 29 pa la an edad han kahimo niya nga gihataasi in ranggo nga opisyal Pilipino hadto nga panahon.

Hiya ngan in usa liwat nga politiko, nga hi Manuel L. Quezon han Tayabas, nagtukod han Partido Nacionalista komo baton han Partido Federalista han mga politiko-ha-Manila. An duha nagkaada hin pagkaribal para hin kadominante ha politika tikang hini nga panahon. 

Hi Osmeña napili nga assemblyman han 1907 ngan nagpabilin nga miyembro han ubos nga balayan hangtod han 1922. Hiya an bise-presidente han nasod hin duha nga nagsunod nga panahon o terms ha ilarom han Mankomunidad Pilipinhon o Philippine Commonwealth.

Kinmadto hiya ha Estados Unidos han 1933 agod makabulig han pagpasa han Hare-Hawes-Cutting Independence Bill nga nasaliwanan han Tydings-McDuffie Act han Marso 1934.

Hi Osmeña napili nga sugbong-mangulo han Commonwealth han 1935, upod kan  Quezon komo mangulo. Na-elihido hiya hin otro han 1941. Han pagbalhin han gobyerno Commonwealth ngadto ha Estados Unidos ha exilyo, hi Osmeña inmupod kan Quezon.

Hi Osmeña nagin mangulo han Commonwealth han kamatay ni Quezon han 1944. Inmuli hiya ha Pilipinas hadto ngahaw nga tuig upod kan Heneral Douglas MacArthur ngan an mga puwersa liberasyon. Katapos han gyera, hi Osmeña amo an nagbalik han gobyerno Commonwealth government ngan han iba nga mga dirudilain nga mga departamento ehekutibo. Nagpadayon hiya pakigbisog para han paglugaring o independensya han Pilipinas.

Para han pinili-ay hin mangulo han 1946, dinmiri hi Osmeña pagkampanya, tungod kay siring niya an Pilipino nga katawhan maaram han iya buhat hin 40 ka tuig hin tuptop ngan matadong nga serbisyo. Bisan pa, napirde hiya ni Manuel Roxas, nga nakadaog hin 54 ka porsyento han botos ngan amo an nagin-syahan nga mangulo han independyente nga Republika han Pilipinas.

Katapos han iya kapirde dida han pinili-ay, hi Osmeña nagretiro ngadto ha iya balay ha Cebu. Namatay hiya ha edad han 83 han Oktubre 19, 1961, ha Veteran's Memorial Hospital ha Syudad han Quezon. Didto hiya ginlubong ha North Cemetery ha Manila.




#Article 269: USS Wisconsin (BB-64) (5026 words)


An USS Wisconsin (BB-64) usa nga Iowa-nga klase nga battleship, ngan ikaduha nga barko han United States Navy nga ginngaranan ha dungog han U.S. nga estado han Wisconsin. Ginhimo ini ha Philadelphia Navy Yard, ngan ginlansar dida han Disyembre 7 1943.
's next operation was in the Philippines, specifically the occupation of Luzon. Bypassing the southern beaches, American amphibians went ashore at Lingayen Gulf, the scene of the Japanese landings nearly three years before.

Wisconsin, armed with heavy anti-aircraft batteries, performed escort duty for TF 38's fast carriers during air strikes against Formosa, Luzon, and the Nansei Shoto, to neutralize Japanese forces there and to cover the unfolding Lingayen Gulf operations. Those strikes, lasting from 3 January to 22 January 1945, included a thrust into the South China Sea, in the hope that major units of the Japanese Navy could be drawn into battle.

Wisconsin’s carrier group launched air strikes between Saigon and Camranh Bay, Indochina, on 12 January resulted in severe losses for the enemy. TF 38's warplanes sank 41 ships and heavily damaged docks, storage areas, and aircraft facilities. Formosa, already struck on 3 January and 4 January, was raided again on 9 January, 15 January, and 21 January. Throughout January Wisconsin shielded the carriers as they conducted air raids at Hong Kong, Canton, Hainan Island, the Canton oil refineries, the Hong Kong Naval Station, and Okinawa.

Wisconsin was assigned to the Fifth Fleet when Admiral Raymond A. Spruance relieved Admiral Halsey as Commander of the Fleet. She moved northward with the redesignated TF 58 as the carriers headed for the Tokyo area. On 16 February 1945, the task force approached the Japanese coast under cover of adverse weather conditions and achieved complete tactical surprise. As a result, Wisconsin and the other ships shot down 322 enemy planes and destroyed 177 more on the ground.  Japanese shipping, both naval and merchant, suffered drastically, too, as did hangars and aircraft installations. 

Wisconsin and the task force moved to Iwo Jima on 17 February to provide direct support for the landings slated to take place on that island on 19 February. They revisited Tokyo on 25 February and, the next day, hit the island of Hachino off the coast of Honshu which resulted in heavy damage to ground facilities; additionally, the American planes sank five small vessels and destroyed 158 planes.

Wisconsins task force stood out of Ulithi on 14 March, bound for Japan. The mission of that group was to eliminate airborne resistance from the Japanese homeland to American forces off Okinawa. Enemy fleet units at Kure and Kobe, on southern Honshu, reeled under the impact of the explosive blows delivered by TF 58's airmen. On 18 March and 19 March, from a point 100 miles (160 km) southwest of Kyushu, TF 58 hit enemy airfields on that island; unfortunately, allied anti-aircraft fire on 19 March failed to stop a Kamikaze attack on the carrier Franklin (CV-13). That afternoon, Wisconsin and the task force retired from Kyushu, screening the blazing and battered flattop, and in doing so, the screen shot down 48 attackers. 

On 24 March, Wisconsin trained her 16 inch (406 mm) guns on targets ashore on Okinawa. Together with the other battlewagons of the task force, she pounded Japanese positions and installations in preparation for the landings. Japanese resistance, while fierce, was doomed to failure by dwindling numbers of aircraft and trained pilots.

While TF 58's planes were dealing with Yamato and her escorts, enemy aircraft attacked the American surface units. Combat air patrols (CAP) shot down 15 enemy planes, and ships' gunfire shot down another three, but not before one Kamikaze attack penetrated the CAP and screen to crash on the flight deck of the fleet carrier Hancock (CV-19). On 11 April, the Japanese renewed their Kamikaze attacks; and only drastic maneuvers and heavy barrages of gunfire saved the task force. Combat air patrols shot down 17 planes, and ships' gunfire shot down 12. The next day, 151 enemy aircraft attacked TF 58, but Wisconsin, together with other units of the screens for the vital carriers, kept the Kamikaze pilots at bay and destroyed them before they could reach their targets. Over the days that ensued Japanese suicide attacks managed to crash into three carriers — Intrepid (CV-11), Bunker Hill (CV-17) and Enterprise (CV-6) — on successive days.

By 4 June, a typhoon was swirling through the Fleet. Wisconsin rode out the storm unscathed, but three cruisers, two carriers, and a destroyer suffered serious damage. Offensive operations were resumed on 8 June with a final aerial assault on Kyushu. Japanese aerial response was virtually nonexistent; 29 planes were located and destroyed. On that day, one of Wisconsin's floatplanes landed and rescued a downed pilot from the carrier Shangri-La (CV-38).

Wisconsin ultimately put into Leyte Gulf and dropped anchor there on 18 June for repairs and replenishment. Three weeks later, on 1 July, the battleship and her escorts sailed once more for Japanese home waters for carrier air strikes on the enemy's heartland. Nine days later, carrier planes from TF 38 destroyed 72 enemy aircraft on the ground and smashed industrial sites in the Tokyo area. Wisconsin and the other ships made no attempt whatsoever to conceal the location of their armada, due in large part to a weak Japanese response to their presence.

On 16 July, Wisconsin fired the 16 inch (406 mm) guns at the steel mills and oil refineries at Muroran, Hokkaido. Two days later, she wrecked industrial facilities in the Hitachi Miro area, on the coast of Honshu, northeast of Tokyo itself. During that bombardment, British battleships of the British Pacific Fleet contributed their heavy shellfire. By that point in the war, Allied warships such as Wisconsin were able to shell the Japanese homeland almost at will.

Task Force 38's planes subsequently blasted the Japanese naval base at Yokosuka, and put the former fleet flagship Nagato out of action, one of the two remaining Japanese battleships. Throughout July and into August Admiral Halsey's airmen visited destruction upon the Japanese, the last instance being against Tokyo on 13 August 1945. Two days later, the Japanese surrendered. World War II was over at last.

Wisconsin, as part of the occupying force, arrived at Tokyo Bay on 6 September, three days after the formal surrender occurred on board the battleship Missouri (BB-63). During Wisconsin's brief career in World War II, she had steamed 105,831 miles (170,318 km) since commissioning; had shot down three enemy planes; had claimed assists on four occasions; and had fueled her screening destroyers on some 250 occasions.

Shifting subsequently to Okinawa, the battleship embarked homeward-bound GIs on 22 September, as part of Operation Magic Carpet staged to bring soldiers, sailors, and marines home from the far-flung battlefronts of the Pacific. Departing Okinawa on 23 September, Wisconsin reached Pearl Harbor on 4 October, remaining there for five days before she pushed on for the west coast on the last leg of her state-side bound voyage. She reached San Francisco, California, on 15 October.

Heading for the east coast of the United States soon after the start of the new year, 1946, Wisconsin transited the Panama Canal between 11 January and 13 January and reached Hampton Roads, Virginia, on 18 January. Following a cruise south to Guantánamo Bay,
Cuba, the battleship entered the Norfolk Naval Shipyard for overhaul. After repairs and alterations that consumed the summer months, Wisconsin sailed for South American waters.

Over the weeks that ensued, the battleship visited Valparaíso, Chile, from 1 November to 6 November; Callao, Peru, from 9 November to 13 November; Balboa, Canal Zone, from 16 November to 20 November; and La Guaira, Venezuela, from 22 November to 26 November, before returning to Norfolk on

Wisconsin spent nearly all of 1947 as a training ship, taking naval reservists on two-week cruises throughout the year. Those voyages commenced at Bayonne, New Jersey, and saw visits conducted at Guantánamo Bay, Cuba, and the Panama Canal Zone. While underway at sea, the ship would perform various drills and exercises before the cruise would end where it had started, at Bayonne. During June and July of 1947, Wisconsin took United States Naval Academy midshipmen on cruises to northern European waters.

In January 1948, Wisconsin reported to the Atlantic Reserve Fleet at Norfolk, for inactivation. Placed out of commission, in reserve on 1 July 1948 Wisconsin was assigned to the Norfolk group of the Atlantic Reserve Fleet.

Her sojourn in mothballs, however, was comparatively brief, due to the North Korean invasion of South Korea in late June 1950. Wisconsin was recommissioned on 3 March 1951 with Captain Thomas Burrowes in command. After shakedown training, the revitalized battleship conducted two midshipmen training cruises, taking the officers-to-be to Edinburgh, Scotland; Lisbon, Portugal; Halifax, Nova Scotia; New York City; and Guantánamo Bay, Cuba, before she returned to Norfolk. While leaving New York Wisconsin was accidentally grounded on mud flats in New York Harbor, but was freed on 23 August with no damage to the ship.

Wisconsin departed Norfolk on 25 October 1951, bound for the Pacific. She transited the Panama Canal on 29 October and reached Yokosuka, Japan, on 21 November. There, she relieved New Jersey (BB-62) as flagship for Vice Admiral H. M. Martin, Commander, Seventh Fleet.

On 26 November, with Vice Admiral Martin and Rear Admiral F.P. Denebrink, Commander, Service Force, Pacific, embarked, Wisconsin departed Yokosuka for Korean waters to support the fast carrier operations of TF 77. She left the company of the carrier force on 2 December and, screened by the destroyer Wiltsie (DD-716), provided gunfire support for the Republic of Korea (ROK) Corps in the Kasong-Kosong area. After disembarking Admiral Denebrink on 3 December at Kangnung, the battleship resumed station on the Korean bombline, providing gunfire support for the American 1st Marine Division. Wisconsin's shellings accounted for a tank, two gun emplacements, and a building. She continued her gunfire support task for the 1st Marine Division and 1st ROK Corps through 6 December, accounting for enemy bunkers, artillery positions, and troop concentrations. On one occasion during that time, the battleship received a request for call-fire support and provided three star-shells for the 1st ROK Corps, illuminating an enemy attack that was consequently repulsed with considerable enemy casualties.

After being relieved on the gunline by the heavy cruiser St. Paul (CA-73) on 6 December, Wisconsin retired only briefly from gunfire support duties. She resumed them, however, in the Kasong-Kosong area on 11 December screened by the destroyer Twining (DD-540). The following day, 12 December, saw the embarkation in Wisconsin of Rear Admiral H. R. Thurber, Commander, Battleship Division 2. The admiral came on board via helicopter, incident to his inspection trip in the Far East.

The battleship continued naval gunfire support duties on the bombline, shelling enemy bunkers, command posts, artillery positions, and trench systems through 14 December. She departed the bombline on that day to render special gunfire support duties in the Kojo area blasting coastal targets in support of United Nations (UN) troops ashore. That same day, she returned to the Kasong-Kosong area. On 15 December, she disembarked Admiral Thurber by helicopter. The next day, Wisconsin departed Korean waters, heading for the Sasebo U.S. Fleet Activities base to rearm.

Returning to the combat zone on 17 December, Wisconsin embarked United States Senator Homer Ferguson of Michigan on 18 December. That day, the battleship supported the 11th ROK invasion with night illumination fire that enabled the ROK troops to repulse 
a North Korean assault with heavy enemy casualties. Departing the bombline on 19 December, the battleship later that day transferred her distinguished passenger, Senator Ferguson, by helicopter to the carrier
Valley Forge (CV-45).

Wisconsin next participated in a coordinated air-surface bombardment of Wonsan to neutralize pre-selected targets. She shifted her bombardment station to the western end of Wonsan harbor, hitting boats and small craft in the inner swept channel during the afternoon. Such activities helped to forestall any attempts to assault the friendly-held islands in the Wonsan area. Wisconsin then made an anti-boat sweep to the north, firing the five inch (127 mm) batteries on suspected boat concentrations. She then provided gunfire support to UN troops operating at the bombline until three days before Christmas 1951. She then rejoined the carrier task force.

On 28 December, Francis Cardinal Spellman, on a Korean tour over the Christmas holidays, visited the ship, coming on board by helicopter to celebrate Mass for the Catholic members of the crew. He left the ship by helicopter off Pohang. Three days later, on the last day of the year, Wisconsin put into Yokosuka.

Wisconsin departed that Japanese port on 8 January 1952 and headed for Korean waters once more. She reached Pusan the following day and entertained the President of South Korea, Syngman Rhee, and his wife, on 10 January. President and Mrs. Rhee received full military honors as they came on board, and he reciprocated by awarding Vice Admiral Martin the ROK Order of the Military Merit.

Wisconsin returned to the bombline on 11 January and, over the ensuing days, delivered heavy gunfire support for the 1st Marine Division and the 1st ROK Corps. As before, her primary targets were command posts, shelters, bunkers, troop concentrations and mortar positions. As before, she stood ready to deliver call-fire support as needed. One such occasion occurred; on 14 January when she shelled enemy troops in the open at the request of the ROK 1st Corps.

Rearming at Sasebo and once more joining TF 77 off the coast of Korea soon thereafter, Wisconsin resumed support at the bombline on 23 January. Three days later, she shifted once more to the Kojo region, to participate in a coordinated air and gun strike. That same day, the battleship returned to the bombline and shelled the command post and communications center for the 15th North Korean Division during call-fire missions for the 1st Marine Division.

Returning to Wonsan at the end of January, Wisconsin bombarded enemy guns at Hodo Pando before she was rearmed at Sasebo. The battleship rejoined TF 77 on 2 February and the next day, blasted railway buildings and marshaling yards at Hodo Pando and Kojo before rejoining TF 77. After replenishment at Yokosuka a few days later, she returned to the Kosong area and resumed gunfire support. During that time, she destroyed railway bridges and a small shipyard besides conducting call-fire missions on enemy command posts, bunkers, and personnel shelters, making numerous cuts on enemy trench lines in the process.

On 26 February, Wisconsin arrived at Pusan where Vice Admiral Shon, the ROK Chief of Naval Operations; United States Ambassador J.J. Muccio; and Rear Admiral Scott-Montcrief, Royal Navy, Commander, Task Group 95.12, visited the battleship. Departing that South Korean port the following day, Wisconsin reached Yokosuka on 2 March. A week later, she shifted to Sasebo to prepare to return to Korean waters.

Wisconsin arrived off  Songjin, Korea, on 15 March 1952 and concentrated her gunfire on enemy railway transport. Early that morning, she destroyed a communist troop train trapped outside of a destroyed tunnel. That afternoon, she received the first 
direct hit in her history, when one of four shells from a communist 155 mm gun battery struck the shield of a starboard 40 mm mount. Although little material damage resulted, three men were injured. Wisconsin subsequently destroyed that battery with a 16 inch (406 mm) salvo before continuing her mission. After lending a hand to support once more the 1st Marine Division with her heavy rifles, the battleship returned to Japan on 19 March.

Relieved as flagship of the Seventh Fleet on 1 April by sister ship
Iowa (BB-61), Wisconsin departed Yokosuka, bound for the United States. En route home, she touched briefly at Guam, where she took part in the successful test of the Navy's largest floating dry-dock on 4 April and 5 April, marking the first time that an
Iowa-class battleship had ever utilized that type of facility. She continued her homeward-bound voyage, via Pearl Harbor, and arrived at Long Beach, California, on 19 April, she then sailed for Norfolk.

Early in June 1952, Wisconsin resumed her role as a training ship, taking midshipmen to Greenock, Scotland; Brest, France; and Guantánamo Bay, Cuba, before returning to Norfolk. She departed Hampton Roads on 25 August and participated in the NATO exercise Operation Mainbrace. After her return to Norfolk, Wisconsin underwent an overhaul in the naval shipyard there. Wisconsin remained in the Atlantic fleet throughout 1952 and into 1953, training midshipmen and conducting exercises. After a month of routine maintenance Wisconsin departed Norfolk on 9 September 1953, bound for the Far East.

Sailing via the Panama Canal to Japan, Wisconsin relieved New Jersey (BB-62) as Seventh Fleet flagship on 12 October. During the months that followed, Wisconsin visited the Japanese ports of Kobe, Sasebo Navy Yard, Yokosuka, Otaru, and Nagasaki. She spent Christmas at Hong Kong and was ultimately relieved of flagship duties on 1 April 1954 and returned to the United States soon thereafter, reaching Norfolk, via Long Beach and the Panama Canal, on 4 May 1954.

Entering the Norfolk Naval Shipyard on 11 June, Wisconsin underwent a brief overhaul and commenced a midshipman training cruise on 12 July. After revisiting Greenock, Brest, and Guantánamo Bay, the ship returned to the Norfolk Naval Shipyard for repairs. Shortly thereafter, Wisconsin participated in Atlantic Fleet exercises as flagship for Commander, Second Fleet. Departing Norfolk in January 1955, Wisconsin took part in Operation Springboard, during which time she visited Port-au-Prince, Haiti. Then, upon returning to Norfolk, the battleship conducted another midshipman's cruise that summer, visiting Edinburgh; Copenhagen, Denmark; and Guantánamo Bay before returning to the United States.

Upon completion of a major overhaul at the New York Naval Shipyard, Wisconsin headed south for refresher training in the Caribbean Sea, later taking part in another Springboard exercise. During that cruise, she again visited Port-au-Prince and added Tampico, Mexico, and Cartagena, Colombia, to her list of ports of call. She returned to Norfolk on the last day of March 1955 for local operations. On 19 October 1955, while operating in the East River in the New York Harbour Wisconsin was accidentally grounded.  Fortunately, the ship was freed in about an hour without any serious damage.

Throughout April and into May, Wisconsin operated locally off the Virginia capes. On 6 May, the battleship collided with the destroyer Eaton (DDE-510) in a heavy fog; Wisconsin put into Norfolk with extensive damage to her bow and, one week later, entered dry dock at the Norfolk Naval Shipyard. A novel expedient speeded her repairs and enabled the ship to carry out her scheduled midshipman training cruise that summer. A 120 ton, 68 foot (21 m) section of the bow of the uncompleted battleship Kentucky was transported by barge, in one section, from Newport News Shipbuilding and Drydock Corporation of Newport News, Virginia, across Hampton Roads to the Norfolk Naval Shipyard. Working round-the clock, Wisconsin's ship's force and shipyard personnel completed the operation which grafted the new bow on the old battleship in a mere 16 days. On 28 June 1956, the ship was ready for sea.

Wisconsin resumed her midshipman training on 9 July. That autumn, Wisconsin participated in Atlantic Fleet exercises off the coast of the Carolinas, returning to port on 8 November 1956. Entering the Norfolk Naval Shipyard a week later, the battleship underwent major repairs that were not finished until 2 January 1957.

After local operations off the Virginia capes from 3 January to 4 January and from 9 January to 11 January, Wisconsin departed Norfolk on 16 January, reporting to Commander, Fleet Training Group, at Guantánamo Bay. Wisconsin served as Admiral Henry Crommelin's flagship during the ensuing shore bombardment practices and other exercises held off the isle of Culebra, Puerto Rico, from 2 February to 4 February 1957. Sailing for Norfolk upon completion of the training period, the battleship arrived on 7 February and resumed local operations off Norfolk. On 27 March Wisconsin sailed for the Mediterranean Sea, reaching Gibraltar on 6 April, she pushed on that day to rendezvous with TF 60 in the Aegean Sea before reporting to Turkey for the NATO Exercise Red Pivot.

Departing Xeros Bay on 14 April, she arrived at Naples four days later, Wisconsin conducted exercises in the eastern Mediterranean. In the course of those operational training evolutions, she rescued a pilot and crewman who survived the crash of a plane from the carrier Forrestal (CVA-59). Wisconsin reached Valencia, Spain, on 10 May and, three days later, entertained prominent civilian and military officials of the city.

Departing Valencia on 17 April, Wisconsin reached Norfolk on 27 May. On that day, Rear Admiral L.S. Parks relieved Rear Admiral Crommelin as Commander, Battleship Division 2. Departing Norfolk on 19 June, the battleship, over the ensuing weeks, conducted a midshipman training cruise through the Panama Canal to South American waters, and reached Valparaiso on 3 July. Eight days later, the battleship headed back to the Panama Canal and the Atlantic.

After exercises at Guantánamo Bay and off Culebra, Wisconsin reached Norfolk on 5 August and conducted local operations that lasted into September. She then participated in NATO exercises which took her across the North Atlantic to the British Isles.

Wisconsin's days as an active fleet unit were numbered, and she prepared to make her last cruise. On 4 November 1957, she departed Norfolk with a large group of prominent guests on board. Reaching New York City on 6 November, the battleship disembarked her guests and, on 8 November, headed for Bayonne, New Jersey, to commence pre-inactivation overhaul. She was placed out of commission at Bayonne on 8 March 1958, and joined the Mothball Fleet there, leaving the United States Navy without an active battleship for the first time since 1896. Subsequently taken to the Philadelphia Naval Shipyard, Wisconsin remained there with her sister ship Iowa into the 1980s.

As part of President Ronald Reagan's  Navy Secretary John F. Lehman's effort to create a 600-ship Navy Wisconsin was reactivated in August of 1986, and arrived at Ingalls Shipbuilding for her modernization. During the modernization Wisconsin had all of her remaining Oerlikon 20 mm and Bofors 40 mm anti-aircraft guns removed, due to their ineffectiveness against modern day jet fighters and enemy anti-ship missiles; additionally, the two 5 gun mounts located in the aft on the left and right side of the battleship were removed.

Over the next several months the ship was upgraded with the most advanced weaponry available; among the new weapons systems installed were four MK 141 quad cell launchers for 16 AGM-84 Harpoon anti-ship missiles, eight Armored Box Launcher (ABL) mounts for 32 BGM-109 Tomahawk missiles, and a quartet of the United States Navy's Phalanx Close In Weapon System (CIWS) gatling guns for defense against enemy anti-ship missiles and enemy aircraft. Wisconsin also received eight RQ-2 Pioneer Unmanned Aerial Vehicles, which are remotely controlled drones that replaced the helicopters previously used to spot for her nine 16/50 Mark 7 guns. Also included in her modernization were upgrades to radar and fire control systems for her guns and missiles, and improved electronic warfare capabilities. Armed as such, Wisconsin was formally recommissioned on 22 October 1988 in Pascagoula, Mississippi and assigned to the United States Atlantic fleet. 

Wisconsin spent the first part of 1989 conducting training exercises in the Atlantic and off the coast of Puerto Rico before returning to the Philadelphia Naval Shipyard for a post recommissioning shakedown that lasted the rest of the year. In mid-1990 the battleship participated in a fleet exercise.

On 2 August 1990 Saddam Hussein's Iraq invaded Kuwait. In the middle of the month, President George H. W. Bush, in keeping with the Carter Doctrine, sent the first of several hundred thousand troops, along with a strong force of naval support to Saudi Arabia and the Persian Gulf area to support a multi-national force in a standoff with the Iraqi dictator. On 7 August  1990 Wisconsin was ordered to deploy in defense of Kuwait for Operation Desert Shield, and arrived in the Persian Gulf 23 August. When Operation Desert Shield became Operation Desert Storm, Wisconsin found herself serving alongside her older sister Missouri, just as she had done in Korea forty years previously. Both Wisconsin and Missouri launched missile attacks against Iraq; they were among the first ships to fire off missiles during the 1991 Gulf War. Wisconsin served as the TLAM strike commander for the Persian Gulf, directing the sequence of launches that marked the opening of Operation Desert Storm and firing a total of 24 of her own TLAMs during the first two days of the campaign. 

Wisconsin, escorted by Nicholas, relieved Missouri on 6 February, then answered her first combat call for gunfire support since March 1952. The most recently recommissioned battleship sent 11 shells across 19 miles of space to destroy an Iraqi artillery battery in southern Kuwait. Using an Unmanned Aerial Vehicle (UAV) as a spotter in combat for the first time, Wisconsin pounded Iraqi targets and Iraqi boats that had been used during raids along the Saudi Arabian coast. On 7 February Wisconsin fired her guns against Iraqi artillery sites, missile facilities, and electronic warfare sites along the coast. She also targeted naval sites with her 16-inch guns firing several rounds which severely damaged or sunk 15 Iraqi boats, and destroyed several piers at the Khawr al-Mufattah Marina. In response to calls for fire support from U.S. and coalition forces Wisconsin’s turrets boomed again on 9 February, blasting bunkers and artillery sites, and shelling Iraqi troop positions near Khafji after the Iraqis were ousted from the city by Saudi and Qatari armor. Wisconsin and Missouri alternated positions on the gun line, using their 16-inch guns to destroy enemy targets and soften defenses along the Kuwait coastline for a possible amphibious assault. 

On the night of 23 February Missouri and Wisconsin turned their big guns on Faylaka Island to support the ground offensive in Iraq. The two ships were to conduct a diversionary assault aimed at convincing the Iraqi forces arrayed along the shores of Faylaka Island that Coalition forces were preparing to launch an amphibious invasion. As part of this attack Missouri and Wisconsin were directed to shell known Iraqi defensive positions on the island. Shortly after Missouri completed her shelling of Faylaka Island Wisconsin, while still over the horizon (and thus out of visual range of the Iraqi forces) launched her RQ-2 Pioneer Unmanned Aerial Vehicle to spot for her 16-inch guns. As Wisconsin’s drone approached Faylaka Island the pilot of the drone was instructed to fly the vehicle low over Iraqi positions so that the soldiers would know that they were once again being targeted by a battleship. Iraqi troops on the ground heard the Pioneer’s distinctive buzzing sound, and having witnessed the effects of Missouri’s artillery strike on their trenchline the Iraqi troops decided to signal their willingness to surrender by waving makeshift white flags, an action dutifully noted aboard Wisconsin. Amused at this sudden development the men assigned to the drone’s aircrew called Wisconsin’s commanding officer, Captain David S. Bill III, and asked, Sir, they want to surrender, what should I do with them? This surrender to Wisconsin’s Pioneer has since become one of the most remembered moments of the Gulf War; the incident was also the first-ever surrender of enemy troops to an unmanned aircraft. 

The next day Wisconsin answered two separate call fire support missions for coalition forces by suppressing Iraqi troops barricaded in a pair of bunkers. After witnessing the effects of Wisconsin’s strike against the Iraqi positions an elated Saudi marine commander commented over the radio, I wish we had a battleship in our navy.

Both Wisconsin and Missouri passed the million-pound mark of ordnance delivered on Iraqi targets by the time President Bush ended hostilities on 28 February. With one last salvo from her big guns, Wisconsin fired the last naval gunfire support mission of the war. Wisconsin remained in the Persian Gulf after the cease-fire took effect, and returned home  on 28 March 1991. During the 6 months Wisconsin spent in the Persian Gulf she had flown 348 UAV hours, recorded 661 safe helicopter landings, steamed 46,000 nautical miles, fired 528 16-inch rounds, 881 5-inch rounds, and 5,200 20mm Phalanx CIWS rounds. As of 1992 this remains the last time that United States battleships actively participated in a foreign war.

With the collapse of the Soviet Union in the early 1990s and the absence of a perceived threat to the United States came drastic cuts in the defense budget, and the high cost of maintaining and operating battleships as part of the United States Navy's active fleet became uneconomical; as a result, Wisconsin was decommissioned on 30 September 1991. On 15 October 1996 she was moved to the Norfolk Naval Shipyard. On 7 December 2000 the battleship was towed from Norfolk and berthed adjacent to the Nauticus National Maritime Center in Norfolk. Her weather decks have since been opened to the public, but the ship is still owned by the Navy and is considered part of the mothball fleet. 

Wisconsin was named as one of two US Navy battleships that were to be maintained in accordance with the National Defense Authorization Act of 1996 (the other was Iowa); however, the 2006 Defense Appropriations Act authorized the Secretary of the Navy to strike Wisconsin from the NVR, clearing the way for her to be donated for perment use as a museum ship. Acting on this authority the navy officially struck USS Wisconsin from the Naval Vessel Register (NVR) 17 March 2006. This is the first step in preparing Wisconsin for her ultimate transfer for use as a museum ship. Although Wisconsin has been struck from the NVR she has yet to be transferred to any memorial association.  Prior to the removal of Iowa and Wisconsin the estimated cost of refurbishing them had been priced at either $430 million for a 14-month program or $500 million for a 10-month program. 

Wisconsin earned five battle stars for her World War II service and one for the Korean War. The ship also received the Navy Unit Commendation for service during the 1991 Gulf War.




#Article 270: Talaan hin mga Mangulo han Pilipinas (127 words)


Ini in kumpleto nga talaan o lista hin mga Presidente o Mangulo han Pilipinas nga amo an napulo kag upat (14) nga mga nangulo hin estado ha kaagi han Pilipinas. Naglalakip ini nga lista hin mga Presidente nga gin-inagurar nga Presidente han Pilipinas katapos han ratipikasyon hin konstitusyon nga nagklaro pagdeklara han pagkaada han Pilipinas.

Para han mga namuno han Pilipinas ugsa han ratipiskasyon han 1899 nga Batakang-Balaod, kitaa iton Kapitan-Heneral han Pilipinas. Para han mga namuno han Pilipinas ugsa han ratipikasyon han 1935 nga konstitusyon, kitaa iton Gobernador-Heneral han Pilipinas.

Tigamni nga an mga Presidente ha ilarom han Mankomunidad han Pilipinas (Philippine Commonwealth) ilarom han Amerikano nga pagdumara, ngan an kanan Ikaduha nga Republika iginsisiring nga puppet nga gobyerno han Hapones dida han Gyera Pankalibotan II.

 




#Article 271: Rafael Hernández Marín (831 words)


Hi Rafael Hernández Marín (Oktubre 24, 1891 ndash; Disyembre 11, 1965), nga natawo ha bungto han Aguadilla, Puerto Rico ngan kilalado gihapon ha agnay nga El Jibarito, amo an sinisiring hin damo nga amo an gimakariti nga kompositor hin Puertorriqueño nga musika.

Natawo hi Rafael Hernández Marín han ika-24 han Oktubre, 1891 ha baryo han Tamarindo ha Aguadilla ha Puerto Rico. An iya mga kag-anak amo hira Miguel Ángel Rosa ngan hi María Hernández.  Natawo hi Hernández ha kablas nga pamilya.  Han bata pa hiya, nahibaro hiya han trabaho hin paghimo hin cigarro, nga tikang diin nakahimo hiya hin pagpakabuhi.  Nagkaada hiya hin hilig ha musika ngan naghangyo hiya han iya mga kag-anak nga tugutan hiya nga magin istudyante hin musika.  Han 12 an iya pangidaron, hi Hernández nag-aram hin musika ha San Juan, ha ilarom han pag-giya han mga profesor hin musika nga hira Jose Ruellan Lequenica ngan Jesús Figueroa.  Nahibaro hiya pagtokar hin damo nga mga instrumento hin musika, sugad han clarinet, tuba, violin, piano ngan sista.  Kondi, sumala hin damo nga mga historiador hin Puertorriqueño nga musika, dida han kahibaro hiya hin pagsurat hin musika nga an iya kinabuhi ngan an kaagi han musika Puertorriqueño nagbalhin hin kadayonan.  Ha edad nga 14, nagtokar hiya para han Cocolia Orquestra.  Binmalhin hi Hernández ngadto ha San Juan nga diin nagtokar hiya para han orkestra munisipal ha ilarom han direktor nga hi Manuel Tizol.

Han 1917, hi Rafael Hernández nagtatrabaho komo musikero ha North Carolina, han pag-entra han U.S. han WWI.  Inmapi hiya han Army ngan ginkadto hiya han ika-396 nga Infantry Regimant han Puerto Rico nga gintukod ha Nueva York.  Ini nga rehimento, nga kilalado gihapon nga The Harlem Hell fighters han mga Aleman, nagsirbe ha Francia. Didto, nagsudoy hiya ha Europa upod han Orchestra Europe (Orkestra Europa).

Katapos han gyera, hi Hernández binmalhin ha New York City.  Han dekada han mga 1920, nagtikang hiya pagsurat hin mga kanta ngan pag-organisa hi trio nga ginngaranan Trio Borincano.  Han 1926, an iya igkasi-Puertorriqueño nga hi Pedro Flores inmapi han Trio.  Bisan man kon hi Hernández ngan hi Flores nagkasangkay ngan pirme nagpabilin nga magsangkay, nagbulag hira ngan nagkompentensya hira ha musika.  Katapos han pagkabuhag han trio, naghimo hi Hernández han quartet nga an ngaran Cuarteto Victoria nga naglakip han magkaranta nga hi Myrta Silva, kilalado gihapon nga La Guarachera ngan La Gorda de Oro.  Upod hini nga duha nga grupo, hi Hernández naglinakat ngan nagtokar han iya musika ha bug-os han Estados Unidos, Latinamerica, Mexico, Cuba ngan Puerto Rico.

Han 1932, hi Hernández binmalhin ha Mexico, nga diin an mga Mexicano nagtratar ha iya komo usa hiya ha ira.  Nagdumara hiya hin orkestra didto ngan nagrehistro hiya hin pag-iskwela han Nasodnon nga Music Conservatory han Mexico, agod maipadukwag an iya kinaadman ha musika.  Nagin aktor gihapon hi Hernández ngan nag-organisa hiya han damo han mga musical score han kanan Mexico bulawan nga panahon han mga salida.  An mga Mexicano han estado han Puebla nagtagad han iya komposisyon Qué Chula es Puebla nga ira kanta ngaran diri opisyal. An iya asawa (ngan nagin iya balo) Mexicana.

Han 1937, ginsurat ni Hernández an usa han iya mga gimaupayi nga mga komposisyon, Lamento Borincano.  Hadton gihapon nga tuig, nagsurat hiya han sinisiring hin kadam-an nga amo an iya obra maestra, Preciosa. Han 1947, inmuli hi Hernández ha Puerto Rico ngan amo an nagin direktor han Orkestra Simfoniya Puertorriqueño.  Usa gihapon hiya nga magsaragdon (advisor) hin musika han tinatag-iyahan-han-gobyerno nga WIPR Radio.

An talento ni Rafael Hernández diri la tubtob hin pagkomposo hin musika patriotika.  Nagkomposo gihapon hiya hin musika para han Pasko, mga danza, mga zarzuela, mga guaracha, mga bolero, mga waltz ngan damo pa nga iba.  Damo ha Republika Dominicana nagtatagad han iya komposisyon nga Linda Quisqueya nga amo an ira ikaduha nga nasodnon nga kanta.

An mga kinomposo ni Hernández naglalakip han Ahora Seremos Felices (Yana magmamalipayon na kita), Campanitas de Cristal, Capullito de Aleli, Culpable (Sala-an), El Cumbanchero, Ese Soy Yo (Hi Ako Ini), Perfume de Gardenias, Silencio, and Tu No Comprendes (Diri ka Nasabot), ha 3,000 pa nga iba.  An iya musika nagin importante nga bahin han kultura Puertorriqueño.

Hi Hernández amo an Honorary nga Presidente han Mga Manunurat ngan Mga Kompositor nga Katig-uban (o Authors and Composers Association).  Hiya gihapon an nagtukod han little league nga baseball ha Puerto Rico.  Hi Presidente John F. Kennedy nag-agnay ha iya nga Mr. Cumbanchero.

Namatay hi Rafael Hernández ha San Juan han Disyembre 11, 1965.  An iya mga nahabilin ginlubong ha Sta. Maria Magdalena ha Cementerio Pazzis han  Viejo San Juan. Gintaga-an hiya hin dungog han Puerto Rico pinaagi hin pagngaran ha iya dungog hin mga edificio publico, mga avenida ngan mga iskwelahan.  An aeropuerto ha Aguadilla ginngaranan nga Rafael Hernández Airport.  Mayda mga iskwelahan ha Boston, Mass. ngan ha Newark, N.J. nga ginngaranan ha dungog ni Rafael Hernández.  An kilalado nga Puertorriqueño nga iskultor nga hi Tomas Batista naghimo hin istatwa ni Hernández nga aada han municipio han Bayamon, Puerto Rico.




#Article 272: Flash Elorde (261 words)


Hi Gabriel Flash Elorde (Marso 25, 1935 - Enero 2, 1985) usa nga boxingero tikang ha Pilipinas.

Hi Elorde amo an WBC Junior lightweight (Super Featherweight) nga kampeon tikang han Marso 20, 1960 tubtob Hunyo 15, 1967 ngan WBA Super featherweight nga kampeon tikang han Pebrero 16, 1963 hangtod Hunyo 15, 1967 nga amo nga hiya an gima-iha-i nga nagkapot han titulo nga world junior lightweight nga kampeon (pito ka tuig ngan tulo ka bulan). Nakalabaw gihapon hiya hin puntos han makarit nga featherweight kampeon nga hi Sandy Saddler han 1955 hin usa nga pag-atubang nga non-title bout. Han 1956 inmatubang hin otro hiya kan Saddler, ngan hini nga panahon an ira pag-atubang para han kan Saddler featherweight nga titulo, pero hi Elorde napilasan in mata ngan napirde dida han away dida han ika-13 nga ronda nga TKO.

Hi Elorde nakig-atubang gihapon han lightweight nga kampeon nga hi Carlos Ortiz para han iya titulo hin makaduha ka beses. Ginpirde hiya hinin duha ka okasyon ni Ortiz han ika-napulo-kag-upat (ika-14) nga ronda.

Nagretiro hi Elorde mga mayda record hin 87 ka daog (33 nga KO), 27 nga pirde ngan 2 ka tabla ngan ginngaranan hiya nga amo an the greatest world junior lightweight boxing champion in WBC history (an pinakaharangdon nga world junior lightweight boxeo nga kampeon han kaagi han WBC) han 1974.

Tinmalikod hin kadayonan hi Flash Elorde han Enero 2, 1985.

Han 1993, hiya an nagin-syahan nga Asyano nga gin-induct ngadto han nahibase-ha-Nueva York nga International Boxing Hall of Fame. Iginkilala gihapon hiya ngadto han World Boxing Hall of Fame.




#Article 273: Saint-Dié-des-Vosges (211 words)


An Saint-Dié-des-Vosges usa nga syudad ha Francia

Nahamutang an Saint-Dié ha kabugiran nga Vosgeshanon  ha timugan o salatan-sinirangan tikang ha Nancy ngan  tikang ha Lunéville. Ini nga agi-an nga an dako nga bahin nahamutang ha siong han Meurthe amo an agsob gamiton, ngan syahan ginamitan hin riles dida han 1864, nga yana an prinsipal nga dalan ada gihapon.

An Saint-Dié-des-Vosges, amo an ulohan hin arrondissement nga amo gihapon an ngaran, nalalakip han departamento han Vosges han Fransya.  Ini nga komyun nga mayda guti-ay nga bungto ha iya kamutngaan mga  ha dumagsaan tikang han ulohan nga Épinal, nga gindudugtong hin duha nga dalan, ha salatan an mga paso han Haut-Jacques ngan Bruyères o kundi man ha amihanan an paso han Haut-du-Bois ngan an kahadto nga tuna han mga Rambervillers. Ha riles, an Épinal mga  hin kahirayo tikang ha Saint-Dié.

An salog nga Meurthe naagi dida han Permian nga basin han Saint-Dié nga ginpapalibotan hin mga bukid nga damo hin kagurangan nga tinatawag nga Ormont, Kemberg ngan La Madeleine. An igbaw nga bahin han hini nga mga kabugkiran mga 550 ka metro hin kahitas'an nahimo hin mga Triassic nga mga kahimo, labi na an sinisiring nga vosgiahanon nga sandstone, nga usa nga klase hin pula nga sandstone.

Kolehiya (Institut universitaire de technologie) :




#Article 274: Guipúzcoa (133 words)


An Guipúzcoa (ha Vascongado: Gipuzkoa) usa nga probinsya ha amihanan nga Espanya, ha dumagsaan nga dapit han komunidad autonoma han País Vasco. Ginsasapitan ini han mga probinsya han Vizcaya ngan Álava, han Komunidad Autonoma han Navarra, han Franses nga Department han Pyrénées-Atlantiques, ngan han Dagat Cantabrico (ha Kinatsila: Mar Cantábrico).

An kahaluag hini nga 1,980 ka sq.km.(1 980 km²) amo an naghihimo hini nga giguti-ayi nga probinsya ha Espanya.

An populasyon hini 694,944 (2007), ngan an ika-upat nga bahin hini naukoy ha kapital han probinsya nga amo an San Sebastián (ha Vascongado Donostia). Lakip han iba nga mga importante nga mga syudad amo an Irún, Errenteria, Zarautz, Arrasate, Eibar, Tolosa, Beasain.

Iton Guipuscoanon usa nga dialecto han Vascongado nga yinaknan nga ginagamit dinhe nga rehiyon.

Kitaa iton Lista han mga munisipyo ha Guipúzcoa.




#Article 275: Irak (254 words)


An Irak o kundi man Iraq (kaluwás ha Ininggles: ,  o kundi man ; , ;  ), nga tinatáwag hin opisyal nga Republika han Irak ( ;  ), usá nga nasod ha Katundan nga Asya, nga ginsasapitán han Turkiya ha amihan, han Iran ha sidlangan, han Kuwait ha timugan, han Saudi Arabia ha salatan, han Hordanya ha habagatan ngan han Sirya ha katundan. An syudad han Baghdad amo an pamunuan ngan gidako-i nga syudad han nasod. Balayan an Irak hin dirudilain nga mga ethniko nga grupo sugad hin mga Arabo, mga Kurd, mga Asiryahanon, mga Turkmen, mga Shabaki, mga Yazidi, mga Armeyahanon, mga Mandaeano, mga Circassiano, mga Sabian ngan mga Kawliya. upod hin mga ginagmay nga mga grupo hin mga Kristohanon, mga Yarsan, mga Yezidi ngan mga Mandeano aada gihapon. An mga opisyal nga pinulongan han Irak Inarabo ngan Kurdish.

Sadton 11 Nobyembre 1920, nagin mandato san League of Nation an Irak ilarum san kontrol sa Britanya na gintawag State of Iraq. Gin'undung san Britanya an Hashemite na hadi si Faisal I of Iraq, nagin tabog naman san Pransya tikang sa Syria bilang Hadi. Sugadman, gin pili san awtoridad san Britanya an mga arabo na Sunni para sa mga pwesto san gobyerno.

May'ada 18 na governorate o lalawigan an Irak (Arabic: muhafadhat (singular muhafadhah); Kurdish: پارێزگا Pârizgah). An mga governorate ginsusubdividir ngadto sin mga distrito (o qadhas). An Kurdistan sa Irak (Erbil, Duhok, Sulaymaniyah ngan Halabja) mao lan legal na reheyon sa Irak na may kalugaringun na gobyerno ngan quasi-official na  sundalo na Peshmerga.




#Article 276: Samal, Davao del Norte (133 words)


An Island Garden City of Samal (kon ha Winaray: Isla nga Taramnan nga Syudad han Samal o Puro nga Taramnan nga Syudad han Samal) usa nga ikalima nga klase nga syudad ha lalawigan han Davao del Norte ha Pilipinas. An ngaran ginpapahalipot ha kasagaran ngadto hin IGaCoS. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 82,609 ka tawo ha 17,388 nga panimalay.

An syudad ginhimo pinaagi han Republic Act No. 8471 han 1998. Ini nga pamalaod nakahalawan han paagi han pagkawara ngan pag-usa han kasanhi nga tulo nga mga bungto han Samal, Babak, ngan Kaputian ngadto hin usa nga lokal nga unit hin gobyerno, nga yana ginngaranan ha opisyal nga Island Garden City of Samal.

An Island Garden City of Samal ginbahin ngadto hin kap-atan kag unom (46) nga mga baranggay.




#Article 277: Francisco Dagohoy (155 words)


Hi Francisco Dagohoy, (natawo nga Francisco Sendrijas) usa nga Bol-anon nga namuno han gimaiha-i nga rebelyon ha kaagi ngan kasaysayan han Pilipinas. Nahinabo ini nga rebelyon ha isla han Bohol tikang han 1744 hangtod 1829 patok han gobyerno kolonyal nga Espanyol.

Gutiay la an nahisabtan mahiunong han katulinan ni Francisco Dagohoy o han syahan nga bahin han iya kinabuhi. An nahisabta la mahiunong ha iya amo la an iya tinuod nga ngaran nga Francisco Sendrijas ngan usa hiya nga taga-Inabanga, Bohol. Usa gihapon hiya nga  cabeza de barangay, u usa han mga namuno han baranggay han bungto.

Sumala kan Jes Tirol nga usa nga lokal nga historiador, an ngaran nga Dagohoy tikang han Binisaya nga pamulong nga dagon sa hoyohoy.

Nagtikang an Rebelyon ni Dagohoy tungod han pagbaribad hin usa nga Espanyol nga padi hin pagpalubong ha ilarom han simbahan han kan Dagohoy namatay nga bugto.

An bungto han Dagohoy, Bohol ginngaranan ha iya dungog.




#Article 278: Papa Pío VIII (160 words)


Hi Papa Pío VIII (Nobyembre 20, 1761 – Disyembre 1, 1830), natawo nga Francesco Saverio Castiglioni, amo an Papa han Simbahan Katoliko tikang han 1829 tubtob 1830.

Natawo hiya ha bug-os nga ngaran nga Francesco Saverio Maria Felice Castiglioni Ghisleri (nga agsob ginpapahalipot nga Francesco Saverio Castiglioni) ha Cingoli, Marche. Anak hiya ni Konde Ottavio Castiglioni ngan han iya asawa nga hi Sanzia Ghislieri. Nag-aram hiya han Balaod Canónico ngan han 1800 nagin obispo han Montalto.  Tungod kay waray hiya maghurar nga masumite kan  Napoleon I han Fransya (1804ndash;14, 1815) gindara hiya hiya ha Fransya kundi katapos han kalupig han Fransya, ginhimo hiya dida han 1816, nga Kardinal-Presbitero han Santa Maria in Traspontina. Nagkapot hiya hin pipira nga mga puwesto, upod hini an puwesto han Penitensyaryo Mayor. Nagin kardinal-obispo hiya han suburbikaryo nga sede han Frascati.

Han kamatay ni Papa León XII (1823–29), napili hi Castiglioni nga papa dida han konklave papal.

Namatay hiya dida han 30 han Nobyembre 1830.




#Article 279: Papa León XII (134 words)


Hi Papa León XII (Agosto 22, 1760 – Pebrero 10, 1829), natawo nga Annibale Francesco Clemente Melchiorre Girolamo Nicola Sermattei della Genga, amo an Papa han singbahan Katolika tikang han 1823 tubtob 1829.

Dírì maupay hin památì hin lawas hi León XII tíkang han iya kapílì hin pagka-Papa kutob han iya kamatay hin diri maabot nga 6 ka tuig ha urhe, bisan man kun kilalado hiya nga maupay hin pag-ilob hin kasákit.  Konserbador nga nagdudumara hiya gihapon nga nag-implementa hin damo nga mga kontrobersyal nga mga balaod, upod hin usa nga nagdidiri hin mga Hudeo  pag-tag-iya hin gintatag-iyahan.  Diri gihapon maupay an mga panalapi han papado bisan man kun iya gin-ibanan an mga buwis.  Tungod hini diri ginkakaayonan an paghadi ni León XII ngan nagdangat ini hin duro nga ha pagreklamo han Estados Pontifisyos.




#Article 280: Syudad han Davao (196 words)


An Syudad han Davao usa han mga pinaka-importante nga mga syudad ha Pilipinas ngan amo an sinisiring nga de facto nga kapital han isla han Mindanao. Amo gihapon ini an gidako-i nga syudad ha Philippines kon ha kahaluag hin katua-an an paghihisgutan. An aeropuerto internasyonal hini ngan an daungan han mga barko amo an usa han mga gidamo-i hin aktibidad nga cargo hub ha Salatan nga Pilipinas. An Syudad han Davao usa gihapon han mga pipira nga mga syudad ha Pilipinas nga naglulugaring tikang hin bis ano nga probinsya bisan pa man kon ginlalakip ini ha Davao del Sur para hin mga estadistika nga paggamit. An syudad amo gihapon an sentro han rehiyon para han Davao nga Rehiyon (Rehiyon XI). Usa ini han mga gidako-i nga syudad han kalibutan kon an kahaluag hin katunaan an paghihisgutan, nga naglalakip hin sobra 2,400 ka kwadrado nga kilometro. An Syudad han Davao City mayda populasyon hin mga nangungukoy nga an kadamo 1.3 ka ribo o milyon, ngan mga 2 ka milyon o ribo nga tawo aada kon ha adlaw nga mga takna.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 1,147,116 ka tawo ha 240,057 nga panimalay. 




#Article 281: Marie Curie (158 words)


Hi Marie Curie (ha Pinolako Maria Skłodowska-Curie, Nobyembre 7 1867 – Hulyo 4 1934, natawo ha ngaran nga Maria Salomea Skłodowska ([ˈmarja salɔˈmɛa skwɔˈdɔfska])) usa nga Polako-Franses nga chemist, pioniera ha sayo nga larangan han radiolohiya ngan an syahan nga duha-ka-beses nga Nobel laureate ngan amo la an mayda Nobel nga Premyo ha duha nga lain nga mga larangan hin siyensya (fisika ngan kimika - tungod han resulta han pagsaro, an iya nakuha 1.25 nga Nobel nga Premyo). Hiya liwat an nagin syahan nga babaye nga gin-appoint nga magtutdo ha Sorbonne. Natawo hiya nga Polako ha Warsovya, ngan didto hiya han sayo nga bahin han iya kinabuhi, pero han 1891 ha edad nga 24, binmalhin hiya ha Francia agod mag-aram hin siyensya ha Paris. Nakakuha hiya han iya mga higher degree ngan didto hiya nagsunod han iya siyentipika nga karera, ngan nagin naturalized nga Franses nga bungtohanon. Gintukod niya an mga Curie Institute ha Paris ngan ha Warsovya.




#Article 282: Lea Salonga (118 words)


Hi Lea Salonga-Chien o Lea Salonga (natawo han Pebrero 22, 1971 ha Manila ngan an kumpleto nga ngaran ha pagkatawo Maria Lea Carmen Imutan Salonga) usa nga nagdaog hin Tony Award nga aktriz ngan nagdaog hin Filipino Music Award nga magkaranta tikang ha Pilipinas nga nakilala ha bug-os nga kalibutan tungod han iya pagdara han papel ni Kim, an lead nga role dida han  musical nga Miss Saigon ngan komo Eponine dida han Les Misérables. Usa hiya nga Tagala.

Han Enero 10, 2004, nag-asawa hiya kan Robert Charles Chien, usa nga Intsek-Hapon nga managing director hin entertainment nga software nga kompanyiya. An ira suhag nga anak nga babaye nga hi Nicole Beverly natawo dida han Mayo 16, 2006.




#Article 283: Potenciano Gregorio (517 words)


Hi Potenciano Gregorio, nga tinatawag gihapon nga Potenciano Gregorio, Sr. (Mayo 19, 1880 tubtob Pebrero 12, 1939) usa nga Bikolano nga musikero.  Hiya an kompositor han Sarung Banggi (Usa nga Gab-i), nga amo an pinakasikat nga Bikolnon nga kanta.

Natawo hi Potenciano Gregorio han bungto nga tinatawag han una nga Lib-og (yana amo ini an bungto han Santo Domingo) ha lalawigan han Albay ha Pilipinas.  Hira Narciso Gregorio ngan Canuta Valladolid (mayda mga nasiring nga an kasurat han apelyido han iya nanay o iroy Balladolid) amo an iya mga kag-anak.  Ha sayo nga pangidaron, nahibaro hiya pagtokar han violin, ngan nakilala hiya tungod han iya abilidad.  Nahibaro gihapon hiya pagtokar hin iba nga mga instrumento sugad han bandurria, an sista, ngan piano.  Ha pagtika-iha nga panahon, nagtikang hiya pagsurat hin musika para han lokal nga simbahan.  An iya pagkomposo o pagsurat hin musika iya kalugaringon nga buhat o kondi man ha pagburublig niya ngan han iya magurang nga bugto nga hi Bernardo nga amo an nag-organisa han lokal nga banda, an Banda de Lib-og. Hi Potenciano ha urhe nga panahon amo an nahimo nga maestro han banda han nasabi nga banda ngan ini nga puwesto iya hangtod han iya pag-api han Banda han Constabulario Pilipinhon o Philippine Constabulary Band dida han tuig 1919.

Iginsiring nga ginkomposo ni Potenciano Gregorio an kanta nga Sarung Banggi han 17 ka tuig an iya idad.  Mayda mga dirudilain nga mga bersyon han unan-o an iya pagkomposo hini nga kanta.  Sumala kan Hilario Balilo, an kasanhe nga alkalde o mayor han bungto, ginsurat ni Potenciano Gregorio an laylay ngan mga pulong han kanta dida hin usa ka gab-i han pakabati han kompositor han huni hin tamsi ngan han tingog han mga dahon.  Inin nga pagsaysay kinuha ni kasanhe-nga-alkalde Balilo dida hin impormasyon nga nakuha niya tikang kan Justo Gregorio, nga usa nga umangkon ni Potenciano.  Hi Resurrecion Gregorio, usa nga apo ni Potenciano nagsiring daw nga an kanta ginsurat dida han 1897 nga pagbuto han Bulkan Mayon ngan an kompositor karuyag anay nga ighalad an kanta ngadto han iya uyab nga hi Dominga Duran nga iya ginpangasawa ha urhe nga panahon.

Ha urhe nga panahon, ginbaligya ni Potenciano Gregorio an iya mga katungod han kanta nga Sarung Banggi ngadto kan Constancio de Guzman.  

Nagsurat gihapon hiya hin iba nga mga kanta sugad han Pusong Tagub nin Sakit ngan Hinuyop-hoyop nin Dios.

Han tuig 1919, inmapi hi Potenciano Gregorio han Banda han Constabulario han Pilipinas ha ilarom han pagmaestro ni Coronel Walter Loving.

Hi Potenciano Gregorio usa han mga gin-imbita pagtambong hin kompetensya hin iba nga mga musikero dida han Golden Gate International Exposition han 1938.  Pero samtang didto hiya ha langyaw, namatay hiya han tuig 1939 han sakit nga pneumonia ha Honolulu.  An iya mga nahabilin ginbalik ha Pilipinas ngan ginlubong ha Sementeryo han La Loma Cemetery ha Manila.  Han 2005, an iya mga nahabilin gin-gawas tikang han lubnganan ngan gindara ngadto han iya gin-ukyan nga bungto han Santo Domingo nga diin gin-otro paglubong.

Han 1961, mayda sunog nga nahinabo ha Santo Domingo nga nakaguba han balay han katulinan ni Potenciano Gregorio.  




#Article 284: Xerxes I han Persia (260 words)


Hi Jerjes I o kundi man Xerxes I (kaluwas ha Ininglis: ;  Xšayaṛša ()  naghahadi hin mga bayani, Greek  Xérxēs ; 519–465 BC), nga tinatawag gihapon nga Xerxes nga Harangdon, amo an ikalima nga hadi hin mga hadi han Akhaemenida nga dinastiya han Persia. Sugad han iya amay ngan nag-uná ha iya nga hadi nga hi Darius I, naghadi hiyá han imperyo han panahon nga nakapot ini han gidako-i nga teritoryo han kaagi hiní. Naghadi hiyá tikang han 486 UC kutob han pag-asasinar ha iya han 465 BC ni Artabanus, an komandante han magbarantay han hadi.

Hi Xerxes I kuno an Persiano nga hadi nga hi Axašweroš (אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ; Ahasuerus o Ahasuero; ha Kinatsila ngan nahig-araan nga Winaray: Asuero) dida han Bibliya nga mga Barasahon han Esther ngan Barasahon han Ezra. Kilalado gihapon hiyá han kaagi han Katundan tungod han iya waray magmalinamposon nga pag-invadir han Gresya han 480 BC. An iya mga puwersa temporaryo nga nakalupig han mainland nga Gresya ha amihan han Isthmus han Corinth kutob han mga pagkapirde ha Salamis ngan ha sunod nga tuig an pagkapirde ha Plataea nagwara hini nga mga pagdaog ngan nagtapos han ikaduha nga pag-invadir hin permanente. Bisan pa man, malinamposon hi Xerxes nga naglupig han mga pagrebelde ha Ehipto ngan ha Babilonia. Siring ni Roman Ghirshman nga, Katapos hiní waray na hiya gumamit han titulo nga 'hadi han Babilonia', ngan nagtawag na la hiya han iya kalugaringon nga 'hadi han mga Persiahanon ngan mga Mediahanon'.

Gindumara ni Xerxes an pagtima hin mga dirudilain nga mga proyekto hin konstruksyon ha Susa ngan Persepolis.




#Article 285: Probinsya han Alicante (126 words)


An Alicante o Alacant (ha Vinalensya) usa nga lalawigan ha sinirangan nga Comunidad Valenciana, Espanya, ha salatan nga bahin han Katunaan han Valencia. Ginsasapitan ini han mga probinsya han Murcia ha habagatan, Albacete ha katundan, Valencia ha amihanan, ngan han Dagat Mediterraneo ha sinirangan. An kapital hini amo an syudad han Alicante.

Sumala han 2005 nga census, an Alicante amo an ika-lima han mga gidamo-i hin katawhan ha Espanya, nga mayda 1,732,389 nga nangungukoy. An mga syudad nga mayda labaw hin 50,000 nga mga nangungukoy ha probinsya amo an Alicante (319,380), Elche (215,137), Torrevieja (84,348), Orihuela (75,009), Benidorm (67,492), Alcoy (60,931), ngan Elda (55,571). Mayda ini kahaluag nga 5.863 ka km2, ngan sugad man, mayda ini densidad hin populasyon nga 295.5 nga nangungukoy ha tagsa km2.




#Article 286: Adam Stefan Sapieha (362 words)


An Iya Eminencia nga hi Prinsipe Adam Stefan Stanisław Bonifacy Józef Sapieha (Mayo 14, 1867 – Hulyo 23, 1951) amo in usa nga Polako nga Arzobispo han Simbahan Katolika Romana ngan amo an sinisiring han iba, nga nagmaestro kan Papa Juan Pablo II.

Hi Sapieha natawo han Mayo han 1867 ha kastilyo han Krasiczyn ngadto hin pamilya hin nobilidad. Hiya an putó han pito nga mga anak ni Prinsipe Adam Stanisław Sapieha-Kodenski ngan Prinsesa Jadwiga Klementyna Sanguszko-Lubartowicza.

Nag-iskwela hiya han Pontificio nga Gregoriano nga Unibersidad ha Roma, ngan diin didto gihapon hiya gin-ordinar nga padi han Oktubre 1, 1893.  An nag-ordinar ha iya amo an hadí nga Obispo han Krakovia nga hi Jan Kardinal Puzyna de Kosielsko. Hi Padre Sapieha nagtrabaho anay komo pastor dida han diosesis han Lemberg, nga diin liwat nagsirbe hiya didto han seminaryo komo miyembro han fakultad hin upat ka tuig hangtod han kahimo niya nga rector hinin seminaryo.

Ginhimo hiya nga obispo han diosesis han Krakovia han Nobyembre 24, 1911, ngan ginkonsagrar hiya ni Papa Pío X han Disyembre 17 hadto gihapon nga tuig. Dida han pagpasaka han kan Sapieha diosesis ngadto hin yakan-balaod hin arsodiosesis han 1925, hi Sapieha amo an nahimo nga syahan nga Arzobispo han Krakovia han siyam-ka-gatos nga kaagi hini. Ginpremyohan hi Sapieha han 1936 han Busag nga Ágila nga Orden.

Han Agosto 1944, napiritan hi Arzobispo Sapieha pagpadalagan han iya  seminaryo ha sekreto tungod han pagsalakay ngan pag-okupar han mga Nazi han Krakovia; ginbalhin niya an iya mga seminarista  (upod an magigin Papa Juan Pablo II nga hi Karol Wojtyła) ngadto han iya balay han obispo agod matapos an ira pagtuón. Ginhimo hi Sapieha nga Kardinal nga Presbitero, han titulo nga S. Maria Nuova, han Pebrero 18, 1946, nga amo gihapon nga tuig nga iya gin-ordenar hi Karol Wojtyła, ngadto han pagka-padi Katoliko ha kapilya han iya pan-obispo nga urukyan. Maaram hi Sapieha nga hi Wojtyła magigin padi han batan-on pa ini dida han paghatag ni Wojtyła hin pag-uswag nga yaraknon dida han okasyon han pagbisita han arsobispo han iya iskwelahan.

Namatay hi Sapieha han Hulyo 23, 1951, ha edad nga 84. Hi Kardinal Sapieha ginlubong ha kastilyo han Wawel (ha Krakovia).




#Article 287: Vizcaya (114 words)


An Vizcaya (ngaran ha Kinatsila) o Bizkaia (naran ha Vinascongado) usa nga probinsya han amihanan nga Espanya, ha kanawayon nga bahin han komunidad autonoma han País Vasco.

Han 1,133,444 ka tawo nga nangungukoy ha Vizcaya, mga 35% naukoy didto han kapital, Bilbao (ha Vascongado: Bilbo) ngan 88% dida han metropolitano nga kahaluag hini. An densidad han populasyon hini 512.34 ha tagsa km².

Nahimutang ha Vizcaya an Guernica (ha Vascongado: Gernika-Lumo), usa nga bungto nga ginkikita nga amo an ispiritwal nga sentro han tradisyonal nga  País Vasco.

Iba nga mga importante nga mga bungto amo an Barakaldo, Getxo, Portugalete, Durango, ngan Balmaseda.

Iton Vizcaino usa nga diyalekto han Vascongado nga yinaknan nga gingagamit han rehiyon.




#Article 288: Probinsya han Valencia (111 words)


An Valencia (ha Kinatsila: Valencia /ba'lenθja/, ha Catalan: València /va'łεnsia/) usa nga probinsya han Comunidad Valenciana, Espanya, ha butnga nga bahin han Katunaan han Valencia. 

Ginsasapitan ini han mga probinsya han Alicante, Albacete, Cuenca, Castellón, ngan han Dagat Mediterraneo. Kabahin han teritoryo hini, an Rincón de Ademuz, amo in exclave nga nahamutnga han mga probinsya han Cuenca ngan Teruel.

Han 2,267,503 ka tawo han probinsya, mga usa nga ika-tulo nga bahin hini nangungukoy didto han kapital nga an ngaran gihapon Valencia, nga amo gihapon an kapital han komunidad autonoma. An probinsya mayda 265 ka munisipyo. Kitaa an Lista han mga munisipyo ha Valencia.

An probinsya ginbahin-bahin ha mga comarca o comarque:




#Article 289: Provincia de Toledo (105 words)


An Toledo usa nga probinsya han butnga nga Espanya, ha katundan nga bahin han komunidad autonoma han Castilla-La Mancha. 

Ginsasapitan ini han mga probinsya han Madrid, Cuenca, Ciudad Real, Badajoz, Cáceres, ngan Ávila. 

Han populasyon hini nga 546,538 ka tawo (2002), mga 1/9 la iton naukoy dida han kapital, Toledo, nga amo gihapon an kapital han komunidad autonoma. 

An probinsya mayda 204 ka munisipyo. An giguti-ayi nga munisipyo ha Espanya, Illán de Vacas, nga mayda populasyon nga 5, ada ha probinsya han Toledo. Kitaa an Lista han mga munisipyo han Toledo.

An probinsya nagsasaro han Parque Nacional de Cabañeros upod han probinsya han Ciudad Real.




#Article 290: Sugbuanon Na Ni (124 words)


An Sugbuanon Na Ni usa ka programa ha radyo ha estasyon DYAB Abante Bisaya han ABS-CBN, Syudad han Mandaue, Sugbo, Pilipinas.

An anchor han hini nga programa amo hi Ahmed Cuizon, upod nira Jes Tirol (han Unibersidad han Bohol) ngan Manlalaban Adelino B. Sitoy (han Unibersidad han Sugbo).

Nagtikang pagpasamwak an DYAB han Sugbuanon Na Ni han inagi nga Pebrero 5, 2006.

An katuyoan hini nga programa amo an pagpadasig han pinulongang Sinugboanon.

An mga buruhaton hini nga programa naglalakip hini nga mga nasunod: pagbasa-hin-siday, pagtokar hin mga awit nga lunlon Binisaya, pagtuki sa mga sayaw nga Sugboanon, pagtuki han mga pulong Sinugboanon nga diri na komon, pagtuki han kaagi han Sugbo ug han mga bayani hini, ngbp.

Puyde makontak it programa pinaagi hini:




#Article 291: Mati (103 words)


An Syudad han Mati usa nga syudad ha lalawigan han Davao Oriental ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Davao Oriental. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 105,908 ka tawo ha 21,293 nga panimalay.

Nahimo nga syudad an Mati dida han tuig 2007. Nahimo nga balaod an Buhat han Republika No. 9408 o Republic Act No. 9408 nga nagbalhin han Mati tikang hin bungto ngadto hin syudad. Ginratipika ini han mga bungtohanon han Mati dida hin plebisito nga ginbuhat han Hunyo 18, 2007.

An Syudad han Mati ginbahin ngadto hin karuhaan kag unom (26) nga mga baranggay.




#Article 292: San Isidro, Davao Oriental (179 words)


An San Isidro usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Davao Oriental ha Pilipinas. Mayda ini kahaluag hin katunaan nga 205 ka km². Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 31,705 ka tawo ha 6,117 nga panimalay.

An San Isidro usa han mga sinisiring nga gulf towns (o bungto ha golfo) han Davao Oriental nga iton mga labnasan ada nagliligid hiton Golfo han Davao. Iton iba nga mga bungto ha golfo amo an mga bungto han Banaybanay, Lupon ngan Governor Generoso.

Mga 30% hiton populasyon api han mga lumad nga mga Mandaya ngan Kalagan nga mga komunidad.

An San Isidro ginbahin ngadto hin napulo kag unom (16) nga mga baranggay. Pito ka baranggay ada hiton mga baybayon samtang an nahabilin nga siyam aado ha mga iraya nga dapit.

Nahimo an bungto han San Isidro pinaagi han Republic Act No. 4744 nga ginpasa han Kongreso Pilipinhon dida han Hunyo 18, 1966. Nagtikang ini komo unit nga gobyerno lokal dida han Enero 1968. An nagtukod hini ngan syahan nga alkalde amo hi Vicente Yu, Sr.




#Article 293: Alabel (152 words)


An Alabel usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan han Sarangani ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga bungto han Sarangani. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 60,779 ka tawo ha 12,312 nga panimalay.

An ekonomiya han Alabel nahabase ha kaurugan ha pag-uma ngan mayda hataas nga level hin pagpagawas hin luget. An pagmangno hin mga kahayupan amo an ikaduha nga gidako-i nga pagpakabuhi, labi na an pagkaada hin mga rancho hin kabakahan. Iton iba nga mga produkto hin pag-uma o agrikultura amo an lubi, mais, tubo, saging, pinya, mangga; karne hin baboy, bunay, karne hin baka; isda.

Naglaksi hin pag-uswag an ekonomiya han naglabay nga dekada pinaagi hin mga bag-o nga pagkaabot ha teknolohiya hin global nga komunikasyon ngan han pagkakumpleto hin moderno nga karsada nga nakaupay hin dako in pannegosyo ngan panakayan.

An Alabel ginbahin ngadto hin napulo kag duha (12) nga mga baranggay.




#Article 294: Glan, Sarangani (201 words)


An Glan usa nga syahan nga klase nga bungto ha lalawigan han Sarangani ha Pilipinas. Bisan kon diri ini amo an kapital han probinsya, amo ini an linkoranan han lokal nga gobyerno han probinsya. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 83,051 ka tawo ha 16,990 nga panimalay.

An Glan ginsasapita han katundan han Baybayon han Sarangani, ha amihanan han Davao del Sur, ngan ha salatan han Dagat Celebes.

An kadam-an han mga tawo dinhe Sugboanon an katulinan.

An ekonomiya Glan nahabase hin dako ha agrikultura o pag-uma nga mayda hataas nga level hin pagpagawas hin luget. Iton aquaculture amo an ikaduha nga gidako-i nga paagi hin pagpakabuhi, labi na iton bangus ngan pasayan. Iton iba nga mga produkto hin agrikultura amo an lubi, mais, tubo, saging, pinya, mangga, karne nga baboy, bunay, karne nga baka, ngan isda.

Naglaksi hin pag-uswag an ekonomiya han naglabay nga dekada pinaagi hin mga bag-o nga pagkaabot ha teknolohiya hin global nga komunikasyon ngan han pagkakumpleto hin moderno nga karsada nga nakaupay hin dako in pannegosyo ngan panakayan. Nahingaupay gihapon an bungto tungod han pagkalingkoranan hini han gobyerno han probinsya.

An Glan ginbahin ngadto hin katloan kag usa (31) nga mga baranggay.




#Article 295: Malapatan (103 words)


An Malapatan usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan han Sarangani ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 53,876 ka tawo ha 10,208 nga panimalay.

An Malapatan ginsasapitan ha katundan han Baybayon han Sarangani, ha sinirangan han Davao del Sur, ha amihanan han Alabel, ngan ha salatan han Glan. An mga coordinate hini 5°58 N 125°17 E o kon ha Winaray 5°58 Amihanan 125°17 Sinirangan. An bug-os nga kahaluag han katunaan hini 624.56 ka km².

An kadam-an han mga tawo dinhe Ilonggo an katulinan.

An Malapatan ginbahin ngadto hin napulo kag duha (12) nga mga baranggay.




#Article 296: Malungon (139 words)


An Malungon usa nga syahan nga klase nga bungto ha lalawigan han Sarangani ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 93,232 ka tawo ha 18,924 nga panimalay.

It Malungon usa nga ginpapalibutan hin tuna nga bungto ha dumagsaan o amihanan-sinirangan nga bahin han Sarangani. Ginsasapitan ini ha katundan han Tupi, South Cotabato, ha amihanan ngan ha sinirangan han probinsya han Davao del Sur, ha salatan han Alabel, Sarangani ngan Syudad han General Santos, ngan ha habagatan o salatan-katundan han Polomolok, South Cotabato. Mayda ini kahaluag hin katunaan nga 896.63 ka km².

An mga coordinate  han Malungon 6°16' N 125°17' E o kon ha Winaray]: 6°16' ha Amihanan 125°17' ha Sidlangan. Tikang han 2005, an alkalde han bungto amo hi Teody M. Padernilla.

An Malungon ginbahin ngadto hin katloan kag usa (31) nga mga baranggay.




#Article 297: Koronadal (191 words)


An Syudad han Koronadal nga kilalado liwat ha ngaran nga Marbel usa nga syudad ha lalawigan han South Cotabato ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han South Cotabato. Amo gihapon ini an sentro han edukasyon, administrasyon, komersyo, ngan pagbaligya ha South Cotabato, ngan han harani nga probinsya han Sultan Kudarat.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 133,786 ka tawo ha 27,623 nga panimalay.

An Koronadal nahimo nga kabahin nga syudad han South Cotabato dida han 1998. Han 2003, ginkilala ini nga Most Competitive City o Syudad nga Pinakamakusog an Pagkumpetensya dida han gamay-nga-syudad nga kategorya. Pinaagi han Executive Order No. 304, han petsa nga Marso 30, 2004, an Syudad han Koronadal nahimo nga sentro han rehiyon han SOCCSKSARGEN nga rehiyon, nga amo an mga probinsya han North Cotabato, Sultan Kudarat, ngan han mga syudad han Kidapawan, Tacurong, ngan Cotabato tikang han Butnga nga Mindanao nga Rehiyon, ngan han mga probinsya han South Cotabato ngan Sarangani ug an mga syudad han Koronadal ngan General Santos nga han una tikang han Rehiyon XI.

An Syudad han Koronadal ginbahin ngadto hin karuhaan kag pito (27) nga mga baranggay.




#Article 298: Lake Sebu, South Cotabato (173 words)


An Lake Sebu (kon ha Winaray:Danaw Sebu o Linaw Sebu) usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan han South Cotabato ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 54,142 ka tawo ha 11,158 nga panimalay.

An Lake Sebu amo gihapon an ngaran hin usa nga danaw dida han bungto (ha mga coordinate nga 06° 12.927N (DMS), 124° 42.090E (DMS) o kon ha Winaray 06° 12.927 ha Amihanan (DMS), 124° 42.090 ha Sidlangan (DMS)) ha sulod han Siong han Alah nga rehiyon. Ginkilala ini han gobyerno han Pilipinas nga usa han mga pinakaimportante nga watershed han nasod. Iton Danaw o Linaw Sebu usa han mga katubigan nga naghahatag hin importante nga pagtubig han mga probinsya han Sultan Kudarat ngan South Cotabato. An mga baranggay nga nagpapapalibot han linaw ginhimo nga naglulugaring nga bungto o munisipyo nga ginngaranan han ngaran han linaw nga amo yana an bungto han Lake Sebu katapos han pagin-baranggay hini han Surallah.

An Lake Sebu ginbahin ngadto hin napulo kag siyam (19) nga mga baranggay.




#Article 299: Butuan (134 words)


An Syudad han Butuan usa nga syahan nga klase ngan urbanisado hin duro nga syudad ngan sentro han rehiyon han Caraga nga Rehiyon ha Pilipinas. Nahamutangan ini ha dumagsaan o amihanan-sidlangan nga bahin han Siong han Agusan ha amihanan nga Mindanao, nga an kahaluag hini natabok han Salog han Agusan. Ginsasapitan ini ha amihanan, katundan, ngan salatan han Agusan del Norte, ha sinirangan han Agusan del Sur ngan ha kanawayon o amihanan-katundan han Baybayon han Butuan. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 267,279 ka tawo ha 50,273 nga panimalay.

An ngaran nga Butuan gintutuohan nga nagtikang han maaslom nga bunga nga Batuan. An iba nga mga ginkuhaan hin etimolohiya nasiring nga tikang daw ini hin usa nga datu nga hi Datu Buntuan, usa nga namuno han una hini nga lugar. 




#Article 300: Nangklao (738 words)


Hi Nangklao (o Rama III) o Hadi Jessadabodindra (bug-os nga panhadi nga ngaran niya Prabath Somdej Pra Paramadhiwarasetha Maha Jessadabodindra Siammintarawirodom Borommadhammikkarajadhirat Boromanathbopitra Phra Nangklao Chaoyuhua o kon ha Thai nga kasurat: พระบาทสมเด็จพระปรมาธิวรเสรฐ มหาเจษฎาบดินทร์ สยามินทรวิโรดม บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว); Marso 31, 1788 - Abril 2, 1851) ikatulo han Chakri nga Dinastiya, amo an hadi han Siam tikang 1824 tubtob 1851.

Hi Rama III amo an kataposan nga tradisyonal nga monarka han Siam. Bisan kon an mga nagsunod ha iya mga tradisyonalista, ira ginmodernisar an ginhadi-an hin mayda katubtoban.

Hi Hadi Nangklao natawao dida han paghadi ni Hadi Buddha Yodfa Chulalok o Rama I.  Komo suhag nga apó, ginngaranan hiya nga Tub (buhi). Hiya an suhag nga anak ni Prinsipe Issarasundhorn (nga amo an nagin Hadi Buddha Loetla Nabhalai o Rama II) ngan Chao Chom Manda Riam (nga nagin KromSomdej Phra Srisulalai). 

Hi Prinsipe Tub inmapi han army han paggyera han iya amay ngan apoy han Burma.  Samtang dida hiya ha militar gintutdoan hiya han mga paagi han Hadi. Katapos han pagin-hadi han iya amay, an nahabilin nga anak nga lalaki ni Hadi Taksin, hi Prinsipe Kasutranuchit nagrebelde.  Hi Prinsipe Tub namuno han Royal nga Polisiya patok kan Prinsipe Kasutranuchit. Katapos han pagbitay kan Prinsipe Kasutranuchit hi Prinsipe Tub nagkaada han ngaran nga Krommhean Jessadabodindra.

Han 37 an iya edad, hi Hadi Rama II nasakit ngan namatay, nga waray magpili kon hin-o an masunod ha iya nga hadi. Sumala han balaod han pagsunod, hi Prinsipe Mongkut (nga amo an nagin Hadi Mongkut ha urhe nga panahon) amo unta an angay mahimo nga hadi.  Pero an magurang nga Prinsipe Jessadabodindra ginkitâ nga mas naangay nga hadi, kay hiya an namuno han Departamento han Royal nga Panimalay, Departamento han Treasury, Departamento hin mga Buruhaton ha Langyaw, Supremo nga Judicature, ngan amo an namuno han nasod dida han panahon nga hapit na mamatay hi Hadi Rama II. Katapos hin pagtitirok an katig-uban han nobilidad nagpili kan Prinsipe Jessadabodindra nga amo an magigin ika-tulo nga Hadi.  Hi Mongkut ginpili nga kumuha hin pag-aram komo mongha agod maiwas hiya ha politika.

Hi Hadi Rama I amo an syahan nga hadi han Bangkok nga takna han kaagi han Thailand, ngan amo gintawag hiya nga an syahan nga hadi.  An nagsunod ha iya nga hi Hadi Rama II gintawag nga an namumutnga nga hadi.  Hini nga paagi nga pagngaran hi Rama III amo daw an tatawagon nga an kataposan nga hadi, nga sinisiring nga usa nga de malas amo nga waray ini gamita.  Lugod, hi Rama III nagngaran han mga nanguna ha iya nga Buddha Yodfa Chulalok ngan  Buddha Loetla Nabhalai.  An ngaran nga Nangklao ginhatag kan Rama III katapos han iya kamatay.  An nagngaran ha iya nga Nangklao amo an nagsunod ha iya nga hadi nga hi Mongkut.

Dida han 27-ka-tuig nga paghadi ni Hadi Nangklao, an negosyo han Siam ngadto ha Tsina nagin malinamposon hin duro. An iya mga sakayan napakadto ha Tsina hin pirme ngan nagkaada hin dako nga ganansya. Hi Hadi Nangklao naghihipos han mga iya ganansya dida hin mga pula nga supot sapit han iya higdaan amo nga ini nga salapi tinawag nga Pula nga Supot nga Salapi. Hi Hadi Nangklao nagsiring nga an Pula nga Supot nga Kwarta dida agod nga an Siam puyde makapalit han tuna kon magkaaway hira hin langyawanon nga nasod.

Dida han paghadi ni Rama III, nagin makusug nga nasod ha militar an Siam. Nakapirde ini hin mga Vietnamese nga mga pagsalakay, ngan dida han panahon han iya paghadi nga diin an Burma ginpirde han British hin makapira ka beses. Nakakuha gihapon hiya hin teritoryo ha Camboya - ngan ini nga nasod ginbahinbahin han Vietnam ngan Siam. Ginsalakay gihapon ni Rama III an Laos ngan iya ginpabungkag an Vientiane han 1827-1828.

Hi Hadi Nangklao kilalado tungod han iya pagsunod han Buddhismo.  Iya ginpakaon an mga kablas ha tagsa adlaw katapos han iya pagin-prinsipe, ngan iya ginbuhi-an in mga hayop kada adlaw han monasteryo.  Sobra 50 nga mga templo an ginhimo ngan gin-ayad dida han iya paghadi, upod an syahan nga Intsek-hin-estilo nga templo ha Rajaorasa, an gihataasi nga stupa ha Wat Arun, an Bulawan nga Bukid ha Wat Sraket, an metal nga templo ha Wat Ratchanadda, ngan an Templo Chetupol Temple o Wat Pho.  An Wat Pho amo an nahamutangan han syahan nga universidad ha Thailand.

Katapos hin paghadi hin karuhaan kag unom (26) ka tuig, hi Hadi Nangklao ginsundan han iya bugto nga hi Prinsipe Mongkut.




#Article 301: Antonio García Gutiérrez (301 words)


  
Hi Antonio García Gutiérrez (Hulyo 5 1812, Chiclana de la Frontera, Cádizmdash;Agosto 6 1884, Madrid) usa nga Espanyol nga Romantiko nga dramaturgo. 

Katapos hin pag-aram hin medisina ha iya gintuboan nga bungto, binmalhin hiya ngadto ha Madrid han 1832, ngan nagpakabuhi hin igo-igo la pinaagi hin paghubad han mga drama nira Eugène Scribe ngan Alexandre Dumas, père; tungod kay waray hiya magmalinamposon dinhe, hapit na hiya bumulig han militar han tigda la hiya nga nasikat tungod han iya pagsurat han El Trovador (An Trobador), nga siyahan nga ginpasundayag dida han Marso 1 1836. Hi García Gutiérrez waray makalabaw hini nga siyahan nga panuyo, nga amo an nakabutang ha iya dida han mga namuno han movimiento Romantiko ha Espanya.  Ini nga iya drama nakilala ha bug-os nga Europa pinaagi han musika ni Giuseppe Verdi (nga amo an opera Il trovatore).

An iya sunod nga malinamposon nga sinurat amo an Simon Bocanegra (1843; nga ginhimo liwat nga opera ni Verdi, komo Simon Boccanegra). Bisan pa, tungod kay diri dako an nahalin tikang han iya mga drama, nag-emigrar hiya ngadto ha Hispano America, ngan nagtrabo hiya nga periodista ha Cuba ngan Mexico hangtod han 1850, han iya pagbalik ha Espanya. An kilalado nga mga sinurat niya hini nga urhe nga panahon amo in zarzuela nga an titulo El Grumete (1853), La Venganza catalana (1864) ngan Juan Lorenzo (1865).

Hiya an nagin pamuno hin museo hin arkeyolohiya ha Madrid, an syudad nga diin hiya namatay. An iya Poesías (1840) ngan usa pa nga volumen hin mga liriko, nga an titulo Luz y tinieblas (1842), gamay la kon igkumpara; pero an kahimo han garay han iya mga drama, ngan an iya kakarit hin pag-analisar hin mga pag-abat hin binabaye, naghatag ha iya hin tahuran nga pwesto han mga Espanyol nga mga dramaturgo han ika-19 nga siglo.




#Article 302: Sibagat (159 words)


An Sibagat usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan han Agusan del Sur ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 28,685 ka tawo ha 5,289 nga mga panimalay. It bungto mga 29 ka kilometro an kahirayo tikang ha Syudad han Butuan. An ekonomiya hini nadapig hin duro ha pagpakabuhi nga pag-uma.

An ngaran nga Sibagat tikang kuno han pulong nga bagat nga nangangahulogan pagtapo o tarapoan. Sumala han mga ginsaysay nga kasaysayan, an salog nga hirani han Sibagat nga tinatawag gihapon nga Salog han Sibagat amo an lugar nga diin an mga nanggugubat nga mga tribo nagtatapo ngan nagaaragway. An Salog han Sibagat sanga la hin darudako nga salog, an Salog han Wawa. An napipirde nga tribo nangangatras ngadto han Salog han Wawa nga nagkakawagra.

An kasagaran han mga tawo nga nangungukoy dida hit bungto mga Bisaya-nga-Sugboanon nga mga namalhin.

An Sibagat ginbahin ngadto hin karuhaan kag upat (24) nga mga baranggay.




#Article 303: Surigao (157 words)


An Syudad han Surigao usa nga ikaduha nga klase nga syudad ha lalawigan han Surigao del Norte ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Surigao del Norte. Sumala han census han tuig 2000, mayda hini populasyon nga 118,534 ka tawo ha 22,541 nga panimalay ngan han tuig 2005 mayda nagsiring nga an populasyon hini 133,929. An bug-os nga kahaluag han katunaan han syudad 245.34 ka kwadrado nga kilometro.

An Syudad han Surigao mayda kalim-an kag upat (54) nga mga baranggay. Tikang hini, katloan kag tulo (33) nahimutang ha kadak'an nga tuna samtang karuhaan kag usa (21) nga puró o isla nga baranggay. An sawang han syudad ginbahin ngadto hin lima (5) nga mga baranggay: Taft, Washington, San Juan, Canlanipa ngan Luna. Mayda katloan kag unom (36) nga mga baranggay ha mga labnasan, tikang hini napulo kag lima (15) ada ha kadak'an nga tuna ngan karuhaan kag usa (21) ada hit mga gudti-gudti nga mga isla.




#Article 304: Alegria, Surigao del Norte (226 words)


An Alegria usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Surigao del Norte ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 12,923 ka tawo ha 2,350 nga panimalay.

An Alegria ginbahin ngadto hin napulo kag duha (12) nga mga baranggay.

An Alegria ginhimo pinaagi han Republic Act No. 5239. Ha pagtikang, usa ini nga sitio han Anahaw nga gintukod hin mga namalhin ngada tikang han bungto han Bacuag. An Sitio Anahaw harani han Danaw Mainit, ngan talagsa ginbabahaan tungod hin makusog nga pag-inuran. Dida han mga panahon hin pag-inuran, an mga banay dinhe namalhin ngadto hin lugar nga yana amo an tinatawag nga Alegria. 

An ngaran nga Alegria tikang han Kinatsila nga pulong nga buot sidngon nagkakalipay o marisyo. Ginhatag hini nga ngaran ni Juez Sixto Olga nga nakahuron hin usa ka gab-i dida nga lugar.  An mga tawo naghimo para ha iya hin usa nga sarayaw. Tungod kay malipayon ngan marisyo an nahinabo, ginsidngan niya an mga tawo nga balhina an ngaran tikang ha Anahaw ngadto ha Alegria. 

An Alegria nahimo nga barrio dida han 1927. Han una usa ini han mga gidadakoi nga mga barrio ha bungto han Mainit. Iton bungto han Alegria natikang hiton katubtoban han Kitcharao, Agusan del Norte, ngadto ha Pungtod ngan Dayano nga amo an katubtoban han gintikangan han Alegria nga bungto han Mainit.




#Article 305: Aung San (234 words)


Hi Bogyoke (Major General) Aung San (, ; 13 Pebrero 1915 – 19 Hulyo 1947) nagsirbe nga ika-5 nga Premier han Britaniko nga Korona nga Kolonya han Burma tikang 1946 kutob 1947. Ha pagtikang, usá hiyá nga komunista ngan ha urhé usá nga sosyal demokratiko nga politiko.  Kilalado hiyá nga  rebolusyonaryo, nasyonalista, ngan an nagtukod han Tatmadaw (yana-nga-adlaw nga Armado nga Kusog han Myanmar), ngan ginkikita hiyá nga Amay han Nasod han yana nga adlaw nga Myanmar o Birmania.

Hiyá an responsable han pagpadangat han paglugaring han Burma tikang han Britaniko nga pagdumara, kondi gin-asasinar hiyá mga unom ka bulan ugsa han independensya. Dida han Ikaduha nga Gyera Pangkalibotan, inmugop anay hiya han Hapon sunod han ira pagsulong han Burma ugsa bumalhin hin pag-ugop ngadto han mga Britaniko. Ginkikilala hiyá nga amo an nanguna nga nagtukod han independensya, ngan nagtukod han Unyon han Burma. Gin-agnayan hiya nga Bogyoke (Major General), hi Aung San ha yana maupay nga ginkikita han mga Burmes nga katawhan ngan an iya ngaran agsob gamiton ha Birmano nga politika kutob yana.

An anak nga babaye ni Aung San nga hi Aung San Suu Kyi, usá nga Birmana nga tawo ha publiko ngan politiko ngan nakakarawat han Premyo Nobel para hin Kamurayaw nga ha yana nagsisribe nga Konsehero han Estado ngan an ika-20 ngan Syahan nga Babaye nga Ministro hin mga Panlangyaw nga mga Larangan dida han Gabinete ni Win Myint.




#Article 306: Mahatma Gandhi (167 words)


Hi Mohandas Karamchand Gandhi (ha Gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી; ginromanisar: mohandās karamcaṃd gāndhī, IPA nga kaluwas: /moːhənd̪aːs kərəmtʃənd̪ gaːnd̪ʱiː/) (Oktubre 2 1869 – Enero 30, 1948) usa nga nangunguna nga politikanhon ngan ispiritwal nga namuno ha India ngan han Indian Independence Movement.  Hiya an ginsisiringa nga amay han India, ngan talagsa ginngangaranan nga Bapu, nga buot sidngon amay ha Gujarati. Hiya an pionyero ngan naghimo nga hinpit han Satyagraha —  pagsupil pinaagi hin mass civil disobedience o dako nga diri-pagtuod nga sibil nga nahatukod ha ahimsa (bug-os nga waray-biyolensya) amo an nagin usa han mga gimakusog nga pilosopiya han Indian Independence Movement, ngan naghatag hi pag-aghat ha mga dirudilain nga mga movimiento para hin mga katungod sibil ngan kagawasan ha bug-os nga kalibutan.  Hi Gandhi kinikilala ngan tinatawag ha India ngan ha bug-os nga kalibutan nga Mahatma Gandhi (ha Hindi: महात्मा, / IPA nga kaluwas: məhatma /; tikang han Sanskrit, Mahatma: Harangdon nga Kalag) ngan Bapu (ha damo nga mga Indianhon nga mga yinaknan, Amay o Tatay). 




#Article 307: Spoliarium (111 words)


An Spoliarium usa nga pintura han Pilipino nga artista nga hi Juan Luna. Ginsumite ni Luna an pintura ngadto han Exposicion Nacional de Bellas Artes han 1884, nga diin nakadaog ini hin bulawan nga medalya. Han 1886, ginbaligya an pintura ngadto han Diputacion Provincial de Barcelona hin 20000 ka peseta. Ha yana, an pintura nabitay ha Museo Nasodnon han Pilipinas.

An Spoliarium upat ka metro it kahitaas ngan pito ka metro it kahaluag. It canvas nagpapakita hin sulod ha ilarom hin Romano nga arena, nga diin mga lawas hin patay nga mga gladiator gindadanas ngadto hin masirom nga lugar, posible nga igpundok hin darudako nga pundok hin mga patay nga lawas.




#Article 308: Mario Diaz-Balart (135 words)


 

Hi Mario Diaz-Balart (natawo han Septyembre 25 1961) usa nga Amerikano nga politiko. Tikang han 2003 usa hiya nga Republikano nga miyembro han Kamara han Representante han Estados Unidos, nga na-representa han ika-25 nga Distrito han Florida (). 

Natawo hiya ha Fort Lauderdale, Florida ngan nagtambong hiya ha University of South Florida agod mag-aram hin siyensiya politika ugsa magtikang han iya serbisyo publiko nga karera nga kabulig han anay Alkalde han Syudad han Miami nga hi Xavier Suarez han 1985. Negosyante hiya ngan miyembro han Florida Kamara han Representante ugsa hiya inmapi han Kongreso han Estados Unidos. 

Bugto hiya ni Representante Lincoln Diaz-Balart ngan anak han na-exilio nga Cubano nga politiko nga hi Rafael Diaz-Balart, ngan kasanhi nga umangkon ha kasal ni Fidel Castro. Naukoy hiya yana ha Miami upod hit iya asawa ngan anak.




#Article 309: Lincoln Diaz-Balart (185 words)


Hi Lincoln Diaz-Balart (natawo han Agosto 13, 1954), Amerikano nga politiko, usa nga Republikano miyembro han Kamara han Representante han Estados Unidos tikang han 1993, nga narepresentar han ika-21 nga Distrito han Florida (). 

Natawo hiya ha Havana, Cuba ngan anak hiya han tinmalikod na nga Cubano nga politiko nga hi Rafael Diaz-Balart ngan kasanhi nga umangkon ni Fidel Castro. Nag-iskwila hiya ha American School of Madrid, Madrid, Espanya, New College of Florida, Cambridge University, ngan Case Western Reserve University.  Usa hiya nga abogado ngan lehislador han estado ugsa hiya inmapi han Kamara han Representante han Estados Unidos.  Han 2000 ngan 2002, nagdalagan hiya hin pagreelihir nga waray kabangga.  Dida han 2004 ngan yana han 2006, iginkabangga hiya ni Frank J. Gonzalez, usa nga libertarian nga Demokrata. Miyembro hiya han House Rules Committee ngan House Committee on Homeland Security, ngan usa hiya nga sponsor han Homeland Security Act. Hi Diaz-Balart kasal kan Cristina Diaz-Balart, ngan mayda hira duha nga anak: hira Lincoln ngan Daniel. An iya bugto nga hi Mario Diaz-Balart, usa gihapon nga kongresista, nga amo an narepresenta han ika-25 nga distrito han Florida.




#Article 310: Rafael Díaz-Balart (170 words)


Hi Rafael Lincoln Diaz-Balart y Gutiérrez (1926-2005) usa nga Cubao nga poliko, ngan nagsirbe hiya nga Namuno han Kadam-an han Cubano nga Kamara hin Representante.

Han 1955, naghatag hiya hin yakan ha atubangan han Cubano nga Kamara han Representante in pagriwa han amnestiya nga ginhatag han iya kasanhe nga bayaw nga hi Fidel Castro, tungod han iya kahibulig dida han 1953 nga atake han Cuartel Moncada. Na-elihir hi Rafael Diaz-Balart nga Senador dida han 1958, pero waray hiya makapuwesto tungod han pagkada ha poder ni Fidel Castro han Enero 1 1959.

Nagtukod hiya han La Rosa Blanca (An Busag nga Rosa), an syahan nga kontra-Castro nga organisasyon, han Enero han 1959. Hiya an amay han mga Kongresista han Estados Unidos nga hira Lincoln Diaz-Balart ngan Mario Diaz-Balart ngan amo an bugto ni Mirta Diaz-Balart, an syahan nga asawa ni Fidel Castro.

Namatay hiya han Mayo 6 2005 han iya balay ha Key Biscayne, Florida katapos hin pagkasakit hin leukemia. An Law Library ha Florida International University ginngaranan ha iya dungog.




#Article 311: Provincia de Teruel (113 words)


An Teruel usa nga probinsya han komunidad autonoma han Aragón, han butnga nga Espanya.

Ginsasapitan ini han mga probinsya han Tarragona, Castellón, Valencia (upod han exclave hini nga amo an Rincón de Ademuz), Cuenca, Guadalajara, and Zaragoza.

An kapital hini Teruel gihapon an ngaran.

An kahaluag han probinsya 14,809 ka km². An populasyon hini 138,686 (2003), ngan tikang hini mga ika-upat nga bahin hini naukoy didto han kapital ngan an densidad han populasyon 9.36/km². Mayda ini 236 nga mga munisipyo, ngan labaw katunga hini nga mga munisipyo mga barrio nga mayda gurugamay hin 200 ka tawo. Kitaa an Lista han mga munisipyo ha Teruel.

Kitaa gihapon an Lista hin mga Aragones nga comarcas.




#Article 312: Provincia de Soria (126 words)


An Soria usa nga probinsya ha butnga nga Espanya, ha sidlangan nga bahin han komunidad autonoma han Castilla y León. 

Ginsasapitan ini han mga probinsya han La Rioja, Zaragoza, Guadalajara, Segovia, ngan Burgos. 

An Soria amo an gigutiayi hin populasyon ha ngatanan han mga probinsya han Espanya, nga mayda densidad hin mga 9 nga nangungukoy ha tagsa km2 - usa han gihamubo-i ha Unyon Europeo. Tikang han populasyon han probinsya nga 91,487 (2002), hapit 40% naukoy ha kapital, nga Soria gihapon an ngaran. Mayda 183 ka munisipyo ha Soria, ngan haros katunga hini mga gagmay nga baranggay nga diri maabot hin 100 ka tawo ngan mga 12 la it labaw hin 1000 ka tawo. An katedral nga bungto han probinsya amo an El Burgo de Osma.




#Article 313: Provincia de Tarragona (103 words)


An Tarragona usa nga probinsya ha sidlangan nga Espanya, ha salatan nga bahin han komunidad autonoma han Catalunya. Ginsasapitan ini han mga probinsya han Castelló (ha Kinatsila: Castellón), Teruel, Zaragoza, Lleida (ha Kinatsila: Lérida), Barcelona, ngan han Dagat Meditteraneo. 

An populasyon han probinsya 631,156 (2002), ngan tikang hini usa ka ika-lima nga bahin naukoy ha kapital nga an ngaran gihapon Tarragona. Nalalakip han mga syudad ngan bungto ha probinsya han Tarragona an Constantí, Reus, Falset, El Vendrell, Tortosa, Amposta. Kitaa gihapon an Lista han mga komunidad ha Tarragona ngan Mga Comarca han Catalunya.

Mayda mga katedral nga Katoliko Romano ha Tarragona ngan Tortosa.




#Article 314: Toyotomi Hideyoshi (177 words)


Hi Toyotomi Hideyoshi (ha Shinjitai (moderno nga Hinapon) nga kasurat: 豊臣秀吉; ha Kyūjitai (kaagi) nga kasurat: 豐臣秀吉; natawo nga Hiyoshi-maru 日吉丸; ha pag-abot ha pangidaron (gempuku) nga Kinoshita Tōkichirō 木下藤吉郎 ngan ha urhe ginhimo nga Hashiba ngan nobilidad militar ha estilo nga Hashiba Chikuzen no Kami Hideyoshi 羽柴筑前守秀吉; 1536 - Septyembre 18, 1598), usa nga Sengoku nga daimyo nga amo an naghimo nga usa han Hapon. Sinmunod hiya han iya anay nga agaron nga hi Oda Nobunaga, ngan gintapos niya an Sengoku nga panahon. Kilalado gihapon hiya nga amo an nagplano han mga pagsulong ha Korea. Kilalado hiya hin pira nga mga nahabilin ha kultura, upod han sugo nga an mga miyembro la han samurai nga klase an puyde magdara hin armas.

An panahon han iya pamuno tinatawag gihapon nga Momoyama nga panahon, ngan ini nga ngaran tikang han kastilya ni Toyotomi. Nag-iha ini tikang han 1582 tubtub han iya kamatayon dida han tuig 1598, o (sumala hin pipira nga mga iskolar) tubtob han pagkuha hin poder ni Tokugawa Ieyasu katapos han Pakig-away ha Sekigahara han 1600.




#Article 315: Cantilan (109 words)


An Cantilan usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Surigao del Sur ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 26,553 ka tawo ha 5,378 nga panimalay.

An Cantilan amo an sinisiring nga Cradle of Towns (Puyot hin mga Bungto) ha Surigao del Sur. Ha pagtikang naglakip ini han kabug-usan han yana nga mga bungto han Carrascal, Cantilan, Madrid, Carmen ngan Lanuza. Han Disyembre 10, 1918, ginpagawas an Executive Order No. 52 han Americano nga Gobernador-Heneral nga hi Francis Burton Harrison nga nagbahinbahin han Cantilan ngadto hin tulo ka bahin.

An Cantilan ginbahin ngadto hin napulo kag pito (17) nga mga baranggay.




#Article 316: Lanuza (113 words)


An Lanuza usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Surigao del Sur ha Pilipinas. Mayda ini kahaluag hin tuna nga 395.76 ka km², nga narepresenta hin 8.7% an bug-os nga kahaluag han Surigao del Sur. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 10,057 ka tawo ha 1,942 nga panimalay.

An Lanuza ginbahin ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga baranggay.

An klima han Lanuza mayda pag-inuran nga nababahin ha bug-os nga tuig.  An panahon tikang han Abril hangtod Agosto amo an mayda giguti-ayi hin pag-inuran samtang an makurukusog nga pag-inuran nahihinabo dida tikang hiton Nobyembre tubtob Pebrero ngan mayda 7% nga pag-iksperyensya hin tropikal nga pagbinagyo.




#Article 317: Tandag (108 words)


An Syudad han Tandag usa nga ikalima nga klase nga syudad ha lalawigan han Surigao del Sur ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Surigao del Sur. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 44,327 ka tawo ha 8,449 nga panimalay.

An Tandag nahimo nga syudad han tuig 2007. Nahimo nga balaod an Buhat han Republika No. 9392 o Republic Act No. 9392 nga nagbalhin han Tandag tikang hin bungto ngadto hin syudad. Ginratipika ini han mga bungtohanon han Tandag dida hin plebisito nga ginbuhat han Hunyo 23, 2007.

An Syudad han Tandag ginbahin ngadto hin karuhaan kag usa (21) nga mga baranggay.




#Article 318: Isabela, Basilan (149 words)


An Syudad han Isabela usa nga ikalima nga klase nga syudad ngan amo ini an kapital han lalawigan han Basilan ha Pilipinas. Nahamutang an syudad ha amihanan nga labnasan han Basilan. Tabok han Estrecho han Basilan ha amihanan amo an Syudad han Zamboanga. Sumala han census han tuig 2000, an Syudad han Isabela mayda populasyon nga 73,032 ka tawo ha 13,753 nga panimalay.

Samtang ha administrasyon an isla-nga-probinsya han Basilan kabahin han Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao (ARMM), an Syudad han Isabela mismo diri kabahin hini nga rehiyon ngan nahasakop ini han Peninsula han Zamboanga nga rehiyon.

An Syudad han Isabela, sugad han iba nga parte han probinsya, amo in lugar hin mga pipira nga pinakamakusog nga pag-away han mga kasundalohan han gobyerno ngan han Abu Sayyaf, usa nga Islamiko nga separatista nga grupo.

An Syudad han Isabela ginbahin ngadto hin kap-atan kag lima (45) nga mga baranggay.




#Article 319: Sitangkai (109 words)


An Sitangkai usa nga bungto ha lalawigan han Tawi-Tawi ha Pilipinas. Amo ini an bungto nga nahamutang han giharayo-i ha salatan nga bahin han Pilipinas. Nahamutang ini ha mga 14 ka kilometro ha sinirangan tikang ha Sabah, Malaysia. Gintatawag ini nga 'Venecia han Pilipinas' tungod han paggamit hin mga barko nga panakayan, ngaran mayda mga latayan nga nanunumpay han mga balay. An dako nga paagi hin pagpakabuhi amo an pangisda ngan pag-uma, bisan kon gamay la an tuna hin pag-uma.
Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga  52,772 ka tawo ha 8,969 nga panimalay.

An Sitangkai ginbahin ngadto hin karuhaan kag lima (25) nga mga baranggay.




#Article 320: Turtle Islands, Tawi-Tawi (161 words)


An Turtle Islands us nga bungto nga amo in kapurupod'an ha lalawigan han Tawi-Tawi ha Pilipinas.  Nahamutang an mga isla ha habagatan nga daplin han nasod, ha ligid han katubtuban han internasyonal nga tratado nga nagbubulag hiton Pilipinas ngan Malaysia.

Sumala han census han tuig 2000, an populasyon han 5 nga mga isla nga mayda mga nangungukoy 3,600 ka tawo ha 646 nga panimalay. Upod in kahaluag hin katunaan nga 3.08 ka kwadrado nga kilometro la, iton mga isla mayda densidad hin populasyon nga 1168 ka tawo ha tagsa km². ndash; haruhataas pa kaysa han nasodnon nga average nga 276 ka tawo ha tagsa km².

Makuri it pagkadto ha Turtle Islands, tungod kay waray agsob nga paagi hin panakayan ngadto hini nga lugar. Iton Turtle Islands ginbahin ngadto hin duha (2) nga mga baranggay: Taganak Poblacion ngan Likud Bakkao.

An mayor o alkalde han Turtle Islands amo hi Hadji Mibaral M. Tang, nga nagdaog hin tulo nga sunod-sunod nga mga pinili-ay.




#Article 321: Syudad han Cotabato (168 words)


An Syudad han Cotabato usa han mga syudad han Pilipinas nga nahamutang ha Mindanao. An Syudad han Cotabato usa nga nahamutang ha Autonomo nga Rehiyon han Bangsamoro ha Muslim Mindanao (BARMM) nga mabibilngan ha sulod han mga katubtuban han Maguindanao, pero naglulugaring ini tikang hiton nga probinsya.

An Syudad han Cotabato amo an sentro han rehiyon han Autonomo nga Rehiyon han Bangsamoro ha Muslim Mindanao (BARMM).

An populasyon han Syudad han Cotabato mga 299,438 dida han census han tuig 2015.

It Syudad han Cotabato mga 698.9 ka nautico nga milya (1294 ka km) tikang ha Manila, an kapital han nasod, ngan ginsasapitan ini han mga bungto han Sultan Kudarat ha amihanan—nga ginbubulag han Rio Grande de Mindanao —Kabuntalan ha sidlangan, ngan Datu Odin Sinsuat ha salatan. Naatubang an syudad han Baybayon han Illana, nga kabahin han Moro Gulf, ha katundan. An Syudad han Cotabato mayda kahaluag hin katuaan nga 176.0 ka kwadrado nga kilometro.

An Syudad han Cotabato ginbahin ngadto hin katloan kag pito (37) nga mga baranggay.




#Article 322: Buluan (133 words)


An Buluan usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Maguindanao ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 51,098 ka tawo ha 9,501 nga panimalay. An kadam-an han populasyon Muslim ngan sinisiring ini nga amo an pinakadaan nga bugnto han rehiyon. Kilalado ini tungod han mahusay nga linaw nga ginsasaruan hin lain nga bungto nga amo an bungto han Lutayan, ha probinsya han Sultan Kudarat.

An alkalde han bungto yana amo hi Datu Esmael G. Mangudadatu nga nagsunod han iya amay nga nagsirbe gihapon komo mayor. Ugsa han ira pamuno, an Buluan nahailarom han pamunuan hin waray-pa-kapirde nga alkalde hin 40 ka tuig, nga amo hi Datu Samad Mangelen nga urupod han mga Mangudadatu.

An Buluan ginbahin ngadto hin karuhaan kag tulo (23) nga mga baranggay.




#Article 323: Marawi (136 words)


An Islamico nga Syudad han Marawi usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan han Lanao del Sur ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Lanao del Sur. It Syudad han Marawi ginsasapitan ha katundan han Marantao ngan Saguiaran, ha sinirangan han Bubong ngan Ditsaan Ramain, ug ha amihanan han Kapai ngan Saguiran, ngan ha salatan han Linaw han Lanao. Mayda ini kahaluag nga 22.6 ka kwadrado nga kilometro.

Sumala han census han tuig 2000, it Syudad han Marawi mayda populasyon nga 131,090 ka tawo ha 20,375 nga mga panimalay. Ginbahin ini ha politika ha kasiaman kag unom (96) nga mga baranggay. An ekonomiya han Syudad han Marawi nahabase ha kaurugan ha pag-uma ngan ha pag-export.

An alkalde o mayor han Syudad han Marawi tikang han Mayo 2004 amo hi Omar Solitario Ali.




#Article 324: Shariff Kabunsuan (167 words)


An Shariff Kabunsuan usa nga kasanhi nga lalawigan han Pilipinas, ginhimo tikang han napulo nga mga bungto nga amo an syahan nga distrito han lalawigan han Maguindanao. Amo ini an magigin ika-80 nga lalawigan ngan an ika-unom ha Autonomo nga Rehiyon ha Muslim Mindanao. Amo ini an syahan nga probinsya nga diri ginhimo han Kongreso, kay ginhimo ini pinaagi han paggamit han mga gahom han Republic Act No. 6734, an balaod nga naghimo han ARMM.

An mga botante han karuhaan kag siyam (29) nga mga bungto han Maguindanao nag-aproba han kahimo han probinsya. Han mga labaw hin 500,000 nga rehistrado nga mga botante, 285,372 nag-uyon han paghimo han lalawigan han Shariff Kabunsuan. Mga 8,802 la an nagbotos patok hini.

Kondi gindeklara nga diri legal han Korte Suprema an kahimo hini dida han 2008.

An Shariff Kabunsuan nahabug-os hin napulo (10) nga mga bungto:

Ginngaranan an probinsya tikang hin Arabo-Malay nga Islamico nga paragwali nga nagdara han relihiyon nga Islam ha Butnga nga Mindanao han ika-14 nga siglo.




#Article 325: Datu Blah T. Sinsuat (203 words)


An Datu Blah T. Sinsuat usa nga bungto ha lalawigan han Maguindanao ha Mindanao ha Pilipinas. Han una, kabahin ini han bungto han Upi nga api han una han lalawigan han Maguindanao. An Datu Blah T. Sinsuat nahimo nga bag-o nga bungto han lalawigan han Maguindanao katapos hin plebisito dida han Septyembre 16, 2006 ngan ha ilarom han Muslim Mindanao Act No. 198 han ARMM. Mga kap-atan kag duha (42) ka adlaw in naglabay, dida han Oktubre 28, an bungto nahimo nga bag-o nga bungto han bag-o nga nahimo nga ika-80 nga lalawigan han Pilipinas nga amo an lalawigan han Shariff Kabunsuan, pinaagi han Republic Act No. 9054 pinaagi han ispisyal nga mga gahom administratibo han Asamblea Rehiyonal han ARMM. Ini nga republica act tinatawag gihapon nga Expanded ARMM Law.

An bungto ginngaranan ha dungog ni Datu Blah T. Sinsuat, an delegado han Maguindanao ngadto han 1935 nga Constitutional Convention ngan Representante han Nag-uusaan nga Distrito han Cotabato ngadto han Ikaduhan nga Kongreso han Pilipinas.

Kabahin an bungto han lalawigan han Shariff Kabunsuan tikang han Oktubre 2006 tubtob han pag-nulifikar hini han Korte Suprema dida han Hulyo 2008.

An Datu Blah T. Sinsuat ginbahin ngadto hin napulo kag duha (12) nga mga baranggay.




#Article 326: Nabas, Aklan (106 words)


An Nabas usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Aklan ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Nahamutang ini ha Peninsula han Buruanga ha kanawayon nga dapit han Isla han Panay. Usa ini nga bungto ha daplin han dagat nga ginsasapitan ha amihanan han Dagat Sibuyan; ha salatan han mga bungto han Pandan ngan Libertad, Antique; ha sinirangan han Dagat Sibuyan ngan Ibajay, Aklan; ngan ha katundan ginsasapitan ini han Malay ngan Buruanga.

Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 25,014 ka tawo ha 4,691 nga mga panimalay.

An Nabas ginbahin ngadto hin karuhaan (20) nga mga baranggay.




#Article 327: Roxas, Capiz (345 words)


An Syudad han Roxas usa nga ikaduha nga klase nga syudad ha lalawigan o probinsya han Capiz ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Capiz.

Usa ini nga sentro hin copra ngan aquakultura nga pagprodukto. An palibot nga lugar nagtatanom hin tubo, humay, lubi, prutas, abaka, ngan tabako. An mga tawo han Syudad han Roxas ngan an probinsya han Capiz nayakan hin Binisaya nga Hiligaynon.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 126,352 ka tawo ha 25,126 nga mga panimalay.

An Syudad han Roxas ginbahin ngadto hin kap-atan kag pito (47) nga mga baranggay.

An Syudad han Roxas amo an lugar han kan Miguel Lopez de Legazpi pag-ukoy han pag-abot niya tikang ha Sugbo. An bungto han Panay amo anay an kapital han probinsya. An ngaran nga Capiz nga amo gihapon an ngaran han probinsya amo an daan nga ngaran han Syudad han Roxas. Ini nga lugar gindesignar nga  visita han bungto han Panay. An lugar gntawag anay nga El Puerto de Capiz. Sumala hin census han tuig 1732, mayda dinhe mga 327 nga nangungukoy. Han 1746, an Capiz amo an ginhimo nga lingkoranan han gobyerno militar, bisan kon ha mga butang han simbahan, gindudumara pa ini han Obispo han Sugbo. Sumala hin census han tuig 1760 mayda ini mga 17,683 nga nangungukoy. Han Mayo 31, 1847, usa nga Decreto Real naghimo han probinsya ngadto hin alcadia.

An Syudad han Roxas nga an ngaran han una Bungto han Capiz nagin syudad dida han Mayo 12, 1951 pinaagi han pagpagawas han city charter o carta han syudad, Republic Act No. 603. Hi Lorenzo Arnaldo amo an syahan nga alkalde han syudad. Ginbalyo-an an ngaran han   nga Syudad han Roxas ha dungog han Presidente nga hi Manuel  Roxas.

Sumala hin census han tuig 1732 mayda ini 2,327 nga nangungukoy. Han 1760, mga 3,971. Napulo kag unom (16) mga Espanyol. Han 1876, 17,683 an naihap nga mga tawo. Han 1990, an mga tawo naihap nga 103,171.  Ngan han 2000, an naihap 126,352 nga mga tawo.




#Article 328: Barotac Nuevo (107 words)


An Barotac Nuevo usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 45,804 ka tawo ha 8,757 nga mga panimalay.

It bungto mga usa-ka-oras hin biyahe ha auto tikang han Syudad han Iloilo, an kapital han bungto. An sawang o poblacion han bungto pag-ultan ngadto han mga bungto han Pototan, Dingle, Anilao ngan Dumangas.

Binisaya nga Hiligaynon an lumad nga yinakan ha Barotac Nuevo ngan an kadam-an han populasyon Katoliko Romano.

An Barotac Nuevo ginbahin ngadto hin karuhaan kag siyam (29) nga mga baranggay:




#Article 329: Metro Cebu (343 words)


An Metropolitano nga Kahaluag han Cebu (ha Iningles: Cebu Metropolitan Area) o Metro Cebu  amo an main nga urban center o sawang han isla nga probinsya han Sugbo. An sentro hini amo an Syudad han Sugbo, an gimaiha-i nga syudad ha Pilipinas. Nahamutang an Metro Cebu ha ligid han butnga nga sidlangan nga bahin han isla, lakip an harani nga Isla han Mactan. Han bug-os nga probinsya, an Metro Cebu naglalakip hin 20 por ciento han kahaluag han katunaan ngan 57.5 ka por ciento han katawhan (2000 nga census).

An Metro Cebu usa nga metropolitan area nga nahamutnga ha Syudad han Sugbo, an kapital han Probinsya han Sugbo ngan an kapital han rehiyon han Butnga nga Kabisay-an nga naglalakip hin napulo kag duha nga mga  nagpapalibot nga mga kasyudaran ngan kabungto-an. An Metro Cebu usa han mga opisyal nga gindesignar nga metropolitan nga kahaluag ha Pilipinas, upod han Metro Manila, nga amo an National Capital Region (ha Winaray: Rehiyon han Nasodnon nga Kapital).

Ini nahimug-os hin lima nga mga syudad ngan walo nga mga bungto.

Tigamni: Han October 2005, mga development planner tikang han Regional Development Council 7 (Konseho han Pagpadukwag han Rehiyon 7), Metropolitan Cebu Development Council (Konseho han Pagpadukwag han Metropolitan Cebu) nga pinamunoan han Gobernador han Probinsya han Sugbo ngan han mga Lokal nga mga Unit hin Gobyerno han Sugbo nagpahaluag han katubtuban han Metro Cebu nga maglakip han Syudad han Danao, ngan han mga bungto han San Fernando and Carcar.

An kapitolyo han probinsya, an sentral nga distrito hin pannegosyo, mga importante nga mga institusyon hin pag-aram ngan han daungan ha panglangyaw nahamutang ha Syudad han Sugbo samtang an mga importante nga kompanyiya hin industriya ngan mga factory nahamutang ha Syudad han Mandaue. An aeropuerto panlangyaw ngan an export processing zone (zona hin pagproseso hin panglangyaw) nahamutang ha Syudad han Lapu-Lapu ha Isla han Mactan. An Syudad han Danao usa nga syudad hin panmina samtang an Syudad han Talisay usa nga syudad hin pan-ukyan nga iton pagpakabuhi hini tikang hin mga gagmay ngan medium nga kadako nga mga negosyo.




#Article 330: Madridejos, Sugbo (183 words)


An Madridejos usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Sugbo ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Usa ini han tulo nga mga bungto nga nahimo han isla han Bantayan nga nahamutang ha katundan nga bahin han amihanan nga dapit han probinsya han Sugbo. Ginsasapitan an Madridejos ha salatan han bungto han Bantayan, Sugbo, ngan ha iba nga mga dapit han Dagat Bisaya. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 29,020 ka tawo ha 5,275 nga mga panimalay. Mayda ini kahaluag nga 23.95 ka kwadrado nga kilometro.

Makakadtoan an bungto pinaagi hin barko tikang ha Syudad han Sugbo pinaagi han Santa Fe. Puyde gihapon ini makadtoan pinaagi ha karsada tikang ha Syudad han Sugbo ngadto han Mulye han Hagnaya ha San Remigio, ngan pagtabok hin ferry ngadto ha Santa Fe ha Isla han Bantayan, ngan pagbiyahe hin bus hin usa ka oras ngadto ha Madridejos.

An fiesta han santo patron han bungto ginsasaurog ha tagsa tuig dida hit Disyembre 8.

An Madridejos ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga mga baranggay.




#Article 331: Asturias, Sugbo (303 words)


An Asturias usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Sugbo o Cebu, ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon ha Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 38,961 ka tawo ha 7,964 nga mga panimalay.

Nahamutang ini ha 10°34'N 123°43'E (o 10°34' ha Amihanan nga latitud ngan 123°43' ha Sidlangan nga longitud). Ginsasapitan an Asturias han Bungto han Tuburan ha Amihanan; han Bungto han Balamban ha salatan, han Syudad han Danao ha sidlangan ngan han Estrecho Tañon ha katundan.

An Asturias ginbahin ngadto hin karuhaan kag pito (27) nga mga baranggay. Han hini, pito (7) nga mga baranggay nahamutang ha may baybayon han dagat samtang karuhaan (20) nahamutang ha sulod o iraya.

An syahan nga ngaran han Asturias amo an 'Naghalin', tikang han pulong nga 'lalin', an Binisaya nga Sinugboanon nga pulong para hin mga nangungukoy nga nagtikang hin mga higrayo nga mga lugar. An syahan nga mga nangukoy ha Asturias tikang hin mga iba nga mga bungto ngan mga hagrani nga mga isla sugad han Bohol. Han pagtikang, in bahin han Naghalin lakip han Pueblo (bungto) han Tuburan ngan in usa pa nga bahin nalakip han Pueblo (bungto) han Balamban. Ha pagtika-iha, an mga nangungukoy han Naghalin nagtikadamo tungod han mga nangangabot ngan han pagdamo han katawhan. Ha pagtika-iha an mga tawo naghangyo han anay kolonyal nga gobyerno han Espanya nga maghatag ha ira han ira kalugaringon nga gobyerno lokal. Ginhatag an ini nga gin-aro dida han mga urhe nga bahin han siglo 1700 han Hadi han Espanya, nga nagresulta nga an Naghalin nahimo nga Pueblo (Bungto) han Asturias.

Amo ini an mga yana nga mga napili nga mga opisyales han Bungto han Asturias para han katuigan nga Hunyo 30, 2004- Hunyo 30, 2007):

Mayor: Leticia A. Orozco
Vice Mayor: Alexander M. Agravante
Councilors: 




#Article 332: Barili (170 words)


An Barili usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Sugbo o Cebu, ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon ha Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 57,764 ka tawo ha 11,164 nga mga panimalay. An Barili nahamutang in kaunman kag usa (61) ka kilometro ha habagatan o salatan-katundan tikang han Syudad han Sugbo. Ginsasapitan ini ha salatan han bungto han Dumanjug; ha amihanan han bungto han Aloguinsan; ha sidlangan han mga bungto han Carcar ngan Sibonga; ngan ha salatan han Estrecho Tañon.

An produkto han ekonomiya han Barili tikang han pagtanom hin humay, mais, saging, ngan lubi.

An Barili ginbahin ngadto hin kap-atan kag duha (42) nga mga baranggay.

An ngaran nga Barili tikang han tawag hin usa nga lokal nga banwa nga an tawag balili. An bungto gintukod han tuig 1632, kondi an parokya han Barili gintukod dida han 1614. Usa nga krus gintukod han mga Espanyol nga pinamunoan ni Kapitan Juan Juarado han ira pag-abot dida han tuig 1602.  




#Article 333: Lapu-Lapu, Pilipinas (301 words)


An Syudad han Lapu-Lapu usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan o probinsya han Sugbo ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. An kahalugan han syudad naglalakip han kadam-an nga bahin han Isla han Mactan, nga nahamutang hin usa ka kilometro ha timugan o salatan-sidlangan tikang han isla han Sugbo, ngan naglalakip gihapon an Syudad han Lapu-Lapu an bug-os nga Isla han Olango nga nahamutang hin lima ka kilometro ha timugan ngan pipira pa nga mga puro. An Syudad han Lapu-Lapu kabahin han darudako nga Metropolitano nga Kahaluag han Cebu o Metro Cebu nga nahasentro ha Syudad han Sugbo.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 217,019 ka tawo ha 44,439 nga mga panimalay.

Nahasumpay an Syudad han Lapu-Lapu ha Syudad han Mandaue han Isla han Sugbo pinaagi hin duha nga tulay: an Tulay Mandaue-Mactan ngan an Tulay Marcelo Fernan. Tikang ha Mandaue, an kapital han probinsya nga amo an Syudad han Sugbo mga lima ka kilometro la an distancia.

An kahaluag han yana nga syudad gintawag nga Mactan ugsa han pag-ulpot han mga Espanyol.  An mga Agustiniano nagtukod han bungto han Opon han tuig 1730 ngan amo ini an ngaran han bungto hangtod han tuig 1961 nga diin ini ginhimo nga syudad ngan ginbalyo-an an ngaran ha dungog ni Lapu-Lapu, an sinisiring nga syahan nga Pilipino nga bayani nga dida han 1521, nagdaog patok han Portugues nga hi Fernando de Magallanes.

An Mactan-Cebu International Airport (o Aeropuerto Panglangyaw han Mactan-Cebu kun ha Winaray) nahamutang ha Syudad han Lapu-Lapu ngan amo ini an ikaduha nga dako in buhat nga aeropuerto han nasod.

An Syudad han Lapu-Lapu ginbahin ngadto hin katloan (30) nga mga baranggay.

Cebu Hilton Resort and Towers, Lapu-lapu City, Metro Cebu

Shangri-La's Mactan Island Resort and Spa, Lapu-lapu City, Metro Cebu




#Article 334: Mandaue (240 words)


An Syudad han Mandaue (ha Sinugboanon: Dakbayan sa Mandaue) usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan o probinsya han Sugbo ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an sinisiring nga Sentro han Industriya han Isla kay dinhe nahamutang in haros 10,000 nga mga establecimiento hin negocio, bisan man kon an kadam-an hini mga gagmay nga mga negocio nga tinag-iyahan ngan gindudumara hin mga banay o pamilya nga. It syudad usa han duha nga mga urbanizado hin duro nga mga syudad ha probinsya han Sugbo, ngan an usa liwat hini amo han kapital han probinsya nga amo an Syudad han Cebu. Magtapad an duha nga mga syudad ngan amo ini hira an sentro han kahaluag han Metropolitano nga Cebu.

Nahamutang an Mandaue ha tabok tikang han Isla han Mactan nga diin nahamutang an Syudad han Lapu-Lapu.  Ha Syudad han Lapu-Lapu nahamutang an Aeropuerto Panlangyaw han Mactan-Cebu, an aeropuerto nga ikaduha hin masurong hin buhat o aktibidad han nasod. Nahasumpay an Mandaue ngadto ha Isla han Mactan pinaagi hin duha nga tulay: an syahan nga Tulay Mandaue-Mactan ngan an barubag-o nga Tulay Marcelo Fernan. Ini nga mga tulay amo la an agi-an han tipangadto-tibalik han aeropuerto ngan han Syudad han Sugbo.

Sumala han census han tuig 2000, mayda an Mandaue in populasyon nga 259,728 ka tawo ha 54,882 nga mga panmalay.

An Syudad han Mandaue ginbahin ngadto hin karuhaan kag pito (27) nga mga baranggay.




#Article 335: Syudad han Sugbo (320 words)


An  Syudad han Sugbo (o Syudad han Cebu, ha Sinugboanon: Dakbayan sa Sugbo) usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan o probinsya han Sugbo ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas.  Amo ini an kapital han Lalawigan han Sugbo ngan amo ini an ikaduha nga pinakaimportante nga metropolitano nga sentro han nasod.  Nahamutang an syudad ha sidlangan nga dapit han Isla han Sugbo ngan amo ini an gimaihai nga syudad han nasod. Amo ini an main nga pag-ultan hin pamarko han nasod ngan base hin labaw hin 80% han mga kompanyiya hin panbarko han nasod.  An Syudad han Sugbo amo gihapon an main nga pag-ultan, ha gawas han Manila, hin mga panlangyaw nga mga pagbiyahe hin idro han nasod ngan amo an pinakaimportante nga sentro hin komersyo, pannegosyo, ngan industriya han Kabisay-an ngan Mindanao, an mga salatan nga bahin han nasod.  Tungod hini ngan iba pa nga mga aspeto nga an Cebu gin-agnayan nga amo an Hada nga Syudad han Salatan o Reyna nga Syudad han Salatan. Sumala han census han tuig 2000, mayda an Mandaue in populasyon nga 718,821 ka tawo ha 147,600 nga mga panimalay. 

An Syudad han Sugbo amo an sentro hin metropolitano nga kahaluag nga tinatawag nga Metro Cebu, nga naglalakip han mga syudad han Mandaue, Lapu-Lapu, ngan Talisay. It Metro Cebu mayda populasyon nga sobra 2 ka milyon (o ribo) nga mga tawo. An Aeropuerto Panlangyaw han Mactan-Cebu, nga nahamutang ha Syudad han Lapu-Lapu mga karuhaan o baynte ka minuto nga pagbiyahe hin kotse tikang ha Syudad han Sugbo. Ha dumagsaan o amihanan-sidlangan han syudad amo an Syudad han Mandaue ngan an bungto han Consolacion, ha katundan amo an Syudad han Toledo, an mga bungto han Balamban,  ngan Asturias, ha salatan amo an Syudad han Talisay ngan an bungto han Minglanilla. Tabok han Estrecho han Mactan ha sidlangan amo an Isla han Mactan nga diin nahamutang an Syudad han Lapu-Lapu.




#Article 336: Talisay, Sugbo (100 words)


An Syudad han Talisay usa nga ikatulo nga klase nga syudad ha lalawigan o probinsya han Sugbo ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 148,110 ka tawo ha 28,751 nga mga panimalay.

Kilalado an Talisay tungod han Inasal Baboy dinhe. An ngaran nga Talisay ginkuha tikang han 'Mantalisay' nga kahoy nga damo dida han syudad. Ini nga syudad pan-urukyan ngan pannegosyo. An Syudad han Talisay kabahin han metropolitano nga kahaluag han Metro Cebu.

An Syudad han Talisay ginbahin ngadto hin karuhaan kag duha (22) nga mga baranggay.




#Article 337: Bataraza (150 words)


An Bataraza usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Palawan ha Pilipinas. An Bataraza kabahin han una han Brooke's Point hangtod han 1964.  Ginngaranan ini tikang kan Datu Bataraza Narrazid, usa nga Muslim nga namumuno ngan amay ni Datu Sapiodin Narrazid, an tinmalikod na nga syahan nga alkalde han bungto ngan kasanhi nga alkalde han Brooke's Point. Sumala han census han tuig  2000, mayda ini populasyon nga 41,458 ka tawo ha 8,658 nga mga panimalay. Lakip han importante nga mga industriya han Bataraza an pag-uma, panagat, ngan pagmina ngan pagproseso hin nickel.

Nahamutang an Bataraza ha pinakasalatan nga dapit han isla han Palawan, mga 236 ka km tikang ha Syudad han Puerto Princesa ngan mga 5 tubtob 6 ka oras hin biyahe ha karsada. Mayda ini kahaluag nga 957 ka kwadrado nga kilometro.

An Bataraza ginbahin ngadto hin karuhaan kag duha (22) nga mga baranggay:




#Article 338: Coron, Palawan (100 words)


An Coron usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Palawan ha Pilipinas. Sumala han census han tuig  2000, mayda ini populasyon nga 32,243 ka tawo ha 6,264 nga mga panimalay.

An bungto naglalakip hin bahin han Isla han Busuanga ngan an bug-os han harani nga Isla han Coron. Ini nga duha nga isla kabahin han Kapuropod-an han Calamian ha amihanan nga Palawan. An importante nga mga industriya han Coron amo an panagat ngan turismo, ngan ini usa nga sikat nga lugar hin panlurop.

An Coron ginbahin ngadto hin karuhaan kag tulo (23) nga mga baranggay.




#Article 339: India (130 words)


An Indya o India (ha Devanagari: भारत  Bhārat), nga an opisyal nga pagtawag Republika han Indya (Bhārata Gaṇarājya), usa nga nasod ha Salatan nga Asya. Amo ini an ikapito nga gidako-i nga nasod ha kahaluag hin heyograpiya, an ikaduha nga gidamo-i hin populasyon nga nasod, ngan an gidamo-i hin populasyon nga liberal nga demokrasya ha kalibutan. An India mayda lapyahan hin labaw hin pito ka yukot ka kilometro, nga gindelimitar han Kalawdan Indiano ha salatan, han Dagat Arabo ha katundan, ngan han Bahia han Bengal ha sidlangan. Ginsasapitan an India han Pakistan ha kalondan; han Tsina, Nepal ngan Butan ha dumagsaan o amihanan-sidlangan; ngan han Bangladesh ngan Myanmar ha sidlangan. Ha Kalawdan Indiano, an Indya harani han Sri Lanka, Maldivas ngan Indonesya.

Bawbaw nga pagtan-aw

Panlangyaw nga relasyon ngan militar




#Article 340: Syudad san Sorsogon (338 words)


An Syudad san Sorsogon usa nga ikalima nga klase nga syudad sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Amo in an kapital nga syudad san lalawigan san Sorsogon. Nahimo ini pinaagi san paghiusa san mga kasanhi nga bungto san Bacon ngan Sorsogon dida san tuig 2000.

Sumala san census san tuig 2000, ini may populasyon nga 134,678 ka  tawo sa 26,047 nga mga panimalay.

An Syudad san Sorsogon ginbahin ngadto sin kaunman kag upat (64) nga mga baranggay.

Katloan kag unom (36) nga mga baranggay an kabahin san kasanhi nga bungto san Sorsogon:

Mayda karuhaan kag walo (28) nga mga baranggay nga lakip san kasanhi nga bungto san Bacon:

An Syudad san Sorsogon ginhimo pinaagi han mando han Republic Act 8806 nga ginpasa dida han Agosto 16, 2000 ngan ginratipika dida han Disyembre 2000.

Mga prominente nga politiko nga nagpaluyo sini sira Representante Francis Escudero han Syahan nga Distrito san Sorsogon ngan kasanhi nga Alkalde san Bacon nga si Leovic R. Dioneda. Si anay Bise-Alkalde han Bacon nga si Aurelio Destacamento, upod nira an mga kasanhi nga konsehal han Sorsogon nga hira Antonio C. Detera, Azel Diesta ngan Telo Mella nanlimbasog san duha nga mga lokal nga lehislatura para san pag-aproba han mga ordinansa nga maghahatag san salapi para san pagbuhat san plebisito. 

Ugsa san pagratipikar sini, mayda hangyo nga igdeklara an RA 8806 nga waray legal nga epekto nga ginsumite sin manlalaban o abogado nga si Atty. Gil Gojol. Tungod kay an Bungto san Bacon ginngaranan nga usa san mga angay bumaton sini nga hangyo, usa nga abogado tikang sa Buevasta, sa Distrito san Bacon nga si Atty. Glenn Olbes, nga naghatag sin depensa san pagkalegal sini sa ilarom san batakan-balaod o konsitusyonalidad.  An legal nga pagkakonsitusyonal sini ginkauyonan san kadam-an san mga Sorsoganon nga karuyag sin pagpadukwag para san bag-o nga hinimo nga unit sin gobyerno lokal. 

An mga nagtipa san ratipikasyon sini amo sira Governor Raul R. Lee ngan an iya asawa nga si Sally A. Lee nga amo an nagin syahan nga Alkalde san Syudad.




#Article 341: Bulan, Sorsogon (341 words)


An Bulan usa nga syahan nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 82,688 ka tawo sa 15,683 nga mga panimalay.

An dako nga export san bungto tikang san mga kadagatan sini.  Lakip san mga produkto tikang san mga gin-uuma nga mga katunaan amo an luget, ngan an abaca.

Kasagaran san mga ganansya natikang san daungan san sakayan san Bulan ngan mga negosyo.

Mayda tulo nga mga banco nga komersyal sa Bulan ngan usa nga makina sin automatico nga teller o automated teller machine (ATM). Ini nga mga banco amo an Philippine National Bank, an Metropolitan Banking and Trust Co. (nga may ATM), ngan an Allied Banking Corporation. Nahamutang sa Bulan in sanga san Banco Sorsogon ngan Rural Bank of San Jacinto, Masbate.

An Bulan mayda mga nahapermanente nga linea sin telepono o fixed landline nga mga telepono tikang san Digitel ngan PLDT. An mobile o cellular nga mga network nga aada opod san Globe ngan Smart.

Damo an mga komputadora o computer ngan Internet cafe sa sawang.

Duwa na distrito an primarya na edukasyon o pag-aram sa Bulan,  An Bulan North District (Amihanan na Distrito san Bulan) mao an mga baranggay sa may amihanan na hangang sa kadagatan, batog sa mga iraya nga mga amihanan nga mga baranggay.  An Bulan South District (o Salatan nga Distrito san Bulan) amo an mga salatan nga baranggay sa baybayon.

Daghan an mga institusyon sin sekondarya na eskwelahan sa Bulan. An pinakadako na sekondariya na eskwelahan na publiko (public high school) mao an Bulan National High School, na dati an pangaran Bulan High School/Bulan Vocational High School, niyan an sa Bulan High School campus napakadto nasa Sorsogon State College Bulan Campus. An BNHS may-on satellite nga campus sa mga Baranggay Otavi, Beguin, J.P. Laurel.

May-on mga pribado nga iskwelahan sekondariya. Kaupod didi an Saint Louise De Marillac School (Formerly CIC), SLI-KRAMS, A.G. Villaroya, R.G. De Castro Colleges, Database Computer School.

An Bulan ginbahin ngadto sin kaunman kag tulo (63) nga mga baranggay.




#Article 342: Casiguran, Sorsogon (147 words)


An Casiguran usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Ini nga bungto ada san daplin san Bahia san Sorsogon. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 28,057 ka tawo sa 5,381 nga mga panimalay.

An Casiguran ginbahin ngadto sin karuhaan kag lima (25) nga mga baranggay.

Gintukod san tuig 1600 an Castiguran ngan amo ini an syahan nga misionero Katoliko nga parokya san Sorsogon. Pag-abot san mga Espanyol dinhe nga dapit san Luzon san mga dekada 1570, an Casiguran amo an ira pinakasentro san Kabikolan.

San 1583, an mga Franciscano nga misyonero nagsaliwan san pag-ebanghelisar nga buhat san mga Agustiniano.

An ngaran nga Casiguran gintutuohan nga tikang san Bicol nga pamulong nga casi gurang, nga buot sidngon, haros mga kalagsan, tungod kay amo ini an syahan nga parokya ngan ginsisiring nga gin-ukyan sin mga kalagsan nga mga mangurukoy.




#Article 343: Donsol (147 words)


An Donsol usa nga ikatulo nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 39,995 ka tawo sa 7,503 nga mga panimalay.

Kilalado an Donsol komo in bungto nga sikat nga karadto-an sin mga turista, nga diin, sa kadagatan sini, mga butanding o whale shark makikit-an. An Donsol amo an sinisiring nga diri-opisyal nga 'Whale Shark nga Kapital han Kalibutan' nga gidamoi nga ihap sin mga nakit-an nga mga butanding san bug-os nga kalibutan.  An paglangoy sa tubig nga upod san mga butanding ginranggo nga Pinaka-Maupay nga Pakigtapo sin Hayop sa Asya san Time magazine dida san 2004. An mga butanding makikit-an sa bug-os nga tuig gawas la kon mayda bagyo, an pagkaada san mga butanding nagdadamo dida sa butnga san Pebrero ngan Mayo. 

An Donsol ginbahin ngadto sin kalim-an kag usa (51) nga mga baranggay.




#Article 344: Matnog (107 words)


An Matnog usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Nahamutang ini sa pinakasalatan nga bahin san isla san Luzon.

An mga kalagsan dinhe nasiring nga an ngaran nga Matnog tikang san pulong nga matonog  - tungod san dako nga tunog san mga balod. An bungto san Matnog usa sa mga daungan sin sakayan nga pinakadako an aktibidad, amo ini an punto nga ginagamit sin pangadto sa Kabisay-an ngan salatan nga Pilipinas ngan tipabalik.

Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 32,712 ka tawo sa 6,069 nga mga panimalay.

An Matnog ginbahin ngadto sin kap-atan (40) nga mga baranggay.




#Article 345: Ilocos nga Rehiyon (158 words)


An Rehiyon 1  han Pilipinas nga tinatawag gihapon nga Ilocos nga Rehiyon nahamutang ha kanawayon o amihanan-katundan nga dapit han Luzon. Ginsasapitan ini han Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ngan Siong han Cagayan ha sidlangan, han Butnga nga Luzon ha salatan ngan han Dagat han Tsina Salatan ha katundan.  

An rehiyon mayda upat nga mga probinsya, nga amo an: Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union ngan Pangasinan. An sentro han rehiyon amo an Syudad han San Fernando, La Union. An demograpiko han rehiyon amo in mga 70% nga Ilocano ngan 28% nga mga Pangasinense.

Bisan kon gindesignar han gobyerno an Rehiyon I nga Ilocos nga Rehiyon, damo nga tawo nagkikita hini nga ngaran nga etnosentriko hin duro. Damo nga mga tawo nakaruyag han ngaran nga Kanawayan nga Luzon nga Rehiyon (o Aminahan-Katundan nga Luzon nga Rehiyon) nga mas naangay kon ha heyograpiya.

An Rehiyon 1 mayda upat (4) nga mga provinces ngan mga siyam (9) nga mga syudad.




#Article 346: Administratibo nga Rehiyon han Cordillera (188 words)


An Administratibo nga Rehiyon han Cordillera puyde liwat ha literal nga Winaray: Rehiyon nga Pagdumarahan han Cordillera (kon ha Iningles: Cordillera Administrative Region (CAR)) han Pilipinas usa nga  ginpalibutan hin tuna nga rehiyon nga amo an mga probinsya han Abra, Benguet, Ifugao, Kalinga, Mountain Province ngan Apayao. An Syudad han Baguio amo an sentro han rehiyon. Ginlalakip han Cordillera nga rehiyon an kasagaran han mga katunaan ha sakob han Cordillera Central nga mga kabugkiran han  Luzon, an gidako-i nga kabugkiran ha bug-os nga nasod. Ini nga rehiyon amo an urukyan hin damo nga mga lumad nga mga tribo nga tinatawag nga Igorot.

An Administratibo nga Rehiyon han Cordillera amo la an rehiyon nga ginpalibutan hin katunaan nga rehiyon han nasod.

Damo an mga mineral nga reserba han Cordillera.  Lakip hini an mga metaliko nga mga ore sugad han bulawan, tumbaga, salapi, zinc, ngan mga diri-metaliko nga mga mineral sugad han baras, bato, ngan sulfur.  Iton mga mineral nga mga reserba mabibilngan ha ngatanan nga mga probinsya.  Pero iton pagmina ada kaurugan ha Benguet.

An CAR ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga probinsya ngan han Syudad han Baguio.




#Article 347: Siong han Cagayan (128 words)


An Siong han Cagayan (puyde liwat Walog han Cagayan) usa nga rehiyon han Pilipinas, nga gindesignar gihapon nga Rehiyon II or Rehiyon 02. Ini amo in lima nga mga probinsya, nga amo an: Batanes, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, ngan Quirino. An sentro han rehiyon amo an Syudad han Tuguegarao. 

An dako nga bahin han rehiyon nahamutang hin usa nga haluag nga siong o walog ha dumagsaon o amihanan-sidlangan nga Luzon, ha butnga han Cordillera ngan han Sierra Madre nga mga kabugkiran. An Salog han Cagayan, an gihalabai nga salog han nasod nasulog dida hiton butnga hini ngan nagawas ngadto han Estrecho han Luzon ha amihanan, ha bungto han Aparri, Cagayan. An mga kapuropod-an han Babuyan ngan Batanes nga ada han Estrecho han Luzon lakip gihapon hini nga rehiyon.

 




#Article 348: Vicente Rubi (424 words)


Hi Vicente Daclan Rubi (kilalado gihapon ha pag-agnay nga Noy Inting Rubi, namatay Nobyembre 12, 1980) usa ka kompositor ha mga awit sa pinulongan nga Binisaya nga Sinugboanon. An iya obra maestra amo an musika han kanta nga Kasadya Ning Taknaa.

Diri la karantahon hin Pasko an ginkomposo ni Noy Inting Rubi. Damo liwat an iya ginpagawas nga mga kanta bahin han gugma ha dalagan hin kinabuhi hin tawo. Iya ginkomposo an mga kanta nga Binisaya sugad han Walay Balatian, Laylay sa Kalanggaman, Bisan Sinakit, Siloti Lang Unya, Dili Palingla, Harana, Carmela, Nagsaad ug Nanumpa, Sayo sa Kabuntagon, Sugo sa Palad, Dili Tiaw nga Kalipay, Himatikdan, Tumong sa Kalipay, Sud-onga, Imong Kahuyang, Dinagmalan, Mabalhinon, Kapalaran, Dalagang Bukidnon, Violeta, Palad sa Tawo, Dili Mapala, Dili Mayayay, Kanhing Kalipay, Nahinumdom Ka Ba, Gugma, Malim-on ngan Panumpa. Ini nga tanan nga iya ginkomposo puro ginhimo ngadto hin mga plaka han Pioneer Record Sales ngan han Vicor Music Corporation didto ha Manila.

Hi  Noy Inting Rubi waray gud makagtuón bahin hin musika ngan waray ngani hiya mahibaro hin pagbasa o pagsurat hin nota. Siring pa niya ngan an iya paghimo hin mga awit usa ka hatag han Kahitas-an. Amo nga an iya la gamit ha paghimo hin mga kanta an iya sista. Makarit gihapon hiya magtokar hin sista ngan bandurya. Ini amo an ginhimo nga iya paagi han iya kalamposan ha musika.

Tungod han iya buhat ha pagkomposo hin mga kanta nga Binisaya, nakakarawat hiya hin mga pasidungog. Gintagaan hiya hin pasidungog han gobyerno han Syudad han Sugbo, agod pagkilala han iya waray kalupig nga pagpadukwag han Binisayang Sinugboanon nga mga kanta (ini nga pasidungog ginhatag han patay na hi Noy Inting). Nakakarawat gihapon hiya hin pasidungog tikang han Cebu Arts Foundation nga pinamunoan han kasanhe nga gobernador han Sugbo ngan yana kongresista nga hi Eduardo R. Gullas, han Syahan nga Distrito han Sugbo, dida han una nga pagbuhat han Cebu Daygon Festival han Disyembre 16, 1981. An ini nga posthumous (o katapos han kamatayon) nga pasidungog, usa gihapon nga pasidungog han hiya waray kamatayon nga daygon han Pasko, an Kasadya Ning Taknaa. Ngan mayda liwat damo pa nga mga pasidungog han iya waray pagkaguol nga paghimo hin mga awig nga Sinugboanon.

Hi Vicente “Noy Inting” Rubi nag-asawa kan Brigida Aseniero ngan hira nga duha mayda upat nga mga anak. Hira amo hi Rudy Rubi, usa nga kilalado nga tigpasamwak ha radyo, direktor ngan manunurat; Alberto, Ludivina ngan Edilberto. Hangtod yana, ginhihinumdom pa hiya han mga tawo pinaagi han iya mga ginsurat nga mga Binisaya nga mga awit.




#Article 349: Kasadya Ning Taknaa (101 words)


An Kasadya Ning Taknaa (o Kasadya ning Taknaa) usa nga popular nga kanta ha Pasko ha mga dapit han Pilipinas nga diin an ginagamit nga yinaknan amo an Binisaya nga Sinugboanon. An musika hini nga kanta ginkomposo ni Vicente Rubi (nga kilalado ha ngaran nga  Noy Inting Rubi), usa nga kilalado nga kompositor hin mga awit nga Binisaya. An mga pulong o teksto han kanta ginsurat ni Mariano Vestil.

Ini nga kanta nagin-popular ngan ginhimoan hin iba nga mga bersyon ha iba nga mga yinaknan, sugad han Tinagalog.

Adi an bug-os nga teksto han kanta ha orihinal nga Sinugboanon nga Binisayâ 




#Article 350: Hiligaynon (143 words)


An Hiligaynon o Ilonggo usa nga Austronesyano nga yinaknan nga ginagamit ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. It Hiligaynon didto kaurugan ginagamit ha mga lalawigan han Iloilo ngan Negros Occidental. Gingagamit gihapon ini ha iba nga mga probinsya han mga kapuropod-an nga lakip han Panay, sugad han Capiz, Antique, Aklan, Guimaras, ngan damo nga mga dapit han Mindanao sugad han Syudad han Koronadal ha South Cotabato ngan ha probinsya han Sultan Kudarat. Mayda mga 7,000,000 ka tawo ha Pilipinas ngan ha langyaw han Pilipinas nga mga lumadnon nga nayakan hit Hiligaynon, ngan dugang nga 4,000,000 nga nakayakan hini hin hataas nga pagkakabisado hini. It Ilonggo amo gihapon it tawag han mga tawo nga naukoy ha Panay ngan han kultura nga nahanunungod han mga tawo nga nayakan hit Hiligaynon.

It Hiligaynon kaapi han mga Binisaya nga mga yinaknan nga banay.




#Article 351: Bisaya (455 words)


An mga Bisaya usa nga grupo hin mga katawhan tikang ha Pilipinas. An kadam-an ha ira nangungukoy ha Kabisay-an ngan amihanan-sidlangan o dumagsaon nga Mindanao pero mayda liwat mga iba nga namalhin ha iba nga mga dapit ha Pilipinas. Damo nga mga katawhan ha Pilipinas mga Bisaya an katulinan ngan yinaknan. An gidagkoi hini nga mga katawhan amo an mga nayakan hin Sinugboanon, Hiligaynon ngan Winaray. Ini nga mga yinaknan mga ginklasipika nga mga Austronesyano, bisan kon diri magkakaintindihan ini nga mga yinaknan ha tagsa usa. Labaw hin 40% hin mga Pilipino mayda Bisaya nga katulinan.

It mga Bisaya nagtatawag hit ira kalugaringon nga Bisaya pinaagi ha yinaknan o katulinan.  Pananglitan, in Sugboanon nga mayda Intsek o Espanyol nga katulinan matawag ha iya kalugaringon nga Bisaya tungod kay an iya yinaknan nga Binisaya nga Sinugboanon, usa nga Binisaya nga yinaknan. Mayda liwat iba nga Bisaya it ira pagkita hit ira kalugaringon tungod hin katulinan; usa nga taga-Manila pananglitan matawag hit iya kalugaringon nga Bisaya bisan kon diri maaram magbinisaya kay tungod it iya katulinan Bisaya. Iton katulinan usa gihapon nga paagi nga nakasiring nga damo an mga Binisaya nga yinaknan. Tikang hini nga paglantaw, usa diri Bisaya tungod kay nakayakan hiya hin Binisya kundi Binisaya it iya yinaknan kay Bisaya hiya. Amo nga damo nga mga katawhan puyde makatawag hit ira yinaknan nga Binisaya kay hira ngatanan Bisaya.

It mga Bisaya natawag hit ira mga tagsatagsa nga mga yinaknan nga Binisaya. Iton pulong nga Binisaya nangangahulogan  nga paagi han Bisaya ngan ginagamit gihapon ini hin Bisaya nga paagi hin pagluto ngan panambal diri la ha yinaknan.  Iton kalipong hiton kagamit ngan kahulogan han mga pulong nga Bisaya ngan Binisaya tungod han kakulangan han Iningles ngan Tinag-alog nga mga yinaknan nga amo la an mga yinaknan nga mayda opisyal nga status ha nasod. Ha Iningles iton mga pulong nga Bisaya ngan Binisaya ginhuhubad hin parehas ha Iningles nga Visayan ngan ha Tinag-alog nga Bisaya.

Ini nga lista ha ubos naglilista han mga Pilipinhon nga mga yinaknan nga tinatawag nga Bisayan o Binisaya han Summer Institute of Linguistics. Bisan man kon ngatanan hini lakip han amo la gihaon nga pamilya hin yinaknan nga Binisaya, diri ngatanan nga mga nagamit hini natawag hit ira kalugaringon nga Bisaya. Iton mga Tausug pananglitan, nagamit la han ngaran nga Bisaya pagtawag hin mga Kristyano nga mga Bisaya.

Ha mga Binisaya, iton Kabisay-an nahahanungod han mga Bisaya nga katawhan ngan han mga katunaan o lugar nga ira gintatag-iyahan o gin-uukyan. Pero an kahubad ha Iningles nga Visayas gingagamit la ha pagtawag han mga lugar. Tikang hin geopolitikal nga paglantaw, an rehiyon han Kabisay-an amo an mga nasunod nga mga kapuropod-an: Panay, Romblon, Guimaras, Negros, Sugbo (Cebu), Bohol, Siquijor, Leyte, Biliran ngan Samar.




#Article 352: Butnga nga Luzon (121 words)


An Butnga nga Luzon nga rehiyon mayda han gidakoi nga patag han Pilipinas ngan amo ini an ginkukuhaan han kadam-an han bugas han nasod. Amo nga tinatawag ini nga Bugasan han Pilipinas. An mga probinsya hini amo an: Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac, ngan Zambales.  

Mayda hini napulo kag duha nga mga syudad nga nahaupod an: Balanga ha Bataan; Cabanatuan, Gapan, Muñoz, Palayan ngan San Jose ha Nueva Ecija; Olongapo han Zambales; Angeles ngan San Fernando ha Pampanga; San Jose del Monte ngan Malolos ha Bulacan; ngan Tarlac ha Tarlac. 

An Syudad han San Fernando, ha Pampanga, amo an sentro han rehiyon.  An lalawigan han Aurora ginbalhin nganhe tikang han Rehiyon IV pinaagi han Ehekutibo nga Sugo No. 103.

 




#Article 353: MIMAROPA (234 words)


An MIMAROPA, nga tinatawag gihapon Rehiyon IV-B, usa nga rehiyon han Pilipinas nga nahamutanga ha Luzon. Mayda ini upat nga lalawigan nga amo an : Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Marinduque, ngan Romblon.  It ngaran usa nga acronym han Mindoro, Marinduque, Romblon ngan Palawan.  Duha an syudad han bug-os nga rehiyon: an Syudad han Calapan ha Oriental Mindoro ngan an Syudad han Puerto Princesa ha Palawan.

An Ehekutibo nga Sugo No. 103 , han Mayo 17, 2002, nagbahin han Rehiyon IV (Salatan nga Katag-alogan) ngadto han MIMAROPA ngan Rehiyon IV-A (CALABARZON). An Ehekutibo nga Sugo No. 429, han Mayo 23, 2005, nagbalhin han Palawan ngadto han Rehiyon VI

Ginpagawas an Administratibo nga Sugo No. 129 han Agosto 19, 2005, agod ma-resolvar an negativo nga diri pag-uyon han pagbalhin han Palawan ngan kabahin han pagdumara han pagsubay han pagbalhin han Palawan tikang han MIMAROPA ngadto ha Katundan nga Kabisay-an.

An Tinag-alog gingagamit ha probinsya han Marinduque pati gihapon ha dumagsaon o amihanan-sidlangan ngan habagatan o salatan-katundan nga mga dapit han Mindoro.  

Ha iraya han Mindoro, magkadirudilain nga mga yinaknan an ginagamit han mga Mangyan. Ini amo an Iraya, Alangan, Tawbuid, Hanunoo, Tadyawan, Buhid, ngan Ratagnon. An Ratagnon nga yinaknan usa nga Binisaya nga yinaknan nga gamay pa hin tulo na la an mga nayakan.

Ha Romblon, mayda tulo nga mga yinaknan: Romblomanon, Asi, ngan Inonhan. Ini nga mga yinaknan lakip han mga Binisaya nga mga yinaknan.

 




#Article 354: CALABARZON (153 words)


An CALABARZON usa han mga rehiyon han Pilipinas. Gindesignar gihapon ini nga Rehiyon IV-A ngan an rehiyonal nga kapital hini amo an Syudad han Calamba ha Laguna. An rehiyon nahabug-os hin lima nga mga lalawigan, nga amo an: Cavite, Laguna, Batangas, Rizal, ngan Quezon. An ngaran han rehiyon usa nga acronym han mga ngaran han hini nga mga lalawigan.

Nahamutang it rehiyon ha habagatan o salatan-katundan nga Luzon, ha salatan ngan katundan han Metro Manila ngan amo ini an rehiyon nga mayda han ikaduha nga pinakadako an populasyon.

An CALABARZON ngan MIMAROPA han una usa la nga rehiyon nga amo an Salatan nga Katag-alogan, hangtod han pagbulaga hini han 2002. An Palawan ha pagtika-iha ginbalhin tikang ha MIMAROPA ngadto han Katundan nga Kabisay-an, nga nagbalhin han MIMAROPA ngadto han MIMARO.

An Ehekutibo nga Sugo No. 246, han Oktubre 28, 2003, nagdesiganr han Syudad han Calamba nga amo an sentro han rehiyon han CALABARZON.

 




#Article 355: Metropolitano nga Manila (582 words)


An Metropolitano nga Manila (ha Iningles: Metropolitan Manila; ha Tinag-alog: Kalakhang Maynila) o Nasodnon nga Rehiyon han Pamunuan (ha Iningles: National Capital Region (NCR); ha Tinag-alog: Pambansang Punong Rehiyon) amo an kapital han Pilipinas ngan usa han mga katloan nga pinakadako hin populasyon nga mga metropolitano nga kahaluag han kalibutan. It Metro Manila usa han duha nga mga designar nga mga metropolitano nga kahaluag han Pilipinas,  ngan an sugad gihapon hini amo an Metro Cebu.

An Metro Manila amo an metropolitano nga kahaluag nga naglalakip han syudad han Manila, ngan hin napulo kag unom nga mga nagpapalibot nga mga syudad ngan bugnto, upod an Syudad han Quezon, an kapital tikang han 1948 tubtob 1976.  It Metro Manila amo an politikal, ekonomiya, sosyal ngan kultura nga sentro han Pilipinas, ngan usa han mga modero nga mga metropolis ha Timugan nga Asya. Damo nga mga lokal ha Syudad han Manila ngan ha mga probinsya an natawag hit rehiyon nga Manila la, bisan man kon ini diri ginkakauyonan hin mga lokal tikang han iba nga dapit han metropolis.  It Metro Manila agsob nga ginpapahalipot nga M.M..

It Metro Manila amo an gigutiayi han mga administratibo nga rehiyon, pero amo ini an pinakadako hin populasyon ngan pinakahitaas an densidad hin populasyon, kay mayda hini populasyon nga 9,932,560 (sumala han 2000 nga census) hin kahaluag nga mga 636 ka kwadrado nga kilometro la an kadako. Amo la liwat ini an rehiyon nga waray mga probinsya. Ginsasapitan an rehiyon han mga lalawigan han Bulacan ha amihanan,  Rizal ha sidlangan, ngan Cavite ug Laguna ha salatan. It Metro Manila nahamutnga gihapon han Bahia han Manila ha salatan ngan han Laguna de Bay ha timugan o salatan-sidlangan ngan an Salog han Pasig nasubay ha butnga hinin duha nga mga katubigan ngan nagtutunga hit rehiyon.

An pamulong nga Metro Manila diri angay igkalipat han metro nga riles nga sistema han rehiyon, ngan an pulong nga metro mismo pirme ginagamit ha pagtawag han metropolitano nga lugar (sugad ha the metro). An mga agi-anan nga riles tinatawag ha ira mga pagpahalipot sugad han LRT ngan an MRT, nga kilalado liwat nga Light Rail Transit ngan Metro Rail Transit respectivamente.

Ha papel, it Manila amo an pinili nga kapital nga lingkoranan han gobyerno han Pilipinas, pero ha tinuod, an mga lingkoranan han gobyerno nahamutang ha dirudilain nga mga dapit han Metro Manila. An ehekutibo ngan administratibo nga lingkoranan han gobyerno nahamutang ha Manila, pati gihapon an judikatura. An hitaas nga balayan han lehislatura (an Senado han Pilipinas) nahamutang ha Syudad han Pasay, samtang an ubos nga balayan (an Kapulongan hin mga Representante han Pilipinas) ha Syudad han Quezon.

An Metro Manila nahibug-os hin napulo kag unom (16) nga mga syudad ngan usa (1) nga mga bungto. An tagsa bungto ngan syudad pinamunoan hin alkalde o mayor nga api han Metro Manila Mayor's League, nga kabahin han Metropolitan Manila Development Authority (MMDA).

An Metro Manila or the National Capital Region (NCR)  diri sugad han iba nga mga rehiyon nga ginbahinbahin ngadto hin mga probinsya kondi ginbahin ini ngadto hin upat nga waray-function nga mga distrito, nga gintirok pinaagi ha heyograpiya nga batikan nga ginreperensya ha Salog han Pasig. Ini nga mga distrito ginhimo dida han 1976 pero waray ini mga lokal nga gobyerno ngan waray representasyon ha kongreso, diri sugad han mga probinsya.  Gingagamit la ini nga mga distrito para hin mga panuyo hin fiscal ngan istadistika. 

An mga syudad ngan bungto ha sakob han NCR ginbahin han upat nga mga distrito hin sugad hini:

 




#Article 356: Ilocos Sur (176 words)


An Ilocos Sur (ha literal nga Winaray: Salatan nga Ilocos) usa nga lalawigan han Pilipinas nga nahimutang ha Ilocos nga Region ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Vigan ngan ginsasapitan ini han Ilocos Norte ngan Abra ha amihanan, Mountain Province ha sidlangan, ngan La Union ngan Benguet ha salatan. Ha kalondan han Ilocos Sur amo an Dagat Salatan Tsina.

Ilokano an lumad nga yinaknan ha Ilocos Sur

Ginbahinbahin an Ilocos Sur ngadto hin katloan kag duha (32) nga mga bungto ngan duha (2) nga mga syudad.

Nahimutang an Ilocos Sur ha ligid han kalondan nga labnasan han Amihanan nga Luzon. Ginsasapitan ini han lalawigan han Ilocos Norte ha amihanan, han Abra ha dumagsaon o amihanan-sidlangan, han Mountain Province ha sidlangan, han Benguet ha habagatan o salatan-katundan, han La Union ha salatan, ngan han Dagat Salatan Tsina ha katundan. An kahaluag hini nga 2,579.58 ka kwadrado nga kilometro mga 20.11% han bug-os nga kahaluag hin katunaan han Rehiyon 1. 

An Ilocos Sur gintukod han Espanyol nga conquistador, nga hi Juan de Salcedo han 1572.




#Article 357: La Union (147 words)


An lalawigan han La Union usa nga lalawigan han Pilipinas nga nahimutang ha Ilocos nga Rehiyon ha Luzon.  An kapital hini amo an Syudad han San Fernando ngan ginsasapitan ini han Ilocos Sur ha amihanan, han Benguet ha sidlangan, ngan han Pangasinan ha salatan. Ha katundan han La Union amo an Dagat Salatan Tsina.

An La Union ginbahin ngadto hin napulo kag siyam (19) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.

Sugad han kaurugan nga mga dapit han rehiyon, it lalawigan nahamutnga han Cordillera nga kabugkiran ha sidlangan ngan han Dagat Salatan Tsina ha katundan.

Nahimo an lalawigan han La Union, (tikang han la unión nga nangangahulogan nga an paghiusa o an nahiusa ha Kinatsila) han tuig 1850, dida han pagtirok han gobyerno han mga salatan nga bungto han Ilocos Sur, han amihanan nga mga bungto han Pangasinan,ngan han salatan nga bungto han Benguet ha sidlangan.




#Article 358: Pangasinan (284 words)


An Pangasinan, ha opisyal nga pagtawag Lalawigan han Pangasinan (ha Pangasinense:  Luyag na Pangasinan), usa han mga probinsya han Pilipinas.  An kapital han lalawigan amo an Lingayen.  Nahamutang it Pangasinan ha katundan nga butnga nga bahin han isla han Luzon ha daplin han Golfo han Lingayen.  An bug-os nga kahaluag hin katunaan han Pangasinan mga 5,368.82 ka kwadrado nga kilometro.  Sumala han census han tuig 2000, an Pangasinan mayda populasyon nga 2,434,086.  An Pangasinense nga yinaknan amo an lumad nga yinaknan han kadam-an nga Pangasinense, pero gingagamit gihapon dinhe an Ilokano nga yinaknan ngan han Bolinao nga yinaknan.  An populasyon han mga nagamit han Pangasinense nga yinaknan ha lalawigan han Pangasinan mga 1.5 ka milyon o ribo.

An ngaran nga Pangasinan nangangahulogan nga lugar hin asin o lugar hin paghimo hin asin; tikang ini han pulong nga asin ha Pangasinense nga yinaknan.

An lalawigan han Pangasinan ginbahin ngadto hin kap-atan kag upat (44) nga mga bungto, upat (4) nga mga syudad, mga 1,364 ka baranggay ngan unom (6) nga mga distrito kongresyonal.

Nahamutang an Pangasinan ha kalondan nga butnga nga lugar han isla han Luzon ha Pilipinas.  Ginsasapitan an Pangasinan han La Union ngan Benguet ha amihanan, han Nueva Vizcaya ngan Nueva Ecija ha sidlangan, ngan han Zambales ngan Tarlac ha salatan.  Ha katundan han Pangasinan amo an Dagat Salatan Tsina ngan an probinsya nagpapalibot han Golfo han Lingayen.

It kahaluag han katunaan han Pangasinan mga 3,368.82 ka kwadrado nga kilometro.  It Pangasinan mga 170 ka kilometro ha amihanan han Manila, 50 ka kilometro ha salatan tikang ha Syudad han Baguio, 115 ka kilometro ha amihanan tikang ha Subic International Airport and Seaport, ngan 80 ka kilometro ha amihanan tikang ha Clark International Airport.




#Article 359: Albay (156 words)


An Albay usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Bicol nga Rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Legazpi ngan an probinsya sapit han Camarines Sur ha amihanan ngan Sorsogon ha salatan. Ha kanawayon o amihanan-sidlangan gihapon amo an Golfo han Lagonoy nga nagawas ngadto han Dagat Pilipinhon, ngan ha salatan-katundan o habagatan amo an Paso Burias.

An Bulkan Mayon amo an tigaman nga kilalado nga nahahanungod han probinsya.  Ini nga hapit-perfekto-an-kahimo nga aktibo nga bulkan naghihimo hin mahusay nga paglantaw han kapital nga syudad han Legazpi nga napulo kag lima (15) ka kilometro ha salatan hini.

An Albay ginbahin ngadto hin napulo kag lima (15) nga mga bungto ngan tulo (3) nga mga syudad. Tulo sini, Tiwi, Daraga, ngan an Syudad han Legazpi ginklasipika nga syahan nga klase nga mga syudad/bungto.  Ugsa himo-a ini nga syudad didad han Marso 2001, an Syudad han Tabaco ginklasipika nga syahan nga klase nga bungto.




#Article 360: Camarines Sur (140 words)


An Camarines Sur (ha literal nga Winaray: Salatan nga Camarines o kundi man Camarines ha Salatan o Habagatan nga Camarines) usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Bicol nga Rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an bungto han Pili ngan an lalawigan sapit han Camarines Norte ngan Quezon ha amihanan, ngan han Albay ha salatan. Ha sidlangan hini nahamutang an isla-nga-probinsya han Catanduanes tabok han Maqueda Channel.

It Camarines Sur amo an gidako-i han unom nga mga lalawigan ha Bicol ha populasyon ngan ha kahaluag hin katunaan. An Syudad han Naga amo an sentro hin komersyo ngan kultura han lalawigan. An Danaw Buhi amo an lugar nga diin mabibilngan an giguti-ayi nga ginpapanagat-hin-komersyo nga isda, an Sinarapan (Mistichthys luzonensis).

An Camarines Sur ginbahin ngadto hin katloan kag lima (35) nga mga bungto ngan duha (2) nga mga syudad.




#Article 361: Abra (182 words)


An Abra usa nga ginpalibutan hin tuna nga lalawigan han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Bangued,ngan sapit ini han Ilocos Norte ngan Apayao ha amihanan, han Ilocos Sur ngan Mountain Province ha salatan, han Ilocos Norte ngan Ilocos Sur ha katundan, ngan han Kalinga, ngan Apayao ha sidlangan.

An mga taga-Abra mga katulinan hin mga Ilokano nga nangungukoy ngan mga api han Tingguian nga tribo. 

An kaurugan nga ginagamit nga yinaknan amo an Ilokano ngan Tingguian. Sumala han census han 1995, an Ilokano nga yinaknan ginagamit hin 73.65% han populasyon han rehiyon. 25.18% nagamit hit Tingguian ngan Itneg, 0.16% nagamit hin Tinag-alog, ngan an nahabilin nga 0.54% nagamit hin iba nga mga yinaknan.

An Abra ginbahin ngadto hin karuhaan kag pito (27) nga mga bungto.

It Abra nahimutnga han mga kabugkiran han Ilocos ha katundan ngan han Cordillera Butnga ha sidlangan.  Bugkiron iton katunaan hini, nga mayda mga bukid ngan bungtod ha ligid ngan sulod hini.  Iton mga patag ginsasaropan han Salog Abra, nga nasulog tipaamihanan tikang ha Bukid Data ha Mountain Province.




#Article 362: Benguet (155 words)


An Benguet usa nga ginpalibotan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an bungto han La Trinidad ngan sapit ini, tipa-tuo tikang ha salatan, han Pangasinan, La Union, Ilocos Sur, Mountain Province, Ifugao, ngan Nueva Vizcaya.

An Syudad han Baguio, usa nga kilalado nga karadto-an hin mga turista han nasod, nahamutang ha súlod han lalawigan, pero an syudad mismo naglulugaring tikang han lalawigan.

An Benguet ginbahin ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga bungto ngan nahamutang dinhe an Syudad han Baguio. An Syudad han Baguio lakip han una han lalawigan, pero nahimo ini nga naglulugaring o independiente, dida han paghimoa han charter han syudad. Bisan pa, para hin madali nga pagkuha hin istadistika, it Syudad han Baguio gin-uupod han Benguet, labi na ha data han census o kon iton Syudad han Baguio gingagamit nga lingkoranan hin mga opisina nga kanan probinsya ha Benguet.




#Article 363: Dinagat Islands (114 words)


An Dinagat Islands (kon ha Winaray: Dinagat nga Kapuropod-an) usa nga kapuropod-an nga probinsya ha Pillipinas, nga nahamutang ha salatan nga dapit han Golfo han Leyte harani han lalawigan han Surigao del Norte. An Isla han Leyte nahamutang ha katundan, tabok han Estrecho han Surigao, ngan an Mindanao nahamutang ha salatan. It Dinagat mga 60 ka km tikang ha amihanan tubtob salatan.  

Pero, han Pebrero 11, 2010, an Korte Suprema han Pilipinas nagdeklara nga waray pagtalab an pagtukod han lalawigan han Dinagat Islands kay kulang han kinahanglanon nga lugar ngan popyulasyon nga ginmamando han Kodigo han lokal nga pangobyernohan para makatukod han lalawigan.

An Dinagat Islands ginbahin ngadto hin pito (7) nga mga bungto. 




#Article 364: Ifugao (155 words)


An Ifugao usa nga ginpalibutan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Lagawe ngan ginsasapitan ini han Benguet ha katundan, han Mountain Province ha amihanan, han Isabela ha sidlangan, ngan han Nueva Vizcaya ha salatan.

Ginngaranan ini hira tikang han pulong nga i-pugo o i-fugo (nga buot sidngon i-tikang/tawo ngan pugo-tuna o mga tawo han tuna).  Iton ngaran nga Ifugao amo gihapon an ngaran hin lumad nga mga tawo nga naukoy dinhe.

An Hagdan hin Humayan han Banaue amo an dako nga kiritaon han mga turista han lalawigan. Ini nga mga 2000-nga-tuig-hin-kadaan nga mga hagdan ginhimo dida han mga bukid nga waray paggamit hin mga makina nga maghimo hin mga patag nga mga handana nga diin makag-uma an mga lumad hin humay. Han 1995, gindeklara ini nga UNESCO World Heritage Site.

An Ifugao ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto.




#Article 365: Kalinga (106 words)


An Kalinga usa nga ginpalibutan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Tabuk ngan ginsasapitan ini han Mountain Province ha salatan, han Abra ha katundan, han Isabela ha sidlangan, han Cagayan ha dumagsaon o amihanan-sidlangan, ngan Apayao ha amihanan. Ugsa han 1995, an Kalinga ngan Apayao usa nga lalawigan nga an ngaran Kalinga-Apayao, hangtod han pagtungaa hini ngadto hin duha agod mauruupay an pagalagad han mga kinahanglan han mga tagsa nga lumad nga tribo han hini nga mga lalawigan.

An Kalinga ginbahin ngadto hin usa (1) nga syudad ngan pito (7) nga mga bungto.




#Article 366: Bukid nga Lalawigan (201 words)


An Mountain Province (kon ha Winaray: Probinsya nga Bukid o Lalawigan nga Bukid o Bukid nga Lalawigan o Bukid nga Probinsya) usa nga ginpalibutan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Bontoc ngan ginsasapitan ini han palibot, tipawala tikang ha salatan, han Ifugao, Benguet, Ilocos Sur, Abra, Kalinga, ngan Isabela.

An ngaran nga Mountain Province amo an bug-os nga ngaran han probinsya ngan panalagsa, ha mga langyawanon nga mga barasahon ginngangaran hin sayop ini nga Mountain là. It ngaran danay gihapon ginpapahalipot han kga lokal hin sayop nga Mt. Province, nga binabasa hin mga nag-iiningles nga Mount Province. An ngaran han lalawigan sugad nga ginngaran tungod kay adto ini nahimutang han  mga Cordillera nga kabugkiran han amihanan-butnga nga Luzon.

An Mountain Province amo gihapon an ngaran han lalawigan han hadí nga naglakip han kadam-an han yana nga mga probinsya han Cordillera. Ini nga probinsya gintukod han mga Amerikano han 1908 ngan ha urhe ginbulag dida han tuig 1966 ngadto han Mountain Province, Benguet, Kalinga-Apayao ngan Ifugao.

An Mountain Province ginbahin ngadto hin napulo (10) nga mga bungto. An yana nga representante hini ha Kongreso amo hi Victor S. Dominguez




#Article 367: Batanes (462 words)


An Lalawigan han Batanes amo an pinaka-amihanan ngan giguti-ayi nga probinsya han Pilipinas, ha populasyon ngan ha kahaluag hin katunaan. An kapital han lalawigan amo an Basco.

An probinsya nahabug-os hin napulo ka isla (nga tinatawag nga Kapuropod-an Batanes) nga nahamutang hin mga 162 ka km ha amihanan tikang han Luzon didto han Estrecho han Luzon ngan an lalawigan lakip han Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. Tikang hini nga kapuropod-an, an gidako-i ngan pinaka-importante ha ekonomiya nga mga isla amo an Itbayat, Batan and Sabtang.

An Kapuropod-an Batanes nahabulag tikang han Kapuropod-an Babuyan han Cagayan nga lalawigan han Balintang Channel ngan nahabulag gihapon tikang ha Taiwan han Bashi Channel.

An pinakaamihanan nga isla o puro han lalawigan ngan han Pilipinas amo an Isla han Mavudis (Yami). An iba nga mga isla amo an Misanga, Ditarem, Siayan, Itbayat, Dinem, Batan, Sabtang, Ivuhos, ngan Diadekey.

An gin-uukyan la nga mga isla amo an Itbayat, Batan, ngan Sabtang. An Batanes mga 190 ka kilometro ha salatan han Taiwan.

An mga lumad nga tawo han Batanes tinatawag nga mga Ivatan ngan mayda hira mga ginsasaro-an nga kultural ngan panyinaknan nga mga pagkasugad upod han mga Tao mga katawhan han Isla han Orchid. Gawas la hin mga katulinan nga Espanyol nga nahi-api han Ivatan hin pira nga mga siglo, an mga Ivatan ngan Tao nga mga katawhan parehos.

Ini nga kabulag hin nasod amo an dangat han pagsalakay han Dutch o Olandes han tuig 1642. An amihanan nga bahin han gin-uukyan han mga Ivatan, Formosa ngan Isla han Orchid nga hadí kabahin han Virreinato han Nueva Espanya, nakuha han mga Olandes ngan ini liwat hira ginpa-iwas han tuig 1662 hin mga puwersa han Intsek nga Ming nga Dinastiya, nga pinamunoan han Intsek nga pirata nga hi Koxinga nga nagtukod han iya kalugaringon nga Hadi han Taiwan.

An salatan nga bahin han gin-uukyan han mga Ivatan, an mga isla o kapuropod-an han Batanes, ginreesforzar ngan ginpakusgan hin mga refugee nga mga Espanyol tikang ha Formosa ugsa hira gin-api hin formal dida han ika-18 nga siglo han gobyerno Espanyol ha Manila.

An mga ginagamit nga mga yinaknan ha Batanes amo an Ivatan, nga ginagamit ha mga isla han Batan ug Sabtang, ngan an Ichbayaten, nga ginagamit ha isla han Itbayat .

An Batanes ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga bungto.

An Batanes nahamutang hin grupo hin mga isla o kapuropod-an nga tinatawag nga Kapuropod-an Batanes ngan amo ini an pinakaamihanan nga mga isla han Pilipinas. Nahimutang ini ha butnga han Kapuropod-an Babuyan (nga lakip han Lalawigan han Cagayan) ngan han Taiwan. An mga isla guti-ay la an mga nangungukoy ngan mayda pagkamasurong hin mga bagyo.

An tulo nga mga gidako-i nga mga isla amo an Itbayat, Batan, ngan Sabtang. An pinakaamihanan amo an Isla han Mavudis.




#Article 368: Cagayan (454 words)


An Cagayan usa nga probinsya han Pilipinas ha Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Tuguegarao ngan nahimutang ini ha dumagsaon o amihanan-sidlangan nga pag-ultan han isla han Luzon. Lakip gihapon han Cagayan an Kapuropod-an Babuyan ha amihanan. An lalawigan ginsasapitan han Ilocos Norte ngan Apayao ha katundan, ngan han Kalinga ngan Isabela ha salatan. An lalawigan han Cagayan iba tikang han syudad ha Mindanao nga an ngaran Cagayan de Oro, ngan hirayo ini tikang han Kapuropod-an Cagayan han Palawan.

An mga yana nga historiador nasiring nga an ngaran nga Cagayan tikang daw han pulong nga “tagay,” usa nga klase hin tanom nga damo dida han amihanan nga bahin han probinsya.  Amo nga an pulong nga “Catagayan” nga buot sidngon usa nga lugar nga diin damo an tagay ginpahalipot ngadto hin “Cagayan,” nga amo an ngaran yana han probinsya.

An kadam-an han mga tawo ha Cagayan mga Ilokano  an katulinan, kasagaran tikang hin mga namalhin ngada tikang han Ilocos nga Rehiyon. Han syahan, an pinakadamo nga mga tawo amo an mga Ybanag (o Ibanag), nga syahan nabilingan han mga Espanyol nga mga explorador ngan ginkonvertir anay ini nga mga tawo ngadto hin  Katolisismo han mga misyonero. Amo ini nga ugsa han pag-abot han mga Ilocano, an Ibanag nga yinaknan amo an gingagamit han lugar.

Gawas han mga Ilokano ngan mga Ibanag, an mga Malauegs, mga Itawit, mga Gaddang, mga grupo hin mga nagbabalhibalhin nga mga Aetas, ngan mga pamilya hin Ivatan nga na-assimilado ngadto han Ybanag-Ilocano nga kultura nangungukoy ha Cagayan. 

An Cagayan mayda karuhaan kag walo (28) nga mga bungto ngan usa nga syudad ngan ginbahin ini ngadto hin tulo nga distrito ha Kongreso.. Mayda ini 816 ka baranggay. An Syudad han Tuguegarao (tikang han Disyembre 18, 1999) amo an kapital han lalawigan, sentro han rehiyon, ngan sentro hin negosyo, komersyo, ngan edukasyon. Mayda ini kahaluag hin katunaan nga 144.80 ka kwadrado nga kilometro ngan populasyon nga 120,645 tikang han 2000.

Ginsasapitan an lalawigan han Kalawdan Pacifico ha sidlangan; ha salatan han lalawigan han Isabela; ha katundan han Cordillera nga kabugkiran; ngan ha amihanan han Balintang Channel ngan han Babuyan nga Kapuropod-an. Mga duha ka kilometro tikang ha dumagsaon o amihanan-sidlangan nga punto han lalawigan amo an isla han Palaui; nga pira ka kilometro ha katundan amo an Isla han Fuga. An Babuyan nga Kapuropod-an, nga naglalakip han Calayan, Dalupiri, Camiguin, ngan Babuyan Claro, mga 60 ka nautical nga milyas ha amihanan tikang ha Luzon.

An lalawigan mayda bug-os nga kahaluag hin katunaan nga 9,002.70 ka kwadrado nga kiloemtro, nga amo in tulo ka porsyento han bug-os nga kahaluag han nasod, ngan amo ini nga an lalawigan an ikaduha nga gidako-i nga lalawigan hini nga rehiyon.




#Article 369: Isabela (lalawigan) (251 words)


An Isabela usa nga probinsya han Pilipinas ha Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Ilagan ngan ginsasapitan ini, hin palibot tipatu-o tikang ha salatan, han Aurora, Quirino, Nueva Vizcaya, Ifugao, Mountain Province, Kalinga, ngan han Cagayan. Ginngaranan ini ha dungog ni Reyna Isabel II han Espanya (iton ngaran nga Isabela ngan Isabel mga magkalainlain nga bersyon han amo la gihapon nga ngaran) Ini nga lalawigan nga an kaurugan nga pagpakabuhi amo an pag-uma, amo an ikaduha nga gidako-i han Pilipinas, ngan amo ini an gidako-i nga lalawigan ha isla han Luzon. Sumala han census han tuig 2015, mayda ini populasyon nga 1,593,566 ka tawo.

An Isabela mayda bug-os nga kahaluag nga 10,665 ka kwadrado nga kilometro (1,066,440 ka hektarya), nga amo in haros 40 ka porsyento han teritoryo han rehiyon. Amo ini an gidako-i nga lalawigan han isla han Luzon ngan amo an ikaduha nga gidako-i nga lalawigan han nasod ha kahaluag hin katunaan.

An Isabela ginbahin ngadto hin katloan kag lima (35) nga mga bungto ngan duha (2) ka mga syudad.

Hin sobra 30 ka tuig, an lalawigan nailarom han pagdumara han pamilya Dy. Han 2004 nga pinili-ay hin pagkagobernador, an pinili han mga botante amo an lokal nga radio broadcaster nga hi Grace Padaca patok han nahapuwesto nga gobernador nga hi Faustino Dy Jr. Bisan pa nga may sakit hin polio, hi Padaca nagbutang hin mga dagko nga pagbag-o dida han probinsya lakip an pagpuypoy han ilegal nga paghuygo, labi na an jueteng.




#Article 370: Nueva Vizcaya (543 words)


An Nueva Vizcaya (kon ha Winaray: Bag-o nga Vizcaya) usa nga probinsya han Pilipinas ha Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Bayombong. Ginsasapitan ini, hin palibot tipatuo tikang ha amihanan, han Ifugao, Isabela, Quirino, Aurora, Nueva Ecija, Pangasinan, ngan han Benguet.

An lalawigan han Nueva Vizcaya kabahin han una han katunaan o teritoryo han halu-ag nga Siong han Cagayan nga han una usa nga integral nga politikal nga pagbahin nga mayda usa nga gobernador. Han 1839, an gobernador hadto nga hi Luis Lardizabal nagpagawas hin sugo nga nagbalhin han Nueva Vizcaya ngadto hin politico-militar nga probinsya tungod hin sagdon han alcalde mayor han Cagayan. An sugo gin-aprobahan hin Decreto Real han Abril 10, 1841. An lalawigan nagkaada han siyahan nga pakatilaw hin gobyerno civil dida han 1902 han pag-organisar hini han Philippine Commission.

Tikang han pagtikang han Nueva Vizcaya nga magin-probinsya, mga pagpakita hin kultura nga mga kustumbre han mga nanguna nga mga nangukoy dinhe--an mga Ilongot (Bugkalot), mga Igorot, mga Ifugao, mga Isinay, ngan an mga Gaddang--makikit-an pa. An pagsulod hin sibilisasyon ngan hin moderno nga teknolohiya han panginabuhi han lalawigan nag-aghat hin damo nga mga namalhin tikang hin mga sapit nga mga lalawigan pag-ukoy dinhe nga probinsya. 

An kaagi ngan kasaysayan hin organisado nga relihiyon han lalawigan han Nueva Vizcaya natikang han tuig 1607 han pag-abot han Orden Dominicana ngada han lalawigan pagwali han ira mga gintutuohan. Pero dida na han tuig 1609, nga an syahan nga pag-uukyan hin orden hin relihiyon gintukod dida han salatan nga bahin han lalawigan. Han 1702, usa nga kumbento gintukod ha Burubur ha ubos han Caraballo nga kabugkiran ha Sta. Clara, nga yana usa nga baranggay han bungto han Aritao. Dinhe nga lugar ginsaurog an siyahan nga misa katolika ha Nueva Vizcaya ngan dinhe gihapon an siyahan nga pagbunyag hin converso ngadto ha Katolisismo.

Ha tagsa kataposan nga semana han Mayo, ginsasaurog han Nueva Vizcaya an Panagyaman nga festival.

An yana nga katunaan o teritoryo han Nueva Vizcaya amo an resulta hin mga pagbag-o nga nagtikang han pormal nga pagkahimo han lalawigan han Isabela han Mayo 1856, nga diin in dako nga bahin han amihanan nga teritoryo han Nueva Vizcaya ginngadto han bag-o nga nahimo nga lalawigan.

An pag-organisar han 1908 han lalawigan han Ifugao nagpagarugamay pa han kahaluag han Nueva Vizcaya nga ginkuhaan hin kanawayon o amihanan-katundan nga teritoryo. An survey o pagsubay nga ginbuhat han Bureau of Lands han tuig 1914 nagdangat hin dugang pa nga pag-iban han teritoryo, nga ginpagamay pa han pagpasa han Kodigo Administratibo han 1917. Ha katapusan, han tuig 1971, an Quirino ginbalhin tikang hin sub-probinsya han Nueva Vizcaya ngadto hin naglulugaring nga lalawigan ha ilarom han Republic Act 6394. Bisan pa hini nga mga pagkuha hin katunaan nga ginbalhin ngadto hin mga bag-o nga mga teritoryo, dako pa gihapon an teritoryo nga gin-okupa han lalawigan han Nueva Vizcaya. 

An Nueva Vizcaya mayda usa nga distrito kongresyonal, bisan kon mayda maiha na nga proposito nga igtunga an lalawigan ngadto hin duha nga mga distrito kongresyonal: an Amihanan nga Distrito, nga maglalakip han mga amihanan nga mga bungto; ngan an Salatan nga Distrito, nga maglalakip han mga salatan nga mga bungto.

An Nueva Vizcaya ginbahin ngadto hin napulo kag lima (15) nga mga bungto.




#Article 371: Quirino (234 words)


An Quirino usa nga probinsya han Pilipinas ha Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Cabarroguis ngan an lalawigan ginngaranan ha dungog ni Elpidio Quirino, an ika-unom nga Presidente han Pilipinas. 
An lalawigan ginsasapitan han Aurora ha timugan o salatan-sidlangan, han Nueva Vizcaya ha katundan, ngan han Isabela ha amihanan.  An Quirino kabahin han una han lalawigan han Nueva Vizcaya, hangtod han pagbulaga hini dida han 1966.

An populasyon han probinsya sumala han census han tuig 2000, mga 148,575 ka tawo, ngan mayda densidad nga mga 49 ka tawo ha tagsa kwadrado nga kilometro hin tuna. An mga gin-gagamit hin duro nga yinaknan amo an Ilokano, nga gin-gagamit ha mga kapatagan hin mga 71.46 ka porsyento han bug-os nga populasyon. An Ifugao gin-gagamit ha kabugkiran.  An iba nga mga yinaknan amo an Bugkalot, Pangasinense, ngan Kankanai.

An Quirino ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga bungto.

Ugsa han pormal nga kahimo hini nga lalawigan, an tuna nga yana amo an Quirino amo an in rehiyon nga kagurangan han lalawigan han Nueva Vizcaya, nga gin-uukyan han mga grupo nga tribo nga tinatawag nga mga Agta o Negrito. Nagbabalhinbalhin hira ngan an ira mga gin-uukyan didto han sulod han kagurangan.

An Quirino, nga ginngaranan ha dungog han tinmalikod an nga presidente nga hi Elpidio Quirino, ginhimo nga sub-probinsya han Nueva Vizcaya han 1966. Nahimo ini nga bug-os nga probinsya han 1971.




#Article 372: Pampanga (188 words)


An Pampanga (kapampangan: Lalauígan ning Kapampángan) usa nga probinsya han Pilipinas nga nahimutang ha Butnga nga Luzon nga rehiyon. An kapital hini amo an Syudad han San Fernando. An Pampanga ginsasapitan han mga lalawigan han Bataan ngan Zambales ha katundan, han Tarlac ngan Nueva Ecija ha amihanan, ngan han Bulacan ha timugan o salatan-sidlangan. An Pampanga nahimutang gihapon ha amihanan nga labnasan han Bahia han Manila.  An ngaran nga Pampanga ginngaran han mga Espanyol han lugar, han pakabiling nira han mga nanguna nga mga taga-dida nga naukoy harani han mga pangpang han salog.  An ngaran nga Pampanga tikang han pulong nga pangpang. An kahimo han lalawigan dida han 1571 amo iton rason nga ini nga lalawigan usa han mga gimaiha-i nga mga lalawigan han pito nga lalawigan han Butnga nga Luzon. Kilalado gihapon an lalawigan han Pampanga nga amo an Sentro hin Kulinarya o Pagluto han Pilipinas. 

Ginsisirbisyo-an an Pampanga han Aeropuerto Panlangyaw han Diosdado Macapagal, nga nahimutang ha Clark Field mga 16 ka kilometro ha amihanan tikang han kapital han lalawigan.

An Pampanga ginbahin ngadto hin karuhaan (20) nga mga bungto ngan duha (2) nga mga syudad.




#Article 373: Tarlac (206 words)


An Tarlac usa nga ginpalibutan hin tuna nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Butnga nga Luzon nga rehiyon. An kapital hini amo an Syudad han Tarlac. An Tarlac nasapit han Pangasinan ha amihanan, han Nueva Ecija ha sidlangan, han Pampanga ha salatan, ngan han Zambales ha katundan.

Sumala han census han tuig 2000, an Tarlac mayda populasyon nga 1,068,783. An densidad han populasyon mga 350/km².  An Kapampangan gin-gagamit han katunga han populasyon ngan an Ilokano gin-gagamit hin 41%. An Tinag-alog ginagamit gihapon.

An Tarlac ginbahin ngadto hin napulo kag pito (17) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad. Ini nga mga pagbahin, ginbahin pa ngadto hin 510 ka baranggay. An lalawigan mayda tulo nga mga distrito kongresyonal.

Nahamutang an lalawigan ah butnga han mga butnga nga patag han Luzon, ginpalibutan hin tuna hin upat nga mga lalawigan: han Nueva Ecija ha sidlangan, han Pangasinan ha amihanan, han Pampanga ha salatan, ngan han Zambales ha katundan. Mga 75% han lalawigan patag samtang an nahabilin, mga bungtod tubtob kabugkiran.

Sugad han iba nga mga dapit han Butnga nga Luzon, an lalawigan mayda duha nga mga panahon: an tighuraw tikang han Nobyembre tubtob han Abril ngan an tig-uran para han nahabilin nga bahin han tuig.




#Article 374: Brunei (889 words)


An Brunei, nga an opisyal nga pagtawag Nasod han Brunei, an Urukyan hin Kamurayaw (, Jawi: ), usá nga soberano nga estado nga nahamutang ha amihan nga labnasan han purô han Borneo ha Timugan nga Asya. Gawas han labnasan hini ngan han Dagat han Salatan nga Tsina, ginpalibotan an nasod han Malaysiano nga estado han Sarawak. Ginbahin iní hin duhá ka báhin han Sarawak nga distrito han Limbang. An Brunei amo la an soberano nga estado nga nahamutang hin bug-os ha purô han Borneo; an nahabilin han teritoryo han purô nabahinbahin han mga nasod han Malaysia ngan Indonesia. An kamolupyohan han Brunei  han .

Ha gihataasi nga pagkakusog han Imperyo Bruneihanon, hi Sultan Bolkiah (naghadì 1485–1528) ginsiríng nga amo an nagdumara han kadam-an nga mga rehiyon han Borneo, upod an yanâ-nga-adlaw nga Sarawak ngan Sabah, pati gihapon an Kapurupod'an Sulu nga naatubang han dumagsaan nga punto han Borneo, Seludong (an yanâ-nga-adlaw nga Manila), ngan an mga kapurupod'an nga naatubang tikang han kanawayan nga dapit han Borneo. An estado nga pandagat ginbisita han Expedisyon ni Magallanes han Espanya didâ han 1521 ngan nakig-away ini patok han Espanya didâ han 1578 nga Gera Katchila.

Didâ han ika-19 nga gatostuig, an Imperyo Bruneihanon nagtikang pagluya. Ginhatag han Sultanato an Sarawak (Kuching) kan James Brooke ngan ginhimò hiyá nga Busag nga Rajah, ngan ginhatag hiní an Sabah ngadto han Britániko nga North Borneo Chartered Company. Han 1888, an Brunei nagín usá nga Britániko nga protektorado ngan ginbutangan hin Britániko nga residente nga amo an kolonyal nga nagdudumara han 1906. Katapos han pag-okupar han mga Haponés han Ikaduha nga Gera han Kalibotan, han 1959 mayda bag-o nga konstitusyon nga ginsurat. Han 1962, usá nga armado nga rebelyon patok han monarkiya napirde pinaagi hin pagbulig han mga Britániko.

Nakakuhà an Brunei han paglugaríng hiní tikang han Reino Unido didâ han 1 Enero 1984. An pagtubò ha ekonomiiya dida han mga dekada han mga 1990 ngan mga 2000, upod han pagtikahitaas han GDP hin 56% tikang 1999 tubtub 2008, nagbag-o han Brunei ngadto hin industrialisado nga nasod. Nagkaada ini hin karikohan tikang hin extensibo nga mga larangan hin petroleo ngan natural gas. An Brunei mayda han ikaduhá-nga-gihataasi nga Human Development Index ha mga nasod han Timugan nga Asya, sunod han Singgapura, ngan ginkaklasipika iní nga napadukwag nga nasod. Sumala han International Monetary Fund (IMF), ginranggo an Brunei nga ikalimá ha kalibutan ha gross domestic product per capita ha purchasing power parity. Ginbanabana han IMF han 2011 nga an Brunei usá hin duhá nga nasod (Libya an ikaduhá nga nasod) nga mayda utang-nga-públiko nga 0% han nasodnon nga GDP.  Ginranggo gihapon han Forbes an Brunei nga ikalimá nga girikohi nga nasod tikang hin 182 ka nasod, nga nabatakán han mga larangan hin petroleo ngan natural gas hiní.

Sumala ha leyenda, gintúkod an Brunei ni Awang Alak Betatar, nga ha urhe nagin Sultan Muhammad Shah. Nagbalhin hiyá tikang ha Garang ha Distrito han Temburong ngadto han estero han Salog Brunei, nga diín nadiskubre an Brunei. Sumala ha leyenda, ha paglugsong niya, sinmiríng hiyá, Baru nah (kun ighubad ¡ada na! o didâ), nga diin nagtikang an ngaran nga Brunei. Hiyá an syahan nga Muslim nga namunò han Brunei. Ugsa han paghataas han Imperyo Bruneihanon ha ilarom han Muslim nga Dinastiya Bolkiah, gintutuohan nga an Brunei nailarom anay hin mga Buddhista nga mga namuno.

Ginbag-ohan iní hin ngaran nga Barunai han ika-14 ng gatostuig, posible nga naimpluwensya han Sanskrit nga pulong  (), nga nangangahulongan mandarágat. An pulong nga Borneo amo gihapon an gintikangan. Didâ han bug-os nga ngaran han nasod nga , an  () nangangahulogan nga urukyan hin kamurayaw, samtang an  nangangahulohgan nga nasod ha Minalayo.

An gisayohi nga nahabutang nga pagdokumenta han Katundan mahitungod han Brunei an ginsurat han Italyano nga hi Ludovico di Varthema, nga nagsiríng gihapon nga an Bruneihanon nga katawhan mayda maburubusag nga panit kaysa han mga katawhan nga iya ginkatapo ha Kapurupod'an Maluku. Didâ han iya pagdokumento han 1550;

Inmulpot kami ha purô han Bornei (Brunei o Borneo), nga hirayo tikang han Maluch mga duhá ka gatos ka milyas, ngan nasabtan gihapon namon nga iní baga hin darudako kaysa han usá ngan haruhamubo. Mga pagano an katawhan ngan mga tawo hin maupay an kaburut-on. An ira kapanit maburubusag kaysa han iba....dinhi hini nga purô maupay an pagdumara han pagkamatadong...

An sistema hin politika han Brunei ginpapamunuan han konstitusyon ngan han nasodnon nga tradisyon han Malayo nga Islamiko nga Monarkiya (Melayu Islam Beraja; MIB). An tuló nga bahin han MIB naglalakip hin Malayo nga kultura, Islamiko nga relihiyon, ngan an batakan ha politika ha ilarom han monarkiya. Mayda ini sistema hin balaod nga nahibase ha Inglis nga common law, bisan man kun an Islamiko nga balaod (shariah) labaw hini hin pirá nga mga kaso. Mayda parlamento an Brunei kundi waray piniliay, an kataposan nga piniliay ginbuhat han 1962.

Ha ilarom han 1959 nga konstitusyon han Brunai, An Iya Mahestad nga hi Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah amo an mangulo hin estado nga mayda bug-os nga ehekutibo nga awtoridad. Tikang han 1962, ini nga kagamhanan naglakip hin mga kagamhanan hin emerhensya, nga ginbabag-o hin tagduha ka tuig. An Brunei teknikal nga nailarom hin balaod militar tikang han Brunei nga Rebelyon han 1962. Hi Hassanal Bolkiah amo gihapon an Primer Ministro han estado, an Ministro hin Finansya ngan Ministro hin Depensa. 

Impormasyon ha kasahiran




#Article 375: Camboya (1045 words)


An Camboya o Cambodia (;  , o Kampuchea ), nga opisyal nga tinatawag nga Ginhadi-an han Camboya o Ginhadi-an han Cambodia (, Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa, ), usá nga nasod nga nahamutang ha salatan nga dapit han Indochina nga Peninsula ha Timugan nga Asya. An kahaluag han nasod , nga ginsasapitan han Thailand ha kanawayan, han Laos ha dumagsaan, han Vietnam ha sinirangan, ngan han Gulpo han Thailand ha habagatan.

An Camboya mayda kamolupyohan hin labaw  ka milyon. An opisyal nga relihiyon Theravada nga Buddhismo, nga ginbubuhat hin mga 95 ka porsyento han kamolupyohan. Lakip han mga minoridad nga mga grupo han nasod an mga Vietnames, Tsino, mga Cham, ngan 30 ka mga tribo ha bukid. An pamunuan o kapital ngan an gidako-i nga syudad Phnom Penh, an sentro ha politika, ekonomiya, ngan kultura han Cambodia. An ginhadi-an usá nga elehido nga konstitusyonal nga monarkiya nga diin hi Norodom Sihamoni, usá nga monarka nga ginpili han Konseho han Trono nga Kanan-Hadi, komo mangulo hin estado.  An mangulo han kagamhanan hi Hun Sen, nga yanâ amo an Primer ministro ngan an gima-iha-i nga nagsisirbe nga diri-royal nga namumuno ha Timugan nga Asya ngan nagdumara han Camboya hin labaw 30 ka tuig.

Han 802 AD, hi Jayavarman II nagdeklara han iya kalugaringon nga hadì, nga gin-usá an mga mag-away nga mga Khmer nga prinsipe han Chenla ha ilarom han ngaran nga Kambuja. Iní an katikangan han Imperyo Khmer nga nagmalinamposon hin gahom hin labaw 600 ka tuig, nga nagdangat han mga sumurunod nga hadi nga mag dumara ngan maghatag hin impluwensya han dako nga bahin han Timugan nga Asya ngan makakuha hin dako nga gahom ngan karikohan. An gin-Indyanisar nga ginhadi-an nagtukod hin mga dagko nga mga templo upod hiní an Angkor Wat, nga yanâ World Heritage Site, ngan nagpadalî han pagpahilawig han Hinduismo anay, sunod han Buddhismo ha dako nga bahin han Timugan nga Asya. Katapos han paglupig han Angkor nga nabuhat han Ayutthaya han ika-15 nga gatostuig, gindumara in gingamyan ngan naluya nga Camboya nga  vassal nga estado han mga silingan nga nasod. Han 1863 an Camboya nagin protektorado han Fransya nga nagdoble han kadako han nasod ha pagkabalik han amihan ngan katundan tikang ha Thailand.

Nakakuhâ hin paglugaríng an Camboya han 1953. An Gera ha Vietnam inmabot ngadto han nasod han ginbombahan han Estados Unidos an Camboya didâ han 1969 kutub 1973. Sunod han Camboyano nga golpe han 1970, an napaiwas-ha-poder nga hadì naghatag han iya suporta han iya mga kasanhi nga kaaway, an Khmer Rouge. Ginmawas an Khmer Rouge nga dako nga gahom, ngan nakuha nira an Phnom Penh han 1975 ngan ha urhe ginbuhat nira an Genocidio ha Camboya tikang 1975 tubtub 1979, nga diin ginpatalsik hirá tikang ha poder han Vietnam ngan han gin-ugopan-han-Vietnames nga Kanan Katawhan Republika han Kampuchea didâ han Camboyano-Vietnames nga Gera (1979–91).

Sunod han 1991 nga mga Kasabotan hin Kamurayaw ha Paris, gindumara hin madalî anay an Camboya in Nasyones Unidas nga misyon (1992–93). Binmiya an UN katapos hin pagbuhat hin mga pinili-ay nga diin 90 ka porsyento han mga rehistrado nga botante nanbotos. An 1997 nga golpe de estado nagbutang hin gahom dida ha kamot han Primer Ministro nga hi Hun Sen ngan han Partido han Katawhan han Camboya, nga nagpapabilin ha poder .

Damo it aratubangon han nasod. Upod han mga importante nga mga padayag an masurong nga pagkakablas, masurong nga pangurakot, kakulangan hin mga kagawasan ha politika, hamubo nga pagpadukwag han katawhan, ngan in hataas nga ihap hin kagutom. Gin-asoy an Cambodia han Southeast Asian Director han Human Rights Watch nga hi David Roberts, nga madaparap nga komunista nga gawasnon-nga-merkado nga estado nga mayda maitatanding nga autoritaryano nga koalisyon nga nagdudumara hin bagabaga lâ nga demokrasya.

Samtang an per capita income nagpapabilin nga hamubo kun igtanding han kadam'an nga mga hagrani nga mga kanasoran, an Camboya mayda han usá han mga gimalaksihi nga natubo nga mga ekonomiya ha Asya nga an promedyo han pagtubo mga 6 ka porsyento han naglabay nga dekada. It pag-uma nagpapabilin nga amo an dominante nga sektor ha ekonomiya nga mayda makusog nga pagtubo ha mga tela, konstruksyon, mga panapton, ngan turismo nga nagdangat hin tikadamo nga investment tikang ha langyaw ngan internasyonal nga komersyo. Hamubo an ihap han Camboya dida hin panuigon nga index (2015) ha pagranggo han pagdumara ha balaod hin 102 ka nasod, nga an ranggo ika-99 ha tanan ngan gimarauti ha rehiyon.

Gin-aatubang gihapon han Camboya an pagkadaot han kalibungan nga tiarabot nga problema. An pinaka grabe nga buruhaton hini nga larangan amo an pagkawara han kagurangan han nasod, nga naglalakip gihapon hin mga nasodnon nga parke ngan mga santuaryo hin mga mananap. Ha pagsubay an pagkadaot han kalibungan ha Camboya naglalakip hin mga damo nga dirudilain nga mga ginbuhat, upod an ilegal nga pamulod hin kakahoyan, mga pamatay hin mga ginkakataragman nga mga endemiko nga mga espesiye, ngan pagkadaot hin mga importante nga habitat hin mananap tikang hin mga dagko nga mga proyekto hin konstruksyon ngan mga negosyo ha pag-uma.  An napadaot nga mga buruhaton naglalakip han lokal nga kamolupyohan, an mga Camboyano nga mga negosyo ngan mga namumuno ha gobyerno, pati gihapon an mga taga langyaw nga sindikato hin krimen ngan mga transnasyonal nga mga korporasyon tikang han tanan nga dapit han kalibutan.

An ngaran nga Kahadi-an o Ginhadi-an han Camboya o Ginhadi-an han Cambodia amo an opisyal nga ngaran han nasod.  Ha Ininggles Kingdom of Cambodia ngan ha Kinatsila Reino de Camboya.  An Ininggles nga Cambodia ngan an Kinatsila nga Camboya tikang han Frinanses nga Cambodge, nga amo an Frinanses nga pagsurat han Khmer nga Kampuchea. An Kampuchea amo an ginpahalipot nga alternatibo han opisyal nga ngaran han nasod ha Khmer, Preah Reacheanachak Kampuchea (Khmer: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា). An Khmer nga endonimo nga Kampuchea ginkuha tikang han Sanskrit nga ngaran Kambojadeśa (कम्बोजदेश), nga nahimo tikang han देश, desa (tuna han o nasod han) ngan कम्बोज, Kambojas, nga nagpapaaliday han mga mito han pagtukod han syahan nga kahadto nga ginhadi-an nga Khmer.

Ha diri pormal, an mga Camboyano natawag hit ira nasod nga Srok Khmer (), nga buot sidngong Tuna ni Khmer, o kundi man an puropormal nga Prateh Kampuchea (), nga ha literal Nasod han Kampuchea. An ngaran nga Camboya o Cambodia gin-gagamit hin agsob ha Katundan nga kalibotan samtang an Kampuchea masurong gamiton ha Sidlangan.




#Article 376: Qatar (202 words)


An Catar o kundi man Qatar () nga an opisyal nga pagtawag Estado han Qatar ( ) usa nga estado soberano nga namumutang ha Katundan Asya, nasakop ha gutiay nga Peninsula han Qatar ha norte-sinirangan nga dapit han baybayon han Peninsula Arabyano. Diri gud ini sayod lun kikilalahon ini nga monarkiya konstitusyunal o absoluta. An nag-uusahan nga katubtuban ha tuna ginsasaroan ha kaluyo han sapit nga Konseho han Kooperasyon ha Gulfo nga monarkiya Saudi Arabia ha salatan, ngan an nabibilin hinin nga teritoryo in ginpapalibutan han Gulfo han Persia. Usa nga estrecho han Gulfo han Persia nagbubulag han Qatar tikang han haraniayay nga purô-nga-nasod han Bahrain. 

Ugsa han 2004, ginbahin-bahin an Qatar ngadto hin napulo nga mga munisipyo (Inarabo: baladiyah), nga panalagsaon ginhuhubad nga mga gobernorato o lalawigan:

Tikang han 2004, ginbahin-bahin an Qatar ngadto hin pito nga mga munisipyo. Usa nga bag-o nga munisipyo, an Al Daayen, ginhimo ha ilarom han Resolusyon Ihap. 13, nga nahimo tikang hin mga bahin han Umm Salal ngan Al Khawr; ha sugad liwat nga panahon, gin-usá an Al Ghuwariyah han Al Khawr; gin-usá an Al Jumaliyah han Ar Rayyan; ngan an Jarayan al Batnah gintunga ngan ginbahin ngadto han Ar Rayyan ngan han Al Wakrah.




#Article 377: Emiratos Arabes Unidos (1122 words)


An Emiratos Arabes Unidos (EAU;  ; literal nga Winaray: Mga Emirato nga Arabo nga Naghiusa o kundi man Naghiusa nga mga Emirato nga Arabo; Kinatsila: Emiratos Árabes Unidos; Ininglis: United Arab Emirates o UAE) nga agsob tinatawag hin yano nga Emiratos ( ; Ininglis: Emirates) usa nga nasod ha Katundan nga Asya ha dumagsaan nga dapit han Rawis han Arabya ha Gulfo han Persia, nga nasapit han Oman ha sidlangan ngan han Saudi Arabia ha salatan ngan ha katundan, ngan nagsasaro gihapon hin mga katubtuban ha kalawdan upod han Qatar ha katundan ngan han Iran ha amihan. An soberano nga monarkiya nga konstitusyonal usá nga federasyon hin pitó nga mga emirato nga amo an Abu Dhabi (nga nasirbe nga pamunuan), Ajman, Dubai, Fujairah, Ras Al Khaimah, Sharjah ngan Umm Al Quwain. Komplikado it ira mga linea, nga mayda damulaay nga mga enclave ha sakob han mga dirudilain nga mga emirato.  An tagsa emirato gindudumara hin usá nga namumuno; iní hirá, nagkakaurusa hin paghimo han Federal nga Supremo nga Konseho. Usá hit mga namumuno ao iton Mangulo han Emiratos Arabes Unidos. Han 2013, an kamolupyohan han EAU mga 9.2 ka milyon, nga diin 1.4 ka milyon hiní mga Emirati nga bungtohanon ngan 7.8 ka milyon taga-langyaw.

An pag-okupar han yana nga EAU masusubay ngadto hin paggawas hin mga tawo nga sumala hin mga experto tikang daw ha Aprika han mga 125,000 UC pinaagi hin mga nabilngan ha Faya-1 nga sityo ha Mleiha, Sharjah. Mga lubnganan nga natikang han Neolitiko nga Panahon ngan han Bronse nga Panahon naglalakip han gima-ihai nga nasabtan nga lugar ha Jebel Buhais. Kilalado iní nga lugar nga Magan ha mga Sumernon, an lugar amo an urukyan hin riko nga kultura hin pannegosyo ha Panahon han Bronse dida han Umm Al Nar nga panahon, nga nagnegosyo han Siong han Indus, Bahrain ngan han Mesopotamia pati gihapon han Iran, Bactria ngan han Levante. An sinmunod nga panahon han Wadi Suq ngan tulo nga mga Panahon hin Puthaw nagdangat han paggawas hin pagka-nomad ngan han pagpadukwag hin pagdumara hin panubig ngan mga sistema hin pagdilig nga nagsuporta hin panimungto hin katawhan ha baybayon ngan ha súlod. An Islamico nga panahon han EAU natikang han pagpaiwas han mga Sasasnyo ngan han sinmunod nga Pag-awayan han Dibba. An maiha nga kaagi hin pagnegosyo nagdangat han paggawas han Julfar, ha yana nga emirato han Ras Al Khaimah, nga usá nga dako nga sentro hin pannegosyo ngan pannagat dida hiní nga lugar. An pagkadominante ha Gulfo han Persya han mga Emirati nga negosyante nagdangat hin pagkadilito ha mga Europeo nga gahom, nga diin upod dinhi an Imperyo Portuges ngan an Imperyo Britaniko.

Sunod hin mga dekada hin pag-away ha kadagatan, an mga emirato ha baybayon nakilalado nga Mga Estado hin Tregua ha pagpirma hin Perpetual nga Kasabotan hin Kamurayaw ha Kadagatan upod han mga British han 1819 (ginratipikar han 1853 nga hin utro dida han 1892), nga nagtukod han Mga Estado hin Tregua komo usá nga British nga Protektorado. Iní nga kasabotan nag-undang han paglugaríng ngan han pagtukod han Emiratos Arabes Unidos han 2 Disyembre 1971, nga diritso nagsunod han pagbiya han British tikang han ira mga obligasyon han kasabotan. Unom nga mga emirato inmapi han EAU han 1971, an ikapitó, an Ras Al Khaimah, inmapi han federasyon han 10 Pebrero 1972.

Islam an opisyal nga relihiyon ngan Inarabo an opisyal nga yinaknan han EAU. An mga reserba hin lana han EAU amo an ika-unom-nga-gidako-i ha kalibotan samtang an mga reserba hiní hin natural gas amo an ika-pito-nga-gidako-i han kalibotan. Hi Sheikh Zayed, an namumuno han Abu Dhabi ngan syahan nga Mangulo han EAU, nagdumara han pagpadukwag han Emiratos ngan ginpadalagan an mga ganansya tikang han lana ngadto hin healthcare, edukasyon ngan infrastruktura. An ekonomiya han EAU amo an pinaka-diversified ha Gulf Cooperation Council, samtang an Dubai nga amo an syudad nga gidamo-i hin molupyo, usá nga importante nga global nga syudad ngan usá nga hub hin internasyonal nga aviation ngan maritime trade. Sugad man, an nasod diri gud dako an pagdapig ha lana ngan gas ha yana kaysa han mga naglabay nga mga katuigan ngan ha ekonomiya nag-atupag ha turismo ngan negosyo. Diri nagsusukot an kagamhanan han EAU hin buwis han income bisan pa man kun mayda sistema hin corporate nga buwis nga nahatukod ngan Value Added Tax ha 5% ginbutang dida han 2018.

 	
Nababahinbahin an Emiratos Arabes Unidos ngadto hin pitó nga mga emirato. An Dubai amo an Emirato nga gidamo-i hin molupyo nga dinhi in 35.6% han kamolupyohan han EAU. An Emirato han Abu Dhabi mayda dungang nga 31.2%, nga buot sidgnon nga labaw hin duha ka tagtulo han EAU nga kamolupyohan nangungukoy ha Abu Dhabi o kundi man ha Dubai.

An Abu Dhabi mayda langyab hin 67,340 ka kwadrado nga kilometro (26,000 nga kwadrado nga milyas), nga 86.7% han bug-os nga langyab han nasod, gawás han mga kapurupod'an. Mayda iní baybayon nga naabot ha labaw hin 400 ka kilometro (250 ka milyas) ngan ginbabahinbahin iní para hin mga pagdumara ngadto hin tulo nga mga rehiyon. An Emirato han Dubai natubtub ha Gulfo han Persia nga baybayon han EAU hin mga 72 ka kilometro (45 ka milyas). An Dubai mayda langyab nga 3,885 ka kwadrado nga kilometro (1,500 ka kwadrado nga milyas), nga nahihimo han 5% han bug-os nga langyab han nasod, nga diri lakip an mga kapurupod'an.. An Emirato han Sharjah natubtub hin mga  16 ka kilometro (10 ka milyas) han EAU nga baybayon han Gulfo han Persia ngan hin labaw 80 ka kilometro (50 ka milyas) ha súlod. An mga amihanan nga mga emirato nga diin upod hiní an Fujairah, Ajman, Ras al-Khaimah, ngan Umm al-Qaiwain mayda kabug-osan nga langyab hin 3,881 ka kwadrado nga kilometro (1,498 ka kwadrado nga milyas).  Mayda duhá nga mga langyab nga gindudumara hin duhá. It usá gindudumara hin dungan han Oman ngan Ajman, ngan it usá liwat han Fujairah ngan Sharjah.

Mayda Omani nga exclave nga ginpapalibotan hin EAU nga teritoryo, nga kilalado nga Wadi Madha. Nahamutang iní ha mga butnga han rawis han Musandam ngan han iba nga dapit han Oman ha Emirato han Sharjah. Naglalakip iní hin mga 75 ka kwadrado nga kilometro (29 ka kwadrado nga milyas) ngan an katubtuban ginkasabotan han 1969. An dumagsaan o amihan-sidlangan nga pag-ultan han Madha giharanii han Khor Fakkan-Fujairah nga dalan, baga hin mga 10 ka metros (33 ka pye) là hin kahirayô. Ha sakob han Omani nga exclave han Madha, mayda EAU nga exclave nga tinatawag Nahwa, nga gintatag-iyahan gihapon han Emirato han Sharjah. Iní mga 8 ka kilometro (5 ka milyas) hin diri sementado nga dalan ha katundan tikang han bungto han Bag-o nga Madha. Ini nahihimo hin mga kap-atan nga mga balay  ngan mayda iní iya kalugaringong nga clinic ngan kambyo hin telepono.




#Article 378: Hapon (352 words)


An Japan o Hapon (ha Hinapon: 日本 nga kon ginRomanisar Nihon o Nippon, nga ha opisyal nga tinatawag ha Hinapon nga 日本国 nga ha Linatin nga agi Nippon-koku o Nihon-koku) usa nga kapuropod-an nga nasod ha Sinirangan nga Asya. Nahamutang ini ha Kalawdan Pacifico ngan ha sidlangan han Dagat han Hapon, Republika nga Popular han Tsina, Amihanan nga Korea, Salatan nga Korea ngan Rusya, tikang han Dagat han Okhotsk ha amihanan ngadto han Sinirangan nga Dagat Tsina ngan Taiwan ha salatan. An kasurat nga kanji nga amo an nahimo han ngaran han Hapon nangangahulogan nga nagtikang han adlaw, ngan amo ini nga agsob tawagon an Hapon nga Tuna han Nasidlang nga Adlaw.

An Hapon in may-ada 6,852 nga mga isla nga nasakop ngadto ha Pasipico nga baybayon han Sinirangan Asya. An nasod, lakip an ngatanan nga mga isla nga gindudumara hini, in aada ha butnga han mga latitud nga 24° ngan 46°N, ngan longtitud 122° ngan 146°E. An gidadakoi nga mga puro, tikang ha amihanan ngadto ha salatan, amo an Hokkaido, Honshu, Shikoku ngan Kyushu. An Ryukyu Islands, nga naglalakip han Okinawa, in kadena hin mga isla ha salatan han Kyushu. Kun ginbubug-os ini, gintatawag nga Kapuropud-an han Hapon.

Haros 73 ka porsiyento han Hapon in kagurangan, bukiron ngan diri puydi pan-argrikultura, industriya o residensyal nga pan-gamit.

An Japan mayda kap-atan kag pito nga mga prefektura, nga tagsa gindudumara hin elehido nga gobernador, lehislatura ngan administratibo nga burukrasya. An tagsa prefektura ginbahin-bahin ngadto hin mga syudad, mga bungto, ngan mga barrio. 

An nasod yana may-ada administratibo nga pagreorganisa ha paghiusa hin damo nga mga syudad, bungto ngan barrio. Ini nga proseso magreresulta in pag-iban han ihap han mga sub-prefektura nga mga administratibo nga rehiyon ngan ginkikita ini nga maka-iba hin mga garastohon ha administrasyon.

Bulkan nga Fuji

An Karafuto, usa nga bahin han isla han Sakhalin ha amihanan tikang ha Hokkaidō (waray ginpakita dida han mapa), kabahin han Japan tikang han 1907 tubtob han Gyera Pankalibotan II.  An bug-os nga isla han Sakhalin gindudumara na yana han Rusya, pero mayda mga Hapones nga nasiring nga an Karafuto kabahin pa gihapon han Hapon.




#Article 379: Indonesia (1001 words)


An Indonesia (puyde liwat igsurat nga Indonesya) nga an opisyal nga pagtawag Republika han Indonesia (ha Bahasa Indonesia: Indonesia ngan Republik Indonesia) usá nga unitaryo nga soberano nga estado ngan transcontinental nga nasod nga nahamutang hin prinsipal ha Timugan nga Asya, upod hin pipira nga mga teritoryo ha Oceania. Nahamutang ha butnga han Indyano ngan Pasipiko nga mga kalawdan, amo ini an gidako-i nga purô nga nasod han kalibotan, upod hin labaw hin napulo kag tulo ka yukot nga nga purô. Ha , an Indonesia amo an ika-14 nga gidako-i nga nasod han kalibotan ha pagkita hin langyab hin katunaan ngan an ika-7 nga gidako-i ha pagkita hin gin-usâ nga langyab hin katunaan ngan kadagatan. Mayda ini ginbanabana nga kamolupyohan hin labaw  ka ribo nga kamolupyohan ngan an ika-4 hin gidamo-i hin kamolupyohan nga nasod han kalibutan, an gidamo-i hin kamolupyohan nga Austronesyano nga nasod, ngan amo gihapon an gidamo-i hin kamolupyohan nga nasod in Muslim-nga-mayoriya. An Java, nga amo an gidamo-i hin kamolupyohan nga purô han kalibotan, nagbabalay han labaw hin katunga han kamolupyohan han nasod.

An republikano nga kahimo han kagamhanan han Indonesia naglalakip hin elehido nga lehislatura ngan mangulo. Mayda 34 ka lalawigan an Indonesia, nga diin limá hiní mayda Ispesyal nga Administratibo nga status. Jakarta an pamunuan hini, nga amo an ikaduha nga gidamo-i hin kamolupyohan nga urban nga kahaluag ha kalibutan; upod han iba nga mga dagko nga urbano  nga agglomerasyon  an Bandung, Surabaya  ngan Medan. Nagsasaro an nasod hin linea ha tuna upod han Papua New Guinea, Sinirangan nga Timor, ngan han sinirangan nga dapit han Malaysia. Upood han iba nga mga hagrani nga mga nasod an Singgapura, an Vietnam, an Pilipinas, an Australia, an Palau, ngan an Indiano nga teritoryo han Kapurupod'an han Andaman ngan Nicobar. Bisan pa han dako nga kamolupyohan hini ngan in hataas hin desidad ha kamolupyohan nga mga rehiyon, an Indonesia mayda dagko nga mga kalahuag hin kamingawan nga napabuhi han biodiversidad nga ikatulo ha pagkahitaas han kalibutan. Damo an unob nga karikohan han nasod sugad hin lana ngan natural nga gas, lata, tumbaga ngan bulawan. An pag-uma naghahatag hin dako hin bugas, palm oil, tsaa, kape, cacao, pantambal nga mga tanom, mga panakot ngan rubber. An mga dagko nga kapadis hin pagkomersyo han Indonesia amo an Hapon, an Estados Unidos, an Tsina ngan an mga hagrani nga nasod han Singgapura, Malaysia ngan Australia.

An Indonesia nga kapurupod'an usá nga importante nga rehiyon hin negosyo tikang han mga ika-7 nga gatostuig, han pakignegosyo han Srivijaya ngan ha urhe han Majapahit upod han Tsina ngan India. An mga lokal nga namuno hinayhinay hin nagkuha hin kanan langyaw nga mga modelo hin kultura, relihiyon, ngan politika tikang han mga sayo nga gatos tuig nga CE, ngan mga Hindu ngan Buddhista nga ginhadi-an nagmalinamposon. An Indonesyano nga kaagi na-impluwensya hin mga panlangyaw nga mga gahom nga dinmaop tungod han mga unob nga karikohan hini. Mga Muslim nga negosyante ngan mga Sufi nga mag-aram nagdara han yana-nga-dominante nga Islam, samtang an mga Europeo nga gahom nagdara hin Cristianidad ngan nag-aragway ha ira kalugaringon basi ma-monopolisar an negosyo han Kapurupod'an hin Panakot han Maluku dida han Panahon hin Pagdeskubre. Sunod hin tulo ngan tunga nga gatostuig hin Olandes nga kolonyalismo tikang ha Amboina ngan Batavia, ngan ha urhe an bug-os nga kapurupod'an upod han Timor ngan Katundan nga New Guinea, nga ha pira ka mga panahon na-interrumpido han Portuges, Franses ngan Britaniko nga pagdumara, nakakuha hin paglugaring an Indonesia katapos han Ikaduha nga Gera han Kalibotan. 

Nahihimo an Indonesia hin pira ka gatos nga magkadirudilain nga mga tuminongnong nga ethniko ngan lingguwistiko nga grupo, nga an gidako-i-ngan-dominante-ha-politika nga grupo amo an Javanes o Jawa. Mayda usá nga ginsaroan nga pagkilala nga ginpadukwag, nga gintagaan hin kahimo hin nasodnon nga pinulongan, pagkadirudilain nga ethniko, pluralismo ha relihiyon ha sakob hin kamolupyohan nga Muslim-nga-maoriya, ngan hin kaagi hin kolonyalismo ngan hin rebelyon patok hiní. An nasodnon nga lema han Indonesia, Bhinneka Tunggal Ika (Paghiusa ha Pagdirudilain ha literal, damo, kundi ussa), nagpapahayag han pagkadirudilain nga naghihimo han nasod. An ekonomiya han Indonesia amo an ika-16 nga gidakoi han kalibutan ha nominal nga GDP ngan an ika-7 nga gidako-i ha GDP ha PPP. Api an Indonesia hin pipira nga mga multilateral nga mga organisasyon, upod an UN, WTO, IMF ngan G20 nga dagko nga mga ekonomiya. Usá gihapon iní nga nagtukod nga api han Non-Aligned Movement, Association of Southeast Asian Nations, Asia-Pacific Economic Cooperation, East Asia Summit, Asian Infrastructure Investment Bank ngan Organisation of Islamic Cooperation. 

An ngaran nga Indonesia o Indonesya natikang han Griniyego nga ngaran nga Indós (Ἰνδός) ngan an pulong nga nèsos (νῆσος), nga nangangahulogan nga kapurupod'an nga Indyano. An ngaran natikang han ika-18 nga gatostuig, nga hirayo hin paghiuna han kahimo han naglulugaring nga Indonesia. Han 1850, hi George Windsor Earl, usá nga Inggles nga ethnolohista, nagsuhestyon han mga pulong nga Indunesians—ngan, an iya karuyag, Malayunesians—para han mga nangungukoy han Indyano nga Kapurupod'an o Malayano nga Kapurupod'an (Indian Archipelago or Malay Archipelago). Dida hiton gihapon nga ginmantala, usá han iya mga estudyante nga hi James Richardson Logan, nággámit han Indonesia nga sinónimo para han Indyano nga Kapurupod'an (Indian Archipelago). Pero an mga Olandes nga mga akademiko nga nagsusurat hin mga pagmantalaan hin Sinirangan nga mga India naghi-alang hin paggamit han pulong nga Indonesia; an ira karuyag an pagtawag nga Malayo nga Kapurupod'an (Maleische Archipel); an Nederlandes nga Sinirangan nga Indya (Nederlandsch Oost Indië), ha popular an pagtawag nga Indië; an Sidlangan (de Oost); ngan Insulinde.

Katapos han 1900, an ngaran nga Indonesia nagin masahid ha mga katitirok ha akademiya ha gawas han Nederlandes, ngan ginpili ini han mga nasyonalista nga grupo nga Indonesyano para hin pagpamahayag ha politika. Hi Adolf Bastian, han Unibersidad han Berlin, nagpasikat han ngaran pinaagi han iya barasahon nga Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894. An syahan nga Indones nga iskolar nga nággámit han ngaran hi Suwardi Suryaningrat (Ki Hajar Dewantara), han pagtukod niya hin bureau hin prensa han 1913 ha Nederlandes nga gintawag niya nga Indonesisch Pers-bureau.




#Article 380: Israel (831 words)


An Israel (; ), nga tinatawag gihapon nga Estado han Israel (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל  Medinat Yisra'el; دولة إسرائيل  Dawlat Isrā'īl) usá nga nasod ha Katundan nga Asya, nahamutang ha timugan nga baybayon han Dagat Mediterraneo ngan han amihanan nga baybayon han Pula nga Dagat. Mayda ini mga katubtuban upod haɲ Libano ha amihan, han Sirya ha dumagsaan, han Hordanya ha sidlangan, ngan han Ehipto ha habagatan. An mga Palestino nga mga teritoryo han West Bank ngan Gaza Strip nahamutang ha sinirangan ngan katundan.

Mayda ebidensya an Israel hin sayo nga mga pagbalhin hin mga tawo tikang ha Aprika. Mga Canaanhon nga mga tribo napamatuod ha arkeyolohiya tikang han Butnga nga Bronse nga Panahon, samtang an mga Ginhadi-an han Israel ngan Judah ginmawás dida han Puthaw nga Panahon. Ginbungkag han Imperyo Neo-Asiryahanon an Israel han mga 720 UC. An Juda ginsakop ha urhe han Babilonianhon, Persiano ngan Hellenistico nga mga imperyo ngan dida komo mga autonomo nga mga Hudeyo nga lalawigan. An malinamposon nga Rebelyon nga Maccabeo nagdangat hin naglulugaríng nga Hasmoneo nga ginhadi-an han mga 110 UC, nga han 63 UC  nagin kliyente nga estado han Republika Romana nga ha sunod nagbutáng han Dinastiya Herodes han 37 UC, ngan han 6 AD naghimo han Romano nga lalawigan han Judea. Nagpadayon an Judea nga usá nga Romano nga lalawigan kutob han waray magmalinamposon nga Hudeyo nga mga rebelyon nga nagdangat hin dako nga pagkabungkag, an pagpaiwas han Hudeyo nga kamolupyohan ngan an pagbalhin han ngaran han rehiyon tikang hin Iudaea ngadto hin Syria Palaestina. An pagkaada hin mga Hudeyo han rehiyon nagpadayon hin mayda katubtuban ha mga gatostuig. Han ika-7 nga gatostuig AD nakuha an Levante tikang han Imperyo Bizantino han mga Arabo ngan nagpabilin iní ha Muslim nga pagdumara kutob han Syahan nga Krusada han 1099, nga ginsundan han Ayyubid nga pagsakop han 1187. An Mamluk nga Sultanato han Ehipto nag-unat han pagdumara hiní han Levante han ika-13 nga gatostuig kutob hans pagkalupig hiní han Imperyo Ottoman han 1517. Dida han ika-19 nga gatostuig, in nasodnon nga pagmata ha mga Huydeo nagdangat han pagtukod han Zionista nga pangiwa ha diaspora nga ginsundan hin mga sunodsunod nga pagmigrar ngadto ha Ottoman nga Sirya ngan ha urhe ha Mandato Britaniko han Palestina.

Han 1947, an Nasyones Unidas (NU) nagproponer hin  Plano hin Pagbahin han Palestina nga nagrekomenda hin paghimo hin mga naglulugaríng nga Arabo ngan Hudeyo nga mga estado ngan hin gin-internasyonalisar nga Jerusalem. Ginkarawat an plano han Hudeyo nga Ahensya, ngan waray karawta han mga Arabo nga namumuno. Han sunod nga tuig, an Hudeyo nga Ahensya nagdeklara an paglugaríng han Estado han Israel, ngan an sinmunod nga 1948 Arabo–Israeli nga Gera nagdangat han pag-estableser han Israel dida han kadam-an han kasanhi nga teritoryo han Mandato, samtang an West Bank ngan Gaza nakuha hin mga hagrani nga mga Arabo nga estado. Tikang hadto, an Israel nag-away hin pipira nga mga gera patok hin mga Arabo nga nasod, ngan tikang han Unom-ka-Adlaw nga Gera han Hunyo 1967 nagkapot hin mga gin-okupar nga mga teritoryo upod an West Bank, Kahigtaasan han Golan ngan an Gaza Strip  (nga ginkikita nga gin-okupar pa gihapon katapos han 2005 nga pagbiya, bisan man diri ini ginkakauyonan hin mga legal nga experto). Gin-extender han Israel an mga balaod hiní ngadto han Kahigtaasan han Golan ngan ha Sinirangan nga Jerusalem, pero waray ha West Bank. An pag-okupar han Israel han mga Palestino nga mga teritoryo amo an gimaihai nga militar nga pag-okupar ha yana nga mga panahon.* * * * * * * Azarova, Valentina. 2017, , European Council on Foreign Affairs Policy Brief: June 2017 marks 50 years of Israel's belligerent occupation of Palestinian territory, making it the longest occupation in modern history. Waray pa magresulta hin kataposan nga kasabotan hin kamurayaw in mga paningkamot hin pagsolbad han Israeli–Palestino nga pagkadelito. Bisan pa man, mga kasabotan hin kamurayaw han Israel ngan han Ehipto ngan Jordan ginpirmahan han hiní nga mga nasod.

Ha mga Batakan Balaod, gindedeklara an Israel an iya kalugaringon nga usá nga Hudeyo ngan demokratiko nga estado ngan an . An nasod mayda liberal nga demokrasya (usá hin duduhá là ha Butnga nga Sinirangan ngan Amihan nga Aprika nga rehiyon, an ikaduha amo an Tunisia), nga mayda sistema parlamentarya, proporsyonal nga pagrepresenta, ngan hin unibersal nga suffrage. An primer ministro amo it namumuno han kagamhanan ngan an Knéset amo an balayan hin magbabalaod. Mayda iní kamolupyohan hin mga 9 ka milyon sumala han 2019, An Israel usá nga dukwag nga nasod ngan usá nga api han OECD. Iní an mayda han ika-31-nga-gidakoi nga ekonomiya ha nominal GDP han kalibotan, ngan an pinakadukwag nga nasod nga yana mayda pagkadelito. Iní an mayda gihataasi ngastandard hin pakabuhi ha Butnga nga Sinirangan, ngan upod iní han mga igbaw nga nasod han kalibutan ha porsentahe hin mga bungtohanon nga mayda militar nga training, porsentahe hin mga bungtohanon nga nagpakatapos hin grado nga tertyaryo nga edukasyon, paggasto ha research ngan development ha porsentahe hin GDP , safety hin kababayen-an, life expectancy, innovativeness, ngan kalipayan.




#Article 381: Kuwait (305 words)


An Kuwait (kaluwás ha Ininggles: ;  ,  o kundi man ), nga an opisyal nga pagtawag Estado han Kuwait ( ), usá nga nasod ha Katundan nga Asya. Nahamutáng iní ha amihan nga dapit han Sidlangan nga Arabya ha kataposan han Gulfo han Persia, ginsasapitán iní han Iraq ha amihan ngan han Saudi Arabia ha salatan. , an Kuwait mayda kamolupyohan hin 4.5 ka milyon nga tawo: 1.3 ka milyon mga Kuwaiti ngan 3.2 ka milyon mga taga-langyaw. An mga taga-langyaw naghihimo hin 70% han kamolupyohan.

Nadiskobrihan in mga reserba hin lana hin kadamo nga maibabaligya han 1938. Han 1946, syahan nga gin-export in krudo nga lana. Tikang 1946 tubtob 1982, inmagi an nasod hin dako-nga-eskala nga pagmodernisar. Han dekada han mga 1980, nakatagamtam an Kuwait hin panahon nga instabilidad nga geopolitikal ngan hin krisis ha ekonomiya sunod hin pagcrash han stock market. Han 1990, an Kuwait ginsulong, ngan ha urhe gin-anexar, han Irak ni Saddam. An Iraki nga pag-okupar han Kuwait naghunong dida han 1991 katapos hin pag-intervenir nga militar hin koalisyon militar nga pinamunuan han Estados Unidos.  An Kuwait usá nga diri-NATO nga kaalyado han Estados Unidos. An Kuwait usá gihapon nga dako nga kaalyado han ASEAN, samtang nagmamantener hin makusog hin duro nga relasyon han Tsina.

An Kuwait usá nga konstitusyonal nga soberano nga estado nga mayda semi-demokratiko nga sistema politikal. An Kuwait mayda hataas-nga-income nga ekonomiya nga dinadapigan han ika-unom nga gidakoi nga mga reserba hin lana han kalibotan. An Kuwaiti nga dinar amo an gihataasi hin valor nga salapi ha kalibutan. Sumala han World Bank, an nasod amo an mayda ika-upat nga gihataasi nga per capita income. Ginpromulgar an Konstitusyon han 1962. An Kuwait amo gihapon an balayan han gidako-i nga opera house ha Butnga nga Sinirangan. An Nasodnon nga Distrito Kultural han Kuwait api han Global Cultural Districts Network.




#Article 382: Nueva Ecija (159 words)


An Nueva Ecija (kon ha literal nga Winaray: Bag-o nga Écija; ha Kinatsila: Nueva Écija) usa nga ginpalibutan nga probinsya han Pilipinas nga nahimutang ha Butnga nga Luzon nga rehiyon. An kapital hini amo an syudad han Palayan. Ginsasapitan han Nueva Ecija, tikang ha salatan tipawala, an mga lalawigan han Bulacan, Pampanga, Tarlac, Pangasinan, Nueva Vizcaya, ngan Aurora.

An lalawigan amo an gidako-i ha Butnga nga Luzon. An katunaan hini natikang dida han mga habagatan nga mga tubigon harani han pag-ultan han Pampanga. Napatag ini ngan nagtitikadako hin kahataas ngadto hin mga pungtod ha pagtikaharani hini han mga kabugkiran han Sierra Madre ha sinirangan, ngan han mga kabugkiran han Caraballo ngan Cordillera ha amihanan.

An gobyerno amo hi Tomas N. Joson III, nga nahapuwesto katapos han pagdaog niya han 1992 nga pinili-ay.  

An lalawigan ginbahin ngadto hin upat nga mga distrito kongresyonal ngan an lalawigan mayda karuhaan kag pito  (27) nga mga bungto ngan lima (5) nga mga syudad.




#Article 383: Zambales (181 words)


An Zambales usa nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Butnga nga Luzon nga rehiyon. An kapital hini amo an Iba. An Zambales ginsasapitan han Pangasinan ha amihanan, han Tarlac ngan Pampanga ha sinirangan, ngan han Bataan ha salatan. Nahamutang an lalawigan ha butnga han Dagat Tsina Salatan ngan han Kabugkiran Zambales.

An Zambales ginbahin ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad. An Syudad han Olongapo usa nga urbanisado hin duro nga syudad ngan nagdudumara ini hin lugaring tikang han probinsya.

Nahamutang an Zambales ha katundan nga mga labnasan han isla han Luzon butnga han mga Kabugkiran Zambales ngan han Dagat Tsina Salatan. An baybayon hini bugkiron ngan damo an mga lungib ngan mga balaugan. An Bahia han Subic, ha pinakasalatan nga dapit han lalawigan usa nga natural nga daungan hin sakayan, ngan ginpili ini nga kahamutangan hin base militar ha kadagatan han Americano. An gihataasi nga punto han Bukid Pinatubo nahamutang ha pag-ultan han Zambales, Pampanga, ngan Tarlac. Ini nga bulkan, nga han una ginkita nga mamingaw, nagbuto dida han 1991.




#Article 384: Aurora (lalawigan) (125 words)


An Aurora usa nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Butnga nga Luzon nga rehiyon. An kapital hini amo an Baler ngan ginsasapitan ini, tipatuo tikang ha salatan, han mga lalawigan han Quezon, Bulacan, Nueva Ecija, Nueva Vizcaya, Quirino, ngan Isabela. Ha sinirangan han Aurora amo an Dagat Pilipinhon.

Ugsa han 1979, an Aurora kabahin han lalawigan han Quezon. An lalawigan han Aurora ginngaranan ha dungog ni Aurora A. Quezon, an asawa ni Presidente Manuel L. Quezon, an presidente han Mankomunidad Pilipinhon o Philippine Commonwealth, nga amo an ginkuhaan han ngaran han gintikangan nga probinsya.

An Aurora ginbahin ngadto hin walo (8) nga mga bungto.

An Aurora han una usa nga sub-probinsya han Quezon, ngan an Quezon liwat an ngaran han una Tayabas.




#Article 385: Bataan (208 words)


An Bataan usa nga  lalawigan o probinsya han Pilipinas nga naglalakip han bug-os nga Peninsula han Bataan ha Luzon. An lalawigan lakip han Butnga nga Luzon nga rehiyon.  An kapital han Bataan amo an Syudad han Balanga ngan ginsasapitan ini han mga lalawigan han Zambales ngan Pampanga ha amihanan. An peninsula naatubang han Dagat Tsina Salatan ha katundan ngan nagtatak-op han Bahia han Manila, ha sidlangan.

An Pakig-away ha Bataan kilalado ha kaagi ngan kasaysayan nga usa han mga kataposan nga pag-ato han Amerikano ngan Pilipino nga mga sundalo ugsa hira napirde han mga Hapon nga mga puwersa dida han Gyera Pankalibotan II. Ginngaran an Bataan Death March (Pagbaktas hin Kamatayan han Bataan) tikang hini nga lalawigan nga diin nagtikang ini nga pagpabaktas.

An Bataan ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.

An Peninsula han Bataan usa nga bato-on nga pagpahalaba han Kabugkiran Zambales, ha Luzon ha Pilipinas. Amo ini an nagbubulag han Bahia han Manila tikang han Dagat Tsina Salatan. Dinhe nga peninsula an Bukid Natib (1,253 ka metro) ha amihanan ngan han Kabugkiran Mariveles ha salatan, nga naglalakip han Bukid Samat, nga diin nahamutang an tigaman hin kasaysayan para han Bataan Death March (Pagbaktas hin Kamatayan han Bataan).




#Article 386: Marinduque (241 words)


An Marinduque usa nga isla-nga-probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha MIMARO nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Boac. Nahamutang an Marinduque ha butnga han Bahia han Tayabas ha amihanan ngan han Dagat Sibuyan ha salatan. Nahamutang ini ha salatan ngan katundan han Quezon, ha sinirangan tikang ha Mindoro, ngan ha amihanan han Romblon.

An Marinduque usa nga isla nga an kahimo baga-hin-kasingkasing nga nahamutang hin mga napulo kag usa ka milyas tikang han isla han Luzon.  Ini mga 370 ka kwadrado nga milya, ngan ini amo an ika-napulo-kag-tulo (o ika-trese) nga gidako-i nga isla han Kapuropod-an Pilipinhon.

Kilalado an Marinduque tungod han tinuig nga Moriones Festival hini.

An Marinduque ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga bungto.

An Marinduque usa nga isla nga an kahimo baga-hin-kasingkasing nga nahamutang ha butnga han Bahia han Tayabas ha amihanan ngan han Dagat Sibuyan ha salatan.  Nahabulag ini tikang han Peninsula han Bondoc ha Quezon han Paso han Mompog. In mga pira han mga gudti-gudti nga mga isla ha dumagsaon o amihanan-sidlangan amo an Isla han Maniuayan, Isla han Santa Cruz, ngan an Isla han Mompog. An gihataasi nga punto ha Marinduque amo an Bukid Malindig (nga han una amo an Bukid Marlanga), usa nga posible nga aktibo nga bulkan nga an kahataas mga 1157 ka metro.

An isla mayda duha nga mga panahon--an taghuraw (Nobyembre tubtob Pebrero) ngan an tag-uran (Hunyo tubtob Oktubre), nga mayda pagbalhin nga panahon ha butnga hini. 




#Article 387: Antonio Gramsci (107 words)


Hi Antonio Gramsci (Enero 22, 1891 – Abril 27, 1937) usa nga Italyano nga manunurat, politiko, ngan teorista hin politika.  Usa hiya nga nagtukod nga api han Partido Komunista han Italya ngan usa han mga anay namuno hini, ginpriso hiya han Fascista nga rehimen ni Benito Mussolini.   An mga sinurat ni Gramsci nanginginlabot hin dako mahitungod han pag-analisar han kultura ngan pamuno ha politika ngan kilalado hiya nga usa nga orihinal hin duro nga naghuhunahuna ha sulod han Marxista nga tradisyon.  Kilalado hiya mahitungod han iya panhunahuna o konsepto han hegemoniya ha kultura o cultural hegemony nga usa nga paagi pagmantener han estado ha kapitalista nga sosyudad.




#Article 388: Oriental Mindoro (266 words)


An Oriental Mindoro (ha Winaray: Sinirangan nga Mindoro o Sidlangan nga Mindoro) usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha MIMARO nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Calapan ngan ini naglalakip han sidlangan nga katunga han isla han Mindoro; samtang an lalawigan han Occidental Mindoro nahamutang ha katundan nga bahin. Ha sidlangan han lalawigan nahamutang an Dagat Sibuyan ngan an Romblon. Ha amihanan han lalawigan amo an Batangas tabok han Verde Island Passage o Agi-anan han Isla Verde. An  Kapuropod-an Semirara han Antique nahamutang ha salatan.

Kilalado an Oriental Mindoro ha mga turista tungod han Puerto Galera. Ini nga bungto, mga pira la ka oras tikang ha Manila, mayda mga magbusag hin baras nga mga baybayon nga mga resort ngan mga lugar hin panlurop. Para hin mga maghilig hin aventura, iton Bukid Halcon, ha katundan nga katubtoban han lalawigan usa nga naghahatag hin buruhaton para hin mga manaraklang hin bukid.

An Oriental Mindoro amo an probinsya han yana nga Bise-Presidente han Pilipinas ngan kasanhe nga ABS-CBN nga tigpasamwak hin sumat nga hi Noli de Castro. Tikang hiya han bungto han Pola.

An Oriental Mindoro ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga mga lalawigan ngan usa (1) nga nalalakip nga syudad.

Gobenador:  Arnan C. Panaligan

Bise-Gobernador: Maria Estela Felipa M. Aceron

Mga Api han Sangguniang Panlalawigan

Nangabot an mga Espanyol ha Mindoro han ika-16 nga siglo ngan gindumara anay ini komo kabahin han Batangas. An isla nagkaada hin bug-os nga lugaring nga pagkaprobinsya dida han 1921. Han 1950, an isla ginbahin ngadto han mga lalawigan han Oriental Mindoro ngan Occidental Mindoro.




#Article 389: Occidental Mindoro (106 words)


An Occidental Mindoro (ha Winaray: Katundan nga Mindoro o Kalondan nga Mindoro) usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutangan ha MIMARO nga rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Mamburao ngan ini naglalakip han katundan nga katunga han isla han Mindoro; samtang an lalawigan han Oriental Mindoro nahamutang ha sidlangan nga bahin. An Dagat Tsina Salatan ada ha katundan han lalawigan ngan an Palawan nahamutang ha habagatan o salatan-katundan, tabok han Estrecho han Mindoro. An Batangas nahamutang ha amihanan, bulag tikang han lalawigan han Verde Island Passage o Agi-anan han Isla Verde.

An Occidental Mindoro ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto.




#Article 390: Batangas (272 words)


An Batangas usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha habagatan o salatan-katundan nga bahin han Luzon ha rehiyon han CALABARZON. An kapital hini amo an Syudad han Batangas. Ginsasapitan ini han mga lalawigan han Cavite ngan Laguna ha amihanan, ngan han Quezon ha sidlangan. Tabok han Verde Island Passage o Agi-anan han Isla Verde ha salatan amo an isla han Mindoro ngan ha katundan nahamutang an Dagat Tsina Salatan.

An Batangas usa han mga sikat nga mga karadto-an hin mga turista nga harani ha Metro Manila. It lalawigan mayda damo nga mga baybayon ngan kilalado tungod han mag-upay nga mga lugar hin panlurop nga pira la ka oras nga kaharayo tikang ha Manila. Lakip han mga kilalado nga mga lugar hin panulurop amo an Anilao ha Bungto han Mabini, Matabungkay ngan Punta Fuego ha Bungto han Nasugbu, an Bungto han Calatagan ngan an Laiya ha Bungto han San Juan. Ini nga mga lugar hin panlurop maupay nga paagi hin panlantaw hin kinabuhi ha ilarom han dagat, ngan maupay para hini macro nga panlitrato.  .

Didto gihapon ha Batangas nahimutang an Bulkan Taal, usa han mga Dekada nga mga Bulkan. Ini nga bulkan mayda napuno-hin-tubig nga crater ngan nahimutang ini hin isla ha butnga han Danaw Taal, nga gintotoohan han mga heyolohista nga maiha na nga caldera.

It bungto han Taal kilalado tungod han mga embroidery hini nga kinamot an pagtahi, mga kutsilyo (o balisong), ngan mga salchicha; ngan usa ini han mga lugar nga napreserva in kultura han panahon kolonyal han Espanyol ha Pilipinas. 

An Batangas ginbahin ngadto hin katloag kag usa (31) nga mga bungt ngan tulo (3) nga syudad.




#Article 391: Rizal (182 words)


An Rizal usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha rehiyon han CALABARZON mga 20 ka kilometro ha sinirangan tikang ha Manila. Ginngaranan ini nga lalawigan ha dungog han nasodnon nga bayani han nasod nga hi José Rizal. An kapital han lalawigan han Rizal amo an Syudad han Antipolo, bisan man kon an kapitolyo nahimutang ha Syudad han Pasig ha Metro Manila, nga amo an anay kapital han lalawigan. 

Ginsasapitan an Rizal han Metro Manila ha katundan, han lalawigan han Bulacan ha amihanan, han Quezon ha sidlangan ngan han Laguna ha salatan. Nahamutang gihapon an lalawigan ha amihanan nga mga labnasan han Laguna de Bay, an gidako-i nga danaw han nasod.

An Rizal usa nga bugkiron nga lalawigan nga nahabawbaw han katundan nga mga bahin han salatan nga bahin han Sierra Madre nga kabugkiran. An Syudad han Antipolo mayda mahusay nga paglantaw han Metro Manila ngan dinhe mabibilngan an Hinulugang Taktak, usa nga busay nga sikat hit mga turista.

Tinag-alog an yinaknan dinhe nga lalawigan.

An Rizal ginbahin ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.




#Article 392: Tamblot (178 words)


Hi Tamblot usa nga babaylan o padi han kadaan nga relihiyon nga taga-Bohol, ha Kabisay-an ha Pilipinas nga namuno han sinisiring nga Rebelyon ni Tamblot han 1621 tubtob 1622 han panahon han mga espanyol. Patok o kontra niya an bag-o nga relihiyon han mga Espanyol ngan inmaway hiya patok han mga Espanyol ngan han pagbalhin ngadto han Katolisismo han mga Bol-anon. Gin-ayat niya an padi nga Espanyol, ngan pagdaog niya, nakuha niya an pagtapod han katawhan. Nag-aghat hi Tamblot han mga katawhan nga bumalik han pagtuo han ira ka-apoyan ngan maggawas hira tikang han mga Espanyol, ngan namuno hiya hin 2,000 nga mga nagsunod han sinisiring nga Rebelyon ni Tamblot.  

Ginhihinumdom hi Tamblot han bandira han lalawigan han Bohol pinaagi hin usa han duha nga mga sundang nga an karaptan ada ha bawbaw. Inin duha nga sundang, nga nakilid, an usa ha wala ngan an usa ha tuo, nagtitigaman han mga rebelyon ni Dagohoy ngan Tamblot, ngan nagtitigaman gihapon nga an tinuod nga Bol-anon maaway kon mayda mga butang nga gawas na hin panrason o diri na maiilob.




#Article 393: Laguna (lalawigan) (289 words)


An Laguna usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha CALABARZON nga rehiyon ha Luzon.  An kapital hini amo an Santa Cruz ngan an lalawigan nahamutang ha timugan o salatan-sidlangan tikang ha Metro Manila, ha salatan han lalawigan han Rizal, ha katundan han Quezon, ha amihanan han Batangas ngan ha sidlangan han Cavite. An Laguna hapit nagpapalibot hin kumpleto han  Laguna de Bay, an gidako-i nga danaw han nasod. An ngaran nakakuha han ngaran hini tikang han Kinatsila nga pulong laguna, nga buot sidngon danaw.

An Laguna kilalado nga amo an lugar nga natawhan ni José Rizal, an nasodnon nga bayani han Pilipinas. An Laguna kilalado gihapon han mga turista tungod han Busay Pagsanjan, Pila, Laguna Town Plaza, an mga hinimo tikang ha kahoy ngan papier mache nga ginhimo han mga tawo han Paete, an turumba han Pakil, an mga resort hin magpaso nga mga burabod ha Los Baños ha mga kahitaas han Bukid Makiling, ngan an Hidden Valley Springs han Calauan.

An Laguna ginbahin ngadto hin karuhaan kag unom (26) nga mga bungto ngan upat (4) nga mga syudad.

Nahamutang an Laguna ha salatan nga mga labnasan han Laguna de Bay, an gidako-i nga danaw han nasod. Ha salatan nga pag-ultan han lalawigan amo an Bukid Makiling (Maquiling) ngan Bukid Banahaw.  Ini nga duha mga bulkan nga mga maiha na nga waray aktibidad, pero ginkukuhaan pa hin enerhiya nga heyotermal. An Bukid Makiling kilalado tungod han mga damo nga mga resort hin magpaso nga mga burabod nga mabibilngan han mga ligid hini. An Busay Pagsanjan, usa nga sikat nga busay nga nahuhulog hin halarom nga gorge ha mga bukid. 

An sidlangan nga bahin han Laguna naglalakip han mga pinakasalatan nga mga dapit han mga kabugkiran han Sierra Madre.




#Article 394: Quezon (214 words)


An Quezon usa nga probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutang ha CALABARZON nga rehiyon ha Luzon.  An lalawigan ginngaranan ha dungog ni Manuel L. Quezon, an ikaduha nga Presidente han Pilipinas, ngan an kapital hini amo an Syudad han Lucena. Diri nahamutang dinhe an Syudad han Quezon ngan diri angay iglipat an Syudad han Quezon ngan an Lalawigan han Quezon: an Syudad han Quezon nahamutang ha Metro Manila, in rehiyon ha katundan han CALABARZON, samtang an Lalawigan han Quezon nahamutang ha sinirangan nga CALABARZON.

An Quezon nahamutang ha timugan o salatan-sidlangan han Metro Manila ngan ginpapalibotan ini han lalawigan han Aurora ha amihanan, han Bulacan, Rizal, Laguna ngan Batangas ha katundan ngan han mga Camarines nga lalawigan ha sidlangan. An Quezon nahamutang hin istmo nga nagbubulag han Bicol nga Peninsula tikang han darudako nga bahin han Luzon. Nalalakip gihapon han lalawigan an Kapuropod-an han Polillo ha Dagat Pilipinhon.

In dako nga karadto-an hin mga turista han probinsya amo an Bukid Banahaw. An bukid mayda sinisiring nga ispiritwal nga mistisismo. Damo nga mga relihiyoso nga cult ngan mga relihiyoso nga mga organisasyon ada hit mga kabugkiran ngan damo nga mga Katoliko nabisita hit bukid ha panahon han Semana Santa.

An Quezon ginbahin ngadto hin kap-atan (40) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.




#Article 395: Legazpi, Pilipinas (247 words)


An Syudad han Legazpi (ha Bikol: Ciudad nin Legazpi) usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan han Albay ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Albay, ngan sentro hin politika ha Bicol nga Rehiyon. 

Nahamutnga ha butnga nga heyograpiya han peninsula ngan ha butnga han duha nga mga isla-nga-probinsya han Catanduanes ngan Masbate, an Syudad han Legazpi amo an pinakasalatan nga terminus han Ferrocarril nga Nasondnon Pilipinhon (Philippine National Railways) Main Line South.  Nagsisirbisyo gihapon ini hin mga tipadagat nga mga sakayan nga naagi han daungan hini.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 157,010 ka tawo ha 30,612 nga mga panimalay. An syudad amo an lingkoranan han simbahan han Diosesis han Legazpi.

An Syudad han Legazpi ginngaranan ha dungog ni Miguel López de Legazpi, an Espanyol nga conquistador nga amo an nagsakop han Pilipinas han 1565, nga an apelyido tikang han Legazpi, in bungto ha Guipúzcoa, Espanya.

An Syudad han Legazpi amo an pinakapopular nga karadto-an hin mga turista ha Bicol kay ini mga 15 ka kilometro ha timugan o salatan-sidlangan han Bulkan Mayon, nga usa han mga sikat nga bulkan han Pilipinas.  An Legazpi, amo gihapon an pag-ultan para hin mga iba nga karadto-an hin turista han rehiyon kay amo la ini an mayda trunkline nga aeropuerto ha Bicol - an Aeropuerto han Legazpi, nakaakos hin Airbus A320, Boeing 737-400, ngan Boeing 727 nga mga idro.  

An Syudad han Legazpi ginbahin ngadto hin kapitoan (70) nga mga baranggay.




#Article 396: Tabaco (132 words)


An Syudad han Tabaco usa nga ika-upat nga klase nga syudad ha lalawigan han Albay, Pilipinas. An mainland nga bahin han Syudad han Tabaco nagsasapit han Malinao ha amihanan, han Polangui ngan han Oas ha katundan, han Syudad han Ligao ha habagatan o salatan-katundan, han Bulkan Mayon ha salatan, han Malilipot ha timugan o salatan-sidlangan, ngan han Golfo han Lagonoy ha sidlangan. An isla han San Miguel ha sidlangan kabahin han teritoryo han syudad, ngan amo an  pinakakanawayon o pinaka-amihanan-sidlangan han upat nga main nga isla han Albay ha Golfo han Lagonoy. An Bulkan Mayon naatubang han syudad ha amihanan. 

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 107,166 ka tawo ha 19,599 nga mga panimalay.

An Syudad han Tabaco ginbahin ngadto hin kap-atan kag pito (47) nga mga baranggay.




#Article 397: Jovellar (181 words)


An Jovellar usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Albay ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 17,357 ka tawo ha 3,234 nga mga panimalay.

An kasagaran nga pagkadto han bungto pinaagi ha Guinobatan. Mga jeepney nabiyahe han 16 ka kilometro nga distancia tikang ha Guinobatan ngadto ha Jovellar ha adlaw-adlaw nga iton syahan nga biyahe tikang ha Guinobatan nagikán hin sayó ha 5 AM ngan an kataposan nga biyahe ha mga 5 PM.

An dako nga pagpakabuhi ha Jovellar amo an pag-uma. An mga produkto nga importante amo an humay, luget, abaka, ngan mais.

An Salog han Quipia nasulog hin pag-agi dida han bungto ngan an salog nasulog ngadto ha Donsol, Sorsogon.

An mga buruhaton hin turista dida hini nga lugar upod an biyahe ngadto han salog ha luyo han lokal nga iskwelahan, o pagbisita han Pariaan nga pool. Ha sawang, mayda istatwa han nasodnong nga bayani nga hi Dr. Jose Rizal, ngan an simbahan han bungto ha atubangan hini.

An Jovellar ginbahin ngadto hin karuhaan kag tulo (23) nga mga baranggay.




#Article 398: Firdawsi (301 words)


Hi Hakīm Abol-Qāsem Ferdawsī Ṭūsī (; c. 940–1020) nga kaurugan gihapon ginbabalhin-hin-kasurat nga Ferdowsi-ye Tusi, kilalado gihapon nga Firdawsi (فردوسی) nga puyde gihapon igsurat nga Firdausi, Firdousi, Ferdosi o kundi man Ferdusi) usá nga Persyano nga manininday ngan nagsurat han Shahnameh (Barasahon hin mga Hadi), nga amo an gihalaba-i nga epiko nga siday han kalibutan nga ginhimo hin usá nga maniniday, ngan an nasudnon nga epiko han Darudako nga Iran. Ginsasaurog hi Ferdowsi nga amo an pinakadako hin impluwensya nga tawo ha Persyano nga literatura ngan usá han mga harangdon ha kaagi hin literatura.

Gawas han iya kunya ( – Abu'l-Qāsim) ngan han iya laqab ( – Ferdowsī, nga nangangahulogan 'paraisohanon'), waray may nasasabtan hin panigurado mahitungod han iya bug-os nga ngaran. Tikang hin sayó nga panahón, gintáwag hiyá hin dirudilain nga mga dúgang nga mga ngaran ngan título, nga an pinakamasurong amo an  / Ḥakīm (pilosopo). Ha hiní nga batakan, an iya bug-os nga ngaran ginhahatag ha Pinersyano nga mga ginkuhaan nga  / Ḥakīm Abu'l-Qāsim Firdowsī Țusī. Tungod hin waray-standard nga pagtransliterar tikang han Pinersyano ngadto ha iba nga mga  yinaknan sugad han Ininglis, dirudilain nga mga pagsurat han iya ngaran ginagamit, upod an Firdawsi, Firdusi, Firdosi, Firdausi, etc. An Encyclopaedia of Islam nagamit han pagsurat nga Firdawsī, nga ginbatakan dida hin standard nga paagi hin pagtransliterar han Aleman nga Oriental nga Sosyudad. An Encyclopædia Iranica, nga nágámit hin ginliwat nga bersyon han amo gihapon nga paagi (nga mayda darudako nga paggamit hin Persyano nga mga pagluwás), naghahátag han pagsurat nga Ferdowsī. Hini nga duhá nga sitwasyon, an -ow ngan -aw angay igluwas nga usá nga laton-tiringgan ([aʊ̯]), nga ginpapakita an orihinal nga Inarabo ngan sayo nga Bag-o nga Persyano nga pagluwás han ngaran.  An moderno nga Tajik nga pagtransliterar han ngaran ha Cyrillico nga pagsurat Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ Тӯсӣ.




#Article 399: Iriga (119 words)


An Syudad han Iriga (Bikol: Ciudad nin Iriga) usa nga ikatulo nga klase nga syudad ha lalawigan han Camarines Sur ha Pilipinas. Nahamutang ini hin mga 400 ka kilometro ha salatan han Manila, 37 ka kilometro ha salatan tikang ha Naga, ngan mga 61 ka kilometro ha amihanan tikang ha Syudad han Legazpi. Ginsasapitan ini han bungto han Buhi ha sidlangan, han mga bungto han Baao, Nabua ngan Bato ha katundan, han lalawigan han Albay ha salatan, ngan han mga bungto han Ocampo ngan Sangay ha amihanan.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 88,893 ka tawo ha 17,061 nga mga panimalay.

An Syudad han Iriga ginbahin ngadto hin katloan kag unom (36) nga mga baranggay.




#Article 400: Naga, Camarines Sur (252 words)


An Syudad han Naga (ha Bikol: Ciudad nin Naga) usa nga syahan nga klase nga syudad han Pilipinas.  Nahimutang ini ha Bicol nga Rehiyon, usa nga peninsula ha timugan o salatan-sidlangan nga dapit han isla han Luzon,  ngan 377 ka kilometro ha timugan tikang ha Manila, an kapital han Pilipinas ngan mga 380 ka kilometro ha amihanan tikang ha Syudad han Sugbo ha Kabisay-an. An mga tawo hini tinatawag nga mga Nagueño. Han panahon han Katsila, an Naga kilalado gihapon ha ngaran nga Nueva Cáceres.

An Naga ginbahin ngadto hin karuhaan kag pito (27) nga mga baranggay.

Sadton  1573, ha ikaduha na expedition ni Juan de Salcedo sa rehiyon, dinaong hiya han usa na lugar ngan gin-tawag niya ini Naga tungod kay daramo an puno na Naga na maiimud ha lugar. 

Sadton 1575, hi Captain Pedro de Chávez, an kommander han kuta na binayaan ni Salcedo, nag tindog ha lugar kun hain yana an sentro ha Komersyo (tabuk ha nauna na Naga) hin syudad na iya gintawag na La Ciudad de Cáceres.

Nakilala an syudad ha ngaran na Nueva Cáceres ngan amo an kapital ha probinsya nga Ambos Camarines. 

Ha pag'abot han mga amerikano, gin urong an syudad balik ha pagkamunisipyo. Ngan ha 1919, gin bura an iya katsila na ngaran ngan opisyal na gikilala na Naga. Naging syudad otro an naga sadton 1948.

Sadton Desyembre 1941, gin'atake an bungto ha Naga mga hapones ngan ginsakop ini sadton 1942. Sadton 1945, ginbawi an bungto sa gintig'ob na pwersa ha mga Pilipino ngan mga Amerikano. 




#Article 401: Canaman (121 words)


An Canaman usa nga ginpalibotan-hin-tuna nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Camarines Sur, Pilipinas. Ginsasapitan ini ha amihanan han Magarao, ha salatan han Camaligan, ha salatan han Syudad han Naga, ngan ha habagatan o salatan-katundan han Salog han Bicol. An kahimo hini sugad hin ocarina o sugad hin ba-o, ngan nahamutang ini ha sakob han 123°-04’-00” ngan 123°-11’-00” nga mga latitud ngan 12°-36’-40” ha 13°-36’-40”-00 nga mga longitud. Tikang ha amihanan tubtob salatan, an kadako hini 6 ka km. ngan 14 ka km. tikang ha sidlangan tubtob katundan. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 27,719 ka tawo ha 5,215 nga mga panimalay.

An Canaman ginbahin ngadto hin karuhaan kag upat (24) nga mga baranggay.




#Article 402: Mercedes, Camarines Norte (111 words)


An Mercedes usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Camarines Norte, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 41,713 ka tawo ha 7,932 nga mga panimalay.

An ngaran han bungto han una Barra, ngan ini nagtikang nga baranggay han Daet, an kapital han lalawigan. Nahimo ini nga naglulugaring nga bungto dida han 1948 nga mayda kahaluag hin katunaan nga 9214 ka hektarya. An ngaran ginbalhin ngadto hin Mercedes ha dungog ni Doña Mercedes, usa nga riko nga babaye nga naghalad han iya kinabuhi ha pagbulig han katawhan, labi nga ha mga kablas.

An Mercedes ginbahin ngadto hin karuhaan kag unom (26) nga mga baranggay.




#Article 403: Laoag (115 words)


An Syudad han Laoag(ha Inintsek: 老沃 Pinyin: Lǎowò) usa nga ikaduha nga klase nga syudad ha lalawigan han Ilocos Norte, Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Ilocos Norte, ngan sentro han politika, komersyo, ngan industriya han lalawigan. An mga bungto han San Nicolas, Paoay, Sarrat, Vintar, ngan Bacarra amo an naghihimo han mga katubtuban hini. An mga pagtikang nga bungtod han Cordillera nga Butnga nga kabugkiran ha sidlangan, ngan an Dagat Tsina Salatan ha katundan amo an mga pisikal nga katubtuban han lalawigan.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 94,466 ka tawo ha 19,751 nga mga panimalay.

An Syudad han Laoag ginbahin ngadto hin kawaloan (80) nga mga baranggay.




#Article 404: Valencia, Espanya (100 words)


 
 
An Valencia (ha Valenciano, València) amo an kapital ngan gidako-i nga syudad han Comunidad Valenciana ngan han lalawigan han probinsya han Valencia.  Amo in an ikatulo nga syudad ha importansya ngan ha populasyon ha Espanya ngan amo ini an ika-napulo-kag-lima ha Unyon Europea: 810,064 ka molupyo ha munisipyo ngan 1,738,690 ka molupyo ha area metropolitana (INE 2008). Kilalado ini komo Cap i Casal ngan an Capital del Turia. Nahamutang ini ha mga pangpang han salog han Turia, ngan gintukod ini ha ngaran nga Valentia Edetanorum han tuig 138 ugsa kan Kristo, han konsul Romano nga hi Décimo Junio Bruto Galaico.




#Article 405: Batac (154 words)


An Syudad han Batac usa nga syudad ha lalawigan han Ilocos Norte ha Pilipinas. Han bungto pa ini , amo ini an bungto nga gidadamo-i an mga tawo han karuhaan kag duha (22) nga mga bungto ha Ilocos Norte, nga mayda 47,682 ka tawo ha 9,882 nga mga panimalay sumala han census han tuig 2000.

An Batac amo an bungto nga gin-ukyan ni Presidente Ferdinand Marcos han Pilipinas. Amo gihapon ini an lugar nga natawhan ni Gregorio Aglipay, an nagtukod han Iglesia Filipina Independiente (nga kilalado gihapon nga Simbahan Aglipayan).

Han 2007, nahimo nga balaod an Buhat han Republika 9407 (o Republic Act No. 9407) nga nagbalhin han Batac tikang hin bungto ngadto hin syudad. Gin-aprobahan ini han mga bungtohanon han Batac dida hin plebisito nga ginbuhat han Hunyo 23, 2003

An Syudad han Batac ginbahin ngadto hin kap-atan kag tulo (43) nga mga baranggay, ngan napulo kag upat (14) hini amo an poblacion.




#Article 406: Pagudpud (107 words)


An Pagudpud usa nga bungto ha lalawigan han Ilocos Norte ha Pilipinas.  Nahamutang ini ha pinaka-amihanan nga dapit han Luzon. Ginsasapitan ini ha salatan han bungto han Bangui ngan ha salatan han Cordillera nga kabugkiran, han bungto han Adams ngan han lalawigan han Cagayan. An Dagat Tsina Salatan nahamutang ha katundan ngan ha amihanan. Nahamutang ini ha 45 ka milyas ha amihanan tikang ha Syudad han Laoag, an kapital han lalawigan, ngan mga 350 ka milyas ha amihanan tikang ha Manila.

Sumala han census han tuig 2000, an Pagudpud mayda populasyon nga 19,315 ka tawo.

An Pagudpud ginbahin ngadto hin napulo kag unom (16) nga mga baranggay.




#Article 407: Vigan (139 words)


An Syudad han Vigan usa nga ikatulo nga klase nga syudad ha lalawigan han Ilocos Sur, Pilipinas.  Amo ini an kapital nga syudad han Ilocos Sur. Nahamutang an syudad ha katundan nga labnasan han isla han Luzon, nga naatubang han Dagat Salatan Tsina.

Usa ini nga World Heritage Site tungod kay amo ini an pinakamaupay nga nahabilin nga pananglitan hin bungto kolonyal nga Espanyol ha Asya, ngan kilalado ini tungod han cobblestone nga kakarsadahan hini ngan hin arkitektura nga nagdudugtong hin Asyano nga disenyo hin paghimo ngan in Europeo nga kolonyal nga arkitektura ngan pagplano. 

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 45,143 ka tawo ha 9,193 nga mga panimalay.

Hi Elpidio Quirino, an ika-unom nga presidente han Pilipinas, natawo ha Vigan.

An Syudad han Vigan ginbahin ngadto hin katloan kag siyam (39) nga mga baranggay.




#Article 408: Jaime C. de Veyra (391 words)


Hi Jaime Carlos de Veyra (Nobyembre 4, 1873 - Marso 7, 1963) usa nga Waraynon nga politiko, manunurat, ngan tawo hin estado.  

Natawo hiya ha Tanauan, Leyte.  Naggradwar hiya hin kolehiyo tikang han Kolehiyo han San Juan de Letran ha Manila han 1893.  Nag-aram hiya hin balaod, pilosopiya ngan mga surat ha Unibersidad han Santo Tomas ha Manila tikang han 1895 tubtob 1897.  

Nagsirbe anay hiya nga maghirilom o sekretarya han Gobernador Militar han Leyte tikang han 1898 hangtod 1899 ngan nagtrabaho gihapon hiya ha periodiko.  Api hiya han konseho munisipal han Sugbo. Han 1906 nagin Gobernador han Leyte hangtod 1907.  Han 1907 napili hiya nga miyembro han Pilipinhon nga Kamara han mga Representante ngan nagsirbe hiya hangtod han 1909.

Api hiya han Philippine Commission o Komisyon Pilipinhon tikang han 1913 hangtod 1916. Han mga sumunod nga tuig, nahimo hiya nga ehekutibo nga sekretarya han Pilipinas.  Han 1917, napili hiya komo miyembro han Partido Nacionalista nga Residente nga Komisyonero (Resident Commissioner) ha Estados Unidos.  Naotro hiya ka elihir han 1920 ha amo la gihap nga puwesto.   An ngatanan nga tuig nga nagsirbe hiya nga Residente nga Komisyonero tikang han Marso 4, 1917 tubtob Marso 3, 1923.  Waray na hiya sinmugot nga magin kandidato katapos hini ngan binmalik hiya hin trabaho komo periodista.  Han 1925 nahimo hiya nga nangungulo han departamento han Espanyol han Unibersidad han Pilipinas ha Manila, nga diin hiya nagsirbe hangtod han 1936.  

Ginhimo hiya nga direktor han Instituto han Nasodnon nga Yinaknan.  Komo direktor hini, upod hiya han paghimo han Tinag-alog nga amo an magigin nasodnon nga yinaknan.  Nagsirbe hiya nga direktor hangtod han tuig 1944.  Katapos hini, nagsirbe hiya nga researcher hin kasaysayan hin pagdumara han mga manuskrito ngan mga ginmatalaan ha Nasodnon nga Biblioteka; nagsirbe gihapon hiya nga researcher hin kasaysayan han Opisina han Presidente.

Inasaw-an hi Jaime de Veyra kan Sofia Reyes han 1907. Mayda nira upat nga anak, An ira anak nga hi Manuel E. de Veyra usá nga doktor han Ikaduha nga Gera han Kalibotan nga nagsirbe ha Bataan. An ira anak nga hi Jesus de Veyra nahimo nga maghuhukom, ngan dean han Ateneo Law School tikang 1976 tubtob 1981.

Namatay hi Sofia Reyes de Veyra ha 1953, ha panuigon nga 77 ka tuig. Namatay hi Jaime de Veyra ha Manila han Marso 7, 1963 ngan ginlubong hiya ha Sementeryo han La Loma.




#Article 409: Francesco Paolo Tosti (216 words)


Hi Sir Francesco Paolo Tosti (Abril 9, 1846 ndash; Disyembre 2, 1916) usa nga Italyano nga kompositor ngan magturutdo hin musika. 

Hi Tosti nakakuha han kadam-an han iya pag-aram hin musika didto han iya bungto nga Ortona, Italya, patik gihapon didto ha konserbatoryo ha Napoles. Katapos hin pagtikang nga karera komo magkaranta ngan magturutdo hin boses ha pagkanta, linmakat hiya pangadto ha London, Inglaterra, ngan ha pagtika-iha didto hiya inmukoy hini nga syudad. Han 1880, ginhimo hiya nga maestro hin pagkanta han pamilya nga panhadi-anon ngan han 1894 inmapi hiya han Royal Academy of Music komo usa nga propesor. Han 1906, hi Tosti nahimo nga citizen han Britanyna ngan ginhimo hiya nga knight katapos hin duha ka tuig han iya sangkay nga hi Edward VII. Binmalik hiya ha Italya han 1910, ngan nag-ukoy hiya han iya mga nahabilin nga tuig ha Roma.

Ginhihinumdom hi Tosti tungod han iya yano nga mga expresivo nga mga kanta. An iya istilo nagin sikat dida han sinisiring nga belle epoque ngan ginhihinumdo nga musika hin sala. An iya pinakasikat nga kanta amo an Serenata (mga laray ni: Cesareo), Addio (mga laray ni: Rizzelli) ngan an sikat nga Napolitano nga kanta, Marechiare, nga an mga laray hini ginsurat han kilalado nga maniniday ha Napolitano nga yinaknan nga hi Salvatore Di Giacomo.




#Article 410: Art Ramasasa (125 words)


Hi Arturo Pajarilla Ramasasa, nga kilalado ha ngaran nga Art Ramasasa usa nga Waraynon nga musikero ngan kompositor. Hiya an sinisiring nga Blind Master of Waray Song (ha Winaray: Buta nga Maestro han Awit Waraynon) tungod han iya pagkabuta ngan han iya abilidad ha musika komo magkaranta, kompositor, pagsista, pagtokar hin organ ngan pag-areglo hin musika.  Nagtikang hiya pagin kompositor-nga-magkaranta ha edad nga 18.  Nagrekord hiya para han kompanyiya nga Aquarius Records.  Sugad kan Joseph Uy nagrekord gihapon hiya hin mga kuratsa, jota, aminudo, ngan iba pa nga mga musika hin sayaw ha Sinirangan nga Kabisay-an.  An istilo han musika ni Art Ramasasa naiba han kan Joseph Uy tungod kay hi Joseph Uy, serioso an istilo samtang an istilo ni Art Ramasasa nagamit hin pagpatawa.




#Article 411: Vicente Lukbán (1209 words)


Hi Vicente Lukbán y Rilles o Vicente Lucbán Rilles (Pebrero 11, 1860 - Nobyembre 16, 1916) usa nga Pilipino nga opisyal dida han staff ni Emilio Aguinaldo han Pilipino nga Rebolusyon ngan amo an politiko-militar nga hefe han Samar ngan Leyte han Gyera Pilipinhon-Amerikano.  Usa hiya nga Bikolano. An mga Amerikano nagtuo nga hiya an mastermind han Pag-awayan ha Balangiga, nga diin labaw hin kap-atan ka mga sundalo nga Amerikano pinanmatay. In mga urhe nga pag-imbestiga hin mga historiador, nagpahayag nga hi waray kalabotan hi Lukban han pagplano han atake.

Natawo hi Lukbán ha Labo, Camarines Norte han Pebrero 11, 1860 kanda Agustin Lukbán han Ambos Camarines ngan Andrea Rilles han Lucban, Tayabas. Nagtapós hiya han iya syahan nga edukasyon ha Escuela Pia ha Lucban, nagpadayon han iya pag-aram ha Ateneo Municipal de Manila, ngan kinmuha hin Bachelor of Laws ha University of Santo Tomas ngan Colegio de San Juan de Letran.

Inmuli hiyá ha Labo katapos hin pagbul-iw han iya trabaho didto han Manila nga Hukmanan hin Syahan nga Yakan-Balaod. Nag-asawa hiyá kan Sofía Dízon Barba ngan an ira paghiusa nagdangat hin upat nga anak: Cecilia, Félix, Agustín, ngan Vicente, Jr. Namatay hi Sofía katapos han katawo han ira putó nga anak. Ginbayaan ni Lukbán an iya mga anak nga gintimangnoan han iya mga kabugto-an basi niya maihatag an iya panahon han pakigbisog han rebolusyon.

Sunod, ginkarawat ni Lukbán an puwesto hin Huwes de Pas o Maghuhukom hin Kamurayaw. Han 1884, ginkarawat hiya nga umapi han Frankmasoneriya, Luz de Oriente (Light of the Orient). Ini nga organisasyon nagkaadi hin pagkakilala hin damo nga mga intelektwal ngan nahimutnga-hin-klase nga mga Pilipino han mga kaapi hini.  Han 1886, naghunong hiya han iya trabaho dida han opisina han hukmanan ngan nagtrabaho hiya ha pag-uma ngan negosyo ha Bicol. Gintukod niya an La Cooperativa Popular nga an ungara amo an pagbandilyo han negosyo nga kooperatiba han mga gagmay ngan medium nga mga mag-uuma nga dumako an ira ganansya tikang han ira mga katunaan pinaagi hin pagbaligya han ira mga produkto nga diri naagi hin mga nanmumutnga. Kabahin han mga ganansya han mga kooperatiba sekreto nga ginpapadara ngadto han rebolusyonaryo nga kagiusan ni Andrés Bonifacio, an Katipunan. An kooperatiba amo gihapon an nailarom nga paagi hin pagpahayag han mga ungara han rebolusyon.  An ira mga api puyde makaggios nga waray masususpetsaran han mga Espanyol nga opisyal.

Han 1896, ginsentralisar ni Lukbán an mga panalapian han mga kooperatiba ngadto han mga kwenta han rebolusyon. Regular niya ginpapadad-an hin kwarta ngadto han nagtitinubo nga kagiusan nga rebolusyonaryo. Dida gihapon nga panahon, hiya an representante han Katipunan nga grupo ha Bicol nga kumuha hin impormasyon mahitungod han mga kagiusan han mga Espanyol ha Manila ngan pag-analisar kun ano an epekto hini nga mga kagiusan han mga lalawigan ha Bicol.  Dida han usa han iiya mga biyahe ngadto ha Manila, gindakop hiya han mga  guardia civiles, (guwardya sibil) ngan ginkiha hin pagplano hin pagbungkag han gobyerno.  Ginpriso hiya ha Bilibid nga prisoha ginkastigo ha Fort Santiago. Samtang priso pa hi Lukbán, nagtikang an Pilipino nga Rebolusyon. Han Agosto 18, 1897, ginbuhi-an hiya tikang ha prisohan upod kan Juan Luna ngan hin diri la maiha nga panahon, inmapi hiya han puwersa armada han rebolusyonaryo nga kagamhanan.

Dida han army ginkomisyon hiya nga magin usa han mga opisyal ni Emilio Aguinaldo. Usá hi Lukbán han mga binmulig kan Aguilado hin pagplano hin mga estratehiya ngan buruhaton hin panggubat o gyera. Han pagpirma han Kasabotan han Biak-na-Bato, naghangyo hi Aguinaldo ha iya nga magin-usá han mga api han iya katitirok nga makadto hin exilio ha Hong Kong. Gin-gamit ni Lukban an iya panahon hin exilio ha Hong Kong ha pag-aram hin siyensya militar ha ilarom ni Lord Commander Joseph Churchase han British nga Naval command. Ini nagbulig ha iya mga magin-makarit ha mga arte hin pagsundalo mdash; eskrima, pagpusil, pulbura ngan pag-andam hin mga munisyon, ngan han pagplano ngan pag-implementa hin mga estratehiya ngan taktika ha panggubat o gyera.

Katapos han pagpasamwak ni Aguinaldo hin paglugaríng dida han 1898, ginpadará hi Lukbán ngadto ha Bicol nga rehiyon basi magdumara hin mga operasyon militar patok han mga Espanyol. An iya pagkamalinamposon ha Bicol dinmangat ha iya hin bag-o ngan napabaskog nga buruhatón: komo politiko-militar nga hefe han Leyte ngan Samar. Nag-asawa hi Lukbán han iya ikaduha nga asawa nga hi Paciencia Gonzales ha Samar. Ini nga paghiusa dinmangat hin walo nga anak: Victoria, Juan, María, Fidel, Rosita, Ramon, José ngan Lourdes.

Han Disyembre 31, 1899, nagkatitírok in usa ka gatos nga kasundalohan nga armado hin riple ha ilarom ni Lukbán ngan nagpasamwak hiyá nga hiyá na an bag-o nga gobernador han Samar ha ilarom han Syahan nga Pilipino nga Republika. Han paglugsong han U.S. 1st Infantry Regiment ha Samar, han Enero 1901, gintapô hira hin mga inmaway nga mga kasundalohan nga armado hin sundang ha ilarom ni Lukbán.  Bisan pa man, napiritán hi Lukbán nga umatras ngadto han irayâ nga dapit han purô ngan nagpabilin hin organisado nga kanit-kanit para han pagtipa han mga Amerikano. An mga Samarnon nga nadadakpan nga nabulig han Amerikano madalî nga ginpapatay. Hi U.S. Heneral Arthur MacArthur naghangyo kan Lukbán nga sumurender ngan tataga-an hin amnestiya pero hi Lukbán nagbaribad ngan nagsiring nga padayon an away tubtob ha kataposan.

Bisan man kun iya an responsabilidad hin hefe an pamatay ha Balangiga, waray masabtan ini ni Lukbán anay ngan nahibaro na la mahitungod hini dida han Oktubre 6, 1901 mga usa ka semana katapos mahinabo.  Gawas hin surat ha mga alkalde hin bungto nga nag-aghat ha ira nga sumunod han pananglitan han Balangiga, waray mga namantala nga mga nagpapakita han iya pag-abat hini nga sumat o kundi man mga urhe nga komentaryo tikang ha iya.

Katapos han kadakop ni Emilio Aguinaldo han 1901, an Samar, ha ilarom han pagdumara ni Lukbán, nagpabilin nga usa han mga lugar hin resistensya hin mga Pilipino. Guti-ay la an higayon ngan kaaway nga nabibilingan han mga Amerikano nga aawayan ha gawas, ngan hira gin-harass han mga gerily a ni Lukbán.  Kundi duduha nga mga priso nagsumat kun diin nahamutang an sekreto nga headquarters ni Lukbán ha dapit han Salog Cadac-an, Basay, Samar. Nagsumat an mga priso nga diri masasakop an fott, pero hi Major Littleton Waller nagpadara hin mga scout basi mag-imbestiga. Han Nobyembre 17, 1901, inmataki hi Waller upod hin amphibious o pantubig-ngan-pantuna nga puwera hin pan-atake pa-irayâ han salog, samtang hira Kapitan Bearss ngan Porter inmataki tikang ha tuna upod hin mga puwera tikang ha Basay ngan Balangiga. An pantubig-ngan-pantuna nga atake napirde hin trap han mga Pilipino, ngan nag-usaan pag-atake hi Porter. Kinmalagiw an mga kasondalohan nga Pilipino tungod han pinusilay hin machine gun, ngan nagpabilin hin pansaklang nga mga ladder para han mga Amerikano. An mga nan-retreat nga mga Pilipino ginpanmusil tikang ha likod samtang gin-arsa an Amerikano nga bandira ha igbaw han garrison.  Daog an Estados Unidos ngan 30 ka Pilipino an patay. Pero an gyera ha Samar, waray matapos kutob nga nasakop an irayâ ngan sulod nga dapit han purô.

Nadakop hi Lukban han 27 Abril 1902.

Waray matapos an karera ni Lukbán han iya kadakop. Napílì hiya nga gobernador han Tayabas (yana lalawigan han Quezon) han 1912 ngan na-otro hin napili han 1916. Namatay hiya ha iya urukyan ha Manila han Nobyembre 16, 1916.




#Article 412: Narvacan (386 words)


An Narvacan usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan han Ilocos Sur, Pilipinas.  Nahimutang ini harani han katundan nga labnasan han isla han Luzon.  An Narvacan nahimutang dida hin usa nga siong o walog nga ginpalibutan hin mga kabugkiran. Usa ini nga rehiyon nga maupay tamnan ngan mayda mahalayahay nga tropikal nga klima, ngan an importante nga mga gintatanom ha Narvacan amo an mais, gapas, indigo, humay, tubo hin asukar ngan tabako.  An mga nangungukoy dinhe kaurugan mga Katoliko Romano ngan Methodist  nga mga Kristohanon nga nayakan hin Ilokano.

Sumala han census han tuig 2000, ini mayda populasyon nga 38,435 ka tawo ha 7,803 nga mga panimalay.

An Narvacan ginbahin ngadto hin katloan kag upat (34) nga mga baranggay.

An Narvacan nabilngan hin Espanyol nga puwersa expedisyonaryo nga ginpadara tikang ha Vigan han opisyal militar ngan maglalalayag nga conquistador nga hi Capitan Juan de Salcedo. An mga Espanyol nalunuran han ira sakayan ha daplin han baybayon han bungtot. Han pagbuliga ha ira han mga taga-dida, nagpakiana an mga Espanyol han ngaran han lugar. An namumuno han mga tagadida nagbaton ha Ilokano nga yinaknan ha pagpakiana ha ira nga Nalbakan? (Nalunuran ba kamo hin sakayan?). Gasi han mga Espanyol nga amo ini an baton han ira paki-ana ngan tikang hadto an ngaran han bungto Narvacan.

Ginsangkay ni Salcedo in gamay nga tribo hin mga lumad nga mga katawhan hin walog nga nangungukoy dida hini nga lugar samtang mga Espanyol nga mga pamilya nagtukod hin bungto han 1576.  Komo kabahin bag-o nga bungto, usa nga Katoliko Romano nga parroko gintukod han Augustiniano nga orden relihiyoso han Abril 25, 1587.  An parokya han Narvacan amo an nagin usa han mga syahan nga Katoliko Romano nga mga parroko han yana nga Ilocos Sur.

Gin-organisa an Narvacan ha ilarom han mga pagdumara han gobyerno han ginhadi-an han Espanya.  An Habsburgo nga dinastiya han Espanya amo an nangulo han estado nga amo an nagpili kan Santiago de Vera ngan Presidente han Real Audiencia mdash; gobernador han rehiyon nga diin an Narvacan nahamutang.  Han 1589, hi Gobernador Vera nagpili kan Nicolas de Figueroa nga amo an syahan nga Encomendero de Narvacan mdash; labaw nga nagdudumara han bungto ngan han mga hagrani nga bungto dida han sistema nga encomienda.  An iya puwesto ha pagtika-iha nahimo ngadto han ofisyo han alkalde han Narvacan.




#Article 413: San Fernando, La Union (140 words)


An Syudad han San Fernando (ha Ilokano: Ciudad ti San Fernando) usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan han La Union, Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han La Union ngan sentro han rehiyon han Ilocos nga Rehiyon (Rehiyon I). Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 115,650 ka tawo ha 20,755 nga mga panimalay.

An Syudad han San Fernando amo an sentro hin pangwarta, industriya, ngan politika han lalawigan, ngan lakip han mga buruhaton dinhe han pag-uma, aquakultura, pagpanagat ha paggamit han daungan han San Fernando, ngan iba pa nga mga sektor hin industriya. An kadam-an nga mga katawhan dinhe Ilocano ngan Katoliko Romano.

An San Fernando lakip han kongresyonal nga Distrito 1 ha lalawigan han La Union.

An Syudad han San Fernando ginbahin ngadto hin kalim-an kag siyam (59) nga mga baranggay.




#Article 414: Agoo (122 words)


An Agoo usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan han La Union, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 51,923 ka tawo ha 9,945 nga mga panimalay.

An ngaran han bungto posible ginkuha tikang han aroo o agoho , usa nga kahoy nga damo han una ha katundan nga labnasan han panahon ugsa-han-Espanyol.

An bungto gintawag gihapon nga Puerto de Japon, kay an mga Espanyol nga conquistador tikang ha Mexico nga pinamunoan ni Capitan Juan de Salcedo nakasabot nga an Agoo usa nga puerto o daungan hin sakayan nga diin an mga Intsek, Hapon, ngan mga lumad nga mga negosyante nagpapadayon han ira trabaho.

An Agoo ginbahin ngadto hin kap-atan kag siyam (49) nga mga baranggay.




#Article 415: Dagupan (188 words)


An Syudad han Dagupan usa nga ikasyahan nga klase nga syudad ha lalawigan han Pangasinan, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 130,328 ka tawo ha 25,921 nga mga panimalay. Nahamutang ini ha Golfo han Lingayen ha isla han Luzon.  It Dagupan amo an labaw nga daungan hin mga barko ngan sentro hin komersyo ngan pangwarta han lalawigan ngan Amihanan nga Luzon; mayda masurong nga pagnegosyo hin tubo, mais, bugas, luget, asin, ngan hin irimnon nga makahurubog tikang han nipa nga palma. An syudad ginkikilala nga kapital han bangus han Pilipinas tungod han kadamo nga lab-as nga bangus dinhe.  It ngaran hit syudad tikang han pulong nga dagupan ha lokal nga  yinaknan nga Pangasinan ngan ini nga pulong nangangahulogan nga lugar hin katitirok o pagtitirokan tungod kay an syudad maiha na nga sentro hin pamerkado o tabo-an.

An gihalaba-i nga barbecue o parilyada nga ginsukol nga 1,007.56 ka metro (3,305.64 ft) ginhimo han mga tawo han Syudad han Dagupan han Mayo 3, 2003 komo kabahin hanFestival hin Bangus han syudad.

An Syudad han Dagupan ginbahin ngadto hin katloan kag usa (31) nga mga baranggay.




#Article 416: Anda, Pangasinan (202 words)


An Anda usa nga isla-nga-bungto ha lalawigan han Pangasinan, Pilipinas. An mga mulupyo han Anda nayakan hit Binolinao. It isla harani han Gatos nga Kapurupod'an o Hundred Islands, usa nga kilalado nga karadtoan hin mga turista tungod han mga lungib ngan mga baybayon hini. An yana nga alkalde han bungto amo hi Nestor Pulido, nga bana han kasanhi nga alkalde han bungto nga hi Alicia Pulido.
Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 25,077 ka tawo ha 32,833 ka tawo ha 6,546 nga mga panimalay.

It pagpakabuhi hit bungto kaurugan ha pag-uma ngan panagat ha halarom-nga-kalawdan.

Han una, mahinay an pagpadukwag han bungto tungod kay an bungto nahasumpay ngadto ha Bolinao ngan ha Luzon pinaagi la hin pagtabok hin barge han Catubig Channel. Han 1992, nagdukwag an negosyo tungod hin tulay nga nasumpay han bungto ngadto han Luzon. Ini nga tulay nga tinatawag nga Tulay han Anda, ginpaluyo ngan ginpatikang ni anay Pangulo nga hi Fidel V. Ramos, nga usa nga mulupyo han lalawigan han Pangasinan. Ginsiminto in mga kakarsadahan para hin malurulaksi nga pagkadto han mga baranggay, labi na an mga lugar nga kiritaon ha turista.

An Anda ginbahin ngadto hin napulo kag walo (18) nga mga baranggay.




#Article 417: Islas Canarias (1577 words)


An Islas Canarias (puyde liwat ha Winaray nga tawagon nga Kapuropod'an Canarias) usa nga kapuropod-an han Ginhadi-an han Espanya. Ini nga kapuropod-an pito nga mga isla nga nagtikang hin bulkan ha Kalawdan Atlantico. Nahimutang ini ha kalawdan tikang ha kanawayan o amihanan-katundan han Africa, Morocco ngan han Katundan nga Sahara. Ini nga kapuropod-an usa nga komunidad autonoma han Espanya.

Ini nga kapuropod-an o archipielago nahimo tikang hin pito nga mga puro o isla: El Hierro, La Gomera, La Palma ngan Tenerife, nga amo an naghihimo han probinsya han Santa Cruz de Tenerife; ngan Fuerteventura, Gran Canaria ngan Lanzarote, nga amo an nahimo han probinsya han Las Palmas. Upod gihapon han Canarias an mga teritoryo hin isla han Archipiélago Chinijo (La Graciosa, Alegranza, Montaña Clara, Roque del Este ngan Roque del Oeste) ngan an Isla de Lobos, nga ini hira kabahin han provincia de Las Palmas. 

An pagkakapital o capitalidad han komunidad ginsasaro-an hin duha nga mga prinsipal nga syudad: Santa Cruz de Tenerife ngan Las Palmas de Gran Canaria; an lingkoranan han Mangulo o Presidente han Gobierno autonomo nagbabalhinbalhin hini nga duha hin mga panahon nga lehislatibo, ngan an lingkoranan han Vicepresidentela lain tikang han Presidente. An Parlamento de Canarias ada ha Santa Cruz de Tenerife, samtang an lingkoranan han Delegación del Gobierno nahamutang ha Las Palmas de Gran Canaria, mayda liwat usa nga Subdelegación del Gobierno ha tagsa hini nga duha nga syudad. Amo nga mayda equilibrio han duha nga mga kapital ha mga konseheriya ngan institusyon publika.

Ordenada tikang ha katundan ngadto ha sinirangan, an mga las islas Canarias amo an El Hierro, La Palma, La Gomera, Tenerife, Gran Canaria, Fuerteventura ngan Lanzarote. Ha amihanan tikang han Lanzarote mabiblingan an Archipiélago Chinijo. An islote de Lobos mabibilngan ha amihanan han Fuerteventura.
 

An isla nga El Hierro nga amo an isla nga pinakakatundan, nga mayda 268.71 ka km² amo an gigamayi han mga dagko nga isla ngan giguti-ayi hin tawo nga mayda 10,753 nga nangungkoy (diri lakip an La Graciosa). An bug-os nga isla gindeklara nga Reserva han Biosfera han 2000. Kilalado ini tungod han mga ehemplar hin sabina nga nahuhuypan han hangin; han daan nga kahoy nga Garoé, han lagarto nga higante o ibid ngan tungod han pag-agi han meridiano 0º kinukuha komo reperensya han Punta de Orchilla, nga nahamutang ha katundan han isla. An kapital han El Hierro amo an Valverde.

An isla nga La Palma, nga mayda 86.528 nga nangunkoy ngan 708.32 ka km² amo in usa nga Reserva han Biosfera. Mayda ini reciente nga aktibidad volkanika nga nakikit-an tikang han bulkan Teneguía, nga an katapusan nga pagbuto dida han 1971. Dugang pa, amo ini an ika duha nga gihataasi han Canarias, upod han Roque de los Muchachos (2.426 ka metro) nga amo an punto nga mas elevado. Ini nga tarimpugayan mabibilngan ha sulod han Parque Nacional de la Caldera de Taburiente, ngan nahamutang ha harani hini an Observatorio del Roque de los Muchachos han Instituto de Astrofísica de Canarias: dida mabibilngan an Gran Telescopio Canarias, nga pinaagi han espejo principal hini nga 10,40 ka m. hin diametro amo in usa han mga gidako-i nga teleskopyo optiko han planeta. Tungod han marabung nga kabanwaan, an La Palma kilalado liwat nga Isla Bonita. An kapital hini amo an syudad han Santa Cruz de La Palma, nga diin gin-estableser an defensa han katawhan Canario o Diputado del Común.

An isla han La Gomera mayda kahaluag nga 369.76 ka km2 ngan amo an ikatulo nga isla nga giguti-ayi hin tawo, nga mayda 22,622 nga nangungukoy . Ha heyolohiya, sinisiring ini nga usa han mga gima-ihai nga mga isla. An kapital hini amo an San Sebastián de La Gomera. Mabibilngan ha La Gomera ab Parque Nacional de Garajonay, nga gindeklara han Unesco han 1986 Patrimonio han Katawhan, nga narepresenta hin maupay nga pananglitan hin kagurangan hin laurisilva. An isla amo an kataposan nga teritoryo nga nangadto-an ni Cristóbal Colón ugsa han iya pag-ulpot ha Amerika han iya biyahe hin descubrimiento han 1492: tungod hini tinatawag liwat an La Gomera nga Isla colombina.

An Tenerife nga mayda kahaluag nga 2,034.38 ka km², amo an gihaloagi nga isla han Canarias. Dugang pa, an mga 886,033 nga nangungkoy ngan mayda densidad nga 435 nga nangungkoy ha tagsa km² amo nga ini an isla nga gidamo-i hin tawo ha Espanya. Mabiblingan dinhe an duha han mga prinsipal nga syudad han kapuropod-an: Santa Cruz de Tenerife ngan San Cristóbal de La Laguna. An Santa Cruz de Tenerife amo an lingkoranan han Parlamento de Canarias ngan han Cabildo de Tenerife. Amo ini an syudad nga gidamo-i hin tawo han lalawigan ngan kapital han isla, han lalawigan, ngan han Kapuropod-an Canario upod han Las Palmas de Gran Canaria. An La Laguna gindeklara nga Patrimonio han Katawhan han Unesco, ngan dinhe an lingkoranan han Universidad de La Laguna (primera nga unibersidad han Canarias). Napili liwat tungod han ira importansya ha turista, in tulo pa nga mga syudad: Puerto de la Cruz ha amihanan ngan Arona ug Adeje ha salatan. Ada pa an Villa Mariana de Candelaria, nga diin mabilingan an ladawan han Virgen han Candelaria, nga amo an patrona ha isla ngan Patrona General han Canarias. An patrona han Diócesis Nivariense amo an Virgen de los Remedios, ha La Laguna. An Tenerife kilalado tungod han klima hini nga la isla de la eterna primavera (an isla han dayon nga primavera). Upod han mga protehido nga espasyo natural an Parque Nacional del Teide, nga gindeklara han UNESCO nga Patrimonio han Katawhan: nga diin mabibilngan an tarimpungayan han Teide, nga mayda altitud nga 3,718 ka metros amo an sinisiring nga atop han Espanya.

An Gran Canaria amo an isla nga gidamo-i hin tawo han lalawigan han Las Palmas, tungod han 829,597 nga nangungukoy dinhe. An kapital hini, an syudad han Las Palmas de Gran Canaria (381,123 nga molupyo), amo liwat an usa han nagsasaro han kapitalidad han Canarias upod han Santa Cruz de Tenerife. An urbe amo an pinakadamo hin tawo han kapuropod-an, sugad han octava han España. Mga iba nga mga lokalidad nga importante amo an Telde, Vecindario, Arucas ngan Gáldar. Ha Teror mabibilngan an ladawan han Virgen del Pino, Patrona han Diosesis han Canarias. An isla, nga mayda 1,560.1 ka km², mayda lidong nga forma nga bugkidon. Ha butnga nga macizo mabibilngan an Roque Nublo (1,813 ka m) ngan an Pico de las Nieves (1,949 m), nga amo an gihataasi nga altura han isla. Mga ika-tulo nga bahin han teritoryo ginkatalogada han Unesco nga Reserva de la Biosfera. An Gran Canaria mayda mga dirudilain nga mga baybayon nga dorada nga fina sugad han baybayon han Maspalomas, Playa del Inglés o Las Canteras. Dida han baybayon o playa han Pozo Izquierdo ginsasaurog hin tinu-ig in usa nga mga prueba han kalibutan hin windsurf han PWA. Tungod han variedad han kiritaon an Gran Canaria tinatawag liwat nga Un continente en miniatura.

An Fuerteventura mayda kahaluag nga 1,659 ka km² nga amo an ikaduha nga isla nga gidako-i hin kahaluag, ngan an ikaduha nga isla nga pinaka-sidlangan. Han kaiha na hini, mabiblingan dinhi in dako nga pagka-erosionada: an gihataasi nga punto hini amo an Pico de la Zarza, nga mayda 807 ka m hin altura. An istmo nga nagdungtong han península meridional han Jandía upod han iba nga bahin han isla naghimo hini nga baga hin may kahimo hin bota. Ha amihanan an parque natural han Dunas de Corralejo. Ha kataposan nga dekada, tungod hin aumento hin turismo (labi na ha Corralejo ha amihanan ngan an Punta de Jandía ha salatan), an Fuerteventura nagkaada anay hin pagdamo hin populasyon: ha yana, an nangungukoy hini 100,929 nga molupyo. An kapital amo an Puerto del Rosario, nga mayda 35,293 nga molupyo. Mga iba nga poblasyon nga importante amo an Corralejo, Gran Tarajal, Morro Jable ngan Jandía. Mga 2 ka km ha dumgasaan han isla amo an islote han Lobos, nga mayda 4.5 ka km2, nga kabahin han parke natural han Dunas de Corralejo ha Fuerteventura.

An Lanzarote amo an isla nga pinaka-sidlangan, ngan usa han mga maiha na han kapuropod-an, bisan mayda bag-o nga aktibidad bulkanika. Mayda ini kahaluag nga 845.94 ka km², ngan populasyon nga 139.506 ka molupyo. An kapital hini amo an Arrecife, nga mayda 59.040 ka molupyo. Kilalado dinhe an mga bulkan han Timanfaya, nga gintagaan hin ngaran nga Parque Nacional de Timanfaya, produkto hin mga pagbuto nga nahinabo ha panahon tikang han 1730 tubtob 1736. An gihataasi nga punto amo an Peñas del Chache, ha Macizo han Famara, nga mayda 670 ka metros. An bug-os nga isla gindeklara nga Reserva hin Biosfera han 1993. An prinsipal nga buruhaton ha ekonomiya amo an turismo nga nagtikang han pagpadukwag dida han mga tuig 60 ngan 70 han siglo XX. Dinhe nga isla natawo an arkitekto ngan artista nga hi César Manrique, an naghimo upod han iya mga buhat artistiko an Jameos del Agua, an Jardín de Cactus ngan an Mirador del Río. 

An mga puro o isla ngan islote han Archipiélago Chinijo (La Graciosa, Alegranza, Montaña Clara, Roque del Este ngan Roque del Oeste) nahamutang ha amihanan han Lanzarote. Gindudumara ini hra han Cabildo de Lanzarote ngan nadependa hira ha administrasyon han munisipyo han Teguise. An isla han La Graciosa amo an gidako-i nga mayda 29 ka km² ngan amo la an gin-uukyan. An populasyon mga harani 700 nga nangungukoy, amo ini nga nahimo han isla nga giguti-ayi hin populasyon nga isla han Canarias. An kapital insular amo an Caleta de Sebo, nga mayda sobra 600 ka molupyo.




#Article 418: Nicolas Sarkozy (306 words)


Hi Nicolas Sarkozy, KOGF GCB (; natawo nga Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa; 28 Enero 1955) usa nga Franses nga politiko nga amo an nagsirbe nga Mangulo han Fransya ngan ex officio nga Igkasi-Prinsipe han Andorra tikang 16 Mayo 2007 tubtob 15 Mayo 2012.

Ugsa han iya pagin-mangulo, hiyá an nanguna han Union pour un mouvement populaire (UMP) nga partido. Didâ han kan Jacques Chirac ikaduha nga panahon hin pagin-mangulo, hiyá an nag-alágad nga Ministro han Interyor gawas han panahón ha namumutnga han Marso 2004 ngan Mayo 2005 han hiyá amo an ministro hin Pananalapî. Tikang han 1983 tubtob 2002, hi Sarkozy alkalde gihapon han Neuilly-sur-Seine, usá han mga gi-rikohi nga mga mga komyun han Fransya. Hiyá an Ministro han Presupuesto han gobyerno ni Édouard Balladur (1993–95) han kataposán nga panahón hin pagmangulo ni François Mitterrand.

Han iya panahón, inmatúbang hiyá han urhe-han-dekada-2000 nga krisis hin pananalapî (nga ginsundan hin recession ngan an krisis hin pangútang nga dinangatan) ngan han Arabo  nga Primavera (labi na ha Tunisia, Libya, ngan Syria). Nag-asawa hiyá han Italyana-Franses nga magkaranta-nga-magsusurat-hin-kanta Hnga hi Carla Bruni han 2 Pebrero 2008 ha Palasyo han Élysée ha Paris. Ha mga butang panlangyaw, nagsáad hi Sarkozy hin pagpadig-on han entente cordiale upod han Reino Unido ngan haruharani nga pakigburublig han Estados Unidos.

Didâ han 2012 nga pinili-ay, an Sosyalista nga kandidato nga hi François Hollande nagpirde kan Sarkozy hin 3.2% nga paglátak. Katapos han pagbiyà han ofisyo han pagka-mangulo, nagsáad hi Sarkozy nga magretiro tikang públiko nga panginabuhi ugsa hiyá bumalik han Septyembre 2014, nga napílì hin utro nga mamunò han UMP (nga ginngaranan hin bag-o nga Les Républicains in 2015). Han 2 Hulyo 2014, ginkiha hi Sarkozy hin pangurákot han Franses nga mga piskal. Han 2016, dinmalagan hiyá han Republikano nga primarya nga pinili-ay hin pagkamangulo, ngan napirde hiyá han syahan nga vuelta.




#Article 419: Ségolène Royal (212 words)


Hi Marie-Ségolène Royal (natawo Septyembre 22 1953 ha Dakar, Senegal), nga kilalado ha ngaran nga Ségolène Royal, usa nga Fransesa nga politiko.  Hiya an presidente han Poitou-Charentes nga rehiyon, api han Katitirok Nasodnon o  Asamblea Nasodnon ngan prominente nga miyembro han Partido Sosyalista. Han Nobyembre 16, 2006, ginpili hiya han mga api han Partido Sosyalista nga ira kandidato para han 2007 nga Franses nga pinili-ay hin pagkapresidente.

Han syahan nga vuelta han pagbotos hini nga pinili-ay, dida han Abril 22, 2007, hi Royal nakakuha hin 25.87 ka porsyento hin mga botos nga nakasulod han ikaduha nga vuelta pag-atubang kan Nicolas Sarkozy nga nakakarawat hin 31.18 ka porsyento.  Hira nga duha nagdebate dida han Mayo 2, 2007.  An syahan nga pag-ihap han mga butos dida han Mayo 6, 2007 nagpakita nga hi Sarkozy amo an napili nga magin sunod nga Presidente.  Hi Sarkozy na-elihir dida han Mayo 6, nga nakakuha hin 53.06 ka porsyento han mga binmutos, ngan hi Royal napirde han pinili-ay nga mayda 46.94 ka porsyento han mga botos.

Kilalado hi Ségolène Royal tungod han iya pagkaruyag hin pira nga mga Ika-Tulo nga Dalan nga mga polisiya, tungod han iya kontrobersyal nga pag-insistir hin mga balaod ngan pagpatadong nga mga hisgutan ngan han iya suporta hin debolusyon ngan demokrasya nga partisipatoryo.




#Article 420: Lapulapu (116 words)


Hi Lapu-Lapu (c.1491 ndash; 1547) an pinakauna nga Bisaya nga pinuno ngan datu han Mactan ha Pilipinas. NaKilala hiya komo pinakasyahan nga tuminongnong han kapurupod-an nga umato ha pananakop han Espanya. Ginkikilala hiya yana nga Pinakasyahan nga Bayani han nasud Pilipinas.

Dida han Abril 27, 1521, hi Lapu-Lapu ngan han mga taga-Mactan inmatubang ha pakig-away han mga mananakop (Espanyol) nga pinamuno-an han Portuges nga manunuhid nga hi Fernando de Magallanes. Kinikilala adto nga pag-awayan yana komo Pag-awayan ha Mactan nga nagresulta han kamatay ni Magallanes.

An mga Sugboanon nagtukod hin monumento ha iya dungog ngan an bungto han Opon ginbalhin an ngaran ngadto hin Lapu-Lapu nga yana amo an Syudad han Lapu-Lapu ha isla han Mactan.




#Article 421: Joan Martí i Alanis (160 words)


 

Hi Joan Martí i Alanis (Nobyembre 29, 1928 - Oktubre 11, 2009) usa nga kasanhe nga Obispo han Urgell ngan tungod hini, kasanhe nga igkasi-Prinsipe han Andorra. Hiya an Obispo han Urgell tikang han 1971 tubtob 2003. Usa hiya han mga nagpirma, upod kan François Mitterrand, han bag-o nga konstitusyon han Andorra dida han 1993.

Anak hiyá nira Ramon Martí i París ngan d'Emília Alanís i Cuarte, nagtapós hiyá han iya pag-aram pansingbahan ha Seminaryo han Tarragona (1939-1951). Katapos hin pagka-ordenar nga padì dida han 17 Hunyo 1951, nag-aram hiyá han iya lisensyatura ha Humanidades Clásicas ha Salamanca (1951-1954).

Ginpadará hiya ni Kardinal Benjamín de Arriba y Castro ngadto ha Kolehiyo han Mare de Déu de la Mercè de Montblanc, nga diin ginhimo hiya nga direktor didâ han tuig 1957. Hadto gihapon nga tuig, nakakuha hiya hin diploma ha pinulongan Frinanses tikang ha Sorbonne ngan han 1959 nakakuha hin diploma ha pinulongan Ininggles didto ha Oversea Language School ha Londres.




#Article 422: Pedro Flores (kompositor) (476 words)


Hi Pedro Flores (Marso 9, 1897 ndash; Hulyo, 1979) natawo ha bungto han Naguabo, Puerto Rico usa nga kilalado nga kompositor hin mga balada ngan bolero tikang ha Puerto Rico.

Hi Flores natawo ha ngaran nga Pedro Juan Flores Córdova ngan usa hin napulo kag duha nga kabataan nga natawo ngadto hin kablas nga pamilya.  Han siyam pa la an idad ni Flores, namatay an iya amay ngan tungod hini napiritan hiya nga magtrabaho nga bata pa.  Han 16 ka tuig an iya idad, kinmuha hiya hin ispisyal nga kurso didto han Universidad de Puerto Rico ngan nakakarawat hiya han iya certificado hin pagkamaestro.  Nagtutdo hi Flores hin lima ka tuig ngan nagtrabaho hiya hin usa ka tuig ha usa nga molino hin asukar ha isla han Vieques.

Han tuig 1918, nagsirbe hiya hin puwesto nga klerikal dida han U.S. Army.  Nakakuha hiya hin honorable discharge (o umiwas ha pwesto nga may dungog) tikang han Army han 24 ka tuig na an iya idad.

Han 1926, hi Flores kinmadto ha Nueva York nga waray pormal nga pag-aram hin musika ngan binmulig hiya hin lain nga Puertorriqueño nga kompositor nga hi Rafael Hernández han iya Trio Borinquen.  Bisan man kon hi Flores ngan Hernández nagkasangkay, nagkakompetensya gihapon hira komo mga kompositor.  Han pagsurat ni Flores han iya kanta nga Sin Banderas, dinmalidali hi Hernandez pagsurat han iya kanta nga Preciosa.

Han 1930, nagtukod hi Flores han iya kalugaringon nga trio nga iya ginngaranan nga Trio Galon, ngan an musika ngan mga kanta hini malurulaksi an katukar kaysa han Trio Borinquen.  Hi Flores nagkaada hin mga problema han kompaniya nga nagmamantala hin musika ngan ginbayaan niya an trio.  Binmalhin hiya ngadto ha Mehico ngan sunod inmukoy hiya ha Cuba hin madali nga panahon.  Hi Flores ha pagtika-iha binmalik ha Nueva York nga diin iya ginre-organisa an iya daan nga trio.  Upod han mga magkaranta han hini nga bag-o nga trio amo hira Myrta Silva, Daniel Santos ngan Pedro Ortiz Davila Davilita.

Upod han mga kanta nga ginsurat ni Flores amo an: Amor Perdido (Nawara nga Gugma), Bajo un Palmar (Ha Ilarom hin Palma), Borracho no Vale (Waray ko la Bisan Hubog), Linda, Sin Banderas (Waray Bandira), Despedida (Panamilit) and Perdon (Pasayloa ako).

Upod han mga nagpasundayag han iya mga kanta amo hira: Beny More, Los Panchos, Celia Cruz, ngan Maria Luisa Landin. In 1996 nga ispisyal nga programa ha telebisyon nga naghatag hin dungog han iya buhat nagpili hin mga bersyon han iya kanta nga ginpasundayag hin damo nga mga Puertorriqueño ngan internasyonal nga mga artista sugad kanda Ednita Nazario, Marc Anthony, Yolandita Monge ngan Shakira.

Namatay hi Pedro Flores ha San Juan, Puerto Rico dida han Hulyo, 1979 ngan ginlubong hiya ha Sementeryo han Santa Maria Magdalena de Pazzis nga nahamutang ha Viejo San Juan.

Puyde ka mamati hiton kan Pedro Flores Perdon  ngan han Amor Perdido  




#Article 423: Bohdan Khmelnytsky (117 words)


Hi Bohdan Zynovii Mykhailovych Khmel'nyts'kyi (, nga agsob igsurat ha Linatin nga mga letra nga Khmelnytsky; kilalado ha Polako nga Bohdan Zenobi Chmielnicki; ha Ruso nga Богда́н Хмельни́цкий, ginsurat ha Linatin nga letra nga Bogdan Khmelnitsky) (natawo  ca. 1595 — namatay Agosto 6, 1657) usa nga hetman han Zaporozhianhon nga Cosaco nga Hetmanado han Ukranya. Hiya an namuno han rebelyon patok han Polako-Lituanyano nga Mancomunidad nga mga magnate (1648 – 1654) nga an panuyo amo an pagtukod hin naglulugaring nga Cosaco nga estado. Han 1654 nakighimo hiya han Tratado han Pereyaslav upod han Tsardom han Russia, nga nagresulta han kawara han soberenya han Ukranya, syahan dida han Ruso nga Imperyo ngan ha sunod dida han Unyon Sovyetika.




#Article 424: Końskowola (111 words)


An Końskowola usa nga barrio ha Timugan o Salatan-Sidlangan nga Polonya. Nahimutang ini ha butnga han Puławy ngan Lublin, harani ha Kurów, dida han Salog Kurówka. Amo ini an kapital hin bulag nga (gmina) ha sulod han Kondado han Puławy ngan han Lublin nga Voivodya. An populasyon hini 2188 nga molupyo (sumala hin impormasyon tikang han 2004).

It literal nga kahulogan hiton Końskowola amo an Pagbuot hin Kabayo, pero an ngaran hini tikang han Wola - usa nga klase hin baranggay o barrio, ngan han ngaran han tag-iya hini nga hi Jan z Konina (Jan Koniński, o Juan han Konin). An ngaran nga Konińskawola nasabtan nga tikang pa han tuig 1442.




#Article 425: Baguio (160 words)


An Syudad han Baguio (ha Ilokano: Ciudad ti Baguio) usa nga syahan nga klase nga urbanisado hin duro nga syudad ha amihanan nga Luzon han Pilipinas. Gintukod an Syudad han Baguio han mga Amerikano han 1900 ha nahamutangan hin Ibaloi nga baranggay nga an ngaran Kafagway.  Ginpili an Syudad han Baguio han Philippine Commission nga amo an Summer Capital han Pilipinas dida han Hunyo 1, 1903 ngan gin-incorporar ini nga syudad han Philippine Assembly dida han Septyembre 1, 1909. Mayda mansyon hin presidente, pati gihapon mga opisina han korte suprema ngan balaodnon (lehislatura) ha Baguio. An Baguio amo an lingkoranan han gobyerno han Administratibo nga Rehiyon han Cordillera. An ngaran han syudad tikang han pulong nga bagiw ha Ibaloi, an lumad nga yinaknan han Rehiyon han Benguet.
 
Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 252,386 ka tawo ha 52,302 nga mga panimalay.

An Syudad han Baguio ginbahin ngadto hin usa ka gatus katloan (130) nga mga baranggay.




#Article 426: Buguias (126 words)


	
An Buguias usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Benguet, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 33,177 ka tawo ha 6,312 nga mga panimalay.

An ngaran nga Buguias tikang han pulong nga Bogey-yas, usa nga kilalado nga puy-anan hin mga Igorot han panahon ugsa-han-Espanyol.  An kasurat ginbag-o ngan ginsurat nga Buguias han mga Espanyol nga mga namumuno.  Sugad han Bogey-yas, in iba nga mga ngaran sugad han Loo, Tucucan, Tinoc, Buguias, Abatan, Ambuse (nga yana Kabayan), Lutab, Karao, Bokkod, Acupan, Kafagway (nga yana Syudad han Baguio), Benguet (nga yana La Trinidad), Mankayan, ngan Lepanto mga kilalado nga urukyan hin mga Igorot han panahon han mga Espanyol.

An Buguias ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga mga baranggay.




#Article 427: Hermosa, Bataan (721 words)


An Bayan san Hermosa o Bungto han Hermosa usa nga ika-duwa nga klase san bayan san lalawigan san Bataan, Pilipinas ug sa coordinate san 14°49′N, 120°30′E. Mabibilngan ini sa peninsula san Bataan. Mayda ini kahaluag nga 15,730.00 ektarya nga 11.40% an bug-os san probinsya san Bataan. Mayda ini mga karuhaan kag tulo (23) nga barangay.  Tikang sa senso sadto nga 2000, mayda ini 46,254 nga tawo ngan, 8,988 nga mga balay.

Nangangahulugang mahusay an ngaran Hermosa sa yinaknan san Kastila.

An Hermosa mabibilngan sa igbaw o amihanan san probinsya san Bataan na mahigit-kumulang na 100 kilometro an distansya tikang sa Maynila. Dikit ini sa Zambales sa igbaw o amihanan, Pampanga sa igbao san too o dumagsaan, Cavite sa ubos o salatan, ug Maynila sa too o sinirangan. Mabibilngan ini sa Butnga nga Luzon.

Puyde ini makadtuan nga diri maubos sa duwa ka-oras pagbiyahe tikang sa Maynila nga naagi sa North Luzon Expressway. Makakadtuan liwat ini san mga 45 nga minuto tikang sa Subic ug usa ngan tunga nga oras sa Clark.

An Hermosa hirani sa Exit 10.

Iton motto o darahonon hit bungto Taas noo, Hermosa (Hangad Hermosa), ngan Bayan ko, mahal ko. It Kanta san bayan Taas noo, Hermosa.

An grupo san mga Espanyol una nahi ngadto sa Hermosa, napausa ngan nagyagyakan, Que Hermosa! Que Hermosa!, san nakit-an nira an mahuhusay nga babayi nga may halaba mag-igtom nga buhok naglalaba ug naparigo hirani sa ilog. An mga lalaki nga may kaupod nga ira bugto nga babayi gin-utro an ginyakan san Espanyol. San umuli na sira, gin-inutro na liwat nira an ira nabatian. Usa na liwat nga grupo an kumada  ginpaki-ana nira an ngaran. Diri sira naabat asya nagyakan sira,Hermosa, Hermosa. Mao adto an pagkahi-agi san ngaran nga Hermosa. 

Usa pa nga bersyon, mao an,Llana Hermosa, an karuyag signgon maupay nga bugsag nga mga bukad.

Ha kaagi, gintukod an bungto han tuig 1756 han mga Dominico nga kapadi-an. Hadto nga panahon, gintatawag ini nga Llana Hermosa ngan ini naglalakip han Mabuco ngan Mabuyan. Nagin lugaríng nga sentro hin misyonero ini dida han 1756 nga hi San Pedro de Verona an santo patrón hini. Mamurayaw ngan madukwagon an bungto han Hermosa ugsa han Gyera Pankalibotan II. Dida han Death March o Martsa hin Kamatayon nahabutang hin kadilikado an mga molupyo han Hermosa tungod han ira paghatag hin pagkaon hin sekreto ha mga Pilipino ngan Amerikano nga kasundalohan nga priso han mga Hapon..

It Hermosa yana madukwag nga komunidad.  Han pagtukod han Ispisyal nga Zona Ekonomika han Hermosa o Hermosa Special Economic Zone, damo nga mga gudti ngan medium nga mga industriya ginkikita nga mapakada hini nga lugar.  Kilalado gihapon an Hermosa tungod han mga bado, balut, ngan mga inasinan nga bunay, ngan mga pininturahan nga mga tadyao.

An Digitel amo an dako nga naghahatag hin serbisyo hin telekomunikasyon dida hit bungto.  It Hermosa 100% nga mayda koryente ngan ginsisirbisyoan ini han Peninsula Electric Company (PENELCO). It Bataan myad mga dagko nga mga natural watershed nga naghahatag hin igo nga koryente han probinsya.  It dako nga ginkukuhaan hin tubig ha paggamit ha balay, tubig tikang ha ilarom han tuna. It mga aada nga sistema hin panubig nga artesian ngan open nga mga bubon, mga bumba ngan pipeline nga mayda mga tangke.  Duha nga baranggay ginsisirbisyoan hin usa nga facility pinaagi han Local Water Utility Administration (LWUA). An Hermosa Rural Bank ngan Hermosa Savings and Loan Bank amo it nagsisirbe hiton mga nanginginahanglan hin bangko dida han bungto.  Mga kompanyiya hin mga bus ngan mini-bus tikang ha Manila, San Fernando ngan Olongapo naagi dida han bungto han Hermosa samtang it agsob nga gamiton nga panakayan ha sakob han bungto mga jeepney ngan mga traysikol. It bungto mayda 2 nga bangko, 21 nga mga iskwelahan, 15 mga mga medical clinics/health centers, ngan 2 nga recreational facility.

Upod han mga industriya ha Hermosa in paghimo hin mga panapton o bádò, pininturahan nga mga tadyao, ngan paghimo hin balut ngan inasinan nga mga bunay.  Ginkikita nga ha mga sumurunod, magdudukwag an mga industriya hin pagproseso hin prutas labi na in mga mangga ngan mga saging, mga stuffed nga mulayan nga iba pa nga mga light nga mga industriya para hin pag-export tungod han bug-os nga pagkagamit han Hermosa Industrial Subic Hermosa Cybercity.

An bayan o bungto san Hermosa natutunga san karuhaan kag tulo (23) nga mga baranggay.




#Article 428: Dagat san Samar (135 words)


An Dagat han Samar o Dagat san Samar usa nga dagat ha sakob han Kapuropod-an Pilipinhon, nga nahamutang ha butnga han Sinirangan nga Kabisay-an ngan ha Rehiyon Bicol han Luzon.

Ginsasapitan ini han mga puro o isla han Samar ha sidlangan, han Leyte ha salatan, han Masbate ha katundan, ngan han Luzon ha amihanan.  Nahasumpay it dagat ha Dagat Pilipinhon ha amihanan pinaagi han Suláng han San Bernardino, ha Golfo han Leyte ha timugan pinaagi han Suláng han San Juanico, han Dagat Bisaya ha habagatan, ngan han Dagat Sibuyan ha dumagsaan pinaagi han Paso han Masbate ngan Paso han Ticao. Dinhe nahimutang an Isla han Biliran.

Ini an pinakasentro nga dagat sa Sinirangan nga Kabisay-an nga gigagamit san mga taga-Samar, taga-Leyte, taga-Biliran, taga-Masbate ug mga taga-Cebu. Damo dinhi in isda ngan mga klase san isda.




#Article 429: Kiangan (129 words)


An Kiangan usa nga ika-upat nga klase nga bungto han lalawigan han Ifugao, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 14,099 ka tawo ha 2,692 nga gma panimalay.

An Kiangan amo an gimaihai na nga bungto han lalawigan.  Ginkuha an ngaran tikang han Kiyyangan, usa nga daan nga baranggay harani han pangpang han Salog Ibulao ha tabok han siong han Lagawe. Hataas an pagkita han ngaran nga Kiyyangan ha mitolohiya han Ifugao ngan amo ini an gintutuohan nga urukyan ni Wigan ngan Bugan, an mga katulinan ha mitolohiya han mga Ifugao.

Didto ha Kiangan nagsurender hi Heneral Tomuyuki Yamashita an namumuno han Fuerza Hapon ha Pilipinas han pagkatapos han Ikaduha nga Gyera Pankalibotan.

An Kiangan ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga mga baranggay.




#Article 430: Tabuk, Kalinga (132 words)


An Syudad han Tabuk usa nga syudad ha lalawigan han Kalinga, Pilipinas.  
Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 78,633  ka tawo ha 13,985 nga mga panimalay.

An Tabuk amo an nagin ikaduha nga syudad han Cordillera sunod han Baguio ngan nakalampas han Bangued, an kapital han lalawigan han Abra dida han Hunyo 23,2007, han pagratipika hin 17,060 nga botante han Republic Act No. 9404, An Act Converting the Municipality of Tabuk into a Component City of the Province of Kalinga to be Known as the City of Tabuk. (kon ha Winaray: In Buhat nga Nagbabalhin han Bungto han Tabuk ngadto hin Lakip nga Syudad han Lalawigan han Kalinga nga tatawagan nga Syudad han Tabuk

An Syudad han Tabuk ginbahin ngadto hin kap-atan kag duha (42) nga mga baranggay.




#Article 431: Leonidas I (136 words)


Hi Leonidas (ha Kinatsila: Leónidas; ha Griyego: Λεωνίδας - anak hin leon, sugad hin leon) usa nga hadi han Sparta, an ikanapulo kag pito nga hadi han Agiada nga linea, usa han mga anak ni Hadi Anaxandridas II han Sparta, nga gintutuohan nga tikang kan Heracles an katulinan. Hi Leonidas usa hin tulo nga anak: mayda ni magurang nga bugto nga hi Dorieus ngan in manghod nga bugto nga hi Cleombrotus, nga namuno komo rehensya hin panahon han kamatay ni Leonidas ugsa hiya ginsaliwanan ni Pausanias nga anak ni Cleombrotus. Hi Leonidas nagsunod han iya tunga-nga-bugto nga hi Cleomenes I, posible dida han tuig 489 o 488 BC, ngan naasawa niya an anak nga babaye ni Cleomenes nga hi Gorgo. An ngaran ni Leonidas nagin bayanihon hin status tungod han panhinabo didto han Pag-awayan ha Thermopylai.




#Article 432: Sagada (119 words)


An Sagada usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Mountain Province, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 10,575 ka tawo ha 2,158 nga mga panimalay.

Nahimutang an Sagada hin mga 275 ka km. ha amihanan tikang ha Manila, 100 ka km. tikang ha Baguio, ngan sapit ini han Bontoc, an kapital han lalawigan.

Kilalado an Sagada tungod han mga namimitay nga nga lungon hini. Usa ini nga tradisyonal nga paagi hin paglubong hin mga tawo nga diri na ginagamit yana. Diri bisan hin-o la an puyde iglubong hini; kinahanglan nga an minatay usa nga inasaw-an ngan mayda mga apo.

An Sagada ginbahin ngadto hin napulo kag siyam (19) nga mga baranggay.




#Article 433: Basco, Pilipinas (114 words)


An Basco (nga tinatawag gihapon nga Santo Domingo de Basco) usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Batanes, Pilipinas. Amo ini an kapital nga bungto han Batanes. Nahamutang an Basco ha Isla han Batan, an ikaduha nga gidako-i nga isla han Kapuropod'an Batanes nga amo an bug-os nga probinsya ngan amo an pinaka-amihanan nga mga isla han Pilipinas. Mayda aeropuerto an Basco nga nagsisirbisyo hin mga biyahe ngadto-balik ha Metro Manila.

Ginngaranan an bungto ha dungog ni Kapitan Heneral José Basco y Vargas.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 6,717 ka tawo ha 1,469 nga mga panimalay.

An Basco ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga baranggay.




#Article 434: Fyodor Dostoyevsky (137 words)


Hi Fyodor Mikhailovich Dostoevsky (ha Ruso: Фёдор Миха́йлович Достое́вский, nga an apelyido ginsusurat gihapon nga Dostoyevsky, Dostoievsky, Dostoyevskiy o Dostoevski) (–) usa nga Ruso  nga nobelista ngan manunurat hin fiksyon nga an mga sinurat, upod an Pagtalapas ngan Pagsirot ngan An Magbugto nga Karamazov, mayda hilarom ngan maiha nga epekto han intelektwal nga panhunahuhan ngan literatura han kalibotan. 

An sinurat ni Dostoevsky nagsusubay han psikolohiya han katawhan han masamok nga politika, sosyal ngan ispiritwal nga kontexto han iya sosyudad ha Rusya han ika-19 nga siglo.  Ginkikitâ hiya nga amo an nagtukod o kondi man an nahauna han existentialismo han ika-20 nga siglo, an iya Mga Sinurat tikang ha Sirong (1864), nga sinurat han mapait nga tingog han waray-ngaran nga tawo ha sirong, gintawag ni Walter Kaufmann nga amo an gimaupayi nga overture nga ginsurat para han existentialismo.




#Article 435: Nikola Tesla (129 words)


Hi Nikola Tesla (ha Serbio nga Ciriliko: Никола Тесла) (Hulyo 10 1856 – Enero 7 1943) usa nga imbentor, fisisita, inhenyero mekaniko, ngan inhenyero elektrika. Natawo hiya ha Smiljan, Croatiano nga Krajina, Linea Militar, nga usa nga etniko nga Serbyo nga nahailarom han Imperyo Austryano ngan ha urhe nga panahon nagin Amerikano. Hi Tesla kilalado tungod han iya damo nga mga amot ha disiplina han elektrisidad ngan magnetismo han urhe nga ika-19 nga siglo ngan sayo nga bahin han ika-20 nga siglo. An mga patent ni Tesla ngan teoretiko nga trabaho amo an nagin batikan han moderno nga alternating current (AC) nga mga sistema elektrika, upod an polyphase nga power distribution nga mga sistema ngan han AC motor, nga diin nabuligan niya an pagpadukwag an Ikaduha nga Rebolusyon Industriyal.




#Article 436: Arté (128 words)


An arté amo an tawag hin dirudilain nga mga buruhaton ngan mga butang, ngan puyde ini gamiton pagtawag hin bisan ano o ngatanan han mga sinisiring nga the arts o mga arte, upod an musika, literatura ngan iba pa nga mga porma. Agsob ini nga pulong gamiton ha pagtawag han sinisiring nga mga arte visual, upod han mga media han pintura, iskultura, ngan paghimmo hin mga print. An aestetiko amo an sanga ha pilosopiya nga nananunugod hiton arte.

Ha kasahiran, an arte usa nga produkto han buruhaton han katawhan, nga ginhihimo agod ma-stimulate an mga panhunahuna ngan pag-abat; pinaagi hin pagpahayag hin mga pinamati ngan/o kondi man mga idea. Gawas hini nga pamahayag, waray ginkakasabot nga kahubad han arte, kay mahin-iya an pagdelinear han mga katubtuban han arte.




#Article 437: Medisina (108 words)


An medisina amo an siyensya ngan  han pagmantener ngan/o pagbalik han pamati han kalawasan han katawhan pinaagi han pag-aram, diagnosis, ngan pagtambal han pasyente. 
An pulong tikang han Linatin nga ars medicina nga nangangahulogan an arte han pagtambal o pag-upáy.

An yana nga pagtrabaho ha medisina nahihinabo ha mga damo nga mga pag-ultan han arte han pag-upáy ngan mga dirudilain nga mga siyensya. Direktado nga nahasumpay an medisina ha mga siyensya han health ngan biomedicine. Ha haluag nga pagyakan, an pulong nga 'medisina' ha yana nahanunungod han mga larangan han clinical nga medisina, medical research ngan pag-opera, nga diin naglalakip ini han mga aratupagon han sakit ngan kasamad.




#Article 438: Industriya (186 words)


An industria (nga tikang han Linatin: industrius, maduruto, mauyatom, mabuhaton) amo an kabahin han ekonomiya nga nahanunungod han paghimo hin mga baraligyaon. Amo ini an pagtápò han mga proseso ngan mga buruhaton nga may-ada komo ira panuyo an pagtransformar han mga materya prima ngadto hin mga produkto nga elaborado. Damo an magkadirudilain nga mga tipo hin mga industriya, segun han mga produkto nga ginhihimo. Pananglitan, an industriya hin pagkaon nahanunungod han mga paghimo han produkto nga karaonon sugad han keso, embutido, linata, mga irimnon ngbp. Para hiton funsyon hini, an industriya kinahanglan hin mga materya prima ngan kinukuhaan hin enerhiya para han pagtransformar hini nga mga materya.

An pagUring (Pangunguling) (Charcoal)

An pagCopras:

An Aciete: (Mantika) (Coconut Oil)

An Suka  (Suka) (Vinegar)

An Asin (Asin) (Salt)

Pamiling hin puthau nga surudlan, abri an bawbaw, pakadtu ha tabi  han dagat ngan basyahi ansurudlan him tubig dagat, pagharing him kalayu u bangga, pagmapasu na hinaring iglugar ha bawbaw han kalayu an puthau nga surudlan (may tulu nga bangil para midyu natukal an surudlan) , pagkaladkad han tubig-dagat pasagdi la ngadtu humubas.  An mahisasalin amu in it stun Asin.




#Article 439: Claveria, Cagayan (140 words)


An Claveria usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Cagayan, Pilipinas. Amo ini an ginkikita nga pinaka-amihanan nga dapit ha Isla han Luzon.

Nahamutang an Claveria ha kanawayan o amihanan-katundan nga bahin han lalawigan han Cagayan. Tikang han Syudad han Tuguegarao nga amo an sentro han lalawigan ngan han rehiyon han Siong han Cagayan, mga 185.3 ka kilometro an kahirayo han Claveria. Tikang ha Manila nga maagi ha Ilocos nga Rehiyon, mga 613.0 ka kilometro an kahirayo han Claveria. Ginsasapitan an bungto ha amihanan han Babuyan Channel, ha sidlangan han buingto han Sanchez-Mira; ha salatan han lalawigan han Apayao ngan ha katundan han bungto han Santa Praxedes.

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 29,277 ka tawo ha 5,767 nga mga panimalay.

An Claveria ginbahin ngadto hin kap-atan kag usa (41) nga mga baranggay.




#Article 440: Siyensya han komputasyon (159 words)


An siyensya han komputasyon (ha Iningles: computer science o computing science; ha Kinatsila: ciencias de la computación) , amo an pag-aram han teoretiko nga mga batikan han impormasyon ngan computasyon ngan an pag-implementa hini ngan pag-aplikar hini ha mga sistema hin kompyuter. An siyensya han komputasyon mayda damo nga mga naha-ilarom-nga-mga-larangan; mayda mga naghahatag hin enfasis han komputasyon hin mga ispisipiko nga mga resulta (sugad hin kompyuter grafiks), samtang mayda liwat iba nga mga larangan nga nahanunungod hiton mga kaangayan hin mga computational problem (sugad han teorya hin computational complexity). Mayda liwat mga larangan hini nga siyensya nga nahanunungod hiton mga aratupagon ha pag-implementa hin mga komputasyon. Pananglitan, an programming language nga yinaknan nanginginlabot han pagpahayag han mga komputasyon, samtang ha computer programming, mga ispisipiko nga computer language gin-aaplika pagsolbar hin mga ispisipko nga mga computational problem. Usa pa nga nahailarom-nga-larangan, an human-computer interaction, nanginginlabot han mga aratopagon han paghimo han mga kompyuter ngan computation nga magamitan han kadam-an.




#Article 441: Politika (167 words)


An politiká (Iningles:Politics) (Pambansa:Pulitika) amo an proseso nga diin mga grupo hin mga tawo naghihimo hin mga desisyon danay an konseho nga gin-botos han tawo an nahimu disisyun danay liwat pag-lugi han tawo pina-agi han laway nga libak. Bisan kon ini nga pulong ginagamit ha kasahiran ha mga buruhaton ha sakob hin mga gobyerno sibil, iton politika nakikit-an gihapon ha ngatanan nga mga buruhaton hin katawhan, upod ha mga institusyon hin korporasyon, akademiko, ngan panrelihiyon.

An politika amo an mga sosyal nga relasyon nga nahanunugod hin pamuno o gahum ngan nahanunungod ini han pagdumara hin unit ha politika,

An siyensya hin politika (o mga estudyo ha politika) amo an pag-aram hin pamatasan ha politka ngan nagkikita ini han pagkuha ngan pag-aplika hin gahum. Upod han mga larangan hin pag-aram nga harani han siyensya hin politika amo an pilosopiya hin politika, nga namimiling hin rationale para hin politika ngan in etiko hin pamatasan publiko, ngan administrasyon publika o pagdumara hin publika nga nanginginlabot han mga pamatasan han pan-gobyernohan.




#Article 442: Medya panmasa (195 words)


An Medya panmasa usa nga pulong nga gin-gamit pagtawag hin seksyon han media nga ispisipiko nga ginplano ngan ginhimo nga makaabot hin damo nga mga mananambong sugad hin populasyon hin nasod-nga-estado. Gintikang ini paggamit ha Iningles nga yinaknan dida han dekada han mga 1920 han pagtikang hin nasodnon nga mga network hin radio, mass-circulation nga mga peryodiko ngan mga revista, bisan pa kon an mass media nakada na ugsa nagin masurong ini nga pulong. An pulong nga media publiko o public media mayda baga hin sugad nga kahubad: ini amo an bug-os nga mga public mass distributor hin mga sumat ngan pagpaliaw ha mga media sugad hin mga peryodiko, telebisyon, radyo, pagpasamwak, nga nakinahanglan hin pag-api hin unyon sugad ha Newspaper Guild ngan AFTRA, ngan mga text publisher o mga nagmamantala hin teksto. An konsepto hin mass media komplikado ha pira nga internet nga media kay ha yana mga indibidwal nga mga tawo mayda na paagi hin potential nga maginkilalado hin sugad ka klase han mga han una para la hin mga pinili nga grupo hin mass media nga mga producer. Upod hini nga mga internet media an mga personal nga websayt, podcast ngan blog.




#Article 443: Sosyolohiya (138 words)


An sosyolohiya o sosyolehiya (tikang ha Linatin: socitus, kaupod; ngan an pagdugtong-ha-kataposan -olohiya, an pag-aram han, tikang han Griyego λόγος, lógos, kaaram) amo an sistematiko ngan siyentipiko nga pag-aram han sosyudad ngan pamatasan han sosyudad. An research ha sosyolohiya naglalakip tikang han pag-analisar hin magdali nga mga pagkita hin mga diri-magkilala nga mga tawo ha dalan ngadto han pag-aram han pankalibotan nga mga sosyal nga proseso. Dadamo nga mga larangan ha sakob hini nga disiplina nanginginlabot han mga paki-ana han unan-o ngan kay-ano in mga tawo naha-organisa ha sosyudad, komo mga indibidwal o mga api hin mga katig-uban, mga grupo, ngan mga institusyon. Komo akademiko nga disiplina, it sosyolohiya ginkikita nga usa nga sanga hin siyensya sosyal.

Durudilain nga Gobyerno

An Ína ngan an Áma (an Iruy ngan an Amay)

An Manu ngan Mana ha magbugtu nga anak




#Article 444: Sine (151 words)


An sine (tikang ha Kinatsila: cine nga halipot han pulong nga cinematografía) amo an teknika nga nahihimo han pagproyektar hin hulagway o fotograma hin madagmit nga porma ngan sunod-sunod nga nakahimo han impresyon hin pagkiwa nga ginpapakita hin salida nga video o pelikula o film. An konsepto han sine tinatawag ha Iningles nga film. Ini nga pulong naglalakip hin mga salida hin nakiwa nga mga litrato, an larangan han sine komo forma hin arte, ngan an motion picture nga industriya. Ginhihimo an mga film pinaagi hin pagrekord hin mga hulagway tikang han kalibutan pinaagi hin mga kamera, o paghimo hin mga hulagway nga nagamit hin mga tekniko ha animation o special effect.

An pulong nga cine ha Kinatsila (nga ha Winaray sinehan) amo an tawag gihapon han mga lugar o tyatro nga diin ginpapasalida in mga pelikula. An pulong nga cine mismo tikang han Griyego nga kiné, nga nangangahulogan nga kiwa.




#Article 445: Komix (180 words)


An komix o komiks (tikang han Iningles: comics) usa nga forma hin visual nga arte hin mga hulagway nga agsob igkombina hin texto, agsob ha forma hin mga speech balloon o mga kapsyon hin hulagway. Ha pagtikang gin-gamit ini pag-ilustrar hin mga caricature ngan pagliaw pinaagi hin nakali-aw ngan diri-importante nga mga istorya, pero yana nahimo na ini hin literary nga medium nga mayda damo nga mga subgenre..

Mayda duha nga mag-inum, Hi Lindy ngan hi Nalding, Nagtutunga hira han puno han saging nasiring hi Lindy kan Nalding, Nalding kay akun man ini nga Saging ngan Tona akun an mga bunga ngan ugat han Saging imu la an lawas, an Nalding kay diri nasabut kumarawat la. Ngan umabot an Patu (Duck) an diyos han saging kanda Nalding balay, Nalding buk-a an itun nga lawas han Saging makita ka hin damu nga gahi hin saging itanum didtu ha hirayu nga lugar nga midyu batuhon nga tona didtu han amun guin uukyan kay subra ka damu hitun. Tikang hadtu dumamu an saging tungud kan Nalding.

   

Mga academic journal

Mga hinipos

Mga database




#Article 446: Disenyo (136 words)


An disenyo, usa nga pulong nga agsob gamiton ha kontexto han mga aplikado nga mga arte, inheyeriya, arkitektura ngan iba pa nga mga panhimo nga mga panuyo. Amo ini an tawag han proseso han pagtikang ngan pagpadukwag hin plano para hin produkto, istruktura, o komponente. Gin-gagamit liwat ini para han kataposan nga solusyon nga plano (sugad hin proyekto o modelo) o han resulta han pag-implementa hini nga plano (sugad han butang nga ginhimo o proyekto nga gin-implementa). Ha bag-o la nga kagamit, an mga proseso ginkita liwat nga mga resulta hin disenyo ngan ini naghatag hin bag-o nga kahulogan han pulong nga disenyo hin proseso.

An pagdisenyo nakinalanglan hin disenyador nga magkikita han aestetiko, paggamit ngan iba pa nga mga aspeto hin butang o proseso ngan ini makinahanglan hin research, panhunahuna, pagmodelo, interactive adjustment, ngan pag-otro-hin-disenyo.




#Article 447: Relihiyón (109 words)


An relihiyón usa nga set hin mga ginsasaro nga mga pagtuo ngan mga binubuhat hin grupo hin mga tawo, nga ginkodifikar komo pag-ampo, ritual, ngan balaod relihiyoso. An relihiyon naglalakip gihapon han mga kahadto o mga kultural nga mga tradisyon, mga sinurat, kaagi ngan kasaysayan, ngan mitolohiya, pati gihapon han personal nga pagtu-o ngan mistiko nga pag-eksperyensya. An pulong nga relihiyon tawag han mga personal nga mga binubuhat nga nanginginlabot han pagtuo hin grupo ngan hin mga ritual hin grupo ngan komunikasyon nga natikang han ginsasaroan nga pagtuo.

Pitu nga makamaratay nga sala (Seven Deadly Sins) (Pitong Makamatayang Kasalanan)

On religion definition:

Studies of religion in particular geographical areas:




#Article 448: Tyatro (131 words)


An tyatro o teatro (tikang han Kinatsila teatro, nga tikang han Griyego theatron, θέατρον, nga nangangahulogan lugar hin pagkita) amo in sanga han pagpasundayag nga mga arte nga ginhuhubad nga ano an nahihinabo kon in usa o damo pa nga mga tawo, nga nahibulag ha taknan ngan/o lugar, nagpapasundayag han ira kalugaringon ha iba o mga iba. Ha hini nga haluag nga kahubad, an tyatro nakada tikang han kahadto nga mga panahon, komo resulta han pagkaruyag hin tawo hin pagsumat hin istorya. Tikang han pagtikang hini, nagkaada hin damo nga forma an tyatro, nga agsob maggamit hin mga elemento sugad hin pagyakan, pagsinyal, musika, sayaw, ngan ispektakulo, nga ginkombina han iba nga mga pagpasundayag nga mga arte, pati gihapon han visual nga gma arte, ngadto hin usa nga artistiko nga forma.




#Article 449: Turismo (114 words)


An turismo amo in pagbiyahe para hin pagli-aw o paghayahay nga mga buruhaton o an paghatag hin mga serbisyo nga nasuporta hini nga hayahay nga biyahe. An World Tourism Organization naghuhubad han pulong nga turista nga mga tawo nga nabiyahe ngadto ngan na-istar hin mga lugar ha gawas han ira kalibungan hin diri masobra hin usa nga nasunod nga tuig para hin pagli-aw, negosyo ngan iba nga mga panuyo nga diri nahanunungod han pagbuhat hin buruhuaton nga ginbaydan tikang han lugar nga ginbisita. An turismo nagin sikat nga pagpaliaw nga buruhaton ha kalibutan. Han tuig 2006, mayda mga labaw hin 842 ka ribo (o milyon) nga mga langyawanon nga mga nangabot nga mga turista.




#Article 450: Uyag (497 words)


An mulay o uyag (Iningles:Game(pan-ngaran)/Play(pan-unod) (Pambansa:Laro) (ha pira nga mga Winaray nga diyalekto: uyas) usa nga gin-istruktura o semi-istruktura nga buruhaton, nga agsob makit-an ha bisan diin nga lugar para hin pagliaw ngan panalagsa gamiton liwat nga paagi hin pag-aram hiton pira nga klase hiton paisan-isan. An uyag, usa nga paglibang han mga kabataan nga waray ginbubuhat labi kon waray klase ha eskwelahan. An uyag in usa nga pa-agi nga makapagawas hin balhas ha lawas ngan dida gihapon nakikita an pag-arte han mga nag-uuyag o mga ka api hini. An uyag naghahatag hin dugang nga ideya ha huna-huna han tawo diin napapakurukusog iton iya mga pama-agi. 

It mga elemento hin mulay amo an mga panuyo, mga ginsusunod, ngan challenge ngan interactivity. Iton mga uyag mayda mental o pisikal nga stimulation, ngan agsob dungan ka pisikal ngan mental. Damo nga mga uyag nakabulig hit pagpadukwag hin mga abilidad, nagsisirbe komo paagi hin pag-ehersisyo, o mayda papel ha edukasyon, simulation ngan psikolohiya.

Ini nga uyag ansya in padakuay hin ihap, an maka abut karuhaan kag walo 28 tipa igbaw ansya an
daug. Bisan sanu an referee u spotter diri makaka badshot han nauyag. Kun pagtira mu nabantad han spotter an usa u damu nga bola imu la gihap tira. Kun tira mu nga mabantad han imu kauyag bilyar (diri an spotter) an makabantad itsa takup kun good u bad. Kun good padayun an imu pagtira. Kun bad itsa takup kun tutuk o spot an imu tira.

Pag-ihap
 1 dugang 2 batun iii

 iii dugang 3 batun iiiii i

 iiiii i dugang 4 batun iiiii iiiii

 iiiii iiiii dugang 5 batun iiiii iiiii iiiii

 iiiii iiiii iiiii dugang 6 batun iiiii iiiii iiiii iiiii i

 iiiii iiiii iiiii iiiii i dugang 7 batun iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iii

 iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iii dugang 8 batun iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii i

 iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii i dugang 9 batun iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii

 iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii dugang 10 batun iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii iiiii

an ngatanan nga bola an ihap 55 tungaun 27 ngan tunga. Salit an maka 28 an usa han duha nga manguruyag ansya an daug kay mahihimu nga 27 iksaktu la an kaluyu. Kun 29 ka, 26 la siya/hiya, kun 30 ka, 25 ka hiya/siya.

PaHINUMDUM: para ha punsuy.....

AYAW PAG GAMIT HIN SINSILYU NGA KUWARTA PAGBALYU HAN TAKUP NGA KARAHAN.

Puydi DYAK en POY, u Diyang. Good and usa nga nauyag an kaluyu Bad. Sugad man han tutuk ngan spot. Pati pag sargu.

Puydi takup han kaldiru/CD/DVD, TARALETS!

PaSIGURUHAN: hinay hinay la kita....

Kun natira an imu kauyag pakadtu iya luyu sigurua la nga diri ka mabubungkul han taku. Ini in pagsiguru nga diri tumalsik an bola ngada ha imu.

An spatter/manguruyag diri maatubang kun diin an natira tipakada ha iya an katadungan han taku. Adi la ha hiya/siya ha ligid/tabi.




#Article 451: Pancho Villa (219 words)


Hi José Doroteo Arango Arámbula (Hunyo 5 1878 – Hulyo 23 1923), nga kilalado ha ngaran-ngaran o seudónimo nga Francisco Villa o han hipokorístiko o agnay-agnay hini nga Pancho Villa, usa nga Mexicano nga Rebolusyonaryo nga heneral. Komo kumander han División del Norte (Division han Amihanan), hiya an namuno han amihanan nga Mexicano nga estado han Chihuahua. Tungod han kadako hini nga estado, an karikohan nga mineral hini, ngan kaharani hini han Estados Unidos, hi Villa nagin usa nga importante nga tawo ha politika ngan militar han Rebolusyon. Nagin popular hiya tungod han iya charisma ngan pagka-epektibo, labi na ha Amihanan, ngan hiya an nagpaka Gobernador han Chihuahua han 1913 ngan 1914. An iya biyolensya ngan an iya ambisyon amo an rason nga waray anay hiya karawta nga usa han mga nasodnon nga bayani hangtod hin mga karuhaan ka tuig katapos han iya kamatayon. Ha yana, ginhihinumdom hiya ngan gintagaan hin dungog hin mga Mehikano, ngan dadamo nga mga kakarsadahan ngan mga baranggay ha Mexico ginngaran ha iya dungog. Dida han tuig 1916 ginsalakay niya an Columbus, New Mexico, nga nagresulta han waray-magmalinamposon nga Panbalos nga Expedisyon nga pinamunoan ni Heneral John J. Pershing, nga waray makadakop kan Villa bisan pa man nga nagamit hira han gibag-ohi nga teknolohiya hadto nga panahon ngan usa ka tuig an ira paglinanat.




#Article 452: Francisco Guilledo (103 words)


Hi Francisco Guilledo (Agosto 1, 1901 - Hulyo 14, 1925) usa nga Pilipino nga flyweight nga boxingero nga kilalado ha ngaran nga Pancho Villa.  Hi Villa, nga an kahitaas mga 5 feet ngan an kabug-at waray magsobra hin 114 ka pounds, amo an nagdaog han World Flyweight boxing championship han 1923, ngan tungod hini, mayda mga nagtawag ha iya nga amo an pinakamakarit nga Asyano nga mag-aaway ha kaagi han boxing.   Hi Villa nahihinumdoman liwat yana nga adlaw tungod han diri ordinaryo, ngan makasurubo nga mga panhinabo han iya kamatayon ha edad nga 23, han hataas nga punto han iya karera ha boxing.




#Article 453: Partido Independentista Puertorriqueño (642 words)


An Partido Independentista Puertorriqueño o PIP (ha literal nga Winaray: Partido hin Puertorriqueño nga Paglugaríng o Partido hin Paglugaring han Puerto Rico; ha Iningles: Puerto Rican Independence Party) usa nga Puertorriqueño nga partido ha politika nga nagkakampanya para han paglugaring o independensya han Puerto Rico tikang han Estados Unidos. Amo ini an usa han tulo nga mga dako nga partido ha politika ha Puerto Rico ngan amo ini an ikaduha nga pinakamaiha na han ngatanan nga mga rehistrado nga mga partido ha politika.

An mga nasunod han pagtu-o o ideyolohiya han PIP tinatawag nga mga independentista, pipiolo, o kundi man mga pro-independence activist (o mga aktibista nga uyon hin paglugaríng) han mga nag-Iiningles.

Nagtikáng an partido nga amo an elektoral nga bahin han Puertorriqueño nga pakigbisog independentista. Amo ini an gidako-i han mga independentista nga mga partido, ngan amo la ini nga partido independentista nga aada han balota ha mga pinili-ay (an iba nga mga kandidato kinahalanglan igsurat). 

Gintukod an partido dida han Oktubre 20, 1946 ni Gilberto Concepción de Gracia (namatay han 1968).  An iya pamati nga an independentista nga pakigbisog gintraydoran han Partido Popular Democrático, nga han una nagkapot han kataposan nga panuyo han independensya.

File:Flag of Puerto Rico.svg|left|thumbnail|200px|An Bandira han Puerto Rico (1895), nga nagkaada han kahulugan han mga hingyap han pakigbisog para han paglugaríng han Puerto Rico, nga yana ginbabandilyo han Partido Independentista Puertorriqueño (PIP) ngan iba nga mga organisasyon

Han 1971, an bag-o nga na-elihir nga kandidato han PIP hin pagkagobernador nga hi Rubén Berríos, nga an pangidaron 31, namuno hin protesta patok han U.S. Navy ha Culebra. Hadto nga panahon, ginhukman hiya nga salaan han korte hin pagtalapas ngadto hin mga katunaan federales ngan ginpriso hiya hin tulo ka bulan ha Fox River State Penitentiary. Dida han mga pinili-ay han 1972 nagkaada han gidako-i nga pagtubo an PIP han kaagi hini ha pagkampanya hin sosyalista, ugop-hin-trabahante, ngan ugop-hin-kablas nga kampanya. Katapos hin usa nga tuig, dida hin katitirok hin mga delegado, nagdeklara hi Ruben Berrios nga waray lugar para hin Marxismo an partido, ngan tungod hini, iya ginpa-iwas an ngatanan nga mga api hin grupo nga an tawag mga tercerista. Ini nga grupo, ha urhe nga panahon, nagtukod han Movimiento Socialista Popular, an nag-una han Movimiento Socialista de Trabajadores.

Han 1999, an mga namuno han PIP, labi na hi Rubén Berríos, nahi-apil han mga protesta patok han Navy ha Vieques nga gintikang han mga bungtohanon han Vieques patok han presensya han militar Estadounidense dida han isla-nga-bungto.

Dida han pinili-ay han 2004, nadilikado hin kawara an PIP tikang han balota kay nakakuha la ini hin 2.4% kan botos han katawhan (Sumala han mga balaod hin pinli-ay han Estado Libre Asociado han Puerto Rico, in partido nga makakarawat hin guruguti-ay hin 3% han botos igkikita nga nawarâ). An suporta ha isla para han PIP mga 10% ngan an PIP naka-elihir hin usa nga Senador ngan usa nga Representante nga amo an mga nayakan para han Partido Independentista Puertorriqueño ha Senado han Puerto Rico ngan ha Balay hin Representante han Puerto Rico. Bisan pa kon sugad, an namuno han partido nga hi Rubén Berríos, nagpasamwak nga kon mahinabo ini, an mga namumuno han partido ngan an mga nasuporta hini maniniguro nga igbabalik an partido ha balota. Gintuman ini nga saad, ha waray pa maglabay hin duha ka semana, an liderato han PIP ngan an mga api hini nakakuha hin sobra usa ka gatos kag lima ka yukot nga mga gin-notaryo nga mga pirma (105,000) tikang han mga botante han Puerto Rico. Ha iba nga sumat, hi María De Lourdes Santiago amo an nagin syahan nga babaye nga api han PIP nga na-elihir ha Senado han Puerto Rico. Hi Victor Garcia San Inocencio, na-elihir hin ikatulo nga term ha Balay han Reperesentante han Puerto Rico nga diin usa hiya nga Representante ngan nayakan para han PIP tikang han Enero 1997.




#Article 454: Jackie Chan (157 words)


Hi Jackie Chan SBS, (natawo han Abril 7, 1954), kilalado gihapon nga Sing Lung ha Kantones nga Inintsek (), natawo ha ngaran nga Chan Kong Sang (), usa nga Intsek nga aktor, koreograper hin aksyon, direktor hin sine, producer, martial artist, manunurat para hin sine, magkaranta ngan paraghimo hin stunt.

Usa hi Chan han mga kilalado nga ngaran ha kung fu ngan aksyon nga mga salida ha bug-os nga kalibutan tungod han iya acrobatic nga istilo hin pakig-away, kinomedya nga pag-timing, paggamit hin hinimo-himo nga mga gamit hin pan-away ngan mga stunt. Dida hiya hin sobra 100 nga mga sine ngan nakakarawat na hiya hin mga bituon dida han Hong Kong Avenue of Stars ngan ha Hollywood Walk of Fame. Usa hiya nga Cantopop nga artista, ngan nagpagawas na hiya hin 20 nga album tikang han 1984 ngan nagkanta hiya hin damo han mga tema nga mga kanta para han mga salida nga diin hiya an star.




#Article 455: Demaratus (348 words)


Hi Demaratus (puyde liwat Demaratos, ha Kinatsila: Demarato) usa nga hadi han Sparta tikang han 515 tubtob 491 BC, han Eurypontida nga linea, nagsunod han iya amay nga hi Ariston. Komo hadi, kilalado hiya tungod han iya pagkadilito han iya igkasi-Hadi han Sparta nga hi Cleomenes I. 

Hi Cleomenes naningkamot nga maghimo kan Isagoras nga tirano ha Atenas, ngan hi Demaratus naningkamot liwat nga ini nga mga plano diri magmalinamposon. Han 501 BC, an Aegina usa han mga estado nga naghatag han mga tigaman hin pagpahiilarom (tuna ngan tubig) ngadto han Persia. An Atenas dayon nangaro hin bulig ha Sparta nga igsirot ini nga buhat hin medismo, ngan hi Cleomenes I tinmabok ngadto han isla agod dakpon an mga nagbuhat hini. An iya syahan nga paningkamot waray magmalinamposon tungod han pagsamok tikang kan Demaratus, nga nagbuhat han iya mahihimo nga hi Cleomenes mawarayan hin suporta ha ira.

Ha pagbulos, hi Cleomenes nag-aghat kan Leotychidas, usa nga urupod ngan kaaway ni Demaratus, nga mag-angkon han trono ha rason nga hi Demaratus diri amo an anak ni Ariston, kondi anak ni Agetus, an syahan nga bana han iya nanay. Ginbaydan ni Cleomenes an orakulo han Delphi, nga maghatag hin maupay nga pulong para kan Leotychidas, nga amo an nagin hadi han 491 BC.

Katapos han pagpaiwas kan Demaratus, binmalik hi Cleomenes han isla han Aegina, upod han iya bag-o nga igkasi-hadi nga hi Leotychidas, gindakop in napulo han mga namumuno nga mga bungtohanon ngan gindara hira ngadto ha Atenas nga mga bihag. 

Napiritan pagkalagiw hi Demaratus han pagpa-iwas ha iya tikang han trono. Kinmadto hiya han Persiano nga hadi nga hi Darius I, nga naghatag ha iya han mga syudad han Pergamum, Teuthrania ngan Halisarna, nga diin an mga nagsunod ha iya amo pa gihapon an namumuno ha pagtikang han ika-upat nga siglo.

Inmupod hiya kan Xerxes I dida han pagsalakay ni Xerxes han Gresya han 480 BC ngan ginsiring nga nagsagdon daw hiya kan Xerxes nga diri igbaliwaray an abilidad han mga Spartano ugsa han Pag-awayan han Thermopylai.

Han salida nga The 300 Spartans, hi Ivan Triesault an nagpaka-Demaratus.




#Article 456: Cleomenes I (116 words)


Hi Cleomenes (ha Griyego Κλεομένης o Kleomenes; ha Kinatsila: Cleómenes), namatay ca. 490 BC) usa han mga Hadi han Sparta dida han ika-unom ngan ikalima nga mga siglo BC. Nahihinumdoman hi Cleomenes tungod han iya nga interes ha mga pagsulong ha langyaw (nga urusahon para hin hadi han Sparta), tungod han iya kontrobersyal nga pakasaka ngadto han trono, ngan an kurukontrobersyal nga pagpa-iwas ha iya, an iya exilio ngan misteryoso nga kamatayon (nga ginsiring nga nag-unay daw hiya pinaagi hin pagsamad han iya kalugaringon).  Hiya gihapon an tunga-nga-bugto ngan ugangan han nagsunod ha iya nga hadi nga hi Leonidas I, an Hadi han Sparta nga namatay dida han Pag-awayan ha Thermopylai ngan bana ni Reyna Gorgo.




#Article 457: Hadi han Sparta (221 words)


An Sparta o Esparta usa nga importante nga Griyego nga syudad-nga-estado dida han Peloponnesus. Na-iba ini han mga Griyego nga mga syudad-nga-estado nga nagpabilin ini nga mayda mga hadi katapos han Pankadaan nga panahon. Dugang pa nga naiba ini tungod kay duha an mga hadi o diarka hini nga dungan an paghahadi, tikang hin duha nga bulag nga mga dinastiya o linea. Sumala han tradisyon an duha nga dinastiya, an mga Agiada ngan an mga Eurypontida, tikang han magkambal nga hira Eurysthenes (an mga Agiada) ngan Procles, nga mga tikang kan Herakles nga kuno amo an nagsakop han Sparta hin duha ka henerasyon katapos han Gyera nga Trojan. Bisan kon mayda mga lista hin mga nanguna nga mga hadi han Sparta, kulang in ebidensya nga nagpapakita nga mayda mga hadi ugsa han butnga han ika-unom nga siglo BC.

An rason para hin duha nga diarka o hadi kay kon usa mamatay ha pag-awayan, an nahabilin magpapadayon paghadi agod mapugnan in kudeta o pag-aragway para hin puwesto tungod han kawaray han namatay nga hadi.

Katapos han kapirde ni Cleomenes III dida han Pag-awayan ha Sellasia ni Antigonus III Doson han Macedon ngan han Liga Akhaean, nagtikang karumpag an sistema han Sparta. An Sparta usa nga republika tikang han 221 tubtob 219 BC.

Gin-anexar han Liga Akhaean an Sparta dida han 192 BC.




#Article 458: Leotychidas (330 words)


Hi Leotychidas (ha Kinatsila: Leotíquidas , puyde liwat igsurat nga Leotychides, Latychidas, Leotikhidas o Leotikidas) (c. 545 BCndash;469 BC) usa nga namuno han Sparta 491 BC-476 BC. Hiya an namuno han mga Spartano nga mga puwersa dida han  Persyano nga mga Gyera tikang han 490 BC tubtob 478 BC. Diri hiya angay iglipat han anak (ha gawas kuno) ni Agis II, nga amo gihapon an ngaran.

Natawo hiya ha Sparta dida han harani han 545 BC.  Hi Leotychidas usa nga gin-anak ha dinastiya nga Eurypontida ngan inmabot hiya ha poder pinaagi han bulig ni Cleomenes I ha pag-ato kan Demaratus para han trono han Sparta dida han 491 BC. Ha urhe nga bahin hadto nga tuig, inmapi hiya han ikaduha nga expedisyon ni Cleomenes ngadto ha Aegina, nga diin napulo nga mga bihag gindakop ngan ginkadto ha Atenas. Pero katapos han kamatay ni Cleomenes dida han tuig 488 BC, hi Leotychidas harapit liwat ginbihag ngadto ha Aegina. 

Dida han primavera han 479 BC, hi Leotychidas an namuno hin Griyego hin puwersa ha kadagatan nga an kadamo 110 ka barko ha Aegina ngan ha urhe nga panahon ha Delos.  An iya puwersa an nagsuporta han Griyego nga mga rebelyon ha Khios ngan Samos patok han Persia. Ginpirde ni Leotychidas an militar ngan puwersa ha kadagatan han mga Persyano dida han pag-awayan ha Micala (Mycale) ha labnasan han Asia Minor dida han verano han 479 BC (posible ha harani han butnga han Agosto). Han 476 BC, namuno hin expedisyon hi Leotychidas ngadto ha Thessalya patok han Aleudae nga panimalay tungod han ira pag-ugop han mga Persyano, pero inmiwas hiya katapos hiya baydi han pamilya.  Pag-uli niya ha Sparta, ginkasohan hiya hin pangurakot, ngan kinmalagiw hiya ngadto han templo ni Athena Alea ha Tegea. Ginsirotan hiya ha exilio, ngan an iya balay ginsunog.  An iya apo nga hi Archidamus amo an nagin diarka o namuno han Sparta. Namatay hi Leotychidas katapos hin pira ka tuig, dida han mga harani han tuig 469 BC.




#Article 459: Federico Moreno Torroba (164 words)


Hi Federico Moreno Torroba (1891-1982) usa nga Espanyol nga kompositor, nga natawo ha Madrid.

Hi Moreno Torroba agsob igdugtong han zarzuela, usa nga tradisyonal nga Espanyol nga forma hin musika. Nagdirekta hiya hin pira nga mga kompanyiya hin opera, ngan pinaagi hini hi Moreno Torroba nagbulig han pagpakilala han zarzuela ngadto hin mga internasyonal nga mga magkirita.  Pero kilalado hi Torroba liwat tungod han iya mga ginkumposo para han klasikal nga sista.

Dugang han iya trabaho hin pagkonduk, nagkomposo hi Moreno Torroba hin damo nga mga sinurat, ha tradisyonal nga forma Espanyola ngan para han sala de konsyerto. Inmabot hiya han iya gidakoi nga kasikat han mga tuig han dekada 1930 pinaagi han mga sarswela nga Luisa Fernanda (1932) nganLa Chulapona (1934). Nagsurat gihapon hiya hin pira nga mga opera.  Han mga iya sinurat nga opera, an La Virgen de Mayo (1925) ngan anEl Poeta 1980, amo an pinakasikat.  Dida han opera nga El Poeta, hi Plácido Domingo an nagkapot han titulo nga papel.




#Article 460: Dmitri Shostakovich (124 words)


Hi Dmitri Dmitriyevich Shostakovich (ha Ruso: , Dmitrij Dmitrievič Šostakovič o Dmitriy Dmitryevich Shostakovich) ( – Agosto 9, 1975) usa nga Ruso nga kompositor han Sovyetika nga panahon. 

Komplikado ngan makuri an relasyon ni Shostakovich han gobyerno Sovyetika, ngan nag-antos hiya hin duha nga opisyal nga pagpakaraot han iya musika, dida han tuig 1936 ngan dida han 1948, ngan an masurong nga paghimo nga ilegal han hiya mga sinurat. Ha sugad liwat nga panahon, nakakarawat hiya hin damo nga mga pagkilala ngan premyo tikang han estado ngan nagsirbe hiya dida hanSoviet nga Suprema. Bisan pa han opisyal nga kontrobersya, sikat an mga sinurat ni Shostakovich; ngan sumala han Grove Dictionary of Music and Musicians, hiya daw an gimakarit nga komositor Sovyetika han iya panahon.




#Article 461: Alexander Vasilyevich Alexandrov (300 words)


Hi Alexander Vasilyevich Alexandrov (ha Ruso: Александр Васильевич Александров, Aleksandr Vasilevich Aleksandrov) ( — Hulyo 8, 1946) usa nga Ruso nga Sovietiko nga kompositor, an nagtukod han Red Army nga Choir, ngan amo an nagsurat han musika para han nasodnon nga awit han Unyon Sovyetika. Han 2001, ini nga iya musika nagin nasodnon nga awit han Rusya (nga may bag-o nga mga laray).

Natawo hiya dida han Abril 13 ha Plakhino, usa nga barrio ha timugan o salatan-sidlangan tikang ha Moscow. Han bata pa hiya, tungod han kaupay han iya pagkanta, kinmadto hiya ha San Petersburgo agod magin chorister dida han Katedral Kazan. Usa hiya na istudyante ni Medtner, ngan nag-aram hiya hin pagkomposo dida ha San Petersburgo ngan ha Moscow, nga diin hiya nagin propesor hin musika dida han 1918.

Gintukod ni Alexandrov an Red Army nga Choir, nga hiya an direktor hini hin damo nga mga tuig.  Dida han panahon nga direktor hiya nga nagkaada hiya hin pabor kan Josef Stalin, an namuno han nasod dida han kataposan nga duha nga dekada han kinabuhi ni Alexandrov. Nagpartisipar hin malinamposon an iya choir dida han Universal nga Exposisyon han 1937 ha Paris. Dida han 1942, ginkomisyon hiya ngan an manunurat hin kanta nga hi Sergey Mikhalkov nga magsurat hin bag-o nga Sovyetika nga nasodnon nga awit.  An iya komposisyon ginhimo nga opisyal nga nasodnon nga awit dida han Enero 1, 1944. Sikat hin duro ini ngan gin-gamit ini han Unyon Sovyetika hangtod han pagkawara han Unyon Sovyetika dida han 1991. An iya musika amo an nagin Nasodnon nga Awit han Rusya dida han 2001, ngan hi Mikhalkov amo liwat an nagsurat han bag-o nga mga laray.

Nagkomposo liwat hiya han sikat nga Svyaschennaya Voyna nga kanta.

Namatay hi Alexandrov dida han Hulyo 8, 1946, samtang didto hiya ha Berlin.




#Article 462: Sergey Mikhalkov (687 words)


Hi Sergey Vladimirovich Mikhalkov (ha Ruso: Сергей Владимирович Михалков) (Marso 13, 1913 - Agosto 27 , 2009) usa nga Ruso nga manunurat hin mga barasahon para hin kabataan ngan mga satiriko nga mga istorya nga nagkaada hin higayon han pagsurat han mga laray han nasodnon nga awit han iya nasod ha tulo ka lain nga okasyon, hin panahon nga mga 60 ka tuig.

Hi Mikhalkov tikang hin noble nga panimalay ngan mayda hiya mga tsarista nga mga admiral, gobernador, ngan mga prinsipe dida han iya mga kaapoy-apoyan. Tikang han mga tuig han dekada han 1930, sugad kasikat hiya kanda Korney Chukovsky ngan Agniya Barto komo usa han mga pinakasikat nga mga maniniday nga nagsisinurat para han mga kabataan nga nayakan hin Ruso. An iya mga siday mahitungod han hataas nga hi Batâ Styopa (Дядя Стёпа) nagkaada hin kasikat.

Komo 29-nga-pangidaron dida han tuig 1942, an mga sinurat ni Mikhalkov inmabot han pagkasabót han namumuno han Unyon Sovyetika nga hi Josef Stalin. Nagkomisyon hi Stalin kan Mikhalkov nga magsurat hin mga laray para hin bag-o nga nasodnon nga awit. Hadto nga panahon, an nasod dida han butnga han Gyera Pankalibotan II ngan hi Stalin karuyag hin Ruso nga tema para han nasodnon nga awit, nga masaliwan han Internationale.

Ginsurat ni Mikhalkov in mga laray nga igpapadis hin musika han kompositor nga hi Alexander Alexandrov (1883–1946) ngan ini amo an nagin Nasodnon nga Awit han Unyon Sovyetika o an Himno. An bag-o nga nasodnon nga awit ginpresenta kan Stalin dida han verano han 1943 ngan ini ginpakilala nga amo an bag-o nga nasodnon nga awit dida han Enero 1, 1944.

Dida han kamatay ni Stalin han 1953, an mga laray, nga nagmensyonar han ngaran niya, waray gamita dida han proseso han pagdestalinisar ngan ginpadayon paggamit an himno nga waray mga pulong. Nagsurat hi Mikhalkov hin bag-o nga mga laray dida han 1970, kondi waray ini igsumitir ngadto han Presidium han Sovyet Suprema hangtod han Mayo 27, 1977. An bag-o nga mga laray, nga waray na reperensya kan Stalin, gin-aprobahan dida han Septyembre 1 ngan ginhimo nga opisyal dida han pagpatik han bag-o nga Sovyetika nga Konstitusyon dida han Oktubre 1977.

An pag-gamit han himno Sovyetiko ngan nagamit hini nga mga laray ni Mikhalkov nagpadayon tubtob han 1991, nga diin ginretiro ini ni Presidente Boris Yeltsin katapos han pagkabublag han Unyon Sovyetika. Pero dida han pagsaliwan ni Vladimir Putin tikang kan Yeltsin dida han 2000, naghangyo hi Putin han pagbalik han musika ni Alexandrov imbes han pinili nga anthem ni Yeltsin.

Dida hini nga panahon, 87 na ka tuig an edad ni Mikhalkov ngan maiha na hiya nga nagretiro; mas kilalado pa ngani hiya ha moderno nga Rusya (o kon ha exakto - han bag-o nga henerasyon hin mga Ruso) nga amo an amay han sikat nga mga maghirimo hin salida nga hira Nikita Mikhalkov ngan Andrey Konchalovsky – hi Andrey nagbul-iw hin parte han iya ngaran nga Mikhalkov-Konchalovsky han paglakat niya tikang ha Rusya. Pero dida han pagkaada hin momentum an paningkamot ni Putin han pagbalik han daan nga anthem, binmalik hi Mikhalkov naliwat hin pagsurat hin bag-o nga mga laray nga ma-igo han musika ni Alexandrov. An resulta amo an Nasodnon nga Awit han Rusya, nga nagin-opisyal dida han tuig 2001.

Gawas han nasodnon nga awit, hi Mikhalkov naghimo hin dadamo nga mga satiriko nga mga drama ngan naghatag hin mga script para hin pipira nga komedya Sovyetika. Iya liwat ginbalik in maiha na nga waray-kagamit nga genre hin satiriko nga fable o istorya. Gin-gala hiya hin tulo nga mga Premyo Stalin (dida han mga tuig 1941, 1942, ngan 1950) ngan iba pa nga mga premyo.

Inmukoy ha Moscow hi Mikhalkov tubtob han iya kamatay. Dida han iya ika-90 nga kaadlawan han tuig 2003, ginbisita hiya ni Putin ha iya balay pagpresenta ha iya han ikaduha nga klase han Orden hin Serbisyo han Amay nga Tuna, tungod han iya mga ámot han kultura han Rusya. Gintagaan liwat hi Mikhalkov hin dekorasyon nga Bayani han Sosyalista nga Buhat ngan han Orden ni Lenin, han pira nga iya nakarawat nga mga premyo, tungod han iya buhat dida han panahon Sovyetika.




#Article 463: Angeles, Pilipinas (161 words)


An Syudad han Angeles (ha Kapampangan: Ciudad ning Angeles/Lakanbalen ning Angeles), nga nahamutang ha lalawigan han Pampanga ha Pilipinas, ginklasipika nga usa nga urbanisado-hin-duro nga syudad.  Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 267,788.

Ha kanawayan o aminahan-katundan nga bahin han syudad nahamutang an Clark Special Economic Zone o Ispisyal nga Zona Ekonomika han Clark (nga han una amo an Clark Air Base ngan yana gintatawag nga Freeport nga Zona han Clark o Clark Freeport Zone) ngan ginsisirbi-an an syudad han Aeropuerto Panlangyaw Diosdado Macapagal.
An sisig usa nga pagkaon nga nagpapakita han ngatanan hini ngan usa nga paborito nga karaonon hin mga Pilipino, nga, sumala han Sentro para hin Kapampangan nga mga Pag-arám, nagtikang dinhe nga syudad ngan dida han menu tikang han mga tuig han dekada 1730, amo nga an Syudad han Angeles ginkilala nga amo an sentro hin panluto ha Pampanga.

an Syudad han Angeles ginbahin ngadto hin katloan kag tulo (33) nga mga baranggay.




#Article 464: San Fernando, Pampanga (188 words)


An Syudad han San Fernando, (ha Kapampangan: Lakanbalen ning San Fernando/Ciudad ning San Fernando) usa nga ikaduha nga klase nga syudad ha lalawigan han Pampanga, Pilipinas. Amo ini an kapital nga syudad han Pampanga ngan sentro han rehiyon han Butnga nga Luzon (Rehiyon III). Kilalado an syudad tungod han mga dagko nga parol hini ngan tinatawag liwat ini nga Kapital hin Pasko han Pilipinas.  Ha tagsa Disyembre, mayda Festival hin Dako nga Parol dida hini nga syudad.

Sumala han census han 2000, mayda ini populasyon nga 221,857 ka tawo ha 43,649 nga mga panimalay.  Nahamutang ini hin 67 ka kilometro ha amihanan tikang ha Manila, mga 50 ka kilometro ha sidlangan tikang ha Bahia han Subic ha Zambales, ngan mga 16 ka kilometro ha salatan tikang han Clark Field ha Syudad han Angeles.  Nahamutang an syudad dida han pag-ultan han Butnga nga Luzon.  Ginngaranan an syudad ha dungog ni Fernando VI ngan ginbutang ini han patronahe ni San Fernando, Hadi han Castilla y León, nga iton fiesta hini ginsasarog dida hit Mayo 30.

An Syudad han San Fernando ginbahin ngadto hin katloan kag lima (35) nga mga baranggay.




#Article 465: Floridablanca, Pampanga (132 words)


An Floridablanca usa nga syahan nga klase nga bungto ha lalawigan han Pampanga, Pilipinas.  Nahamutang ini ha katundan nga dápit han Pampanga ha ligid han mga kabugkiran Zambales ngan ginsasapitan ini han mga bungto han Porac ha amihanan, han Lubao ha salatan, han Guagua ha sidlangan, ngan han Dinalupihan, Bataan ha katundan.

An Floridablanca mga 23 ka kilometro tikang han Syudad han San Fernando ngan mga 90 ka kilometro tikang ha Manila. An bungto mayda pagkaha-igbaw nga 12 ka feet (4 ka metro) ha igbaw han nivel han dagat. An Floridablanca mayda bug-os nga kahaluag nga 175.48 ka kwadrado nga kilometro.

Sumala han census han tuig 2000, an Floridablanca mayda populasyon nga 85,394 ka tawo ha 16,591 nga mga panimalay.

An Floridablanca ginbahin ngadto hin katloan kag tulo (33) nga mga baranggay:




#Article 466: Lubao, Pampanga (137 words)


An Lubao usa nga syahan nga klase nga bungto ha lalawigan han Pampanga, Pilipinas. Kilalado ini tungod hin bugas, tubo hin asukar, isda, ngan marol o sampaguita. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 125,699 ka tawo ha 23,446 nga mga panimalay.

Upod han mga kilalado nga tawo tikang ha Lubao an kasanhi nga Presidente nga hi Diosdado Macapagal ngan an yana nga Presidente nga hi Gloria Macapagal-Arroyo. Iba nga mga sikat nga mga taga-Lubao amo an magturutdo nga hi Alejandro Quiboloy,  an mga artista ha pelikula nga hira Rogelio ngan Jaime dela Rosa, an direktor hin pelikula nga hi Gregorio Fernandez ngan an Huk kumander nga hi Silvestre Liwanag alias Linda Bie, ngan an tycoon hin panhuygo nga hi Bong Pineda.

An Lubao ginbahin ngadto hin kap-atan kag upat (44) nga mga baranggay.




#Article 467: Camiling (134 words)


An Camiling usa nga syahan nga klase nga bungto han lalawigan han Tarlac, Pilipinas. Nahamutang ini hin mga 150 ka kilometro ha amihanan kanawayan tikang ha Manila, ngan mga 50 ka kilometro ha salatan-timugan han Syudad han Dagupan ha Pangasinan. Amo ini an sentro hin komersyo hin lugar nga nagsasakop hin 8 ka bungto ngan sapit han lalawigan han Pangasinan. Amo ini an ganghaan ngadto ha butnga ngan katundan nga Pangasinan pinaagi han Karsada Romulo (nga han una Karsada 13).

Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 71,598 ka tawo ha 15,324 nga mga panimalay. Mayda ini kahaluag hin katunaan nga 140.50 ka kwadrado nga kilometro.  An densidad hin populasyon hini 509.6 ka tawo ha tagsa kwadrado nga kilometro.

An Camiling ginbahin ngadto hin kaunman kag usa (61) nga mga baranggay.




#Article 468: Capas (120 words)


An Capas usa nga syahan nga klase nga bungto han lalawigan han Tarlac, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 95,219 ka tawo ha 18,333 nga mga panimalay.

Dinhe nga bungto nahamutang an Capas National Shrine nga gintukod ngan gindudumara han gobyerno han Pilipinas komo paghinumdom han mga Pilipino ngan Amerikano nga mga kasundalohan nga namatay ha Kampo O'Donnell ha kataposan han Marcha hin Kamatayan ha Bataan. Usa ini nga importante nga lugar nga nahanunungod han Adlaw han mga Veterano ha Pilipinas, ha tagsa Abril 9, an annibersaryo han pagsurender han nagkausa nga US ngan Pilipino nga mga puwersa ngadto han mga Hapones dida han 1942.

An Capas ginbahin ngadto hin karuhaan (20) nga mga baranggay.




#Article 469: Jan III Sobieski (139 words)


Hi Jan III Sobieski, (kaluwas ha Polako, Yan Sobyeski) o Juan III Sobieski (Agosto 17 1629 - Hunyo 17 1696) usa han mga kilalado nga monarka han Polako Lituaniano nga Mankomunidad, tikang han 1674 tubtob han iya kamatay, hiya an Hadi han Polonya ngan Gran Duke han Lituanya. An 22-ka-tuig nga paghadi ni Sobieski kilalado hin panahon han pagstabilisar han Mankomunidad, nga kinahanglanon katapos han samok han Bahâ ngan han Rebelyon ni Chmielnicki. Popular hiya han iya mga tawo, usa liwat hiya nga baltok nga kumander militar, kilalado tungod han iya pagdaog han mga Turko dida han 1683 nga Pag-awayan han Vienna didto han mga ganghaan han Vienna. Tungod han iya mga pagdaog han Imperyo Ottoman, gintawag hiya han mga Turko nga Leon han Lehistan.

Ha Kinatsila, it iya ngaran Juan III Sobieski ngan ha Iningles John III Sobieski.




#Article 470: Gustavus Adolphus han Sweden (401 words)


Hi Gustav II Adolf o Gustavo II Adolfo (Disyembre 9, 1594 – Nobyembre 6, 1632 O.S.), nga kilalado han ginLatinisar nga ngaran nga Gustavus (II) Adolphus ngan panalagsaon tawagon nga Gustavo Adolfo el Grande o Gustav Adolf nga Harangdon (ha Swedish: Gustav Adolf den store; ha Iningles: Gustav Adolf the Great), amo an Hadi han Sweden o Swesya tikang han 1611 tubtob han iya kamatayan ha batalya.

Hi Gustavo Adolfo natawo ha Stockholm ngan amo hiya an suhag nga anak ni Hadi Karl IX han Sweden han Vasa nga dinastiya ngan han iya ikaduha nga asawa nga hi Christina han Holstein-Gottorp. Naka-eredir hiya han trono ha edad han diesisyete han kamatay han iya amay han 1611, pati liwat in nagpinadayon nga sunod-sunod nga mga pag-awayan kon hin-o an masunod nga nahimo nga gyera han iya Polako nga patod nga hi Sigismundo han Polonya, nga dida han una nga mga pag-awayan han relihiyon ugsa han Katloan ka Tuig nga Gyera, napiritan pagbuhi han trono han Swesya ngadto han amay ni Gustavo.

Hin usa nga rondo hini nga pag-away hin dinastiya, ginsalakay niya an Livonia han 31 an iya edad, ngan amo ini an nagtikang han Polako-Swedish nga Gyera (1625–1629). Nakilalado an iya paghadi tungod han iya mga buhat ha pira ka tuig nga sunod, dida han pamuno hiya han pag-api han Sweden (1630) dida han nagpapadayon nga Katloan ka Tuig nga Gyera han pag-intervenir niya han tikapirde nga mga Protestante.

Na-asawa hiya kan Maria Eleonora han Brandenburg, an anak ni Juan Sigismundo, Elector han Brandenburg, ngan iya ginpili an Prusyano nga syudad han Elbing komo base han iya mga gi-os ha Alemanya. Namatay hiya dida han Pag-awayan han Lützen han 1632. An iya pag-api dida han Katloan ka Tuig nga Gyera nakahatag ha iya han agnay nga Leon han Amihanan o Leon han Norte.

Kilalado hi Gustavo Adolfo nga makarit nga kumander militar. An iya taktika nga pag-integrar han kasundalohan, mangangabayo, artilyeriya, ngan mga logistics nakahatag ha iya han titulo nga Amay han Moderno nga Pan-gyera. Mga sumurunod nga mga kumander nga nag-aram ngan nagrespeto kan Gustavo II Adolfo naglalakip kanda Napoleon I han Fransya ngan Carl von Clausewitz. An iya mga pagpadukwag ha siyensya militar amo an naghimo han Swesya nga dominante nga gahom ha Baltic nga rehiyon han sunod nga usa ka gatos ka tuig (kitaa Imperyo Swedish). Hiya la liwat an Swedish nga monarka nga gintawag nga el Grande.




#Article 471: Daniel Ortega (160 words)


Hi José Daniel Ortega Saavedra (natawo Nobyembre 11 1945) amo an yana nga Presidente han Nicaragua. Han dako nga bahin han iya kinabuhi, usa hiya nga importante nga namuno han Frente Sandinista de Liberación Nacional o FSLN. 

Katapos hin popular nga rebelyon nga nagresulta han pagpa-iwas ngan exilio kan Anastasio Somoza Debayle han 1979, hi Ortega nagin miyembro han namumuno nga multipartisan nga junta ngan ha urhe na-elihir nga presidente.  Nagsirbe hiya komo presidente tikang han 1985 tubtob 1990. An iya syahan nga panahon ha poder natigamnan hin sosyalista nga mga polisiya, interno nga pagpatok, pagkaaway tikang han Estados Unidos, ngan armado nga rebelyon han mga Contra nga ginpaluyo han Estados Unidos. 

Napirde hi Ortega ni Violeta Barrios de Chamorro dida han 1990 nga pinili-ay hin pagkapresidente, pero nagpabilin hiya nga importante nga tawo ha politika han oposisyon ha Nicaragua. Dinmalagan hiya pagkapresidente dida han 1996 ngan 2001 pero waray hiya magdaog.  Han 2006, nagdaog hiya han pinili-ay hin pagkapresidente.  




#Article 472: Juan Carlos I han Espanya (582 words)


Hi Juan Carlos I (; bug-os nga ngaran Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias, natawo 5 Enero 1938) naghadi nga Hadì han Espanya tikang 1975 kutob han iya pag-abdikar han 2014.

Hi Juan Carlos amo an apó ni Alfonso XIII, an kataposán nga hadì han Espanya ugsa han pag-abolir han monarkiya han 1931 ngan han sumurunod nga pagdeklara han Ikaduhá nga Repúblika Espanyola. Natawo hi Juan Carlos ha Roma, Italya, han panahon han ka-exilyo han iya pamilya. Katapos han Falangista nga pagdaog dida han Espanyol nga Gera Sibil han 1939, hi Generalísimo Francisco Franco, an Espanyol nga dictador, kinmapot han gobyerno han Espanya ngan han 1947, an status han Espanya nga usá nga monarkiya gin-afirma ngan naipasa in usá nga balaod nga nagtugot kan Franco nga magngaran han masunod ha iya. An amay ni Juan Carlos, hi Juan, amo an ika-upat nga anak ni Alfonso, nga nagrenunsya han iya mga pag-angkon han trono han Enero 1941. Ginkitâ hi Juan ni Franco nga sobra hin pagka-liberal ngan han 1969, ginlaktawan ha pabor ni Juan Carlos nga amo an masunod kan Franco ngan sunod nga mangulo hin estado.

Didto ha Italya nag-ukoy hi Juan Carlos han iya syahan nga mga panuigon ngan kinmadto hiyá ha Espanya han 1947 basi padayonon an iya mga pag-aram. Katapos han iya pagtapos han iya edukasyon nga sekondariya han 1955, nagtikang hiyá han iya pagbatid ha militar ngan sinmulod hiya han Akademya Heneral Militar han Zaragoza. Ha urhe, tinmambong hiya han Eskwela Naval Militar, an Akademiya Heneral Militar han Kahanginan, ngan nagtapós hiya han iya tertyaryo nga edukasyon ha Unibersidad han Madrid. Han 1962, nag-asawa hi Juan Carlos kan Prinsesa Sophia han Gresya ngan Dinamarka ha Atenas. An mag-asawa nagkaada hin duhá nga anak-nga-babaye ngan usá nga anak-nga-lalake: hira Elena, Cristina, ngan Felipe. Tungod han pagluya hin kabaskog hin lawas ni Franco, syahan nga nagtikang pagbuhat hin pagka-mangulo-hin-estado han Espanya dida han verano han 1974 ha mga dirudilain nga panahonn. Namatay hi Franco didâ han Nobyembre han sumunod nga tuig ngan nagin-hadì hi Juan Carlos didâ han 22 Nobyembre 1975, duhá ka adlaw katapos han kamatay ni Franco, an syahan nga naghadì nga monarka tikang han 1931; bisan pa man kun an iya  na-exilyo nga amay waray magbul-iw hin pormal han iya mga pag-angkon han trono ha pabor han iya anak kutob 1977.

Ginpamulat nga papadayonon niya an ginbilin ni Franco, kundi hi Juan Carlos, hin madalî nga panahon katapos han iya pagsaka han trono nagpagawas hin mga reporma nga tanggalon an Franquista nga rehimen ngan nagtikang han Espanyol nga pagbalhin ngadto ha demokrasya. Nagdangat hiní han pag-aprobar han Espanyol nga Konstitusyon han 1978 hin usá nga referendum, nga diin gintukod-pagbalik in konstitusyonal nga monarka. Han 1981, dako nga papel an gindara ni Juan Carlos nga pagpugong hin golpe nga nagtalinguha nga balikon an Espanya ngadto hin Franquista nga gobyerno ha ngaran han Hadì. Han 2008, ginkitâ hiyá nga amo an pinaka-popular nga namuno ha tanan nga Ibero-America. Gindayaw hiyá han iya papel ha pagbalhin han Espanya ngadto ha demokrasya, kundi an kadayawan han Hadì ngan han monarkiya na-igo tungod hin mga ginmawas nga mga kontrobersiya mahinungod han iya pamilya, nga dinmako tungod hin biyahe para hin kaseriya-hin-mga-elepante nga ginbuhat hin panahon hin krisis hin panalapî ha Espanya. Han 2014, nag-abdikar hi Juan Carlos han trono nga naghihinabi hin personal nga mga rason ha pabor han iya anak-nga-lalaki. An iya anak nga lalaki nga hi Prinsipe Felipe sinmaká han trono ha ngaran nga Felipe VI.

 




#Article 473: Vietnam (370 words)


An Vietnam ( ), nga an opisyal nga pagtawag amo an Republika Sosyalista han Vietnam (ha Vietnames: Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam), amo an pinakasidlangan nga nasod ha Indotsina nga peninsula ha Timugan nga Asya. Ginsasapitan ini han Tsina ha amihanan, han Laos ha kanawayan, ngan Cambodia ha habagatan. Ha sidlangan nga dapit han nasod nahamutang an Dagat Salatan Tsina. Tungod hin populasyon nga labaw hin 87 ka ribo o milyon, an Vietnam amo an ika-13 nga gidamoi hin tawo nga nasod han kalibotan. An nasod nahalista dida han Sunod nga Napulo kag Usa nga mga ekonomiya; sumala han mga estadistika han gobyerno, an pagtubo han GDP mga 8.17% han 2006, an ikaduha nga gimalaksihi nga rata hin pagtubo ha mga nasod ha Sidlangan nga Asya ngan amo an gimalaksihi ha Timugan nga Asya.

Ha mga siglo han kaagi, an Vietnam gintawag hin mga damo ka lain nga mga ngaran: Văn Lang dida han Hùng Vương nga Dinastiya, Âu Lạc dida han Dinastiya An Dương Vương, Van Xuan dida han Anterior Lý nga Dinastiya, Đại Cồ Việt dida han Đinh nga dinastiya ngan Anterior Lê nga Dinastiya. Tikang han 1054, an Vietnam gintawag nga Đại Việt (Dako nga Viet). Dida han panahon han Hồ nga Dinastiya, an Vietnam gintawag nga Đại Ngu. Dida han 1804, hi Hadi Gia Long nagplano paggamit han ngaran nga Nam Việt para han Vietnam pero an Qing nga dinastiya han Tsina waray inmuyon ngan ginbalhin ini ngadto han Việt Nam. Ha Iningles ngan Kinatsila, an duha nga silaba ginsurat nga usa nga pulong: Vietnam. Tikang han 1839 tubtob 1945, hi hadi Minh Mạng ginbalhin an ngaran nga Việt Nam ngadto ha Đại Nam. 
   
An ngaran nga Việt Nam gin-gamit para hini nga nasod ugsa ini mahimo nga opisyal nga ngaran dida han Dư địa chí ni Nguyễn Trãi nga ginsurat dida han 1435 ngan bangin bisan pa han sarusayo pa nga panahon. An Việt amo an ngaran han gidakoi nga etniko nga grupo ha Vietnam; an Kinh (người Kinh) ngan Nam nangangahulogan nga an Sur o an Salatan, nga nagpapahayag han pagkasoberano han Vietnam tikang ha Tsina (nga gintatawag nga Norte nga nasod o Amihanan nga nasod han mga Vietnames nga katawhan).




#Article 474: Ilagan (125 words)


An Ilagan usa nga syahan nga klase nga bungto ha lalawigan han Isabela, Pilipinas. Amo ini an kapital nga bungto ngan an gidako-i nga bungto han Isabela (ha kahaluag hin katunaan ngan bug-os nga populasyon).  Nahamutang ini dida han pag-ultan han mga Salog han Cagayan ngan Salog han Pinacanauan. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 119,990 ka tawo ha 24,085 nga mga panimalay.

Dida han Pebrero 2, 1998 nahimo nga balaod an RA 8474 nga unta nagbabalhin han Ilagan tikang hin bungto ngadto hin syudad. Kondi dida han plebisito nga ginhimo dida han Marso 14, 1999, waray ini aprobahi han mga tawo amo nga an Ilagan nagpabilin nga bungto.

An Ilagan ginbahin ngadto hin kasiaman kag usa (91) nga mga baranggay.




#Article 475: Palanan (104 words)


An Palanan usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan han Isabela, Pilipinas.  Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 15,317 ka tawo ha 2,837 nga mga panimalay.

Didto ha Palanan nahinabo in usa han mga kataposan nga bahin han Gyera Pilipino-Amerikano han Marso 23, 1901, han kadakpi ni Emilio Aguinaldo han mga Amerikano nga mga puwersa nga pinamunoan ni Hen. Frederick Funston, ngan nakasulod han kampo ni Aguinaldo pinaagi hin pagpasangil nga nasurender ngadto han mga Pilipino. Dinhe liwat ha Palanan nahamutang an Aeropuerto Panlangyaw han Isabela.

An Palanan ginbahin ngadto hin napulo kag pito (17) nga mga baranggay.




#Article 476: Themistokles (249 words)


Hi Themistokles (ha Griyego: Θεμιστοκλῆς; ha Linatin: Themistocles; ha Kinatsila: Temístocles; c. 524–459 UkK) usa nga namuno dida han Atenanhon nga demokrasya dida han Persyano nga mga Gyera. Nagpabor hiya han pagpadukwag han puwersa kadagatan agod maatubang an peligro tikang ha Persya ngan ginkombinse niya an mga Ateniense nga iggasto an sobra nga ganansya nga nahalin han ira mga mina hin salapi ha paghimo hin mga bag-o nga mga sakayan - an Atenianhon nga puwersa panagat nagdamo tikang hin 70 ngadto hin 200 ka mga barko.

Hi Themistokles anak ni Neocles, usa nga Atenianhon nga diri kilalado ngan igo-igo an pagpakabuhi, an iya nanay usa nga taga-Caria o kondi man usa nga Thracian, o Abrotonum ha pira nga mga sumat.  Diri gud damo it nahisabtan han mga panahon han syahan nga bahin han iya kinabuhi, pero damo nga mga manunurat an nagsurat han mito nga istorya nga maraot an batasan niya han bata pa hiya ngan ginbiyaan hiya han iya amay (e.g. Libanius Declamasyon 9 ngan 10; Aelian; Cornelius Nepos Themistocles). Posible hi Themistokes amo an strategos han iya tribo didto ha Marathon  ngan ginsisiring nga naawa daw hiya han mga pagdaog ni Miltiades, ngan nagyinakan hiya ha iya kalugaringon, Diri ak ginpapakaturog hit daog ni Miltiades (ha Griyego: Οὐκ ἐᾷ με καθεύδειν τὸ τοῦ Μιλτιάδου τρόπαιον).

Hi Themistokles amo an namuno han puwersa panagat han mga Griyego dida han Pag-awayan ha Atemisium ngan dida han Pag-awayan ha Salamis. Didto ha Salamis niya ginpirde an mga Jack is Life




#Article 477: Emilio Aguinaldo (115 words)


Hi Emilio Aguinaldo y Famy (Marso 22, 1869 – Pebrero 6, 1964) usa nga Pilipino nga heneral, politiko, ngan namuno para hin independensya. Usa hiya han mga importante nga tawo han independensya han Pilipinas dida han Rebolusyon Pilipinhon patok han Espanya ngan dida han Gyera Pilipino-Amerikano nga nag-away patok han pag-okupar han mga Amerikano.  Ha urhe nga panahon nagsumitir hiya han gobyerno han Estados Unidos.

Ha Pilipinas, hi Aguinaldo an sinisiring nga syahan ngan gibatan-on nga Mangulo han Pilipinas, bisan man kon an iya gobyerno waray kilal-i han mga gobyerno ha langyaw.

Ipinanganak si Aguinaldo sa Cavite el Viejo, Cavite sadton 22 Marso 1869 kan Carlos Aguinaldo y Jamir ngan Trinidad Famy y Valero (1820-1916).




#Article 478: Henry de Bracton (111 words)


Hi Henry han Bracton (ha Iningles: Henry of Bracton), puyde liwat Henry de Bracton, puyde gihapon Henrici Bracton (d. 1268) usa nga Ingles nga hurista. 

Kilalado hiya yana tungod han iya mga sinurat mahitungod hin balaod, labi na an De Legibus et Consuetudinibus Angliae (Han mga Balaod ngan mga Kostumbre han Inglaterra), ngan han iya mga ideya han mens rea, o panuyo kriminal. Sumala kan Bracton, dida gud la han pag-examinar han pagkadugtong han buhat ngan panuyo nga magkakaada hin pagbuhat hin kriminal nga buhat. 

Nagsurat gihapon hiya mahitungod han paghadi, ngan nagrason hiya nga in namumuno puyde sidngon la nga hadi kon inmabot hiya ha poder ini husto nga paagi.




#Article 479: William Blackstone (111 words)


Hi Sir William Blackstone (an orihinal nga kaluwas han apelyido Blexstun) (Hulyo 10 1723 ndash; Pebrero 14 1780) usa nga Ingles nga hurista ngan propesor nga naghimo han treatise hin kasaysayan ngan analytika han komun nga balaod mga tinatawag  Commentaries on the Laws of England (ha Winaray: Mga Komentaryo han mga Balaod han Inglaterra), nga syahan ginmantala hin upat nga volumen dida han panahon han mga tuig 1765ndash;1769. Nagkaada ini nga sinuart hin extraordinaryo nga pagkamalinamposon, nagdara han nagsurat hin ganansya nga £14,000, ngan ha yana nagpapabilin pa ini nga barasahon nga usa nga importante nga kuruhaan han klasikal nga mga paglantaw han komun nga balaod ngan han mga prinsipyo hini.




#Article 480: Sun Yat-sen (473 words)


Hi Sun Yat-sen (12 Nobyembre 1866 – 12 Marso 1925) usá nga Tsino nga médico, magsusurat, pilosopo, kaligrapo ngan rebolusyonaryo, an syahan nga mangulo ngan nagtukod nga amay han Repúblika han Tsina. Komo nangunguna han mga nanguna ngan syahan nga namuno hin Republikano nga Tsina, tinatawag hi Sun nga Amay han Nasod ha Republika han Tsina (RhT) ngan nag-uná han demokrátiko nga rebolusyon ha Kanan Katawhan Republika han Tsina (KKT). Dako nga papel an ginkaptan ni Sun han pagtanggal ha poder han Dinastiya Qing (an kataposan nga imperyal nga dinastiya han Tsina) didâ han mga tuig nga dinmangat han Xinhai nga Rebolusyon. Ginbutáng hiyá nga Probisyonal nga Mangulo han Repúblika hn Tsina han pagtukod hiní han 1912. Ha urhe, iya ginbuligan upod hin iba pagtukod han Kuomintang (Nasyonalista nga Partido han Tsina), nga nag-alagad hiyá nga syahan nga namuno hiní. Hi Sun usá nga personahe nga nagpapahiusa ha post-Imperyal nga Tsina, ngan nagpapabilin hiyá nga nag-uusa ha mga ika-20 nga gatostuig nga mga politiko nga Tsino nga gintatahuran hin dako ha mga katawhan han duha nga dapit han Estrecho han Taiwan. 

Bisan man kon hi Sun ginkikita nga usa han mga giharangdon nga mga namuno han yana nga Tsina, an iya kinabuhi ha politika usa nga nagpipinadayon nga pakig-away ngan agsob nga pagka-exilio. Katapos han pagkamalinamposon han rebolusyon ngan pakabawi han Han nga Tsino hin poder katapos hin 268 ka tuig hin pagdumara han Dinastiya Qing, madali hiyá nga nagbul-iw han iya puwesto han pagka-Mangulo han bag-o nga gintukod nga Republika han Tsina kan Yuan Shikai, ngan namuno hin mga sunodsunod nga mga rebolusyonaryo nga gobyerno nga pag-ayat han mga warlord nga nagdudumara han dako nga bahin han nasod.  Waray mahiabot hi Sun nga makakita han iya partido nga makagkonsolidar han gahom hini han nasod dida han Amihanan nga Expedisyon. An iya partido, nga mayda maluya nga alyansa upod han mga Komunista, nagbulag ngadto hin duhá ka mga pag-ugopan katapos ha iya kamatay.

An prinsipal nga ginbilin ni Sun ada han iya pagpadukwag han politikal nga pilosopiya nga kilalado nga Tulo nga mga Prinsipyo han Katawhan: nasyonalismo (Han nga Tsino nga nasyonalismo, paglugaríng tikang hin imperyalista nga pagdominar, pagbawi hin gahom tikang han Manchuriano nga Dinastiya Qing), demokrasya, ngan an pagpakabuhî han katawhan (matadong nga katiringban).

Natawo hi Sun nga Sun Wen (Kinantones: Syūn Màhn; ), ngan an iya  Sun Deming (Syūn Dāk-mìhng; ).  Han bata hiyá, an iya  Dixiang (Dai-jeuhng; ). An kan Sun ngaran ha kortesiya Zaizhi (Jai-jī; ), ngan an iya ngaran ha pagbunyag Rixin (Yaht-sān; ).  Samtang nag-iskwela hiyá ha Hong Kong nakakuha hiyá han ngaran ha arte nga Yat-sen ().  An Sūn Zhōngshān (), nga amo an pinakapopular han iya mga Tsino nga ngaran, ginkuha tikang han iya Hinapon nga ngaran Nakayama Shō (), an pseudonimo nga ginhatag ha iya ni Tōten Miyazaki samtang natago hiyá ha Hapon.




#Article 481: Hydarnes (156 words)


Hi Hydarnes (Daan nga Persyano Vidarna: an nagrarangkag ), anak ni Hydarnes usa nga kilalado nga Persyano, an kumander han Napulo ka Yukot nga mga Inmortal dida han panahon han Persyano nga mga Gyera patok han Gresya. Hi Hydarnes an namuno han mga Inmortal dida han kan Xerxes expedisyon kontra han Gresya.

An pinakasikat nga panhinabo nga nanginlabot kan Hydarnes ngan han mga Inmortal posible dida ha Thermopylai han 480 BC, nga diin nagkabangga hira kan Leonidas han Sparta.

Ha urhe, katapos han kapirde han mga Persyano ha kadagatan dida han Salamis (kontra hin garugamay nga mga puwersa Griyego), nagretiro hi Xerxes upod han kadam-an han iya nahabilin nga army. Mga 70,000 ka tawo la an nagpabilin, ha ilarom han patod ni Xerxes nga hi Mardonius, nga maningkamot pagsakop han Gresya; napirde hira didto ha Plataea). Hi Xerxes naghatag kan Hydarnes han responsabilidad han pagdara han army balik tabok han Hellespont ngan balik ngadto ha Asia.




#Article 482: Deng Xiaoping (108 words)


Hi Deng Xiaoping (ha ; Agosto 22, 1904 – Pebrero 19, 1997) usa nga prominente nga Intsek nga politiko and paragreporma, ngan namuno han Partido Komunista han Tsina (CCP). Waray hi Deng magkapot hin puwesto komo mangulo hin estado o mangulo hin gobyerno, pero hiya an nagsirbe nga de facto nga namuno han Republika han Katawhan han Tsina tikang han 1978 tubtob han syahan nga bahin han dekada han mga 1990. Hiya an nagpanguna han Sosyalismo nga mayda Inintsek nga kinaiya ngan Intsek nga reporma ekonomika, nga kilalado gihapon nga sosyalista nga market nga ekonomiya, ngan iya ginbuklad an Tsina ngadto han komersyo han kalibotan o global market.




#Article 483: Chiang Kai-shek (173 words)


Hi Chiang Kai-shek () (Oktubre 31, 1887 – Abril 5, 1975) amo an Intsek nga namuno ha militar ngan politika nga amo an nagin lider o namuno han Kuomintang (KMT) katapos han kamatay ni Sun Yat-sen han 1925. Hiya an namuno han gobyerno han nasod han Republika han Tsina tikang han 1928 tubtob han iya kamatayan han 1975. 

Hi Chiang an namuno han Amihanan nga Expedisyon agod mahiusa an Tsina patok han mga warlord ngan nagdaog hiya dida han 1928 nga amo an namuno han Republika han Tsina. Ginpamunoan ni Chiang an Tsina dida han Ika-Duha nga Intsek-Hapon nga Gyera, nga diin an pagkita kan Chiang ha Tsina linmuya, pero an iya pagkaprominente ha langyaw dinmukwag. Dida han Intsek nga Gyera Sibil (1927–1949), naningkamot hi Chiang pagpirde han mga Intsek nga komunista, pero ha kataposan waray hiya makahimo hini, ngan napiritan an iya gobyerno han KMT nga kumalagiw ngadto ha Taiwan, nga diin nagpadayon hiya pagsirbe nga Presidente han Republika han Tsina ngan Director-Heneral han KMT han nahabilin nga bahin han iya kinabuhi. 




#Article 484: Sukarno (199 words)


Hi Sukarno (natawo nga Kusno Sosrodihardjo; Jawa: ; 6 Hunyo 1901 – 21 Hunyo 1970) amo an syahan nga Mangulo o Presidente han Indonesia.  Nagsirbe hiya tikang 1945 kutob 1967. Nagbulig hiya nga makadaog an iya nasod hin paglugaring o independensya tikang han Nederlandes ngan hiya an Presidente tikang han 1945 tubtob 1967.  Nangulo hiya hin pagbalhin han nasod ngadto hin paglugaring o pagkaindependyente. Napiritan hi Sukarno paglusad tikang han iya puwesto.  An nagpa-iwas ha iya tikang ha poder usa han iya mga heneral nga hi Suharto, nga pormal nga nagin Mangulo o Presidente dida han Marso 1967.

An kasurat nga Sukarno amo an opisyal nga pagsurat han iya ngaran tikang han 1947 pero an darudaan nga kasurat han iya ngaran nga Soekarno agsob pa gamiton, kay napirma hiya nga naggamit han daan nga kasurat. Pero an opisyal nga mga decreto han presidente ha Indonesia tikang han panahon han mga tuig 1947-1968, nagmantala han iya ngaran nga nagamit han 1947 nga kasurat. 

An mga Indonesian naghihinumdom gihapon ha iya nga Bung Karno. Sugad hin damo nga mga Javanes, uusa la an ngaran niya, bisan man kon, ha mga kontexto relihiyoso, agsob hiya tawagon nga Ahmad Sukarno o Achmed Sukarno.




#Article 485: Lee Kuan Yew (126 words)


Hi Lee Kuan Yew, GCMG, CH (; Septyembre 16, 1923 – Marso 23, 2015; puyde liwat suraton nga Lee Kwan-Yew), amo an syahan nga Primer Ministro han Republika han Singapore tikang han 1959 tubtob 1990.

Tikang han iya paglusad tikang hini nga puwesto, nagpabilin hiya nga usa han mga pinaka-impluwensyal nga mga politiko ha Singapore. Ha ilarom han pagdumara han ikaduha nga primer ministro han Singapore nga hi Goh Chok Tong, nagsirbe hiya nga Senior nga Ministro. Ha yana, hiya an nakapot han ispisyal nga hinimo nga puwesto han Ministro nga Mentor ha ilarom han iya anak nga hi Lee Hsien Loong, nga amo an nagin ikatulo nga primer ministro han nasod ngan ikaduha tikang han amo la gihapon nga pamilya dida han Agosto 12, 2004.




#Article 486: Aung San Suu Kyi (740 words)


Hi Aung San Suu Kyi (;  ; natawo 19 Hunyo 1945) usá nga Burmes nga politiko, diplomat, manunurat, ngan Premyo Nobel hin Kamurayaw laureate (1991). Hiyá an nangunguna han Nasodnon nga Liga para hin Demokrasya ngan amo an syahan ngan yana nga nalingkod nga Konsehero han Estado, usá nga puwesto nga baga hin primer ministro. Hiyá gihapon an syahan nga babaye nga nagsirbe nga Ministro para hin Panlanglaw nga mga Butang, para han Opisyo han Mangulo, para hin Elektrisidad ngan Enerhiya, ngan para hin Edukasyon. Tikang 2012 kutob 2016 usá hiyá nga MP para han Kawhmu Township ngadto han Balay hin mga Representante.

Hiyá an putó nga anak nga babaye nira Aung San, Amay han Nasod han yana-nga-adlaw nga Myanmar, ngan Khin Kyi, Natawo hi Aung San Suu Kyi ha Rangoon, Britaniko nga Burma. Katapos hin paggradwar tikang han Unibersidad han Delhi han 1964 ngan han Unibersidad han Oxford han 1968, nagtrabaho hiyá ha Nasyones Unidos hin tuló ka tuig. Nag-asawa hiyá kan Michael Aris han 1972, ngan hira nagkaada hin duha nga anak. Nagin prominente hi Aung San Suu Kyi han 1988 nga mga Pagbuhat, ngan hiya an nagin Maghirilom nga Kasahiran han Nasodnon nga Liga para hin Demokrasya (NLD), nga iya bag-o nga gintukod upod hin bulig hin pipira nga mga nagretiro nga mga opisyal militar nga nagyakan patok han junta militar. Dida han 1990 nga mga pinili-ay, nagdaog an NLD hin 81% han mga lingkuran ha Parlamento, kundi an mga resulta ginbale waray, ngan an militar waray sumugot paghatag hin poder, nga nagdangat hin dako nga pagreklamo ha mga iba nga nasod. Daan na hiya gindetenir ha ilarom hin pag-aresto ha balay ugsa han piniliay.  Nagpabilin hiya ha ilarom hin arrestado ha balay hin haros 15 han 21 ka tuig tikang 1989 kutob 2010, ngan hiyá nagin usá han mga prominente nga mga priso tungod hin politika ha kalibotan.

Nag-boycott an iya partido han 2010 nga mga pinil-ay, nga diin nagresulta hin dako nga pagdaog han gin-ugopan han militar nga Partido hin Unyon nga Solidaridad ngan Pagpadukwag. Hi Aung San Suu Kyi nagin Pyithu Hluttaw nga MP samtang an iya partido nagdaog hin 43 han 45 nga mga bakante nga lingkuran dida han 2012 nga ispisyal nga pinili-ay. Dida han 2015 nga pinili-ay, nagdaog an iya partido hin latak nga pagdaog o landslide victory, nga nakakuha hira hin 86% han mga lingkuran han Katitirok han Unyon – labaw pa han 67% nga supermayoriya nga kinahanglan nga masiguro nga an mga pinili nga kandidato hini mapipili nga Mangulo ngan Ikaduha nga Sugbong Mangulo dida han Presidentehanon nga Kolehiyo Elektoral. Bisan man kun waray hiya tugota nga magin Mangulo tungod hin nahasurat dida han konstitusyon – an iya tinmalikod-hin-kadayonan nga bana ngan mga anak mga bungtohanon ha langyaw – nakuha niya an bag-o nga ginhimo nga papel hin Konsehero han Estado, usá nga papel nga baga hin Primer Ministro o kundi man mangulo hin kagamhanan. Upod han mga pasidungog kan Aung San Suu Kyi an Premyo Nobel para hin Kamurayaw, nga nadaog niya han 1991. Ginngaranan hiyá han Time Magazine nga usá han Mga Anak ni Gandhi ngan an sinmunod ha iya ha kalag hin nonviolence.

Tikang han iya pagsaka han puwesto hin Konsehero han Estado, nagkaada hin kritisismo hi Aung San Suu Kyi tikang hin pipira nga mga nasod, mga organisasyon ngan mga tawo publiko tungod han iya sinisiring nga waray pagbuhat nga pag-atubang han pagpersegir han mga Rohingya nga katawhan ha Rakhine nga Estado ngan an iya diri pagkarawat nga an militar han Myanmar nagbuhat hin mga pamatay. Ha ilarom han iya pamuno, nagkaada gihapon an Myanmar hin kritisismo tungod hin pagkiha hin mga peryodista.

An ngaran nga Aung San Suu Kyi, sugad hin iba nga mga Birmano nga mga ngaran, waray upod nga apelyido, kundi personal nga ngaran là iní, nga diin ini nga ngaran ginkuha tikang hin tulo ka urupod: Aung San tikang han iya amay, Suu tikang han iya lola ha amay, ngan Kyi tikang han iya nanay nga hi Khin Kyi.

An mga Burmes o Birmano natawag ha iya nga Daw Aung San Suu Kyi. An Daw, nga an literal nga kahulogan dadâ o tiya, diri kabahin hit iya ngaran kundi usá nga pagtahod hin bisan hin-o nga magurang ngan tinahuran nga babaye, sugad hin pagtawag nga Mana, Nanay o kundi man Senyora o Madam. Agsob nga natawag an mga Burmes ha iya nga Daw Suu o kundi man Amay Suu (Nanay Suu).




#Article 487: Gasan, Marinduque (124 words)


			

An Gasan usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Marinduque ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 29,799 ka tawo ha 5,943 nga mga panimalay.  An bungto ginsasapitan han kapital han lalawigan nga amo an bungto han Boac, ha amihanan ngan han Buenavista ha timugan o salatan-sidlangan ngan han Estrecho Tablas ha salatan ngan katundan.  Amo ini an ikaduha nga pinakama-iha nga bungto ha Marinduque, sundo han Boac.  An mga nangungukoy ha Gasan tinatawag nga mga Gaseño.

An Mga Isla han Tres Reyes nga harani han labnasan han Marinduque nahailarom han yakanbalaod han Gasan, ha ilarom han yakanbalaod han Barangay Pinggan hini nga bungto.

An Gasan ginbahin ngadto hin karuhaan kag lima (25) nga mga baranggay.




#Article 488: Subic, Zambales (117 words)


An Subic usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan han Zambales, Pilipinas. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 63,019 ka tawo ha 13,882 nga mga panimalay. 

Amo ini an kasanhi nga lugar han usa han mga gidako-i nga mga base militar han US ha gawas han mainland han Estados Unidos, nga amo an Subic Bay Naval Base.

An Subic ginbahin ngadto hin napulo kag unom (16) nga mga baranggay.

Ini nga kasanhi nga lugar hin US Naval Base amo in lugar para hin damo nga kiritaon hin mga turista nga upod hini in mga casino, mga beach resort, mga parke, mga payag-payag ha baybayon ngan mga butang hin kaagi ngan kasaysayan.




#Article 489: Almazán (500 words)


An Almazán, (tikang han Arabo nga yinaknan nga nangangahulogan nga an lugar nga ginpadig-on o an lugar nga fortificado) usa nga munisipiyo ngan lokalidad ha probinsya han Soria, ha Komunidad Autonoma han Castilla y León, ha (Espanya).

Nahamutang ini ha 32 ka km ha salatan tikang han kapital han lalawigan ngan mga 192 ka km. tikang ha Madrid. An Almazán amo an kabesera o ulohan han munisipyo nga amo gihapon an ngaran. Dugang pa, ini an butnga han mga serbisyo hin usa ka haluag nga rural nga komarka nga an batakan han pagpakabuhi ha pag-uma.

Gawas han Almazán, mayda mga hagrani nga mga lokalidad nga gindudumara han gobyerno lokal nga diri nalabaw hin 30 nga mga nangungukoy. Ini amo an mga lokalidad han Almántiga, Balluncar, Cobertelada, Covarrubias, Fuentelcarro, Lodares del Monte y Tejerizas.

Sumala han editoryal han Heraldo de Soria han 29 han Agosto han 2007, mayda ini 6.004 nga nangungukoy.

Kilalado an industriya hin paghimo hin mga kasangkapan. Mayda liwat poligono nga agro-industriyal nga ha yana ginpapadukwag.

Han tuig 1375, ginpirma ha Almazán an mga pagkasarabot hin kamurayaw han Castilla ngan Aragón, nira Pedro IV An Ceremonioso, hadi han Aragón, ngan ni Enrique II han Castilla, hadi han Castilla.

Dida han 1392 hi Juan Hurtado de Mendoza amo an labaw nga mayordomo ni Hadi Enrique III. Hi Hadi Enrique IV han Castilla naghatag ha iya han Villa ngan ginhimo hiya nga senyor hini.

Gintunga an comarca ha duha ka sexmo (usa nga pagtunga hin tuna nga naglakip hin cierto nga numero hin mga pueblo nga gintirok para hin pagdumara han ira urusa nga kaupayan). Mayda 40 ka pueblo hini nga duha nga sexmo; 24 ha kapatagan ngan 16 ha kabugkiran.

Gindumara an Villa hin Alcalde Mayor; nga ginbuligan hin unom nga mga rehidor (tulo tikang han hidalgo o noble nga klase ngan tulo nga tawo nga maupay tikang han katawhan)

An Almazán usa nga Marquesado han Konde han Altamira, ini nga titulo nahanungod han katulinan han mga Hurtado de Mendoza.

Usa nga taga-Almazán hi Diego Laínez,(1512-1565), usa nga relihiyoso nga espanyol nga heswita, upod ni san Ignacio de Loyola ngan nagsunod ha iya nga heneral han Compañía de Jesús. Usa hiya han mga teologo nga influyente didto han Konsilyo han Trento. Natawo hiya ha Almazán, nag-aram hin pilosopiya ha Universidad de Alcalá de Henares ngan hin teolohiya didto ha París, nga diin ginkakilala hiya kan San Ignacio. Nagdungan hiya paghimo han iya mga sumpa o panaad didto han simbahan ha Montmartre (Fransya) han 1534 ngan gin-ordenar nga padi dida han 1537 ha Roma. Han 1545 ginpadara hi Diego komo teologo pontifisyo ngadto han Konsilyo han Trento, nga diin tinmambong hiya han mga sesyon tubtob han katapos hini. Katapos han 1556 nagsunod hiya kan San Ignacio komo heneral han Compañía, ngan namuno hiya hini ha Roma nga diin hiya nag-ukoy hin permanente tubtob han iya pagtalikod hin kadayonan.

An labaw nga gimaupayi han mga gintukod hin artistiko románico, kondi diri liwat mangangalimtan an mga kiritaon hin barroco, renacentista ngan gótico.




#Article 490: Suharto (156 words)


Hi  (Hunyo 8, 1921 - Enero 27, 2008) usa nga kasanhi nga Indonesian nga lider ha militar ngan politika. Nagsirbe hiya komo militar nga opisyal dida han Nasodnon nga Rebolusyon han Indonesia, pero kirukilalado pa hiya nga amo an maiha-nga-namuno nga ikaduha nga Presidente han Indonesia, nga diin nagkapot hiya hini nga puwesto tikang han 1967 tubtob han 1998. 

Sugad hin damo nga mga Jawa o Javanes, uusa la an ngaran ni Suharto. Ha mga kontexto nga diin an iya relihiyon amo an ginhihimangraw, agsob nga tinatawag hiya nga Haji o el-Haj Mohammed Suharto, pero ini nga titulo Islamiko diri upod han iya pormal nga ngaran o masurong gamiton. An kasurat nga Suharto han iya ngaran opisyal ha Indonesia tikang han 1947 pero an daan nga kasurat nga Soeharto agsob pa gihapon nga ginagamit han Indones nga mga institusyon ngan medya ngan an daan nga kasurat an pinili ni Suharto nmismo ha pagsurat han iya ngaran.




#Article 491: Afonso I han Portugal (2106 words)


Hi Alfonso I o kun ha Pinortuges Afonso I (; 1106 / 25 Hulyo 1109 / Agosto 1109 / 11116 Disyembre 1185), nga gin-agnayan an/nga Malupigon (), an/nga Nagtúkod () o an/nga Harangdon () han Portuges, ngan  El-Bortukali [ha Inarabo البرتقالي] (an/nga Portuges) ngan Ibn-Arrink [ha Inarabo ابن الرَّنك o kundi man ابن الرَنْق] (anak ni Enrique, Enriquez, Henriques) han mga Moro nga iya gin-awayan, amo an syahan nga Hadi han Portugal. Kilalado gihapon hiyá ha ngaran nga Alfonso Enriquez o kun ha Pinortuges, Afonso Henriques.  Nakuha niya an paglugaríng han salatan nga bahin han Ginhadian han Galicia, an Kondado han Portugal, tikang han namumuno han Galicia, an Hadi han León, han 1139, nga diin nagtukod hiya hin bag-o nga ginhadian ngan gindoble an kahaluag hini upod han Reconquista, usá nga panuyo nga iya ginsunod tubtub han iya kamatay han 1185, katapos hin kap-atan-kag-unom ka tuig hin mga gera o pan-gubat patok han mga Moro.

Hi Afonso amo an anak nira Enrique han Borgonya ngan Teresa, an anak ha gawas ni Hadi Alfonso VI han León ngan Castilla ngan han iya kapadis nga hi Jimena Núñez de Lara.. Sumala han Crónica de Portugal de 1419, ni Fernão Lopes, an magigin hadi nga Portuges natawo ha Guimarães, nga hadto nga panahon amo an pinaka-importante nga sentro hin politika han iya mga kag-anak. Ginkarawat ini han kadam'an ha pag-iskolar nga Portuges tubtub han pagproner han 1990 ni Torquato de Sousa Soares nga an Coimbra, an sentro han kondado han Coimbra ngan usá gihapon nga sentro han kan Afonso mga ginikanan, nga amo an lugar nga iya natawhan, nga nagdangat hin dako nga kasina ha Guimarães ngan hin polémico nga barubalyo han hiní nga historyador ngan ni José Hermano Saraiva. Ha urhe nagproponer hi Almeida Fernandes nga Viseu an lugar nga natawhan ni Afonso nga ginbase niya didâ han Chronica Gothorum, nga nagsiring nga natawo hi Afonso han 1109. Iní nga posisyon ginsunod ni José Mattoso han iya biograpiya han hadì.  Hi Abel Estefânio nagsuhestyon hin lain nga petsa ngan thesis, nga diin nagproponer hiyá nga 1106 an pitsa han pagkatawo ngan an rehiyon han Tierra de Campos o bisan pa man Sahagún nga posible nga mga lugar nga nataw'han nga ginbase han mga nasabtan nga mga itineraryo han mga konde Enrique ngan Teresa.

Naghadî hin dugtong an magpadis nga konde ngan kondesa han Portugal kutub han kamatay ni Enrique han 22 Mayo 1112 han paglikus han Astorga, ngan katapos hiní nag-usaan paghadì hi Teresa.

Waray masabtan kun hin-o an magturutdo ni Afonso. Mga urhe nga mga tradisyon, nga posible nagtikáng kan João Soares Coelho (usá nga bastardo nga tulín ni Egas Moniz hin linyea nga binabaye) han mga butnga-nga-ika-13 nga gatostuig ngan ginpahilawig hin mga urhe nga mga susumaton sugad han Crónica de Portugal de 1419, nagsiríng nga an magturutdo hi Egas Moniz de Ribadouro, posible upod hin bulig hin mga ginyakan nga mga paghinumdom nga nagpahanungod han magturutdo han panimalay han Ribadouto. Bisan pa man, mga kontemporaneo nga dokumento, nga tikang han kansilyeriya ni Afonso han iya mga syahan nga tuig nga konde han Portucale, nagpapakita sumala kan José Mattoso nga an posible nga magturutdo ni Afonso Henriques amo an suhag nga bugto nga lalaki ni Egas Moniz nga hi Ermígio Moniz, nga, dugang han pagin maguráng nga bugto han panimalay han Ribadouro, amo an nagin dapifer ngan majordomus ni Afonso I tikang 1128 tubtub han hiya kamatay han 1135, nga nagpapakita hin pagkahiruhirani niyá ngadto han prinsipe.

Hin panuyo nga makakuha hin darudako nga bahin han panurundon nga Leonés, an iya iroy nga hi Teresa nakig-api kan  Fernando Pérez de Trava, an gigamhanan nga konde ha Galicia. An Portuges nga mga hadianon dinmiri han alyansa han Galicia ngan Portugal ngan dinmaop hirá hin pag-ugop kan Afonso.  An Arsobispo han Braga ginkahulop gihapon han pagkagamhanan han Galicia, ngan nabaraka han mga pag-unat ha pansingbahan han iya bag-o nga katipa, an Galyego nga Arsobispo han Santiago de Compostela, nga hi Diego Gelmírez, nga nag-angkon hin nabilngan kuno nga mga relikya ni Santiago ha iya bungto, kumu paagi hin makakuha hin gahom ngan karikohan labaw han iba nga mga katedral ha Rawis Ibérico. Han 1122, inmabot hi Afonso han edad hin napulo-kag-upat, an panuigon hin pagkadumaku-on han ika-12 nga gatostuig. Naghimo hiyá han iya kalugaringon nga kabalyero ha iya pagbuot didto ha Katedral han Zamora han 1125, nga gintugotan han iya nanay.  Katapos han kampanya militar ni Alfonso VII patok han iya iroy han 1127, nagrebelde hi Afonso patok han iya nanay ngan nagpadayon pagkuha han pagdumara han kondado tikang han reyna.

Han 1128, harani ha Guimarães, ha Pag-awayan han São Mamede hi Afonso ngan han iya mga umurogop nanlupig hin mga kasundalohan ha ilarom han iya nanay ngan ni Konde Fernando Peres de Trava han Galicia. Ginpa-iwas ni Afonso an iya nanay ngadto ha Galicia, ngan nagkuha han pagdumara han Kondado han Portucale. Sugad man, nawara an posibilidad nga mahibalik hin pagdugtong an Portugal (nga tubtub hiní nga panahon gintawag nga Salatan nga Galicia) ngadto hin Ginhadian han Portugal ngan Galicia sugad han una ngan nagin nag-uusaan nga namumuno hi Afonso pagsunod hin mga hangyo hin paglugaríng tikang han singbahan ngan mga hadianon han kondado. Ginlupig gihapon ni Afonso an umangkon han iya nanay nga hi Alfonso VII han León, nga inmulpot pagbulig ha iya dadâ, ngan sugad man nahitalwas niya an nasod tikang han pagdepende hin politika han korona han iya patod nga kanan León. Han 6 Abril 1129, gindikta ni Afonso Henriques an sinurat nga diin nagsangyaw hiyá han iya kalugaringon nga Prinsipe han Portugal.

Sunod, hi Afonso binmalhin han iya pakig-away patok han nagpapabilin nga problema han mga Moro ha salatan. Nagin-malinamposon an iya mga kampanya, ngan han 25 July 1139, nakadaog hiyá hin nakakalupig nga pagdaog ha Pag-awayan han Ourique, ngan dayon katapos posible ginpasangyaw hin waray may natipa nga Hadi han mga Portuges han iya mga kasondalohan, nga gintukod an iya pagkapatas hin ranggo han iba nga mga ginhadian han rawis, bisan man kun an syahan nga pagtawag han iya hadianon nga titulo natikang han 1140. An syahan nga katitirok han Portuges nga Cortes nga nagtirok ha Lamego (nga diin hahatagan hiya han korona tikang han Arsobispo han Braga, ha pagkumpirma han iya paglugaring) usá nga hinimohimo han ika-17 nga gatostuig ha Pinortuges nga kasaysayan.

Bisan pa man, an paglugaríng o independensya tikang han suseraniya ni Alfonso VII han León, dirì la butáng nga iya matatagmtamán pinaagi hin militar. An Kondado han Portugal kinahanglan pa nga makilal-an ha diplomasiya han mga hagrani nga mga nasod nga usá nga ginhadian, ngan labaw ha ngatanan han Singbahan Katoliko Romano ngan han Papa. Nag-asawa hi Afonso kan Mafalda han Saboya, anak nga babaye ni Amadeo III, Konde han Saboya, ngan nagpadará hiyá hin mga embahador ngadto ha Roma basi makigsabot han Papa. Nagmalinamposon hiyá han pagsalikway han suseraniya han iya patod nga hi Alfonso VII han León, ngan nagin vasalyo lugod han papado, sugad han mga hadi han Sicilia ngan Aragón ugsa ha iya. Han 1179 an bula nga Manifestis Probatum nagkarawat han bag-o nga hadi nga vasalyo là han papa ngan waray iba.

Ha Portugal nagpahimo hiyá hin pipira nga mga monasteryo ngan kumbento ngan naghátag hiyá hin mga importante nga mga pribilehiyo hin mga orden nga relihiyoso. Hiyá an nagpatukod han Monasteryo han Alcobaça, nga diin ginpatawag niya an Orden Cisterciense han iya batâ nga hi Bernardo han Claraval han Borgonya. Han 1143, nagsurat hiyá kan Papa Inocencio II nga nagdeklara hiya han iya kalugaringon ngan han ginhadian nga mga surugoon han singbahan, nga naghurar hin pagpadayon hin pagpa-iwas han mga Moro tikang han Rawis Ibérico.  Ha paglaktaw hin bisan hin-o nga hadi han León, nagdeklara hi Afonso han iya kalugaringon nga  han papado. Nagpadayon hi Afonso hin paginkilalado pinaagi han iya mga buhat patok han mga Moro, nga naagawan niya an Santarém (kitaa an Paglupig han Santarém) ngan Lisboa han 1147 (kitaa Pagpalibot han Lisboa). Nalúpig gihapon niya in importante nga bahin han tuna ha salatan han Salog Tajo, bisan pa man, nawad'an iní balik ngadto han mga Moro ha mga sumuronod nga tuig.

Ha laín nga bahin, hi Hadi Alfonso VII han León (patod ni Afonso) nagkitâ han naglulugaríng nga namumuno han Portugal nga rebelde là. Masúrong ngan mapaít an pag-awayan ha ira nga duhá ha mga sumurúnod nga túig. Nahibulig hi Afonso hin gyera, nga diin inmúgop hiyá han Aragonés nga hadì, nga kaaway han Castilla. Basi masiguro an alyansa, an iya anak nga hi Sancho ginbalato kan Dulce, an bugto han Konde han Barcelona ngan Infanta of Aragon. Ha kataposan, katapos han pagdaog ha Pag-awayan ha Valdevez, nagtukod an Tratado han Zamora (1143) hin kamuráyaw han duhá nga magpatod ngan hin pagkilala han Ginhadián han León nga soberano nga ginhadi-an an Portugal.

Han 1169 an lagas na nga Dom Afonso nahulog tikang han iya kabayo didâ hin pag-atubangay harani ha Badajoz ngan posible nga napiangan, ngan nabihag han mga kasundalohan han hadì han León nga hi Fernando II nga iya gihapon umágad. Tikang hiní nga panahón, waray na mangabayo an Portuges nga hadì, kundi diri sigurado kun tungod ba han pagkapi-ang: sumalâ han urhe nga nahig-araan nga kasaysayan nga Portuges, nahinabô iní kay makinahanglan daw magsurender hin utro hi Afonso kan Fernando II han León o kundi man magkakaada hin gyera han duha nga mga ginhadi-an kun mangabayo hiyá.  Napiritan an Portugal pagsurender hin paglukat para ha iyá an haros tanan nga mga nasakop nga mga katunaan ni Afonso ha Galicia (amihan han Salog Minho) han mga naglabay nga tuig.

Han 1179 ginbaydan an mga pribilehiyo ngan mga pabor nga ginhatag han Singbahan Katoliko Romano. Ha waray pagluluya nga paningkamot hin pira nga mga api, sugad han Primado nga Arsobispo han Braga nga hi Paio Mendes, ha korte han papa, ginpasamwak an bula papal nga Manifestis Probatum nga nagkarawat han bag-o nga hadì nga basalyo la han  papa.  Didâ han bula, ginkilala gihapon ni Papa Alejandro III  hi Afonso nga Hadì ngan an Portugal nga usá nga naglulugaríng nga korona nga mayda katungod nga sumakop hin mga katunaan tikan ghan mga Moro. Upod hiní nga panalangin han santo papa, nadig-on an Portugal hin pagin ginhadi-an.

Han 1184, an Almohad nga kalifa nga hi Abu Yaqub Yusuf nagtirok hin dako nga puwersa hin Almohade nga bumulós patok han mg Portuges nga pagsulong nga ginbuhat tikang mahuman in lima-ka-tuig nga kasabotan han 1178 ngan iya ginpalibotan an Santarém, nga dinadapigan ni Sancho nga anak ni Afonso. Waray magmalinamposon an Almohade nga pagpalibot han pag-ulpot hin mga sumat nga kinmada hin pagdepensa han syudad an arsobispo han Compostela ngan hi Fernando II han León ngahaw gihapon upod han iya army. An mga Almohade naghunong han ira pagpalibot ngan han ira pag-atras nahimo nga kapirdihan tungod hin pagpanic dida han ira kampo, nga diin nasamaran an Almohade nga kalifa (sumala hin usá nga bersyon, tungod hin bolt hin crossbow) ngan namatay dida han tikadto ha Sevilla. Namatay hin diri maiha hi Afonso, posible tungod hin tigda nga nadangat hin kamatayan, dida han 6 Disyembre 1185. Gintatahuran hi Afonso nga bayani han mga Portuges, tungod han iya personal nga pamatasan ngan tungod nga amo an nagtukod han ira nasod. Mayda mga sumat hin mitiko nga kinahanglan hin 10 ka tawo hin pagdara han iya espada, ngan hi Afonso karuyag makig-away hin personal nga kombate han iba nga mga monarka, kundi waray may naruyag pagkarawat han iya pag-ayat. Ginsusumat gihapon, nga bisan man han iya maupay ngan pasidungganon nga batasan, nga maisog hiya hin kasinahon. Mayda mga ginsaysay nga naghatang hin pananglitan hin usá nga legado han santo papa nga nagdara ha iya hin mensahe tikang kan Papa Pascual II nga dumiri pagkilala han kan Afonso pag-angkon hin pagin-hadi: an nahinabo tungod kay sunod hini nakatalapas o nakasala hin gutiay nga pagtalapas patok han hadi o kundi man katapos la pagbasa han surat, hi Afonso duro hin kasina ngan hapit niya patayon an representante han santo papa, nga diin pipira nga mga Portucalense nga mga noble ngan mga kasundalohan nagkinahanglan nga pugngan an batan-on nga magigin-hadi.

Han 1146, nag-asawa hi Afonso kan Mafalda, anak ni Amadeo III, Konde han Saboya ngan Mahaut han Albon, ngan an duha nagpakita hin syahan nga mag-upod han Mayo hadto nga tuig nga nagkumpirma hin mga karta nga hadianon. Mayda hira han mga sumurunod nga katulinan:

Ugsa han iya pag-asawa kan Mafalda, hi Hadi Afonso nakapaburod kan Chamoa Gómez, anak nga babaye ni Konde Gómez Núñez ngan Elvira Pérez, bugto nira Fernando ngan Bermudo Pérez de Traba: han iya suhag nga anak nga lalake.

An iya mga anak-ha-gawas kan Elvira Gálter amo hira:

Hi Hadi Afonso amo gihapon an amay ni:




#Article 492: Manuel L. Quezon (206 words)


Hi Manuel Luis Quezon y Molina (Agosto 19, 1879 - Agosto 1 1944) amo an syahan nga mangulo o presidente han Mankomunidad Pilipinhon o Philippine Commonwealth.  Hiya an sinisiring nga ikaduha nga mangulo han Pilipinas sunod kan Emilio Aguinaldo.

Ipinanganak si Manuel L. Quezon sa Baler, Tayabas (tinatawag na yana Aurora) sadton 19 Agosto 1878. Ang tunay niya na ngaran Manuel Luis M. Quezon. Anak hiya nina Lucio Quezon ngan Maria Dolores Molina, pareho mga paratutdo. Nagtapos siya ng pag-eskwela sa Colegio de San Juan de Letran sadton 1893. Kaapi siya sa mga nag-alsa kontra sa mga Kastila. Nakigsamok liwat siya kaupod an Pilipino na Nasyonalista sadto Gyera Pilipino-Amerikano kabulig ni Emilio Aguinaldo. 

Sadto 1906, nagin gobernador sya sa probensya sa Tayabas, kudi nagbitiw para mangumpanya para sa Asambleya ha Pilipinas, kun diin siya naman an nagin pinuno ha Asambleya. Tikang 1909 tubtob 1916, siya an nagin komisyonero sa Estados Unidos para sa Pilipinas. Sini na panahon naipasa an Jones Act.

Nagkasakit tuberkulosis si Quezon ngan namatay sa Saranac Lake, Franklin Country, New York sadton 1 Agosto 1944 sa edad na 66. ginlubong an iya minatay sa Arlington National Cemetery kudi ginliwat sa Manila North Cemetery ngan gialiwat otro ngadto sa monumento sa Quezon Memorial Circle.




#Article 493: Georges Pompidou (154 words)


Hi Georges Jean Raymond Pompidou (; 5 Hulyo 19112 Abril 1974) usá nga Franses nga polítiko nga nag-alágad nga Mangulo han Fransya tikang 1969 kutob han iya kamatayan han 1974. Hiyá anay an Primer Ministro han Fransya tikang 1962 kutob 1968—an gimaihai nga paglingkod hiní nga puwesto han kaagi hiní. Maiha na hiyá nga kabulig ni Mangulo Charles de Gaulle; komo mangulo han estado, usá hiyá nga moderado nga konserbador nga nag-ayad han relasyon han Fransya ngan han Estados Unidos ngan nagmantener hin positibo nga mga relasyon han mga bag-o nga nagka-independente nga mga kasanhi nga kolonya ha Africa.

Ginpadig-on niya an iya partido politika, an Paghiusa hin mga Demokrata para han Republika (Union des Democrates pour la Ve République o kundi man UDR), basi ini magin usá nga madig-on nga salipdanan para han Gaullist nga pag-gios. An pagkamangulo ni Pompidou ginkikita hin dako nga pagtahod han mga Franses nga mga komentarista ha politika.




#Article 494: Korporasyon (494 words)


Iton korporasyon in uska kompanya o grupo hin mga tawo nga otorisado maggios komo usa ka nag-uusaan nga entidad (pagkita hit balaod, usa ini nga tawo) ngan ginkikilala nga sugad ha balaod. An mga nahiuna nga nakainkorporado nga entidad in gintukod pinaagi hin carta (ini in usa nga buhat ad hoc nga ginhatag hit uska monarkiya o ginpasa hit usa ka parliamento o lehislatura). Kasagaran nga mga hurisdiksyon yana in nagtutugot na mga mahimo iton bag-o nga korporasyon pinaagi hit pagparehistro.

Durudilain ka klase it mga korporasyon, nga kasagaran ginlalain hit baload han hurisdiksyon kun diin ini in nahihimo ha duha nga klase: kun makakaisyu hini hin stock o diri, o kun ini ba in nag-gaganansya.

Kun it lokal nga balaod in naglalain han korporasyon hit akos makaisyu hin stock, an mga korporasyon nga gintutugotan in gintatawag nga stock corporation, an pagtatag-iya han korporasyon in pinaagi ha stock o bakas, ngan an mga tag-iya han bakas in gintatawag nga stockholder. An mga korporasyon nga diri gintutugotan makaisyu hin stock in gintatawag nga non-stock corporation, an mga kinokonsidera nga mga tag-iya han korporasyon in hira nagpapamiyembro hit korporasyon, ngan hira in gintatawag nga api han korporasyon.

Nabubuhi it corporasyon tungod hit balaod.  Diri man ngani hiya tawo pero it pagkita hit balaod, baga-baga hiya usa nga tunay nga tawo.  Waray niya kakayahan magbuhat hin biskan ano, labot la an mga ginpatapod han balaod.

Kun matindog na an usa ka corporasyon, poydi na hiya kumiwa para matuman it iya panuyuan.  Mayda na hiya kakayahan makakiha ngan magkiha ha iya ngaran.  Poydi liwat hiya magkamayada kalugaringon nga tatak para magpahitood hit mga dokumento.  Mayda hiya kalugaringon nga personalidad na magkaiba han mga tagapagdumara ug tag-iya.  Poydi hiya makapagtagiya hin kagamiton ug katunaan.  Diri liwat hiya basta-basta mawawara biskan it mga tag-iya ug tagdumara magkamagtay o magkababalyuhan.  Napadayaon la gihap iya kinabuhi sunod han nakasaad ha Artikulo han Pagcorporasyon o Sertipiko han Pagcorporasyon.

Tungod nga ginhimo la hiya han balaod, waray ini hiya lawas.  Nakakagios la hiya tungod han iya mga ahente.  It iya ahente amo an mga direktor ngan tagapagdumara han corporasyon.

Mayda kalugaringon na personalidad an corporasyon.  Ha mata hit balaod, bulag it corporasyon ha mga tag-iya ug tagdumara.  Tungod hini, diri makakalanat it mga nautangan han corporasyon ha mga ari-arian han tagdumara ug tag-iya labot la an mga pinondar han mga tag-iya ha corporasyon.  Madali liwat magbalhin hin mga bahin an usa nga tag-iya.  Mas nakakatirok hin durudako na puhunan an corporasyon tungod it iya kinaiya.  Kadam-an ha mag tagapagdumara han corporasyon magkarit liwat, nakakapili man ug nakakaaghat hit mas maupay nga empleyado an usa nga corporasyon ha gawas han mga tag-iya.

An daan na balaod han corporasyon ha Pilipinas amo an Act No. 1459 na napatuman han Abril 1, 1906.  Ini nabalyoan han Batas Pambansa Blg. 68 na napatuman han Mayo 1, 1980.

An ahensya han gobyerno ha Pilipinas nga tagabantay ngan nagpapausbong han mga corporasyon ha Pilipinas amo an Securites and Exchange Commission.




#Article 495: Ihap (386 words)


An ihap (agsob liwat tawagon ha Winaray nga numero tikang han Kinatsila nga número) usa nga abstrakto nga ideya nga ginagamit ha pag-ihap ngan pagsukol. Iton simbolo o tigaman nga ginagamit pagtigaman o pagrepresenta hin ihap tinatawag liwat nga ihap o numero.

An pag-ihap ha Winaray mayda pagkaiba han panahon han pag-ulpot han mga Katsila ngan an pag-ihap ha yana.  Ha yana agsob gamiton an mga Espanyol nga ihap nga labaw hin 10 gawas han gatos ug yukot.  Kundi masasabtan pa gihapon an paagi hin pag-ihap ha Winaray. Tulo ka panahon nga maikukumpara an pag-ihap ha Winaray: han 1662 nga panahon ni Padre Domingo Ezguerra, han 1908 nga panahon ni Norberto Romuáldez ngan an yana (tikang han 1978).

Sumala han Arte de la lengua bisaya de la provincia de Leyte (Arte han Binisaya nga yinaknan han probinsya han Leyte) ni Padre Domingo Ezguerra nga ginsurat han tuig 1662, amo ini an mga ihap ha Winaray.

Sumala kan Ezguerra an pag-ihap hin labaw hin napulo (10) baga hin ginhahatag an masunod nga ihap hin tagnapulo tapos ginhahatag kun pira an mabibilin. Pananglitan an napulo kag walo (18) ha panahon ni Ezguerra puyde igyakan nga hingarohaan na iduha o icacaduhaan na iduha nga buut sidngon duha na la ugsa magin karuhaan (i.e., 2 nga igdugang magin 20).  O an katloan kag tulo (33) nga pipito na ihingapatan nga buot sidngon pito ugsa umabot ka kap-atan (i.e., 7 ugsa umabot ha 40).

Puyde liwat nga an ihap ighatag kun ika-pira dida han kamutangan hin bagis hin ihap ugsa mag-abot han sunod nga tagnapulo nga ihap. Pananglitan: an ihap nga karuhaan kag upat (24) puyde liwat ighatag nga icacatloan nga upat o hingangatloan nga upat nga buot sidngon ika-upat nga kamutang ugsa umabot han katloan (i.e., 4 nga puwesto ha tikadto ha 30) . (Tigamni nga Ezguerra naggamit hin nga nga pagsumpay dinhi pero na han usa nga paagi).

Han 1908 ginsurat ni Norberto Romuáldez an iya barasahon nga Bisayan Grammar. Ini an iya talaan han mga ihap ha Winaray. Ginhahatag ha ubos an daan nga ortograpiya sumala han ginbutang ni Romualdez ngan han ortograpiya nga iya ginproponer ngan gagamiton han Sanghiran san Binisaya.

An pagkaiba han pag-ihap han kan Romualdez an paggamit han ribo.

Han pag-ihap ha ubos amo an ginagamit han Bibliya ngan han Pagpurulongan ni Eduardo Makabenta.




#Article 496: Clark Air Base (155 words)


An Clark Air Base (ha literal nga Winaray:  Base Pan-kalangitan han Clark) usa nga kasanhi nga United States Air Force nga base ha Isla han Luzon ha Pilipinas, nga nahamutang hin 3 ka milyas ha katundan tikang ha Syudad han Angeles, mga 40 ka milyas ha kanawayan tikang ha Metro Manila.  An Clark Air Base usa nga lugar militar han Amerikan tikang han 1903 tubtob 1991. An base mga 14.3 ka kwadrado nga milyas (37 ka km²) nga mayda reserbasyon militar nga natubtob ha amihanan nga nalakip hin 230 ka kwadrado nga milyas (596 ka km²).  An base usa nga istasyon hin mga pwersa Amerikano dida han katapos han Gyera Pankalibotan II, ngan tubtob han 1975, usa nga gindadapigan hin suporta lohistika dida han Gyera ha Vietnam.  Katapos han pag-iwas han mga Amerikano nga puwersa dida han 1991, an base amo an nagin lugar han Luparan Panlangyaw han Diosdado Macapagal ngan han Clark Freeport Zone.




#Article 497: Malolos (208 words)


An Syudad han Malolos usa nga ika-upat nga klase nga syudad ha lalawigan han Bulacan, Philippines. Amo ini an kapital nga syudad han Bulacan. Nahimutang ini hin 40 ka kilometro ha amihanan tikang ha Manila, ngan usa ini nga importante nga suburb ha gawas han Manila. Mayda ini populasyon nga 175,291 ka tawo ha 36,663 nga mga panimalay sumala han census han tuig 2000.

Didto ha Malolos an lugar han katitirok han paghimo han batakan-balaod o katitirok konstitusyonal han 1898, nga kilalado nga amo an Katitirok ha Malolos, nga pagtukod han Syahan nga Republika Pilipinhon, an syahan nga republika ha Asya

An Malolos amo an lugar han kaagi han Pilipinas nga diin nahinabo an katitirok han paghimo han batakan-balaod o katitirok konstitusyonal han 1898 nga nagdangat han pagtukod han Syahan nga Republika Pilipinhon, an syahan nga republika ha Asya, nga pinamunoan ni Emilio Aguinaldo. An Malolos amo an nagsirbe nga kapital han halipot-hin-pag-iha nga republika tikang han 1898-1899. 

Durante han Gyera Pilipinhon-Amerikanhon, nakuha han mga Amerikano an Malolos dida hin madugó nga pag-awayan nga nagresulta han pagkalagiw ni Aguinaldo ngadto ha San Fernando, Pampanga. 

Didto ha Malolos ginbuhat an pag-inagurar ni Presidente Joseph Estrada han Hunyo 30, 1998 ha Simbahan han Barasoain. Nagin syudad ini dida han 1999.




#Article 498: Camilo Benso, Konde han Cavour (113 words)


Hi Camillo Paolo Filippo Giulio Benso, Konde han Cavour, Konde han Isolabella ngan Leri (Agosto 10 1810 – Hunyo 7 1861) usa nga nangunguna nga tawo dida han pakigbisog para hanpaghiusa han Italya. Hiya an nagtukod han orihinal nga Partido Liberal Italyano ngan Primer Ministro han Ginhadi-an han Piedmont-Sardinia, ngan hiya an nagdumara hini durante han Ikaduha nga Gyera hin Paglugaring han Italya ngan han mga kampanya ni Garibaldi para han paghiusa han Italya (gawas hin unom-ka-bulan nga pagbiya tikang han pwesto). Namatay hi Cavour mga tulo ka bulan katapos han pagdeklara hin nahiusa nga Ginhadi-an han Italya, ngan sugad man, waray hiya mahiabot han paglakip han Venecia o Roma dida han ginhadi-an.




#Article 499: Meycauayan (154 words)


An Syudad han Meycauayan o Meycauayan usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan han Bulacan, Philippines. Nahamutang it syudad hin mga 19 ka km ha amihanan tikang ha Manila ngan mga 22 ka km ha salatan tikang han Syudad han Malolos, an kapital han lalawigan.  Ginsasapitan an Syudad han Meycauayan han bungto han Marilao ha amihanan, han Syudad han Valenzuela ha salatan, han Syudad han Caloocan ha sidlangan, ngan han bungto han Obando ha katundan. Naglalakip ini hin kahaluag nga 22.1 ka kwadrado nga kilometro, nga mga 1.17% han bug-os nga kahaluag hin katunaan han lalawigan han Bulacan. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 175,291 ka tawo ha 34,882 nga mga panimalay. Han 2007, an Meycauayan ngan han hirani nga distrito han Marilao ginlista nga duha nga syudad han pinakaduro hin polusyon han bug-os nga kalibutan.

An Meycauayan ginbahin ngadto hin karuhaan kag unom (26) nga mga baranggay.




#Article 500: San Jose del Monte (163 words)


An Syudad han San Jose del Monte (o San Jose) usa nga ikaduha nga klase nga syudad ha lalawigan han Bulacan, Philippines.  Ginsasapitan ini han Syudad han Caloocan ngan Syudad han Quezon, ha Metro Manila, ha salatan; han Rodriguez, Rizal ha sidlangan; han Santa Maria ngan Marilao, nga mga bungto han Bulacan, ha katundan, ngan han Norzagaray, Bulacan ha amihanan.  Sumala han in the north. Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 315,807 ka tawo ha 66,179 nga mga panimalay.

An syudad mayda kalugaringon nga representante han Kamara han mga Representante tikang han pagkabulag hini tikang han ika-upat nga distrito han Bulacan dida han 2004.

An Syudad han San Jose del Monte ginbahin ngadto hin duha nga mga distrito para hin panuyo hin pagrepresentar. Ginbahin ini ha politika hin mga kalim-an kag siyam (59) nga mga baranggay nga diin karuhaan kag tulo (23) naglalakip han syahan nga distrito samtang an nahabilin lakip han ikaduha nga distrito.

Distrito I

Distrito II




#Article 501: Costa Rica (249 words)


An Costa Rica, nga gintatawag ha opisyal nga Republika han Costa Rica (ha Kinatsila: República de Costa Rica) usa nga nasod ha Butnga nga Amerika o Centroamérica.  Ginsasapitan ini ha amihanan han Nicaragua, han Panama ha timugan o salatan-sidlangan ngan han Dagat Caribe ha sidlangan ngan han Kalawdan Pacifico ha katundan.  An kapital hini amo an syudad han San José. Kinatsila an opisyal nga yinaknan hini.

An Costa Rica, nga usa han mga demokrasya nga konsolidada ha mga Amerika, nakamantener hin usa nga maupay nga establisado nga politika bisan pa han kakurian hin ekonomiya ngan sosyudad han naglabay nga mga dekada.  Nakikala an Costa Rica nga amo an syahan nga nasod nga nag-abolir han ehersito o puwersa nga armado hini dida han Disyembre 1 han 1948.  An indise hin desarrolyo humano hini usa han mga gimaupayi ha Latinoamérica, nga nakakuha han ika-upat ka puwesto sunod han Argentina, Chile ngan Uruguay.  An Costa Rica amo an ikalima ha kalibutan  dida han klasipikasyon han indise han desempenyo ambiental han 2008.  Ha mga kanasuran han Amerika Latina, an Costa Rica amo an syahan nga lugar dida han klasipikasyon han kompetitividad turistika ngan ika44 ha kalibutan.

An Costa Rica mayda pito nga mga lalawigan o probinsya, ngan ini nga mga probinsya ginbahin ngadto hin kawaloan kag usa nga mga kanton  (cantón ha Kinatsila, nga an plural cantones), nga an kada tagsa gindudumara hin alkalde. An mga alkalde ginpipili ha tagsa upat ka tuig han katawhan han tagsa kanton.  Waray ini mga lehislatura probinsyal. 




#Article 502: Mehiko (576 words)


An Mehiko (puyde liwat igsurat ha Winaray nga Méhiko o Mexico; kasurat ha Kinatsila ngan pormal nga Winaray: México  ; , puyde liwat igsurat nga Méjico) nga an opisyal nga ngaran Estados Unidos Mehikanos ( ), usá nga nasod ha salatan nga dapit han Amihanan nga Amerika. Ginsasapitán iní ha amihan han Estados Unidos; ha salatan ngan katundan han Kalawdan Pasipiko; ha timugan han Guatemala, Belize, ngan han Dagat Caribe; ngan ha sidlangan han Golfo han Mexico. Naglalakip hin haros , iní nga nasod amo an ika-lima nga gidako-i nga nasod ha mga Amerika hin bug-os nga langyab o kahaluag ngan iní an ika-13 nga gidako-i nga naglulugaring nga estado ha kalibutan. Upod hin ginbanabana nga kamolupyohan hin labaw 129 ka milyon nga tawo, an Mehiko amo an ika-napulò nga nasod hin gidamo-i hin kamolupyohan ngan an gidamo-i hin kamolupyohan nga nayakan-hin-Espanyol nga nasod ha kalibutan, samtang amo gihapon iní an ikaduhá nga gidamo-i hin kamolupyohan ha Latin America sunod han Brasil. It Mexico usá nga federasyon nga nahihimo tikang hin 31 nga estado ngan han Syudad han Mehiko (CDMX), nga amo an kapital o pamunuan nga syudad ngan an syudad nga gidamo-i hin molupyo. Upod han mga iba nga metropolis ha nasod an Guadalajara, Monterrey, Puebla, Toluca, Tijuana, ngan León.

An Estados Unidos Mehikanos usa nga federasyon hin katloan kag usa (31) nga gawasnon ngan soberano nga mga estado nga nahimo hin Paghiusa o Unyon nga may-ada yakanbalaod han Distrito Federal ngan iba nga mga teritoryo. An tagsa estado mayda kalugaringon nga batakan balaod ngan kongreso pati poder judicial ngan an mga bungtohanon hin nan-eelehir o namimili ha direkta nga pagpili o pagbotos  hin gobernador para hin unom-ka-tuig nga panahon hin serbisyo, pati liwat hin mga representante (diputados locales) ngado han ira mga tagsa-tagsa nga mga kongreso hin estado, para hin tulo-ka-tuig nga panahon hin serbisyo. An 31 nga mga estado ngan an Distrito Federal tinatawag nga mga entidades federativas, ngan ini ngatanan patas hin representasyon dida han Kongreso han Paghiusa o Kongreso han Unyon.

It mga estado Mehikano ginbahin liwat ngadto hin mga munisipyo (municipios), an giguti-ayi nga opisyal nga politikal nga entidad dida han nasod, nga gindudumara hin alkalde o presidente han munisipyo (presidente municipal), nga na-iilihir han mga nangungukoy hin pluralidad. It mga munisipyo puyde pa igbahin ngadto hin mga diri-autonomo nga mga delegasyon (delegaciones) o ha mga semi-autonomo nga mga presidensya auxilyar (presidencia auxiliar).

Ha batakan balaod, an Syudad han Mehiko, komo kapital o ulohan han federasyon ngan lingkoranan han mga gahom han Paghiusa o Unyon, amo an Distrito Federal, usa nga ispisyal nga pagbahin ha politika ha Mehiko nga gintatag-iyahan han federasyon hin bug-os ngan diri ngadto hin partikular nga estado, ngan sugad man, mas limitado an lokal nga pagdumara hini kaysa han mga iba nga mga estado han nasod. Bisan pa man, tikang han 1987 nagkaada ini hin sunod-sunod nga pagtikadako nga grado hin autonomiya ngan yana, an mga nangungukoy hini naka-elihir hin mangulo han gobyerno (Jefe de Gobierno) ngan hin mga representante hin Asablea Lehislatiba hin direkta.  Kondi an pagkaiba tikang han iba nga mga estado amo nga an Distrito Federal waray konstitusyon kundi balaod hin pan-gobyerno.  An Syudad han Mehiko conterminous ngan coextensive han Distrito Federal.

An mga ngaran han katloan kag usa nga mga estado ngan han Distrito Fderal ngan an ira mga opisyal nga mga pagpahalipot nga postal ha parentesis ginpapakita ha nasunod nga tabla, upod an mga agsob gamiton nga mga bandira han estado:




#Article 503: Puerto Rico (123 words)


An Puerto Rico, nga an opisyal nga ngaran han Kinatsila Estado Libre Asociado de Puerto Rico (literal nga Winaray Kaapi nga Gawasnon nga Estado han Puerto Rico), ngan ha Iningles Commonwealth of Puerto Rico (literal nga Winaray: Mankomunidad han Puerto Rico o Komunwelt han Puerto Rico), usa nga teritoryo nga diri incorporado nga gindudumara han Estados Unidos nga mayda status hin autogobyerno o paglugaring hin pagdumara. Nahamutang ini ha dumagsaan o amihanan-sidlangan han Dagat Caribe ha sidlangan tikang han Republika Dominicana ngan katundan tikang han Islas Virgenes.

An mga Puertorriqueño sumala han Balaod Jones han 1917 mga bungtohanon o ciudadano han Estados Unidos.

An Puerto Rico mayda 78 ka munisipyo (municipio).  An mga ini na-elihir hin alkalde (alcalde) ngan lehislatura munisipal (legislatura municipal).




#Article 504: Santa Maria, Bulacan (130 words)


An Santa Maria usa nga syahan nga klase nga urban nga bungto ha lalawigan han Bulacan, Pilipinas. An bungto han of Sta. Maria nahamutang hin 32 ka kilometro ha dumagsaan o amihanan-sidlangan tikang ha Manila ngan nahamutang ha sinirangan nga dapit han Bulacan. Ginsasapitan it bungto ha amihanan han mga bungto han Angat ngan Pandi, parti han Syudad han San Jose del Monte ha salatan; Norzagaray ngan iba nga dapit han Syudad han San Jose del Monte ha sidlangan; ngan han mg bungto han Marilao ngan Bocaue ha katundan nga dapit.

Sumala han census han tuig 2007, mayda ini populasyon nga 205,258 ka tawo ha densidad hin populasyon nga 2,258 ka tawo ha tagsa kilometro nga kwadrado.

An Santa Maria ginbahin ngadto hin karuhaan kag upat (24) nga mga baranggay.




#Article 505: Waraynon nga literatura (281 words)


An literatura Waraynon amo an literatura nga ginsurat hin mga Waraynon ha Winaray.

An mga syahan nga mga sumat hin Waraynon nga literatura natikang han 1668 han pagdokumentar hin Heswita nga padi nga hi Padre Francisco Ignacio Alzina han mga porma hin siday sugad han candu, haya, ambahan, canogon, bical, balac, siday ngan awit. Nagpahayag gihapon hiya han susumaton ngan posong, mga syahan nga porma hin pagsaysay. Daan na mayda mga tradisyon hin teatro - dida hin pagpasundayag hin mga pagsiday, mga ritwal ngan mimetiko nga pagsayaw.  An mga sayaw nagpahayag hin mga kalipay ngan mga buhat han hadto nga mga Waraynon.

Ha sulod hin tulo ka siglo hin Espanyol nga pagkolonisar ug dugang pa nga panahon hin pag-okupar han mga Amerikano, an mga daan nga mga ritwal, mga porma hin pagsiday ngan mga pagsaysay inmagi hin pagliwat. In usa nga pananglitan amo an balac, usa nga pagsiday hin baton-baton hin lalaki ngan babaye.  Sumala kan Charo N. Cabardo, usa nga historiadora hin Waraynon, an balac nagpabilin ha iya porma bisan pa man kon nagkaada ini hin mga bag-o nga tawag ngan naghuram hin mga aspeto han mga yinaknan han mga nagkolonisar.  Han panahon han mga Espanyol, an balac gintawag nga amoral; dida han panahon han mga Amerikano, gintawag ini nga ismayling, in pulong tikang han Iningles nga pulong nga smile o paghiyom.  Sumala hin nag-imbestiga hin literatura, mayda mga dapit han Samar, nga an balac o ismayling ginliwat agod makapahayag hin mga sentimyento patok hin imperyalismo nga diin an babaye nagtitigaman han iroy nga tuna ngan an lalaki amo an patriota nga nagsasaysay han iya gugma han nasod.

Talaan hin pipira nga mga bantog nga paragsiday ha Waraynon nga yinaknan.




#Article 506: Abu Dhabi (747 words)


An Abu Dhabi (  ) amo an pamunuan ngan ikaduhá nga gidamoi hin molupyo nga syudad han Emiratos Arabes Unidos (sunod han Dubai). Amo gihapon iní an pamunuan han Emirato han Abu Dhabi, nga amo an gidako-i han pito nga emirato han EAU. Nahamutang hin purô ha Gulfo han Persia an Abu Dhabi, tikang han Butnga Katundan nga Baybayon.  Kadam-an han syudad ngan han Emirato nangungukoy ha mainland nga nahasumpay han iba nga dapit han nasod. Sumala han impormasyon han 2020, an urbano nga langyab han Abu Dhabi mayda ginbanabana nga kamolupyohan nga 1.48 ka milyon, tikang hin 2.9 ka milyon ha emirato han Abu Dhabi, han mga 2016.

Balayan an Abu Dhabi hin mga opisina han lokal ngan federal nga gobyerno ngan amo an balayan han Gobyerno han Emiratos Arabes Unidos ngan han Supremo nga Konseho hin Petroleo. Balayan an syudad han Mangulo han EAU, nga api han panimalay han Al Nahyan. An madagmit nga pagpadukwag han Abu Dhabi ngan urbanisayson, upod hin dagko nga mga reserba hin lana ngan gas ngan produksyon ngan hataas nga average nga income, nagbalhin hiní ngadto hin dako nga nadukwag nga metropolis. Amo iní an sentro han nasod hin politika ngan industriya, ngan usá nga dako nga sentro hin kultura ngan komersyo. An Abu Dhabi amo an naamot hin mga duhá ka tagtulo nga bahin han mga $400 ka bilyon nga ekonomiya han EAU.

An palibot han Abu Dhabi punô hin ebidensya nga nakuha ha arkeyolohiya hin mga kahadto nga mga sibilisasyon, sugad han Kultura han Umm an-Nar, nga tikang han ikatulo nga millenio UC. Mayda gihapon nabilngan nga iba nga mga panimungto gawas han yana nga syudad han Abu Dhabi, upod han sinirangan ngan katundan nga mga rehiyon han Emirato.

An pulong nga Abu Inarabo para hin amay, ngan Dhabi amo an Inarabo nga pulong para hin gasela o bugsok nga gasela. Sugad man, it Abu Dhabi nangangahulogan nga Amay hin Gasela o kundi man Amay hin bugsok nga gasela. Ginhuhunahuna nga iní nga ngaran dinmangat tungod hin kadamo hin mga gasela hiní nga lugara ngan hin susumaton mahiunong kan Shakhbut bin Dhiyab al Nahyan.

An Bani Yas nga bedouin syahan anay nahasentro ha Oasis han Liwa ha katundan nga rehiyon han Emirato. Iní nga tribo amo an pinaka-importante hiní nga lugar, nga mayda labaw hin 20 nga mga grupo-grupo. Han 1793, an Al Bu Falah nga grupo nagbalhin ngadto han purô han Abu Dhabi ha baybayon han Gulfo han Persia tungod hin pakabiling hin tubig didto. Usá nga panimalay hiní nga grupo amo an Nahyan nga panimalay, nga amo yanâ  an namumuno nga pamilya han Abu Dhabi.

An komersyo hin panlurop para hin mga mutya o perlas usá nga dako nga industriya ugsa han pakatarâ hin mga reserba hin krudo nga lana. Sumala hin pinambasaran hin impormasyon, an Gulfo han Persia amo an gimaupayi nga kamutangan para hin mga perla. An mga nanlulurop hin perlas nalurop hin mga usá kutob usá-ngan-tungá ka minuto ngan malurop hirá hin mga katloan ka beses hin inadlaw. Waray mga tangke hin pagginhawa ngan waray gintutugotan nga iba nga mga mekaniko nga garamiton. An mga nanlulurop mayda anit nga tinaod ha ira irong nga mga anit nga tabón han ira mga tudlo ngan tamuragko ha tiil nga pagdapig ha ira samtang namimiling hirá hin mga sisi. Diri binayda an mga nanlulurip hin ira buhat hin inadlaw kundi nakakakarawat hirá hin bahín han mga ganansya hin season o panahón.

Han ika-19 nga gatostuig, dangat hin mga kasabutan (nga tinatawag nga mga truce ha Iningles ngan tregua ha Kinatsila nga naghatag han baybayon han ngaran hiní nga Trucial coast o Costa de tregua) nga ginbuhat han Gran Bretanya ngan han mga sheikh han mga Arabo nga Estado han Gulfo han Persia an Britanya amo an nagtin dako nga impluwensya hiní nga lugar. An prinsipal nga tuyo han interes han mga British amo an pagdapig han ruta hin komersyo ngadto han Indya tikang hin mga pirata, nga, amo an rason han ngaran anay hin'i nga lugar, an Baybayon hin Pirata. Sunod han pagpuypoy an pag-pirata hiní nga lugar, mayda iba nga mga panuyo nga ginbanabana, sugad an panginahanglaon ha estratehiya han British nga pagpagawas hin iba nga mga kagamhanan tikang han rehiyon.  Katapos han ira pag-iwas ha Indya han 1947, nagkapot an British han ira impluwensya ha Abu Dhabi han pagtikadako hin interes han potential han industriya hin lana han Gulfo han Persia.

An Abu Dhabi nakigparuha han mga nasunod nga mga bungto ngan mga syudad:




#Article 507: Imus (105 words)


An Syudad han Imus usa nga syahan nga klase nga syudad ha lalawigan han Cavite ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2010 mayda ini populasyon nga 301,624 ka tawo ha 42,232 nga mga panimalay.

An Imus ginbahin ngadto hin kasiaman kag pito (97) nga mga baranggay.

Han Hunyo 11, 1977, an presidente hadto nga hi Ferdinand Marcos nagpagawas han Dekreto Presidensyal No. 1163, nga nagbalhin han kapital han lalawigan tikang han Syudad han Trece Martires ngadto ha Imus. Waray lain nga balaod katapos hini nga nag-ispisipika han kapital han Cavite, kundi an lingkoranan han gobyerno han lalawigan ginbalik ngadto ha Trece Martires han 1979.




#Article 508: Syudad han Cavite (266 words)


An Syudad han Cavite (ha Chabacano: Ciudad de Cavite; Inintsek: 甲米地; Tinag-alog: Lungsod ng Cavite) usa nga ika-upat nga klase nga syudad ha lalawigan han Cavite ha Pilipinas. Nahamutang an syudad dida hin baga-hin-kawil nga katadman o peninsula nga nagawas ngadto han Bahia han Manila. An Syudad han Cavite amo an kasanhi nga kapital han lalawigan.  An historiko nga isla o puro han Corregidor ngan an mga hagrani nga mga isla ngan bulag nga mga kabatoan han Caballo, Carabao, El Fraile ngan La Monja nga mabibilngan han ganghaan han Bahia han Manila nalalakip han yakan-balaod o jurisdiksyon ha tuna han syudad.

Nahamutang an syudad hin mga 35 ka kilometro ha habagatan tikang ha Manila ha karsada. Nagsasapit ini han bungto han Noveleta nga nahamutang ha salatan.  An peninsula nagtatak-op han Bahia han Bacoor ha timugan ngan han Bahia han Cañacao ha dumagsaan, nga mga kabahin han Bahia han Manila.  An poblasyon o sawang han syudad ginbahin-bahin ngadto hin lima nga mga distrito: Dalahican, Santa Cruz, Caridad, San Antonio, ngan San Roque. Ini nga mga distrito ginbabahin-bahin pa ngadto hin walo nga mga zona ngan mga 84 nga mga baranggay. An Base Naval han Sangley Point lakip han syudad ngan nahamutang ini ha gi-amihanan nga dapit han peninsula. Ini usa nga base naval han Amerikano han una ngan nahimo na nga ispisyal nga base militar han Pilipinas. 

Sumala han 2007 nga census, an Syudad han Cavite mayda populasyon nga 104,581 ka tawo hin kahaluag hin tuna nga 20.80 ka kwadrado nga kilometrosquare kilometers.

An Syudad han Cavite ginbahin ngadto hin kawaloan kag upat (84) nga mga baranggay.




#Article 509: Tagaytay (117 words)


An Syudad han Tagaytay (ha Tinag-alog: Lungsod ng Tagaytay) usa nga ikatulo nga klase nga syudad ha lalawigan han Cavite ha Pilipinas.   Nahamutang ini hin 56 ka kilometro (35 ka milyas) tikang ha Manila pinaagi han Aguinaldo Highway, ngan usa ini han mga sikat nga mga karadto-an hin turista.  An Syudad han Tagaytay mayda maupay nga lantawan han Bulkan Taal. An syudad usa gihapon nga kilalado nga karadto-an hin turista tungod han mahalayahay nga klima nga dara han kahitas-an ha bukid nga kamutangan han syudad.

Sumala han census han tuig 2000 mayda ini populasyon nga 45,287 ka tawo ha 8,590 nga mga panimalay.

An Syudad han Tagaytay ginbahin ngadto hin katloan kag upat (34) nga mga baranggay.




#Article 510: Trece Martires (216 words)


An Syudad han Trece Martires (ha literal nga Winaray: Syudad han Napulo kag Tulo nga mga Martir; ha Tinag-alog: Lungsod ng Trece Martires) usa nga ikatulo nga klase nga  syudad ha lalawigan han Cavite ha Pilipinas.  An syudad amo an lingkoranan han kagamhanan o gobyerno han Cavite, ngan diin in damo han mga opisina han kagamhanan han lalawigan nahamutang.  Sumala han census han tuig 2007, mayda ini populasyon nga 90,177 ka tawo hin kahaluag hin katunaan nga 49.10 ka kwadrado nga kilometro.

Ginngaranan ini ha dungog han Napulo kag Tulo nga mga Martir han Cavite, nga ginpatay han mga Espanyol dida han Septyembre 12, 1896.

An Syudad han Trece Martires ginbahin ha politika ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga baranggay (4 nga urbano ngan 9 nga rural). Gintuyò ini nga an syudad bahinbahinon ngadto hin napulo kag tulo nga mga baranggay sumala han plano ni Senador Senator Justiniano Montano ngan ni Kongresista Jose Cajulis, nga dako an papel han paghimo han syudad. An tagsa baranggay gingnaranan ha dungog hin usa han mga Napulo kag Tulo nga mga Martir han Cavite agod mahinumdoman ngan pahidunggan an ira ka-isog ngan pagkabayani.  Ha ubos an ngaran han napulo kag tulo nga mga baranggay ngan an ngaran nira ugsa maipasa an Karta han Syudad han Mayo 24, 1954.




#Article 511: Antipolo (184 words)


An Syudad han Antipolo usa nga syudad han Republika han Pilipinas. Sakop ito han Lalawigan han Rizal ha nasabi nga nasod.

Nagkadatung an mga Franciscan missionaries sa Antipolo sadton 1578, ngan nagtindog sin ditoy na simbahan na yana amo an Boso-Boso Church. Ginsaliwnan an mga Fransiscans san mga Jesuits sadton 1591. San 1601, linobo an popyulasyon san mga Kristiano sa Antipolo na inabot 3,000 ngan an mga lumad na Dumagat nagliwat ngadto san mga kagurangan.

Sadton Marso 25, 1626, an imahen na kilala yana na Virgin of Antipolo dinatung tikang sa Acapulco, Neuva Espana (Mexico yana) dara ni Gobernor-Heneral Juan Niño de Tabora, ngan ginbilin an imahen sa mga Jesuits para simbahan san Antipolo.

Sa 1650, ginorganisar an village ngan nagin bungto skop san probinsya san Tondo. San pagtunga'a san probinsya sadton 1853, nagin parte an Antipolo sa Distrito sa San Mateo de los Montes, na nagin Districo san Morong.

Ginbabahin an Antipolo ngadto sin 16 na  barangay. An lugar na kun diin nagtatapo an giutan san mga Barangay Dela Paz, San Isidro, San Jose ngan San Roque amo an gin tatawag na poblacion.




#Article 512: Andorra la Vella (170 words)


An Andorra la Vella (, , ) amo an pamunuan o kapital han Prinsipalidad han Andorra. Nahamutang iní hin hitaas ha sidlangan nga Pirineos, ha butnga han Fransya ngan Espanya. Amo gihapon iní an ngaran han parokya nga nagpapalibot han pamunuan.

Sumala han impormasyon tikang han 2015, an syudad mayda kamolupyohan nga 22,886, ngan an kasawangan nga langyab o kahaluag, nga naglalakip han Escaldes-Engordany ngan mga nalalakip nga mga baranggay, mayda mga 40,000 ka molupyo.

An prinsipal nga industriya turismo, bisan pa man kun an nasod nakakatirok gihapon hin panalapi tikang ha langyaw tungod han pagka-tax haven hiní. 

An ngaran nga Andorra la Vella nangangahulogan nga Andorra nga Bungto (ha literal Andorra an Bungto), basí maipahayag iní tikang han Prinsipalidad han Andorra. Bisan man kon ha Kinatalan an pulong nga vella (sugad han Frinanses nga vieille) tikang han Linatin nga pulong nga vetula nga nangangahulongan nga dáan, an Vella dinhi (sugad han Frinanses nga ville ngan Kinatalan nga vila) tikang han Linatin nga pulong nga villa ngan nangangahulogan nga bungto.




#Article 513: Atenas (143 words)


An Atenas o kundi man Athens (, Athína; ; Katharevousa: Ἀθῆναι, Athinai; Kahadto nga Griniyego: Ἀθῆναι, Athēnai), amo an kapital ngan gidako-i nga syudad ha nasod han Gresya.  Ini nangunguna ha periferya han Attica; komo usa han mga gima-iha-i nga syudad han kalibutan, ngan an nahasurat nga kaagi mayda pagkaiha hin mga 3,400 ka tuig.

Ha Kahadto nga Griniyego, an ngaran han Atenas:   (Athinai), nga nahanunungod han ngaran han dyosa nga hi Atenea o Athena (Attiko Ἀθηνᾶ Athena ngan Ionico Ἀθήνη Athene). An ngaran han syudad ha plural nga porma, sugad han  (Thēbai),  (Mukēnai), ngan  (Delphoi).

Han ika-19 nga siglo nga Griyego,  (Athinai) pormal nga gin-utro pagbalik nga amo an ngaran han syudad. Tikang han opisyal nga pagbiya han Katharevousa nga Griyego dida han dekada han mga 1970, an porma nga Αθήνα (Athína) amo an nagin opisyal nga porma han ngaran han syudad.




#Article 514: Baghdad (682 words)


An Baghdad (Inarabo: بغداد‎, Baġdād, IPA: [bæɣˈdæːd]) in ulohan han Republika han Irak, nganhin igkasipareho it tetoryo ha Governorato han Baghdad.  An populasyon han Baghdad han 2011 in ginbabanabanahan nga 7,216,040, nga nahimo nga may-ada pinakadamo nga tawo nga syudad han nasod.  Ini an gidadakoi nga nasod han Iraq, ngan ikaduha nga gidadakoi nga syudad ha Kalibutan Arabo (nasunod la ha Cairo, Ehipto), ngan ikaduha nga gidadkoi nga syudad ha Katundan nga Asya (sinmunod la ha Tehran, Iran).

Nahamutang ha may Salog Tigris, an syudad in gintukod ha ika-8 gatostuig ngan naging ulohan han Kalipo han Abbasid.  Ha sulod han gutiay nga panahon tikang ha pagkatukod, an Baghdad in tinmubo ngadto ha us'ka mahinungdanon nga kultural, komersyal, ngan intelektuwal nga sentro han Kalibutan Islamico.  Ini in labot ha puy-anan hin pipira nga panguna nga institusyon academica (sugad han Balay han Kabaltok) nga naghatag hin kalibutanon nga reputasyon ha syudad komo an Sentro han Pag-aram.  Ha bug-os nga pag-agi han Hitaas nga Butnga nga Panahon, an Baghdad in gincoconsiderar nga gidadakoi nga syudad ha kalibutan nga may'da ginbabanabanahan nga populasyon nga 1,200,000 nga katawhan.  An syudad in ginruba ha mga kamot han Imperyo Mongol ha 1258, nga nagbunga hin pag-ubos nga pinmadayon hin pipira nga mga gatos-tuig tungod han agsob nga mga sakit ngan dirudilain nga mga susronod nga mga imperyo.  Han paghatag hin pagkilala han Iraq komo us'ka naglulugaring nga syudad (anay Britanico nga Mandato han Mesopotamia) ha 1938, an Baghdad in hinayhinay nga nakabawi han iya pipira nga mga anay prominente komo us'ka mahinungdadnon nga sentro han kultura Arabo.

Ha pagkayana, an syudad in naatubang hin hilarom nga pagkaguba han inprastruktura, tungod han diri la maiha nga ginpapangunahan han Amerikano nga langyaw nga pag-okupa han Marso 2009 ngan an sinmunod nga kahimtang hin sunod-sunod nga gera nga natapos han Disyembre 2011.  Han pipira nga tuig nga naglabay, an syudad in makadamo nga nagkarawat hin mga gios han rebelde ngan mga atake han terorista.

May'da pipira nga magkaribal nga mga pagduso mahiunong ha specifico nga etimolohiya han ngaran Baghdad.  An gimahitatapori ngan an pinakahaluag nga pagkarawat ha mga ini in an ngaran in us'ka Butnga nga Pinersyano

An us'ka mas maluya nga tigo in ginkuha ha pinagdugtong nga Pinersiyano nga Bağ hardin + dād baysay, nahuhubad ha An baysay nga Hardin,

Mayda liwat nangunguna nga pagduso in an ngaran in nagtikang ha Butnga nga Pinersyano nga Bāgh-dād An Ginhatag nga Hardin.  An ngaran in ugsa-Islamico ngan an mga katikangan in diri sayod, pero ini in nahisumpay ha inmagi nga mga panimungto, nga waray bisan ano nga politikal o komersyal nga gahom, nga naghihimo ini nga haros bag-o nga pagtukod ha panahon han mga Abbasid.

Pero an Baghdad, komo us'ka ngaran, in natawag komo Baghdadu  ha Assyriano nga 
cuneiform nga panuratan han ika 9 nga gatos tuig UC, ngan an Babylonon nga mga 
tisa in nagdadara hin Ginhadianon nga Palutop ni Hadi Nebuchadnezzar (ika-6 nga gatos tuig UC).  Gintoohan ni Mansur nga an Baghada in perfecto nga syudad para maging lohan han imperyo Islamico ha ilarom han mga Abasida.  Ginhigugma ni Mansur hin duro an lugar nga hiya in nabatian nga sinmiring, Ini lagi an syudad nga akon igtutukod, kun hain ako maukoy, ngan kun diin an akon mga manurunod in mamumuno pagkasunod.

An kanan syudad pagdako in nabuligan an iya kahimutangan, nga nahatag hin kontrol ha stratehiko ngan aragian han pannegosyo, ha may Tigris.  Us'ka rason kun kay-ano an Baghdad in nahatag hin maupay nga lokasyon in kadamo han tubig ngan kamara han klima.  May'da tuig ha amihanan ngan salatan nga katubtoban han ganghaan han syudad, nga natugot han ngatanan nga mga panimalay nga magkamay'da hin damo nga suplay, nga urusahon han hiton nga panahon.

Nasalipdan han Baghdad an Ctesiphon, an ulohan han Imperyo Persiyano, nga nahamutang han mga 30 km (19 mi) ha timugan.  Ha yana an nabilin han Ctesiphon in bungto han Salman Pak, salatan la han Durudako nga Baghdad.  An Ctesiphon in nasaliwanan ngan nahitampo ha Seleucia, an syahan nga ulohan han Imperyo Seleucid.  An Seleucia in nagsaliwan han syudad han Babylon ha mas uruuna nga panahon.

Mga libro:




#Article 515: Bangkok (627 words)


An Bangkok amo an pamunuan o kapital ngan gidamo-i hin molupyo nga syudad han Thailand. Kilalado ini ha Thai nga Krung Thep Maha Nakhon o kun ha halipot Krung Thep. Na-okupa an syudad hin  ha delta han Salog Chao Phraya ha butnga nga Thailand, ngan mayda ini kamolupyohan nga walo ka milyon, o 12.6 ka porsyento han kamolupyohan han nasod. Mga labaw hin katorse ka milyon nga tawo (22.2 percent) nangungukoy ha sakob han nagpapalibot nga Metropolitano nga Rehiyon han Bangkok han 2010 nga census, nga diin nahihimo an Bangkok nga amo an nangunguna nga syudad han nasod, nga labaw pa kaysa han iba nga mga sawang han Thailand ha pagka-importante.

Diri klaro kun diin gintikangan han ngaran nga Bangkok (, nga ginluluwás ha Thai nga ). It Bang usá nga Thai nga púlong nga nangangahulogán nga 'usá nga baranggay ha may sapâ', ngan an ngaran bangin ginkuhà tikang han Bang Ko (), nga diin an ko nangangahulogán nga 'purô', tikang han katubigon nga kalibungan han syudad. Mayda liwat laín nga teorya nga nasiring nga usá ini nga pagpahalipot han Bang Makok (), nga diin it makok amo an ngaran han Elaeocarpus hygrophilus, usá nga tanom nga nagbubunga hin baga-hin-oliva nga bunga. Ginsusuporta ini han kasanhi nga ngaran han Wat Arun, usá nga makasaysayan nga templo dida nga hiní nga lugar, nga gintawag anay nga Wat Makok.

Tinatáwag hin opisyal an bungto nga Thonburi Si Mahasamut (, tikang han Pali ngan Sanskrit nga mga pinulongan, nga diin an literal nga kahulogan 'syudad hin mga bahandi nga nagpapadayaw han kalawdan') o kundi man Thonburi, sumala han Ayutthaya nga Mga Kronika. An Bangkok posible impormal nga ngaran, bisan man kun ini usá nga agsob gamiton hin mga langyawanon nga mga bisita, nga nagpadayon paggamit hini nga ngaran hin pagtudlok han syudad bisan man ha panahon katapos han pagtukod han pamunuan.

Han pagtukod ni Hadi Rama I han iya bag-o nga pamunuan dida han sinirangan nga pangpang han salog, na-ereder han syudad an ngaran hin panseremonyas han  Ayutthaya, nga diin mayda damo nga mga kalain nga bersyon, upod hini an Krung Thep Thawarawadi Si Ayutthaya () ngan Krung Thep Maha Nakhon Si Ayutthaya (). Hi Edmund Roberts, nagbisita han syudad komo usá nga gintugon han Estados Unidos han 1833, ngan nakita niya nga an syudad, tikang han kahimo hiní nga pamunuan, gintatawag nga Sia-Yut'hia, ngan iní an ngaran nga gingamit ha mga internasyonal nga mga kasabotan hini nga panahon.

Yanâ, tinatawag it syudad ha Thai nga Krung Thep Maha Nakhon (กรุงเทพมหานคร) o kundi man Krung Thep (กรุงเทพฯ), usá nga pagpahalipot han ngaran hin panseremonyas nga gintikangan paggamit han paghadi ni Hadi Mongkut. An bug-os nga ngaran naipapahayag hin sugad:

An ngaran nga nahimo tikang hin Pali ngan Sanskrit nga mga pulong, maihuhubad hin sugad man:

Nahitalaan an ngaran ha Guinness World Records nga amo an gihalaba-i nga ngaran hin lugar han kalibotan, ha 168 nga mga agi o letra. Gintututdoan it mga Thai nga kabataan ha iskuwelahan han bug-os nga ngaran, bisan man kun pipira la it nakapahayag hit kahulogan tungod kay damo hit mga pulong mga kadaan ngan kahadto pa, ngan nasasabtan la hin guti-ay nga pipira. Damo nga mga Thai nga nakahinumdom hit bug-os nga ngaran nakahinumdom tungod han paggamit hini hin 1989 nga kanta nga Krung Thep Maha Nakhon han Thai nga rock band nga Asanee–Wasan, nga diin an mga laray han kantay an bug-os nga ngaran han syudad nga ginbibinalikbalik la dida hit kanta.

An syudad ha yanâ opisyal nga tinatawag ha Thai hin halipot nga kahimo han bug-os nga ngaran hin panseremonyas, Krung Thep Maha Nakhon, nga impormal nga ginpapahalipot pa nga Krung Thep. Bangkok it opisyal nga ngaran hiní ha Ininglis ngan ha langyaw, nga naipapakita ha ngaran han Bangkok nga Metropolitano nga Pagdumara.




#Article 516: Beijing (2578 words)


An Beijing (kaluwas /beɪˈdʒɪŋ/ o /beɪˈʒɪŋ/ han Iningles; Tsinino: 北京; pinyin: Běijīng, IPA: [pèɪtɕíŋ] ; Wade-Giles: Pei3ching1 o Pei3-ching1) (ginkikilala gihapon ha ngaran nga Peking (/piːˈkɪŋ/ o /peɪˈkɪŋ/) ngan agsob ginsusurat gihapon nga Pekin) amo in uska metropolis ha Amihanan Tsina ngan amo an ulohan han Kanan Katawhan Republika han Tsina. Gindudumara komo uska munisipyo ha ilarom han direkta nga pamumuno han sentro nga kagamhanan, an Beijing in ginsasapitan han lalawigan han Hebei ha amihanan, katundan ngan salatan ngan gutiay nga bahin ha sinirangan, ngan ginsasapitan liwat han munisipyo han Tianjin ha salatan-sinirangan.  An Beijing in usa ha uupat nga hinungdanon nga hadton-ulohan han Tsina.

An Beijing in ginbahin ngadto ha 16 nga urbano ngan suburbano nga mga distrito ngan duha nga rural nga mga condado.  Ini in sentro han panakayan, ngan dosedosena nga mga riles, dalan ngan agianan hin mga awto in naagi ha syudad.  Ini liwat an karadtoan han dirudilain nga mga langyawanon nga nanlulupad nga mga sarakyan nga naabot ha Tsina.  An Beijing ginkikilala nga sentro han politika, pag-aram ngan kultura han Kanan Katawhan Republika han Tsina, samtang an Shanghai ngan Hong Kong liwat an nangunguna ha ekonomiya.  Ini nga dakonbungto in nagpamulay han 2008 Pauyag Olimpiko.

Gutiay la nga mga syudad ha kalibutan labot la han Beijing in nahimo komo sentro han politika ngan kultura han lugar nga sugad kadako han Tsina, nga sugad kahilaba nga panahon. An Encyclopædia Britannica in nag-asoy ha Iningles nga ini in uska giuupayi nga syudad han kalibutan ngan nag-asoy nga an syudad in kalakip han kasaysayan han Tsina ha linmabay nga mga siglo; gutiayay la nga mga dagko nga balay o istruktura ha Beijing an waray bisan guti nga nasodnon nga pakahinongdanon.  An Beijing in ginkikilala han iya mga palasyo, mga templo, ngan dagko nga mga bato nga bungbong ngan ganghaan.  An iya mga bahandi nga arte ngan mga unibersidad in naghihimo ha syudad nga sentro han kultura ngan arte ha Tsina.

It Beijing may kasirigngon nga Ulohan ha Amihanan, nga amo gihapon an nahigaraan ha Sinirangan Asya kun diin an mga ulohan nga syudad in gintatawag ha sugad nga pagngaran.  Sugad liwat an pagngaran ha syudad han Nanjing, Tsina, nga may kasirigngon nga ulohan ha salatan; Tokyo, Hapon, ngan Đông Kinh, nga ha pagkayana amo an Hanoi, Vietnam na, ini nga duha may kasirigngon nga ulohan ha sinirangan; sugad liwat han Kyoto, Hapon, ngan Gyeongseong (京城; nga ha pagkayana amo an Seoul, Korea, nga duha may pagkayano nga kasirigngon nga ulohan.

Peking an ngaran han syudad sumala han romanisasyon han mapa han kanan Tsina dangatan han surat , ngan amo gihap ini an nahigaraan nga ngaran han Beijing ha Iningles.  An pulong nga Peking in nagtikang ha mga Franses nga mga misyonaryo han lumabay nga upat ka gatos nga tuig ngan nagpabilin nga kadaan nga kaluwas san-o ginliwan an tunog ha Minandarin tikang ha [kʲ] pakadto ha [tɕ] (An [tɕ] in ginsusurat ha pinyin nga j, sugad han Beijing).  Gingagamit la gihap ini nga pulong ha damo nga mga yinaknan.

An kaluwas nga Peking in mas harani gihapon ha Finujian nga kayakan hit Amoy o Min Nan nga ginluluwas ha syudad han Xiamen, uska duungan kun diin an mga Europeo syahan nga tinmamak ha 16th siglo, samtang an Beijing mas harani ngan mas alagidagid ha kaluwas nga Minandarin nga yinaknan.

An syudad in makadamo kaliwani hin ngaran.  Han panahon han Dinastiya Jin, an syudad in ginkilala nga Zhongdu (中都, ngan ha ilarom han Yuan Dinastiya han Mongol, gintawag ini nga Dadu (大都) ha Tsinino ngan Daidu han mga Mongol (ginngaran liwat ini nga Cambuluc ni Marco Polo sumala han mga karig-onan).  Makaduha ha kasaysayan han syudad, an ngaran in ginbalyo tikang ha Beijing (Peking) ngadto Beiping (Peiping) (北平 Pinyin: Beiping; Wade-Giles: Pei-p'ing), pinulong nga may kasirigngon nga Amihanan nga Kalinawan.  Nahitabo ini syahan ha ilarom ni Emperador Hongwu han Dinastiya Ming, ngan nautro liwat han tuig 1928 ha ilarom han kagamhanan Kuomintang (KMT) han Republika han Tsina.  Ha kada pagbalyo han ngaran, nga gintanggal an bahin nga may kasirigngon nga ulohan (jing o king, Tsinino: 京) in may buot igpasabot nga an nasodnon nga ulohan in ginbalhin ngadto ha Nanjing, ha lalawigan han Jiangsu.

Yanjing (燕京; Pinyin: Yānjīng; Wade-Giles: Yen-ching) in gingagamit liwat nga impormal nga ngaran ha pagtawag han Beijing, pagpakita nga han hadton estado han Yan in aadi nahimutang han hadto nga kapanahonan han Dinastiya Zhou.  Ini nga ngaran ginsubad han ngaran han Yanjing Ber sugad liwat han Unibersidad han Yenching, uska insituto han mas hitaas nga kaaradman nga gintampo ngadto ha Unibersidad han Peking.

An uruunhan nga mga nabilin nga ginbayaan han pagukoy han mga tawo ha munisipyo han Beijing in nabilngan ha mga lungib han bukidbukid han Tul-an han Dragon harani ha baryo han Zhoukoudian ha distrito han Fangshan, kun diin nag-ukoy an mga Tawo-Peking.  An mga baya han Homo erectus tikang ha mga lungib in nagpapakita nga mayda 230,000 ngadto 250,000 nga katuigan na an naglabay.  An mga Paleoliticohon nga mga homo sapien in nag-ukoy didto nga mayda ginbabanabanahan nga 27,000 nga mga tuig an naglabay.  May-ada na mga syudad ha palibot han Beijing han syahan nga milenyo BC, ngan an ulohan han Estado han Yan, usa ha mga kusog han Panahon han Nag-aaragway nga mga estado (473-221 BC), Ji (薊/蓟), in gintukod ha pagkayana nga Beijing.

Kahuman natumba an Yan, an sinmunod nga mga Dinastiya Qin, Han, ngan Jin in nagtukod hin mga lokal nga mga prefectura ngada nga dapit.  Hadtonpanahon han pagkatumba han Han, ini in naging lingkuran han pinuno nga gerero na hi Gongsun Zan.  Ha panahon han Dinastiya Tang, ini in naging ulohan ni Fanyang jiedushi, an namumunomuno nga gobernador militar ha pagkayana nga Amihanan nga Hebei nga dapit.  Dinhi gintikangan an An Shi Rebelyon han tuig AD 755.

Han tuig 936, an mas urhi nga Dinastiya Jin (936-947) han amihanan Tsina in ginhatag an dako nga bahin han iya amihanan nga katunaan, lakip hini an yana nga Beijing, nga ginhatag ha Dinastiya Khitan Liao.  Han tuig 936, an Dinastiya Liao in nagtukod hin ikaduha nga ulohan nga ha pagkayana amo ini an Beijing, ngan gintawag ini nga Nanjing (an Salatan nga Ulohan).  Han tuig 1125, an dinastiya Jurchen Jin in ginsakop an Liao, ngan han tuig 1153 ginbalhin an ira ulohan ngadto kan Liao Nanjing, ngan gintawag ini nga Zhongdu (中都), an butnga nga ulohan.  Nahamutang an Zhongdu ha pagkayana nga lugar nga pinamumutngaan han Tianningsi, tipakadto ha salatan-natondan han butnga nga Beijing.  An iba nga mga gidadaani nga ginbayaan ha Beijing, sugad han Templo han Tianning, in tikang ha kapanahonan han Liao.

Ginsunog an Zhongdu han mga Mongol han tuig 1215 nga kun tawagon yana nga Aragway han Beijing.  Kahuman ha tuig 1264, han pag-andam han pagsakop han ngatanan nga Tsina para makatukod han Dinastiya Yuan, hi Kublai Khan in nagdesider nga utrohon pagayad ini uruamihanan ha butnga han ulohan han Jin, ngan han tuig 1272, iya ginhimo ini nga syudad nga iya ulohan ha ngaran nga Dadu (大都, Tsinino han  dako nga ulohan), o Daidu para han mga Mongol, nga ginbaybay nga Cambaluc o Cambuluc ha mga kasuratan ni Marco Polo.  Natima pag-ayad an Dadu han tuig 1293.  An pagbuot ni Kublai Khan in nagpaupay an kahimtang han syudad nga nahamutang ha amihanan nga dapit han Tsina.  An kabutngaan han Dadu in nahamutang ha amihanan nga dapit han kabag-ohan nga butnga han Beijing.  Mayda mga nagpabilin nga mga panahon han Yuan nga mga bungbong nga ha pagkayana natindog la gihapon, ngan ginkikiala hira nga Tucheng (土城 literal nga kasirigngon, an 'tuna nga bungbong').

Ha tuig 1368, hi Zhu Yuanzhang, kahuman pag-asoy nga hiya an syahan nga emperador han Dinastiya Ming, in nagpadara hin kasundalohan ha Dadu, nga ginkakaptan la gihapon han mga Yuan.  An giuurhii nga emperador han Yuan in pumalagiw paamihanan ha Shangdu, ngan ginruba ni Zhu an mga palasyo ni Yuan ha Dadu.  An syudad in ginngaran nga Beiping (北平) ha kapareho nga tuig,[23] ngan an prefectura han Shuntian (順天) in gintukod ha dapit nga palibot han syudad.  Han tuig 1403, an bag-o (ngan ikatulo) nga emperador Ming - Emperador Yongle - in ginngaranan liwat ini nga syudad nga 'Beijing', ngan gindesigner an Beijing nga usa ha duduha nga mga ulohan nga na kalingit nga ha pagkahadto nga panahon nga ulohan nga Nanjing.  An Beijing in napamutnga ha dako nga pag-ayad nga proyekto para han bag-o nga urokyan han Imperyo, an gindidiri nga syudad nga nahuman harani han 15 ka tuig (1406 ngadto ha 1420).  Han nahuman an palasyo, hi Emperador Yongle in nagukoy didto.  Tikang 1421 ngan sinmunod nga mga panahon, an Beijing, nga ginkikilala gihap nga Jingshi (京师), in naging opisyal nga ulohan han Dinastiya Ming, samtang, an Nanjing, naging panduha nala nga ulohan.  Ini nga pasikaran han duduha nga ulohan (nga an Beijing mas mahinungdan), nagpadayon ha sakob han Dinastiya Ming.  Napulo kag-tulo ha Napulo kag-unom nga mga emperador Ming in ginlubong ha mga maghusay nga mga lubnganan harani ha Beijing.

Han ika 15 siglo, an Beijing in nahihimo na ha pagkayana nga hitsura, ngan an panahon han Ming nga bungbong han syudad in nagserbi komo bungbong han syudad han Beijing kutob ha kabag-ohan nga panahon, kun diin ginruba ini ngan an gintukod ha pagsaliwan an ikaduha nga Dalan Libot.  Gintotoohan nga an Beijing in gidadakoi nga syudad han kalibutan tikang 1425 hangtod 1650 ngan tikang 1710 ngadto ha 1825.  An iba nga nakakaaghat nga mga balay nga gintukod han kapanahon han Ming amo an Templo han Kalangitan (gintindog ha 1420).  Tiananmen,nga ha pagkayana amo an tigaman han estado han Kanan Katawhan Republika han Tsina ngan ginpapakita han iya tigaman, in syahan nga gintukod ha 1420, ngan makapira nga inutro pag-ayad kahuman.  An kwadrado han Tiananmen, in gintukod ha 1651 ngan ginpadako han 1958.  An mga heswita nahuman pag-ayad an syahan nga dapit-han-Beijing nga Singbahan Romano Katoliko ha 1652 ha Ganghaan Xuanwu, kun diin inmukoy an Italyano nga Heswita nga hi Matteo Ricci (1552-1610); an kabag-ohan nga Nantang (南堂, Salatan nga Katedral) in gintukod ha lugar nga gintindogan han orihinal nga katedral.

Natima an Ming ha tuig 1644, nga kahuman han 40 ka adlaw, kan Li Zicheng kasundalohan nga mga kablasanon, in nakuha an Beijing ngan napatalsik an goberno Ming.  Han tikaharani an makusog nga kasundalohan han Manchu ha syudad, hi Li ngan iya mga sumurunod in ginbaya an syudad, ngan an resulta, an kusog han Manchu ha ilarom ni Prinsipe Dorgon, in nakuha an Beijing nga waray aragway. 

Hi Prinsipe Dorgon in nagtukod han Dinastiya Qing nga naging direkta nga sumunod han Ming, ngan an Beijing in nagpabilin la gihap nga ulohan han Tsina.  An mga emperador han Qing in ginpaupay an balay imperyal, pero ha kadamoan, an mga balay han Ming ngan an panngatanan nga pagkaayos in nagpabilin nga waray pagbag-o.  An Beijing hinin nga panahon in ginkikilala ha ngaran nga Jingshi, nga igkasiringon nga Gemun Hecen han Manchu, an klasiko nga Tsinino nga nobela Inop han Pula nga Kwarto in nagpapadayag nga aada ha Beijing han unhan nga mga tuig han pamumuno han Qing (kataposan han mga 1600 nga katuigan).  

Han ikaduha nga gyera Opyo, an mga kusog han Inglatera ngan Fransya in nakuha an syudad, ginkawatan ngan ginsunog an Palasyo han Katpaso ngan Daan nga Palasyo han Katpaso ha 1860.  Ha ilarom han Ginsarabutan han Peking nga nagpatima han gyera, an mga kusog han Katundan in nagkamayda katungod hin pagtukod hin diplomatiko nga presensya ha Beijing Legation Quarter.  Han tuig 1900, an Beijing in ginsudlan naliwat han mga langyawanon nga kusog para humanon an Rebelyn Boxer.  An pipira nag mahinungdan nga mga balay imperyo han syudad in naruba han aragway, upod an Akademiya Hanlin ngan Palasyo han Katpaso.

An Rebolusyon Xinhai han tuig 1911, nga may panuyuan nga ginsaliwan an pamumuno Qing hin uska republika, in may orihinal nga panuyuan nga pagtukod han iya ulohan ha Nanjing.  Kahuman an uska hataas nga ranggo nga opisyal han Qing nga hi Yuan Shikai igpirit igpagbaya an emperador Qing ha Beijing ngan ginpasigurado an pagkadaog han rebolusyon, ginkarawat han mga rebolusyonaryo ha Nanjing hi Yuan nga maging mangulo han bag-o nga Republika han Tsina, pero namatay hiya pagkahuman han waray pa maguska tuig ha pamumuno.  Kinmusog an mga rehiyonal nga pinuno-guerrero ngan an mga magkusog nga hugpo in sige la paginaragway (an gyera Zhili-Anhui, an syahan nga gyera Zhili-Fengtian, an ikaduha nga gyera Zhili-Fengtian) para makuha an ulohan ha Beijing.  Kahuman han pagdaog han kanan Kuomintang (KMT) Paguswag paamihanan, nga nagpugong han mga gerero-inuno ha amihanan, an Nanjing in opisyal nga naging ulohan han Republika han Rsina ha tuig 1928, ngan an Beijing in ginliwan an ngaran nga naging Beiping (Peip'ing) (北平) ha 28 Hunyo han tuig, nga may kasirigngon nga amihanan nga kalinawan.  Han ikaduha nga gyera han Tsina ngan Hapon , an Beiping in ginsakop han Hapon han 29 Hulyo 1937, ngan ginhimo nga lingkuran han goberno probisyonal han Republika han Tsina, uska sunod-sunoran nga estado nga namumuno han mga tuminongnong nga mga Tsino ha dapit han ginsakopan han mga Hapones nga amihanan Tsina; an goberno ha kaurhian in gintampo ha masdurudako nga Wang Jingwei nga goberno nga nakabase ha Nanjing.

Han 31 Enero 1949, hadton panahon han Gera Sibil han Tsina, an kusog han komunista in sinmulod ha Beijing hin waray inmato.  Han 1 Oktubre han pareho nga tuig, an Partido komunista han Tsina, ha ilarom han liderato ni Mao Zedong, in nag-asoy ha Tiananmen an pagkahimo han Kanan Katawhan Republika han Tsina ngan ginbalik pagngaran an syudad ngadto ha Beijing.  Han pipira nga adlaw nga nahiuna, an Chinese People;s Political Consultative Conference in nagdesider nga an Beijing in magiging ulohan han bag-o nga goberno.

Han panahon han pagtukod han Kanan Katawhan Republika, an munisipyo han Beijing in lakip la an iya kasawangan ngan mga hagrani nga dapit.  An kasawangan in ginbahinbahin ngadto ha damo nga gudti nga distrito ha sulod nga ha yana amo an ikaduha nga libot nga dalan.  An bungbong han Syudad han Beijing in ginruba para makaayad han ikaduha nga libot nga dalan, nga nahuman ha 1981 han pagsunod han 1982 nga plano han syudad.  Adto nga dalan in syahan ha mga sagunson nga mga bag-o nga libot nga dalan nga maypanuyuan magpaagi han mga sarakayan kaysa ha mga bisikleta.

Ha pagsunod han reporma panekonomiya ni Deng Xiaoping, an mga kasawangan han Beijing in mas humaluag.  An hadto nga aada ha sulod han ikaduha nga libot nga dalan ngan ikatulo nga libot nga dalan, an kasawangan han Beijing in dinmuso tubtog ha pagtukod pala nga ikalima nga libot nga dalan ngan ikaunom nga libot nga dalam, nga an damo nga dapit nga anay hagna in nahimo hin distrito han mga panimalay ngan pannegosyohan.  Sumala han 2005 nga sumat han peryodiko, an kadako han pinauswag pala nga katunaan han Beijing, in usa ngan katunga nga mas halapad kaysa ha mga katunaaan han daan nga Beijing ha sulod han ikaduha nga libot nga dalan.  An Wangfujing ngan Xidan in nahimo nga labi nga mauswagon nga distrito han mga papliton, samtang an Zhongguancun in naging dako nga sentro han electronika ha Tsina.  Ha mga yana nga katuigan, an paguswag han Beijing in naghatag hin mga problema han urbanisasyon, sugad han mabug-at nga trapiko, malain nga kalidad han hangin, an pagkawara han makasaysayan nga mga magkaaranyaw nga distrito, an damo nga pagsulod han mga migrante tikang ha dirudilain nga rehiyon han nasod labi na kahoronan.

Han 13 Hulyo 2001, an kanasoran nga komite han Olimpiko in ginpili an Beijing, nga magpamulay han 2008 Katpaso nga Olimpiko.




#Article 517: Belgrado (378 words)


An Belgrado o kundi man Belgrade (ha Serbyano: Beograd / Београд ; ha literal nga Winaray: Busag nga Syudad) amo an kapital ngan gidakoi nga syudad ha nasod han Serbia. Ini namumutang ha pagtapo han mga Salog Sava ngan Danube, kun diin an Kapatagan Pannonica nagtatapo han Balkanica. An lugar nga urbano han Syudad han Belgrado may-ada populasyon hin 1.23 milyon ka tawo, samtang haros 1.7 milyon ka mga tawo in nangungukoy ha sakob han katubtuban hinin nga administratibo.

Usa ha may hinongdanon nga mga kultura prehistorya han Europa, an kultura Vinča, in inmuswag ha sakob han lugar Belgrado han ika-6 milenyo UC. Ha antiquidad, an mga Thraco-Dacian inmukoy hinin nga rehiyon kahuman han 279 UC nga pagsulong han mga Celta hinin nga syudad, ngan ginngaranan hini nga Singidūn. Ginsakop liwat hini han mga Romano han panahon han pamumuno ni Augustus, ngan gintagan hin mga katungod pan-syudad ha butnga han ika-2 siglo. Gin-puy-an han mga eslavo han dekada 520, ngan nagsurusaliwan an namuno pipira ka beses ha kamot han mga Imperyo Byzantino, Imperyo Francos, Imperyo Bulgariano ngan Ginhadian han Hungarya san-o ini magin ulohan han Hadi han Serbia na hi Stephen Dragutin (1282–1316). Han tuig 1521, ginsakop an Belgrado han Imperyo Ottomano ngan nagin lingkuran han Sanjak han Smederevo. Nagburubalyo liwat an pamumuno ha kamot han mga Ottomano ngan Habsburg, ngan nahitabo an pagkaruba han kadak-an han syudad ha panahon han gera Austro-Ottomano. An Belgrado gin-ngaranan na liwat nga kapital han Serbia ha tuig 1841. An Norte nga dapit han Belgrado nagpabilin nga pwesto han gisasalatani nga Habsburg tubtob han tuig 1918, kun diin an syudad in nabug-os pagkausa otro. Tungod nga istratehiko an kinamumutangan hini, an syudad gin-aragwayan hin labaw ha 115 ka mga gera ngan naruba 44 ka beses. An Belgrado nagin ulohan han Yugoslavia tikang han kahimo hini ha tuig 1918.

An Belgrado may pinaurog nga kahimtang administratibo ha sakob han Serbia ngan ini in usa ha lima nga rehiyon pan-estadistika han Serbia. An teritoryo han metropolitano in ginbahin ngadto ha 17 munisipyo, tagsa-tagsa may-ada kalugaringon nga lokal nga konseho. An syudad han Belgrado nasakop hin 3.6% han kanan Serbia teritoryo, ngan may-ada 24% han kanan hinin nasod nga katawhan nangungukoy ha sulod han katubtuban pan-administratibo hini. Ini in ginklasipa nga usa ka Beta-Global City.




#Article 518: Berlin (380 words)


An Berlin (Iningles nga kaluwas: /bɝːˈlɪn/; Inaleman nga kaluwas: [bɛɐˈliːn]) amo an ulohan nga siyudad ngan usa ha napulo kag-unom ha mga estado han Alemanya.  Tungod ini nga may-ada kadamo nga 3.4 milyones nga katawhan, an Berlin amo in mayayakan nga gidadako-i nga syudad han Alemanya.  Ikaduha ini ha kadamo hin popyulasyon nga syudad ngan ikawalo ha kadamo hin popyulasyon ha lugar urbano ha Unyon Europeo.  Nahamutangan ha amihan-sinirangan han Alemanya, ini an nahimo nga sentro han Berlin-Brandenburg nga lugar Metropolitano, nga may-ada 5 milyones nga tawo tikang ha labaw han 190 ka mga nasod.  An katunaan han Berlin aada ha Kapatagan han Europa nga naghahatag hin isaktuhay nga klima.  Ginpapalibutan han mga kagurangan, kaparkehan, kahardinan, kasalogan ngan kalanawan, an katulo (1/3) han katunaan hini nga siyudad.

Siyahan nga naipatik han ika-13 siglo , an Berlin amo an sagunson nga naging ulohan han Ginhadian han Prusya (1701-1918), an Imperyo han Alemanya(1871–1918), an Republika han Weimar (1919–1933) ngan an Ikatulo nga Reich (1933–1945).  Han mga 1920, an Berlin amo an ikatulo ha gidadako-i nga munisipyo ha kalibutan.  Kahuman han Ikaduha nga Gera han Kalibotan, natunga an syudad ha duduha ka bahin;  Sinirangan nga Berlin nga naging ulohan han Sinirangan nga Alemanya ngan an Natondan nga Berlin nga naging exclabo han Natondan nga Aleman nga ginpalibutan han Bungbong han Berlin (1961–1989).  Kahuman han Utro nga pag-urusa han Alemanya han 1990, an syudad nahibalik an pagiging ulohan han kabug-osan nga Alemanya ngan hini kumarawat hin 147 ka mga langyaw nga embahada.

Usa ini ha gidadako-i nga sentro han kultura, politika, medya, ngan syensya ha Europa.  An ekonomiya pangunahon nga nakabase ha sektor han serbisyo, nga lakip an dirudilain nga industriya sugad han industriya creatiba, korporasyon hit mga medya, congreso ngan konbensyonan.  An Berlin amo an sentro han panakayan han kontinente han mga idro ngan tren, ngan usa ha gibibisita nga destinasyon han torismo ha Unyon Europea.  Upod dinhi an iba nga industriya sugad han optoelectronika, inhenyeriya han trapiko, Impormasyon teknolohiya, tambal, biomediko nga inhenyeriya, ngan biyoteknolohiya.

Balay ini nga metropolis ha ginkikilala han bug-os nga kalibutan nga mga unibersidad, mga institusyon han panhahalikwat, paugnatay-hin-kusog nga mga panhitabo, mga orkestra, mga museo ngan mga personalidad. 

An ngaran Berlin waray kasabti kun diin nagtikang, pero poydi nakuha ha kadaan nga yinaknan Polabo berl-/birl - katunggan.




#Article 519: La Habana (183 words)


 

An syudad nga La Habana (nga ha literal nga Winaray: An Habana o Havana) nga an opisyal nga ngaran Syudad han Habana (ha Kinatsila: Ciudad de La Habana) amo an kapital nga syudad han nasod han Cuba. Kilalado liwat ini ha ngaran nga Villa de San Cristóbal de La Habana nga amo an ngaran hini han pagtukod hini nga syudad ngan La Ciudad de las Columnas nga gin-agnay han manunurat nga Cubano nga hi Alejo Carpentier. Ini nga syudad usa liwat han mga lalawigan han nasod. Mayda ini 2.1 ka milyon nga mga nangungukoy, ngan an urban nga kahaluag amo in 3.5 ka milyon, nga amo an rason na an Habana amo an gidako-i nga syudad ha Cuba ngan ha rehiyon han Caribe. An syudad tipa-katundan ngan tipa-salatan tikang han baybayon, nga ginsasakban pinaagi hin guti-ay nga baybayon ngan nagtutunga hin tulo nga mga main nga daungan: Marimelena, Guanabacoa, ngan Atarés. An mahinay in sulog nga Salog Almendares nasubay han syudad tikang ha salatan ngadto ha amihanan, nga nadugton han mga Estrecho han Florida in pira ka milyas ha katundan tikang han baybayon. 




#Article 520: Kinshasa (132 words)


An Kinshasa an kapital ngan gidakoi nga syudad ha nasod han Demokratika nga Republika han Congo. Namumutang ini ha daplin han Salog Congo.

Han una, usa la ini nga lugar han mga mangirisda ngan komprahan, yana an Kinshasa usa na nga megacity nga may-ada ginbabanabanahan nga populasyon nga 11 milyones. Naatubang ini ha Brazzaville, an kapital han sapit nga Republika han Congo nga makikit-an tabok han Salog Congo, nga nahihimo ini nga duha ha giharanii nga mga kapital nga syudad kahuman la ha Roma ngan Syudad han Vaticano. An syudad han Kinshasa usa liwat ha 26 ka lalawigan han nasod. Tungod nga haluag an katubtuban han pagdumarahan hini nga syudad-lalawigan, lapos hit 90 porsyento han kanan syudad-lalawigan katunaan kahoronan, ngan an lugar urbano gutiay la pero nagtitikadako pakadto ha katundan nga dapit.




#Article 521: Kuala Lumpur (101 words)


An Kuala Lumpur, inopisyal nga ngaran nga amo an Teritoryo Federal han Kuala Lumpur ngan gintawag gihapon didto nga KL, in usa nga teritoryo federal ngan an ulohan nga syudad han Malaysia. Ini an gidakoi nga syudad ha Malaysia, nga may kahaluag nga 243 km2 (94 mi2) ngan hin ginbanabanahan nga populasyon nga 1.73 milyon han tuig 2016. An Durudako nga Kuala Lumpur, nga kilalado komo Klang Valley, usa nga agglomerasyon urbano nga may-ada 7.564 milyones nga katawhan han tuig 2018. Ini usa ha gilalaksii tumubo ha mga rehiyon metropolitano ha Salatan-Sinirangan Asya, ha pagbase han populasyon ngan kahimtang han ekonomiya.




#Article 522: Lisboa (154 words)


An Lisboa (, ) o Lisbon amo an ulohan o kapital nga syudad ngan gidako-i nga syudad han Portugal nga mayda populasyon nga 547,631 ha sakob han mga adminisratibo nga katubtuban hini hin kahaluag o langyab hin tuna nga . An urbano nga kahaluag han Lisboa nahaabot gawas han administratibo nga katubtoban han syudad nga mayda populyason nga 3 ka ribo o milyon hin kahaluag nga , nga naghihimo hini nga ika-9 nga gidamo-i hin tawo nga kahaluag nga urbano han Unyon Europeo. Mga 2,831,000 ka tawo naukoy dida han Metropolitano nga Kahaluag han Lisboa (nga narepresenta hin mga 27% han populasyon han nasod). An Lisboa amo an gi-katundani o pinakakatundan nga nga dako nga syudad nga nahamutang ha Europa, ngan amo gihapon an pinaka-katundan nga ulohan nga syudad ngan amo la an nahamutang ha labnasan han Kalawdan Atlantico. Nahamutang ini ha katundan nga Península Ibérica dida han Kalawdan Atlantico ngan han Salog Tajo.




#Article 523: Joseph Estrada (151 words)


Hi José Marcelo Ejército (natawo han Abril 19, 1937), nga mas kilalado nga Joseph Ejercito Estrada o Erap, usa nga aktor ha pelikula ha Pilipinas ngan amo an ika-13 nga Mangulo o Presidente han Pilipinas tikang han Hunyo 30, 1998 tubtob Enero 20, 2001.

Hi Estrada nagin kilalado anay komo aktor ha pelikula hin 33 ka tuig. Napili anay hiya nga alkalde han Syudad han San Juan, Metro Manila. Han 1987 napili hiya nga Senador. Han 1992, napili hiya nga Sugbong-Mangulo han Pilipinas ngan nagsirbe hiya ha ilarom ni Mangulo Fidel V. Ramos. Napili hiya pagka-Mangulo han 1998.

Ginpaiwas hiya han Ika-Duha nga Rebolusyon han Gahom han Katawhan katapos han iya nahunong nga impeachment nga paghusga dida han Senado, nga diin mga napulo kag usa nga mga senador dinmiri pagkita han ikaduha nga sobre han Jose Velarde nga bank account nga maghahatag hin prueba hin mga binuhat nga pangurakot ha politika.




#Article 524: Fidel V. Ramos (114 words)


Hi Fidel Valdez Ramos (natawo Marso 18, 1928) amo an ika-12 nga Mangulo o Presidente han Pilipinas. Ginsundan niya hi Corazon Aquino ngan nangulo tubtob han 1998, nga diin ginsundan hiya ni Joseph Estrada. Hiya an siyahan, ngan ha yana an amo la nga diri-Katoliko Romano nga presidente han Pilipinas.

Dida han autoritayano nga rehimen ni Presidente Ferdinand Marcos, hi Ramos amo an nangulo han Konstabularyo Pilipinhon, nga amo an nag-implementa han pagdeklara ni Marcos han balaodnon militar. Dida han 1986 nga People Power nga Rebolusyon, binmiya hi Ramos tikang han gobyerno ngan usa hiya han mga nanguna nga tawo dida han mga sibilyan nga mga pagdemonstrar nga nagpaiwas kan Marcos ngadto ha exilio.




#Article 525: London (120 words)


An London (o Londres)  an ulohan ngan gidakoi nga syudad ha England ngan United Kingdom. Ini nga syudad natindog ha may Salog Tamesis ha salatan-sinirangan nga dapit han England, ha tumoy han  estero pangadto ha Dagat Amihanan. An London nagin dumagko nga puy-anan ha sakob han duha ka milenya. An Londinium gintukod han mga Romano. An Syudad han London, an kanan London kadaan nga kasusudlan - may kahaluag nga  la ngan ha tuminongnong nga ginkikilala nga Square Mile − nagpapabilin han mga katubtuban nga harani nasunod han medieval nga inultan. An Syudad han Westminster usa liwat nga Inner London borough nga nakapot hin kahimtang han pagigin syudad. An London in gindudumara han alkalde han London ngan han Katitirok han London.




#Article 526: Manama (383 words)


An Manama (   Bahrani pagluwás: ) amo an pamunuan ngan gidakoi nga syudad han Barein, nga mayda kamolupyohan hin mga 157,000 ka tawo. Maiha na nga importante nga sentro hin negosyo ha Gulfo han Persia, gin-uukyan an Manama hin kamolupyohan nga mayda dako hin pagkadirudilain. Katapos hin mga panahon hin pagkontrolar han Portuges ngan Persia ngan mga pagsulong tikang han mga naghahadi nga dinastiya han Saudi Arabia ngan Oman, nagtukod an Barein han iya kalugaringon nga usá nga naglulugaríng nga nasod didâ han ika-19 nga gatostuig han panahón han Britaniko nga hegemoniya.

Bisan an kun an yanâ  nga magkámbal nga mga syudad han Manama ngan Muharraq bagá hin dungán nga gintukod han dekada han mga 1300, nagkaada hin pag-una an Muharraq tungod han kamutang hiní nga madadapigan ngan madidipinsahan ngan amo an pamunuan han Barein kutub han 1337. An Manama nagin pamunuan hin negosyo ngan amo an ganghaan ngadto han dako nga Purô han Barein.  Didâ han ika-20 nga gatosuig, an karikohan tikang hin lana han Barein nakabulig hin pagdará hin malaksi nga pagtubò ngan didâ han dekada han mga 1990s usá nga ginpaduso nga pagpaniguro hin diversipikasyon nagdangat hin pagpadukwag ha iba nga mga industriya ngan nagbúlig pagbag-o han Manama ngadto hin usá nga importante nga hub hin panalapi ha Butnga nga Sinirangan. Gindesignar an Manama nga amo an 2012 nga pamunuan hin Arabo nga kultura han Liga Arabe, ngan usá nga beta nga global nga syudad han Globalization and World Cities Research Network han 2018.

Ginkuhà an ngaran tikang han Inarabo nga pulong المنامة (gintransliterar nga:al-manãma) nga nangangahulogán an lugar hin pagpahúway o kundi man an lugar hin mga inop.

Ha kaagi, an Manama naglakip là han Manama Souq ngan han Manama Fort (nga yanâ an Ministeryo han Interior) ha salatan. Bisan pa man, nagdukwag na an syudad nga maglakip hin pipira nga mga barubag-o nga mga suburban nga mga ginpadukwag ngan mga mauruiha nga mga hagrani nga mga baranggay nga nasakop han pagtubo han syudad. An mga distrito nga naghihimò yanâ han amo an:

Kabahin an Manama han Pamunuan nga Governorato, usá han limá nga mga governorato han Barein.  Kutob han 2002 kabahin iní han munisipalidad han Al-Manamah. Mayda mga konseho nga aada han mga governorato; waló nga mga konstituyensiya ginbubutos ha sulod han Pamunuan nga Governorato sumala han 2006.




#Article 527: Manila (168 words)


An Manila (Tinag-alog: Maynila) an kapital nga siyudad ha nasod Pilipinas. Aanhi an mabaskog nga komersiyo ngan lingkuranan han ehekutibo ngan hudikadura nga sanga han nasudnon nga pamunuan. Aanhi liwat an damo nga mahinungdanon nga landmark arkitektural ngan kultural han nasud. An Manila usa ha napulo kag unom nga mga siyudad nga naghihimo han Metro Manila, an National Capital Region. Han 2012, an Globalization and World Cities Research Network in naglilista komo usa nga global city.

An Manila aada ha sinirangan nga baybayon han Manila Bay. Sumala han 2015 nga senso, an Manila in ikaduha nga may pinakadamo nga populasyon nga may-ada 1,780,148 ka katawhan. An Manila amo an gisusuoki nga syudad ha kalibutan nga may-ada 42,857 katawo kada kilometro kuwadrado.

May-ada ini uunom ka mga distrito representante para han Kongreso han Pilipinas. Dugang pa, an siyudad in may-ada 16 ka mga distrito, ginngaranan: Binondo, Ermita, Intramuros, Malate, Paco, Pandacan, Port Area, Quiapo, Sampaloc, San Andres, San Miguel, San Nicolas, Santa Ana, Santa Cruz, Santa Mesa ngan Tondo.




#Article 528: Maputo (114 words)


An Maputo, kilala nga Lourenço Marques san-o maglugaring, amo an pamunuan o kapitalngan gidadakoi nga syudad ha nasod han Mozambique. Kilalado gihapon ini komo Syudad han mga Akasya, kay damo nga puno hin Akasya iton mabibilngan ha kakalsadahan, ngan an Perlas han Kalawdan Indyano. Yana, ini in usa nga duungan nga syudad, tungod an pantalan an sentro han ekonomiya han lugar. Sumala han 2007 nga senso, may-ada ini 1,766,184 nga katawhan.. Gapas, asukar, Chromite, sisal, lugit ngan gikakahuyi amo an panguna nga ginbabaligya pagawas. An syudad in may pabrika hin semento, daba, muebles, sapatos ngan guma. An syudad in napapalibutan han Probinsya han Maputo, pero ini in gindudumara komo nga baga kalugaringon nga probinsya.




#Article 529: Moscow (128 words)


An Moscow (Iniggles nga kaluwas: /ˈmɒskaʊ/ o /ˈmɒskoʊ/; Rinuso: Москва́, tr. Moskva, IPA: [mɐˈskva]  in ulohan, gidamoi popyulasyon nga syudad, gidamoi nga popyulasyon ha suhito federal han Rusya.  An syudad in usa ka dagko nga pagkabutnga hin politika, ekonomika, kultura, syentifica, relihiyosa, pananalapian, pag-aram ngan panakayan ha Rusya ngan han kontinente.  Moscow in giaamihani nga syudad han Kalibutan nga may-ada popyulasyon nga labaw han 10,000,000, an gidamoi nga popyulasyon nga syudad ha kontinente han Europa, nga ika unom nga gidakoi nga sawang han syudad ha kalibutan.  An iya popyulasyon sumala han pahiuna nga resulta han 2010 nga senso in 11,514,300.  Sumala han Forbes 2011, an Moscow in may-ada 79 nga mga bilyonaryo, nga ginsaliwanan an New York komo an syudad nga may-ada gidamoi nga ihap hin mga bilyonaryo.




#Article 530: Naypyidaw (248 words)


An Naypyidaw, nga an opisyal nga kasurat Nay Pyi Taw (; , nga kasanhi nga gintawag nga Kyetpyay, Pyinmana o kundi man Kyatpyay, Pyinmana, ngan ha Hinapon: ネピドー), amo an kapital o pamunan nga syudad han Myanmar (Birmania o Burma). Nahamutang an syudad ha butnga han Unyon nga Teritoryo han Naypyidaw. Naiiba ini han iba nga mga syudad han Myanmar, nga diin ini ginplano nga syudad nga gawas hin bisan ano nga estado o rehiyon, sugad han Canberra ha Australia, Brasília ha Brasil, Washington, D.C. ha Estados Unidos,  Islamabad ha Pakistan o kundi man Abuja han Nigeria.  Ginsaliwanan han syudad an Yangon komo administratibo nga pamunuan han Myanmar han 2006.

Komo lingkuran han kagamhanan han Myanmar, ha Naypyidaw nahamutang an Parlamento han  Unyon, an Korte Suprema, an Palasyo han Presidente, an mga buhatonon nga mga urukyan han Gabinete han Myanmar ngan an pamunuan han mga ministro han gobyerno ngan militar. Natitigamnan an Naypyidaw tungod han naiiba nga paghiusa hin kadako ngan gagamay hin duro nga densidad hin kamolupyohan. Nagintagbalay an syudad han ika-24 ngan ika-25 nga ASEAN Summit, han ika-3 nga BIMSTEC Summit, an Ikasiyam nga Sinirangan nga Asya nga Summit, ngan an 2013 nga Southeast Asian Games.

An Naypyidaw Binirmano nga pulong nga nangangahulogan nga urukyan han hadì, ngan agsob ginhuhubad nga pamunuan han hadi, lingkoran han hadì, or urukyan hin mga hadì. Nahig-araan nga gingagamit ini nga suffix ha mga ngaran han mga pamunuan han mga hadi, sugad han Mandalay, nga gintawag nga Yadanabon Naypyidaw ().




#Article 531: Estados Unidos (240 words)


An Estados Unidos han Amerika (ha literal nga ka-Winaray: Naghiusa nga mga Bansa han Amerika; ha Iningles: United States of America) usa ka federal nga batakan-balaudnon nga repulika nga naglalakip hin kalim-an nga mga estado ngan usa ka distrito federal. An nasod in kadak-an aada ha butnga han Amihanan nga Amerika, kun diin an Kap-atan kag waló nga magkadukot-dukot nga mga estado ngan an Washington,D.C., an ulohan distrito, in nahamutang ha kamutngaan han mga Kalawdan Pacifico ngan Atlantico, nga ginsasapitan han Canada ha amihanan, Mehiko ha salatan. An estado han Alaska in aada ha kanawayan han continente, nga ginsasapitan han Canada ha Sinirangan, ngan Rusya ha katundan tabok han Estrecho han Bering. An estado han Hawaii in usa ka kapurupod-an ha butnga han Pacifico. Mayda pipira nga mga teritoryo nga ginkakaptan han nasod ha Pacifico ngan Caribe.

Nga may-ada 3.79 milyon milya kwadrado (9.83 milyon km2) ngan lapos han 312 milyon ka mga tawo, an Estados Unidos in ikatulo o ikaupat nga gidakoi nga nasod ha kadako, ngan ika tulo ha kapareho ha katunaan ngan katawhan. Ini an usa ha mga nagkakasurusarakot hin lahi ngan magkadirudilain nga kultura nga nasod, nga produkto han dagko nga pagbalhin han mga imigrante tikang ha damo nga mga nasod. An ekonomiya han Estados Unidos in gidakoi nga nasodnon nga ekonomiya han kalibutan, nga may-ada ginbabanabanahan nga $14.780 trilyon han 2010 GDP (23% han nominal global GDP ngan 20% han global GDP ha purchasing-power parity).




#Article 532: Manók (300 words)


An manók (Gallus gallus, danay, Gallus gallus domesticus) usa ka klase nga hinoptan nga hayop. Tamsi ini nga nahatag hin pagkaon sugad hit ira bunay ngan karne. It iba nga manok nga sunoy  ginaalagaan para panbulang.

Sunoy it tawag ha lalaki nga manok. It babaye naman nga diri pa pisó-an amo an tinatawag nga dumaraga. It pisó-an nga babaye, ugang o umagak naman it tawag. It batan-on nga manok, tinatawag nga pisó o siwo.

Nabulig liwat it mga manok ha pagpukaw pamaagi it ira mga tugaok.

It manok nakaon hit tanum ug mga bunga hito upod it humay ngan bugas.  Nakaon liwat hira hin mga gudtiay nga mga hayop sugad hit ulod ngan insekto.

Gin'aataman an manok para sa kanya karne, gintatawag ini na broiler, ngan para sa bonay (layer). Nabubuhi an manok sa edad na 6 katuig ug lahos pa, pero an broiler na manok diri malahos 6 ka-semana para asalon. It manok usa ha pinakasikat nga karne ha bug-os na kalibutan. Puydi ito lutuon ha tinola, adobo, prito, hatuk, sugba.

An White Leghorn, Plymouth Rock, ngan Rhode Island Red, amo an tulo sa daramo na klase sin broiler ngan layers na manok.

Ha Pilipinas, usa nga libangan an pagbulang han manok. Kinikilala an manok na panbulang ha iya kulay. An Busag nga manok tinatawag na ugis, an pili naman luro, an dulaw na may busag talisayon. Kabilyada naman an mapusyaw na pagkabaga. An kulay abo, abuhon an tawag.  

Ha Samar, an agsub na nadapu nga sakit han manok amo an Puko, ngan Takwaw. An Takwaw amo an usa nga klase sin sip'on ha manok ngan natapon ini ha igkasi manok ngan hataas an mortalidad.

Gin dadapuan liwat an manok sin oraora kadidigto na mananap na nasupsop sa kanra dugo, an habon.

Mayda gihap ini sakit tungod han gapeworms.




#Article 533: Tamsi (275 words)


Tamsi (clade Avialae or class Aves) in uska classis han Chordata. An Aves in nahilalakip ha phylum nga Chordata, ngan regnum nga Animalia. An classis nga Aves naglalakip hin 9484 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life.  Ini hira mayda duha nga tiil, mapaso it dugo, bertebrado ngan nabunay nga hayop. 

An una na kalsipikasyon san katamsihan gin himo ni Francis Willughby ngan John Ray san ira 1676 ka-volume na Ornithologiae.
Gin bag'o ni Carolus Linnaeus an buhat sadton 1758 ngan ginhimo an sistema na taxonomic classification na ginagamit hasta yana.
Ginkilala an tamsi bilang Class Aves sa Linnaean taxonomy. Sa Phylogenetic taxonomy nahihimutang an tamsi sa dinosaur clade na Theropoda.

 

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

Base san mga fossil ngan biolohikal na mga ebidensya, an katamsiha amo in usa na specialised subgroup san theropoda na dinosaur. 

An pinakauna na mga avialan fossils na nahiagian nagtitikang sa Tiaojishan Formation sa Tsina, sadton late Jurassic period (Oxfordian stage), mga 160 milyones katuig an nakalabay. An mga avialan species na nagtikang sini na panahon amo an Anchiornis huxleyi, Xiaotingia zhengi, ngan Aurornis xui. An pinaka-kilala na avialan,  an Archaeopteryx, nagtitikang sadton 155 milyones katuig an nakalabay sa Germany.

Nagdaramo an avialans sin magkadurudilain na porma sadton Cretaceous Period.

Kompara san iba na vertebrates, an tamsi may ada kalawas na may kakaiba na adaptations, para san iya paglupad. 

An skeleton san tamsi amo in mag-gaan na mga tul'an. May mga dagko na luho o cavities ini na puno sin hangin na gintatawag na pneumatic cavities ngan naka konekta sa respiratory system. Bug'os an bungo san arog na tamsi ngan wara makikita na cranial sutures. 




#Article 534: Kanan Katawhan Republika han Tsina (242 words)


An Kanan Katawhan (nga) Republika han Tsina o kundi man Republika (nga) Popular han Tsina (Kinatsila: República Popular China; Ininglis: People's Republic of China, Yinano nga Tsinino: 中华人民共和国, Minat-an nga Tsinino: 中華人民共和國; Pinyin: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) nga agsob tinatawg hin halipot nga Tsina () usá nga nasod ha Sinirangan nga Asya ngan amo an nasod nga gidako-i hin populasyon ha kalibutan, nga mayda  populasyon hin mga  ka bilyon han 2017. An langyab hini mga , amo iní an ikatuló o kundi man ika-upat nga gidakoi nga nasod hin bug-os nga langyab. Ginpapamunuan ini ha ilarom han kagamhanan han Partido Komunista han Tsina, ngan an estado mayda yakanbalaod o jurisdiction hin labaw 22 nga mga lalawigan, lima nga autonomo nga mga rehiyon, upat nga direkta-hin-pagdumara nga mga munisipyo (Beijing, Tianjin, Shanghai, ngan Chongqing), ngan an mga pinaurog nga rehiyon pagdumarahan han Hong Kong ngan Macau. An pamunuan o kapital hini nga nasod Beijing.

Usa ito nga republika socialista nga gindudumara han partido komunista han tsina ha pamaagi han usa la nga partido nga sistema.

Mayda ito 9.6 milyones kilometro kwadrado nga tuna. Nagawas ika-upat ngadto ha ikatulo nga may pinakadako nga teritoryo an Republika nga Popular han Tsina. Ha Amihan han Tsina nakabutang an Mongolya ug Rusia. Ha salatan naman makikita an Vietnam, Laos ngan Myanmar. Ha katundan ada an India nga Butnga nga Asya. Ha Sinirangan ada an Dagat Sinirangan Tsina ngan Dagat Salatan Tsina kun dumiritsu makikita an Korea ngan Hapon.




#Article 535: Tsina (301 words)


An Tsina usa nga maiha na nga sibilisasyon nga an mga katubtuban ada hin dako nga dapit ha Sinirangan nga Asya.

Han 1949, ha katapos hin dako nga pag-away dida han Gyera Sibil han Tsina, duha nga politikal nga mga entidad an ginmawas nga mayda Tsina ha ira mga ngaran:

An Tsina amo an usa han mga gimaiha-i nga nagpapadayon nga mga sibilisasyon han kalibutan ngan ha dako nga bahin han naglabay ka duha nga mga yukot nga tuig usa han mga gidako-i ngan mga abansado o nahauna nga mga sibilisasyon ha kalibutan, tubtob han dekada han 1850 nga diin waray ini makaabot han industryal nga rebolusyon.  Ha pagsunod hini, an imperyalismo, mga panggubat o mga gyera ngan mga gyera sibil nakaguba han nasod ngan han ekonomiya tubtob han kataposan han gyera sibil han 1949. Han mga 1950 nga dekada, an pagbalhin ha mga polisiya hin ekonomiya ha Republika han Tsina (Taiwan) nagbalhin han purô ngadto hin madukwag nga ekonomiya nga industryalisado nga oriented ha teknolohiya.  Ini nahimo nga usa han mga sinisiring nga Upat nga Asyano nga mga Tigre  upod han Hong Kong, Salatan nga Korea ngan Singapura.  Ha kontinental nga Tsina, han mga 1970 nga dekada, an mga reporma nga kilalado nga Upat nga Pagmodernisar nagmodernisar han pag-uma, han industriya, han teknolohiya, ngan defensa, nga ha urhe naghimo han Kanan Katawhan Republika ngadto hin usa han mga dagko nga kagamhanan. An Tsina ginkikita nga tinikangan hin damo nga dagko nga mga imbento. Ini gihapon mayda han usa han mga gimaihai nga paagi hin pagsurat. 

Ha kaagi, an kultural nga impluwensya han Tsina inmabot han bug-os nga Sinirangan nga Asya, nga diin an Tsino nga relihiyon, mga pamatasan, ngan mga paagi hin pagsurat gin-gamit ha dirudilain nga mga katubtoban han mga hagrani nga nasod sugad han Hapon, Korea ngan Vietnam.




#Article 536: Phnom Penh (227 words)


An Phnom Penh (kaluwas ha Iningles: ; , ; literal nga kahulogan Pungtod han Penh), nga gintawag anay nga Krong Chaktomuk Serimongkul () o kundi man hin halipot Krong Chaktomuk (), amo an kapital o pamunuan ngan syudad nga gidamo-i hin molupyo ha Camboya. An Phnom Penh amo an pamunuan han nasod tikang han Franses nga pagkolonisar han Camboya, ngan dinmako iní nga magin sentro han ekonomiya, industriya ngan kultura han nasod.

Gin-agnayan iní han una nga Perla han Asya o Mutya  han Asya, ngan ginkita iní nga usá han mga gimahusayi nga syudad nga ginhimo han Franses ha Indochina han dekada han mga 1920. An Phnom Penh, upod han Siem Reap ngan Sihanoukville, mga dagko nga pankalibotan ngan domestiko nga karadtoan para han Camboya. Gintukod iní han 1372, ngan kilalado an syudad tungod han arkitektura nga tikang han kaagi ngan mga kiritaon. Nahimo iní nga nasodnon nga pamunuan han 1434 katapos han kahulog han Angkor, ngan nagpabilin ini kutob 1497. Nabalik an status hin pagkapamunuan hiní han Franses nga kolonyal nga panahon han 1865. Mayda pipira nga mga edipisyo nga kolonyal nga Franses nga aada ha mga kadaplinan han mga boulevard.

Nahamutang iní ha mga pangpang han mga Salog han Tonlé Sap, Mekong, ngan Bassac, ngan an Phnom Penh amo an urukyan hin labaw 2 ka milyon nga mga tawo, mga 14% han kamolupyohan han Camboya.




#Article 537: Pyongyang (225 words)


An Pyongyang, P'yŏngyang o kundi man Pyeongyang ( ; Ininglis nga pagluwas: , ,) amo an pamunuan ngan gidako-i nga syudad ha nasod han Amihanan nga Korea. Nahamutang an Pyongyang ha Salog Taedong mga 109 ka kilometro (68 nga milyas) ha iraya tikang han ganghaan hiní ha Dagat Darag. Sumala han 2008 nga census hin kamolupyohan, mayda ini kamolupyohan nga 3,255,288. An Pyongyang usá nga direkta-nga-gindudumara nga syudad () nga mayda patas nga status ha lalawigan han Amihanan nga Korea.

Ginkikita an Pyongyang nga usá han mga gimaihai nga syudad ha Korea. Amo iní an pamunuan hin duhá nga kahadto nga mga Koreano nga mga ginhadi-an, Gojoseon ngan Goguryeo, ngan nagsirbe iní nga ikaduhá nga pamunuan han Goryeo. Nabungkag in dako nga bahin han syudad dida han Syahan nga Sino-Hapon nga Gera, kundi nabalik iní ha ilarom han pagdumara han Hapones ngan nagin industriyal nga sentro. Sunod han pagtukod han Amihanan nga Korea han 1948, nahimo an Pyongyang nga de facto nga pamunuan hiní. Nagkaguba an syudad na liwat dida han Gera Koreano, kundi gintukod hin utro katapos han gera upod hin pagbulig han mga Sovyetika.

An Pyongyang amo an sentro hin politika, industriya ngan panakayan han Amihanan nga Korea. Amo iní an balayan han dagko nga mga institusyon han gobyerno han Amihanan nga Korea, pati gihapon han nagdudumara nga Partido hin Trabaho han Korea.




#Article 538: Riyadh (241 words)


An Riyadh (  , Najdi nga pagluwás: ) amo an pamunuan o kapital han Saudi Arabia ngan amo an gidako-i nga syudad ha Rawis han Arabya. Upod hin kamolupyohan nga 6.9 ka milyon nga tawo, an Riyadh amo an ikatuló nga gidako-i nga syudad ha Arabo nga kalibotan ngan an ika-39 nga gidako-i ha Asya. Nahamutang an Riyadh ha sinirangan nga dapit han Najd nga patag-hin-bukid o plateau ha 600 ka metro (2000 ka pye) igbaw han nivel han dagat.

An Riyadh amo an sentro hin politika ngan pagdumara han Saudi Arabia ngan amo iní an lingkoranan han mga nakapot han sentral nga gobyerno, sugad han Saudi nga Korte han Hadi ngan an Konseho hin mga Ministro han Saudi Arabia. An Riyadh dako hin pagka-importante ha ekonomiya, kay dinhi an headquarters hin damo nga mga bangko ngan mga dagko nga kompanyiya. Dinhi gihapon nahamutang an King Abdullah Financial District, usá han mga gidako-i nga sentro hin panalapi han kalibutan. An Riyadh usá han mga madagmit-hin-pagtubo nga mga syudad ha kalibutan ha mga molupyo, upod hin damo nga mga inmigrante.

Ginbahinbahin an syudad hin 15 nga mga distrito hin munisipyo, nga gindudumara han Munisipyo han Riyadh nga ginpamunuan han alkalde han Riyadh, ngan han Komisyon han Hadi para han Riyadh nga ginpamunuan han gobernardor han Lalawigan nga hi Faisal bin Bandar Al Saud. Hi Tariq bin Abdul Aziz Al-Faris amo an alkalde yana. An Riyadh gindesignar nga usá nga global nga syudad.




#Article 539: Roma (323 words)


An Roma amo in syudad ngan amo an ulohan han Italya ngan ini gihapon an pinakadako ngan may gidamoi nga tawo nga syudad ngan comuna han nasod, nga may-ada labaw han 2.7 ka milyones nga molupyo ha 1,285.3 ka km2 (496.3 sq mi).  An kanan syudad metropolitana nga sakop in pinakadako gihapon ha Italya nga may-ada 4.2 milyones nga mga molupyo han Lalawigan han Roma.  An syudad in nahamutang ha butnga-katundan nga bahin han Rawis han Italya, ha dapit han Salog Tiber ha sulod han Rehiyon han Lazio.

An kaagi han Roma in naunat ha labaw han duha ngan katunga ka mil ka mga tuig.  Ini an naging ulohan han kagamhanan han Ginhadian han Roman, an Republika han Roma ngan an Imperyo han Roma, kun diin ini an nangunguna nga kusog ha Katundan nga Europa ngan an katunaan nga nagpapalibot ha Dagat Mediteranyo han labaw ha pito ka gatos nga mga katuigan tikang ha ika-1 gatostuig BC tubtob ha ika-7 gatostuig AD.  Tikang han ika-1 gatostuig AD, an Roma an naging lingkuran han Papahan ngan, katima han pagkahuman han pamuno han Imperyo Bizantino, ha ika-8 gatostuig ini in naging ulohan han mga Estado han Papa, nga natima tubtob 1870.  Han 1871 Roma an naging ulohan han Ginhadian han Italya, ngan han 1946 an Republika han Italya.  

Kahuman han Butnga nga panahon, an Roma in pinamunoan han mga papa sugad kanda Alejandro VI ngan Leon X, nga ginhimo an syudad ha usa ha mga dagko nga sentro han Renasimyento ha Italya, kalakip an Florensya.  An yana nga bersyon han Basilica ni San Pedro in gintukod ngan an Sistine Chapel in ginpintar ni Michelangelo.  An mga bantog nga mga man-aarte ngan mga arkitekto, sugad kanda Bramante, Bernini ngan Raffaello in nangukoy hin pipira nga mga panahon ha Roma, nga nakabulig ha Renasimyento ngan arkitektura Barroco.

Han 2007, an Roma an ika-11-nga-ginkakadtoan nga syudad ha kalibutan, ika-3 ha Unyon Europeo, ngan pinakaginkakadtoan nga syudad ha Italya.




#Article 540: Seoul (216 words)


An Seoul (kaluwás han Ininglis, sugad han soul;  ;  o Seúl), opisyal nga pagtawag an Nalalain nga Syudad han Seoul, amo an pamunuan ngan gidako-i nga metropolis han Salatan nga Korea. Upod han nagpapalibot nga metropolis han Incheon ngan han lalawigan han Gyeonggi, naghihimo an Seoul han sentro han Pamunuan nga Langyab han Seoul. Gingranggo an Seoul nga usá nga alpha nga syudad han kalibotan ngan iní amo an ika-4 nga gidako-i nga metropolitano nga ekonomiya nga mayda GDP nga US$635 ka bilyon han 2014 sunod han Tokyo, Syudad han New York ngan Los Angeles. An mga nabisita tikang ha langyaw nakaabot ha Seoul pinaagi han AREX tikang han Incheon International Airport, nga kilalado nga ginranggo nga amo an gimaupayi nga luparan hin siyam nga sunod-sunod nga tuig (2005–2013) han Airports Council International. Han 2015, ginranggo an Seoul nga amo an most livable city (an syudad nga gima-uukyan hin duro) ha Asya upod hin ikaduha nga gidako-i hin kalidad hin kinabuhi ha kalibotan han Arcadis, nga diin an GDP per capita (PPP) ha Seoul mga harani hin $40,000. Han 2017, ginranggo an paggasto hin pag-ukoy ha Seoul nga ika-6 ha kalibotan. Han 2018, an real estate nga market han Seoul ginranggo nga ika-5 ha kalibotan tungod han presyo hin mga apartamento ha sawang o downtown center. 




#Article 541: Skopje (165 words)


An Skopje ( , ) amo an kapital o pamunuan ngan gidako-i nga syudad han Norte nga Macedonia. Amo iní an sentro hin politika, kultura, ekonomiya, ngan akademiko han nasod.

An teritoryo han Skopje gin-ukyan hin mga tikang han 4000 BC; mga nahabilin hin Neolithico nga mga panimungto nabilngan dida ha sulod han daan nga Kale nga Kota nga naglalandong han sawang han yana nga syudad. Ha pagtikang, usá ini nga syudad nga Paeoniahanon. An Scupi nagin pamunuan han Dardania ha ikaduha nga gatostuig BC. Han bisperas han ikasyahan nga gatostuig AD, gin-agaw an panimungto han mga Romano ngan nagin usá nga kampo militar. Han pagtungá han Imperyo Romano ngadto hin sidlangan ngan katundan nga mga bahin han 395 AD, an Scupi nahiilarom han Bizantino nga pagdumara tikang ha Constantinopla. Han dako nga bahin han sayo nga medieval nga panahon, gin-aagawan an bungto han mga Bizantino ngan han Imperyo Bulgaryo, nga diin an syudad amo an pamunuan han mga tuig tikang han 972 kutob 992.




#Article 542: Taipei (128 words)


An Taipei ( Minandarin: ; Hokkien POJ: ), nga kilalado hin opisyal nga Syudad han Taipei o kundi man Taipei nga Syudad, amo an pamunuan ngan usa nga pinaurog nga munisipalidad han Republika han Tsina (ROK) nga tinatawag gihapon nga Taiwan. Nahamutang ini ha amihanan nga dapit han Purô han Taiwan. An Syudad han Taipei usá nga enclave han munisipalidad han Syudad han Bag-o nga Taipei nga nahamutang hin  
ha habagatan tikang han amihanan nga syudad nga daungan han Keelung. An kadam'an nga dapit han syudad nahamutang ha Taipei Basin, usá nga maiha na nga lakebed. Ginpapalibotan an basin han mga huot nga mga siong han mga salog han Keelung ngan Xindian, nga nagdudugtong hin paghimo han Salog han Tamsui ha daplin han katundan nga katubtuban han syudad.




#Article 543: Tokyo (1238 words)


An Tokyo (, ), opisyal nga ngaran Tokyo Metropolis, amo an kapital han Hapon ngan usa han iya 47 ka mga prefektura. An Greater Tokyo Area an may gidadamoi nga tawo nga lugar metropolitano han kalibutan. Dinhi nalingkod an Emperador han Hapon ngan an pamunuan Hapon. Sakop ini han rehiyon Kantō ha salatan-sinirangan nga bahin han panguna nga isla Honshu ngan ginlalakipan an Kapuropod-an Izu ngan Kapuropod-an Ogasawara. Anay gintawag nga Edo, nagin de facto nga lingkuran han gobyerno tikang han tuig 1603 han hi Shogun Tokugawa Ieyasu in ginhimo ini nga syudad iya ulobuhatan. Nagin opisyal nga kapital katima la hi Emperador Meiji binalhin an iya lingkuran pakadto hini nga syudad tikang an daan nga kapital nga Kyoto han tuig 1868; ngan ini nga panahon an Edo in gin-utro pagngarana nga Tokyo. An Tokyo Metropolis in natukod han tuig 1943 tikang ha pagtampo han anay Prefektura Tokyo (東京府 Tōkyō-fu) ngan an syudad han Tokyo (東京市 Tōkyō-shi).

An Tokyo bisan agsob tinutodlok komo usa ka syudad, in opisyal nga kilala ngan pinamumunuan komo usa ka prefektura metropolitana, nga naiiba ngan gintampo an mga elemento han usa ka syudad ngan usa ka prefektura, usa ka gahom nga para gud la ha Tokyo. An pamunuan metropolitano han Tokyo in nagdudumara hin 23 ka mga Pinaurog nga Ward han Tokyo (tagsa tagsa nga pinamumunuan komo usa ka indibiduwal nga syudad), nga sakop han lugar han anay syudad han Tokyo san-o ini igintampo ngan nagin prefektura metropolitana han 1943. An pamunuan metropolitano in nagdudumara liwat han 38 ka mga munisipyo ha katundan nga dapit han prefektura ngan han duduha nga kapurupod-an. May-ada 9 ka milyon katawo an mga pinaurog nga ward, ngan may-ada populasyon nga lapos hin 13 milyones an prefektura. An prefektura in lakip han kanan kalibutan may gidadamoi katawo nga lugar metropolitano nga may-ada 37.8 milyones katawo ngan ini an kanan kalibutan gidadakoi nga ekonomiya agglomerasyon urbano. Liman-an kat usa (51) han kanan Fortune Global 500 nga mga kompanya in nakabase dinhi, an pinakahitaas han bisan diin nga syudad han kalibutan. An Tokyo in ikatulo han International Financial Centres Development IndexEdit. Ini nga syudad amo liwat an panimalay han pipira ka mga telebisyon network sugad han Fuji TV, Tokyo MX, TV Tokyo, TV Asahi, Nippon Television, NHK ngan an Tokyo Broadcasting System.

An Tokyo in nangunguna han Global Economic Power Index ngan ika-upat ha Global Cities Index. Ini nga syudad senisiring nga usa ka alpha+ world city – ha lista han kanan Globalization and World Cities Research Network 2008 nga imbentaryo - ngan han tuig 2014, an Tokyo in numero uno han Best overall experience nga kategorya han kanan TripAdvisor World City Survey (an syudad nangunguna liwat ha masunod nga mga kategorya: pagigin mabulignon han mga mulupyo, kinabuhi ha gab-i, shopping, lokal nga panakayan panpubliko ngan kalimpyohan han kakalsadahan). Han tuig 2015, an Tokyo an nakatala ha ika-11 han pinakamahal nga syudad para han mga nangungukoy nga dayu, sumala han Mercer consulting firm, ngan ika-11 liwat han kanan kalibutan pinakamahal it papliton nga syudad, sumala han kanan Economist Intelligence Unit cost-of-living survey. Han tuig 2015, an Tokyo in ginngaranan nga Most Liveable City han kalibutan han magasin nga Monocle. Ginpasidunggan liwat han Michelin Guide an Tokyo hin pinakadamo nga bituon Michelin ha bisan diin nga syudad han kalibutan. An Tokyo nangunguna ha kalibutan ha Safe Cities Index. Ikatulo nga pinakamaupay nga syudad ha kalibutan para han mag-aaram ha Unibersidad an Tokyo han 2016 nga edisyon han QS Best Student Cities. An Tokyo nagdumara han 1964 Olimpiko han Katsirak, an 1979 G-7 summit, an 1986 G-7 summit, an 1993 G-7 summit, ngan magdudumara han 2020 Olimpiko han Katsirak ngan 2020 Paralympiko han Katsirak.

An Tokyo orihinal nga kilala ha ngaran nga Edo (江戸), nga it' kasirigngon estuaryo. Inin nga ngaran in ginbalyo ngadto ha Tokyo (東京 Tōkyō; 東 tō sinirangan, ngan 京 kyō ulohan) han nagin ulohan han imperyo ha pag-abot ni Emperador Meiji han tuig 1868, nga nasunod an kahigaraan han mga Sinirangan Asyano nga nasod ha pagdugang hin pulong nga ulohan (京) ha ngaran han ulohan nga syudad. Han uruunhan nga panahon Meiji, an syudad liwat in gintawag nga Tōkei, usa ka alternatibo nga kaluwas han kapareho nga Tsino nga mga agi nga nagrerepresentar han Tokyo, nga naghihimo hini nga kanji homograph. An iba nga nabibilin nga opisyal nga pinulongan Ingles nga dokumento hin nagamit hit pagbaybay nga Tokei. Pero, ini nga kaluwas in diri na gingagamit yana.

An ngaran nga Tokyo in syahan ginmawas han 1883 ha libro nga Kondō Hisaku (Sekreto nga Plano han Commingling), nga sinurat ni Satō Nobuhiro. Han hi Ōkubo Toshimichi in nagproposar nga ngaranan utro ini nga lugar ha gobyerno han panahon han Restorasyon Meiji, sumala kan Oda Kanshi (織田完之), nakuha ini niya nga ideya tikang hiton nga libro.

Dida ha Tokyo in may-ada damo nga mga unibersidad, mga junior college, ngan mga vocational school. Kadam-an han kanan Hapon pinakaprestihiyoso  nga mga unibersidad in aada ha Tokyo, upod an University of Tokyo, Hitotsubashi University, Tokyo Institute of Technology, Waseda University, ngan Keio University. An pipira ha gidadakoi nga mga nasodnon nga unibersidad ha in masunod:

May-ada la usa nga diri-nasudnon nga unibersidad panpubliko: an Tokyo Metropolitan University.

May-ada liwat pipira nga mga unibersidad nga kilala nga nagkaklase ha pinulongan Ingles ngan para han pagtutdo hin pinulongan Hapon. Lakip ini an:

An Tokyo amo liwat an ulobuhatan han United Nations University.

An mga panpubliko nga mga kindergarten, elementarya nga eskoylahan  (mga tuig 1-6), Primera nga eskoylahan (7-9) in gindudumara han mga lokal nga ward o buhatan han munisipyo. An mga panpubliko nga segundarya nga eskoylahan in gindudumara han Tokyo Metropolitan Government Board of Education ngan tinatawag nga Metropolitan High Schools. Mayda liwat ha Tokyo hin damo nga mga eskoylahan nga pribado tikang kindergarten ngadto ha high school.

Tungod nga ini in may-ada gidadakoi nga sentro han populasyon ha Hapon ngan aanhi liwat an kanan nasod gidadakoi nga mga broadcaster ngan studio, an Tokyo agsob ginbubuhat nga lugar para han damo nga mga Hapones nga salida, pasalida han telebisyo, serye hin animasyon (anime), mga web comic, ngan libro nga komix (manga). Han kaiju (monster movie) genre, an mga kiritaon han Tokyo in permi naruruba han mga dumagko sugad han Godzilla ngan Gamera.

An iba liwat nga mga Hollywood director in ginhimo an Tokyo nga pinagbuhatan para han pasalida ha Hapon. An iba nga bantog nga kahuman ha gera nga mga pananglitan in  Tokyo Joe, My Geisha, Tokyo Story ngan James Bond nga pelikula You Only Live Twice; an mga bantog liwat ha pagkayana nga pananglitan in upod an Kill Bill, , Lost in Translation, Babel, ngan Inception.

Hi Haruki Murakami, usa ka Hapon nga manunurat, in nakabase an iba niya nga mga nobela ha Tokyo (lakip dinhi an Norwegian Wood (novel)), ngan kan David Mitchell syahan nga duha nga mga nobela number9dream ngan Ghostwritten in nagpapakita hinin nga syudad. An kontemporaryo nga Briton nga pintor nga hi Carl Randall in nag-ukoy hin 10 ka tuig ha Tokyo komo usa ka artista, naghihimo hin mga buhat nga nagpapakita an mga syudad nga naghuhuruot ngan mga espasyo panpubliko.

An Tokyo usa ha nagtukod nga membro han Asian Network of Major Cities 21 ngan membro liwat han Council of Local Authorities for International Relations. An Tokyo in nagtukod nga membro liwat han C40 Cities Climate Leadership Group.

Han 2016, an Tokyo in may-ada mga saragbot pagkakaruha o pakipagsangkay ha masunod nga napulo kag-duha ka mga syudad ngan estado: 




#Article 544: Vientiane (409 words)


An Vientiane (; kaluwás ha Iningles:  ,; , , ) amo an pamunuan o ulohan ngan gidako-i nga syudad han Laos, ha pangpang han Salog Mekong haraní han katubtuban o linea ha Thailand. Nahimo nga pamunuan an Vientiane han 1573 tungod hin mga kahadlok hin Birmano nga pagsulong kundi ginkawatan ngan ginbungkag iní han mga Siames (Thai) dida han 1827. An Vientiane amo an pamunuan hin pagdumarahan dida han pamuno han Franses ngan, tungod han pagdukwag han ekonomiya ha mga diri maiha nga panahanon, amo na yana an sentro han ekonomiya han Laos. An syudad mayda kamolupyohan nga 820,000 sumala han 2015 nga census.

Kilalado an Vientiane nga amo an balay han pinaka importante nga nasodnon nga monumento ha Laos: an That Luang, nga usá nga kilalado nga tigaman han Laos ngan usá nga hulagway hin Buddhismo ha Laos. Mabibilngan gihapon didâ in iba nga mga importante nga mga Buddhista nga templo ha Lao, sugad han Haw Phra Kaew, nga nagbalay anay han Esmeralda nga Buddha.

Nagtagbalay an syudad han ika-25 nga Southeast Asian Games han Disyembre 2009, nga nagsaurog hin 50 ka tuig han Southeast Asian Games.

An ngaran han syudad ginkuhà tikang han Pali, an pinulogan hin pansingba ha Theravada nga Buddhismo. Bisan man kun an orihinal nga kahulogan han nagarna han syudad syudad hin sandalo nga kahoy, sugad hin pinakita ha mga kahadto nga Lao nga mga sinurat (nga ginsurat hin piktograma, diri sugad han moderno nga Lao nga ginsusurat hin ponetika), ha moderno nga Lao an kahulogan han ngaran Vientiane may pagkaruhaduha.

Damo nga mga Lao nga tawo nasiring nga an kahulogan han ngaran han syudad syudad han bulan, samtang mayda liwat damo nga nasiring hin sakto nga an ngaran han syudad syudad hin sandalo nga kahoy tungod kay an mga pulong han bulan (, tikang ha Sanskrit  candra) ngan sandalo (, tikang han Sanskrit  candana) ginsusurat ngan ginluluwás hin parehos nga  chan ha yana nga Lao. An kadam-an ngan makasaysayan nga kaagi ha Lao nasuporta hini , nga ginpamatod han mga ngaran han syudad ha Thai () ngan Khmer () nga diin nga duhá nga ngaran nagpabilin han pagsurat ha etimolohiya nga nagpapakita han kahulogan nga syudad hin sandalo nga kahoy.

An gin-Romanisar nga pagsurat nga Vientiane tikang ha Frinanses nga pagtikáng, ngan nagpapakita han kakurian han mga Franses hin pagluwás han tɕ nga tunog ha Lao nga pinulongan. Usá nga komun nga pagsurat ha Iningles amo an 'Viangchan', o agsob man liwat 'Wiangchan'.




#Article 545: Warsovya (140 words)


An Warsovya (ha Linatin ngan Kinatsila: Varsovia; ha Iningles: Warsaw; ha Pinolako: Warszawa) amo an kapital ngan gidakoi nga syudad ha nasod han Polonya o Poland.

In durudaan nga kasurat han Warsovya ha Pinolako amo an Warszewa o Warszowa, nga nangangahulogan nga gintatag-iyahan ni Warsz. Sumala ha folk nga etimolohiya an ngaran han syudad tikang hin mangingisda o manaragat nga hi Wars ngan han iya asawa nga hi Sawa. Ha kamatuoran, hi Warzs usa nga noble tikang han ika-12 o ika-13 nga siglo nga nanangiya hin usa nga baryo nga nahamutang han lugar han yana nga baranggay han Mariensztat.

An opisyal nga ngaran han syudad nga bug-os amo an Miasto Stołeczne Warszawa nga nanganahulogan An Kapital nga Syudad han Warsovya. An Warsovya nakikilal-an ha Linatin nga Varsovia. It naukoy ha Warsovya o tuminongnong han Warsovya tinatawag nga Warsovyano o Varsovyano.




#Article 546: Laos (364 words)


An Laos o kundi man Lao (, , Lāo) nga an opisyal nga ngaran Republika Demokratika Popular han Lao o kon ha literal nga Winaray: Republika nga Demokratika han Katawhan han Lao puyde gihapon Republika nga Demokratika han Katawhan nga Lao; (Lao: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao; ) nga agsob impormal nga tinatawag nga Muang Lao (Lao: ເມືອງລາວ, Muang Lao), usá nga estado nga sosyalista ngan amo la an nasod nga ginpapalibotan hin tuna ha Timugan nga Asya.  Nahamutáng an Laos ha butnga han Indotsina nga rawis, ginsasapitan iní han Myanmar (Birmania) ngan Tsina ha kanawayan, han Vietnam ha sinirangan, han Camboya ha timugan, ngan han Thailand ha katundan ngan habagatan.

An kaagi han Laos natikang han Ginhadian han Lan Xang o Tuna hin Ribo nga mga Gadya o Tuna hin Milyon nga mga Elepante, nga dida tikang han ika-14 nga siglo tubtob han ika-18 nga siglo.

Katapos hin kolonyal nga panahon ha ilarom han Fransya, nagkaaada ini hin paglugaring dida han 1949. Nagkaada hin maiha nga gyera sibil nga natapos hin opisyal han pagdaog han komunista nga Pathet Lao ngan an ira pakaabot ha poder dida han 1975, kondi an mga pag-aragway han mga durudilain nga mga hugpong nagpadayon pa hin pira pa ka tuig.

Ha Lao nga yinaknan, an ngaran han nasod Meuang Lao. an Imperyal nga Franses nga amo an naghimo han nasod nga kabahin han Franses nga Indotsina han 1893, ginsurat an ngaran hin diri-ginluluwas nga s, i.e. Laos (An Lao nga yinaknan mismo waray kataposan nga 's' nga tunog, amo nga it mga Lao nga tawo ginluluwas nira ini sugad han ira tuminongnong nga yinaknan). An agsob nga ginagamit nga porma nga adhetibo amo an Lao, e.g. an Lao nga ekonomiya, diri an Laotianhon nga ekonomiya - bisan man kon an Laotian gin-gagamit ha Iningles pag-indikar han mga tawo han Laos nga diri malipat han Lao nga etniko nga grupo.

An Lao ginbahin ngadto hin mga 16 nga mga lalawigan (qwang) ngan an Vientiane nga Kapital (Nakon Luang Vientiane):

An nasod ginbahin-bahin pa ngadto hin mga distrito (muang).

Mayda usá nga espesyal nga sona hin pagdumara, an espesyal nga sona han Saisombun Khetphiset nga gin-disolver han 2006




#Article 547: Malaysia (1008 words)


An Malaysia (puyde liwat igsurat nga Malasya o ha Kinatsila: Malasia) usá nga federal nga konstitusyonal nga monarkiya nga nahamutang ha Timugan nga Asya. Nahihimo ini hin napulo-kag-tulo nga mga estado ngan tulo nga federal nga mga teritoryo ngan mayda ini bug-os nga langyab hin tuna nga  nga ginbulag han Salatan nga Tsina nga Dagat ngadto hin duhá nga paruparehos hin kadako nga mga rehiyon, Peninsular nga Malaysia ngan Sinirangan nga Malaysia (Malaysiano nga Borneo). An Peninsular nga Malaysia mayda tuna ngan dagat nga linea upod han Thailand ha amihan ngan linea ha dagat upod han Singgapura ha salatan, han Vietnam ha dumagsaan, ngan Indonesia ha katundan. An Sinirangan nga Malaysia nagsasaro hin linea ha tuna ngan dagat upod han Brunei ngan Indonesia ngan hin linea ha dagat upod han Pilipinas ngan Vietnam. An pamunuan nga syudad Kuala Lumpur, samtang an Putrajaya amo an lingkoran han gobyerno federal. Upod hin kamolupyohan nga labaw 30 ka ribo o 30 ka milyon, an Malaysia amo an ika-44 nga nasod hin gidamoi hin kamolupyohan. An pinakasalatan nga punto han kontinental nga Eurasia, Tanjung Piai, nahamutang ha Malaysia. Nahamutang ha tropics, an Malaysia usá han 17 nga mga megadiverso nga mga nasod ha kalibutan, ngan hin dako nga ihap hin mga endemico nga mga espesye.

An pagtikáng han Malaysia didâ han mga Malay nga mga ginhadi-an nga didâ han lugar nga, tikang han ika-18 nga gatostuig, nahiilarom han Imperyo Britaniko. An syahan nga mga teritoryo nga Britaniko gintawag nga  Mga Panimungto han mga Estrecho, nga diin an pagtukod ginsundan han pagkahimo nga mga Britaniko nga protektorado han mga Malay nga mga ginhadi-an. An mga teritoryo ha Peninsular nga Malaysia nahiusa anay han Unyon Malayan han 1946. Ginliwat ha estruktura an Malaya nga Federasyon han Malaya han 1948, ngan nagkaada hin paglugaríng han 31 Agosto 1957. Naghiusa an Malaya ngan han Amihan nga Borneo, han Sarawak, ngan han Singgapura han 16 Septyembre 1963 nga magin Malaysia. Waray magduhá ka tuig han 1965, ginpaiwas an Singgapura tikang han federasyon. An nasod multi-ethniko ngan multi-kultural, nga nagdadara hin dako nga papel ha politika. Mga katunga han kamolupyohan mga ethniko nga Malay, upod hin damo nga mga minoridad hin mga Malaysiano nga Tsino nga naghihimo gihapon han ikaduha nga gidako-i nga komunidad hin Tsino ha Gawas han kalibutan, mga Malaysiano nga Indyano, ngan mga tuminongnong nga mga tawo. Naghahatag an konstitusyon han kagawasan hin relihiyon, kundi nagkikilala han Islam nga amo an nahitukod nga relihiyon han estado. An sistema hin gobyerno ginharani hin pagmodelo han Westminster nga sistema parlamentaryo ngan han legal nga sistema nahibase ha kasahiran nga pamalaod (common law). An mangulo hin estado amo an hadì, nga tinatawag nga Yang di-Pertuan Agong. Usá hiya nga pinili nga monarka nga pinili tikang han mga hereditaryo nga mga manguna han siyam nga mga Malay nga estado ha tagsa limá ka tuig. An mangulo han kagamhanan amo an Primer Ministro. An opisyal nga pinulongan han nasod Bahasa Melayu nga tinatawag ha kasahiran nga Minalay o Minelayu o Malay nga pinulongan. Nagpapabilin an Ininggles nga baskog nga ikaduha nga pinulongan. An pagkakarit hin Ininggles ha Malaysia ginhataas nga pagranggo nga ikaduha hin gimaupayi ha Asya sunod han Singgapura ngan an ika-13 nga gimaupayi han kalibutan tikang han 2017.

Tikang han paglugaríng hiní, an Malaysia nagkamay-ada hin usá han mga gimaupayi nga mga record ha ekonomiya ha Asya, nga diin an GDP hini nagtutubo hin average nga 6.5% per annum hin haros 50 ka tuig. An ekonomiya nahig-araan nga ginpadalagan han mga unob nga karikohan hini, kundi nagkikinadako ha mga sektor ha siyensya, turismo, komersyo ngan medical nga turismo. Usá gihapon iní han mga nagdudukwag nga mga nasod nga dako in subsidy ha edukasyon ngan ha healthcare. An mga bungtohanon hini mayda katungod nga makakarawat hin waray bayad nga edukasyon nga publiko kutub ha sekondarya nga level hin edukasyon ngan publiko nga tertyaryo nga bayad ha edukasyon gintatagaan hin subsidy tubtub hin kadako nga 90%. An mga basic nga healthcare nga serbisyo ha mga clinic nga ginpapadalagan han gobyerno nga mayda prescription nga gasto RM1. Mga disabled, mga lagas nga mga bungtohanon ngan mga estudyante ha eskwelehan nga publiko mayda katungod nga makakarawat hin waray bayad nga healthcare. An mga serbisyo hin healthcare hini ginhahataas in pagkita nga usa han mga gimaupayi han kalibutan ngan gintawag han UN Development Programme an sistema hin healthcare han Malaysia nga usá nga modelo hin iba nga mga nagdudukwag nga mga nasod.

An bag-o pa la nga nahinabo ngan bag-o nga malaksi hin pagpadukwag han Malaysia nagpamaupay hin lugar nga kinakadtoan hin mga ribo hin mga migrante nga trabahante tikang ha iba nga dapit han Asya ha mga diri pa la naiha nga mga tuig. An kadam-an hini mga diri dokumentado nga ginpapaningkamotan nga ibanan han gobyerno han Malaysia. An pagtratar ngan pag-crackdown hini han mga migrante nga trabahante agsob nga gin-critisar hin mga grupo hin internasyonal nga mga grupo-hin-pagbantay han mga katungdanan hin katawhan. Yana, an Malaysia mayda bag-o nga na-industrialisar nga market nga ekonomiya, nga ginranggo hin ika-4 nga gidako-i ha Timugan nga Asya ngan ika-38 nga gidako-i ha kalibutan. Upod hin GDP per capita nga $9,766 ngan hin HDI nga 0.78 ha yanâ, gintawag an Malaysia uga usá nga tigawas nga ekonomiya (emerging economy) han World Bank. Gintatawag gihapon han International Monetary Fund (IMF) an Malaysia nga tigawas ngan nagdudukwag nga nasod (emerging and developing country). Usá ini nga nagtukod nga api han Association of Southeast Asian Nations, han East Asia Summit, ngan han Organisation of Islamic Cooperation. An Malaysia api gihapon han Asia-Pacific Economic Cooperation, han Commonwealth of Nations, ngan han Non-Aligned Movement. Han 2017, an mga bungtohanon nga Malaysian mayda waray-kinahanglan-hin-visa o kundi man visa-ha-pag-ulpot nga pagkadto hin 164 ka mga nasod ngan teritoryo, nga diin an Malaysiano nga pasaporte an ika-5 nga gigamhani ha kalibotan.

An Malaysia mayda napulo kag tulo (13) nga mga estado o negeri (11 ha peninsula nga Malaysia ngan 2 ha Borneo nga Malaysia) ngan 3 nga mga teritoryo federal.

Tigamni: An Sabah gin-aawayan han Pilipinas ngan Malaysia kon hin-o an angay nga tag-iya hini.




#Article 548: Sinirangan nga Timor (712 words)


An Sinirangan nga Timor o kundi man Sinirangan Timor  o Timor-Leste (; Tetum: Timór Lorosa'e, Iningles East Timor, Kinatsila Timor Oriental), nga an opisyal nga ngaran Repúblika Demokrátika han Timor-Leste (ha literal Repúblika Demokrátika han Sinirangan nga Timor, , , ), in usa nga estado soberano ha Dagatnon nga Salatan-Sinirangan Asya. Katunga hini han isla han Timor, ngan namumutang ngada ha sinirangan. Lakip liwat hini an hagrani nga mga isla han Atauro ngan Jaco, ngan Oecusse, usa nga exclave ha amihanan-katundan nga dapit han isla nga pinapalibutan han kanan Indonesia Katundan nga Timor. An kanan nasod kadako in ginbabanabanahan nga mga 15,410 km2 (5,400 kwardrado milya).

Ginkolonisar an Sinirangan nga Timor han Portugal didâ han ika-16 nga gatostuig, ngan gintawag ini nga Timor nga Portuges kutob 28 Nobyembre 1975, han pagdeklara hin paglugaring han teritoryo ginbuhat han Frente Rebolusyonaryo para hin Independyente nga Sinirangan nga Timor (Fretilin). Sunod hin siyam ka adlaw,  Gin-invadir ngan gin-okupar an nasod han Indones nga militar, ngan gindeklara ini nga ika-27 nga lalawigan han nasod han sunod nga tuig. An pag-okupar han Indones han Sinirangan nga Timor mayda kinaiya hin dako nga pagkabiyolente nga pag-awayan hin pira ka mga dekada han mga separatista nga grupo (labi na han Fretilin) ngan han Indones nga militar.

Han 1999, sunod han ginsponsor han Nasyones-Unidas nga buhat hin pagdeterminar-hin-kalugaringon, ginbuhi-an han Indonesia an pagkontrolar han teritoryo. An Sinirangan nga Timor nagin syahan nga bag-o nga soberano nga estado han ika-21 nga gatostuig dida han 20 Mayo 2002 ngan inmap han Nasyones Unidas ngan han Komunidad hin mga Nasod han Pinortuges nga Pinulungan. Han 2011, nagpasamwak an Sinirangan nga Timor han plano hini nga magin ika-napulo-kag-usa nga api han Association of Southeast Asian Nations (ASEAN). Usá ini han duduha la nga predominante nga Katoliko nga mga nasod ha Timugan nga Asya, upod han Pilipinas, pati gihapon an amo la nga nasod ha Asya nga nahamutang hin kumpleto ha Salatan nga Hemisferyo.

An ngaran nga Timor tikang han pulong nga timur, an pulong para han sinirangan o sidlangan ha Inindones, nga nahisurat nga Timor ha Pinortuges, nga nagresulta hin tautolohiko nga toponimo nga nangangahulogan nga Sinirangan Sinirangan o kundi man Sidlangan Sidlangan: ha Pinortuges Timor-Leste (Leste amo an pulong para hit sinirangan); ha Tetum Timór Lorosa'e (Lorosa'e amo an pulong para hit  sinirangan (ha literal nasirang nga adlaw)). Ha Inindones, tinatawag an nasod nga Timor Timur, nga diin ginagamit an Portuges nga ngaran para han purô sunod han pulong para han sinirangan, kay it mga tigtulidong hin tigngaran ngan talingaran o kundi man adhetibo ha Inindones ginbubutang katapos hit tigngaran.

An mga opisyal nga ngaran ha ilarom han Konstitusyon amo an Demokratiko nga Republika han Timor-Leste o kun ha Iningles Democratic Republic of Timor-Leste. República Democrática de Timor-Leste ha Pinortuges, ngan Repúblika Demokrátika Timór-Leste ha Tetum.

An International Organization for Standardization (ISO) opisyal nga halipot nga porma han ngaran ha Ininglis ngan ha iba nga mga pinulongan Timor-Leste (codes: TLS  TL), nga amo an ginagamit han Nasyones Unidas, han Unyon Europeo, ngan han mga nasodnon nga mga standard nga mga organisasyon han Fransya (AFNOR), Estados Unidos (ANSI), Reino Unido (BSI), Alemanya (DIN), ngan Sweden (SIS), tanan nga mga diplomatiko nga mga misyon ngada han nasod ha protocol ngan han CIA World Factbook.

An namumuno hin estado han Sinirangan nga Timor amo an Mangulo han Republika, nga napipili hin pagbotos han katawhan hin lima-ka-tuig nga panahon hin pag-alagad. Bisan pa man kun an mga gahom nga ehekutibo baga hin limitado, mayda an Mangulo han gahom pagpili han Primer Ministro ngan pag-veto hin mga ginpamalaod han kagamhanan. Katapos hin mga piniliay, an Mangulo nagpipili han namumuno han mayoriya nga partido o kundi man koalisyon komo Primer Ministro han Sinirangan nga Timor ngan han gabinete ha pagproponer han Primer Ministro. Komo namumuno han kagamhanan, an Primer Ministro amo an na-presidir han gabinete.

An unicameral nga parlamento han Sinirangan nga Timor amo an Nasodnon nga Parlamento o kundi man Parlamento Nacional, nga an mga api hini ginbobotos han mga katawhan hin lima-ka-tuig nga panahon hin pag-alagad. An ihap han mga paglingkod puyde mag-iba tikang hin minimum nga kalim-an-kag-duha kutob hin maximum nga kaunmnan-kag-lima. An konstitusyon han Sinirangan nga Timor ginsubad han kanan Portugal.

An Sinirangan nga Timor ginbahin ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga munisipalidad:




#Article 549: Islam (334 words)


An Islam in usa nga monoteistico nga relihiyon nga ginsusumat han Qur’an, usa ka texto nga gincoconsiderar han iya mga manurunod nga yinaknan nga pulong han Diyos (Inarabo: الله‎ Allāh), ngan han iya mga tinutdo ngan normatibo nga ehemplo (gintatawag nga Sunnah ngan ginbubug-osan han Hadith) ni Muhammad, nga gincoconsiderar nira nga kataposan nga manaragna han Diyos.  An manurunod hin Islam in gintatawag nga Muslim.

An mga muslim in natoo nga an Diyos in usa ngan diri maikokompara ngan an iya panuyoan in pagkaada in para hin pagsingba ha Diyos.  An mga muslim in natoo nga an Islam in completo ngan panngatanan nga bersyon han syahan nga panoo nga ginsumat ha dirudilain nga panahon ngan lugar hadto pa, lakip an pamaagi kan Abraham, Moses ngan Jesus, kun diin ira gincoconsiderar nga mga propeta.  An mga muslim in nagmimintinar nga an mga kasanhi nga mga mensahe ngan rebelasyon in parte nasaliwanan o nakurakot ha pag-agi han panahon, pero gincoconsiderar nga an Qur'an in waray kasasaliwani ngan kataposan nga bersyon han Diyos.  An mga konsepto han relihiyon ngan buruhaton in naglalakip han lima nga harigi han Islam, kun diin an panguna nga mga konsepto ngan buruhaton nga pagsingba, ngan pagsunod han balaod Islamico, in naupod hin haros ngatanan nga aspeto han kinabuhi ngan katiringban, nga nahatag hin mga sagdon ha dirudilain nga mga himangrawon sugad han pagbabangko ngan kaupayan, ngadto ha pakikipaggera ngan an kalikopan.

Ginbabanabanahan nga 75-90% han mga Muslim in Sunni ngan 10-20% in Shia. Mga 13% han mga Muslim in nag-uukoy ha Indonesia, an gidakoi nga nasod Muslim, 25% ha Salatan nga Asya, 20% ha Butnga Sinirangan, 2% ha Butnga nga Asya, 4% ha nagsasalin nga nasod ha Timugan Asya, 15% ha Sub-saharan Africa.  Dagko nga komunidad in mabibilngan ha Tsina ngan Rusya, ngan mga bahin han Europa.  Nga may-ada labaw ha 1.5 bilyon nga mga manurunod o labaw 22% han kanan kalibutan populasyon han tuig 2009, An Islam an ikaduha nga pinakadako ngan usa ha mga malaksi-tumubo nga mga relihiyon ha kalibutan.




#Article 550: Kristohanon (108 words)


Iton pagigin Kristohanon o Kristianismo usa nga relihiyon nga nakabase ha kinabuhi ngan panutduan ni Hesus han Nazareno, nga ginhulagway han Bag-o nga Ginsabutan. An mga nanunuo nga gintatawag nga Kristiyano, natuo nga hi Jesu Cristo amo an Anak han Ginoo nga Diyos ngan mantatalwas han ngatanan nga katawhan, ngan an pagbalik komo Messias in gin-asoy han Daan nga Ginsabutan.

Depende ha ispesipiko nga denominasyon han pagigin Kristohanon, an mga buruhaton in puydi maglakip hin pagbunya, Yukaristiya, pangadi, kompisal, kompirmasyon, rito hin pag-aasawa ngan han pan-relihiyon nga panutdo ha batan-on. Kadam-an ha mga denominasyon in nag-oordina hin kapadian ngan nagbubuhat hin regular nga grupo-grupo nga serbisyo hin pag-singba.




#Article 551: Hong Kong (858 words)


An Hong Kong (, ), nga an opisyal nga pagtawag Pinaurog nga Rehiyon Pagdumarahan han Hong Kong han Kanan Katawhan Repúblika han Tsina (alternatibo nga pagngaran ha Winaray: Rehiyon nga Administratibo nga Ispisyal han Hong Kong), usá nga autonomo nga teritoryo ha sidlangan nga dapit han estero han Zhujiang (Salog Perlas) ha Sinirangan nga Asya, ha salatan han lalawigan han Guangdong han mainland nga Tsina, ngan ha sidlangan han kasanhi nga Portuges nga kolonya ngan igkasi-pinaurog nga rehiyon pagdumarahan han Macau. Upod hin mga 7.3 ka milyon nga Hongkonganon hin dirudilain nga mga nasodhanon hin teritoryo nga 1,104 ka km2, an Hong Kong amo an ika-upat hin pinakadako hin densidad hin kamolupyohan ha kalibotan.

An Hong Kong han una usá nga kolonya han Imperyo Britaniko, katapos han perpetual nga paghatag han Purô han Hong Kong tikang han Tsina han Qing ha pagkatapos han Syahan nga Gera hin Opium han 1842. Ginpahilawig an kolonya ngadto han Rawis han Kowloon han 1860, ngan dugang nga nakakuha hin 99-ka-tuig nga pagplite han Bag-o nga mga Teritoryo tikang han 1898. Gin-ukupa han Hapon an Hong Kong hin urhe didâ han Ikaduha nga Gera han Kalibotan, tubtub han pagbalik hin pagdumara han mga Britaniko han 1945. Gin-ulî ha Tsina an teritoryo ha ilarom han batakan han Sino-British nga Dugtong nga Pagdeklara, nga ginpirmahan han Reino Unido ngan Tsina han 1984 ngan gintigamnan han pagbalhin hin pagsoberano han Hong Kong han 1997, han pagin pinaurog nga rehiyon pagdumarahan han Kanan Katawhan Republika han Tsina an Hong Kong.

Ha ilarom han prinsipyo hin usá nga násod, duhá nga sistema (one country, two sistems), nagmamantener an Hong Kong hin bulag nga sistema hin politika ngan ekonomiya tikang han Tsina. Gawas ha depensa militar ngan ha panlangyawanon nga mga butang, an Hong Kong mayda kalugaringon nga mga gahom nga ehekutibo, pamalaod (lehislatibo), ngan panhukom (hudikatura). Bisan pa, an Hong Kong direkta nga nagpapadukwag hin mga relasyon han mga langyaw nga estado ngan mga internasyonal nga mga organisasyon hin haloag nga katutuban hin mga naaangay nga mga larangan (appropriate fields), nga aktibo ngan nagluglugaring hin paghibulig han mga institusyon sugad han Asia-Pacific Economic Cooperation nga forum ngan han World Trade Organization.

An Hong Kong usá han mga pinaka-importante nga sentro hin pananalapî han kalibotan, nga nakapot han gihataasi nga ihap ha Financial Development Index ngan dayuday nga naranggo nga mga lugar nga pinaka-competitibo ngan pinakagawasnons. Komo ika-pitó nga gidakoi nga nagkokomersyo nga entidad ha kalibotan, an legal tender nga salapi hini, an Hong Kong nga dolar, amo an ika-13 hin mga gidamo-i nga binabalyo nga salapî. An ekonomiya nga gindominar hin tertiary sector han Hong Kong ginkakarakterisar hin kompetitibo nga yano nga pagbuwís ngan sinusuporta ini han independiente nga sistema hin hudikatura. Bisan man kun an syudad mayda han usa han mga gihataasi nga per capita income ha kalibotan, mayda ini dako nga diri-pagkapatas hin income.

An Hong Kong amo an mayda gidamo-i hin skyscraper ha kalibotan, nga nagpapalibot han Duruungan han Victoria, nga nahamutang ha butnga han dako-hin-densidad nga urban nga rehiyon han syudad. Mayda ini hataas hin duro nga pagranggo ha Human Development Index ngan an gima-iha-i hin life expectancy han kalibotan. Labaw hin 90% han kamolupyohan hiní nagamit han maupay-nga-nadukwag nga panakayan pan-publiko. Mga tig-panahon nga polusyon ha kahanginan nga an mga gintikangan an mga hagrani nga mga lugar hin industriya han mainland nga Tsina, nga nagamit hin diri-istrikto nga standard hin emisyon, nagresulta hin hataas nga level hin mga particulate ha kahanginan ha imbyerno.

An ngaran nga Hong Kong ha orihinal nahahanungod ánay hin gamay nga salog ha butnga han Purô han Aberdeen ngan han salatan nga labnasan han Purô han Hong Kong. An bungto han Aberdeen usá nga pagtikangan nga punto hin kontakto han mga Britániko nga mga marinero ngan mga lokal nga mangingisda. Waray mahisabtan kun diin ginkuha an ginromanisar nga ngaran, kundi gintutuohan nga ini usá nga sayó nga diri sakto hin phonetiko nga paghatag han ginyakan nga Kinantones nga pagluwas han  (), nga nangangahulogan Mahamot nga Duruungan o kundi man Insenso nga Duruungan. An kahamot bangin nahahanungod han matam'is nga rasa han nasulog nga lambunaw nga tubig han duruungan tikang han estero han Salog Perlas o kundi man han insenso tikang han mga fábrika o factory nga naglilirenya han labnasan han amihanan nga Kowloon. Ginbobodega an insenso harani ha Duruungan han Aberdeen para hin export ugsa ginpadukwag an Duruungan han Victoria. Mayda lain nga teoriya nasiring nga an ngaran nagtikáng han mga Tanka, an mga sayo nga mga nangungukoy han rehiyon; probable gihapon nga usá nga pagromanisar han ngaran ha ira yinaknan an gin-gamit (i.e. hōng, diri hēung ha Kinantones). Bisan kun diin an gintikangan, nahibutang an ngaran didâ han Tratado han Nanking nga magakip han tanán han Purô han Hong Kong, ngan tikang hadto gin-gamit pagtawag han kabug-osan han teritoryo.

Agsob nga ginsurat an ngaran nga usá nga pulong Hongkong tubtub han 1926 han pagpili han gobyerno han yanâ nga porma. Bisan pa man, mayda pipira nga mga institusyon nga gintukod han sayó nga bahin han panahon nga kolonyal nagamit pa gihapon han uusá-nga-púlong nga porma, sugad han Hongkong Post, Hongkong Electric, ngan an Hongkong and Shanghai Banking Corporation.




#Article 552: Macau (1020 words)


An Macau, nga puyde liwat igsurat nga Macao ngan an opisyal nga ngaran Pinaurog nga Rehiyon Pagdumarahan han Macau han Kanan Katawhan Republika han Tsina (alternatibo nga pagngaran ha Winaray Rehiyon nga Administratibo Espesyal han Macau), usá nga autónomo nga teritoryo ha katundan nga dapit han estero han Salog Perlas ha Sinirangan nga Asya. Ginsasapitán an Macau han syudad han Zhuhai ha Mainland nga Tsina ha amihan ngan han Mumbon han Salog Perlas ha sidlangan nga salatan. Nahamutang an Hong Kong hin mga  ha sidlangan tabok han Mumbon. Upod hin kamolupyohan hin 650,900 nga naukoy hin langyab nga , amo ini an rehiyon nga pinakadako hin densidad hin kamolupyohan ha kalibotan. Usá ini nga kasanhi nga Portuges nga kolonya nga gin-ulî ha Tsina nga pagsoberano han 20 Disyembre 1999.

Gindumara an Macau han Imperyo Portuges ngan han mga sumurunod nga estado hiní tikang han butnga-nga-ika-16 nga gatostuig tubtub han urhe nga bahin ha 1999, nga diin iní an kataposán nga nagpabilin nga kolonya Europea ha Asya. Mga Portuges nga negosyante, syahan anay nanimungto ha Macau han dekada han mga 1550. Han 1557, an Macau ginpaplit-an ngadto han Portugal tikang han Ming nga Tsina komo usá nga duruungan hin negosyo. Gindumara han Portuges nga Imperyo an syudad ha ilarom hin Tsino nga kagamhanan ngan soberaniya tubtub 1887, nga diin an Macau nagin kolonya pinaagi hin ginkasabotan han duha nga nasod. An pagsoberano han Macau iginbalik ha Tsina han 20 Disyembre 1999. An Dugtong nga Deklarasyon han Kuestyon han Macau ngan Batakan Balaod han Macau nasiring nga an Macau igpapadalagan hin hataas nga katubtuban hin autonomiya kutub mga 2049, kalim'an ka tuig katapos han pagbalhin.

Ha ilarom han polisiya nga usá nga násod, duhá nga sistema, an Namumutnga nga Gobyerno han Katawhan han Kanan Katawhan Republika han Tsina amo iton responsable para han depensa militar ngan mga panlangyaw nga butang samtang an Macau magmamantener han iya kalugaringon nga sistema hin pamalaod, puwersa hin seguradad nga publiko, sistema hin salapî, polisiya hin customs ngan polisiya hin pag-inmigrar. Natambong an Macau hin mga internasyonal nga mga organisasyon ngan mga panhinabo nga diri nakinahanglan hin mga api nga magkamay-ada hin nasodnon nga soberaniya.

It Macau usá nga syudad nga resort ha Salatan nga Tsina, nga kilalado tungod han mga casino nga mga luxury nga hotel hiní. An halin hini tikang hin panhuygo amo an gidako-i ha kalibotan tikang han 2006, nga diin an ekonomiya nadepende hin dako ha panhuygo ngan ha turismo. Sumala han The World Factbook, an Macau amo an mayda ikaupat nga gihataasi hin life expectancy ha kalibutan. Dugang pa, mayda ini hataas nga Human Development Index, nga ginranggo hin ika-18 ha kalibutan . An Macau upod han mga girikohi nga rehiyon han kalibutan ngan an GDP per capita by purchasing power parity hiní haruhataas kaysa hin kanan bisan ano nga lain nga nasod ha kalibotan, sumala han World Bank.

Kilalado iní nga amo an nangunguna nga kapital o pamunuan hin panhuygo (o pag-uyag hin panswerte) han kalibotan, nga dako hin paglabaw han iba nga mga syudad/sentro hin panhuygo.

An yanâ nga ngaran nga Tsino () nangangahulogan nga Lawigan nga Ganghaan. An Macau kilalado gihapon ha Tsinino nga Haojing (, nga an literal nga kahulogan Sisi nga Salamin) o kundi man Jinghai (, nga an literal nga kahulogan Salamín nga Dagat). An ngaran nga Macau ginhunahuna nga tikang han A-Ma nga Templo (), usá nga templo nga gintukod han 1448 nga ginhálad kan Mazu, an dyosa hin mga marinero ngan manaragat. Hin pagkapresiso, an ngaran nga Macau nahanunungod han Tsinino nga ngaran  (), nga buot sidngon Duruungan ni Mazu, ngan ini nahanungod han mga katubigan nga sapit han Ama nga Templo.

An kaagi ngan kasaysayan han Macau mabilbilngan han panahon han Dinastiya Qin (221–206 BC), nga diín an rehiyon nga yanâ tinatátag nga Macau nahiilarom han yakan-balaod han Kondado han Panyu County, Prefektura han Nanhai  (an moderno nga Guangdong). An syahan nga nahitalaan nga mga mangurukoy nga Tsino han hiní nga lugar in mga tawo nga namimiling hin darangpanan tikang han mga nanunulong nga mga Mongol han panahon han Salatan nga Song. Ha ilarom han Dinastiya Ming (1368–1644), mga parapangisda o parapanagat binmalhin ha Macau tikang ha Guangdong ngan Fujian. An mga tuminongnong nga tawo han Macau an mga Tanka nga mga katawhan nga nangungukoy hin barko.

Waray magdukag an Macau nga usá nga dako nga panimungto tubtub han pag-ulpot han mga Portuges han ika-16 nga gatostuig. Han 1513, hi Jorge Álvares amo an nagin syahan nga Portuges nga dumuung ha Tsina. Han 1535, in mga Portuges nga negosyante nakakuhà han katungod nga makaduung han ira mga barko ha duruungan han Macau ngan magbuhat hin mga buruhaton pankomersyo, kundi diri an katungod nga magpabilin ha tuna. Han mga 1552–1553, nakakuha hira hin temporaryo nga pagtugot nga tumukod hin mga bodega-bodegahay ha baybayon, basi makapagpamara hin mga baraligyaon nga nahulsan hin tubig han dagat; waray la mag-iha nga nangagtukod hira hin mga balay nga bato palibot han lugar nga yanâ tinatawag nga Nam Van.

Han 1557, an mga Portuges nagtúkod hin permanente nga panimungto ha Macau, nga diin nagbáyad hirá hin tinuig nga bayad-hin-pagplite hin 500 ka tael (18.9 nga kilogramo41.6 nga mga libra) hin salapî. An Portuges nagpadayon pagbayad hin tinuig nga bayad tubtub han 1863 basi hirá magpabilin ha Macau.

Han 1564, an Portugal nanguna han komersyo han katundan ngan han India, Hapon, ngan Tsina. Han 1631 ginlimitar han Tsino an Portuges nga komersyo ha Tsina ha duruungan han Macau.

Didâ han ika-17 nga gatostuig, mga 5,000 nga uripon nangungukoy ha Macau, ha dugang hin mga 2,000 nga Portuges ngan 20,000 nga Tsino.

Han nagtitikadamo na nga an mga Portuges nga naninimungto ha Macau basi magbuhat hin komersyo, naghimo hira hin mga demanda hin paglugaríng-nga-pagdumara; kundi waray iní maabtan kutub han dekada han mga 1840. han 1576, gintukod ni Papa Gregorio XIII an Katoliko Romano nga Diosesis han Macau. Han 1583, gintugutan an Portuges ha Macau nga maghimo hin Senado nga mag-aatupag hin mga dirudilain nga mga asunto mahitungod han ira mga sosyal nga ekonomiko nga buruhato ha ilarom hin istrikto nga pagdumara han Tsino nga kagamhanan, kundi waray pagbalhin hin pagsoberano.




#Article 553: Alabama (322 words)


An Alabama () usa nga estado nga nahamutang ha timugan o salatan-sinirangan nga rehiyon han Estados Unidos han Amerika. Ginsasapitan ini han Tennessee ha amihanan, han Georgia ha sinirangan, han Florida ngan han Golfo han Mexico ha salatan, ngan han Mississippi ha katundan. An Alabama ika-30 ha pagranggo ha bug-os nga kahaluag hin katunaan ngan ika-duha ha kadako han sulod nga mga katubigan hini. Ika-23 an estado ha katawhan nga mayda 4.7 ka ribo o milyon nga mga molupyo han 2009.

Gin-agnayan an Alabama hin diri-opisyal nga agnay nga Yellowhammer State (Estado han Yellowhammer), tungod han tamsi han estado hini. Kilalado liwat an Alabama nga Heart of Dixie (Kasingkasing han Dixie). An kahoy han estado amo an Pino hin halaba-hin-dahon, an bukad han estado amo an Camellia. An ulohan han Alabama amo an Montgomery.  An gidako-i nga syudad ha katawhan amo an Birmingham. An gidako-i nga syudad ha kahaluag hin tuna amo an Huntsville. An gima-ihai nga syudad amo an Mobile, nga gintukod hin mga Franses nga mga kolonista nga pamunuan han Franses nga Louisiana..

Tikang han Amerikano nga Gyera Sibil tubtob han Gyera Pangkalibotan II, an Alabama, sugad hin damo nga mga estado ha Salatan, nag-antos hin kakurian ha ekonomiya, parte kay tungod hin padayon nga pagdepende ha pag-uma. Bisan man ha pagdukwag hin mga dagko nga industriya ngan mga sentro nga urbano, an mga interes nga mga rural hin busag nagdominar han mga magbabalaod han estado tubtob han mga 1960s, an mga interes nga urban ngan mga Afrikano-nga-Amerikano kulang hin representasyon. Katapos han Gyera Pangkalibotan II, nakatagamtam an Alabama hin pagpadukawag pinaagi han pagbalhin han ekonomiya han estado tikang ha pag-uma ngadto hin dirudialin nga mga interes ha pag-manufacture nga magbug-at, ha pagkuha hin mineral, ha pag-aram, ngan ha teknolohiya.  Dugang pa, an pagtukod o an pagpadukwag hin mga damolaay nga mga instalasyoon militar, labi na an kanan U.S. Army ngan U.S. Air Force, nakadugang ha mga trabahon han estado.




#Article 554: Alaska (270 words)


An Alaska (; ; ; Alutiiq: Alas'kaaq; Tlingit: Anáaski; ) amo an gidako-i nga estado han Estados Unidos ha kahaluag. An Juneau amo an kapital nga siyudad ha nasabi nga Estado.  Nahamutang an Alaska ha kanawayan nga kadaplinan han kontinente han Amihanan nga Amerika, ngan sapit an Canada ha sidlangan, an Kalawdan Artico ha amihanan, ngan an Kalawdan Pacifico ha katundan ngan salatan, ngan ah Rusya unhan pa ha katundan tabok han Estrecho han Bering. Mga katunga han mga 710,231 ka molupyo han Alaska (sumala han 2010 nga Census han Estados Unidos) naukoy ha sakob han metropolitano nga kahaluag han Anchorage. An Alaska amo an gigutiayi hin padot-hin-katawhan o densidad hin populasyon han Estados Unidos.

Ginpalit an Alaska tikang han Imperyo nga Ruso han Marso 30, 1867, hin bayad nga $7.2 ka ribo o milyon ($ ha yana nga mga dolar) ha mga tagduha ka sentimo ha tagsa akre ($4.74/km²). An tuna nag-agi hin pipira nga mga pagbalhin ha pagdumara ugsa ini magini usa nga organisado (o gin-incorporar) nga teritoryo dida han Mayo 11, 1912.  An Alaska amo an nagin ika-49 nga estado han Estados Unidos dida han Enero 3, 1959.

An ngaran nga Alaska (Аляска) daan na gin-gamit han panahon han pagkolonisar han Rusya, nga diin gin-gamit anay ini para la han rawis o katarman o peninsula.  Ginkuha ini tikang han Aleut nga pulong nga alaxsxaq, nga nangangahulogan the mainland (an dako nga tuna) o kun ha mas literal,  an butang nga diin an buhat han dagat ginkakadto. Tinatawag gihapon ini nga Alyeska, an dako nga tuna, usa nga Aleut nga pulong nga tikang han amo gihapon nga ugat. 




#Article 555: Arizona (295 words)


An Arizona (;  ;  ); usa nga estado nga nahamutang ha habagatan o salatan-katundan nga rehiyon han Estados Unidos. Kabahin gihapon ini han katundan nga Estados Unidos ngan han bukid nga katundan. An ulohan ngan gidako-i nga syudad han estado amo an Phoenix. An ikaduha nga gidako-i nga syudad amo an Tucson, ngan ini ginsusundan ha kadako hin walo nga syudad ha metropolitano nga kahaluag han Phoenix: Mesa, Glendale, Chandler, Scottsdale, Gilbert, Tempe, Peoria, Surprise ngan han Yuma ha Kondado han Yuma.

An Arizona amo an ika-48 nga estado ngan kataposan han magsarapit nga mga estado nga ginpasulod han Union, nga nakakuha hin pagka-estado dida han Pebrero 14, 1912. Kilalado an Arizona tungod han disyerto nga klima hini, mga magpaso nga mga katsirak o verano, ngan di-gud-duro nga mga kathagkot o winter, kundi mayda liwat ini mga kagurangan hin pino ngan mga kabugkidan ha hitaas nga kahagnaan, nga mayda mas mahagkotay nga panahon kaysa ha ubos nga mga disyerto.

An Arizona usa han mga estado nga Upat ka Eskina. Sapit ini han New Mexico, Utah, Nevada, ngan California, mayda pagkadugtong ha Colorado, ngan mayda  nga internasyonal nga pag-ultan ha mga estado han Sonora ngan Baja California ha Mehiko. Amo ini an gidako-i nga ginpalibotan hin tuna nga estado han Estados Unidos ha kadamo hin katawhan. Dugang pa han Grand Canyon, mayda damo pa nga iba nga mga nasodnon nga kagurangan, mga parke, ngan mga monumento nahamutang ha sakob han estado, samtang labaw hin ika-upat nga bahin han teritoryo hini mga Federal Trust Land (Tuna nga Gin-entrega nga Federal) nga amo an gin-uukyan han Nasod Navajo, han Hopi nga tribo, han Tohono O'odham, Apache ngan Yaqui nga mga katawhan ngan iba pa nga mga dirudialin nga Yuman nga mga tribo, sugad han Yavapai, Quechan ngan Hualapai.




#Article 556: Arkansas (284 words)


An Arkansas ( ) usa nga estado nga nahamutang ha salatan nga rehiyon han Estados Unidos. An ngaran hini usa nga Inalgonquian nga ngaran han Quapaw nga Indyo. An Arkansas nagsasaro hin mga pag-ultan hin unon mga mga estado (palibot tipatuo: Amihanan:Missouri; Sinirangan: Tennessee, Mississippi; Salatan: Louisiana; Habagatan: Texas; Katundan: Oklahoma), ngan an sinirangan nga linya hini kaurugan nga nasunod han Salog Mississippi. An dirudilain nga heyograpiya hini naglalakip tikang han mga kabugkiran nga mga rehiyon han mga Ozark ngan han Mga Bukid han Ouachita, nga amo an Sulod nga mga Higtaas-nga-Tuna han Estados Unidos (U.S. Interior Highlands), ngadto han sinirangan nga mga ubos-nga-tuna ha daplin han Salog Mississippi. An ulohan ngan an syudad nga gidamo-i hin tawo amo an Little Rock, nga nahamutang ha butnga nga dapit han estado.

An ngaran nga Arkansas tikang han amo gihapon nga gintikangan para han Estado han Franklin. An Franklin nga tribo han mga Lumad nga Amerikano mga hagrani nga nahadugtong han mga Sioux nga mga tribo han Dagko nga mga Kapatagan. An pulong nga Arkansas ngahaw usa nga Frinanses nga pagluwas (Arcansas) hin Quapaw (usa nga may pagkadugtong nga Kaw nga tribo) nga pulong akakaze nga nangangahulogan tuna han ubos-han-salog nga mga tawo o an Sioux nga pulong Akakaze nga nangangahulogan katawhan han salatan nga hangin. An pagluwas han Arkansas ginhimo nga opisyal hin buhat han lehislatura han estado dida han 1881, katapos hin pagkadebate han duha nga mga Senador han Estados Unidos nga tikang ha Arkansas. An usa karuyag nga igluwas an ngaran nga   ngan an usa liwat karuyag han pagluwas nga  .

Han 2007, an lehislatura han estado nagdeklara hin opisyal nga an possessive nga forma han ngaran han estado ha Ininglis nga Arkansas's.




#Article 557: California (597 words)


An California usa nga estado nga nahamutang ha Katundan nga Labnasan han Estados Unidos. Amo ini ha yana an estado nga gidamo-i hin katawhan, ngan an ikatulo ha kadako hin kahaluag hin tuna (sunod han Alaska ngan Texas). Amo ini an balayan han kanan nasod ikaduha ngan ika-unom nga gidako-i nga lugar estadistika ha census (Los Angeles nga Metropolitano nga Kahaluag ngan Bahia han San Francisco nga Kahaluag), ngan han walo han kanan nasod kalim-an nga gidamo-i hin katawhan nga mga syudad (Los Angeles, San Diego, San Jose, San Francisco, Fresno, Sacramento, Long Beach ngan Oakland). An ulohan nga syudad amo an Sacramento.

An naglalainlain nga heyograpiya han California naglalakip tikang han Labnasan han Pacifico ha katundan, ngadto han Sierra Nevada nga mga kabugkiran ha sinirangan—tikang han Pula-nga-kahoy–Douglas-fir nga mga kagurangan han kanawayan, ngadto han Disyerto Mojave nga mga kahaluag ha timugan. An butnga han estado amo an Butnga nga Siong, usa nga kahaluag hin pag-uma. Ha California nahamutang an gihataasi ngan gi-ubosi nga mga lugar han nagsasaragpit nga Estados Unidos (Bukid Whitney ngan Kamatayan nga Siong), ngan ini amo an mayda ikatulo nga gihalabai nga labnasan han ngatanan nga mga estado (sunod han Alaska ngan Florida). Masurong it mga linog tungod han kahamutang han estado ha ligid han Singsing hin Kalayo han Pacifico: mga 37,000 an nahitalaan ha tagsa tuig.

An ngaran nga California han una gintawag hin dako nga kahaluag han Amihanan nga Amerika nga gin-angkon han Espanya nga naglakip han damo nga bahin han yana nga Habagatan nga Estados Unidos ngan han rawis han Baja California. Ha pagtikang han urhe nga bahin han ika-18 nga siglo, an kahaluag nga tinatawag nga Alta California, nga amo an teritoryo han California ha amihanan han Baja nga Rawis, ginkolonisar han Imperyo nga Espanyol komo kabahin han Bag-o nga Espanya. Han 1821, an Alta California nagin kabahin han Mehiko katapos han malinamposon nga panggubat o pangyera hini para hin paglugaring. Waray mag-iha katapos han pagtikang han Mehikano-Amerikano nga Gyera han 1846, mayda grupo hin mga mangurukoy nga mga Amerikano ha Sonoma nga nagdeklara hin naglulugaring nga Republika han California ha Alta California. Bisan man kon ini waray mag-iha, an bandera hini amo an nanguna para han yana nga bandera han estado han California. An pagdaog han Amerikano dida han gyera nagdangat han Tratado han Guadalupe Hidalgo, nga diin ginhatag han Mehiko an Alta California ngadto han Estados Unidos.  An mga katundan nga kahaluag han Alta California amo an nahimo nga estado han California, nga ginpaapi nga ika-31 nga estado han Septyembre 9, 1850.

An Pagdali para hin Bulawan ha California nga nagtikang han 1848 dinmangat hin mga dagko nga pagbalhin ha katilingban ngan demograpko, nga diin damo nga mga paginmigrar tikang han Estados Unidos ngan ha langyaw ngan an nagsunod nga pagdukwag han ekonomimya. Mga importante nga pagpadukwag han syahan nga bahin han ika-20 nga siglo naglakip han pagsaka han Los Angeles komo sentro han industriya hin pagpali-aw ha Amerika, ngan an pagtubo hin dako ngan naglalakip han estado nga sektor hin turismo. An urhe nga bahin han ika-20 nga siglo nagdangat han pagpadukwag han mga sektor hin teknolohiya ngan impormasyon, nga makikit-an han pagpadukwag han Siong han Silicon. Dugang han malinamposon nga industriya ha pag-uma, mga iba pa nga mga amot han ekonomiya hini upod an aeroespasyo, edukasyon, ngan pag-manufacture. Kon usa nga nasod an California, ini amo an ikawalo nga gidakoi nga ekonomiya han kalibutan ngan an ika-35 ka kadamo hin katawhan nga nasod. Mga hapit katunga han presko nga bunga han Estados Unidos gintatanom ha California, ngan nangunguna gihapon ini ha pagtanom hin mga utanon.




#Article 558: Colorado (318 words)


An Colorado (, iba nga mga pagkalainlain) usá nga estado han Katundan nga Estados Unidos nga naglalakip han kadam-an han salatan nga Rocky Mountains pati gihapon an dumagsaan nga dapit han Colorado Plateau ngan an katundan nga dapit han Great Plains. Amo iní an ika-8 nga gihaluagi ngan ika-21 nga gidamoi hin molupyo nga estado han Estados Unidos. An ginbanabana nga kamolupyohan han Colorado mga 5,758,736 sumala han 2019, usá nga pagdugang hin 14.5% tikang han 2010 nga Census han Estados Unidos.

Ginngaranan an estado tikang han Salog Colorado, nga ginngaranan hin mga sayo nga mga Espanyol nga explorador nga Río Colorado (Pula nga Salog o Tina nga Salog) tungod han  nga lagod nga dara han salog tikang han kabugkiran. Gin-organisar an Teritoryo han Colorado han Pebrero 28, 1861, ngan han Agosto 1, 1876, ginpirmahan ni Mangulo han Estados Unidos Ulysses S. Grant an Proclamation 230 nga nagpasulod han Colorado ngadto han Unyon komo ika-38 nga estado. Gin-agnayan an Colorado nga Centennial State o Centennial nga Estado (literal nga Winaray: Estado han ika-Gatos nga Tuig) tungod kay nagin estado iní hin usá ka gatostuig katapos hn pagpirma han Deklarasyon hin Paglugaring han Estados Unidos.

Ginsasapitan an Colorado han Wyoming ha amihan, han Nebraska ha dumagsaan, han Kansas ha sidlangan, han Oklahoma ha timugan, han New Mexico ha salatn, han Utah ha katundan, ngan nadungtong iní han Arizona ha habagatan dida han Upat nga Pag-ultan. Kilalado an Colorado tungod han maghusay nga lantawan hin kalibungan hin mga kabugkiran, kagurangan, higtaas nga mga kapatagan, mga mesa, mga kanyon, mga plateau, mga salog ngan mga tuna nga desyerto. Kabahin an Colorado han katundan ngan habagatan nga Estados Unidos ngan usá iní han mga Estado nga mga bukidnon.

Denver an kapital o pamunuan ngan gidamoi hin molupyo nga syudad han Colorado. Tinatawag an mga molupyo han estado ha Ininglis nga Coloradans, bisan man kun an kadaan nga pagtawag nga Coloradoan agsob ginagamit.




#Article 559: Connecticut (470 words)


An Connecticut () amo an pinakasalatan nga estado ha New England nga rehiyon han dumagsaan nga Estados Unidos. Sumala han 2010 nga Census, iní an mayda gihataasi nga per-capita nga income, Human Development Index (0.962), ngan median household income ha Estados Unidos. Ginsasapitán iní han Rhode Island ha sidlangan, han Massachusetts ha amihan, han New York ha katundan, ngan han Long Island Sound ha salatan. Hartford an pamunuan o kapital nga syudad han nasabi nga estado ngan Bridgeport an syudad nga gidamoi hin molupyo. Kabahin iní han New England, bisan man kun mayda mga báhin hiní nga ginuupod han New York ngan New Jersey komo usá nga tri-state area o langyab hin tulo-nga-estado. Ginngaranan an estado tikang han Salog Connecticut nga aproximadamente natungá han estado. An pulong nga Connecticut kinuhà tikang hin dirudilain nga pagsurat hin Algonquian nga pulong para hin halaba nga tauban nga salog..

An syahan nga mga Europeo nga nanimungto han Connecticut mga Olandes nga nagtukod hin gamay, nga madalî là nga panimungto nga gintawag nga Fort Hoop ha Hartford ha pag-ultan han mga salog nga Park ug Connecticut. Katunga han Connecticut ha pagtikáng kabahin anay han Olandes nga kolonya nga Bag-o nga Nederland, nga naglakip hin damo nga tuna nga nahimutnga han mga Salog Connecticut ug Delaware, bisan pa man kun an syahan nga dagko nga mga panimungto gintukod han dekada han mga 1630 han mga Ingles. Hi Thomas Hooker namuno hin grupo nga mga sumurunod tikang han Massachusetts Bay Colony ngan nagtukod han Connecticut Colony; iba nga mga nanimungto tikang ha Massachusetts nagtukod han Saybrook Colony ngan han New Haven Colony. An mga kolonya han Connecticut ngan New Haven nagtukod hin mga dokumento hin Fundamental Orders, nga ginkikita nga mga syahan nga mga konstitusyon ha America. Han 1662, an tuló nga mga kolonya gin-usá ha ilarom hin karta real, nga diin an Connecticut nagin kolonya han korona. Usá iní han Napulo-kag-Tulo nga mga Kolonya nga nagsalikway han British nga pamunuo dida han Rebolusyon Amerikano.

An Connecticut amo an ikatuló nga gigutiayi nga estado ha langyab, an ika-29 nga gidamoi hin molupyo, ngan an ikaupat nga pinakadako hin densidad hin molupyo han kalim-an nga mga estado. Gin-agnayan iní nga Constitution State (Estado hin Konstitusyon), Nutmeg State (Estado hin Moskada), Provisions State (Estado hin Pangandaman), ngan Land of Steady Habits (Tuna hin Unob nga mga Pamatasan). Dako an impluywensya hiní han pagtukod han kagamhanan federal han Estados Unidos (kitaa Connecticut nga Kompromiso).

An Salog Connecticut River, Salog Thames, ngan mga daungan nga nananaplin han Long Island Sound nanhatag han Connecticut hin makusog nga minat-an hin panagat ngan panlayag nga nagpapadayon kutob yana. Mayda gihapon an estado hin maiha nga kaagi hin magin tagbalay han industriya hin serbisyon hin panalapi, upod in mga kompanyiya hin aseguransa o insurance ha Hartford ngan mga hedge fun ha Condado ha Fairfield.




#Article 560: Delaware (490 words)


An Delaware () usá han 50 nga mga estado han Estados Unidos, ha Butnga-nga-Atlantico nga rehiyon. Ginsasapitán iní ha salatan ngan ha katundan han Maryland, han Pennsylvania ha amihan, ngan han New Jersey ngan han Kalawdan Atlantico ha sidlangan. Ginkuha an ngaran han estado tikang kan Thomas West, ika-3 nga Baron De La Warr, usá nga Inggles nga noble ngan syahan nga kolonyal nga gobernador han Virginia.

Na-okupar an Delaware han dumagsaan nga dapit han Rawis han Delmarva ngan in pira nga mga purô ngan teritoryo didâ han sulod han Salog Delaware. Iní an ika-duhá nga gigutiayi ngan ika-unom nga gigutiayi hin molupyo nga estado, kundi amo gihapon an ika-unom nga gidakoi hin densidad. Wilmington an gidakoi nga syudad han Delaware, samtang Dover nga amo an ikaduhá nga gidakoi nga syudad han estado amo an pamunuan o kapital nga siyudad han nasabi nga estado. Ginbahinbahin an estado ngadto hin tuló nga condado, an gigutiayi nga ihap hin bisan anó nga estado. Tikang ha amihan ngadto ha salatan, ini nga mga condado amo an Condado han New Castle, Condado han Kent, ngan Condado han Sussex. Samtang an duhá nga mga condado ha salatan kaurugan mga agrikultural o pag-uumahan, an Condado han New Castle mas urbanizado.

Ugsa gin-explorar an baybayon hiní hin mga Europeo han ika-16 nga gatostuig, gin-uukyan an Delaware hin pira nga mga grupo hin mga Tuminongnong nga mga Amerikano. Upod hiní ha ira an Lenape ha amihan ngan an Nanticoke ha salatan. Syahan anay iní ginkolonisar hin mga negosyante nga Olandes ha Zwaanendael, harani han yana nga bungto han Lewes, han 1631. An Delaware usá han mga 13 nga mga kolonya nga nagtambong dida han Reboluyson Amerikano. Han Disyembre 7, 1787, an Delaware nagin syahan nga estado nga nagratipikar han Konstitusyon han Estados Unidos, ngan tikang hadto gintawag nga The First State o An Syahan nga Estado.

Ginngaranan an estado tikang han Salog Delaware, ngan iní liwat ginkuha an ngaran tikang kan Thomas West, ika-3 nga Baron De La Warr (1577–1618) nga amo an namumuno nga gobernador han Kolonya han Virginia han panahon nga an mga Europeo syahan anay nag-explorar o naglayag han salog. An Delaware nga mga Indyo, usá nga ngaran nga gingamit han mga Europeo para han Lenape nga katawhan nga tuminongnong han Siong han Delaware, amo gihapon an ginkuhaan han ngaran.

An apelyido nga de La Warr tikang ha Sussex ngan an katinikangan hiní Anglo-Norman. Posible iní tinmíkang hin Normano nga lieu-dit La Guerre. Iní nga toponimico posible ginkuhà tikang han Linatin nga pulong , tikang han Breton nga  o kundi man tikang han Urhe nga Linatin varectum (waray tamnan). An mga toponimo nga Gara, Gare, Gaire (an tunog nga [ä] agsob nagbabalhin ha [æ]) makikit-an gihapon hin mga daan nga mga sinurat nga kinutlo ni Lucien Musset, nga din an pulong nga ga(i)ra nangangahulogan na gore (triangulo nga tuna ha dalan). Posible gihapon nga mayda iní sumpay hin patronimiko tikang han daan nga Norse .




#Article 561: Iowa (265 words)


An Iowa () usá nga estado ha Butnga-Katundan nga Estados Unidos, ginsasapitan han Salog Mississippi ha sidlangan ngan han Salog Missouri ngan Salog Big Sioux ha katundan. Ginsasapitán iní hin unom nga mga estado: Wisconsin ha dumagsaan, Illinois ha sidlangan ngan timugan, Missouri ha salatan, Nebraska ha katundan, South Dakota ha kanawayan, ngan Minnesota ha amihan.

Ha kolonyal nga mga panahon, an Iowa kabahin han Franses nga Louisiana ngan Espanyol nga Louisiana; an bandira han estado ginsubad han bandira han Fransya. Katapos han Pagpalit han Louisiana, gintukod hin mga tawo an batakan hin ekonomiya nga nahibase hin pag-uma ha kamutngaan han Paha hin Mais.

Ha urhe nga katunga han ika-20 nga gatostuig, an ekonomiya hin agrikultura han Iowa naghimo hin pagbalhin ngadto hin diversified nga ekonomiya hin abansado nga manufacturing, pagproseso, mga serbisyo hin panalapi, teknolohiya hin impormasyon, bioteknolohiya, ngan produksyon hin lunghaw nga enerhiya. 
An Iowa amo an ika-26 nga gihaluagi ha langyab hin katunaan ngan an ika-30 nga gidamoi hin molupyo han 50 nga mga estado han Estados Unidos. An pamunuan o kapital nga syudad, gidamoi hin molupyo, ngan gidakoi nga metropolitano nga langyab nga nahamutang hin bug-os ha sakob han estado Des Moines. Mayda bahin han darudako nga metropolitano nga langyab han Omaha, Nebraska nga naabot hin tulo nga mga condado han habagatan nga Iowa. Gintalaan an Iowa nga usá han mga pinaka diri-delikado nga mga estado nga ukyan.

Ginkuha an ngaran han Iowa tikang han Ioway nga katawhan, usá hin damo nga mga Tuminongnong nga mga Amerikano nga mga tribo nga nangukoy dida han estado han panahon han Europeo nga pagkolonisar.




#Article 562: Sacramento, California (160 words)


An Siyudad han Sacramento amo an kapital ha Estado han California han Estados Unidos ngan amo gihapon an lingkoranan han Kondado han Sacramento.  Nahamutang ini dida han pagtapo han Salog han Sacramento ngan han Salog nga Americano dida han amihanan nga bahin han haluag nga Butnga nga Siong han California. An 2014 nga ginbanabana nga populasyon hin 485,199 naghimo hini nga amo an ika-unom nga gidakoi nga syudad ha California. An Sacramento amo an kultural ngan ekomomiko nga butnga han Sacramento nga metropolitano nga kahaluag, nga naglalakip hin pito nga mga kondado nga mayda 2010 nga populasyon hin 2,414,783. An metropolitano nga kahaluag amo an ika-upat nga gidako-i ha California sunod han Greater Los Angeles area, an San Francisco Bay Area, ngan an San Diego metropolitan area, ngan amo an ika-27 nga gidako-i ha Estados Unidos. Han 2002, an Civil Rights Project ha Harvard University nga ginbuhat para han TIME nga periódiko nagtawag han Sacramento nga America's Most Diverse City.




#Article 563: Nashville, Tennessee (147 words)


An Nashville amo an pamunuan ngan gidamoi hin molupyo  nga syudad han Estado han Estados Unidos han Tennessee. An syudad amo an lingkoran han kondado han Condado han Davidson ngan nahamutang iní ha may Salog han Cumberland. Amo iní an ika-24 nga gidamoi hin molupyo ha Estados Unidos.

Ginngaranan an syudad ha dungog ni Francis Nash, usá nga heneral han Continental Army han Amerikano nga Gera Rebolusyonaryo, gintukod iní han 1779. Madagmit ng nagtubo an syudad tungod han estratehiko nga kamutang hiní komo daungan ha Salog han Cumberland ngan, dida han ika-19 nga gatostuig, komo usá nga sentro hin tren. Binmulag an Nashville upod han Tennessee dida han Amerikano nga Gera Sibil; han 1862 amo iní an syahan nga pamunuan hin estado han Konfederasya nga nakuha han mga Unyon nga tropa. Katapos han gera, nabawi han syudad an posisyon hiní ngan nagpadukwag iní hin base hin pag-manufacture.




#Article 564: Argentina (222 words)


An Argentina (kaluwas ar-hen-TI-na; puyde liwat igsurat ha Winaray nga Arhentina), nga tinatawag hin opisyal nga Republika Argentina (puyde liwat Republika nga Arhentihanon; ha Kinatsila República Argentina), usa nga nasod ha Salatan nga Amerika o América del Sur, nga nahimo komo usa nga federasyon hin 23 nga mga lalawigan ngan hin usa nga naglulugaring nga syudad o syudad nga may autonomo. Amo ini an ikaduha nga gidako-i nga nasod ha Salatan nga Amerika ngan ika-walo ha kalibutan hin kahaluag hin katunaan ngan amo an gidakoi ha mga nasod nga nayakan hin Kinatsila, bisan man kon an Mehiko, Colombia ngan Espanya darudako pa hin katawhan o populasyon. An kahaluag hini ha kontinente amo in 2,766,890 ka kilometro, butnga han kabugkiran han Andes ha katundan ngan han salatan nga Kalawdan Atlantico ha sidlangan ngan salatan. An Argentina ginsasapitan han Paraguay ngan Bolivia ha amihanan, han Brasil ngan Uruguay ha dumagsaan o amihanan-sidlangan, ngan Chile ha katundan ngan salatan. An Argentina nag-angkon liwat hin 969,464 ka kilometro han Antarctica, nga tinatawag nga Antartica nga Argentina, nga naglalakip gihapon han mga pag-angkon han Chile (Teritoryo Antarctico Chileno) ngan han Reino Unido (Teritoryo Antarctico Britanico); an ngatanan nga mga pag-angkon mahitungod han Antarctica ginsuspendir han Tratado Antarctico han 1961.

An mga probinsya o lalawigan han Argentina, upod an ira mga kahaluag ngan katawhan amo an mga nasunod:




#Article 565: El Salvador (138 words)


An El Salvador nga an opisyal nga ngaran Republika han El Salvador (ha Kinatsila: República de El Salvador), usa nga nasod ha Butnga nga Amerika. Nagsasapit ini han Kalawdan Pacifico butnga han Guatemala ngan Honduras. Nahamutang ini ha Golfo han Fonseca, sugad han Nicaragua ha unhan nga salatan. Upod hin populyason nga mga 7 ka ribo o milyon nga tawo (Hulyo 2008 nga Census) ha 21,000 ka km, amo ini an mayda gidakoi hin densidad hin katawhan nga nasod ha Butnga nga Amerika, ngan guruguti-ay hin kadako kaysa han mga hagrani nga mga kanasoran. An kapital nga syudad han San Salvador amo an pinakaimportante nga metropolis han republika.

An El Salvador ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga mga departamento, ngan ini liwat, ginbahin-bahin ngadto in duha ka gatos kaunman kag duha (262) nga mga munisipyo (municipio).




#Article 566: Isda (492 words)


An Isda amo an usa ka hayop nga ugsob mabilngan ha dagat ug ha matab-ang nga tubig, may butaktok, may hasang, ngan hingbis. May ada lahos 32,000 na species an isda. Kadam'an san kaisdaan amo in gintatawag na ectothermic o cold blooded. 

Daramo na klase sin isda an mahihiagian sa palibot sa Pilipinas. An mga masunod amo an mga kilala na isda; bangus, tarukitok, pating, tambantamban, lahing, karpa, kipot, tangigi, unas, pantat, haruan, matambaka, buraw, sagision, iito, tilapia, bangkulis, iliw, malasugi, sapsap,  baraka, bakoko, balanak ngan galunggong .

Una na ginuwas an isda sadton Cambrian explosion, mga 530 milyon katuig an nakalabay. An mga una na isda sigun san mga fossil record amo in digto, waray sulang, ngan armored, ngan gintatawag na ostracoderms. Extinct na haros an linya san mga waray sulang na isda. Sayo na extant clade, an lampreys an napareho san mga sadton wara sulang na isda. Sa Placoderm fossils an una mga sulang san isda ginuwas, san panahon sa Silurian. Ngan ginsundan na ini san pagkaguwas ngan pagdaramo san mga pating.

Ginbabahin sa tulo na extant class ngan an extinct danay sakob san tulo na extant og may kalugaringun na class sa traditional na klasipikasyon san mga isda:

Kadam'an san isda nakuha hangin pinaagi san hasang na ada sa ligid sa ngala-ngala san isda. May'ada mga mali-ulang na struktura an hasang na tinatawag na filaments. An kada filament may'ada  capillary network na may darako na surface area para san pagsalyo oxygen sa carbon dioxide. Nakuha an isda hangin pinaagi sa pahigop tubig na mayaman sa oxygen ngan ibubuga pagawas sa hasang. Sa iba na isda, an agos san dugo baliktad na direksyon san agos san ginhigop na tubig, an countercurrent exchange. Ginbubuga san hasang an oxygen-poor na tubig pagawas. An isda sugad san pating ngan lamprey, mayada daramon na gawasan an hasang. An bony fish o tonukon na isda may'ada la sayo na gawasan an hasang na natatakpan san operculum.

An bata pa na bichir may'ada hasang na nakagawas, napareho ini san larva na ampibyan.

May'ada closed-loop circulatory system an isda. Ginbobomba an dugo sa kasing-kasing sa bug'os na lawas. An kadam'an sa isda may kasing-kasing na may upat na parte, kaupod an duha na chambers ngan an suluran ngan guwaan. An una na parte amo an sinus venosus, usa na manipis na sac na kolekta san dugo tikang sa mga ugat antis ipaagus ngadto sa ikaduha na parte, an atrium, na usa na darako na chamber o kwarto. Nagseserbi an atrium na one-way na antechamber, nagdadara san dugo pakadto san ikatulo na parte, an ventricle. An ventricle amo in usa na thick-walled, ngan maskulado na kwarto ngan nagbobomba san dugo pakadto sa ikaupat na parte, an bulbus arteriosus, usa na dako na tubo, ngan paguwas san kasing-kasing. An bulbus arteriosus nagkokonekta sa aorta, kun diin naagi an dugo pakadto sa hasang para sa oxygenation.

An hingbis san isda nagtitikang sa mesoderm (panit); pareho sini an istruktura sa tango.




#Article 567: Ayam (249 words)


An Ayam o idó (Iningles:Dog) (Pambansa:Aso)  (Canis lupus familiaris) amo an usa ka klase nga mammal nga kauropod ha pamilya Canidae. Ginaataman ini nga hayop han mga tawo ha maiha na nga matahon. An mga ayam nagagamitan han katawhan ha damo nga butang sugad ha trabaho, pagbantay ha panimalay nga alaga. Damo naayon pag-alaga hin ayam kay makisasangkayon hira nga namamati ha tawo.

An ayam amo an Winaray, Hiligaynon, ngan Bikolano san hayop na gintatawag naman ha Tagalog ngan Ilokano na aso. Sa iba na parte han Samar ngan Leyte ug bisan sa Bikol ido an gamit na termino para sa ayam. 

An bata nga ayam amo an gintatawag nga tiyô o idô ha Winaray. Posible na usa la an gintikangan han termino na Winaray na ido ngan han Cebuano iro ug an Tausog na iru'.

Sadton 1753, iguin-lista ni Carl Linnaeus sa mga klase  san quadruped na pamilyar ha iya an canis, an Latin na termino san ayam. Kaupod na mga specie sini na gin-tala ni Linnaeus an fox (na gin-ngaranan niya na Canis vulpes), lobo (Canis lupus), ngan an ayam (Canis canis). San mga sumunod na mga edition, gin-tanggal ni Linnaeus an Canis canis ngan gin-pahilaba an lista niya san genus Canis, ngan sadton 1758 kaupod san listahan an fox, mga lobo, ngan jackals ngan daramo na ngaran san ayam, sugad san aegyptius, aquaticus, ngan mustelinus. Kaupod liwat sini an duha na sikat na ngaran san ayam bilang usa na specie: an Canis domesticus ngan Canis familiaris.




#Article 568: Misay (181 words)


An misay o udíng; Catarman nga Winaray: iding; Pambujan ngan San Roque nga Winaray: ipo o kuying (Iningles: cat; Tinag-alog: pusa; Sinugboanon: iring) amo an mammal nga hayop nga kauropod han pamilya Felidae na gamay na predatory carnivorous species han crepuscular mammal na gintatagan hin importansiya han mga tawo.  Damo it nagaalaga hin misay kay mahilig magdakop ini hin mga yatot na amo it naruruyagan hin kasagaran kay naiibanan it mga yatot ha balay. It mga misay kay upod-upod na han mga tawo ha 9,500 ka tu-ig.

Usa ka hanas nga predetora o predator, an misay kay kaya mag mangayam sobra ha 1,000 ka species ng pagkaon. Pwede nimo mapahanas an misay hin mga ginagmay nga sugo, pareha han kanan ayam. May mga misay na natudlu-an na paghimo hit mga simple na mani-obra, pareha hit pag-abre hin doorknob patin toilet handles. 

Una na ginklasipika an iding na Felis catus ni Carolus Linnaeus han iya ika-10 na edition sa Systema Naturae na gin publisar sadton  1758. Pero tungud han phylogenetics, ginklaklasipika an iding na usa nga subspecie san ilahas na Felis silvestris.




#Article 569: Cuba (354 words)


An Republika han Cuba (ha Kinatsila: República de Cuba) usa nga nasod ha Dagat han Antillas o Dagat Caribe.  Ini nga nasod naglalakip han  Isla han Cuba, nga amo an gidako-i ngan ikaduha nga gidamo-i hin tawo nga isla han Antillas Mayores, an Isla de la Juventud, ngan pipira nga mga gudti-gudti nga mga puro o isla nga hagrani.

La Habana an gidakoi nga syudad ngan amo an kapital han nasod.  An Santiago de Cuba ngan Camagüey mga importante liwat nga mga Cubano nga syudad.  Mga kilalado liwat nga mga gurugudti nga mga bungto amo an: Baracoa (nga amo an syahan nga gin-ukyan han Espanyoles ha Cuba), Trinidad (usa nga UNESCO nga sityo hin herensya han kalibutan ), ngan Bayamo.

An Cuba mayda populasyon nga 11 ka ribo o milyon nga tawo ngan amo an gidamoi hin populasyon nga islahanon nga nasod ha Caribe.  An katawhan hini, kultura, ngan mga kustumbre tikang hin mga dirudilain nga mga pinanguhaan sugad han: an mga tuminongnong nga mga Taíno ngan Ciboney nga mga tawo; an panahon han pagkolonisar han Espanya; an pagdara han Africano nga mga uripon; ngan an kaharani hini han Estados Unidos.

An ngaran nga Cuba tikang han Taíno nga yinaknan ngan bisan man kon an iksakto nga kahulogan diri klaro, puyde ini mahubad nga an lugar nga diin an mabinungahon nga tuna damo (cubao ha orihinal nga Taíno), o kundi man an dako nga lugar (coabana).

An nasodnon nga bukad amo an flor de mariposa (Bukad han Alibangbang) ngan an nasodnon nga tamsi amo an Tocororo o an Cubano nga Trogon.

An Cuba mayda napulo kag upat (14) nga mga lalawigan o probinsya ngan usa nga ispisyal nga munisipalidad (an Isla de la Juventud). Ini han una mga kabahin hin unom nga darudako nga mga lalawigan: Pinar del Río, La Habana, Matanzas, Las Villas, Camagüey ngan Oriente. An mga yana nga mga pagbahin-bahin baga hin sugad han mga probinsya militar han panahon han Mga Gyera hin Paglugaring ha Cuba, nga diin an mga lugar nga gidako-i hin samok ginbahin-bahin.

An mga lalawigan ginbahin-bahin pa ngadto hin usa ka gatos kapitoan (170) nga mga munisipyo.




#Article 570: Bunay (pagkaon) (271 words)


An mga bunay gingagawas han mga babaye nga mga hayop han damo nga durudilain nga mga species, lakip han katamsihan, mga reptilya, mga ampibyan, ngan han kaisdaan, ngan ginkakaon han katawhan han pipira na kayukot ka mga tuig. Iton bunay hit tamsi ngan reptilya in naglalakip hin nagpapasalipod nga parot hit buany, albumen (busag), ngan vitellus o egg yolk (pula), ngan aada ha sulod hin durudilain nga magnipis nga membrane. An kadam-an nga ginkakaon amo an bunay han manok, pato, pugo, ngan isda, pero an bunay han manok amo an agsob ginkakaon han tawo.

An pula han bunay han bug-os nga buhay in puno hin protina ngan choline, ngan in gingagamit ha pagluto. Tungod han sulod nga protina, an Departamento han Agrikultura han Estados Unidos in ginlakip an mga bunay ha mga Karne ha sulod han Piramida han Pagtugway hit pagkaon. Pero bisan masustansya it bunay, mayda ginhapon ini masesering nga kadelikadohan ha panlawas tungod han kalidad han bunay, paghipos, tagsa-tagsa nga allergy ngan hitaas an iya cholesterol. 

Iton pagpapabunay hit manok ngan iba pa nga namumunay nga hayop in ginbubuhat ha bug-os nga kalibutan, ngan an produksyon panmasa hit bunay hit manok in industriya pankalibutanon. Han 2009, ginbabanabanahan nga 62.1 milyones metric tonelada nga mga bunay in nahimo ha bug-os nga kalibutan tikang ha 6.4 bilyon nga ugang. Mayda durudilain nga mga isyu han pagkakadurudilain han panrehiyonal nga demand ngan karuyag, ngan kanan yana mga debate hiunong han mga paagi han mass production. Gindidire han Unyon Europeo han paggamit han battery husbandry han kamanokan.

Ginkakaon an bunay nga fertilized ngan diri fertilized.

Dinhi ha Pilipinas, popular an balut ngan penoy




#Article 571: Syudad (110 words)


It syudad in uska dagko ngan permamente nga ukyanan hin katawhan. Bisan waray pagkasarabutan kun ano an pagkakaiba han syudad ngadto ha bungto, kadam-an han mga syudad in may-ada partikular nga administratibo, legal, o makasaysayan nga kahimtang nga nakabase ha lokal nga baload.

Siyudad (Iningles:City) (Pambansa:Siyudad) (Sugbuhanon:Siyudad) (Minuslim:xxxxxxx) (Ilonggo:xxxxxx) uska lugar/dapit nga may tawo, may-ada mga balay, may-ada mga istruktura, may-ada guin hihimu nga istruktura, bilding, may-ada tubig, may-ada kalayu, may-ada yilu, may-ada elektroniko, may-ada panaptun/badu/sarwal/salungtiti/salungpuki/salungsuso, may-ada ka-antiparahan, may-ada dimakina nga sarakyan, may-ada intabladu, may-ada gubyirnu, may-ada dipartamintu, may-ada libruhanan, may-ada padarahan san surat (Iningles:Post Office) (Pambansa:xxxxxxx) (Sugbuhanon:xxxxxxxx) Minuslim:xxxxxxxx) (Ilonggo:xxxxxxxx) (Bicolano:xxxxxxx) (Kapampangan:xxxxxxx), damu it guwapa, damu man liwat itun guwapu.




#Article 572: Kapital (ekonomika) (173 words)


Ha ekonomika, iton kapital, in hinimo nga daan nga durable nga butang nga gingagamit ha produksyon hin mga papliton nga serbisyo. Iton kapital in diri dayon ginkokonsumo, bisan danay ini in nauubos tungod han proseso hin produksyon. Iton kapital in iba ha tuna kay tungod it kapital in dapat mahimo pinaagi han buhat hin tawo san-o ini malalakip ha produksyon. Ha bisan ano nga oras, an tanan nga pisikal nga kapital in puyde maitudlok komo kapital stock (diri anay ikalipat ha kapital stock han uska entidad hin negosyo.) Ha kayanohan, iton kapital in naglalakip hin bisan ano nga hinimo nga butang nga nagpapaupay han kanan tawo gahom nga makahimo hin magagamitan ha ekonomiya nga buhat - iton bato o pana in kapital para han mga tagalungib nga nagagamitan ini komo uska gamit panganop, ngan mga dalan in kapital para han molupyo hin uska syudad. Iton kapital in uska gingagamit ha produksyon. Iton balay nga personal nga sarakyan in diri kapital pero ini lugod in durable nga butang tungod diri ini gingagamit ha produksyon.




#Article 573: Panapton (318 words)


An panapton, dugnit o bádò in natudlok ha bisan ano nga panabon para ha lawas han tawo nga ginsusul-otan.  An pagsul-ot han panaton in kinaiyahon la hin tawo, ngan makikit-an ha haros ngatanan nga katiringban han katawhan.  An kadamo ngan klase hin panapton in nadepende ha paggamit nga considerasyon (sugad han pagkinahanglan hit paso o panalipod tikang ha mga elemento) ngan ha pakig-angay ha katiringban.  Ha iba nga sitwasyon, an gitipiri nga kadamo hit panapton (sugad hit pagtabon han ikinatawo) in karawat hit katiringban, samtang ha iba liwat in kinahanglan hin mas durudamo nga panabon.

Iton panapton in nagagamit ha panalipod tikang ha mga elemento.  Iton mga bado in nagdudugang hin proteksyon ha mga delikado nga mga actibidades, sugad han pagsaka hin bukid o pagluto, pinaagi han pagpamutnga ha panit ngan kalibungan.  Dugang pa hini, an mga panapton in naghahatag hin panlimpyo nga panabon, nga ginpapahirayo an mga makahirilo ha lawas, ngan ginlilimitahan an pagpadukot han mga kagaw.

An mga panapton in nahigagamitan ha dirudilain nga pangkatiringbanon o pangkulturahon nga paggamit, sugad han pangkalugaringon, pantrabaho, o paglalain han kalalakin-an ha kababayen-an, ngan kabutangan ha katiringban.  An uniporme, pananglitan, in naghahatag hin pangilal-an ha mga otoridad sibil, sugad hit kapulisan o kasundalohan, o poyde maghatag pangilal-an ha mga kabatos, hugpo o kampo panpolitika.

Ha mga relihiyon Abrahamnon, an mga tawo in nagtikang panul-ot hin panapton komo naging resulta han pagkaon han bunga tikang ha Puno han kaaradman han kaupayan ngan karaotan.  Ha damo nga mga katiringban, nakikit-an ha panapton an panugad han modestiya, relihiyon, pagkalalaki o pagkababaye, ngan pagkilala han kabutangan ha katiringban.  An panapton in poyde liwat mahimo nga rayandayan o pagpagawas hin kalugaringon nga karuyag o istilo.

Ha kaagi, an panaton in poyde ngan nahimo tikang ha dirudilain nga mga materyales.  Ini nga materyales in poyde tikang ha anit o barahibo, ngadto ha tinahi nga materyales, o pinahusay ngan langyawanon nga unob, ngan sintetiko nga mga dugnit.




#Article 574: Guatemala (124 words)


An Guatemala (nga an opisyal nga ngaran Republika han Guatemala; ha Kinatsila: República de Guatemala) (tikang han Nahuatl nga pulong nga Quauhtlemallan nga buot sidngon 'lugar hin damo nga kakahoyan') usa nga nasod ha Butnga nga Amerika, nga ginsasapitan ha katundan ngan amihanan han Mehiko, ha sidlangan han Belice ngan han Golfo han Hunduras, ha timugan han Honduras ngan El Salvador ngan ha salatan han Kalawdan Pacifico. Mayda kahaluag nga 108,889 ka kilometro an nasod. An kapital han nasod amo an Syudad han Guatemala.

An Guatemala ginbahin ngadto hin walo (8) nga rehiyon, karuhaan kag duha (22) nga mga departamento (departamentos) ngan ini ginbahin liwat ngadto hin mga tulo ka gatos katloan kag tulo (332) nga mga munisipyo (municipios).

An mga departamento amo an:




#Article 575: Ininglis (137 words)


An Ininglis, nga puyde liwat igwinaray an ngaran nga Ininggles o Iningles (tuminongnong nga ngaran: English o kun bug-oson English language) usá nga Katundan nga Germanico nga pinulongan nga ginyakán anay han sayó nga medieval nga Inglaterra ngan yanâ amo an ikatulo nga ginyayakan hin hirayo nga tuminongnong nga pinulongan ha kalibutan, sunod han Standard nga Tsinino ngan Kinatsila. Gin-ngaranan iní para han mga Angle (Angles), usá han mga Germaniko nga tribo nga nanbalhin ngadto ha Inglaterra, ginkuha an ngaran tikang han Anglia (Angeln) nga rawis ha Dagat Baltico. Harani ini nga nahanungod han mga Frisian nga pinulongan, kundi an pagpurulongan hiní na-impluwensya hin dako hin iba nga Mga Germanico nga pinulongan, labi na han Norse (usá nga Amihan nga Germanico nga pinulongan), pati gihapon han Linatin ngan mga Romanse nga pinulongan, labi na gud han Frinanses.




#Article 576: Chicago (249 words)


An Chicago in gidadakoi nga syudad ha estado han Estados Unidos nga Illiois.  Nga may-ada hirani 2.7 milyon ka mga residente, ini an syudad nga may-ada gidadamoi nga katawhan ha Butnga-Katundan Estados Unidos, ngan ikatulo ha gidamoi nga populasyon ha Estados Unidos, nga nasunod ha Syudad han New York ngan Los Angeles.  An iya lugar metropolitana, danay gintatawag nga Chicagoland in ikatulo ha gidadakoi ha Estados Unidos, an gidadaloi ha Dagko nga mga Danaw nga Megalopolis, ngan ika 27 nga gidadamoi nga tawo nga urbano aglomerasyon ha kalibutan, nga may-ada ginbabanabanahan nga 9.8 milyon ka mga tawo ha tulo ka mga estado han Estados unidos han Illinois, Wisconsin ngan Indiana.  Ini an linkuran han condado han Cook, nga ikaduha ha gidadamoi nga tawo ha mga condado ha Estados Unidos, nasunod la ha Condado han Los Angeles, California.

An Chicago in gin-incorporar komo usa ka bungto ha 1833, harani ha dungaan nga namumutnga ha Dagko nga mga Danaw ngan watershed han Salog Mississippi.  Ha pagkayana, an syudad in nagpapabilin han iya kahimtang komo usa ha dagko nga poy-anan han industriya, telekomunikasyon ngan infrastruktura, lakip an Luparan Panlangyaw O'Hare nga ikaduha ha mga aktibo ha kalibutan kon gios trapiko an ginhihimangrawan.  Ha 2008, an syudad in kinmarawat hin 45.6 milyon nga mga dumuruaw ha domestiko ngan tabok-han-dagat.  Han 2010, an lugar metropolitana han Chicago in may-ada ika-4 ha gidadakoi nga Gross Domestic Product ha mga lugar metropolitana han kalibutan, nga nasunod la ha Tokyo, Syudad han New York, ngan Los Angeles.




#Article 577: Houston (106 words)


An gidadamoi nga populasyon nga syudad ha Texas amo an Houston. Ini liwat an ika-upat ha gidadamoi nga populasyon nga syudad ha Estados Unidos, nasunod la ha New York, Los Angeles, and Chicago. Ini in namumutang ha Salatan-Sinirangan Texas harani ha Gulpo han Mexico. May-ada naitala ha senso nga may populasyon nga 2.239 milyon, ha sulod han kahaluag nga tuna nga 599.6 milya kwadrado (1,553 km2), ini liwat an gidadakoi nga syudad ha Salatan Estados Unidos, nga amo gihap an lingkuran han Condado han Harris. Panguna ini nga syudad han Houston–The Woodlands–Sugar Land, nga may-ada ika-lima ha gidadakli nga populasyon nga lugar metropolitano ha Estados Unidos.




#Article 578: Seattle (161 words)


An Seattle () usa nga Katundan nga Labnasan nga puerto hin kadagatan nga syudad ngan an lingkoranan han Kondado han King. Upod hin ginbanabana nga 684,451 ka molupyo , an Seattle amo an gidako-i nga syudad ha estado han Washington ngan han Pasipiko nga Kanawayan nga rehiyon han Amihan nga Amerika. Han Hulyo 2013 amo ini an gimalaksihi-nga-natubo nga syudad han Estados Unidos, ngan nagpabilin dida han igbaw nga lima han Mayo 2015 nga mayda panuigon nga pagtubo hin 2.1%. An Seattle nga metropolitano nga kahaluag hin mga 3.7 ka milyon nga mulupyo amo an ika-15 nga gidako-i nga metropolitano nga kahaluag han Estados Unidos. Nahamutang an syudad dida hin isthmus ha butnga han Puget Sound (usa nga inlet han Kalawdan Pasipiko) ngan Danaw Washington, mga  ha salatan tikang han Canada–United States border. Usa ini nga dako nga ganghaan hin negosyo ha Asya, an Seattle amo an ikatulo nga gidakoi nga puerto ha Amihan nga Amerika ha pagdumara hin kontainer .




#Article 579: Aguascalientes (214 words)


An Aguascalientes usa han mga katloan kag usa (31) nga estado ngan upod han Distrito Federal usa han mga 32 nga mga entidad federativa han Mehiko. It ngaran nangangahulogan nga magpaso nga katubigan ha Kinatsila ngan ginkuha ini nga ngaran tungod han mga magpaso nga mga burabod, amo nga an adhetibo para han estado ngan han mga nangungukoy dinhe amo an hidrocálido (hidro = tubig; cálido = mapaso). Nahamutang an Aguascalientes ha butnga han nasod. Waray ini sapit nga dagat, ginsasapitan ini ha amihan han estado han Zacatecas ngan ha salatan han Jalisco. An kahaluag hini 0.3% han bug-os nga kahaluag han nasod. Sugad han iba nga mga estado han federasyon, an Aguascalientes mayda kalugaringon nga batakan-balaod o konstitusyon, kalugaringon nga kodigo penal, mga balaod ngan kalugaringon nga escudo o tigaman. An kapital han estado amo an syudad han Aguascalientes.

Nahamutang an estado hin mga 300 ka milya (480 ka kilometro) tikang ha Syudad han Mehiko.

Naglalakip ini hin  ngan mayda ini mga sobra usa ka ribo o milyon nga mga molupyo.  Pero an kadam-an hini nga mga molupyo naukoy didot han metropolitano nga kahaluag han kapita nga syudad hini.

Nahimo an estado dida han Oktubre 27, 1857 han paghibulag hini tikang han Zacatecas. 

An Aguascalientes mayda napulo kag usa (11) nga mga munisipyo: 




#Article 580: Baja California (308 words)


An Baja California usa han mga katloan kag usa (31) nga estado ngan upod han Distrito Federal usa han mga 32 nga mga entidad federativa han Mehiko. 

Nahamutang an Baja California ha pinakakanawayon o pinaka-amihanan-katundan han Mehiko. Ini amo an nahimo han península han Baja California con el estado mexicano de Baja California Sur upod han estado Mehikano han Baja California Sur. Ugsa ini mahimo nga estado han 1953, an ngaran hini amo an Amihanan nga Teritoryo han Baja California (ha Kinatsila: Territorio Norte de Baja California). Mayda ini kahaluag nga 71.576 km², nga amo in 3,57% han nasod. Ginsasapitan ini ha katundan han Kalawdan Pacífico, ha sidlangan han Dagat han Cortés o Golfo han California, han estado han Sonora ngan han estado estadounidense han Arizona, ha salatan han estado han Baja California Sur ngan ha amihanan han estado estadounidense han California. 

Mexicali an kapital hini nga estado, ngan ini nga syudad, upod han Tijuana, amo an mga syudad nga gidamo-i hin tawo han estado, ngan ini nga duha nahamutang dida han frontera upod han Estados Unidos. Iba nga mga syudad nga importante gihapon amo an Ensenada, Tecate, Playas de Rosarito, San Felipe, San Quintín, Ciudad Guadalupe Victoria , Los Algodones ngan La Rumorosa. An estado mayda mga sobra hin 2.8 ka milyon nga mga nangungukoy (2005). An kodigo hini ISO 3166-2 amo an MX-BCN. 

An estado ginbahin ngadto hin lima (5) nga munisipyo. Ngan ini liwat ginbahin-bahin ngadto hin mga delegasyon, damo hin mga pueblo, rancho ngan iba pa nga mga gudti nga mga pagbahin hin teritoryo.

(An syudad han San Quintin pira na ka tuig nga nangaruyag magin munisipyo pero waray pa ini makatapos han ngatanan nga mga requisito para mahimo ini nga munisipyo).

Mayda pa mga damo nga mga puro o isla ngan upod hini amo an Islas Coronado, Guadalupe, Cedros, Ángel de la Guarda.




#Article 581: Baja California Sur (106 words)


An Baja California Sur usa han mga katloan kag usa (31) nga estado ngan upod han Distrito Federal usa han mga 32 nga mga entidad federativa han Mehiko.

An Baja California Sur nahamutang ha kanawayan o amihanan-katundan nga dapit han nasod, ngan ini ada han salatan nga katunga han Peninsula han Baja California. Ginsasapitan ini ha amihanan han estado han Baja California nga nga an linea gin-indikar han paralelo 28ºN, ha salatan han Dagat han Cortés han ha salatan ngan katundan han Kalawdan Pacífico. An kapital hini amo an syudad han La Paz. Ini mayda kahaluag nga 73,475 km², ngan ini 3.8% han teritoryo han nasod.




#Article 582: Hayop (644 words)


Hayop, amo an mga multicellular ngan eukaryotic na mga organismo ilarum san kahadian o kingdom Animalia (na gintatawag liwat na Metazoa). Permanente an pang-ngurte san lawas bisan pa kun  an iba naagi sin proseso na gintatawag na metamorphosis. Kadam'an san hayop gintatawag na motile o nakagkiwa san kalugaringun. Natanan na hayop kinahanglan kumaon san iba na orgnismo para mabuhi (Heterotroph).

Kaurugan na phyla san hayop nagtikang magkaguwa sa fossil record bilang mga marino na species sadton Cambrian explosion, mga 542 milyones katuig an nakalabay. Nababahin an mga hayop sin daramo na grupo sugad san: vertebrate (tamsi, mammal, ampibyan, reptilia, isda); mollusc (bibi, talaba, kugita, nuos, kuhol); arthropod (ulalahipan, bayod, insekto o mananap, lawalawa, tapuso, kinis, banagan, pasay); annelida (wati, linta); spongha; ngan bokya o salabay.

May'ada mga kinaiya an hayop na naiiba san iba na mga butang na may kinabuhi. Eukaryotic ngan multicellular an mga hayop na naglalain sa kanra sa mga bacteria ngan kadam'an san protista. An hayop amo in heterotrophic, ngan gintutunaw an pagkaon sa sulod sa tiyan, na naglalain naman san mga hayop sa mga tanaman ngan algae. Nalalain liwat an mga hayop sa tanaman, algae, ngan fungi sa kawara nira matugas na cell wall. Motile an natanan na hayop maliban sa dito na stage sa kanra kinabuhi. Naagi an embryo sa haros natanan na hayop sa blastula stage, sayo na kinaiya na ekslusibo sa mga hayop.

Haros natanan na hayop naagi sin durudilain na porma sin sexual na reproduksyun. May'ada an hayop sin pipira na specialized na reproductive cells, na naagi sin meiosis para magin spermatozoa ug magin ova. Nagtitig'ub an spermatozoa ngan ova para mabug'os an zygote, na nagiging bag'o na indibiduwal.

Sugad man, daramo na hayop an may kakayahan  sin asexual na reproduksyon.

Heterotroph an natanan na hayop, karuyag-sidngon an kanra ginkakaon nagtitikang ta sa iba na buhi na butang. Ginlalain-lain an mga hayop sa mga grupo sugad san karniboro, erbiboro, omniboro, ngan parasitiko.

 usa na  prehistoric na isda.
Ginbabanabana na an hayop nagtikang o nag-evolve tikang sa flagellate na eukaryote. An gihihirani-i na nabubuhi na ugrupod amo an choanoflagellate, mga collared flagellate na nan'iingun san choanocytes san pipira na spongha. Sigun san mga molekular na pag'aram an hayop amo in sakob sa supergroup na gintatawag na  opisthokont, kun diin kagrupo niya an choanoflagellate, fungi ngan pipira na parasitik na protista. 

An una na mga fossil na pwede mag-representar na mga hayop nagkagawas sa Trezona Formation sa Trezona Bore, West Central Flinders, South Australia. Ini na mga fossil ginsisiring na mga sinauna na mga spongha. Nahiagiaan ini sa mga bato na may edad na 665-milyones katuig.

An sumunod na posible na giuunahi na mga fossil san hayop nahiagian san pagtangpus san Precambrian, mga 610 milyones katuig an nakalabay, ngan kilala na Ediacaran o Vendian biota. Kudi makuri ini idugtung san mga nasunod na mga fossils. An iba sini na represeentar na ninuno o ginikanan san mga moderno na phyla pero lain na grupo, ngan posible liwat na diri ini hayop mismo.
Lain pa sini, kadam'an san mga nahihibaruan na mga phyla san hayop, tigda nagkagawas sa Cambrian period, mga 542 milyones katuig an nakalabay. Gintatawag ini san iba na Cambrian explosion, tungod san tigda ngan malaksi na pagdaramo san grupo san hayop ug an pagbag'o san kondisyon na nagin posible an fossilization.

Gin tunga ni Aristotle an may kinubuhi ngadto sa hayop ngan tanaman, ngan ginsundan ini ni Carolus Linnaeus (Carl von Linné) san una na hierarchical na klasipikasyon. Tikang siton, gintikangan san mga biologists an pagtan'aw san mga ebolusyunaryo na relasyon san mga organismo.

Sa orihinal na paagi ni Linnaeus, may ada tulo na ginhadian an hayop, ngan ginbahinbahin ngadto sa classes san Vermes o ulod, Insecta o mananap, Pisces o isda, Amphibia, Aves o katamsihan, ngan Mammalia. An urhi na upat yana gintig'ob nadto sa phylum Chordata, ngan an iba ginbahinbahin ngadto san iba-iba na grupo.




#Article 583: Sicilia (430 words)


An Sicilia ( ;  ; kaluwas ha Kinatsila: si-SI-lya; ngaran ha Iningles: Sicily) amo an gidako-i nga purô ha Dagat Mediteraneo ngan usá han 20 nga mga rehiyon han Italya. Usá hiní han lima nga Italyano nga naglulugaríng nga mga rehiyon ngan opisyal iní nga tinatawag nga Regione Siciliana. Mayda iní 5 ka milyon nga mga molupyo.

Nahamutáng an Sicilia ha butnga han Dagat Mediteraneo, ha salatan tikang han Rawis han Italya, nga tikang diin nahibulag iní han halig-ot nga Suláng han Messina. An pinakaprominente nga tigaman hiní an Bukid Etna, an gihataasi nga aktibo nga bulkan ha Europa, ngan usá han pinaka-aktibo ha kalibotan, nga yana mga 3,329 ka metro (10,922 ka pye) hin kahitaas. An isla mayda tipiko nga klima nga Mediteraneo.

An gisayohi nga ebidensya tikang ha arkeyolohiya hin pangiwa hin tawo dida han purô natikang hin pagkasayo han mga tuig nga 12,000 BC. Han mga 750 BC, mayda tuló nga Fenisyanon ngan dosena nga Griyego nga mga kolonya an Sicilia ngan dinhí ha urhe an panhinaboan han Mga Gera Siciliano ngan an mga Gera Punico. Katapos han kahulog han Imperyo Romano han ika-5 nga gatostuig AD, gindumara an Sicilia han Sayo nga Kamutngaan nga Panahonan han mga Vandalo, han mga Ostrogoth, han Imperyo Bizantino, ngan han Emirato han Sicilia. An Normano nga pagsakop han salatan nga Italya nagdangat han pagkahimo han Ginhadi-an han Sicilia, nga ha sunod gindumara han mga Hohenstaufen, han Capetnon nga Panimalay han Anjou, Espanya, ngan han Panimalay han Habsburg. Gin-usá iní ha ilarom han Panimalay han Borbon upod han Ginhadi-an han Napoles nga maghimo han Ginhadi-an han Duha nga Sicilia. Nagin kabahin iní han Italya han 1860 sunod han Expedisyon han Yukot, usá nga rebelyon nga pinamunuan ni Giuseppe Garibaldi dida han paghiusa han Italya, ngan hin plebisito. Gintagaan an Sicilia hin ispisyal nga status nga autonomo nga rehiyon dida han 15 Mayo 1946, mga 18 ka adlaw ugsa han Italyano nga referendum konstitusyonal han 1946.

An Sicilia mayda riko ngan nalalain nga kultura, labi na ha arte, musika, literatura, panluto, ngan arkitektura. Dinhi gihapon an kahamutang hin importante nga mga lugar hin arkeyolohiya ngan kanan kahadto, sugad han Necropolis han Pantalica, an Siong hin mga Templo, Erice ngan Selinunte.

Ha pagdumara, ginbahinbahin han Sicilia hin siyam nga mga lalawigan, nga tagsa mayda pamunuan nga syudad nga amo gihapon an ngaran han lalawigan. Mga gudti nga mga hagrani nga mga purô kabahin gihapon han mga dirudilain nga mga lalawigan han Sicilia: an Kapurupod-an Aeoliano (Messina), purô han Ustica (Palermo), Kapurupod-an han Aegadian (Trapani), purô  han Pantelleria (Trapani) ngan an Kapurupod-an Pelagia (Agrigento).




#Article 584: Napoles (226 words)


An Syudad han Napoles (ha Initalyano: Napoli; ha Napulitano: Napule; ha Kinatsila: Nápoles; ha Iningles: Naples; Linatin Neapolis) amo an kapital han lalawigan han Napoles ngan han rehiyon han Campania ha Nasod han Italya. An syudad kilalado tungod han dako nga kaagi, arte, kultura ngan gastronomiya hini, nga diin dako an importansya hini han kaurogan nga bahin han existensya hini; mga labaw hin 2,800 ka tuig na ini kaiha. An Napoles nahamutang hin mga nahamutnga hin duha nga lugar nga volcaniko, an bulkan nga Bukid Vesuvius ngan an Flegreiano nga mga kahaluagan, nahamutang ha labnasan ha ligid han Golfo han Napoles.

Gintukod ini han mga Kahadto nga Griyego ha ngaran nga Νεάπολις, Neápolis (nga buot signon Bag-o nga Syudad), ngan importante ini ha Magna Graecia ngan sunod nga kabahin han Republika Romana ha butnga nga lalawigan han Imperyo. An syudad nahailarom na hin damo nga mga sibilisasyon nga kinmada ngan inmiwas. nga diin an tagsa nagbilin hin impluwensya ngan ha yana, an sentro han syudad ha kaagi ginlista han UNESCO nga World Heritage Site o Patrimonio de la Humanidad.

An Napoles amo an kapital nga syudad hin ginhadi-an nga amo gihapon an ngaran tikang han 1282 tubtob 1816, nga ha una amo an Ginhadi-an han Napoles ngan sunod han paghiusa upod han Sicilia amo ini an kapital han Duha nga Sicilia tubtob han paghiusa han Italya.




#Article 585: Aragón (176 words)


An Aragón usa nga komunidad autonoma han Espanya, nga tikang han ginhadi-an ha kaagi nga amo gihapon an ngaran ngan han butnga nga tramo han siong han Ebro. Ini nahamutang ha amihanan ngan ginsasapitan ini han Fransya ngan han mga komunidad autonoma han Castilla-La Mancha, Castilla y León, Cataluña, La Rioja, Navarra ngan Comunidad Valenciana. Ginkilala ini dida han Estatuto han autonomiya hini nga usa nga nasyonalidad ha kaagi.

An Ginhadi-an han Aragón upod han Kondado han Barcelona (Cataluña), an Ginhadi-an han Valencia ngan an Ginhadi-an han Mallorca amo an api han Korona han Aragón ha kaagi. Tikang han 1978 usa ini nga komunidad autonoma nga espanyola, nga nahimo tikang han mga probinsya han Huesca, Teruel ngan Zaragoza, ngan mayda 32 nga mga comarca nga usa nga delimitasyon hin comarca.  An kapital hini amo an syudad han Zaragoza. An 23 han Abril ginsasaorog an fiesta ni San Jorge, adlaw han Aragón.

Tikang han 2 han Agosto han 1999, hi Marcelino Iglesias Ricou (PSOE) amo an presidente autonomiko han Aragón upod hin koalisyon han PAR (Partido Aragonés).




#Article 586: Dagat Mediteraneo (131 words)


An Dagat Mediteraneo o kundi man Dagat Mediterraneo o puyde liwat Dagat Mediteranyo usa nga lawas hin katubigan o dagat o kalawdan nga nasulod nga bahin han Kalawdan Atlantico nga ginpalibutan han Mediterraneo nga rehiyon ngan haros mapalibutan hin tuna: ha amihanan han Europa, ha salatan han Africa, ngan ha sidlangan han Asya. An ngaran nga Mediterraneo nanganahulogan nga: ha butnga han tunà. Naglalakip ini hin kahaluag nga mga 2.5 ka ribo o milyon nga km² (965,000 ka kwadrado nga milya), pero an nasumpay hini ha Atlantico (nga amo an Estrecho han Gibraltar) mga 14 ka km (9 ka mi) la an kahaluag. Ha oceanografiko, gintatawag ini nga Eurafricano nga Dagat Mediterraneo o an Europeo nga Dagat Mediterraneo agod maklaro ini tikang hin mga dagat mediterraneo ha iba nga mga lugar.




#Article 587: Venesya (285 words)


An Venesya (ha Initalyano: Venezia, Venesyano: Venesia o Venexia; ha Kinatsila: Venecia; ha Iningles: Venice) usa nga syudad ha amihanan nga Italya, an kapital han rehiyon han Veneto. Upod han Padua, nalalakip an syudad han Padova-Venesya nga Metropolitano nga Area (nga may populasyon nga 1,600,000). Ha kaagi, an syudad usa ng naglulugaring nga nasod. Kilalado an Venesya nga La Dominante, Serenissima, Hada o Reyna han Adriatico, Syudad hin Tubig, Syudad hin Mga Tulay, ngan Syudad hin Kapawa. Ginsisiring hin agsob nga usa ini han mga gimahusayi nga syudad ha kalibutan.

An syudad naglalakip hin 18 nga mga gudti-gudti nga puro o isla dida han bangalogon nga Laguna han Venesya ha daplin han Dagat Adriatico ha dumagsaan nga Italya.  An maarat hin tubig nga laguna nahamutang ha butnga han mga ganghaan han Po (ha salatan) ngan han Piave (ha amihanan) nga mga Salog.  Nalalakip han banabana hin populasyon nga of 272,000 ka molupyo an populasyon han bug-os nga comune han Venesya; mga 62,000 ka molupyo han kaagihanon o historiko nga syudad han Venesya (Centro storico); 176,000 ka molupyo ha Terraferma (ha literal nga Winaray dig-on nga tuna; an tawag han Mainland), nga kaurogan didto han dako nga frazione han Mestre ngan Marghera; ngan 31,000 ka molupyo nga naukoy han iba nga mga puro o isla dida han laguna.

An Republika han Venesya usa nga importante nga gahom ha kadagatan dida han Butnga nga Panahon ngan Renasimyento, ngan usa nga lugar hin pagtirok para hin paglansar para han mga Cruzadas ngan han Pag-awayan han Lepanto, ngan usa gihapon nga importante nga sentro hin komersyo (labi na hin seda, grano ngan komersyo hin panakot) ngan arte dida han ika-13 nga siglo tubtob han kataposan han ika-17 nga siglo.




#Article 588: Mantua (232 words)


An Syudad han Mantova (kaluwás ha Initalyano: ; ha Iningles, Linumbardo, ngan Kinatsila: Mantua) usá nga syudad ngan comune ha Lombardiya ha Italya, ngan amo an pamunuan o kapital han lalawigan han Mantua.

Han 2016, an Mantua nagin Italyano nga Pamunuan hin Kultura. Han 2017, an Mantua amo an Europeo nga Pamunuan hin Panluto, upod ha Sinirangan nga Distrito han Lombardiya (upod han mga syudad han Bergamo, Brescia, ngan Cremona).

Han 2007, gindeklara han UNESCO an centro storico (daan nga sawang) han Mantua ngan Sabbioneta nga usá nga World Heritage Site. An gahum ngan impluwensya ha kaagi han Mantua ha ilarom han Gonzaga nga panimalay naghimo hiní nga usá han mga prinsipal nga mga hub hin arte, kultura, ngan labi na ha musika ha Amihanan ha Italya ngan ha nasod ha kabug-osan. An Mantua gintigamnan tungod han importante nga papel hiní ha kaagi han opera; kilalado gihapon an syudad tungod han mga bahandi hiní ha arkitektura ngan mga artifact, mga elegante nga palasyo, ngan cityscape nga medieval ngan kanan Renasimyento. Amo iní an lugar nga diin an kompositor nga hi Monteverdi nag-premier o syahan nagpasundayag han iya opera nga L'Orfeo ngan dinhi hi Romeo ginpakadto han kan Shakespeare drama nga Romeo and Juliet. Amo iní an giharanii nga bungto han lugar nga natawhan han Romano nga maniniday nga hi Virgilio, nga ginhinumdoman hin istatwa ha parke daplin hin danaw nga Piazza Virgiliana.




#Article 589: Milan (150 words)


An Milan (ha  ;   (Milanese nga variant));ha Sidlangan nga Linombardo: Milà; ha Kinatsila: Milán; ha Linatin: Mediolanum) amo an kapital o pamunuan han Lombardiya ngan an ikaduhá nga gidamo-i hin molupyo nga syudad ha Italya sunod han Roma, nga an syudad mismo mayda 1,362,695 nga molupyo samtang an probinsya-nga-level nga munisipyo mayda 3,229,000 ka molupyo. An nagpipinadayon nga paghinimo nga urban nga langyab hini (nga naabot labaw han mga katubtuban han Metropolitano nga Syudad han Milan) mayda ginbanabana nga kadamo hin molupyo nga labaw hin 5,270,000 , nga nagranggo hin ika-4 dida han Unyon Europeo. An haruhaluag nga metropolitano nga langyab han Milan, nga kilalado nga Darudako nga Milan, usa nga polisentrico nga metropolitano nga rehiyon nga naglalakip upod han butnga nga Lombardiya ngan sinidrangan nga Piemonte nga nag-iihap hin ginbanabana nga bug-os nga molupyo nga 8,173,176, nga naghihimo hini nga amo an gidakoi nga metropolitano nga langyab ha Italya.




#Article 590: Ancona (107 words)


An Syudad han Ancona (;  (síkò)) usa nga syudad ngan daungan hin mga barko ha dagat ha Marche nga rehiyon ha butnga nga Italya, nga mayda populasyon hin mga 101,997 . An Ancona amo an pamunuan han lalawigan han Ancona ngan han rehiyon. Nahamutang an syudad hin  ha dumagsaan tikang ha Roma, ha Dagat Adriatico, butnga han mga bukid han duha nga mga katubtuban han promontory o rawis han Monte Conero, Monte Astagno ngan Monte Guasco.

Usa han mga una nga daungan hin barko an Ancona ha Dagat Adriatico, labi na hin mga barko panpasahero ngan amo an una nga ekonomiko ngan demograpiko nga sentro han rehiyon.




#Article 591: Catania (267 words)


An Catania (Siciliano ngan ) amo an ikaduhá nga gidako-i nga syudad han Sicilia sunod han Palermo; nahamutáng iní ha sidlangan nga baybayon nga naatubang han Dagat Ionico. Amo iní an pamunuan han Metropolitano nga Syudad han Catania, usá han napuló nga gidagkoi nga mga syudad ha Italya, ngan ikapitó nga gidakoi nga metropolitano nga syudad ha Italya. An kamolupyohan han sawang han syudad 311,584 samtang an kamolupyohan han Metropolitano nga Syudad han Catania 1,107,702.

Nabungkag an Catania hin mga katastropiko nga mga linog han 1169 ngan 1693, ngan hin pipira nga mga pagbuto hin bulkan tikang han haraní nga Bukid Etna, nga an pinakamakusog amo an kanan 1669.

Gintukod an Catania han ika-8 nga gatostuig UC han mga Chalcidianon. Han 1434, an syahan nga unibersidad ha Sicilia gintukod dinhi nga syudad. Han ika-14 nga gatostuig ngan kutub ngadto han panahon han Renasimyento, an Catania usá han mga importante nga sentro hin kultura, arte, ngan politika ha Italya.

Kilalado an syudad tungod han kaagi, kultura, arkitektura ngan gastronomiya. An daan nga sawang, gawas han pagin usá han gidakoi nga mga pananglitan hin baroque nga arkitektura ha Italya, usá nga World Heritage Site, nga gindadapigan han UNESCO.

An Catania amo an tuminongnong o ginkuha nga urukyan hin pira han mga sikat nga artista ngan manunurat han Italya, sugad han mga kompositor nga hira Vincenzo Bellini ngan Giovanni Pacini, ngan mga manunurat sugad hira Giovanni Verga, Luigi Capuana, Federico De Roberto ngan Nino Martoglio.

An syudad amo an nangunguna nga sentro hin industriya, negosyo ngan logistics ha Sicilia. Dinhi nahamutang an Luparan Catania-Fontanarossa, an gidakoi ha Salatan nga Italya.




#Article 592: Messina (231 words)


 
An Messina (;  ; ; ) amo an pamunuan han Italyano nga Metropolitano nga Syudad han Messina. Amo iní an ikatuló nga gidako-i nga syudad ha purô han Sicilia, ngan an ika-13 nga gidako-i nga syudad ha Italya, nga mayda kamolupyohan nga labaw hin 231,000 nga mga molupyo ha sawang ngan mga 650,000 ha Metropolitano nga Syudad. Nahamutáng iní harani han dumagsaan nga pag-ultan han Sicilia, ha Suláng han Messina, tabok han Villa San Giovanni didto han kontinente, ngan mayda iní hagrani nga mga pagdugtong han Reggio Calabria. Sumalá han Eurostat an FUA han metropolitano nga langyab han Messina mayda, dida han 2014, 277,584 nga mga molupyo.

An mga nangunguna nga katigayunan han syudad amo an mga daungan hiní (komersyal ngan militar nga daungan hin barko), turismo hin cruise nga barko, negosyo, ngan agrikultura (paghimo hin vino ngan pananom hin limon, narangha, mandarin nga narangha, ngan olivo). An syudad usá nga lingkoranan hin Katoliko Romano nga Arkidiosesis ngan Arkimandrita tikang han 1548 ngan balayan iní hin usá nga lokal nga importante nga internasyonal nga perya. Dinhi nga syudad an Unibersidad han Messina, gintukod han 1548 ni Ignacio han Loyola.

An Messina mayda sistema hin tranvia, an Tranvia di Messina, nga nagbuklad han 3 Abril 2003. Iní nga linea 7.7 ka kilometro (4.8 ka milyas) ngan nasumpay han sentral nga estasyon hin tren han syudad ngadto han sawang ngan daungan han syudad.




#Article 593: Siracusa (331 words)


An Siracusa o kundi man Sirakusa (ha Iningles: Syracuse ) usá nga makasaysayan nga syudad ha purô han Sicilia, an pamunuan ha Italyano nga lalawigan han Siracusa. Kilalado an syudad tungod han iya Griyego ngan Romano nga kaagi,  kultura, mga ampitreatro, arkitektura, ngan komo an lugar nga diin natawo an nangunguna nga matematiko ngan inhenyero nga hi Archimedes. Ini nga syudad nga 2,700-ka-tuig-hin-kamaiha nagdara hin importante nga papel han kahadto nga panahon, nga diin usá iní han mga dagko nga kagamhanan han kalibutan han Mediteraneo. Nahamutáng an Siracusa ha timugan nga pag-ultan han purô han Sicilia, sapit han Gulfo han Siracusa nga sapit han Dagat Ionico.

Gintukod an syudad han Kahadto nga Griyego nga mga taga-Corinto ngan mga  taga-Tenea ngan iní nagin usá nga gamhanon nga syudad-nga-estado. An Siracusa kasabot upod han Esparta ngan Corinto ngan nagdará iní hin impluwensya ha kabug-osan han Magna Graecia, nga diin iní an pinaka-importante nga syudad. Ginpahayag iní ni Cicero nga amo an pinaka-harangdon nga Griyego nga syudad ngan gimahusayi ha ira nga tanan, nagin patas iní han Atenas hin kadako dida han ika-limá nga gatostuig UC. Ha urhe, iní nagin kabahin han Republika Romana ngan han Imperyo Bizantino. Ha ilarom ni Emperador Constante II, nagsirbe iní nga pamunuan han Imperyo Bizantino (663–669). Katapos hiní, nabatan an Siracusa han Palermo hin pagka-importante, komo pamunuan han Ginhadi-an han Sicilia. Ha urhe, an ginhadi-an iguusa upod han Ginhadi-an han Napoles nga maghihimo han Duha nga Sicilia kutob han paghiusa han Italya han 1860.

Ha yana nga adlaw, gintalaan an syudad han UNESCO nga usá nga World Heritage Site upod han Necropolis ha Pantalica. Ha butnga ha sawang han syudad, mayda iní kamolupyohan hin mga 125,000 ka tawo. Ginngaranan an Siracusa ha Bibliya ha barasahon han Mga Buhat han mga Apostol ha 28:12 nga dida naghuron hi Pablo nga Apostol. An santo patron han syudad hi Santa Lucia; natawo hiyá ha Siracusa ngan an adlaw han ya fiesta, an Adlaw ni Santa Lucia, ginsasaurog dida hit 13 Disyembre.




#Article 594: Florensya (157 words)


An Syudad han Florensya (ha Initalyano: Firenze; Daan nga Initalyano: Fiorenza, Linatin: Florentia; ha Kinatsila: Florencia; ha Iningles: Florence) amo an kapital han lalawigan han Florensya ngan han rehiyon han Toscana ha Nasod han Italya. Amo ini an gidamo-i hin tawo nga syudad ha Toscana ngan mayda ini populasyon nga 364,779 ka tawo (696,767 ka tawo ha urbano nga kahaluag).

Nahamutang an syudad ha Salog Arno ngan kilalado ini tungod han kaagi hini ngan han importansya hini dida han Butnga nga Panahon ngan dida han Renasimyento, labi na dida han arte ngan arkitektura hini. Usa ini nga sentro han Europeo nga komersyo ngan finanza ha Butnga nga Panahon, an syudad agsob nga sinisiring nga natawhan han Italyano nga Renasimyento; tinatawag pa ngani ini an Atenas han Butnga nga Panahon. Maiha ini nga nahailarom han de facto nga pagdumara han Medici nga pamilya. Tikang han 1865 tubtob 1870 an syudad amo gihapon an kapital han Ginhadi-an han Italya. 




#Article 595: Irlanda (117 words)


An Irlanda (ha Iningles: Ireland; ha Irish nga Gaelic: Éire, ha Ulster Scots: Airlann, ha Linatin: Hibernia) amo an ikatulo nga gidako-i nga puro o isla ha Europa, ngan an ika-karuhaan nga gidako-i nga isla ha kalibutan. Nahamutang ini ha kanawayan o amihanan-katundan han kontinental nga Europa ngan ginpapalibutan ini hin mga gatos-gatos nga mga puro ngan mga gudti-gudti nga mga islahay. Ha sidlangan han Irlanda, nahabulag han Dagat Irlandes, amo an isla han Gran Bretanya. Ha politika, an estado han Irlanda (nga tinatawag nga Republika han Irlanda) nalakip hin mga lima nga pan-unom nga bahin han isla, samtang an Amihanan nga Irlanda, nga kabahin han Reino Unido, amo an naglalakip han nahabilin ha dumagsaan o amihanan-sidlangan. 




#Article 596: Albert Einstein (225 words)


Hi Albert Einstein (; ; 14 Marso 1879 – 18 Abril 1955) amo in uska anay teyoriko-fisika, pilosopo ngan manunurat nga haluag-nga-ginkikilala komo usa ka maimpluwensya ha mga gibabantogi nga syentipiko ngan ha mga may-naadman han ngatanan nga panahon.  Agsob hiya ginngangaranan-ha-pagtahod komo amay han kabag-ohan nga pisika.  Kinmarawat hiya han Pasidungog Nobel ha Fisika han 1921 para han iya mga iginbuhat ha Teyoritiko-Fisiko, labi na an paghalikawat ngan pagpasayod han balaod han epekto han fotoelektriko.

Upod han iya mga nabulig ha fisika an Pinaurog ngan Kasahiran nga mga teyorya han relatividad, an pagtukod han cosmolohiya-relativistico, an syahan nga kahuman-Newtonhanon nga pagpahilarom-pa, an pagbaton han perihelyo-nga-precesyon han Merkuryo, an pagtigo han pagbantad han lamrag tungod han hulog-bug-át (lente gravitasyonal), an syahan nga flaktuwasyon-disipasyon-teyorem nga nagbabaton han Brownhanon nga pagkiwa han mga molekula, an teyoryo foton ngan an duhalidad han balod-partikulo, an teyorya kwantum ha pagkiwa atomika ha mga solido, an waray-puntos nga konsepto han enerhiya, an semi-klasiko nga bersyon han Schrödinger ekwesyon, ngan an teyorya kwantum han uska monatomic gas nga nagtitigo han kondensasyon nira Bose-Einstein.

Ginmantala ni Einstein an labaw ha 300 syentipiko ngan labaw ha 150 nga diri-syentipiko nga mga buhat; gindugngan niya pagsurat ngan unoran nga nagkomento ha dirudilain nga pilosopo ngan politiko nga mga himangrawon.
An iya pagkabaltok ngan pagpauna amo an naghimo ha pulong nga Einstein nga igkasirigngon han henyo.

    




#Article 597: Aprika (227 words)


An Aprika, Apriká o Afrika (puyde liwat Africa) in ikaduha nga pinakadako nga kontinente ngan ika-duha ha pinakadamo nga tawo nga kontinente, kahuman han Asya.  May-ada mga 30.2 milyon km² (11.7 milyon mi²) upod an mga hagrani nga mga puro, ini in nagtatakop han 6% han kanan Kalibutan babaw nga kahaluag ngan 20.4% han ngatanan nga kahaluag han katunaan.  May-ada 1.0 bilyon nga katawhan ha 61 nga mga teritoryo, ini in 14.72% han kanan kalibutan populasyon han katawhan.

An kontinente in ginpapalibutan han Dagat Mediteranyo ha amihanan, Suez Canal ngan Pula nga Dagat ha may Rawis Sinai ha dumagsaan, Kalawdan Indyano ha Timugan, Kalawdan Atlantico ha katundan.  Ini nga kontinente in may-ada 56 nga mga estado soberanya, nga naglalakip ha Madagascar ngan dirudilain nga mga hugpo hin kapuropod-an, ngan duha nga diri ginkikilala nga mga nasod.

Africa, labi na ha butnga Sinirangan Africa, in haluag nga ginkikilala ha sakob han komundidad syentipiko nga tinikangan han katawhan ngan an Hominidae clade, ha mga pagsarig han pagkahalikwat han gisyashani nga mga hominids ngan ira kaapoy-apoyan, upod liwat an mas naurhi nga ginpetsahan ha mga pito ka milyon nga tuig nga naglabay, lakip an Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis ngan H. ergaster - upod han giuunahi nga mga Homo sapiens (moderno nga tawo) nga nahiagian ha Etiyopiya nga ginpetsahan nga 200,000 nga tuig an nakalabay.




#Article 598: Kalibotan (176 words)


An Kalibutan (Iningles:Earth/World/Globe/Atlas) (Pambansa:Mundo) (Minuslim:Dunya) amo an ikatulo nga planeta tikang ha Adlaw. Iton la an planeta nga kun diin ngadto la makakaukoy it mga tawo.

An Kalibutan an ikatulo nga planeta tikang ha Adlaw ngan amo la nga butang ha Uniberso nga nasabtan nga kaya makasupporta hin kinabuhi. Sumala han radiometric dating ngan iba pa nga mga kasarigan, an Kalibutan nahimo lapos la hin 4 ka bilyon ka tuig.  An kanan Kalibutan grabidád nakikipaghilabotay ha iba nga mga butang ha kalarakan, labi na han Adlaw ngan an Bulan. An Kalibutan nalibot ha Adlaw ha 365.26 ka mga adlaw, panahon nga gintatawag nga usa ka tuig han Kalibutan. Hinin nga oras, an kalibutan nalibot ha iya axis 366.36 ka pilo.

An mass san kalibutan naabot 5.97×1024 kg (5,970 Yg). May ada ini komposisyon na iron (32.1%), oxygen (30.1%), silicon (15.1%), magnesium (13.9%), sulphur (2.9%), nickel (1.8%), calcium (1.5%), and aluminyo (1.4%), ngan an natutura na 1.2% amo an iba pa na elemento. An 'core region' amo in may ada iron (88.8%), nickel (5.8%), ngan sulphur (4.5%).




#Article 599: Sucre (186 words)


An Sucre, nga tinatawag hin opisyal nga La Ilustre y Heróica Sucre (An Mapawa ngan Bayanihon nga Sucre), nga kilalado han una nga: Charcas, La Plata ngan Chuquisaca (nga yana amo an ngaran han departamento nga diin nahamutang an syudad) amo an kapitalha konstitusyon ngan ha kaagi han Bolivia. Amo ini an lingkoranan han Corte Suprema de Justicia, han Tribunal Constitucional, han Consejo de la Judicatura ngan han Fiscalía General han República. Dinhi liwat nahamutang an lingkoranan han Tribunal Agrario Nacional ngan han Asamblea Constituyente, amo liwat ini an kapital han departamento han Chuquisaca. An syudad mayda populasyon nga mga 230.000 ka molupyo ngan mabibilgnan ini ha butnga nga dapit ha salatan han nasod hin kahitaas nga 2800 ka metros. Tinatawag liwat ini nga La Ciudad Blanca (An Busag nga Syudad).

An syudad iginngaran ha dungog ni Antonio José de Sucre, usa han mga nasodnon nga bayani han Bolivia.

An Sucre tinatawag nga La Ciudad Blanca nga buot sidngnon an An Busag nga Syudad. Tinatawag liwat ini nga An Syudad han Upat nga Ngaran. An tagsa ngaran narepresenta hin ispisipiko nga panahon han kaagi han syudad.




#Article 600: Alajuela (probinsya) (111 words)


An Alajuela usa nga probinsya o lalawigan han Costa Rica. Nahamutang ini dida han amihanan-nga-butnga nga dapit han nasod, nga nasapit han Nicaragua ha amihanan, ngan pa-tuo an mga lalawigan han  Heredia, San José, Puntarenas ngan Guanacaste. An syudad han Alajuela amo an kapital han nasabi nga lalawigan. An probinsya naglalakip hin kahaluag nga 9,757.53 ka km², ngan mayda ini populasyon nga 767,143. Ginbahin ini ngadto hin napulo kag lima (15) nga mga kanton.

An probinsya han Alajuela ginbahin ngadto hin napulo kag lima (15) nga mga kanton ngan usa ka gatos ngan pito (107) nga mga distrito. An mga kanton ngan an ira mga tagsa nga mga kabesera amo an:




#Article 601: Isla de la Juventud (487 words)


An Isla de la Juventud (nga ha literal nga Winaray Isla o Purô han Kabatan-on o Isla/Purô han Pagkabata) amo an ikaduha nga gidako-i nga Cubano nga isla ngan an ika-unom nga gidako-i nga isla ha Caribe.  An isla mayda kahaluag nga 3056 nga km² (1180 nga kwadrado nga milyas) ngan ini 100 nga km ha salatan tikang han isla han Cuba, tabok han Golfo han Batabanó. An isla usa nga Ispisyal nga Munisipalidad ngan diri kabahin hin bisan ano nga lalawigan.  An Isla de la Juventud gindudumara hin direkta han sentral nga gobyerno han Cuba.

An Isla de la Juventud amo an gidako-i han 350 nga mga isla ha Kapuropod-an han Canarreos (Archipiélago de los Canarreos), ngan mayda ini populasyon nga mga 100,000.  An kapital ngan gidako-i nga syudad han isla amo an Nueva Gerona ha amihanan, ngan an ikaduha nga gidako-i ngan gima-iha-i nga syudad amo an Santa Fe ha súlod o iraya. 

Isla de Pinos an ngaran han puro hangtod han pagbalyo-a han ngaran hini ngadto han yana nga ngaran dida han 1978.

Ini nga isla nabilngan ngan ginngaranan nga La Evangelista ni Cristóbal Colón dida han Hunyo 13 han 1494 han iya ikaduha nga biyahe ha bag-o nga kalibutan.  Ha mga naglabay nga tuig ginngaranan an isla hin damo nga dirudilain nga mga ngaran sugad han Isla de las cotorras, Colonia Reina Amalia, Isla de los Piratas, ngan Isla del Tesoro; kilalado liwat ini ha mga syahan nga mga nangukoy dinhe ha mga ngaran sugad han Siguanea, Camarcó ngan Guanaja. Han siglo XIX an mga Espanyol nag desidir hin pagkolonisar hini ngan gintukod an kapital Nueva Gerona] dida han 17 han Disyembre han 1830. Ha hini liwat nga panahon gintawag an isla nga Isla de los Deportados ngan ha urhe nga panahon Isla de Pinos. Ini nga kataposa nga ngaran amo an tawag han isla tubtob han 1978, nga diin ini ginngaranan nga Isla de la Juventud, tungod han mga yukot nga mga batan-on tikang ha dirudilaing nga mga dapit han kalibutan ngan mga dirudilain nga mga probinsya han Cuba nga nag-aram hin praktiko ha ira mga pag-aram ngan nagtatrabaho ha mga plantasyones hin cítrico. 

Ha pagtikang han siglo XX an Isla de Pinos amo an nagin kabutngaan hin pagkadebate han Estados Unidos, tubtob han 1907 nga diin an Estados Unidos ginkilala an soberaniya han Cuba hini nga isla pinaagi han Tratado Hay-Quesada, nga ginratipika dida han 1925.

Katapos han pag-atake han Cuartel Moncada, dida han 1953, hi Fidel Castro ngan pira nga mga nagtambong hini nga ginbuhat ginpanmilanggo dida han Presidio Modelo, tubtob han Mayo han 1955, nga diin ginpagawas hira tungod hin amnisitiya heneral.

Ha yana, an Isla de la Juventud usa nga ispisyal nga munisipyo, nga mayda populasyon nga 87.000 nga mga nangungukoy. An pan-ekonomiya nga buruhaton nahabatik dida ha agrikultura, labi na dida ha mga cítrico; ha pagkuha hin mármol; an panagat; ngan an cerámica nga artistika an paggamit. 




#Article 602: Guantánamo (probinsya) (187 words)


An Guantánamo  usa nga lalawigan o probinsya han Cuba. An kapital hini amo an syudad han Guantánamo. Dinhe liwat nahamutang an syudad han Baracoa an syahan nga syudad nga kapital han Cuba.  An lalawigan amo la an mayda linea ha tunâ han importante nga Base Naval Estadounidense ha Guantánamo.

An arkitektura ngan kultura han Guantánamo nálaín tikang han iba nga dápit han Cuba. Mga  là an kahirayo han lalawigan tikang han Haiti, an giharanii nga dapit hini, tabok han Paseo han Kahanginan ngan harani na nga makikit'an an mga sugâ ha Haiti hin gab-i nga klaro. An Guantánamo mayda gihapon hataas nga kadamô hin mga inmigrante tikang ha Jamaica, nga nangangahulogán nga damo han mga gintukod nga edifisyo dinhe maikukumpara han French Quarter ha New Orleans ha U.S. nga estado han Louisiana.

An kabugkiran nga Nipe-Sagua-Baracoa amo it nadominar han lalawigan, natungá han klima ngan landscape. An amihan nga labnasan, nga naiigo han mga kahanginan, amo an gimahulusi nga dapit han nasod, samtang an salatan, tinabunan, ngan mamará amo an gimapasoi. An amihan natitigamnan hin mga kagurangan, samtang an salatan amo an mamará ngan damo hin cacti.




#Article 603: Guantánamo (487 words)


An Guantánamo () usa nga munisipyo ngan syudad ha timugan nga Cuba. Amo ini an kapital o pamunuan han Lalawigan han Guantánamo. An Estadounidense nga Base Naval nahamutang hin 15 ka kilometro tikang han syudad.

Gintúkod an syudad didá han 1797 didá hin kahaluag hin umáhan nga tinatáwag Santa Catalina. An toponímo nga  Guantánamo nangangahulogán, ha Taíno nga yinaknan, túnà nga namumútnga han mga salog.

An bungto bukidnon ha amihan didto ha Parke Nasodnon han Alejandro de Humboldt, nga diin natumbaw ini han Sierra Maestra (kabugkiran), ngan nagsasapit han Paseo hin Kahanginan han Dagat Caribe ha salatan. Gintatabokan iní han mga salog han Bano, Guantánamo, Yateras, Guaso, San Andrés ngan Sabanalamar. An syudad nahamutang hin kwadrado nga patag ngan gintatabukan han butnga han Carretera Central nga highway. An Luuk han Guantánamo usa nga natural nga daungan hin sakayan ha salatan hini.

An bungto nagsasapit han El Salvador, Niceto Pérez, Caimanera, Yateras, Manuel Tames ngan Sagua de Tánamo; iní nga kataposán nga bungto ada ha lalawigan han Holguín. Lakip hini an mga baranggay han Argeo Martínez, Arroyo Hondo, Glorieta, Las Lajas ngan Paraguay.

Ugsa han 1976 ginbahín ini ngadto han mga barrio ngan mga baranggay nga Arroyo Hondo, Baitiquirí, Bano, Bayate, Caimanera, Camarones, Caridad, Corralillo, Cuatro Caminos, Filipinas, Glorieta, Gobierno, Guaso, Hospital, Indios, Isleta, Jaibo Abajo, Las Lajas, Macurijes, Mercado, Ocujal, Parroquia, Palma de San Juan, Rastro, Tiguabos and Vínculo. Katapos han 1976 nga reporma, mayda bahin han teritoryo han munisipyo nga gintunga ngadto han mga bungto han El Salvador, Niceto Pérez, Caimanera ngan San Antonio del Sur.

Mayda an syudad mga napulò nga dagko nga barrio o mga consejo popular (konseho han katawhan).  Ini hirá amo an ha ubós:

Mga 15 ka km tikang han syudad nahamutang an Luuk han Guantánamo, usá nga labaw hin kaupay nga natural nga sirungan hin barko nga gin-gamit han Estados Unidos tikang han 1898, han kakuhà hiní tikang han Espanya didâ han Pag-awayan han Guantánamo Bay. Han 1903 ginpaplit'an ini han Cuba ngadto han Estados Unidos sumala han mga nahabutang dida han Cubano–Americano nga Tratado hin mga Relasyon, ngan nagpapabilin iní nga diin nahamutáng an Base han US Navy, pati gihapon han Kampo hin pagbilanggo han Guantanamo Bay.

Han 2004, an bungto han Guantánamo mayda populasyon nga 244,603. Upod hin kahaluag nga , mayda ini densidad hin populasyon nga .

Upod han mga kilalado nga tuminongnong han Guantánamo an mga atleta nga hira Joel Casamayor, Erislandy Lara, Yuriorkis Gamboa, Yumileidi Cumbá, Jaime Jefferson, Yargelis Savigne, Dayron Robles, Luis Delís, an Cubano-Americano nga gymnast nga hi Annia Hatch, ngan an cosmonaut nga hi Arnaldo Tamayo Méndez.

An Guantanamera (Kinatsila: taga Guantánamo [binabayi], nga buot sidngon babaye tikang ha Guantánamo) amo an pinaka-kilalado nga  Cubano nga awit ngan kilalado nga patriotiko nga awit han nasod.  Han 1966, usa nga bersyon nga ginpakagawas han Americano nga grupo hin magkaranta The Sandpipers, nga ginbasehan hin pag-arreglo ha musika ni Pete Seeger, nagin sikat ha kalibotan.




#Article 604: Santiago de Cuba (139 words)


An Santiago de Cuba amo an ikaduha nga importante nga syudad ha Cuba ngan nahamutang ini ha lalawigan han Santiago de Cuba han isla-nga-nasod. Amo liwat ini an kapital han nasabi nga lalawigan. Gintukod ini han 1515 han Espanyol nga conquistador nga hi Diego Velázquez de Cuéllar, upod han syahan nga pito nga mga villa han Cuba. An conquistador nga hi Hernán Cortés amo an syahan nga alkalde han syudad ngan tikang dinhe hiya linmakat pangadto ha Mehiko para han pagsakop hini. Tikang liwat ha Santiago an pagbiyahe han conquistador ngan explorador nga hi Pánfilo de Narváez nga mayda titulo hin Adelantado ngan labot pa hini, naglibot han mga labnasan han Florida han iya biyahe nga exploratoryo nga diin namatay hiya. 

Amo ini an kapital han kolonya Cuba sunod han Baracoa tungod hin mga mag-upay nga kondisyon ha heyograpiya.




#Article 605: Holguín (125 words)


An Holguín usa nga syudad ngan munisipyo ha Cuba.  Amo ini an kapital han lalawigan han Holguín.  An orihinal nga ngaran han syudad han pagtukod hini han 1545 amo an San Isidoro de Holguín,.  Ginngaranan ini ha dungog han nagtukod hini nga syudad, hi García de Holguín, usa nga opisyal han militar Espanyol.

Ginbahin an syudad ha mga barrio han Aguarás, Aguas Claras, Alcalá, Arroyo Blanco del Sur, Báguanos, Cabezuelas, Cacocún, Calderón, Camazán, Cauto del Cristo, Corralillo, Cruces de Purnio, Damián, Floro Pérez, Guabasiabo, Guayabal, Guirabo, Haticos del Purial, La Aguada, La Cuaba, La Palma, La Rioja, Las Calabazas, Managuaco, Melones, Norte, Omaja, Purnio, San Agustín, San Andrés, San Francisco, San Juan, San Lorenzo, Santa Rita, Sur, Tacámara, Tasajeras, Uñas, Uñitas, Velasco, Yareyal ngan Yayal.




#Article 606: Matanzas (148 words)


An San Carlos y San Severino de Matanzas (ha literal nga Winaray: San Carlos ngan San Severino han Matanzas) o kun ha halipot Matanzas amo an kapital han Cubano nga lalawigan han Matanzas. Kilalado ini tungod han Afro-Cubano nga folklore hini.

Nahamutang ini ha amihanan nga labnasan han isla han Cuba, dida han Bahia han Matanzas (ha Kinatsila Bahia de Matanzas), mga 90 ka ka kilometro (56 ka milyas) ha sidlangan tikang han kapital La Habana ngan 32 ka kilometro (20 ka milyas) ha katundan tikang han bungto han Varadero.

Gin-agnayan an Matanzas nga an syudad hin mga tulay, nga mayda napulo kag pito nga natabok han tulo nga salog nga nasubay han syudad (Rio Yumuri, San Juan, ngan Canimar). Tungod hini, gin-agnayan liwat ini nga Venesya han Cuba. Gintawag liwat ini nga La Atenas de Cuba (an Atenas o Athens han Cuba) tungod han mga magsisiday hini.




#Article 607: Nueva Gerona (128 words)


An Nueva Gerona usa nga syudad cubana, kapital han ispisyal nga munisipalidad han Isla de la Juventud. An syudad nahamutang ha butnga han mga pungtod han Caballos ngan Casas, nga mga 3 ka km tikang han gawsanan han Río Casas, nga puyde subayon hin sakayan tubtob han Dagat Caribe.

Gintukod an syudad dida han 1830 komo an colonia Reina Amalia han mga pionero nga Amerikano o Estadounidense. Mayda kampo santo nga estadounidense dida han syudad.  An yana nga ngaran nga Nueva Gerona ginhatag ha dungog han Kapitan Heneral han Cuba nga hi Dionisio Vives, nga namuno han resistensya han syudad han Gerona dida han gyera han independensya kontra han puwersa Frances ngan amo an nagtapos han repoblasyon han isla nga gintugon han Real Decreto han Korona han Espanya.




#Article 608: Baracoa (129 words)


An Baracoa nga tinatawag liwat nga Ciudad Primada (o Syudad nga Pansyahan), mabiblingan ha lalawigan han Guantánamo han (Cuba).

An prinsipal nga mga produkto han rehiyon amo an saging, lubí ngan cacao.

Gintukod an syudad dida han 1511 ha ngaran nga Nuestra Señora de la Asunción de Baracoa.  Gintukod ini han conquistador Espanyol nga hi Diego Velázquez de Cuéllar nga ha diri maiha nga panahon nakakuha han titulo nga Adelantado. An Baracoa amo an pinakamaiha na nga gin-ukyan han mga Espanyol dida han Isla han Cuba katapos han ira pag-ulpot ngan tungod hini amo nga gin-agnayan an Baracoa nga Ciudad Primada. Han 1518 nakakuha ini han pagtawag nga nga ciudad. Amo ini an syahan nga kapital ngan an syahan nga obispado o nagkaaada hin obispo nga syudad han Isla.




#Article 609: São Paulo (214 words)


An São Paulo ( o kun ha Kinasila ngan Winaray: San Pablo) usa nga munisipyo ha Timugan nga Rehiyon han Brasil. An metropolis usá nga alpha global nga syudad (ha pagtalaan han GaWC) ngan an gidamo-i hin molupyo nga syudad ha Brasil, han Katundan nga Hemisfero ngan han Salatan nga Hemisfero, dugang pa han pagin gidako-i nga nag-Pipinortuges nga syudad ha kalibotan. An munisipyo amo gihapon an ika-11 nga gidako-i nga city proper han kalibotan ha kamolupyohan. An syudad amo an pamunuan han nagpapalibot nga estado han São Paulo, an estado nga gidamo-i hin molupyo ngan girikohi nga estado ha Brasil. Nag-uunat iní hin dako nga impluwensya ha langyaw ha komersyo, panalapi, mga arte ngan ha kali-awan. An ngaran han syudad nagpapasidungog kan Apostol San Pablo han Tarso. An metropolitano nga kahaluag han syudad, an Darudako nga São Paulo, nagraranggo nga amo an gidamo-i hin molupyo ha Brasil ngan amo an ika-12 nga gidamo-i hin molupyo ha kalibotan. An proseso hin con-urbasyon han metropolitano nga mga kahaluag nga nahamutang nga naglilibot han Darudako nga  São Paulo (Campinas, Santos, Sorocaba ngan han Siong han Paraíba) naghimo han São Paulo Macrometropolis, a megalopolis nga mayda labaw hin 30 ka milyon nga mga molupyo, usá han mga gidamo-i hin kamolupyohan nga mga urbano nga aglomerasyon ha kalibotan.




#Article 610: Shinjuku, Tokyo (132 words)


An Shinjuku (ha Hinapon: 新宿区 nga ha Linatin nga kasurat Shinjuku-ku) usa han mga karuhaan kag tulo (23) nga mga ispisyal nga baryo han Tokyo, Hapon. Usa ini nga dako nga sentro hin komersyo ngan administrasyon, ngan anhe an pinakadamo hin buhat nga istasyon hin tren ha kalibutan (Istasyon han Shinjuku), ngan an Edifisyo han Metropolitano nga Gobyerno han Tokyo, an sentro hin administrasyon para han kagamhanan o gobyerno han Tokyo.

Nagpapalibot han Istasyon han Shinjuku in mga tindahan nga almasen, mga tindahan para hin mga ispisyalista hin electronika ngan camera, mga sinehan, mga restaurante ngan mga bar. Damo nga mga internasyonal nga hotel anhi nahamutang.

Dida han 2008, an baryo mayda populasyon nga mga 312,418 ngan densidad hin 17,140 ka tawo ha tagsa km². An bug-os nga kahaluag 18.23 ka km².




#Article 611: Rio de Janeiro (703 words)


An syudad han Rio de Janeiro (lokal nga , Salog han Enero), nga an bug-os nga ngaran ha pagtikang São Sebastião do Rio de Janeiro (San Sebastian han Salog han Enero), amo an kapital han estado han Rio de Janeiro ngan amo an ikaduha nga gidako-i nga syudad han nasod Brasil.  Ini amo gihapon an ikatulo nga gidako-i nga metropolitana nga kahaluag ngan aglomerasyon ha Salatan nga Amerika ika-6 nga gidako-i ha mga Amerika, ngan ika-26 ha kalibutan.

An syudad amo an ulohan o kapital han Brasil hin haros duha ka siglo, tikang han 1763 tubtob han 1815 han panahon nga kolonyahanon nga Portuges, tikang han 1815 tubtob han 1821 komo ulohan han Gin-usa nga Ginhadi-an han Portugal, Brasil ngan han Algarves, ngan tikang han 1822 tubtob 1960 komo ulohan hin naglulugaring nga nasod. Gin-agnayan an Rio nga Cidade Maravilhosa o Urusahon nga Syudad. 

An Rio de Janeiro in nagrerepresentar han ikaduha nga gidakoi nga GDP han nasod (ngan ika-30 nga gidakoi ha kalibutan, nga ginbabanabanahan nga may-ada 343 bilyones reais (IBGE/2008), ngan ini in mga ulobuhatan han duha nga mga dagko nga Brasilhanon nga companya - Petrobras ngan Vale, ngan mga dagko nga companya han lana ngan teleponyo ha Brasil, labot la han mga gidakoi nga conglomerato han medya ngan companya han communicasyon ha Salatan nga America, an Mga Katig-uban Globo.  Balay hin damo nga mga unibersidad ngan mga instituto, ini an ikaduha ha gidakoi nga pamumutnga han panhalikat ngan panpadukwag ha Brasil, nga may-ada 17% han nasodnon nga produksyon syentifico - sumala han 2005 nga datos.

An Rio de Janeiro in ginkakadtoan nga dagkonbungto ha salatan nga hemisfero ngan in bantog ha natural nga kalibungan, mga karisyuhan carnival, samba, Bossa Nova, ngan mga dagat balneario sugad han Barra da Tijuca, Copacabana, Ipanema, ngan Leblon.  An iba nga gibantogi nga tigaman ha pagdugang han mga dagat in naglalakip an higante nga estatuwa han Cristo nga Manurubos ('Cristo Redentor') ha bawbaw han Bukid Corcovado, nga ginngaranan nga usa ha Pito ha Bag-o nga Makalilisang ha Kalibutan; bukid Tinapay hin Asukar (Pão de Açúcar) lakip an iya de cable nga kotse; an Sambódromo, ngan Estadio Maracanã, usa ha gidakoi nga estadio panfotbol ha kalibutan.  An 2016 Katpaso nga Olimpico in mahihitabo ha Rio de Janeiro, kun diin matitigamnan nga syahan nga makapot an usa nga Salatan Americanhon nga dagkonbungto hini nga panhitabo.  Igdudumara liwat an kataposan nga mulay han 2014 FIFA World Cup ha kanan Rio Estadio Maracanã.

An Rio de Janeiro in nahamutang ha kanan Brasil Atlantico baybayon nga dapit, harani ha Tropico han Capricorn, kun diin an baybayon hin naatubang pasinirangan-katundan.  Kadak-an naatubang pasalatan, an syudad in nahitukod ha sabang hini nga bagis nga baybayon, Bahia han Guanabara, ngan an iya pasakob in gintitigamnan hin usa nga katungtungan hin tuna nga gintatawag nga Tinapay hin Asukar (Pão de Açúcar) – usa nga nakikilal-an ha syudad.

An Sentro, an kabutngaan han Rio, in natungtong ha mga patag han katundan nga baybayon han Bahia han Guanabara.  An durudako nga bahin han syudad, agsob gintatawag nga Sona Amihanan, in naunat pakadto ha dumagsaan han mga patag nga naglalakip han pandagat ngan pantuna nga mga sedimento ngan mga bukid-bukid ngan pipita nga batoon nga mga bukid.  An Salatan nga Sona han syudad, nga naabot han mga kadagatan, in mayda katubtuban tikang ha Sentro ngan tikang ha Amihanan nga Sona pinaagi hann baybayonon nga mga bukid.  Ini nga mga bukid ngan mga pungtod in mga lapos han Serra do Mar ha kanawayan, an daan nga gneis-granito nga kadena hin kabugkiran nga nagpoporma han mga salatan nga mga pakiling nga katunaan han Brasilhanon nga mga Hitaas nga Katunaan.  An kadak-an han Katundan nga Sona, in nauutod han bukidnon nga mga katunaan, nga maaabot pinaagi han mga bag-o nga dalan ngan tunel ka kataposan han ika 20 nga gatostuig.

An popyulasyon han syudad han Rio de Janeiro, nga aada ha kahaluag nga 1,182.3 kilometro kwadrado (456.4 milya kwadrado), in ginbabanabanahan nga aada ha 6,100,000.  An popyulasyon han durudako nga lugar metropolitana in ginbabanabanahan nga aada ha 11-13.5 milyones.  Ini an kanan Brasil ulohan tubtob 1960, kun diin ginsaliwanan han Brasilia.  An mga monupyo han syudad hin ginkikilala nga Cariocas.  An buhatanon nga awit han Rio amo an Cidade Maravilhosa.




#Article 612: Paraguay (221 words)


An Paraguay (ha Guarani: Paraguái), nga an opisyal nga pagtawag Republika han Paraguay (Kinatsila: República del Paraguay ; Guaraní: Tetã Paraguái), amo han usa han mga duduha la nga ginpalibutan hin tuna nga nasod ha Salatan nga Amerika (upod han Bolivia). Nahamutang ini han duha nga mga pangpang o dapit han Salog Paraguay ngan ginsasapitan ini han Argentina ha salatan ngan ha habagatan, han Brasil ha sidlangan ngan ha dumagsaan, ngan han Bolivia ha kanawayan. Tungod han pagkabutnga hini nga kahamutang ha Salatan nga Amerika, an nasod agsob tawagon nga Corazón de América — Kasingkasing han Amerika.

An nasod gin-ngaranan tungod han Salog han Paraguay nga naagi hin pagsulog ha butnga han nasod tikang ha amihanan ngadto ha salatan. Mayda mga upat ka bersyon para han gintikangan han ngaran han salog. An literal nga kahubad tikang ha Guaraní amo an Para = ha damo nga mga kolor; Gua = tikang ha o tinatag-iyahan han o lugar; Y = tubig o salog o danaw. Ini puyde magresulta hin:

Damo nga mga kolor tikang han tubig (posible tungod han pagkita han adlaw dida han tubig o an mga pikoy ha daplin han tubig)

An Paraguay mayda napulo kag pito nga mga departamento ngan usa nga distrito capital.  Ini, upod han ira mga kapital amo an:

An mga departamento ginbahinbahin ngadto hin mga distrito.




#Article 613: Panamá (171 words)


An Panamá (puyde liwat igsurat nga Panama) nga ha opisyal nga pagtawag Republika han Panamá (ha Kinatsila: República de Panamá) amo an usa ka nasod ha Butnga nga Amerika. Nahamutang ini hin istmo nga nadugtong han Amihanan ngan Salatan nga Amerika, mayda nasiring nga ini usa nga transkontinental nga nasod. Ginsasapitan ini han Costa Rica ha kanawayan, han Colombia ha timugan, han Dagat Caribe ha amihanan ngan han Kalawdan Pacifico ha salatan. An kadako hini 75,000 ka km² nga mayda populasyon hin mga 3,300,000. An kapital amo an syudad han Panama.

An Panamá ginbahin ngadto hin siyam nga mga probinsya o lalawigan ngan tulo nga mga lumadnon nga rehiyon nga tinatawag ha Kinatsila: comarca indígenas, nga agsob ginpapahalipot nga comarca.

Mayda pa duha nga mga comarca ha sakob hin mga probinsya nga gintatratar nga baga hin corregimiento o munisipyo.

An siyam nga mga lalawigan o probinsya amo an:

An tulo nga nivel-hin-lalawigan nga mga comarca (nga gin-indikar ha mapa) amo an:

An duha nga mga ubos-hin-probinsya nga mga comarca amo an:




#Article 614: Colombia (375 words)


An Colombia nga ha opisyal nga pagtawag Republika han Colombia (ha Kinatsila: República de Colombia), usa nga nasod ha kanawayan o amihanan-katundan nga Salatan nga Amerika o América del Sur. Ginsasapitan an Colombia ha sidlangan han Venezuela ngan Brasil; han Ecuador ngan Peru ha salatan ; han Dagat Caribe ha amihanan; ha kanawayan han Panama; ngan han Kalawdan Pacifico ha katundan. An Colombia mayda liwat mga pag-ultan ha dagat upod han Jamaica, Haiti, an Republika Dominicana, Honduras, Nicaragua ngan Costa Rica. An amo an ika-26 nga gidako-i nga nasod ha kalibutan ngan an ika-upat nga gidako-i ha Salatan nga Amerika (sunod han Brasil, Argentina, ngan Peru). Amo ini an ika-29 nga gidako-i hin populasyon nga nasod ha kalibutan ngan an ikaduha nga gidako-i ha Salatan nga Amerika, sunod han Brasil. An Colombia amo an mayda han ikatulo nga gidako-i nga populasyon nga nayakan hin Inespanyol o Kinatsila ha kalibutan sunod han Mehiko ngan Espanya.

An Colombia ginbahin ngadto hin katloan kag duha (32) nga mga departamento ngan usa nga distrito hin kapital, nga gintatratar komo usa nga departamento (an Bogotá amo liwat an kapital han departamento han Cundinamarca). An mga departamento ginbahin-bahin pa ngadto hin mga munisipyo, nga an tagsa hini mayda lingkoranan hin munisipyo, ngan an mga munisipyo liwat ginbahin ngadto hin mga corregimiento. An tagsa departamento mayda lokal nga kagamhanan o gobyerno upod hin gobernador ngan asamblea nga direkta nga na-elihido hin upat-ka-tuig nga pagsirbe.  An tagsa munisipyo pinamunoan hin alkalde ngan konseho, ngan an tagsa corregimiento hin elehido nga corregidor.

Dugang han kapital, siyam nga mga syudad gindesignar nga mga distrito (baga hin mga ispisyal nga munisipyo), tungod hin mga ispisyal nga nagpapaiba nga kinaiya hinin nga mga syudad.  Ini nga mga syudad amo an Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Cúcuta, Popayán, Tunja, Turbo, Buenaventura ngan Tumaco. Mayda mga departamento nga mayda mga lokal nga administratibo nga mga ubos nga pagbahin, nga diin an mga bungto nga damo hin tawo ngan mga munisipyo mga hagrani (sugad pananglitan ha Antioquia ngan Cundinamarca). Kon diin an mga departamento mayda gamay nga populasyon ngan mayda mga problema hin seguridad (sugad pananglitan han Amazonas, Vaupés ngan Vichada), mga ispisyal nga adminstratibo nga pagbahin ginagamit, sugad hin departamento ngacorregimientos, nga baga hin sagol hin munisipyo ngan hin corregimiento.




#Article 615: Republika Dominicana (239 words)


An Republika Dominicana (puyde liwat ha literal nga Winaray: Republika nga Dominicana o Dominicana nga Republika ha Kinatsila: República Dominicana; Iningles: Dominican Republic) usa nga nasod ha isla han Hispaniola, kabahin han kapuropod-an han Antillas Mayores ha rehiyon han Caribe. An katundan nga ikatulo nga bahin han isla amo an nasod han Haiti, amo nga an Hispaniola usa han mga isla han Caribe nga okupado hin duha nga nasod, upod han Saint Martin. Ha kahaluag ngan populasyon, an Republika Dominicana amo an ikaduha nga gidako-i isla-nga-nasod (sunod han Cuba), nga mayda 48,442 ka km² ngan hin mga 9.5 ka ribo o milyo nga tawo.

An ngaran hini tikang han ulohan nga syudad han Santo Domingo, nga ginngaranan ni Bartolomé Colón han Agosto 5, 1498 komo La Nueva Isabela, Santo Domingo del Puerto de la Isla de la Española, nga ginngaran tikan han usa o posible nga duha ha dungog han baraan nga adlaw nga Dominggo (an Linatin nga pulong Dominicus nangangahulogan an kanan Ginoo (adlaw)) ngan Santo Domingo de Guzmán, ngan an adlaw hin pyesta Agosto 4.

An Republika Dominicana ginbahinbahin ngadto hin katloan kag usa (31) nga mga probinsya o lalawigan. Ha dugang pa, an nasodnon nga kapital, an Distrito Nacional (Nasodnon nga Distrito), ada ha sakob han Santo Domingo.

An mga lalawigan ginbahin ngadto hin mga munisipyo (ha Kinatsila: municipios; kon usa municipio). Amo ini an ikaduha nga nivel ha politika ngan administratibo nga pagbahin han nasod.

 




#Article 616: Johor (144 words)


An Johor (nga agsob liwat ginsusurat ha Iningles nga Johore, ha Jawi mga kasurat:جوهر) usa nga estado o negeri han Malaysia ha butnga han 1°20 ha Amihanan ngan 2°35 ha Amihanan. Usa ini han mga nadukwag nga mga negeri ha Malaysia. An kapital nga syudad ngan lingkoranan han hadi han Johor amo an Johor Bahru, nga tinatawag han kasanhi nga Tanjung Puteri (Winaray: Pangpang han Prinsesa). An daan nga kapital han negeri amo an Johor Lama. An Arabo nga pahidungong nga ngaran han estado amo an Darul Ta'zim (Puy-anan hin Pagtahod'). Ginpalibutan ini han Pahang ha amihanan, Melaka ngan Negeri Sembilan ha kanawayan, ngan han Mga Estrecho han Johor ha salatan. An Tanjung Piai, ha distrito han Pontian, amo an pinakasalatan nga dapit han mainland nga Asya.

An mga taga-Malaysia ngan taga-Singapur nagamit han pagpahalipot nga JB ha pagtawag han syudad han Johor Bahru.




#Article 617: Kedah (240 words)


An Kedah (ha Jawi: قدح, populasyon 1,778,188) usa nga estado o negeri han Malaysia, nga nahamutang ha kanawayan nga dapit han Peninsular nga Malaysia. Naglalakip an estado hin bug-os nga kahaluag nga 9,425 ka km², nan an kadam-an hini mga kapatagan nga gintatanom in humay, pati an isla han Langkawi. Gintawag ini nga Syburi (ha Thai nga yinaknan: ไทรบุรี) han Siames han ilarom pa ini han ira impluwensya.

Ha amihanan amo an estado han Perlis ngan an panlangyaw nga pag-ultan upod han Songkhla ngan Yala nga mga lalawigan han Thailand, ha salatan amo an Perak ngan ha habagatan an Penang.

An kapital ngan lingkoranan han hadi han negeri amo an Alor Setar. An iba pa nga mga importante nga mga bungto amo an Sungai Petani, ngan Kulim ha mailand, ngan Kuah ha Pulau Langkawi. An Kedah ginbahin ngadto hin napulo kag duha nga mga distrito:- Baling, Bandar Baharu, Kota Setar, Pokok Sena, Kuala Muda, Kubang Pasu, Kulim, Pulau Langkawi, Padang Terap, Pendang, Sik, nganYan.

An Arabo nga pahidungog nga ngaran para han Kedah amo an Darul Aman nga amo gihapon an kahulugan han ngaran ha pahidungog han Brunei nga Darussalam (Puy-anan hin Kamurayaw). 

An populasyon han estado ha etniko nga grupo han 2003 gin-estimar nga: Malay (1,336,352 o 75.5%), Intsik (252,987 o 14.2%), Indianon (122,911 o 6.9%), mga diri-bungtohanon (35,293 o 1.9%), Mga iba (27,532 o 1.5%).

An Danaw han Pedu amo an gidako-i nga hinimo-hin-tawo nga danaw han estado.




#Article 618: Kelantan (179 words)


An Kelantan usa nga estado o negeri han Malaysia. An kapital ngan lingkoranan-hadi-anon amo an Kota Bharu. An Arabo nga ngaran ha pahidungog amo an Darul Naim, (An Malipayon nga Puy-anan).

Nahamutang an Kelantan ha dumagsaan han Peninsular nga Malaysia. Ginsasapitan ini han lalawigan han Narathiwat han Thailand ha amihanan, han Terengganu ha timugan, han Perak ha katundan, ngan han Pahang ha salatan. Ha dumagsaan han Kelantan amo an Dagat Salatan Tsina.

Nahamutang an Kelantan ha dumagsaan nga pag-ultan han peninsula. An Kelantan, nga usa han mga teorya mahitungod han ngaran amo an Tuna hin Kidlat (kitaa an mga alternatibo nga mga teorya ha ubos), usa nga agrario nga estado nga damo in mga humayan, mga barrio hin panagat ngan puno hin casuarina nga mga baybayon. An Kelantan amo an lugar han pinaka-hadto nga mga nabilngan ha arkeolohiya ha Malaysia, pati in pira nga mga prehistoriko nga mga urukyan hin lumad.

An Parti Islam Se-Malaysia (PAS) amo an dida ha poder han estado hin damo na ka tuig ngan an Kelantan usa gihapon han pinaka-konserbador ngan Islamico nga estado. 




#Article 619: Melaka (140 words)


An Melaka (nga agsob liwat ginsusurat nga Malacca ha Iningles ngan Malaca ha Kinatsila; nga gin-agnayan nga An Estado ha Kaagi o Negeri Bersejarah han mga lokal) amo an ikatulo nga giguti-ayi nga estado han Malaysia, sunod han Perlis ngan Penang. Nahamutang ini ha salatan nga rehiyon han Peninsula han Malaya, ha Mga Estrecho han Malacca. Ginsasapitan ini han Negeri Sembilan ha amihanan ngan han estado han Johor ha salatan. An kapital han estado amo an Bandar Melaka. An sentro ha kaagi hinin nga syudad ginlista nga usa nga prominente nga Patrimonio de la Humanidad o World Heritage Site han UNESCO tikang han Hulyo 7, 2008.

Bisan mgan kon an Melaka amo an usa han mga gimaiha-i nga mga sultanato nga Malay, waray na Sultan an negeri yana. Lugod, an mangulo han estado amo an Yang di-Pertua Negeri o Gobernador.




#Article 620: Hua Phan (111 words)


An Hua Phan (o Houaphan; ha Lao: ຫົວພັນ) usa nga lalawigan han Laos, nga nahamutang ha sidlangan nga dapit han nasod. Dinhi nahamutang an Kalungiban han Viengxay, usa nga haluag nga kanit-kanit hin mga lungib nga gin-gamit han Pathet Lao, ngan an Parque hin Arkeolohiya han Hintang, usa han mga importante nga mga pre-historico nga mga lugar ha amihanan nga Laos. An Hua Phan usa han mga pinakakablas nga mga lugar ha Laos pero usa ini han mga gimaopayi nga kiritaon ngan mga mag-upay an mga textile tikang dinhe.

An kapital han Hua Phan amo an syudad han Sam Neua.

An Hua Phan ginbahin-bahin ngadto han mga nasunod nga mga distrito:




#Article 621: Nicaragua (130 words)


An Nicaragua nga an opisyal nga pagtawag Republika han Nicaragua (ha Kinatsila: República de Nicaragua) usa nga nasod ha Butnga nga Amerika. An kapital hini amo an syudad han Managua.

An Nicaragua usa nga unitaryo nga republika. Ha pag-administrar o pagdumara, ginbahinbahin ini ngadto hin napulo kag lima (15) nga mga departamento ngan duha nga naglulugaring-hin-pagdumara nga mga rehiyon (mga autonomo nga komunidad) nga nahibatikan dida han modelo Espanyol. An mga departamento liwat ginbahinbahin ngadto hin usa ka gatos kalim-an kag tulo (153) nga mga munisipyo (municipio kon ha Kinatsila). An duha nga mga autonomo nga rehiyon amo an 'Región Autónoma Atlántico Norte'
ngan 'Región Autónoma Atlántico Sur', nga agsob tawagon nga RAAN ngan RAAS, respectibamente; ugsa hira taga-i hin autonomiya han 1985 ini hira amo an departamento han Zelaya.




#Article 622: Pahang (149 words)


An Pahang (ha Jawi: ڨهڠ) amo an ikatulo nga gidako-i nga negeri o estado ha Malaysia, sunod han Sarawak ngan Sabah, nga na-okupa han cuenca hidrografika o river basin han Salog han Pahang. Ginsasapitan ini ha amihanan han Kelantan. Ha katundan mabibilngan an mga estado han Perak, Selangor ngan Negeri Sembilan, ha salatan an Johor ngan ha sinirangan an Terengganu ngan an Dagat Salatan nga Tsina.

An kapital han negeri amo an Kuantan, ngan an lingkoranan-nga-hadi-anon ha Pekan. Mga iba nga mga importante nga bungto amo an Jerantut, Kuala Lipis, Temerloh ngan an mga mukidbukid nga mga resort han Genting Highlands, Cameron Highlands, Bukit Tinggi ngan Mukidbukid Fraser. 

An Arabo nga pahidungog nga ngaran amo an Darul Makmur (Puy-anan hin Paghupoy).

An etniko nga komposisyon mga 1,000,000 nga mga Malay ngan Bumiputra, mga 233,000 nga mga Intsik, mga 68,500 nga Indio 13,700 nga iba ngan 68,000 nga mga diri-bungtohanon.




#Article 623: Perak (208 words)


An Perak usa han mga napulo kag tulo (13) nga mga negeri o estado han Malaysia. Ini an ikaduha nga gidako-i nga estado ha Peninsular nga Malaysia nga nagsasapit han Kedah ngan lalawigan han Yala han Thailand ha amihanan. Ha kanawayan sapit an estado han Pulau Pinang samtang ha sinirangan tikang han estado mabibilngan an mga estado han Kelantan ngan Pahang ngan an estado han Selangor ha tikadto ha salatan ngan ha katundan pinaagi han Estrecho han Malacca.

An Perak nangangahulogan nga salapî o plata o silver ha Bahasa Melayu. An ngaran tikang han baga hin salapi nga kolor han estanyo o tin. Han mga 1890, an Perak, nga mayda han gidamo-i nga alluvial deposit hin estanyo ha kalibutan amo an usa han mga bahandi han korona han Imperyo Brittaniko. Pero mayda liwat nasiring nga an ngaran tikang han inggat hin isda ha tubig nga baga hin salapi. An Arabo nga pahidungog nga ngaran para han Estado amo an Darul Ridzuan, an Tuna hin Grasya.

An Ipoh, amo an kapital han estado han Perak, ngan kilalado ini han pag-mina hin estanyo tubtob han paghamubo han presyo nga naka-apekto han ekonomiya han estado. Pero an kapital-nga-hadi-anon adto ha Kuala Kangsar, nga diin nahamutang an palasyo han Sultan han Perak.




#Article 624: Selangor (262 words)


An Selangor (ha Jawi nga kasurat: سلاڠور; kilalado liwat han Arabo nga pahidungog nga Darul Ehsan, o Puy-anan hin Sinceridad) usa han mga napulo kag tulo (13) nga mga estado han Malaysia. Nahamutang ini ha katundan nga labnasan han Peninsular nga Malaysia ngan ginsasapitan ini han Perak ha amihanan, han Pahang ha sidlangan, han Negeri Sembilan ha salatan ngan han Estrecho han Malacca ha katundan. Nagpapalibot ini han mga federal nga teritoryo han Kuala Lumpur ngan Putrajaya. 

An estado usa nga hereditaryo nga monarkiya konstitusyonal, nga diin an naghahadi nga Sultan (tikang han 2001) amo hi Sultan Sharafuddin Idris Shah. An Menteri Besar (mangulo nga ehekutibo han gobyerno han estado) ha yana hi Tan Sri Abdul Khalid Ibrahim, han Parti Keadilan Rakyat (PKR) (Partido han Hustisya han Katawhan) nga bahin han Pakatan Rakyat, tikang han Marso 10, 2008. An yana nga namumuno han oposisyon ha Katitirok han Estado han Selangor (Asamblea Estatal han Selangor) amo hi Dato Seri Dr. Mohd Khir Toyo, nga api han United Malays National Organisation (UMNO) nga partido ha Barisan Nasional, nga amo liwat an ika-13 nga Menteri Besar han Selangor.

An kapital han estado amo an syudad han Shah Alam, nga amo liwat an syahan nga syudad ha Selangor ngan an kapital-han-sultan amo an Klang, nga diri syudad. In ikatulo nga dako nga sentro urbano amo an Petaling Jaya nga ginhimo nga syudad han Hunyo 20, 2006. Amo nga an Selangor usa han duduha la nga mga estado han Malaysia nga mayda sobra pa hin usa nga syudad; an ikaduha nga estado nga sugad gihapon an Sarawak.




#Article 625: Perlis (126 words)


An Perlis (ha Jawi ﭬﺮليس‎) , amo an gigamayi nga estado o negeri ha Malaysia. Nahamutang ini ha amihanan nga dapit han katundan nga labnasan han Peninsular nga Malaysia ngan sapit ini han mga lalawigan han Satun ngan Songkhla han Thailand ha amihanan nga linea. 

An Perlis mayda populasyon nga 210,000. An etniko nga komposisyon para han tuig 2000 ha Perlis amo an: Malay (174,805 o 79.74%), Intsik (21,058 o 9.6%), Indio (2,658 or 1.21%) ngan mga iba (20,690 or 9.45%). 

An kapital han Perlis amo an Kangar ngan an kapital-nga-hadi-anon amo an Arau. An Padang Besar ha linea han Malaysia-Thailand usa liwat nga importante nga bungto. An main nga puerto amo an gamay nga barrio han Kuala Perlis, nga nasumpay ngadto han Isla han Langkawi. 




#Article 626: Negeri Sembilan (245 words)


An Negeri Sembilan (puyde liwat Negri Sembilan, ha Jawi: نڬري سمبيلن), nga nangangahulogan nga negeri hin siyam o estado hin siyam ha Bahasa Melayu, usa han mga napulo kag tulo (13) nga mga negeri o estado han Federasyon han Malaysia. Nahamutang ini ha katundan nga labnasan han Peninsular nga Malaysia, ha salatan han Kuala Lumpur ngan ginsasapitan ini ha amihanan han Selangor, ha sidlangan han Pahang ngan ha salatan han Melaka ngan Johor. 

An ngaran tikang daw han siyam nga mga distrito o nagari (nga yana tinatawag nga luak) nga gin-ukyan han Minangkabau, usa nga etniko nga grupo tikang ha Katundan nga Sumatra (ha yana nga Indonesya). An mga kanan-Minangkabau nakikita pa yana ha tradisyonal nga arkitektura ngan han yinaknan nga ginagamit dida.

Nag-iiba ini han mga sultan nga hereditaryo han iba nga mga may hadi mga estado han Malay. An naghahadi han Negeri Sembilan tinatawag nga Yang di-Pertuan Besar imbes nga Sultan. An pagpili o pag-elehir han Namumuno nahihinabo pinaagi han pagpili ha iya han konseho hin mga Undang nga nangungulo han upat nga mga gidako-i nga distrito han Sungai Ujong, Jelebu, Johol, ngan Rembau, nga amo an rason nga ini usa han mga elehido nga mga monarkiya.

An kapital han Negeri Sembilan amo an Seremban. An kapital-nga-hadi-anon amo an Seri Menanti ha distrito han Kuala Pilah. Iba nga mga importante nga bungto amo an Port Dickson ngan Nilai. 

An Arabo nga pahidungog para han estado amo an Darul Khusus (an Ispisyal nga Puy-anan).




#Article 627: Kaliningrad (115 words)


An Kaliningrad o kundi man Kaliningrado (, ha kaagi , , , , , ) amo an gidako-i nga syudad ngan sentro hin pagdumara han Kaliningrad Oblast, usá nga Ruso nga exclave dida ha Dagat Baltiko. Sumala han 2010 nga Census, an kamolupyohan han Kaliningrad 431,902.

Nahamutang iní ha butnga han Polonya ngan Lithuania, nga yana kabahin han Unyon Europeo. Han Matugnaw nga Gyera an Kaliningrad importante ha estratehiya. Katapos han de facto nga pag-anexar han teritoryo, an mga Sovietika nga nagdudumara naghimo hin bag-o nga syudad nga nagpara han kadam-an han mga sumpay nga makasaysayan han daan nga syudad.  Ha pipira nga mga distrito, mayda pipira nga mga monumento nga tikang ugsa-han-gera nga nagpapabilin.




#Article 628: Pablo Neruda (128 words)


Hi Pablo Neruda (Hulyo 12, 1904 – Septyembre 23, 1973) amo an dagan-ngaran o pen name, ngan ha urhe, an legal nga ngaran han Chileno nga magsusurat ngan politiko nga hi Neftalí Ricardo Reyes Basoalto. Ginkuha ni Neruda an iya dagan-ngaran han mga 10-20 nga pangidaron ha iya pagkabatan-on, tungod matago an iya siday tikang han iya amay, usa nga istrikto nga tawo ng karuyag han iya anak nga magkaada hin praktikal nga pagpakabuhi. An iya dagan-ngaran kinuha tikang han Czekh nga magsusurat ngan magsisiday nga hi Jan Neruda; an Pablo ginsisiring nga kihuha tikang kan Paul Verlaine. An mga sinurat ni Neruda ginhubad ha damo nga mga yinaknan ngan sinisiring hiya nga usa han mga dako ngan duro hin impluwensiya nga mga magsisiday han ika-20 nga siglo. 




#Article 629: Cartago, Cartago (141 words)


An Cartago usa nga syudad ha Costa Rica, mga 25 ka km (15 ka milyas) ha sinirangan han kapital, San José. Nahamutang ini hin kahitaas nga mga 1435 ka metros  (some 4,707 ka ft) ha igbaw han nivel han dagat, ha base han Bulkan Irazú. An Cartago amo an kapital han lalawigan han Cartago. Naglalakip an syudad hin kahaluag nga 152,68 ka km². Naglalakip ini han mga distrito ha sawang han syudad: Oriental, Occidental (kilalado nga amo an sentro o downtown nga lugar), San Nicolás (an main nga entrada han syudad ha katundan), El Carmen (amihanan), San Rafael de Oreamuno (ha sidlangan, amo an kapital han kanton han Oreamuno), Dulce Nombre ngan San Francisco (ha salatan, an San Francisco agsob nga tinatawag nga Aguacaliente). Han 2008 an syudad mayda populasyon nga 156,600 ka molupyo, sumala han Instituto han Estadistika ngan Census.




#Article 630: Venezuela (424 words)


An Venezuela, nga an opisyal nga pagtawag an Republika Bolivaryana han Venezuela (ha Kinatsila: República Bolivariana de Venezuela), usa nga nasod ha amihanan nga labnasan han Salatan nga Amerika.

An nasod amo in kontinental nga mainland ngan damola-ay nga mga isla o puro nga nahamutang tikang han labnasan han Venezuela ha Dagat Caribe. An nasod ginsasapitan han Guyana ha sidlangan, han Brasil ha salatan, ngan han Colombia ha katundan. An Trinidad ngan Tobago, Grenada, St. Lucia, Barbados, Curaçao, Bonaire, Aruba, San Vicente ngan an Grenadinas ngan an Leeward Antilles nahamutang ha amihanan, ha lawod tikang han Venezolano nga labnasan. An kadako hini 916,445 ka km² nga mayda populasyon hin mga 28,200,000. An kapital hini amo an Caracas. Nahamutang ini ha tropika ngan harani han ekuator ha Amihanan nga Hemisfero.

An Venezuela usa nga kasanhi nga kolonya Espanyola, nga naglugaring tikang han 1821. Mayda ini ginkakaagawan han Guyana nga teritoryo, ngan an kaurog hini nahanungod han Essequibo nga lugar, ngan ginkakaagan liwat an Venezuela han Colombia mahitungod han Golfo han Venezuela. Han 1895, katapos han pagkabaton han linea upod han Guyana, ginsumite ini hin waray gindadapigan nga komisyon, nga dida han 1899 naghimo hin desisyon nga kaurogan nahaupay han Guyana.  An Venezuela sinisirng nga usa han mga 17 nga mga pinaka-biodiverso nga mga nasod.

An Venezuela upod han mga pinakaurbanisado nga mga nasod ha Latinoamerica; an kadam-an han mga Venezolano naukoy dida han mga syudad ha amihanan, labi na dida ha Caracas an kapital nga syudad nga amo liwat an gidako-i nga syudad han nasod.  Mga iba nga dagko nga mga syudad amo an Maracaibo, Valencia, Maracay, Barquisimeto ngan Syudad Guayana. An Venezuela amo liwat in mabiblingan hin magkadirudilain nga kamananapan ha dirudilain nga protektado nga mga habitat.

An Venezuela ginbahin ngadto hin mga karuhaan kag tulo (23) nga mga estado, usa nga distrito hin kapital (distrito capital) nga naglalakip han syudad han Caracas, an mga Dependensya Federal (Dependencia Federal kon ha Kinatsila, usa nga ispisyal nga teritoryo), ngan an Guayana Esequiba (nga ginkakaagawan upod han Guyana). An Venezuela ginbahinbahin pa ngadto hin 335 nga mga munisipyo (municipio); ini liwat ginbahinbahin ngadto hin sobra usa ka yukot nga mga parokya (parroquia). An mga estado gintirok ngadto hin siyam nga mga admininistratiba nga rehiyon (region administrativa), nga gin-establecer hin decreto hin mangulo. Ha kaagi, an Venezuela nag-angkon liwat han tanan nga teritoryo han Guyana nga katundan han Salog Essequibo; ini nga 159,500 ka kwadrado nga kilometro (61,583 nga kwadrado ng milyas) nga katunaan gintawag nga Guyana Esequiba o an Zona en Reclamación (an zona nga ginbabawi).




#Article 631: Dependencias Federales Venezolanos (298 words)


An Mga Dependensya Federal o Dependencias Federales, sumala han Konstitusyon han Republika Bolivariana han Venezuela, amo in mga bahin hin teritoryo han Republika nga diri api hin Estado, Teritoryo Federal ngan han Distrito Capital, nga mga isla o puro nga amo an teritoryo ha dagat o nabawbaw han plataforma kontinental. Gin-organisa ini hin 12 ka grupo hin puro, kondi bisan pa mga 89 nga isla nahailarom han pagdumara hin iba nga mga estado nga venezolano tungod han kahirani han mga hini ha mga baybayon han Anzoátegui, Aragua, Carabobo, Falcón, Miranda, Nueva Esparta ngan Sucre. 

Naghahatag ini para han Venezuela hin Teritoryo ha Kadagatan, nga diin mayda ini bug-os nga nasodnon nga soberaniyangan ha pagsunod han mga Katungod han Dagat han mga nasod riberenyo, ini nga kordon hin mga puro amo an punto hin pagtikang para han pag-estableser han mga delimitasyon hin 200 ka milyas, nga naghihimo hin sugad han Zona Económica Exclusiva (Z.E.E.), nga sinisiring nga usa nga espasyo hin dagat ngan ilarom-hin-dagat nga mga aproximadamente 650 ka yukot nga kwadrado nga km, nga tinatawag liwat nga Mar Patrimonial. An Venezuela nga may base han iya teritoryo caribenyo gindelimitar an iya mga frontera maritima hin 5 nga nasod Estados Unidos han Amerika, Fransya, Nederlandes (Holanda), Republika Dominicana, ngan Trinidad ngan Tobago. An magsaragpit nga mga isla ha Dagat Caribe ngan ha ubos nga katunga han atlantico venezolano mayda namumutnga nga temperatura hin tinu-ig nga nahabutnga hin mga 26 ngan 28ºC, ngan mayda presipitasyon o pag-uran hin mga 300 tubtob 500 nga milimetro hin tuig.

Sumala han mga estimasyon nga gibag-ohi an kahaluag han mga dependensya Federal mga 342,25 ka km² nga diri upod an gamay nga kapuropod-an o archipiélago han mga puro ha Caracas. An mga isla o puro, an ira mga grupo ngan kapuropod-an gintalaan ha ubos:




#Article 632: Ecuador (194 words)


An Ecuador nga an opisyal nga pagtawag Republika han Ecuador (ha Kinatsila: República del Ecuador), usa nga nasod nga nahamutang ha kanawayan o amihanan-katundan nga dapit han Salatan nga Amerika. Usa ini nga representatiba nga demokratiko nga republika. Ginsasapitan ini han Colombia ha amihanan, han Peru ha sidlangan ngan ha salatan, ngan han Kalawdan Pacifico ha katundan. Usa ini han duha nga nasod ha Salatan nga Amerika (upod han Chile) nga waray linea upod han Brasil. Lakip liwat han nasod an Islas Galápagos ha Pacifico, mga 965 ka kilometro (600 ka milyas) ha katundan tikang han mainland. An Ecuador natabok han linea nga ecuador, ngan tikang hini ginkuha an ngaran, ngan mayda ini kahaluag nga 25,6371 ka kwadrado nga kilometro (98,985 nga kwadrado nga milyas). An kapital hini amo an Quito; an gidako-i nga syudad hini amo an Guayaquil.

An Ecuador ginbahin ngadto hin karuhaan kag upat (24) nga mga lalawigan o probinsya, ngan ini ginbahinbahin ngadto hin mga kanton (ha Kinatsila canton). An mga kanton liwat ginbahin ngadto hin mga parokya (parroquia). An mga parokya puyde mga urbana (sugad han kapital han lalawigan) o mga rural (an nahabilin nga teritoryo han mga lalawigan).




#Article 633: Sarawak (186 words)


An Sarawak usa han duha nga mga estado o negeri han Malaysia ha isla o puro han Borneo. Kilalado ini nga Bumi Kenyalang (‘Tuna han mga Kalaw’), nahamutang ini ha kanawayan o amihanan-katundan nga dapit han isla. Amo ini an gidako-i nga estado ha Malaysia; an ikaduha nga gidako-i an Sabah, nahamutang ha dumagsaan o amihanan-sidlangan.

An administratibo nga kapital amo an syudad han Kuching nga mayda populasyon nga 579,900 (2006 nga census; Syudad han Kuching ha Salatan - 143,500; Syudad han Kuching ha Amihanan - 133,600; Padawan- ika-3 nga Milya/ ika-7 nga Milya/ ika-10 mga Milya - 302,800). An ngaran Kuching nangangahulogan nga 'oding' o 'misay' (kucing). Upod han mga dagko nga mga syudad ngan bungto amo an Sibu (pop. 254,000), Miri (pop. 263,000) ngan Bintulu (pop. 176,800). Sumala han kataposan nga census (han Disyembre 31, 2006), an populasyon han estado 2,357,500. An Sarawak, sugad han Sabah ha amihanan, usa nga multi-kultural nga estado nga waray etniko nga mayoriya. An kadam-an han mga katawhan han Sarawak mga diri-Muslim; mayda sobra 30 ka etniko nga diri-Malay nga mga lumadnon o tuminongnong nga mga grupo ha Sarawak.




#Article 634: Sabah (150 words)


An Sabah usa nga negeri o estado ha Malaysia nga nahamutang ha dumagsaan o amihanan-sidlangan nga dapit han isla o puro han Borneo . Amo ini an ikaduha nga gidako-i nga estado ha Malaysia sunod han Sarawak, nga sapit hini dida ha habagatan o salatan-katundan. Mayda liwat ini linea upod han lalawigan han Sinirangan nga Kalimantan han Indonesya ha salatan. Bisan man ha status hini nga usa nga negeri o estado han Malaysia, an Sabah nagpapabilin nga gin-aagawan nga teritoryo; an Pilipinas mayda waray-gin-porsegir nga pag-angkon han kadam-an nga bahin han sidlangan nga dapit han teritoryo. An kapital han Sabah amo an Kota Kinabalu, nga kilalado han una nga Jesselton. An Sabah kilalado ha pagtawag nga Sabah, negeri di bawah bayu, nga buot sidngon Sabah, an tuna ha ubos han mga kahanginan, tungod kay an kahamutang hini ha salatan o ubos han masurong ig-bagyo nga rehiyon nga palibot han Pilipinas.




#Article 635: Labuan (225 words)


An Labuan (ha Jawi nga kasurat: لابوان) amo an dako nga isla han Teritoryo Federal han Labuan (ha Melayu: Wilayah Persekutuan Labuan; ha Jawi: ولايه ڤرسکوتوان لابوان). An Labuan kilalado nga offshore nga sentro hin finansya nga naghahatag hin panlangyawanon nga serbisyo ha finansya ngan negosyp pinaagi han Labuan IBFC tikang han 1990 ngan usa liwat ini nga karadtoan hin turista para han mga taga-Brunei ngan mga nanlulurop-ha-scuba. An ngaran nga Labuan tikang han Malay nga pulong nga labuhan nga buot sidngon purunduhan o angklahan.

An Teritoryo Federal han Labuan amo an Isla o Puro han Labuan (75 ka km²) ngan unom nga mga gurugudti nga mga puro (Pulau Burung, Pulau Daat, Pulau Kuraman, Pulau Papan, Pulau Rusukan Kecil, ngan Pulau Rusukan Besar), nga mayda ginkombinar nga bug-os nga kahaluag hin 92 ka km². An mga isla nahamutang hin mga 8 ka km tikang han lapyahan han Borneo, tapad han estado han Sabah han Malaysia ngan han naglulugaring nga estado han Brunei Darussalam, ha amihanan nga ligid han Bahia han Brunei nga naatubang han Dagat Tsina Salatan. An Isla han Labuan haros patag ngan an ginhataasi nga punto 85 la ka metros. Mga sobra 70% han isla natabuhan pa hin kabanwa-an. An Bandar Labuan, nga kilalado han una nga Victoria, amo an importante nga bungto ngan daungan hin sakayan ngan naatubang han Bahia han Brunei.




#Article 636: Perú (386 words)


An Peru (ha Kinatsila ngan pormal nga Winaray; Perú; ha Quechua ngan Aymara: Piruw) nga an opisyal nga pagtawag Republika han Peru (ha Kinatsila: República del Perú) usa nga nasod ha katundan nga Salatan nga Amerika. An syudad han Lima  an kapital han nasod. Ginsasapitan ini ha amihanan han Ecuador ngan Colombia, han Brasil ha sidlangan, han Bolivia ha timugan, han Chile ha salatan, ngan han Kalawdan Pacifico ha katundan. Mayda ini komplehado nga heyograpiya tikang han kahitasan han Cordillera de los Andes ngan han mga sulog han Pacífico, nga nagdangat hin mga klima ngan kiritaon nga magdirudilain sugad han desierto nga mga dapit, an mga kahitas-an han Andes o an selva tropical han katubigan amazónica, nga naghahatag han nasod hin teritoryo nga dako hin pagkadirudilain hin mga natural nga katig-ayunan.

An teritoryo Peruano amo an lugar han Norte Chico mga sibilisasyon, usa han gima-ihai ha kalibutan, ngan han Imperyo Inca, an gidako-i nga estado ha Pre-Columbina nga Amerika. An Imperyo Espanyol nagsakop han rehiyon dida han ika-16 nga siglo ngan an nagtukod hin virreinato, nga naglakip han kadam-an han mga kolonya Espanyola ha Salatan nga Amerika. Katapos han pagkaada hin independensya dida han 1821, an Peru nagkaada hin mga panahon hin kasamokan ha politika ngan ha finansya pati gihapon hin mga panahon hin estabilidad ngan pagdukwag han ekonomiya.

An populasyon han Peru gin-estimar nga 28 ka milyon ngan ini multi-etniko nga naglalakip hin mga Tuminongnong o Lumad, mga Europeo hin katulinan, mga Asyan ngbp. Bisan man kon Kinatsila an opisyal nga yinaknan, damo nga mga tawo nayakan hin Quechua, Aymara o iba pa nga mga lumadnon nga mga yinaknan.

An Peru ginbahin ngadto hin mga 25 ka rehiyon ngan an probinsya han Lima. An tagsa rehiyon mayda na-elehido nga gobyerno nga mayda mangulo ngan konseho nga nasirbe hin upat-ka-tuig. An mga yana nga rehiyon han Peru amo an mga han una tinatawag nga departamento ngan agsob pa gamiton an daan nga pagtawag kondi an opisyal nga designasyon ha ira mga rehiyon ngan mayda hira mga gobierno regional. Ini kabahin han proseso hin pagdesentralisar ngan pagrehiyonalisar han Peru. 

An mga gobyerno rehiyonal naplano han pagpadukwag han rehiyon, nagbubuhat hin mga proyekto hin public investment ngan nagpapanguna hin mga buruhaton ha ekonomya ngan nagdudumara han tinatag-iyahan han publiko. An probinsya han Lima gindudumara hin konseho hin syudad.




#Article 637: Administratibo nga pagbahinbahin han Peru (382 words)


An mga administratibo nga pagbahinbahin han Peru nagbalihin hin pira na ka beses ha dirudilain nga panahon tikang han pagkaada han nasod hin  paglugaring o independensya tikang han Espanya dida han ika-19 nga siglo. An mga daan nga teritoryal nga mga pagbahinbahin ginpantunga o gin-usa tungod hin damo la nga rason, an pinaka-komun amo an panginahanglan hin pagdesentralisar, ngan hin pagdamo hin populasyon, labi na ha Lima.

An Peru ginbahin ngadto hin  24 nga mga departamento (departamentos; kon usa: departamento) tubtob han paghimo han mga rehiyon dida han 2002. Ini nga mga rehiyon pinamunoan hin mga Rehiyonal nga Gobyerno. Damo nga tawo nagamit pa han daan nga pulong nga departamento ha pagtawag han mga yana nga rehiyon han Peru, bisan man kon obsoleto na ini. An mga departamento amo la gihapon han yana nga mga rehiyon, an nag-iiba la in duha nga bag-o nga rehiyon: an (Callao ngan Lima). Ugsa han pagbalhin dida han 2002, an probinsya han Lima (nga amo la gihapon an syudad han Lima) kabahin han departamento han Lima department, ngan an syudad han Callao mayda han ispisyal nga status hin Provincia Constitucional (konstitusyonal nga lalawigan). Han pagpasa han pagrehiyonalisar nga balaod, an rehiyon han Callao ginhimo tikang han kasanhi nga lalawigan konstitusyonal, ngan an lalawigan han Lima ginbulag tikang han departamento han Lima department, ngan an departamento han Lima liwat amo an nagin bag-o nga rehiyon han Lima. Han mga 1980, mayda talinguha nga igbahinbahin an nasod ngadto hin napulo kag duha nga mga autonomo nga rehiyon ha ilarom han gobyerno ni Alan García pero waray ini madayon.

An teritoryo han Peru, sumala han Balaod hin Pagrehiyonalisar nga ginpasa dida han Nobyembre 18, 2002, ginbahin ngadto hin 25 nga mga rehiyon (regiones; kon usa: región). Ini nga mga rehiyon ginbahinbahin ngadto hin mga probinsya, ngan ini liwat nahimo tikang hin mga distrito (provincias ngan distritos). Mayda 195 nga probinsya ngan 1833 ka distrito ha Peru. An lalawigan han Lima, nga nahamutang ha butnga nga dapit han nasod, nag-iiba nga diin diri ini kabahin hin bisan hain han mga karuhaan kag lima nga mga rehiyon. An syudad han Lima, nga amo an kapital han nasod, nahamutang dinhi nga probinsya.  An Callao mayda kalugaringon nga rehiyon, bisan man kon uusa la an lalawigan hini, an Konstitusyonal nga Lalawigan han Callao.




#Article 638: Lista hin mga rehiyon han Peru (334 words)


An mga rehiyon han Peru (ha Kinatsila: Regiones del Perú) amo an syahan-nga-nivel nga mga administratibo nga pagbahinbabain han Perú. Tikang han 1821 nga independensya, an Peru ginbahin ngadto hin mga departamento pero inmatubang an nasod han problema hin nagtitikadao nga pagsentralisar hin gahom ha politika ngan ekonomiya didto han kapital hini ha Lima. Katapos hin pra nga waray magmalinamposon nga pagtalinguha hin pagdesentralisar, an mga departamento ginsaliwanan hin mga rehiyon ngan mga gobreyno rehiyonal nagka-elihidod doda han Nobyembre 20, 2002.

Ha ilarom han bag-o nga kaareglo, an mga kasanhi nga 24 nga mga departamento han Peru upod an lalawigan han Callao nahimo nga mga rehiyon.  An lalawigan han Lima waray gin-upod hini nga proseso ngan diri ini api hin bisan ano nga rehiyon.  An pagka-iba hini kaysa han mga daan nga departamento, an mga rehiyon mayda mga elehido nga gobyerno ngan mayda nira damo nga mga reponsabilidad ha sakob han ira mga teritoryo.  Ha ilarom han 2002 nga Balaod Organiko hin Mga Gobyerno Rehiyoal (ha Kinatsila: Ley Orgánica de Gobiernos Regionales), mayda nagpapadayon nga proseso hin pagbalhin han mga funsyon tikang han gobyerno sentral ngadto han mga rehiyon. Mayda 2005 nga referendum para han pag-usa hin pira nga mga rehiyon nga waray makakuha han kinahanglanon nga suporta elektoral.

An mga rehiyon han Peru ginbahin ngadto hin mga lalawigan ngan mga distrito.

An impormasyon han kahaluag ngan populasyon ha ubos nga lista o talaan ginkuha tikang han opisyal nga data han Peruano nga Instituto nga Nasodnon hin Estadistika ngan Informatika (ha Kinatsila: Instituto Nacional de Estadística e Informática, INEI). An mga numero hin kahaluag ginkado han giharanii nga bug-os nga unidad. An demograpiko nga data nahibase dida han 2005 nga census ngan ginbuhat tikang han Hulyo 18 tubtob Agosto 20, 2005. An densidad hin populasyon gintagaan hin usa nga decimal nga puwesto ha mga tawo ha tagsa kwadrado nga kilometro. An mga UBIGEO nga ihap o numero amo an mga kodigo nga ginagamit han INEI pag-indikar han gma nasodnon nga mga administratibo nga pagbahinbahin.




#Article 639: Andalucía (173 words)


An Andalucía (puyde liwat igsurat ha Winaray nga Andalusiya; ha Iningles: Andalusia) usa nga komunidad autonoma han Espanya nga nahimot tikang han mga lalawigan han Almería, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga ngan Sevilla, nga diin nahamutang an kapital nga dida an lingkoranan han Junta de Andalucía. Didto ha syudad han Granada an lingkoranan han Tribunal Superior de Justicia de la comunidad.

Amo ini an komunidad autonoma nga gidako-i hin populasyon ha Espanya (8,202,220 nga molupyo han 2008) ngan an ikaduha nga gihaluagi, nga nahiusa han iya kaagi ngan kultura nga naghatag hin dako nga impluwensya han kahimo hini nga bahin han Espanya.  Nahamutang ini ha habagatan o salatan-katundan han Europa, nga ginsasapitan ha katundan han Republika han Portugal, han Kalawdan Atlantico, han Dagat Mediterraneo ngan han gawas nga teritoryo Britaniko han Gibraltar ha salatan, han Extremadura ha amihanan ngan han Castilla-La Mancha ngan han Región de Murcia ha sidlangan.

An Andalucía ginbahin ngadto hin walo nga mga probinsya, nga nahimo ni Javier de Burgos pinaagi han , nga amo an mga sunod:




#Article 640: Principado de Asturias (167 words)


An Principado de Asturias (ha literal nga Winaray: Prinsipado han Asturias; ha asturiano Principáu d'Asturies) usa nga komunidad autonoma nga usa la hin probinsya ha España. An lalawigan han Asturias amo la gihapon an Principado de Asturias ngan an komunidad autonoma ngan lalawigan amo la gihapon nga entidad.  Nakakarawat ini han pagtawag nga Principado tungod hin mga rason ha kaagi, ngan an heredero han Korona han Espanya amo an nakapot han titulo han Prinsipe han Asturias. An kapital hini an syudad han Oviedo, ngan an Gijón amo an syudad nga pinakadamo hin tawo.

Sumala han Estatuto hin Autonomía han Asturias, ha administrasyon, an Komunidad ginbahinbahin ngadto hin 78 nga konseho, nga ha yana sugad an pagtratar ha balaod nga munisipyo. An entidad nga ubos pa han konseho amo an parokya, nga diri pirme na-coincidir han parokya han simbahan.  Ha sakob han tagsa parokya mayda mga  barrio.

An Estatuto nagmensyonar gihapon han posibilidadn han pag-ordenar han mga komarka, bisan man kon ha legal, waray pa ini ma-desarrollar pa.




#Article 641: Distrito Capital han Venezuela (131 words)


An Distrito Capital han Venezuela usa nga distrito federal nga nakoresponde han kapital nga syudad han Caracas. Ha sakob han sistema federal parehos an ranggo hini han mga estado han Venezuela. Mayda ini kahaluag nga 433 ka km² ngan uusa la an munisipyo hini, an munisipyo han, *Libertador, nga diin nahamutang an syudad han Caracas. An populasyon hini han tuig 2004 mga 2,073,768. An Distrito sapit han mga estado han Vargas ngan Miranda.

Han una mayda ini kalugaringon nga gobyerno lokal nga pinamunoan hin gobernador pero an pagreporma han konstitusyon dida han 1999 nagtanggal han gobyerno han distrito ngan naghimo lugod han Distrito Metropolitano han Caracas, nga mayda jurisdiksyon o yakan-balaod han teritoryo han Distrito ngan han upat nga magsaragpt nga mga munisipyo (Baruta, Chacao, el Hatillo ngan Sucre) ha Miranda.




#Article 642: Bolivia (640 words)


An Bolivia (nga an opisyal nga pagtawag Plurinasyonal nga Estado han Bolivia (Quechua: Bulivya Mamallaqta, ,  Aymara: Wuliwya Suyu), usa nga ginpalibutan hin tuna nga nasod ha butnga nga Salatan nga America. Amo ini an gipobrihi o gikablasi nga nasod ha Salatan nga Amerika.  Ginsasapitan ini han Brasil ha amihanan ngan ha sinirangan, han Paraguay ngan Argentina ha salatan, han Chile ha habagatan o salatan-katundan, ngan han Peru ha katundan.

Ugsa han Europeo nga pagkolonisar, an Andeano nga rehiyon han Bolivia kabahin han Imperyo Inca an gidako-i nga estado han Ugsa-kan-Colon nga Amerika. An Imperyo Espanyol naglupig han rehiyon dida han ika-16 nga siglo. Han dako nga bahin han panahon han pagkolonisar han Espanyol, ini nga teritoryo gintawag nga Igbaw nga Peru ngan ilarom ini han Virreinato han Peru, nga naglakip han kadam-an han mga kolonya han Espanya ha Salatan nga Amerika. Katapos han pagpasamwak hin paglugaring han 1809, nagsunod in 16 ka tuig hin panggubat o gyera ugsa han pagtukod han Republika, nga ginngaran ha dungog ni Simón Bolívar, han 6 han Agosto 1825. Nag-agi an Bolivia hin mga panahon hin instabilidad ha politika, mga diktadura ngan mga kakurian ha ekonomiya.

An Bolivia usa nga demokratiko nga republika nga ginbahin ngadto hin siyam nga mga departamento.  An heyograpiya hini nagkakadirudilain tikang han mga bugkid han Andes ha Katundan, ngadto han Sinirangan nga mga Ubos-nga-Katunaan, nga nahamutang ha Amazon nga Basin. Usa ini nga nagpapadukwag nga nasod,  nga mayda Namumutnga nga Human Development Index nga score, ngan hin nivel hin pagkakablas nga mga 60%. An dagko nga mga buruhaton ha ekonomiya hini naglakakip han pag-uma, forestry, panagat, pagmina, ngan paghimo hin mga butang sugad hin mga textile, mga panapton, mga gin-refine nga mga metal, ngan hin refined petroleum. Damo hin mineral an Bolivia, labi na ha tin.

An populasyon han Bolivia, nga ginbanabana ha 10 ka milyon o 10 ka ribo, multietniko, nga naglakakip hin mga Amerindyo, Mestizo, Europeo, ngan mga Afrikano. An pinulongan nga ginagamit hin kasagaran Kinatsila, bisan man kon an Aymara ngan an Quechua nga mga pinulongan agsob gihapon gamiton ngan ini nga tulo, pati in 34 nga iba pa nga mga tuminongnong nga pinulongan opisyal. An damo nga ihap in dirudilain nga mga kultura ha sakob han Bolivia nagpadako ha pagkadirudilain ha arte, panluto, literatura ngan musika.

Ginngaranan an Bolivia ha dungog ni Simón Bolívar, usa nga manguna dida han Espanyol nga Amerika nga mga gyera hin panlugaring.  Hi Antonio José de Sucre ginpapili ni Bolívar nga mag-angkon han Igbaw nga Peru (an yana-nga-adlaw nga Bolivia) ha ilarom han bag-o nga Republika han Peru, o kundi man paghiusa han Naghiusa nga mga Lalawigan han Rio de la Plata, o pagdeklara nga formal hin paglugaring tikang han Virreinato han Peru nga nagdominar han dako nga bahin han rehiyon.  Pinmili hi Sucre nga maghimo hin bag-o nga nasod, ngan, ha pagbulig han mga lokal nga katawhan, ginngaranan ini ha dungog ni Simón Bolívar.

Kundi, an orihinal nga ngaran han bag-o nga nasod Republika han Bolívar. An ngaran waray anay magbalhin ngadto hin Bolivia tubtob hin pira ka adlaw ha urhe nga diin hi konggresista Manuel Martín Cruz nagproponer: Kon tikang kan Romulus an Roma, tikang kan Bolívar an Bolivia (). Kinmagat an ngaran ngan gin-aprobahan ini han Republika dida han 3 han Oktubre 1825.

Han 2009, in bag-o nga konstitusyon nagbalhin han ngaran han nasod tikang han Republic of Bolivia ngadto han Plurinasyonal nga Estado han Bolivia ha pagkilala han multi-etniko nga kinaiha han nasod ngan han ginpahitaas nga kamutang han mga tuminongnong ngan lumad nga katawhan han Bolivia ha ilarom han bag-o nga konstitusyon.

An Bolivia ginbahin ngadto hin 9 nga mga departamento, 112 nga mga probinsya, 327 nga mga munisipyo ngan 1,384 nga mga  kanton (cantón), nga nakakuha hin dako nga autonomiya  ha ilarom han Balaod hin Desentralisasyon (ha Kinasila: Ley de Descentralización Administrativa) han 1995.




#Article 643: Callao (180 words)


An Callao (ha Kinastila: El Callao) usa nga syudad ha labnasan han Perú nga nahamutang ha katundan han Lima, nga diin nagkakaada an duha nga syudad hin kon-urbasyon. Amo liwat ini an ngaran hin duha nga kirkunskripsyon teritoryal nga distinta, pero na-referir han amo la gihapon nga lokalidad: an Konstitusyonal nga Lalawigan han Callao ngan an Distrito han Callao, nga diin ini nagpapalibot han zona ugsa han linea han syudad, nga amo ini an Callao tinatawag nga el Cercado (an Ginharani-an).

An Callao amo an kapital han lalawigan han Callao ngan han rehiyon han Callao.

An Konstitusyonal nga Lalawigan han Callao o Probinsya nga Konstitusyonal han Callao (ha Kinatsila: Provincia Constitucional del Callao) amo an usa ka probinsya ha nasod han Peru.  Nahamutang ini ha butnga nga labnasan han Perú ngan usa ini nga sirkunsripsyon nga politiko-administratiba nga ispisyal an kinaiya; usa ini nga lalawigan nga mayda rehiyonal nga autonomiya pinaagi han rehiyon nga pan-gobyernohan nga bulag tikang han munisipalidad.  Amo ini an kataposan han mga lalawigan Peruana nga mayda rehimen hin autonomiya hin provincia litoral ha kaagi han Peru.




#Article 644: Chile (334 words)


An Chile usa nga nasod ha Salatan nga Amerika. An opisyal nga ngaran hini Republika han Chile (ha Kinatsila: República de Chile) ngan an kapital hini am an Santiago de Chile.

Naglalakip an Chile hin halaba ngan halipot-hin-kahaluag nga franha hin tuna nga kilalado nga Chile continental, ha butnga han Kalawdan Pacifico ngan han Cordillera de los Andes, nga nahamutang ha butnga han 17º29'57' ha Salatan ngan 56º32'S hin latitud (Islas Diego Ramírez), ginsasapitan ha amihanan han Perú, han Bolivia ngan Argentina ha sidlangan, ngan han Paso Drake ha salatan. Dugang pa, an Chile mayda teritoryo hin mga isla-isla ha Kalawdan Pacífico, sugad han Archipiélago Juan Fernández, Sala y Gómez, Islas Desventuradas ngan an Isla de Pascua (nga nahamutang ha Polinesia), nga nabug-os hin kahaluag nga 755,838.7 ka km². 

Ha lain nga bahin, an Chile nag-aangkon hin soberaniya hin zona han Antarctica nga 1,250,257.6 ka km², nga tinatawag nga Territorio Chileno Antártico ngan naglalakip ha butnga han mga meridiano 90º ngan 53º ha Katundan nga pinahalaba an limite meridional tubtob han Salatan nga Polo. Inin nga pag-angkon ginsuspendir han pakigsabot nga ginestableser han Tratado Antártico, bisan man waray igrenunsyar han nasod ini nga pag-angkon. Tungod han presensya han nasod ha Salatan nga Amerika, Oceanía ngan ha Antártida, an Chile puyde sidngon nga usa nga nasod nga trikontinental.

Han 1979, an Chile ginbahin ha politika ngadto hin napulo kag tulo nga mga rehiyon nga ginbahinbahin ngadto hin mga probinsya ngan ini liwat ginbahin bahin ngadto hin mga comuna. Ha yana, an nasod mayda 15 nga mga rehiyon,  53 nga mga probinsya ngan 346 nga mga comuna ha bug-os. An tagsa usa hini nga mga rehiyon mayda ihap o numero nga romano nga gin-asignar ha pagtikang kon ika-ano hira ha orden tikang ha amihanan ngadto ha salatan, gawas la han Región Metropolitana de Santiago. Dida han 2007 han paghimo hin duha nga bag-o nga mga rehiyon, an pag-ihap nawara hin kagamat ngan mayda yana proyekto ha balaod nga nagpaplano hin pagkuha hini nga tipo hin pagdemoninar.




#Article 645: Bali (191 words)


An Bali usa nga probinsya han Indonesia ngan gikatutundani han Gurugudti nga Kapuropod-an Sunda. Namumutang ha sinirangan han Java ngan katundan han Lombok, ini nga probinsya naglalakip han isla han Bali ngan pipira nga guruguti nga sasrapit nga mga isla, labi na  kilala hinin an Nusa Penida, Nusa Lembongan, and Nusa Ceningan. An ulohan han probinsya, Denpasar, an may gidadamoi nga populasyon nga syudad ha Gurugudti nga Kapuropod-an Sunda ngan ikaduha, masunod la ha Makassar, ha Sinirangan Indonesia. An Bali amo la an mayorya-it-Hindu nga probinsya ha Indonesia, nga may-ada 83.5 han populasyon nga natuo han Bali nga Hinduismo.

An panguna nga kakadtoan han mga turista ha Indonesia an Bali, nga nakit-an hin mahinungdanon nga pagdamo han mga turista tikang pa han mga tuig 1980. Otsenta porsiyento han ira ekonomiya in may pagkahisumpay ha turismo nga pan-negosyohan. Bantog ini han mga madukwagon nga arte, upod an mga minat-an ngan moderno nga sayaw, iskultor, pagpintura, anit, paglatero, ngan musika. An Pista han Pelikula ha Indonesia in ginbubuhat ha Bali kada tuig. Han Marso 2017, an TripAdvisor ginngaranan an Bali komo an Giginkakadtoan ha Kalibutan han ira Pinili han mga Biyahero nga premyo.




#Article 646: Maluku (lalawigan) (115 words)


An Maluku usa ka lalawigan han Indonesya. Naglalakip hini han sentro ngan salatan nga mga rehiyon han Kapurupod-an Maluku. An panguna nga syudad ngan ulohan han probinsya han Maluku amo an Ambon ha gutiay nga Isla Ambon. Ini nga probinsya may-ada populasyon nga 1,533,506 sumala han senso han 2010, ngan an kaurhian nga pagbanabana (para han Enero 2014) kay 1,708,190.

Ngatanan nga parte han Kapurupod-an Maluku anay bahin han uusa nga probinsya tikang 1950 tubtob 1999. Han 1999, an norte nga dapit han Maluku (anay naglalakip han Rehensya Maluku Utara, an Rehensya Halmahera Tengah ngan an Syduad han Ternate) in ginbulag para makahimo hin lain nga probinsya han Norte han Maluku (Pinulongan Indonesya: Maluku Utara)




#Article 647: Surabaya (152 words)


An Surabaya amo an kapital ha lalawigan han Sinirangan nga Java, ngan ika-duha ha gidakoi nga syudad han Indonesya. Ini nga syudad may-ada populasyon nga labaw hin 3 milyones ha sakob han syudad mismo, ngan labaw hin 10 milyones ha Greater Surabaya metropolitan area, nga gintatawag gihapon nga Gerbangkertosusila. Namumutang ha norte-sinirangan nga dapit han Java ha Sulang han Madura, ini usa ha gi-uunhani nga duungan nga mga syuda ha Salatan-Sinirangan Asya.

Ini nga syudad gin-puy'an na han ika-10 siglo han Ginhadian han Janggala, usa ha duha nga Ginhadian Javanon nga nahimo ha 1045 han hi Airlangga ginbayaan an iya trono ngan ginhatag ha iya duha nga anak nga lalaki. Pero an Kagamhanan Syudad han Surabaya nagdig-on nga 31 Mayo 1293, an adlaw han pakyas nga pag-atake han Mongol o Tar-tar ha Java, ngan amo liwat han pagdaog ni Raden Wijaya ha norte-sinirangan pampang han java; nga mahimo nga kaadlawan han Surabaya. 




#Article 648: Dammam (275 words)


An Dammam ( ) amo an pamunuan han Sinirangan nga Lalawigan han Saudi Arabia. An mga nakapot hin paghukom ngan pagdumara han lalawigan, pati in pipira nga mga departamento han gobyerno nahamutang dinhi nga syudad. An Dammam amo an gidako-i nga syudad ha Sinirangan nga Lalawigan, ngan an ika-unom nga gidako-i ha Saudi Arabia, sunod han Riyadh, Jeddah, Mecca, Medina ngan Taif. Sugad han iba nga 12 nga pamunuan hin rehiyon ha Saudi Arabia, diri lakip it Dammam hin bisan ano nga governorato; kundi, gindudumara iní nga usá nga munisipalidad (; amanah) nga ginpamunuan hin alkalde (; amin).

An Dammam usá nga dako nga sentro hin pagdumara para han industriya hin lana nga Saudi. Upod han mga hagrani nga syudad han Dhahran ngan Al Khobar, an Dammam ngan an mga suburb hiní naghihimo han sentro han metropolitano nga area han Dammam, nga tinatawag gihapon nga Darudako nga Dammam, nga mayda ginbanabana nga kamolupyohan nga 4,140,000 sumala han 2012 ngan nahisumpay hin harani han syudad pinaagi ha sosyudad, ekonomiya ngan kultura. Tikang han 2016 an Darudako nga Dammam amo an ika-upaat nga gidako-i hin langyab  ha kadako ngan ha kamolupyohan ha Gulf Cooperation Council (GCC).
An metropolitano nga area han Dammam ngan an iba nga dapit han Sinirangan nga Lalawigan ginsisirbi-an han King Fahd International Airport (KFIA), an gidako-i nga luparan ha kalibutan ha langyab hin katunaan (mga 780 km2), nga nahamutang hin mga 20 km ha kanawayan tikang han syudad. An King Abdul Aziz Sea Port han Dammam amo an gidako-i ha Gulfo han Persia. An import-export nga traffic hini ikaduhá la han Jeddah Seaport ha Butnga nga Sinirangan ngan ha Amihanan nga Afrika (MENA).




#Article 649: Groningen (157 words)


An Groningen an panguna nga bungto ngan amo gihapon an ulohan nga syudad han kaparehos nga ngaran nga probinsya ha Nederlandes. Ini an gidadakli nga syudad ha norte han Netherlands ngan may-ada 231,037 nga mangurukoy (31 Enero 2019) ha may kahaluag nga 180.21 km2 (69.58 milya kwadrado) ngan may-ada kasuok han populasyon nga 1,367 kada kilometro kwadrado (3,540 kada milya kwadrado). Gintampo an mga bungto han Ten Boer ngan Haren hini nga syudad han 1 Enero 2019. An metropolitano han Groningen-Assen in may-ada mga katunga nga milyon nga bungtohanon. An Groningen usa nga kadaan nga syudad (may-ada na 950 ka tuig) ngan nagin kusog pan-rehiyon han norte han Netherlands, usa nga haros naglulugaring nga syudad-estado ngan kaapi han German Hanseatic League. An Groningen usa nga syudad-unibersidad, nga ginbabanabanahan nga may-ada 32,700 nga mag-aaram ha Unibersidad han Groningen (1 Oktubre 2019), ngan ginbabanabanahan liwat nga may-ada 28,432 ha Unibersidad han Aplikado nga Syensya ha Hanze (1 Pebrero 2020).




#Article 650: Maastricht (177 words)


An Maastricht (ha Linimburges: Mestreech; ha Frinanses Maëstricht (kadaan); ha Kinatsila: Mastrique (kadaan)) usa nga syudad ngan munisipyo ha salatan nga bahin han lalawigan han Limburg ha nasod han Nederlandes. Amo ini an kapital nga syudad ha Limburg.

Ha Inolandes, in molupyo han Maastricht tinatawag nga Maastrichtenaar samtang ha lokal nga yinaknan tinatawag an molupyo nga Mestreechteneer o kundi man, ha pag-agnay, Sjeng (tikang han sikat han una nga Franses nga ngaran nga Jean).

Kilalado an Maastricht nga syudad ha kaagi, kultura, lokal nga fokloriko ngan pag-aram. Kilalado an bungto ha mga turista tungod ha pamalit ngan pagpahayahay. Mayda dako nga internasyonal nga populasyon hin mga istudyante an syudad.

Nahamutang an Maastricht han duha nga daplin han salog han Meuse (Inolandes: Maas) ha timugan nga dapit han Nederlandes, ha linea han Belhika (nga diin an nayakan-hin-Inolandes nga Flandes ngan nayakan-hin-Frinanses nga Walonya nga Rehiyon madali maabtan tikang han sawang han syudad) ngan harani han Aleman nga linea. Kabahin an syudad han Meuse-Rhine nga Eurorehiyon, an Euregio nga naglalakip han Aachen, Hasselt ngan Liège ha Alemanya ngan Belhika.




#Article 651: Istanbul (152 words)


An Istanbul (/ˌɪstænˈbʊl/ o /ˌɪstænˈbuːl/ o /ɪˈstænbʊl/; Tinurkiya: İstanbul [isˈtɑnbuɫ]), ha kasaysayan kilala gihapon komo Constantinople ngan Byzantium, amo an may gidadakoi nga populasyon nga syudad ha Turkey ngan han mao nga nasod sentro han ekonomiya, kultura ngan kasaysayan. An Istanbul usa nga transcontinental nga syudad ha Eurasia, namumutang ha may Estrecho han Bosphorus (nga nagbubulag han Europa ngan Asya) ha butnga han Dagat Marmara ngan Itom nga Dagat. An sentro han pankomersyohan ngan pankasaysayan in namumutang ha may Europeo nga dapit ngan (1/3) kat-tulo han iya populasyon in namumutang naman ha may Asyano nga bahin. An syudad in sentro han pagdudumara han Istanbul Metropolitan Municipality (nga cotermino han Lalawigan han Istanbul), kun diin may-ada populasyon nga 14.7 milyones nga molupyo. An Istanbul in usa ha kanan kalibutan may pinakadamo nga tawo nga syudad ngan nagraranggo liwat hin kanan kalibutan ika-7 ha may pinakadamo nga molupyo ngan gidadakoi nga syudad han Europa.




#Article 652: Marikina (170 words)


An Marikina o Siyudad han Marikina amo in syudad ha Pilipinas. Amo ini an kasanhi nga kapital han lalawigan han Manila han pagdeklara han Paglugaring han Pilipinas.  during the declaration of Philippine Independence. Nahamutang ini ha isla han Luzon, ngan usa ini han mga syudad ngan bungto nga nahimo han Metropolitano nga Area han Manila, an Nasodnon nga Kapital nga Rehiyon han Pilipinas. Nahilakip liwat ini han Sinirangan nga Distrito han Manila han upat nga distrito han Metro Manila.

An Syudad han Marikina nahamutang dida han sidlangan nga linea han Metro Manila; ginsasapitan ini ha katundan han Syudad han Quezon, han Syudad han Pasig ngan Cainta, Rizal ha salatan, han Syudad han Antipolo (an kapital han Rizal) ha sidlangan, ngan han San Mateo ha amihanan (nga lakip gihapon han Rizal). Mga 21 ka kilometro an kahirayo hini tikang han Manila.

An Marikina gintawag nga Kapital hin Sapatos han Pilipinas tungod han kilalado nga industriya hin paghimo hin sapatos didto.

An Marikina ginbahin ngadto hin napulo kag unom nga mga baranggay.




#Article 653: Napoleon (386 words)


Hi Napoléon Bonaparte (kaluwas ha Ininggles: ; ; 15 Agosto 1769 – 5 Mayo 1821) usa nga Franses nga tawo ha estado ngan militar nga namuno nga inmabot hin pagkalabaw dida han Franses nga Rebolusyon ngan namuno hin pipira nga mga maglinamposon nga mga kampanya dida han Mga Gera han Franses nga Rebolusyon. Ha ngaran nga Napoleon, hiyá an Emperador han Franses tíkang 1804 kútob 1814, ngan hin utro hin madalî nga panahón didâ han 1815 (han Usá-ka-Gatós nga Adlaw). Nagdominar hi Napoleon han mga buruhatón ha Europa ngan ha kalibotan hin labaw hin usá ka dekada samtang namunò hiyá han Fransya patok hin mga serye hin mga katitírok hin nasod dida han mga Gera Napoleonon. Nagdaog hiya han kasagáran hiní nga mga gera ngan han dakò nga kadam'an han iya mga pag-awayan, ngan naghimò hiya hin dakò nga imperyo nga nagdumarà han kontinental nga Europa ugsa han kataposán nga kabungkag hiní han 1815. Usá hiyá han mga gimakariti nga mga komandante ha kaagi, an iyá mga gera ngan mga kampanya gin-aarám ha mga iskuylahan militar ha kalibotan. An ginbilin ni Napoleon ha polítika ngan kultura nagpabilin nga usa han mga ginsaúrog ngan kontrobersyal nga mga manguna han kaagi han kalibotan.

Natawo hi Napoleon ha Corsica hin maupay-upay hin kamutangan nga pamilya nga nagtikang han uruuubos nga nobilidad Italyano. Nagsisirbe hiyá nga opisyal ha artilyeriya han Franses nga army han pagtikang ha Rebolusyon Franses han 1789. Sinmaká hiyá hin madagmit ha mga ranggo han militar, nga diin nakuha niya in mga bag-o nga oportunidad nga ginpresenta han Rebolusyon ngan nagin heneral ha edad nga 24. An Direktoryo Franses ha urhe naghatag ha iya hin pagkakomandante han Army han Italya katapos niya malupig an rebelyon han 13 Vendémiaire patok han gobyerno tikang han mga royalist nga mga insurgent. Ha edad nga 26, nagtikang hiya han syahan nga kampanya militar patok han mga Austryano ngan an Italyano nga mga monarka nga ugop han mga Hapsburgo—nagdaog han tanan nga mga pag-awayan, naglupig han Italyano nga Rawis hin usá ka tuig samtang nagtutukod hin mga bugto nga republika upod hin suporta lokal, ngan pagin bayani-ha-gera han Fransya. Han 1798, namuno hiya hin expedisyon militar ha Ehipto nga nagsirbe nga paagi nga makakab-ot hin gahom ha politika. Nagplano hiya han kudeta han Nobyembre 1799 ngan nagin Syahan nga Konsul han Republika.




#Article 654: Bulan (astronomiya) (156 words)


An Bulan (Iningles:Moon) (Pambansa:Buwan) amo an naguusa nga natural nga satelayt han kalibutan.  Amo ini an ika-lima na pinakadako na satellite ha Solar System. An average orbital distance han Bulan ngadi ha kalibutan amo in 384,402 km (238,856 mi). 

An bulan amo in nagkakamay'ada hin crust, mantle, ngan core. An core an Bulan amo in solid ngan mayaman han puthaw ngan posible na maabot sin 240 kilometro (150 mi) an radius san inner core ngan an fluid outer core na maabot naman 300 kilometro (190 mi).  Napaplibutan an core sin partially molten na giotan o boundary na may ada radius na maabot  500 kilometro (310 mi).

Ha Pilipinas an urbitu/subayanan han bulan nakiling tipawala guti la o tipatuu gutila liwat. An katungga san bulan in diri nasikal an kapawa san adlaw, ansiya nga nahurma ini nga mga kurti bisan natakin hiwi an anggulo san adlaw kun kalkuladoron an dagaw niya.

An iba-iba nga nawung han BULAN




#Article 655: Luang Nam Tha (lalawigan) (134 words)


An Luang Nam Tha o Louang Namtha (ha Lao ຫລວງນໍ້າທາ) usa nga lalawigan han Laos. An kapital han lalawigan Luang Nam Tha gihapon an ngaran. Nahamutang ini ha amihanan nga dapit han nasod. Tikang han 1966 tubtob 1976 ini, upod han yana nga lalawigan han Bokeo, amo an nahimo han lalawigan han Huakhong.

An lalawigan ginsasapitan hin iba nga mga lalawigan han Laos: Bokeo ha habagatan, Udomxai ha timugan. Ginsasapitan an Luang Nam Tha han Myanmar ha kanawayan ngan han lalawigan han Yunnan ha Tsina ha dumagsaan ngan an tabokan han linea adto ha Boten. An Salog han Mekong amo an kanawayan nga linea han lalawigan. Tulo nga dagko nga salog nasulog tipa-katundan ngan tipa-salatan ngadto han Mekong: Nam Tha, Nam Fa ngan Nam Long.

An lalawigan nahimo han mga nasunod nga mga distrito:




#Article 656: Savannakhet (lalawigan) (106 words)


An Savannakhét (ha Lao: ສະຫວັນນະເຂດ) usa nga lalawigan han Laos. An ngaran nga Savannakhet natikang han mga pulong nga Savanh Nakhon, nga nangangahulogan syudad hin paraiso, an syahan nga ngaran han lalawigan. Nahamutang ini ha salatan nga dapit han nasod. Ginsasapitan ini han Khammuan ha amihanan, han Salavan ha salatan, han Vietnam ha sinirangan ngan han Thailand ha katundan.

Ginbumbahan ngan gin-okupahan an bungto han Thai militar dida han Gyera nga Franses-Thai.

Han 2007, gin-abrihan an Ikaduha nga Thai-Lao nga Tulay hin Pakigsangkay nga natabok han Salog Mekong tikang ha Savannakhet ngadto ha Mukdahan, Thailand.

An lalawigan nahimo han mga nasunod nga mga muang o distrito:




#Article 657: Rehiyon Metropolitana han Santiago (194 words)


An Rehiyon Metropolitana han Santiago (ha Kinastila: Región Metropolitana de Santiago) usa han mga napulo kag lima nga rehiyon nga nagbabahin-bahin han Chile. Ginsasapitan ini ha amihanan ngan ha katundan han V Rehiyon han Valparaíso, han VI Rehiyon han Libertador General Bernardo O'Higgins ha salatan ngan han Republika Argentina ha sidlangan.

Upod hin kahaluag hin katunaan nga 15,403.2 ka km², amo ini an giguti-ayi han ngatanan nga mga rehiyon kondi amo liwat ini an gidamo-i hin molupyo nga mayda populasyon nga gin-estimar para han tuig 2009 nga 7,003,122 nga mga molupyo. An rehiyon nahimo han mga lalawigan han Chacabuco, Cordillera, Maipo, Melipilla, Santiago ngan Talagante. An kapital han rehiyon amo an syudad han Santiago de Chile nga amo liwat an kapital han nasod.

An Rehiyon Metropolitana mayda mga dirudilain nga mga karakteristika nga espesyal komo lingkoranan han kapital han nasod, nga upod ini nga amo la ini nga rehiyon nga waray ig-indikar hin Romano nga numero (bisan man kon ini amo an XIII ngan hin pira nga mga butang gin-indikar ini nga Décimotercera Región). Dugang pa, amo la ini nga rehiyon han bug-os nga nasod nga waray direkto nga akseso ngadto han Kalawdan Pacifico.




#Article 658: Teritoryal nga pag-organisa han Bolivia (179 words)


An Bolivia ginbahinbahin ngadto hin mga departamento. Ini liwat ginbahinbahin ngadto hin mga probinsya o lalawigan (provincia) ngan ini liwat ginbahinbahin ngadto hin mga munisipyo (municipio) ngan kanton (cantón).

An tagsa departamento han Bolivia pinamunoan hin Konseho Departamental (Consejo Departamental) nga ginpipili han mga munisipalidad (municipalidad) han departamento ngan hin usa nga Prefecto tikang han 2005 nga ginpipili hin pinili-ay han katawhan nga direkta ngan sekreto han katawhan ha tagsa departamento. An prefekto amo nan nadedesigna hit mga subprefekto ngan mga korehidor (corregidor). An gobyerno ni Evo Morales nagpili hin mga delegado departamental dugang han mga prefekto para hin pagrepresentar han sentral nga gobyerno ha tagsa departamentto.

Tikang han mga tuig 50' ngan tubtob han mga diri pa la naiha nga panahon, pipira nga mga sektor han katawhan han Bolivia nagpakita hin karuyag nga maghimo hin mga bag-o nga departamento, pinaagi hin pagdesmarkar hin mga probinsya o pagdugtong hin pira nga mga administratibo nga kabahin. 
An kasagaran nga ginproponer nga mga departamento amo an:

An probinsya amo an administratiba nga pagbahinbahin han mga departamento ngan nahailarom ini hin Subprefecto.




#Article 659: Somalia (109 words)


An Republika han Somalia amo an usa ka nasod han Africa, opisyal nga ngaran Republika Federal han Somalia, usa nga estado soverano nga iton iya teritorya aada ha Sungay han Africá. Ini ginsasapitan han Ethiopia ha katundan, Djibouti ha norte-katundan, an Gulf of Aden ha norte, an Canal Guardafui ngan Kalawdan Indiano ha sinirangan, ngan Kenya ha sur-katundan. Ini nabubulag tikang ha Soqotra pinaagi han Canal Guardafui ha norte-sinirangan. An Somalia may-ada gihalabai nga baybayon ha puno-lawas nga katunaan ha Africa, ngan kasagaran han katunaan kapatagan ngan kabugkiran. Ha klima, kasagaran mapaso iton panahon haros bug-os nga tuig, nga may periodico nga hangin monsoon ngan diri regular nga pag-uran.




#Article 660: Kapampangan nga yinaknan (120 words)


An Kapampangan, nga puyde liwat igsurat nga Capampan͠gan, usa han mga nangunguna nga mga yinaknan han Pilipinas. Amo ini an nangunguna nga lumad o tuminongnong nga yinaknan ha lalawigan han Pampanga. Tinatawag gihapon an yinaknan nga Pampango, Capampan͠gan, Pampangueño, ngan Amanung Sisuan. 

An Kapampangan amo an tuminongnong nga yinaknan ha bug-os o mga dapit hin upat nga lalawigan: Pampanga, Tarlac, Nueva Ecija, Bataan

Kapampangan an tuminongnong nga yinaknan han bug-os nga lalawigan ngan tanan nga mga bungto ngan syudad nga sakop hini.

An Kapampangan amo an lumad o tuminongnong nga yinaknan han mga nasunod nga mga bungto

Kapampangan an lumad nga yinaknan han mga nasunod nga mga bungto ha Bataan

Usa nga bungto ha Nueva Ecija an nagamit hit Kapampangan




#Article 661: Castilla-La Mancha (128 words)


An Castilla-La Mancha usa nga komunidad autonoma han Espanya. Nahimo ini tikang han mga lalawigan o probinsya han Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara ngan Toledo. Ginsasapitan ini han Castilla y León, Comunidad de Madrid, Aragón, Comunidad Valenciana, Región de Murcia, Andalucía ngan Extremadura.

Amo ini an heredera o nagsunod han rehiyon ha kaagi han Castilla la Nueva, gawas la han probinsya han Madrid, nga nagpili nga maghimo hin kalugaringon nga komunidad autonoma nga uusa la hin probinsya nga bulag tikang han Castilla-La Mancha nga waray referendum sugad han kaso ha iba nga mga komunidad.  Ha pagsunod han teritoryal nga pagbahinbahin han Espanya katapos han pagpromulgar han Konstitusyon han 1978, naglakip ini han bug-os han La Mancha, ha paglakip han lalawigan han Albacete (nga kabahin han una han Murcia).




#Article 662: Castilla y León (218 words)


An Castilla y León o Castilla ngan León usa nag komunidad autonoma han Espanya. Nahimo ini han 1983 ngan an teritoryo hini  nahamutang ha amihanan nga dapit han meselta han península Ibérica ngan ini nahanunungod ha kadam-an han dapit han Espanya ha natutubigan nga patag han Duero. Nahimo ini tikang han mga lalawigan han Ávila, Burgos,  León, Palencia, Salamanca, Segovia, Soria, Valladolid ngan Zamora.Amo ini an komunidad autonoma nga gidako-i hin kahaluag ha Espanya ngan ikatulo nga rehiyon nga gihaluagi ha Unyon Europea. Tal ngan sugad han gindeklara han Estatuto de Autonomía de Castilla y León dida han preambulo (2007):

Waray mag-estableser hin explisito hin kapital an estatuto han autonomiya.  Ha syahan, an Cortes didto anay na-instalar hin probisyonal ha Burgos; ginhimangraw gihapon an posibilidad nga igbutang an kapitalidad ha Tordesillas, bisan man kon an kataposan nga desisyon nagbutang han Cortes ha probisyonal nga menera didto han castillo han Fuensaldaña. Ha kataposan, pinaagi han Balaod Orgánica nga gin-aprobahan han 1987, nagpili hin pag-estableser nga an Junta de Castilla y León —an gobyerno han Komunidad— ngan an Cortes —an organo lehislatibo— magkaada han ira mga lingkoranan nga definitiba didto han syudad han Valladolid. Parehas han iba nga mga komunidad autonoma Espanyola, sugad han País Vasco, ginkonsidera nga kapital an syudad nga diin gin-estableser an mga institusyon basika han komunidad.




#Article 663: Marseille (200 words)


An Marseille (, ) o Marsella (puyde liwat Marselya; ngaran ha Inoccitan: Marselha o Marsiho; kaluwas ), amo an prefektura han departamento han Bouches-du-Rhône ngan rehiyon han Provence-Alpes-Côte d'Azur. Nahamutáng iní ha may baybayon han Mediteraneo haraní han ganghaan han Rhône. Naglalakip an syudad hin langyab nga 241 ka km2 (93 nga kwadrado nga milya) ngan mayda iní kamolupyohan nga 870,018 han 2016. An metropolitano nga langyab hiní, nga naglalakip hin 3,173 ka km2 (1,225 ka kwadrado nga milya) amo an ikatuló nga gidakoi ha Fransya sunod han kanan Paris ngan Lyon, nga mayda kamolupyohan nga 1,831,500 han 2010.

Kilalado iní ha mga kahadto nga Griyego ngan mga Romano nga Massalia. (), An Marseille usá nga importante nga Europeo nga sentro hin negosyo ngan nagpapabilin nga nangunguna nga daungan nga komersyal han Repúblika Fransesa. An Marseille amo na yanâ an gidakoi nga syudad han Fransya ha labnasan han Mediteraneo ngan an gidakoi nga daungan hin mga barko hin komersyo, freight ngan cruise.  An syudad amo an Europeo nga Pamunuan hin Kultura han 2013 ngan an Europeo nga Pamunuan hin Paugnat-hin-Kusog han 2017; nagtagbalay iní hin mga mulay han 1998 World Cup ngan Euro 2016. Iní an balayan han Unibersidad Aix-Marseille.




#Article 664: Toulouse (175 words)


An Toulouse ( ha lokal nga pagluwas: ; Winaray ngan tradisyonal nga Kinatsila: Tolosa,  , , ngan ha medieval nga panahon Tholoza) nga tinatawag gihapon nga Tolosa de Languedoc (kon ha Winaray: Tolosa han Languedoc) o kundi man Tolosa de Francia (kon ha Winaray: Tolosa han Fransya) usa nga syudad ha Haute-Garonne nga departamento ha habagatan nga Fransya. Nahamutang ini ha mga pangpang han Salog Garonne, mga 150 ka kilometro tikang han Dagat Mediterraneo ngan 300 tikang han Kalawdan Atlantiko, ngan 590 ka km (366 ka mi) tikang ha Paris. Mayda 704,395 nga mga molupyo an Toulouse Métropole, an Metropolitano nga Toulouse ngan amo ini an ika-6 nga gidako-i nga urbano nga kahaluag ha Fransya sunod han Paris, Lyon, Marseille, Lille ngan Bordeaux. Dida han Enero 2008, mayda ini 1,202,889 ka molupyo, ngan an metropolitano nga kahaluag han Toulouse amo an ika-upat nga gidako-i ha Fransya, sunod han Paris (12.1 ka milyon), Lyon (2.1 ka milyon), ngan Marseille (1.7 ka milyon).

Amo ini an prefektura o kapital ha departamento han Haute-Garonne ha nasod han Fransya.




#Article 665: Agen (154 words)


An Agen () usa nga komyun ha Lot-et-Garonne departamento ha Aquitania ha habagatan nga Fransya. Nahamutang ini ha salog nga Garonne  ha timugan tikang ha Burdeos. Amo ini an prefektura o kapital ha departamento han Lot-et-Garonne ha nasod han Fransya.

Ha damo nga mga dekada an Le Petit Bleu amo an adlaw-adlaw nga peryodiko nga mayda mga sumat hin lokal o nasodnon nga interes.

An Gare d'Agen nadugtong hit Agen ngan han Toulouse ngan Bordeaux ngan naghahatag gihapon hin serbisyon ngadto ha Périgueux. Mga usa ka oras ini tikang ha Toulouse, nga mga harani hin usa ka oras tikang ha Bordeaux. Mga maglaksi nga mga tren ngadto ha Paris naabot hin upat ka oras ngan napulo ka minuto.

Nahasumpay an Agen pinaagi han A62 nga autopista ngadto ha Toulouse ngan ha Bordeaux.
Mayda ini gamay nga luparan o aeropuerto nga ginagamit hin kaurogan para hin mga pan-negosyo nga nga vuelo ngan panhayahay nga pan-idro.




#Article 666: Clermont-Ferrand (242 words)


An Clermont-Ferrand (, Auvergnat Clharmou, ) usá nga syudad ngan komyun han Fransya, ha rehiyon han Auvergne-Rhône-Alpes, nga mayda kamolupyohan nga 141,569 (2012). An metropolitano nga kahaluag mayda 467,178 nga nangungukoy dida han 2011 nga census. Amo ini an prefektura (kapital o pamunuan) han departamento han Puy-de-Dôme. Hi Olivier Bianchi amo iton yanâ nga alkalde.

Nahamutang an Clermont-Ferrand dida han patag han Limagne ha Massif Central ngan ginpapalibotan hin dako nga industriyal nga kahaluag. Kilalado an syudad tungod hin nagsusurunod nga mga bulkan, an Chaîne des Puys nga nagpapalibot hiní, upod an mamingaw nga bulkan nga Puy de Dôme (, usá han mga gihataasi, nga gintumbawan hin mga torre hi komunikasyon ngan nakikit-an tikang han syudad.

Nagtatagbalay an Clermont-Ferrand han Festival du Court-Métrage de Clermont-Ferrand (Festival hin Halipot-nga-Pelikula han Clermont-Ferrand), usá han mga nangunguna nga mga pankalibotan nga festival para hin mga haglipot nga pelikula ha kalibotan. Dinhi gihapon an balayan han corporate headquarters han Michelin, an pankalibotan nga kompanyiya hin goma hin ligid nga gintukod dinhi mga labaw hin 100 ka tuig hadto.

An gisikati nga plaza han Clermont-Ferrand amo an Place de Jaude, nga diin gintukod in dako nga istatwa ni Vercingetorix nga nalingkod nga namumuno hin kabayo ngan nakapot hin sundang. Mayda nahasurat nga nasiring: J'ai pris les armes pour la liberté de tous (Nagdara ako hin armas para han kagawasan han ngatanan). Gin-iskultur ini nga estatuwa ni Frédéric Bartholdi, nga amo gihapon an naghimo han Estatuwa han Libertad.




#Article 667: Catalunya (312 words)


An Catalunya (an ngaran ha Kinatalan) o Cataluña (an ngaran ha Kinatsila) nga ha Aranes Catalonha; Ininglis: Catalonia; nga puyde liwat igsurat ha Winaray nga Katalunya, usa nga komunidad autonoma han  Espanya nga nahamutang ha dumagsaan nga dapit han Península Ibérica ngan nahimo ini han mga lalawigan o probinsya han Barcelona, Girona, Lleida ngan Tarragona. Na-okupa ini hin teritoryo nga mga 32,000 km² nga ginsasapitan ini ha amihanan han Francia (Mediodía-Pirineos ngan Languedoc-Rosellón) ngan Andorra, hn Dagat Mediterraneo ha sidlangan nga diin mayda ini labnasan hin mga 580 ka kilometro.  Ginsasapitan ini ha salatan han Comunidad Valenciana (Castellón), ngan ha katundan, ginsasapitan ini han Aragón (Zaragoza, Teruel ngan Huesca). Nahamutang an Catalunya hin estratehika nga kamutangan nga naghahatag hin kaupayan nga pagkadugtong han mga teritoryo han natutubigan nga patag han Mediterraneo ngan han kontinental nga Europa. An kapital han Catalunya amo an syudad han Barcelona.

Ha Catalan nga teritoryo mayda naukoy ha yana nga mga 7,364,078 ka persona hin mga 946 ka munisipyo nga diin 63 mayda labaw hin 20,000 ka molupyo (nga diin naukoy in mga 70 ka porsyento han Catalanan nga katawhan). Duha nga ikatulo nga bahin han katawhan naukoy ha Rehiyon Metropolitana han Barcelona. Ini usa nga teritoryo nga denso ngan hataas nga na-industriyalisado, namumuno hini nga sektor ha Espanya tikang han siglo XIX ngan an ekonomiya hini amo an pinaka-importante ha mga komunidad autonoma, nga na-henerar hin 18,7% han PIB/GDP han Espanya, ngan amo an ika-upat ha PIB per cápita, sunod han País Vasco, Navarra ngan Comunidad de Madrid.

An Catalunya dida han Butnga nag Panahon usa han mga prinsipal nga teritoryo han Corona de Aragón. Upod han pag-ubos han Corona nag-ubos liwat an Catalunya, nga diin waray ini makabalik tubtob han pag-industrialisar. An kaagi hini ngan an yinaknan hini gintatagad nga birilhon han mga molupyo hini ngan para hin kadam-an amo an basehan han ira identidad kolektiba.




#Article 668: Comunidad Valenciana (206 words)


An Comunidad Valenciana (opisyal nga ngaran ha Kinatsila; alternatibo nga kasurat ha Winaray: Komunidad Valenciana) o Comunitat Valenciana (opisyal nga ngaran ha Vinalensya) usa nga komunidad autonoma han Espanya nga nahamutang ha sidlangan han Península Ibérica. Nahamutang ini ha daplin han Dagat Mediterraneo, ngan nahimo ini han mga lalawigan o probinsya han Alicante, Castellón, ngan Valencia. Ginsasapitan ini ha amihanan han Cataluña ngan Aragón, han Castilla-La Mancha ngan Aragón ha katundan, ngan ginsasapitan ini ha salatan han Región de Murcia.

An teritoryo hini nahanunungod hin dako nga parte han teritoryo ha kaagi han Reino de Valencia (Ginhadi-an han Valencia), ngan gintawag ini hin damo nga mga ngaran ha paglabay hin panahon: sugad man ha kataposan han siglo XIX kilalado ini komo Región Valenciana ngan han paglabay han mga dekada han 1960 gintawag ini han diri-opisyal nga porma nga País Valenciano. Gin-gamit liwat an mga pagtawag nga antiguo Reino de Valencia (daan nga Ginhadi-an han Valencia) ngan ha pagpahalipot, Valencia, bisan man kon ini nga ngaran puyde magdara hin pagkalipat han syudad han Valencia o han probinsya han Valencia (kitaa an barasahon mahitungod han mga pagtawag han Comunidad Valenciana). An estatuto hin autonomiya dida han syahan nga artikulo, naghahatag han kahulogan han Comunidad Valenciana komo nacionalidad histórica.




#Article 669: Extremadura (108 words)


An Extremadura (ha Estremenyo ngan ha castúo: Estremaura) amo in usa nga komunidad autonoma han Espanya, nga nahimo hin duha nga mga probinsya o lalawigan: Cáceres ha amihanan ngan Badajoz ha salatan ngan nahamutang ini dida han kwadrante nga timugan han península Ibérica. An kapital hini amo an Mérida.

An Extremadura ginsasapitan ha amihanan han Castilla y León (mga lalawigan han Salamanca ngan Ávila). Ginsasapitan ini ha salatan han Andalucía (mga lalawigan han Huelva, Sevilla ngan Córdoba); han Castilla-La Mancha (mga lalawigan han Toledo ngan Ciudad Real) ha sidlangan. Ha katundan han Extremadura amo an nasod han Portugal.

An Adlaw han Extremadura ginsasaurog dida han 8 han Septyembre.




#Article 670: Strasbourg (151 words)


An Estrasburgo o kundi man Strasbourg (kaluwás ha ; kaluwás ha Ininglis , ,;  ,   ;  ) amo an pamunuan ngan gidako-i nga syudad han Grand Est nga rehiyonn han Fransya ngan amo an opisyal nga lingkoran han Parlamento Europeo. Nahamutáng ini ha katubtuban nga ginsasaroan upod han Alemanya ha historiko nga rehiyon han Alsace, amo ini an pamunuan han departamento han Bas-Rhin. 

Han 2016, an sawang o city proper han syudad mayda 279,284 ka molupyo ngan an Eurométropole de Strasbourg (Darudako nga Strasbourg) ngan an Arrondissement han Strasbourg mayda 491,409 ka molupyo. An metropolitan nga kahaluag mayda kamolupyohan nga 785,839 han 2015 (diri upod an seksyon ha tabok han katubtuban ha Alemanya), nga diin naghihimo han syudad nga ika-siyam-nga-gidako-i nga metropolitano nga kahaluag ha Fransya ngan urukyan hin 13% han mga molupyo han rehiyon han Grand Est. An transnasyonal nga Eurodistrict Strasbourg-Ortenau mayda kamolupyohan nga 915,000 ka molupyo han 2014.




#Article 671: Colmar (166 words)


An Colmar (, ; Inalsas: Colmer ; , dida han 1871–1918 ngan 1940–1945: Kolmar) usa nga komyun ha departamento han Haut-Rhin  ha Alsace ha dumagsaan nga Fransya.

Amo ini an prefektura o kapital ha departamento han Haut-Rhin ha nasod han Fransya.

Nahamutang ini dida han Alsace nga Ruta hin Vino ngan nagtatagad ini nga komyun nga amo ini ngahaw an Ulohan han Vino Alsace (capitale des vins d'Alsace).

Han 2006, an syuad han Colmar mayda katawhan nga 65,713 ngan an metropolitano nga kahaluag han Colmar mayda katawhan nga 120,367. An Colmar amo an kamutngaan han arrondissement han Colmar, nga mayda 144,700 ka molupyo dida han 2006.

An Colmar amo an bungto nga gin-ukyan ni Martin Schongauer an pintor ug grabador ngan ni Frédéric Bartholdi, an iskultor nga nagdisenyo han Statue of Liberty (Estatuwa han Libertad). Kilalado an syudad tungod han maupay nga nagpabilin nga daan nga bungto, an damo nga mga kiritaon ha arkitektura ngan han mga museo hini, nga diin upod an Unterlinden nga Museo.




#Article 672: Toulon (224 words)


An Toulon (; Provençal: Tolon (klasikal nga kasurat), Touloun (Mistralnon nga kasurat), ; ha Initalyano: Tolone; ha Kinatsila: Tolón) usa nga syudad ha salatan nga Fransya ngan in dako nga puerto militar ha labnasan han Mediterraneo, nga mayda dako nga Franses nga base hin puwersa ha kadagatan. Nahamutang ini ha rehiyon han Provence-Alpes-Côte-d'Azur, ngan amo ini an prefektura o pamunuan han departamento han Var han kasanhi nga lalawigan han Provence.

An Komyun han Toulon mayda 165,514 ka molupyo (2009), nga naghihimo hiní nga amo an ika-napulo-kag-lima nga gidako-i nga syudad ha Fransya.  Sentro ini hin urbano nga langyab nga mayda 559,421 ka molupyo (2008), an ika-siyam nga gidako-i ha Fransya.  An Toulon amo an ika-tulo nga gidako-i nga syudad nga Franses ha labnasan han Mediterraneo sunod han Marseille ngan Nice.

An syudad han Toulon importante nga sentro para hin paghimo hin mga sakayan hin puwersa ha kadagatan, ha panagat o pangisda, ha paghimo hin vino, ngan an paghimo hin mga garamiton nga aeronotiko, mga armamento, mga mapa, papel, tabako, pagpatik, sapatos, ngan garamiton nga elektroniko.

An militar nga puerto han Toulon amo an dako nga sentro naval han Fransya ha labnasan hini ha Mediterraneo.  Amo ini an balayan han Franses nga dara-hin-idro nga barko o aircraft carrier nga Charles De Gaulle ngan an grupo-para-hin-pag-away hini. An Mediterraneo nga Flotilya han Fransya nahabase ha Toulon.




#Article 673: Guyane (132 words)


An Guyane (tawag ha Ininglis: French Guiana; Kinatsila ngan daan nga Winaray: Guyana Francesa; alternatibo nga kasurat ha Winaray: Guyana Fransesa) amo an usa ka departamento ha tabok-han-dagat ngan rehiyon ha nasod han Fransya. An prefektura o kapital hini amo an Cayenne.

An opisyal nga ngaran ha Frinanses Guyane kundi ha kadaan nga kagamit, gindugngan ini han adhetibo nga française. Ini nga daan nga kagamit tikang han kolonyal nga panahon nga diin tulo an lugar nga tinatawag nga Guyana o Guyane kon ha Frinanses. Ini nga tulo nga lugar amo an sinisiring nga Guyana (Guyana Britanika), Surinam (Guyana neerlandesa) ngan an Guyana Fransesa nga amo yana an departamento han Guyane.

An Guyane ginbahin ngadto hin 2 ka mga arrondissement, mga 19 ka mga kanton (waray ginpakita dinhe), ngan 22 ka mga komyun:




#Article 674: Alsace (726 words)


An Alsace (kaluwas ha Frinanses: al-zas; Alsaciano ngan Aleman: Elsass, kasurat ha Aleman ugsa han 1996: Elsaß; Linatin: Alsatia; Kinatsila ngan daan nga Winaray: Alsacia; alternatibo nga kasurat ha Winaray: Alsasya) amo an ikaupat ha giguguti-ayi ha karuhaan kag unom (26) nga rehiyon han Fransya. Mayda ini kahaluag nga 8,280 km2. Ini nga rehiyon amo an may gigugutiayi nga katunaan ha Metropolitana Fransya. Amo gihap ini an gisusuoki ha Fransya (ika tulo ha gihuhuro-oti ha metropolitana Fransya) nga may 222 munopyo kada kilometro kwadrado (Ihap han popyulasyon ha Enero 2008: 1,836,000). An Alsace nahamutang ha sidlangan Fransya ha may katundan salog han Rhine, nga sapit han Alemanya ngan Switzerland. An kapital han politika, ekonomiya ngan kahiaraan (kultura) ngan an gidadako-i nga syudad amo an Strasbourg. An syudad amo an linkuran han dose-dosena nga mga katig-uban ngan kalawasan han kanasoran. Ha larangan politika, an Alsace amo an usa ha pinakaimportante nga rehiyon ha bug-os nga Unyon Europeo.

An ngaran nga Alsace tikan ha yinaknan Aleman nga Ell-sass, kasirigngon, nakalingkod ha Ill. An Ill amo an usa nga salog ha Alsace. An rehiyon kaupod han mga inagian han Baraan nga Imperyo Romano. Ginhinay-hinay ini pag-agaw han Fransya ha ika-17 siglo ha ilarom nira Hadi Louis XIII ngan Hadi Louis XIV. Ha ira pamumuno nahimo ini nga usa ka lalawigan han Fransya. Agsob bati-on nga an Alsace nadudugtong ha Lorraine tungod an Aleman ginkaptan an mga kaparte hini nga duha nga rehiyon. Gintawag han mga Aleman an ira ginkaptan nga tuna nga lalawigan han Reichsland Elsaß-Lothringen (1871–1918), nga ginpag-aaragawan ha butnga han ika 19 ngan ika 20 siglo han duha ka nasod. Hinin nga mga panahon, upat ka beses nga an Alsace, nagburubalhin ha kamot han Fransya ngan Aleman ha sulod han kapitoan kag liwa (75) ka tuig.

Biskan an Alsace usa ka rehiyon nga dati nagamit han yinakanan Aleman, yana an mga taga Alsace nayakan na hin Frinanses o Fransesa nga yinkanan, nga amo an nasodnon nga yinaknan han nasod Fransya, nga kaparte hira ha umagi nga tulo (3) ka siglo. Mga 39% han lokal nga popyulasyon han kadagko-an ngan posible ubos ha 10% han kabatan-an, an nahibilin nga mag-upay manyakan hin Alsaciano nga yinaknan.

Ha panahon nga waray pa nasusurat nga mga inagihan, an Alsace ginsisinudoyan na han mga parapanganop nga mga nomado. Pero han 1500 BC, an mga Celta na an nagukoy dida ha Alsace. Nanhawan ngan gintam-nan nira an mga katunaan. Han 58 BC, an mga Romano naman an umabot ngan ginsulong an Alsace. Kahuman nira agawi, ginhimo nira an lugar nga sentro han paghimo han irimnon nga vino. Tungod nga gusto nira maprotektaran an maupay mira nga pakabuhi, an mga Romano ginpadig-on an depensa ngan nagtindog hin kampo militar ha paligid. Nahimo ini nga mga komunidad nga hasta yana ada la gihap napadayon. Han kaparte pa han Imperyo Romano, nahiupod an Alsace ha Germania Superior.

Han nagluya an Imperyo Romano, naging kaparte an Alsace ha teritoryo han Alamanni. Mag-uruma an mga Alamanni. An ira yinaknan amo an naging basehan ha yana nga yinakan han taga Alsace. Ginpirdi an Alamanni han mga Clovis ngan mga Franko han ika-5 siglo nga nagtapos ha Aragway ha Tolbiac. Kahuman, an Alsace naging kaparte na ha kahadian han Austrasia. Ha ubos han pamamalakad han mga Merovingian han Clovis, naging kristiyano an mga molupyo hini nga lugar. An Alsace nahibilin ha ilarom han puder han mga Franko kutob an Kahadian han Franko, pagkatapos han Pagsaad han Strasbourg han 842, pormal nga nawara ha pagkamayda han Tratado han Verdun. An mga kaapo-apohan ni Charlemagne, nga kinilala nga nagtindog han Kahadian Franko, an nagtunga han rehiyon ngadto ha tulo ka parte. An Alsace naging upod han Butnga Francia, nga ginhahadian han pinakabata nga apo na hi Lothar I. Pagkatapos namatay hi Lothar han timprano nga 855, an iya kahadian, ginbahin liwat ha tulo ka parte. An parte nga tinatawag nga Lotharingia o Lorraine amo an ginhatag ngadto ha anak nga lalaki ni Lothar. An salin ginturunga ha duha nga bugto ni Lothar, na hira Charles an Kalbo (an naghahadi han Katundan Kahadian Franko), ngan hi Ludwig an Aleman (nga naghahadi ha Sidlangan Kahadian Franko). Waray la nag-iha an Kahadian han Lotharingia. Pero an rehiyon, nga uruurhi naging Alsace, nahulog ha kamot han Baraan Imperyo Romano ha sulod han sakop han Duke han Swabia, ha pamaagi han Tratado han Meerson ha tuig 870.




#Article 675: Galicia (212 words)


An Galicia (nga agsob liwat ginsusurat ha Galego nga Galiza) usa nga komunidad autonoma han Espanya, nga nahamutang ha kanawayan o amihanan-katundan han Península Ibérica ngan nahimo ini han mga lalawigan o probinsya han La Coruña, Lugo, Ourense ngan Pontevedra. Ha heyograpiya, ginsasapitan ini ha amihanan han Dagat Cantábrico, han nasod han Portugal ha salatan, han Kalawdan Atlantico ha katundan ngan han Principado de Asturias ngan Castilla y León (mga lalawigan han Zamora ngan León) ha sidlangan.

Nahalakip ha Galicia an kapuropod-an han islas Cíes, an kapuropod-an han Ons, ngan an kapuropod-an han Sálvora, sugad hin iba nga mga isla o puro sugad han Cortegada, Arosa, an kapurupod-an han Sisargas, o an kapuropod-an han Malveiras.

An Galicia mayda 2.78 ka ribo o milyon nga mga molupyo (2008), nga mayda distribusyon hin katawhan nga diin an dako nga bahin nahamutang han katunaan ha butnga han Ferrol ngan Vigo. An Santiago de Compostela amo an kapital han Galicia nga mayda estatuto nga ispisyal, ha sakob han lalawigan han La Coruña.

An himno han Galicia, Os Pinos, ha pagpadayag ni Eduardo Pondal, nareferir han Galicia komo nasod ni Breogán, usa nga Kelta nga bayani. An Estatuto hin Autonomiya, dida han syahan nga artikulo, natawag han Galicia komo usa nga nacionalidad histórica o nasyonalidad ha kaagi..




#Article 676: Kugit (244 words)


An kugit o kugit ha pagsurat amo ini pandugang nga tigaman hin agi o letra. Agsob liwat tinatawag ini nga diakritiko nga tigaman. Ini gin-gagamit basi hatagan hin ispisyal nga kahulogan in mga agi o sinurat.

Ha Winaray mayda tulo nga kugit nga ginagamit ha pagsurat. Agsob ini gamiton ha daan ngan pormal nga Winaray. Ginagamit ini pagtigaman han kaluwas hin pulong ha Winaray. Ini nga mga kugit amo an.

Dida han iya Mga Lagda Han Pagsurat Han Aton Pinulongan, hi Vicente I. de Veyra nagpahayag han paggamit han mga dirudilain nga kugit.  Mahiunong han kugit nga matarom, ini daw aada babawbawan hadton laton nga nahulogan han kusog ha pagluwas han usa ka pulong.  An kugit nga pagpasangko ngan kugit nga bari ginagamit la ha kataposan nga laton (sílaba o syllable).  Mahiunong han kugit nga pagpasangko, ini aadto gagamita ha mga tiringgan nga pinasangko ha but-ol an pagluwas.  Ngan han kugit nga bari, siring ni de Veyra, aadto ine nga kugit gagamita kon nagkakatagpo ha usa ngahaw nga laton an kusog han pagluwas ug an pagpasangko han tiringgan.  Siring pa ni de Veyra nga kinahanglan gamiton an mga kugit kay kon diri gamiton ini ha pagsurat hin pamulong magkakasrandag la an kusog ha pagluwas han tagsa nga iya laton.

An ginhatag nga pananglitan ni de Veyra hini nga kagamit amo an pulong nga suso nga gintalaan niya ha nasunod.

An pananglitan ha igbaw kinuha tikang han Ortograpiya Han Binisaya ni Vicente I. de Veyra.




#Article 677: Jamaica (189 words)


An Jamaica usa nga isla-nga-nasod han Antillas Mayores, nga 234 ka km (145 ka mi) hin kahalaba ngan mga 80 ka kilometro (50 ka milya) hin kahaluag nga nahamutang ha Dagat Caribe. Ini mga 145 ka kilometro (90 ka milya) ha salatan tikang ha Cuba, ngan 190 ka kilometro (120 ka milya) tikang han isla han La Espanyola (La Española) o Hispaniola, nga diin an Haiti ngan an Republika Dominicana nahamutang. An mga lumad o tuminongnong nga mga nayakan-hin-Arawakan nga Taíno nga nmga molupyo nagngaran han isla nga Xaymaca, nga nangangahulogan nga Tuna hin Kahoy ngan Tubig, o Tuna hin mga Burabod. Usa ini nga kasanhi nga gintatag-iyahan han Espanya nga an ngaran Santiago, nga nagin kolonya han Jamaica han Korona han Britanya. Ini amo an ikatulo nga gidamoi hin tawo nga nasod nga nayakan hin Iningles ha Amihanan nga Amerika sunod han Estados Unidos ngan Kanada. Nagpapabilin ini nga ginhadi-an han Mankomunidad.

An Kingston amo an kapital han Jamaica.

An Jamaica ginbahin ngadto hin napulo kag upat (14) nga mga parokya (Iningles parish), nga gintitirok ngadto hin tulo nga mga kondado ha kaagi nga waray panginlabot ha pagdumara.




#Article 678: Dominica (114 words)


An Dominica (Frinanses: Dominique), nga an opisyal nga pagtawag Komunwelt han Dominica o Mankomunidad han Dominica (Ininglis: Commonwealth of Dominica; Kinatsila: Mancomunidad de Dominica; Frinanses: Communauté de la Dominique) usa nga isla-nga-nasod ha Dagat Caribe. Ha amihanan ngan kanawayan nahamutang an Guadeloupe, ha timugan nahamutang an Martinique. An kadako hini mga 754 ka kwadrado nga kilometro (291 ka kwadrado nga milya) ngan an gihataasi nga punto han nasod amo an Morne Diablotins, nga mayda ka-igbawan nga 1,447 ka metro (4,750 ka pie). An Mankomunidad han Dominica mayda ginbanabana nga populasyon nga 72,500. An kapital hini nga nasod amo an Roseau.

An Dominica ginbahin ngadto hin mga napulo nga mga parokya (parish kon ha Ininglis).




#Article 679: Dagat Caribe (146 words)


An Dagat Caribe o Dagat Caribbean usa nga dagat han Kalawdan Atlantico nga nahamutang ha mga tropiko han Katundan nga hemisfero, nga ginsasapitan ha salatan ngan katundan han Amerikano nga kapundokan hin tuna, ngan an Amihanan nga Kalawdan Atlantico nga amo-ngahaw ha dumagsaan ngan an Golfo han Mehiko ha kanawayan. Ha dugang ka ispisipiko, ini nagtutubig (ha orden sugad hin reloj tikang ha salatan), an mga nasod han Venezuela ngan Colombia ha Salatan nga Amerika ha salatan; an Amihanan nga Amerika nga mga nasod han Panama ha habagatan, ngan Costa Rica, Nicaragua, Honduras, Guatemala, Belize, ngan Mehiko ha katundan; an Antillas Mayores (Cuba, Jamaica, Hispaniola, ngan Puerto Rico) ha amihanan, ngan an Antillas Menores ha sidlangan.
An bug-os nga kahaluag han Dagat Caribe, an mga dadamo nga mga puro o isla dinhe, ngan an mga tagpad nga mga labnasan, tinatawag hin bug-os nga Caribe o Caribbean.




#Article 680: Krete (158 words)


An Krete o Crete o Creta an gidadakoi ngan may-ada gidadamoi nga tawo ha mga isla han Gresya. Ini an ika-88 ha gidadakli nga isla ha kalibutan ngan ikalima ha gidadakoi nga isla ha Dagat Mediterraneo, nasunod la ha Sicily, Sardinia, Cyprus, ngan Corsica. An Crete ngan pipira nga nagpaalibot nga mga isla ngan mga gudtiay nga mga isla in nagbubug-os han rehiyon han Crete, usa ha mga aada ha igbaw nga lebel han mga yunit pan-administratibo han Gresya. An ulohan ngan gidadakoi nga syudad hini asya an Heraklion. Han tuig 2011, ini nga rehiyon in may-ada populasyon nga 623,065.

An Crete in upod ha mga mahinungdanon nga bahin han ekonomiya ngan kabilin pankultura han Gresya, samtang nagpapabilin liwat an kalugaringon nga kinaiya nga kultura (sugad han kalugaringon nga siday ngan musika). Usa ini han nagin sentro han sibilisasyon Minoa (c. 2700-1420 BC), nga ha pagkayana sinisiring ini nga ginuunahi nga sibilisasyon nga nahipatik nga aada ha Europa.




#Article 681: Kerkyra (176 words)


An Kerkyra o Corfu (ha Griyego: Κέρκυρα o Kérkyra; Kahadto nga Griyego: Κέρκυρα o Κόρκυρα; Linatin: Corcyra; Italian: Corfù; Kinatsila: Corfú; Ininglis: Corfu) amo in isla ha Gresya ha Dagat Ionico. Amo ini an ikaduha nga gidako-i han mga Islas Ionicas ngan nahamutang ini tikang han labnasan han Sarandë, Albanya, nga tikang diin nahabulag ini hin mga estrecho o mga kasuokan nga nag-iiba-iba hin kahaluag tikang hin 3 tubtob 23 ka km (2 tubtob 15 ka milya), upod hin usa nga harani han kahadto nga Butrint ngan usa nga harulaba ha katundan han Thesprotia. An isla kabahin han prefektura han Kerkyra, ngan naglalakip ini hin napulo kag duha han napulo kag unom nga mga munisipyo o komuna han prefektura ngan labaw han mga komunidad han Ereikoussa, Mathraki, Othonoi, ngan an munisipalidad han Paxoi, nga mga bublag nga mga isla o puro.

An prinsipal nga bungto (nga mayda populasyon hin 28,185) han isla tinatawag gihapon nga Corfu, o Kérkyra ha Griyego, sugad han munisipalidad hini (populasyon nga 39,487). An Corfu amo liwat an lugar han Unibersidad Ionica.




#Article 682: Magô han Pilipinas (216 words)


An magô (alternatibo nga kasurat: mago) o maumag o mirû (Tarsius syrichta; daan nga pagklasipika nga ngaran Tarsus philippensis) amo in usa nga baga hin amo nga hayop ha Pilipinas. Tinatawag ini nga magô han Pilipinas o magô Pilipinhon agod masabtan ini kaysa han iba nga espesye hin magô (tinatawag nga tarsier ha Iningles ngan tarsero ha Kinatsila) ha kalibutan.

Usa ini nga nangangarat-an ngaespesye hin magô nga endemiko o nabibilngan-la ha Pilipinas. Nabibilngan ini ha timugan nga dapit han kapuropod-an, labi na ha mga isla o puro han Bohol, Samar, Leyte, ngan Mindanao. An ngaran nga tarsier o tarsero tikang han nahililaba nga tarsus o bukog han makubuko ha tiil.

An kamutang hini ha heyograpiya naglalakip gihapon han isla han Maripipi, Isla han Siargao, isla han Basilan ngan isla han Dinagat. Mayda liwat mga nasiring nga mayda mga magô ha Sarangani, bisan udog ini bangin mga iba nga mga ubos-nga-espesye.

Ginpakilala la ini ha Katundan nga biyolohista han ika-18 gatostuig.

An Magô han Pilipinas in gutiay la nga hayop; nasukol la ini hin 85 ngada ha 160 milimetro (3.35 ngada 6.30 pulgada) hin kahitaas, nga nahihimo nga usa ha gigugutiayi nga primata. Tungod nga gutiay, makuri ini mabilngan. An kabug-at para ha mga lalaki in aada ha 80–160 g, agsob mas magaan ha mga babaye.




#Article 683: Haiti (291 words)


An Haiti (ha Frinanses Haïti; kaluwas ha Frinanses aiti; Haitiano nga Kreyol: Ayiti), nga tinatawag hin opisyal nga Repubika han Haiti (Frinanses: République d'Haïti ; Haitiano nga Kreyol: Repiblik Ayiti), usa nga nasod nga nayakan hin Kreyol ngan Frinanses ha Caribe. Upod han Republika Dominicana, na-okupa ini han isla han La Espanyola (Hispaniola), dida han Antillas Mayores nga kapuropod-an. An ngaran nga Ayiti (Tuna ha hitaas) amo an tuminongnong o lumad nga ngaran ha Taíno o Amerindiano para han isla. An gihataasi nga punto han nasod amo an point is Pic la Selle, ha 2680 ka metro (8793 ka pie). An bug-os nga kahaluag han Haiti mga 27,750 ka kwadrado nga kilometro (10,714 ka kw nga mly) ngan an kapital hini amo an Port-au-Prince.

An kabutang han Haiti ha rehiyon, kaagi, ngan ethnolingguwistiko nag-iiba tungod hin damo nga mga rason. Amo ini an syahan nga independyente o naglulugaring nga nasod ha Latinoamérica, an syahan nga post-kolonyal nga independyente nga nasod nga pinamunoan hin itom ha kalibutan ngan amo la nga nasod nga diin an independensya nakuha komo kabahin hin malinamposon nga rebelyon hin uripon. An Haiti amo la liwat an independyente nga nasod ha mga Amerika nga diin an kasagaran nayakan hin Frinanses, ngan usa upod hin duduha la (upod han Kanada) nga nagdesignar han Frinanses nga opisyal nga yinaknan; an iba nga mga nayakan-hin-Frinanses nga mga kanasoran mga tabok-han-dagat nga mga departamento o kolektibidad han Fransya.

An Republika han Haiti ginbahinbahin ha administratiba ngadto hin napulo nga mga departamento (département ha Frinanses). An mga departamento ginbahin pa ngadto hin kap-atan kag usa (41) nga mga arrondissement, ngan 133 nga mga commune.

An mga nasunod usa nga tabla han mga departamento ngan an ira mga nahanungod nga mga kapital nga syudad.




#Article 684: Antonio José de Sucre (114 words)


Hi Antonio José de Sucre y Alcalá, nga kilalado liwat komo Gran Mariskal han Ayacucho (ha Kinatsila: Gran Mariscal de Ayacucho) (Cumaná, Venezuela, Pebrero 3, 1795 - Montaña de Berruecos La Unión, Nariño, Colombia, Hunyo 4, 1830), usa nga politiko, tawo hin estado ngan militar venezolano, nakakuha hin independensya han Venezuela, ngan presidente han Bolivia ngan Perú. Hiya Mangulo nga Heneral han mga Ehersito han Gran Colombia ngan Komandante han Ehersito han Salatan. Anak hiya hin pamilya nga nasunod hin tradisyon militar, ngan an iya amay koronel han Ehersito realista. Ginkilala hiya nga usa han mga tawo militar nga may hingpit nga abilidad han mga nakakuha hin paglugaring para han mga nasod han Sudamerika.




#Article 685: Komunidad han Madrid (340 words)


An Comunidad de Madrid o Komunidad han Madrid usa nga komunidad autonoma han Espanya nga nahamutang dida han butnga han Península Ibérica ngan, ha sakob hini, ha butnga han Meseta Central. Ginsasapitan ini han mga lalawigan han Guadalajara, Cuenca, Toledo (Castilla-La Mancha), Ávila ngan Segovia (Castilla y León). An Comunidad de Madrid uusa la an lalawigan--an Probinsya han Madrid. An kapital hini amo an Madrid, nga amo gihapon an kapital han Espanya. An mga tawo hini ginbanabana nga mga 6,271,638 ka molupyo (INE 2008), ngan an kadam-an hini kaurugan nahatirok didto han area metropolitana han Madrid.

Ini nga komunidad, nga kabahin han teritoryo ha kaagi han rehiyon han Castilla, mayda kabutngaan nga kabutang ha pagkakani-kanit hin mga paagi hin panakayan ha Espanya. Mayda ini usa han mga ekonomiya nga pinaka-importante han nasod, nga an dako nga rason tungod han pagin-balayan ini han kapital han nasod. Sugad man, mayda ini manggad nga patrimonyo artistiko ngan natural.

An paghimo han yana nga komunidad autonoma gin-unahan hin makusug nga lantugi ha politika ha kontexto ugsa-han-autonomiya ha mga kataposa nga tuig han dekada han mga 1970. Ha pagtikang, ginpahayag anay an posibilidad nga an lalawigan magin parte han komunidad han Castilla-La Mancha, nga diin mayda ini estatuto nga espesyal, nga ighahatag tungod han ispisyal nga kamutangan hini komo lingkoranan han kapitalidad han estado. Han tuig 1981, ginpili ha kataposan an pagkabulag hini tikang han nasabi nga rehiyon, nga sinmunod han daan nga Castilla la Nueva, nga diin kabahin an Madrid tikang han siglo XIX; ngan, dida han 1983, nahimo an yana nga komunidad autonoma.

An Villa de Madrid napili nga kapital han rehiyon, bisan man kon mayda mga ginproponer nga iba nga syudad amo an himoon nga lingkoranan han kapitalidad. Upod hini nga mga ginproponer amo an Alcalá de Henares, nga nagpresenta hin opisyal an kandidatura hini dida han mga syahan nga mga tuig han dekada 1980 ngan ha dipala naiha, an Getafe, nga dida han 2006 nagpasamwak han ira ungara nga ini nga syudad amo an magkaada han titulo han kapital han komunidad.




#Total Article count: 684
#Total Word count: 199861