#Article 1: Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka (189 words)


Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka (National Language Services NLS) i isa phanda na u tshimbidza vhudavhidzano kha nyambo dzoṱhe. NLS I tshi khou tevhedza ṱhodea dza Mulayotewa, i langula u fhambana ha nyambo kha tshitshavha tshashu nahone I na vhuḓifhinduleli ha u shumisa nyambo dzoṱhe dza vhathu vha hashu nga u tevhedza maga a mbekanyamaitele ine ndivho yayo ya vha u alusa u shumiswa ha idzi nyambo, na idzo nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule.

Mushumo muhulwane wa (NLS) ndi u swikelela ṱhodea dza Mulayotewa nga u tshimbidza, phuromotha na u ṋetshedza tshumelo ya vhufhinduleli na vhukhakhulili nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nga u langula vhunzhi ha nyambo nga u shumisa dzithandela dza u pulana luambo na dza theminolodzhi.

NLS i shuma sa sisiteme ya Muvhuso ya phurofeshinala ya u tikedza luambo nga u fhindulela manwalo a tshiofisi a tshi ya kha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi. Tshumelo yayo ya theminolodzhi i thusa nga u bveledza na u khwinisa ḓivhaipfi ya thekhinikhala kha nyambo dza tshiofisi. Mushumo wa u pulana nyambo u angaredza u eletshedza Muvhuso nga ha mvelaphanḓa ya mbekanyamaitele ya nyambo na nḓila dza kushumisele kwayo.




#Article 2: TshiVenḓa (219 words)


ndi luambo lu no ambiwa Afurika Tshipembe. Ludovha hafhu lwa ambiwa nga vhanwe vha vhathu vhare kha shango la tsini line lavha Zimbabwe. Ndi luṅwe lwa dzinyambo dza tshiofisiri kha la Afurika Tshipembe na khala Zimbabwe. Tshivenḓa tshi ambiwa nga Vhavenḓa. Tshi ya dovha hafhu tsha kwashekanyiwa tsha vha na luambo lwa Musanda. Itsho ndi Tshivenḓa tshi no ambiwa Thavhani/Pfamoni/Musanda nahone nga mavu, vhaṱanuni na vhakololo vha musanda

Phalaphala FM ndi tshititshi tsha radio tshi no hasha nga luambo lwa tshiVenḓa.

Maṅwe a maipfi a Tshivenḓa ndi aya:
Ndaa: zwine zwa amba uri Hello.

Aa! Na zwone ndi Hello fhedzi nga vhathu vha tshifumakadzini.

Kha vha ke nḓivho tshisikuni tsha luambo lwavho

phusuphusu dza dzimauli

Ngano ndi musi muthu muhulwane a tshi anetshela vhana zwe ene a anetshelwa nga vhahulwane. Kha ngano hu vha hu na ndayo kana mulaedza une wa khou bviselwa kha vhana. Musi vhana vha tshi anetshelwa lungano huthomiwa nga uri Salungano, salungano, aya maipfi a sumbedza uri hu khou tevhela lungano. Musi vhana vha tshi fhindula vhari Salungano.

Vhurendi ndi nḓila ine vhaVenḓa vha i shumisa u bvisela vhupfiwa havho khagala, u bvisela mulaedza kha lushaka, u laya, u kaidza na u isa mulaeudza kha vhathu vho tiwaho. Kha lubuvhisia ulwu ni ḓo kona u wana zwiṅwe zwa zwirendo zwa tshiVenḓa zwo ṅwalaho nga vhaVenḓa.




#Article 3: Afurika Tshipembe (187 words)


 Afrika Tshipembe (Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe) ndi shango ḽi no wanala kha tshipiḓa tsha tshipembe tsha dzhango ḽa Afrika. Mashango a re tsini naḽo ndi Zimbabwe, Namibia, Mozambique, Swaziland, Lesotho na Botswana.

Afrika Tshipembe i na mavunḓu a ṱahe (9). A ndi Limpopo, Mpumalanga, North West, Gauteng, Free State, KwaZulu-Natal, Eastern Cape, Western Cape, Northern Cape.

Afurika Tshipembe hu na nyambo dza fumi na nthihi dza tshiofisi. Dzenedzo ndi TshiVenḓa, English, XiTsonga, SePedi (Northern Sotho), SeTswana, SeSotho, IsiZulu, IsiNdebele, IsiSwati, IsiXhoza. Hu na dziṅwe nyambo nnzhi dzi si dza tshiofisi dzine dza ambiwa Afurika Tshipembe.

Afurika Tshipembe ḽi na ḓivhazwakale khulwane.

Vhathu vha Afurika Tshipembe ndi vhathu vha u funa pfunzo. Hu na dzi yunivesithi dza fumbili-iṋa. Dziṅwe dza hone ndi Yunivesithi ya Venḓa, Yunivesithi ya Limpopo, Yunivesithi ya Pretoria, Yunivesithi ya Witwatersrand (Wits) na Yunivesithi ya Johannesburg. Yunivesithi dza Afurika Tshipembe dzi khou thusa kha u alusa nḓivho ya vhathu vha Afurika Tshipembe.

Mbofholowo ndi yone tshipikwa kha muvhuso wa Afurika Tshipembe. Mbofholowo i katela Pfanelo dza vhuthu, U lingana, Ndayo ya mulayo, Mbofholowo ya muthu, Ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho, Vhuvhusahoṱhe ho vhofholowaho.




#Article 4: Thohoyanḓou (137 words)


Ṱhohoyanḓou ndi ḓorobo ya Venḓa. I wanala kha tshipiḓa tsha devhula tsha vunḓu ḽa Limpopo.

Ṱhohoyanḓou ndi iṅwe ya dziḓorobo dza Afurika Tshipembe dzi no kho aluwa nga u ṱavhanya. Yunivesithi ya Venḓa i wanala henefha.Hu na Ṱhohoyanḓou Town Hall, zwikolo zwingaho 
Ḽiivha, Maruḓe, Ṱhohoyanḓou secondary na Ṱhohoyaṋdou Technical  High school. Vhunzhi ha vhathu vha Shayandima, Makwarela na huṅwe tsini vha renga henefha. Hu dovha hafhu ha wanala Venḓa Plaza, Mvusuludzo Mall, Thavhani Mall, Phangame Mall, Khoroni Hotel and Casino khathihi na 2010 ngeyi hune wa nga awela hone kana u rwiwa nga muya.

Devhula ha Ṱhohoyanḓou hu wanala ḓorobo ya Sibasa. Dziṅwe dza dzi ḓorobo dzi no wanala tsini na Thohoyanḓou ndi Musina, Louis Trichardt, na Giyani.

Dziṅwe dza dzi ḓorobo dzi no wanala kha vunḓu la Limpopo vha nga dzi sedza kha “Ḓorobo dza Limpopo”.




#Article 5: Dzinndwa (696 words)


Huna tshifhinga tshe lushaka lwa Vhavenda lwa didzhenisa kha nndwa na mavhuru musi Makhado e murangaphanda. Itsho tshifhinga hu pfala uri vhavenda vho vhavho vho rengiswa nga Davhana we avha e mukomana wa Makhado, ene ovha o dinalea ngea dzhielwa vhuhosi nga murathu. Kha nndwa yeneyo Vhavenda vho do kundwa vha dzhielwa na tshipida tsha shango lavho fhethu he havha hu fhasi ha Makhado ha vho vhidzwa upfi Louis trichardt hune namusi havho vhidzwa nga dzina la Makhado. 

Hu dovha ha vha na nndwa ye Vhavenda vha ilwa ya phusuphusu dza Dzimauli . Afhondi heVhavenda vhalwa na mabunyu. Nga itsho tshifhinga Vhavenda vhovha vha tshi shavhela dzithavhani vhanwe vha dzumbamba bakoni la tshavhadinda.
 

Makhado na Davhana ndi vhana vha Ramabulana. Musi Ramabulana o no dzama ha vuwa nndwa khulu vhukati ha Davhana na Makhado, vha tshi lwela Vhuhosi. 

Afha hu na mihumbulo yo fhambananaho nga kudzhenele kwa Makhado vhuhosini hone e si ene wa nndu ya Vhuhosi. Mukomana wawe o vha Davhana, wa nndu ya Vhuhosi. Vha ambi vha ri Davhana o kanda milenzhe ya mutahabvu khotsi awe. U : camba izwi ndi uri Davhana o dzhena nduni na mufumakadzi wa Khotsi awe.mahosi mahulwane a agenda for 3 ndi vhana vha Ramabulana. 

Zwenezwo zwo do ita uri vhahulwane vha musanda vha dzhie tsheo ya uri Makhado u fanela u vha ene ane a do dzhena vhuhosini.
 
Makhado Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana  

Izwi zwo dovha hafhu zwa tutuwedzwa ngauri Makhado o vha a tshi funeswa nga Makhadzi Nyakhuhu. Makhado o do vha ene we a vha na vhatikedzi vhanzhi. Davhana u vhona izwo o mbo di shavhela Ha-Tshivhasa Mukumbani. E henengei Ha-Tshivhasa Makhado a rumela vhadinda uri a wana Davhana tshi henefho vha Hatshivhasa vha do dzhena khakhathini khulu. Ndi hone vha Hatshivhasa vha tshi humbela Davhana uri kha fhire shangoni lavho.

Davhana a shavhela Ha-Mphaphuli, a dzula kha muvhundu wa vhukati Ha-Tshimange na Ralushai. Makhado a rumela vhadinda Ha-Mphaphuli, vhe vha ri kha Vho-Mphaphuli wa sa tshi pandela; mmbi yanga i do dzhena henefho. Vha Hamphaphuli nga u pfa Zwenezwo, ndi hone vha tshi ya ha Tshiwawa (J Albasini Khosi ya Vhatsonga ya ha Tshipilongo) vha mu humbelela vhudzulo. Albasini a takalela nga maanda u da ha Davhana Luonde he ene a vha e hone nge a divha uri u do mu tikedza musi ene a tshi lwa na Makhado. Davhana a humbela Tshiwawa na vhanwe Vhatshena uri vha mu thuse kha nndwa yawe na Makhado. Makhado a kunda mmbi ya Davhana na Vhatshena. Vhatshena vha pandela Davhana a ya a dzula Luvhola.

Makhado o lwa na Vhatshena a vha kunda afha hune hapfi Schoemansdal vha shavha vha ya tsini na Bulugwane nga murahu vha fhata dorobo ino pfi Pietersberg. Ndi afha hune hapfi Polokwane. Makhado o do vhusa Swongozwi u swika a tshi dzama a songo thela muthelo wa Makhuwa na nwana wawe Mphephu na ene o hana u thela kha Makhuwa.

Alilali Mphephu ndi nwana wa muhali wa vhahali Makhado. Vhunga khotsi awe o di vha muthu a thonifheaho kha lushaka lwa Vhavenda, fhedzi ene o vha o fhambana na khotsi awe Makhado ngau khotsi awe hango vuwa a kundiwa na nndwani na nthihi kha nndwa dzothe dze a dzi lwa. 

O lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga nwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Vhatsonga na Ma Swazi. Mahosi mahulwane ano nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli avho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwi la kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War. O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzata kana ha manngo.

Dzimauli ndi vhupo ho dzulaho lushaka lwa Ha-Rambuda. U lu lushaka na lwone a si luswa kha vhuhosi ha Venda. Vha ha Rambuda vho vha vhe vharathu kana khotsimunene kha vha ha Tshivhasa. Phophi Rambuda o do shakulisa Nyafhasi khosi ya Dzimauli. Ndi he a mbodi vhea Kha la Dzimauli.

Naho vhubvo havho vhu vhuthihi ho ri hu tshi dzhena Ligegise Tshivhase Mukumbani Phophi Rambuda a hana u luvha. Izwi zwo do vusa nndwa vhukati ha Vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rambuda. Kha nndwa dzothe dzenedzi vho kundwaho ndi vha Ha -Tshivhasa.
 




#Article 6: Mahosi (563 words)


Ndi nnyi oteaho u vha khosi?
Vhutambe Tambe uvhu hothe ndi mishumo ya Tshifhiwa Manenzhe aka tipsi.
Tshivenda tshi ri Vhuhosi vhu tou bebelwa na hone vhu naka u vhangwa. Muthu ane a tea u vha khosi o vha a tshi fanela u bebwa nga mufumakadzi wa dzekiso zwine zwa amba uri mufumakadzi o maliwaho nga lushaka. Mufumakadzi wa dzekiso ndi ene ane a beba khosi ine ya dzhena musi mativha a tshi xa.

Mufumakadzi ane a beba khosi hu sedzwa uri u bva mutani wa vhuhosini naa? Na hone u fanela u vha e wa dzekiso. Izwo zwi itelwa uri a no ḓo vhewa vhuhosi a si vhe mutsinda.U khwathisa uri khosi ino do bebwa ndi ya malofha a vhuhosini kha Vhavenda hu a tendelwa uri nwana wa khaladzi na khaladzi vha vhuhosini vha bebisane vhana hu uitela uri hu bebiwe khosi.
Ubva tsha kale vhavenḓa vho divha vhathu vha ṱhonifhaho pfanelo dza vhafumakadzi na u dzhia vhafumakadzi sa vhathu. Izwo zwi vhonala kha nzulele ya vhuhosi havho hune na vhafumakadzi vha vha mahosi. Khosi idzo dza vhafumakadzi dzipfa dzi si na na thaidzo na nthihi ngauri tshino toḓea ndi tshumisano na vhalanda. 
 
Kha lushaka lwa vhavenḓa a huna tsho khakheaho kha uri huvhe na khosi ya mufumakadzi. Naho zwi songo tou dowelea zwa khosi ya mufumakadzi zwone zwo di thoma kale, sa tsumbo khosi ya Tshaulu tsha habohwana, vhamusanda Vho-Rammbuda vha Vondwe. Mahosi mahulwane a venda ndi a ha Tshivhase ,Mphephu na vha ha Mphaphuli.

Uya nga mvelele ya tshivenḓa huna khoro ya Muṱavhatsindi ine ya fariwa nga Swondaha ine ya katela vhamusanda, vhakoma vho fhelela, vha civic na vhadzulapo nga uri tshihuluhulu kha khoro yeneyo hu vha hu khou ambiwa nga mvelaphanḓa ya lushaka u fana na zwithu zwingaho u fhaṱa zwikolo, bada, mudagasi na maḓi zwi vha zwi khou ambiwa kha yeneyi khoro.

Mahosi a Vhavenḓa na mvelele ya sialala

Mahosi a Vhavenda ndi vhathu vho di sendekaho nga mvelele ya sialala. U di dzhenisa ha lushaka lwa Vhavenda kha zwa mvelele ya sialala zwi tanganedzwa nga thuthuwedzo ya vhurangaphanda ha Vhavenda. 

Vhurangaphanda ha Vhavenda vhu di tongisa nga sialala laho sa yone thikho ya lushaka. Mvelele ya sialala i thusa u tutuwedza vhana uri vha di bvise kha mikhuvha mivhi i sa fhatiho.

Uya nga vharangaphanda vha Vhavenda ndi zwa ndeme uri vhana vha divhe sialala lavho ngauri zwi thusa kha uri vha si hangwe mvelele ya havho.Vha tenda uri u vhulunga mvelele a zwi thusi fhedzi kha u divha iyo mvelele, zwi dovha hafhu zwa thusa uri zwa makwevho na mbambadzo (ikonomi) zwi aluwe. 

Mvelele i dovha ya thusa uri vhaswa vha si milwe nga dzinwe mvelele na vhumatshelo havho vhu vhulungee. Musi zwi tshi senguluswa, vhadivhi vha zwa mvelele vha tendelana uri lushaka lu sina mvelele lwo xela. Vhunzhi ha matula ane a khou bvelela musalauno sa vhugevhenga, madwadze angaho sa HIV/AIDS, u tangana ha vhathu vha malofha mathihi zwi khou badekanywa na u xela ha mvelele. Mahosi a Vhavenda a kha ndilo muthathe ya u tutuwedza lushaka khau vhulunga mvelele ya sialala.

Vhamusanda ndi vhamusanda nga vhalanda..Hu dovha havha na magota na vhakoma,ndi vhone vhathu vhane vhatikedza dzikhosi dzashu. Kale na kale musanda hu a luvhiwa. Khoroni ya musanda hu lila tshikona hu tshi khou nwiwa tsumbavhulo. Lushaka lwa vhavenda ndi vhathu vhane vha thonifha mahosi avho, vha kha diditika nga sialala na mvelelo yavho.




#Article 7: Vhahali (625 words)


Kha lushaka lwa Vhavenda, hu na vhahali vhane ra di tongisa ngavho nge vha di dina nga u shela mulenzhe nga ndila dzo fhambananaho khau ita uri luambo, maitele na mvelele ya luno lushaka zwi vhulungee. Nga uralo ndi zwa ndeme uri ri fhululedze khathihi na u hulisa vhahali avho vhe naho zwi tshi khou konda vha phuletshedza kha ndingo dzavho.

Lushaka ulu lubikwa na ive, ive la vhibva lwone lwa sala lu bva kule. U ya nga manwalwa a talusaho vhubvo ha ulu lushaka, ho di vha na vharanga phanda vhe vha lu rangaphanda u swika a fha hune namusi ha divhea nga la uri Venda. Vharangaphanda vha vhahali vha u ranga ndi vha tevhelaho:   

ndi ene o rangaho lushaka lwa Vhavenda u bva Afrika vhukati, vha tshimbila vha tshi tsela dubo lwa Rhodesia hune namusi ha divhwa nga Zimbabwe.Vho dzulanyana afha Vhukalanga u swika vha tshi pfukha mulambo wa Vhembe vha da vha dzula Dzata kha la Venda he vha wana lushaka lwa Vhangona.

Uyu ndi we ari a tshi di khoda nga murahu ha u dzama ha khosi Dambanyika ari ndou yo fa ho sala thoho yayo ndi afho he a vho swa na dzina la Thohoyandou ngeno lawe la vhubvo e Phophi.Thohoyandou u dovha a divhelwa u vha ene o fhataho mutsheto wa Dzata nga matombo e a laedza vhadzulapo vha shango lawe uri vha ye u a hwala ngei Vhukalanga. Tshinwe tshithu tshine tsha kha di akhamadza na namusi nga ha Thohoyandou ndi uri a huna ane a divha vhida lawe. Huna mavhari-vhari o fhambanaho nga fhethu he a dzamela hone.

 

Tshilwa vhusiku tsha ha Ramabulana, muhali wa vhahali ndi munwe o shumaho zwihulu kha u fhata lushaka lwa Vhavenda.Makhado o dzhena vhuhosini nga murahu ha nndwa khulu na mukomana wawe Davhana musi khotsi avho vho Ramabulana vha tshi kha di bva u dzama. U vha na maanda hawe na u thoniphiwa nga lushaka zwo mu itela dzina uri avhe munwe wa mahosi a divheswaho kha lushaka lwa Vhavenda.

Musi pfunzo i tshi swika kha Lushaka lwa Vhavenda nga dzi mishinari yo wana vhanzhi vha tshi tenda uri pfunzo i a pengisa.Nga uralo tshigwada tshituku na hone tshi bvaho mitani ya vhe vha tenda u vha vharudi, ndi tshone tsho dzhenaho tshikolo. A vho vha tevhelaho ndi vhanwe vha vhe vha ranga u funzea na u phadaladza pfunzo vhukatini ha lushaka lwa Vhavenda.    

Kha sia la pfunzo ri na vhathu vhane na vhone vho shuma zwihulwane khauri ulwu lushaka lwa Vhavenda lu vhe lu bvelelaho.Afha fhasi ndi tsumbo dza vhahali vho bonyololaho mato a lushaka ulwu.

Kha vhanwali ri bvulela munadzi muthu wa u thoma u nwala bivhili nga luambo lwa Tshivenda.Hu do vha ha vha na vhanwe vhanwali vho nwalaho u bva kha nganea, vhurendi ,nganea pfufhi, dirama na luambo nga Tshivenda.Afha fhasi ndi vhanwe vha vhanwali vhane ra di tongisa ngavho, vhanwali vho funzeaho.

Musi tshanduko dzi tshi khou itea, Vhavenda a vho ngo toda u salela murahu ri tshi sedza sia la zwamabindu, makwevho  na vhu vhambadzi.Ho vha na vhahali vhe vha tanganelana musi zwi tshgi da kha zwa mabindu.Vhahali vhenevho  ndi vho Lukoto na vho Negukhula vhe vha thoma Vendaland Trading Company. Nga murahu havho ho di vah na vhanwe vho vhe na vhone vha isa ophanda na zwa mabindu u fana na Vho-Muthige, Vho-Tshikororo na Vho-Tshedza.Ho mbo di vha u takuwa ha zwa mabindu shangoni la Venda.

U fana na vhathu vha dzinwe tshakha, kha lushaka lwa Vhavenda ho di vha na vhathu vhe vha vha vhone vho shumaho zwihulusa uri ri wane na vhone vha tshi vhalwa kha mveledziso ya lushaka. A vha vha tevhelaho vho vha vhanwe vha u ranga kha u di dzhenisa kha zwa vhunanga hu sili kana ha Tshikhuwa (vhudokotela).




#Article 8: Vhalemba (517 words)


Afha ri do amba zwinzhi nga Vhalemba vha dzulaho Venda na Vhavenda.

Vhukati ha Vhavenda huna Vhalemba, vhane a si Vhavenda fhedzi vha amba Tshivenda. Vhalemba avha ndi vhane ha pfi ndi Vhayuda vharema. Vhenevha Vhalemba vha divhea fhethu ho fhambananaho hune vha dzula na Vhavenda sa Vhashavhi, kana Vhasena. Vhalemba vhenevha hu pfi vho bva vhe fhethu hu no pfi Sena he vha tshimbila u vhuya u swika  vha dzhena Afrika , he vha swika-vho na fhano  Afrika Tshipembe. 

Uya nga vhanwe, Vhalemba vho bva Judea vhaya vha dzula Yemen. Henefho Yemen vho fhata mudi wa Sena, vha vhidzwa u pfi ndi Vha-Sena, zwi tshi bva kha uri vha bva Sena.

Vha nndu ya Hamissi vho do takuwa vha livha Afrika, he vha fhandekana ha bva zwigwada zwivhili. Tshinwe tshigwada tsho do kuvhangana Ethoipia, ngeno tshinwe tsho swika Tanzania/Kenya he tsha fhata mudi wa Sena wa vhuvhili. 

Ubva afho  hu pfi vho tshimbila vha swika Malawi.hune na namusi vhanwe vha kha di dzula henefho vha vhidzwa Vha-Mwenye, zwi ambaho vhadzimu vha shango.

Tshinwe tshigwada tsho rangwaphanda nga Bakali, tsho do pfuka tsha dzula Mozambique, he vha fhata mudi wa  Sena wa vhuraru. Na namusi Vha-Sena vha a wanala henefho.

Ngamurahu ha minwaha yo vhalaho, vha lushaka lwa Seremane vho do fhira vha ya vha dzula Chiramba  kha la Zimbabwe, vha tshi divhea ngau pfi Vha-lemba, hune na namusi vhanwe vha kha di dzula henefho. Vhanwe vhavho vho do tshimbila vha swika Venda hune vha dzula hone na Vhavenda.

Vhanwe  vhari  Vhalemba  vho swika Venda vhe na  Vhavenda. Hu khou pfala uri vho vha vha tshi khou tshimbila vho farela Vhavenda  ngoma lungundu, musi Vhavenda vha tshi swika Dzata.

Vhasedzulusi vhari Vhalemba ndi lushaka lwa Vhayuda lwo xelaho kha Tshakha dza fumi na mmbi dza vhana vha Yakobo. Na henefha kha Vhalemba vho dzulaho na Vhavenda vha na Tshakha dza fumi na mmbili uya nga lushaka lwa vhana vha Yakobo.

Vhalemba vha tenda uri zwenezwo vha tshi tshimbila u vhuya u swika vha tshi swika afha hune vha khou dzula hone namusi, hothe he vha dzula vho fhata Sena.

U khwathisedza arali nagoho Vhalemba vha na Vhushaka na Vhaisiraele kana lushaka lwa Vhayuda ho vha na ndingo dze dza itwa dza DNA kha vha Vhanna , dze dza sumbedza na ngoho vhe na Vhushaka ha malofha .

Naho Vhalemba vha tshi dzula na Vhavenda vho kona u vhulunga maitele avho.
Vhalemba kaleni vho  vha tshi malana nga tshavho. Izwo ho vha u shavhisa u di dodza dzitshika siani la Vhurereli havho. Zwine vha ila na zwine vha tshilisa zwone. Fhedzi ano maduvha vha a malelana na Vhavenda. 

Vhenevha Vhalemba avho ngo litsha maitele avho, vho di vha vhathu vha u ila Zwiliwa zwine Vhavenda vha zwila sa Nguluvhe.
U  dzulelana ha Vhavenda na Vhalemba zwo sia Vhavenda vha tshi  dzhia manwe a maitele a Vhalemba sa u fumba kana u tshina Murundu zwine Vhavenda vho vha vha sa dzheni khazwo. Ngoma iyi o vha maitele a Vhalemba, he kaleni vha vha vha tshi fumbisela vhana vhavho vha vha tuka mitani yavho vhe na minwaha mitanu na miraru.




#Article 9: Vhubvo (319 words)


Vhadivhi vha manwalo a TshiVenda vha talusa divhazwakale na vhubvo ha 
Vhavenda ngau fhambana. Vha tikedza mbuno dzavho uya nga mawanwa 
a thoduluso dze vha ita. Vhanwe vha vhatodulusi vhari Vhavenda vho tumbuka
Afrika vhukati vha tshimbila vha tshiya Tshipembe ha Afrika, Rhodesia hune
ha vho vhidzwa Zimbagwe namusi.

Huno ha vhanwe vha tenda uri VhaVenda vha bva Igipita.Thikhedzo ya thoduluso
 iyi yo di sendeka nga vhutala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala(museum). Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya Vhavenda.
Fhedzi ha izwi a zwi khwathisedzi vhutanzi ha uri Vhavenda vha bva Igipita
sa izwi ayo mawanwa a nga o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano
vhukati ha tshakha idzo mbili.

Inwe ya thalutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha Vhavenda i sumbedza uri 
vha bva Tanzania na Malawi. Vhutanzi uho ho di sendeka kha u fana ha manwe
a maipfi ane a ambiwa Tanzania na Malawi, sa tsumbo tshi ino wanala Tanzania
na Malwi i ama zwio no fana na 'tshiine Vhavenda vha i shumisa. Vhunzhi ha 
vhadivhi vha manwalo vha tendelana uri vha tanganedza vhubvo ha Vhavenda ndi 
Afrika vhukati ngei Congo.Izwi zwi khwathisedzwa nga manwalo o gandiswaho 
nga vhanwali vha vhatshena.

Thoduluso i hanedzanaho na mawanwa o nwalwaho a fho ntha i sumbedza
Vhavenda vho tumbuka Mapungubwe. Khanedzano iyo yo di sendeka nga
mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya Vhavenda. Dzina ili la Mapungubwe,
u thomani lo vha li tshi divhea nga upfi Maphunguhwe zwine zwa amba fhethu
 hodalesaho dziphunguhwe. Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini
a Vhavenda. Vhavenda vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha da vha
dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Venda namusi.
 
U ya nga kupfesesele uku, Vhavenda vhori vha tshi swika afha hune namusi
ha vhidzwa Venda vha wana hu na Vhangona vhane vha di vhidza uri ndi vhone
vho Ngwaniwapo. Vhavenda vha khethekanywa na u fhambanywa nga mitupo,




#Article 10: Vhufa (1133 words)


Muri uyu u no vhidzwa upfi “big tree” ndi munwe wa miri mihulwanesa Afrika wa dovha wa vha wa vhuraru lifhasini lothe nga vhuphara nga u hula hawo. Musi u tshi kalwa muelo wao u vha mithara dza fuina thanu ngeno hu na khumbulelo ya uri vhukale hawo ndi vhukati ha minwaha ya zwigidi zwiraru na madana mitanu na zwigidi zwitanu. Miri ya mivhuyu yo fhambana na minwe miri, Ngauri matanda ayo ha ngo khwatha, miri iyi i dovha hafhu ya nga ndi raba. Mivhuyu ndi minwe ya miri ire na maanda a uri i dovhe i aluwe arali yo tshinyadzwa nga dzindou na dzinwe phukha.Zwa zwino ri kho amba muri uyu wowa. Ngainwe ndila ringari muri uyu a u tsheo. Hoto sa dzina na divha zwa kale ya uri hovha hu na muri muhulwane sa wo no u.

Venda ndi shango la madaka na madamu mahulu. Afha Thathe ndi hone-hone tshivhindini tsha lunako tsha shango ili la Vhavenda. Madaka aya madala a wanala ndilani ya R523 vhukati ha Thohoyandou na Nzhelele. Dakani ili hu wanala fhethu hu no limwa tie, fhethu ha zwifho, Mahovhohovhoni a Phiphidi, damu la Mukumbani khathihi na dzivha Fundudzi. Miri iyi mihulu ino wanala afha Thathe i vhonala yokhwatha.

Vhaambi vhari afha zwifhoni, a hu tendelwi uri hu tshimbile muthu munwe na munwe a si wa hanengei zwifhoni. Hu tendiwa uri afha fhethu hu dzhena vhathu vha ha Thathe fhedzi vhunga hu hone hune vha vhulunga hone mahosi avho. Hupfi vho Nethathe vho vha vhe khosi ya ndeme vhukuma nahone vha tshi lovha muya wavho wo mbo di shavhela kha ndau tshena ine ya tshimbila tshimbila afha dakani ili i tshi linda vhulalo ha khosi iyi.

Dzata ndi mudi we Dimbanyika khosi ya Vhavenda a di fhatela wone musi a tshi da u dzula kha shango ili la Venda. Afha ho vha ho fhatwa nga matombo ano pfi mbaba. A ya matombo ha wanali kha lino la Afurika Tshipembe. Aya matombo ndi one o itaho mudi wa Dzata uri u fhambane na minwe midi yeya vha i tshi wanala kha lino.

Nga tshifhinga tsha khosi Thohoyandou, o do ruma vhathu uri vhayo hwala matombo ngei Vhukalanga. Mutsheto uyu wo vha wo fhatwa u fana na
Dzata ha ngei Zimbagwe. Na namusi hu tshe ho sala mashubi a u sumbedza nzulele ya musanda uyu.  

Namusi uyu musanda wa kale wa Vhavenda kana Dzata hu khou bveledzwa nahone arali vha tshi toda u hu dalela vha nga fara ndila ya R523 ire vhukati ha Thohoyandou na Makhado.

Haya ndi mashango mavhili ane a wanala kha la venda. Vhupo u vhu vhuwanala kha bada ya R523 vhukovhela ha venda. Vhupo u vhu huna mitshelo yavhudi ya venda kha thihi na vha dzulapo ngau angaredza. Mashango are tsini na vhupo uvhu hu katelwa Tshakhuma, tshifulanani, lwamondo, vuwani, mvelaphanda, zwavhavhili,itsani, tshisaulu, shayandima na levubu. Vhupo ha tsianda vhu kho u vhuswa nga vho thovhele mavu Vho-Netsianda ngeno vhupo ha Ha-mutsha vhu fhasi ha mavu Vho-Mugivhi. Huna zwithu zwi takadzaho zwine zwanga kunga vhaindla mashango kha vhupo u vhu. Zwiko zwenezwo ri ngari ndi dzithavha dzire khala tsianda khathihi na damu na mahovhohovho khala tsianda. la tsianda lo pfuma lina mabulasi a miri na tsi tsimu dza miroho na mavhele.

Vhupo ha Thulamela vhu wanala Phafuri musi ri tshi livha ngei Kruger National Park kha lino. Hu dovha ha vha ho dzulelaho devhula ha lino tsini na mukano wa Zimbagwe na Mozambikwi. Hu dovha  ha vha na mulambo wa Luvuvhu u elelaho u tshi dzhenela kha mulambo wa Limpopo. Mulambo uyu wa Limpopo wone u vha wone u kanukanaho Afurika Tshipembe na Zimbagwe hune wone wa elela u thi
dzhena Indian ocean kilomithara dza madana mavhili devhula ha Maputo. Vhanwe vha vhatodulusi vha zwithu zwa divhazwakale vha amba uri vha tshi dalela afha Thulamela vho wana ho nwala ipfi li no amba uri “mbebo” la TshiVenda. Uya nga vho Sidney Miller vhane vha vha munwe wa mutodulusi, vho wana malungu a musuku, darata ya musuku, na khali i sumbedzaho uri ho vha hu tshi fhiselwa hone musuku daledaleni la henefha tsini. Ho vha hu na munwalo kha luvhondo u sumbedza C14 wo nwalwaho nga nwaha wa 1240 AD u swikela 1630 AD. 
 
Vhanwe vhari henefha Thulamela, ho vha hu tshi nokiswa uyu musuku minwahani ya 1300 AD devhula ha Kruger National park.

Vho Sidney Miller vho kona u fhatulula mbondo dze vha dzi wana dzo wa tsini na vhida le vha li wana lo vulea. Naho hu na vhunwe vhupo ho fhatwaho, Thulamela ndi vhupo ha u thoma u fhatululwa hu tshi shumiswa zwithu zwa vhukuma-kuma zwa henefha. Uya nga vha bodo ya dziphakha vha ri vha na mihumbulo wa uri vha bveledzise fhethu afha.
  

Tombo ili la u fema li wanala Nzhelele hanefha Limpopo. Afha Siloam kaleni madi a hone o vha a tshi fhisa. Zwa zwino vhathu vha a di ya vha tamba na ho a si tsha fhisa u fana na kaleni. Afha fhethu ndi tsini na thavha ya tswime. Arali wa nga posa tshithu afho tsini na tombo li vhonala u nga li khou fema.

Tshimbupfe ndi vhupo hu no wanala kha la Vuwani. Afha hu na fhethu he ha vha hu tshi fulwa hone tsimbi. Uya nga divhazwakale ya afha fhethu hu pfi ho vha hu tshi vhaswa nando khulu ya mulilo uri hu fhiswe idzi tsimbi. Zwithu izwi zwo thoma minwahani ya 1250 AD.

Mapungubwe hu dzhiwa u musanda wo hangwiwaho. Uya nga vhadivhi vha divhazwakale vhanwe vhavho vha amba uri Mapungubwe ho tumbulwa vhukati ha minwaha ya 1000 na 1300 AD tsini na mulambo wa Limpopo River na wa Shashe tsini na mukano wa namusi wa lino la Afrika Tshipembe, Botswana na Zimbagwe. Hu pfala upfi ho vha hu tshi vhonala midi mivhili yo dzula tsini na govha hune ndi hone hune vhathu vha sumba hone musi vha tshi amba nga vhubvo Mapungubwe na vhadzulapo vhaho.

Nga duvha la vhutanu na vhuraru la nwedzi wa Lambamai vha gurannda ya “Illustrated London News” vho vhiga uri ho tumbulwa vhida li sa divhei vhubvo halo kha vhupo ha Transvaal la kale. Hu pfi vhida ilo lo vha lo fhomwa nga musuku nahone lo wanala tsini na tombo fhethu ho itaho daka. Izwi wo vha mishumo wo tumbulwaho nga mutodulusi wa zwithu khathihi na u thoma ha thandela bulasini ya Greefswald. 

Vhanwe vhadivhi vha amba uri Mapungubwe ndi fhethu he ha vha hu na mavhida mararu a musanda nahone ndi hone tshivhindini tsha vhadzulapo. Hu khou pfi havha ho fhatwa nga mitsheto ya matombo nahone midi ya hone yo vha yo dzula yo thalangana. Uya nga vhadivha avha, khosi na maswole kana mmbi vho vha vha tshi dzula ntha ha thavha nahone vho vha vha tshi tikedzwa nga vhathu zwavho 
vhe vhone vha vha vha tshi dzula milenzheni ya thavha.




#Article 11: Tshaka (174 words)


Vhavenda.

Vhavenda vha amba luambo luno pfi TshiVenḓa lubvaho kana zwavhudi-vhudi ndi TshiNgona, fhedzi-ha, lwo no dzhenelelwa nga manwe maipfi o pambwaho kha dzinwe dzinyambo. Vhunzhi ha vhathu vhane vha divhiwa kana u vhidzwa upfi ndi VhaVenda namusi ndi Vhangona. Tshaka dzo delaho na u dzula kha la Venda dzo fhedza dzi tshi vho amba luambo lwa vhadzulapo vha u ranga vha la Venda. A vha vha katela Vhasedzi, Vhalemba, na vhanwe.  Vhangona vha fhambanyisea na vha di ngauri vhana na zwifho, nga maanda vha vhuhosini, ngeno vhunzhi ha vhanwe   vhathu vha vhuhosini vha na zwiendeulu. Vhangona vha dovha vha vhonalesa nga zwifani zwino thoma nga Ne kana Ra, zwine zwa amba mune wa shango. 

TshiVenḓa tshi na nyambo-tavhi kana matavhi matanu na mavhili,  huna:

Izwi a zwi ambi uri manwe matavhi a TshiVenḓa a si TshiVenḓa, ndi tsumbo ya uri TshiVenḓa tsho pfuma sa Luambo. 

Tshone tsho tutuwedzwa nga luambo lwa Zimbagwe vhunga vhathu avha vho dzula mukanoni wa Vhembe. Vhone vhari u gala vha tshi amba zwine nga Tshiphani hapfi u dzula.




#Article 12: Zwiliwa (190 words)


Vhavenda sa dzinwe tshakha ri wana uri zwiḽiwa zwavho zwo tutuwedzwa 
nga vhupo he vha vha vha tshidzula khaho. Tsumbo: Vhakale vhovha vha 
tshila mitada, Hori u da mavhele na vhone vha vho thoma ula-vho mavhele.
Zwinwe zwe vha vha vha tshi zwi shumisa kha u da kana u nwa halwa havho 
ndi hezwi: Mufhoho, Luvhele, Makhaha, Murambo, thungolifha, Mashonzha, 
na mitshelo yothe ye ya vha i tshi wanala vhuponi havho.

Vhavenda tshiliwa tsha vho tshihulusa ndi vhuswa Vhuswa honohu ho
fhambana: tsumbo: huna mutuku wa mavhele,havha na mutuku wa mugayo,ha 
vha na munamba bikwaho nga mafhi, ha vha na mufumbu. Vhuswa vha tshi vhula
vha sevha nga nama na muroho,Mukusule,dovhi, mashonzha, nemeneme, nthwa, thungolifha, mashonzha, Nzie na Madzhulu.

Zwilwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho, luvhele na makhaha. Zwinwe zwine
vhanwa ndi hezwi: mabundu na mukumbi na halwa. Hu dovha hafhu ha vha na
madzanga sa mabvani, mafhuri, dzinawa na nduhu.  

Mitshelo yavho ndi ya daka naya hayani,tsumbo:ya mitshelo ya daka:
mahuhuma,thawi,mavhungo, thanzwa, matamvu, mahuyu, nombelo, mazwilu,
maramba, makolokote,thungulu, maembe, khwakhwa, nii na zwinwe zwinzhi. Tsumbo ya mitshelo
ya hayani: a manngo, maafukhada kana magadaphele, maswiri,zwinerengisi, maberegisi na 
minwe minzhi




#Article 13: Tshilimo (242 words)


Tshilimo ndi khalanwaha ine ya divhelwa mvula na ndimo. Nga iyi khalanwaha vhathu vha a bva vhayo lima masimuni zwilinwa zwo fhambananaho. Kha Lushaka lwa Vhavenda vhaaluwa vha a divha uri musi mvula yo na nga nwedzi wa Tshimedzi zwi vha zwi tshi khou amba uri vha fanela u vha vha khou lugisa mbeu dzavho. Nga itshi tshifhinga huvha ho vuwa shiashia na gadagada la u goba na u zwala mbeu. 

Zwilinwa zwo dowelwaho u linwa tshifhinga itshi ndi mavhele, nduhu, phonda, thanga (phuri), mphwe dza tshivenda, zwibampuni, nawa, maranga, bvani, gwadi, 
tshidzamanga na zwinwevho. 

Nga khalanwaha iyi ya tshilimo ri wana hu tshi pfala dzembe u lila kha vhafumakadzi u wana nwana a tshi mamela lurumbu. Munwe na munwe u vha a tshi khou lavhelela u vuledza ndima yawe.

Tshifhinga itshi tshia vhavha vhukuma, u wana vhahulwane vha tshirotha mabiko vhana vho fhiwaho zwidimana vhone, wa sedza zwanda zwavho u wana zwina mapone.Vhana vha vhatukana vha vha vho fara zwipano khavho hu tshi pfala zwimebi fhedzi vha tshi khou tshaela kholomo.

Khalanwaha iyi i dovha ya divhelwa u fhisa na mvula. Ndi tshone tshifhinga tshine wa wana manowa o tou difha maanda. Ndi tshone tshifhinga tsha dali. Tshilimo a si khalanwaha ya ndimo fhedzi. Kha tshifhinga tshenetshi ri wana huna nemeneme, nthwa, thamakhura, nzie na mashonzha. Musi ndimo yo no fhela vhathu vha vha vho lindela khalanwaha ya tshifhefho ine vha vha vha tshi di lugisela u kana.

MIROHO YA TSHILIMO




#Article 14: Tshifhefho (136 words)


Tshifhefho ndi khalanwaha ine ya da nga murahu ha tshilimo. Tshifhinga itshi vhathu vhavha vha tshi khou lavhelesa uri khano yavho i dovha yo tou itisahani. Nga madekwana musi ho dzulwa mililoni u wana vhathu vha tshi khou gotsha tshikoli na nduhu ho dzulwa hu tshi khou dzedziwa. Tshikoli tshi a dovha tsha liwa nga u tou bikiwa, mathuthu kana tsho tou thathiwa. Nduhu na dzone dzi nga tou bikwa, u gotshiwa na makanda kana dza tou hadzingiwa. 

Tshifhefho tshi do vha tsha vha tshone tshifhinga tshine ha vha hu khou bikwa zwiliwa zwino nga zwidzimba. Tshidzimba kanzhi tshi vha tsho bikwa nga nduhu, mavhele, phonda na nawa. Vhane vha la thophi na vhone u wana vha tshi fhala mafhuri vha tshi a lugisela u bika. Mafhuri a dovha a liwa nga u tou itwa dzimbavhi.




#Article 15: Vhuriha (130 words)


Vhuriha ndi khalanwaha ino da nga murahu ha tshifhefho. Khalanwaha iyi i vha i tshi rothola lune na zwilinwa zwine zwa limiwa zwo fhambana na zwa tshilimo. Kha vhaswa huvha ho vuwa gadagada la u ita dzingade na zwiraba. Vhunzhi ha miroho ino tavhiwa vhuriha i vha i tshi kona u tshila na ho hu sina mvula. Miroho ino nga mitshaeni, khavhitshi, nyala, matamatisi na minwe vho ndi yone ine ya kona u tshila kha khalanwaha iyi. 

Vhuriha hu vha hu tshi khou rothola lune vhathu vhavha vho ambara zwiambaro zwa u dudela. He zwi hu Vhuriha, ndi tshone tshifhinga tshine Vhakalaha na Vhathannga vha vuwa nga matsheloni-tsheloni vha dzula muliloni ngau shavha phepho.

Tshifhinga itshi tshi vha tshone tshifhinga tshine vhatukana vha wela mulani vhasidzana vha tshi ya zwivhamboni.




#Article 16: Zwiambaro (309 words)


Zwa mahosi 
Kuambarele kwa Mahosi na vhathu zwa vho a kwo ngo tou fhambana u ya fhi. Fhedzi duvha line muthu a dzhena kana u vhumbwa Khosi, ri wana o ambara mikumba ya Nngwe, vhanwe vha a ambara na ya ndau. 
Musala uno zwine Mahosi a ambara zwone zwi a fana na zwa vhalanda vhavho

Zwa vhaaluwa 
Vhaaluwa vhone tshifhingani tsha kale vho vha vha tshi ambara zwo fhambanaho na zwa thangana ya murole.Vhafumakadzi vhovha vha tshi ya nga mithavhela ngeno vhanna vho rwa nga vhugoni. 

Ngauri ano maduvha Vhavenda vho no tangana na dzinwe dzi tshakha ri wana maambarele avho a la e avha a tshi sasaladziwa kale namusi a tshi vho tamiwa nga dzinwe dzi tshakha. Tsumbo: Mahayani na dzidoroboni,ri wana Vhafumakadzi vha tshakha dzo fhambananaho vho ambara minwenda.

Zwa tshikhuwa zwone zwi kha di ambariwa. Vhafumakadzi vhanzhi ano maduvha vha vho ambara na marukhu zwithu zwe zwa vha zwi tshiila kale.U ambara ho raliho ri hu wanalesea kha Vhafumakadzi vhare dziboroboni kana vho ya ho zwikoloni.

Zwa vhaswa 
Musalauno, Vhana vha Vhavenda vha Vhatukana kana Vhasidzana vha ambara zwino fana na zwa tshikhuwa. Fhethu hunzhisa a hu tshena nwana na muthihi a ambaraho tsindi kana shedo. 

Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambananaho na vhanwe. Uya nga mvelele vhana vhatuku vha vhasidzana vhovha vha tshi ambara mashedo, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara
misisi vha vhanna vha tshi ambara vhugoni. 

Vhavenda ndi vhathu vhane vha vha na kuambarele kwavho kwo fhambananaho na vhanwe. Uya nga mvelele vhana vhatuku vha vhasidzana vhovha vha tshi ambara mashedo, vha vhatukana vha tshi ambara tsindi. Vhathu vhahulwane na vhone vho vha vha na kuambarele kwavho. Vha vhafumakadzi vho vha vha tshi ambara
misisi vha vhanna vha tshi ambara vhugoni.




#Article 17: Vhurereli (198 words)


Uya nga vhurereli ha TshiVenḓa Vhadzimu kana midzimu i dzula madini, muyani kana thavhani. Afho fhethu hu vhidzwa upfi ndi zwifhoni. Sa tsumbo, Dzivha Fundudzi, hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha Netshiavha. Zwifhoni izwi zwa Fundudzi hu wanala nowa tshena ine ha tendwa upfi yo fara mbebo. 

Uya nga vhutanzi ha dzinwe thodisiso vhu sumbedza uri nowa iyo yo vha i tshi dzekana na vhafumakadzi vha mudi wa Tshiavha. Madaka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi naone a vhidzwa upfi ndi zwifho. Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho. Sa tsumbo, hu na zwifho zwa Thathe, Lwamondo na Phiphidi.

Lushaka lwa Vhavenda lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo. U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo. 

Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi, khuhu, madi na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka. Kanzhi Vhavenda vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhudi na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho mutani. Sa musi muthu o wana mushumo, ho bebiwa nwana, hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa ndila musi vha tshi tanga lwendo.

Kha sedze zwitevhelaho:
Malombo,
Muphaso,
Thevhula,
Tshele,




#Article 18: Malombo (132 words)


Malombo ndi tshithu tshiswa Venda . Malombo ndi zwithu zwo bvaho thungo dza ha Mutele na Ha-Makahane.Ndi zwine na pfa vha tshi ri 'ka Mutele a ku endi nwana a kalu kalula lulembethu' Izwi zwi amba uri wa dalela ha -Mutele kana ha-Makahane u vhuya u na mudzimu wa malombo. Nga u pfufhifhadza malombo o dzhena Venda a tshi bva kha Vhalembethu vha Vhukalanga a taha kha Vhalembethu vha ha-Mutele na vha ha-Makahane fhano Venda.

Vho hwelwaho nga malombo a vha ambi Tshivenda vha ambaT tshikalanga.

Vhatshini vha malombo vha ambara malabi a no pfi Matongo. Vha tshi tshina hu vha hu na ngoma dze vha dzi wana musanda. Dzi tshi fhalala, vhatshini(malombe) na mune wa ngoma vhaya musanda u livhuwa vhamusanda duvha lenelo ndi hone ngoma dzi tshi lidzwa musanda fhedzi.




#Article 19: Muphaso (102 words)


Vhavenda ndi vhathu vhane vhavha na zwine vha tenda khazwo.U phasa ndi inwe ya ndila dzine Vhavenda vha i shumisa musi vha tshi rerela midzimu yavho.I vha ndila ya u suma zwine vha khou tangana nazwo kana yau isa dzindivhuwo. 

Musi hu tshi phasiwa hu shumiswa madi na fola,vharalo vha tshi khou nwa madi vha khuba nga mulomo vha fhedza ngau a pfela fhasi vha tshi ambelela uri nainwi vho makhulukuku,na vhane ri sa ni divhe.Vhaita izwo vha tota fola vha shela fhasi vhari dahisanani ni sielane.Vharalo vha tshi khou di ambelela zwenezwo zwine vhangavha vha tshi khou tama zwi tshi bvelela.




#Article 20: Vhuloi (132 words)


Muloi nga Tshivenda ndi muthu ane a enda a tshi lowa vhanwe vhathu vhusiku vho lala vha sa zwi pfi. Huna vhuloi ha u tou bebelwa ha vha na vhuloi ha u rengwa. Hau bebelwa ndi vhula hune hapfi o vhu wana kha vhabebi vhawe kanzhisa hu tou pfi o vhu wana kha mme awe. Vhaloi vhanzhi hupfi ndi vhasadzi. Munna a ne a lowa hupfi ndi tshivhimbili. 

Muvhuso wa zwino a u tsha tenda zwa vhuloi. Ane a pomoka munwe uri ndi muloi u a fariwa a sengisiwa. Kale vhaloi vho vha vha tshi pandelwa shangoni kana vha tshi vhulaiwa. Huno nga Mbilwi ha-Mphaphuli tshinwe tshifhinga vho vha vha tshi vhulaha muloi nga u mu vhofha milenzhe na zwanda vha mu posa tivhani la Mavhuvhi.Tivha ili li kha mulambo wa Mutshindudi.




#Article 21: Tshiga (241 words)


Tshiga tsho shumiswaho kha luno Lubuvhisia (website) ndi tshi imelaho Vhavenda. Tshiga itshi ndi ngoma na malungu. Tshiga itshi tsho zwishumiswa ho sedzwa uri Vhavenda ndi vhathu vhane vha lidza ngoma na utshina ngoma sa ndila ya u rathela kha tshinwe tshipida tsha nyaluwo ya muthu nga ndila ya Tshivenda. Ngoma i dovha hafhu ya shumisa na kha maitele a musi ho takalwa.Ri tshi sedza kha mahosi ashu u rangani, ri wana ngoma yo shumiswa musi vha wetshela kha lino. Mahosi aya vho tshimbila vho fara Ngomalungundu. Iyi ngoma vho vha vho i fulufhela khau di tsireledza kha maswina.

Malungu one ndi tshinwe tsha tshiga tshi talusaho vhavenda kha dzinwe tshakha. Malungu, Vhavenda vha a di tama na u di tongisa ngao. Malungu aya oya nga u fhambanana zwi tshi bva khauri muthu o ambara zwiambaro zwo tou itisaho hani. Huna malungu ane a ambariwa kha khana ane avhidzwa Tshithivhavivho. Vhavenda vha dovha vha vha na malungu ane vha a tumanya na midzimu, vhulungu honoho vhari ndi ha Madi. Huna malungu ane one ambarwa nga khomba na vhabvana eneo vha a vhidza uri ndi Tshiphinisa. Hu dovha hafhu havha na ntha dza vhulungu dzi no ima ntha ha mutsinga dzine vhe ndi Mapala. Kanzhi vhafumakadzi vha tshi tshina tshigombela vhavha vho ambara vhulungu kha thoho huno pfi Tshitomolatsie. Vhulungu ha kha khundu,zwandani na milenzheni vhu pfi ndi Thuthu. Vhunwe vhulungu vhune hone hu ambarwa kha khundu fhedzi vhu pfi ndi Mukhethengwa.




#Article 22: Dzingoma (262 words)


Nga tshiVenḓa ngoma dzi no nga murundu na musevhetho ndi ngoma dzi sili. Izwi zwi amba uri dzingoma dze vhaVenḓa vha dzi wana kha dzinwe tshakha. Ndi zwine ra wana ngazwo uri vhakololo kale vho vha vha sa dzheni ngomani idzi.

Nga nnda ha ngoma dzo bulwaho afho ntha huna dzi tevhelaho dzine dza tendwa upfi ndi dzone dza vhaVenḓa sa vhusha,  tshikanda, domba na u tamba vhuṱuka. Vhusha ndi ngoma ine ya tshinwa nga musidzana o welaho fhasi (ono thomaho u vhona maduvha). Musi musidzana o hula o ralo; vhabebi vhawe vha mu suma mukomani, mukoma a tshimbidza mafhungo a isa ha nematei uri musidzana onoyo a kone uya vhanweni. 

Musidzana wa musiwana a tshi dzhena vhanweni hupfi u khou imbelwa ngeno wa mukololo a tshi tou tamba.

Tshikanda ndi ngoma ya vhuvhili ine ya tevhela vhusha. Musidzana a tshi fhedza u tshina tshikanda u dzhena dombani, fhedzi-ha arali domba la ima tshikanda tshi songo ima musanda wonoyo musidzana u a kona u dzhena dombani a songo tshina tshikanda ha pfi u khou tou dubunya.

Domba lone li tshinwa nga vhasidzana vho fhiraho vhushani na tshikandani. Misanda minzhi ano maduvha yo di dzhenisa tshothe kha zwa u imisa domba. Kha idzi ngoma vhana vha guda thonipho na ndila ine vha tea u di fara ngayo musi vha tshi hula. Vha vhasidzana vha gudiswa uri musi vha tshi vha vhafumakadzi vha tea u di farisa hani ngeno vhathannga vhone vha tshi gudiswa uri munna u di farisa hani na pfanelo dzine a fanela u dzi ita mutani.

Dzingoma dza tshiVenḓa ndi dzitevhelaho:




#Article 23: Domba (232 words)


Domba ndi yone ngoma yau fhedzisela ya Vhasidzana. Ngoma iyi i khou dzhiwa iya u fhedzisela nga uri khomba dzino dzhena dombani dzivha dzo no vhina lune u bva dombani hu nga vha uya vhuhadzi.

Zwi la kale domba lo vha ḽi tshi dzhia tshifhinga tshilapfu. Musalauno u itela vhana vha tshikolo ri wana uri ḽi vho vha vhuriha fhedzi la swa tshikolo tshi tshi vula. Musalauno hafhu ri wana vhasidzana na vhatukana nga uri hu na tshikolo vha tshina domba heḽi nga ḽavhuṱanu na mugivhela nga musmbulo vha vha vha tshikoloni hafhu.

Na kale na kale vhatshini vha domba vho vha vha vhasidzana. A si vhanzhi vha vhaṱhannga vhe vha vha vho tshina domba. 

Tshiṅwe tshine ra tshi vhona uno musalauno ndi hetshi: vhasidzana vha sa funi u tshina domba vha tshi dzivhiwa nga vho khotsi a vho vha tshi ri ndi vhakriste vha tou badeliswa tshelede ya uri vha siye dombani (exemption fee) Hezwi zwo thoma nga muvhuso wa mahosi-tshila tshifhinga tsha musi vhaVenḓa vha tshi khou vhuswa nga Republic ye ya vha i tshi pfi Republic of Venda. Naho uyu muvhuso wo fhela mahosi a kha di vha na maanda mahulu a u kombetshedza vhasidzana u ya dombani vha sa funi vha badela yeneyo i no pfi exemption fee. Ndi zwine ra vhona na vhasidzana vha re kha dzi pfunzo dza nṱha (high schools) vha tshi vho ya dombani.




#Article 24: Murundu (1060 words)


Murundu ndi ngoma i no tshinwa nga vha mbehu ya tshinnani. Ngoma iyi i na madzina o fhambananaho zwi tshi ya nga u fhambana ha vhupo. Kha manwe masia ngoma iyi i vhidzwa murundu, hunwe hogo kana mula. Fhedzi u fhambana ha madzina a zwi iti uri hu fhambane maitele a ngomani iyi. Musi murundu usa athu u ima u vhigwa musanda. Shuvhuru la u thoma u wela mulani ndi nwana a bvaho mutani wa Maine wa mula uyo. Ngoma iyi a i dzhenelwi nga Vhakololo sa izwi Lushaka lwa vhaVenḓa lu tshi dzhia ngoma iyi sa i sili. Heyi ngoma hu pfala uri yo da na Vhalemba kana Vhashavhi u bva ngei kha la Isiraele. VhaVenḓa vhone vho edza Vhashavhi musi vha tshi di dzhenisa kha u ruba sa izwi vho vhona zwi vhuya zwa ngoma iyi. Murundu hu tendwa upfi u lugisela vhathannga u vha vhanna vha re na vhudifhinduleli na hone i dovha ya thivhela malwadze a diswaho nga zwa vhudzekani. 

Ngoma iyi i ima vhuria na hone dakani kule na hune ha dzula vhathu. Murundu u ima vhuria hu tshi itelwa uri mashuvhuru a tavhanye a luge sa izwi mulani hu sa dzheni mushonga. Murangaphanda wa murundu ndi maine. Maine ndi ene a no imisa na u dzivhela (mula) murundu nga phamba uri hu si vhe na zwi dinaho u swikela murundu u tshi swa. Mashuvhuru vha no tshina ngoma iyi ndi vhatukana vha u bva kha minwaha ya sumbe na u fhira. Minwahani ya kale nga tshifhinga tsha vho makhulukuku, ngoma iyi yo vha itshi ima lwa minwedzi ya rathi. Tshifhingani itsho vhadabe vho vha vha tshi zwima phukha uri huliwe. Nama yo vha itshi liwa nga mashuvhuru musi mula wo no fhindulela. 

Nga mulandu wa tshanduko dzo daho na pfunzo, mula u vho ima nwedzi muthihi wa fulwi musi zwikolo zwo vala. Zwiliwa zwi no liwa mulani zwi pfi Tshivhonelo. Tshivhonelo tsha zwihotola na vhalidi, vhadabe na mashuvhuru zwi bikwa mankhoni nga dzikhomba. Mashuvhuru vha ne vha vha vho shavhela mulani kana vha ne vha si vhe na mudabe vha la gavhelo. Tshivhonelo tshi hwalwa nga vhasidzana vha ne vha vha vho tiwa mutani ho sedzwa uri a vha athu u thoma zwa vhudzekani. Tshivhonelo tshi tanganedzwa dzikhareni nga vhadabe vhane vha da vha tshi khou imba hogo. 

Hogo i sinwa hu tshi khou fhindulwa vhasidzana musi vha tshivhidzelela nga luimbo lune lwa ri “Ri ala, ri ala”. Musi vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi pfa hogo yo tangana, vha a khotha nga murahu ha dzikhare. Dzindilo dza tshivhonelo dzi a bviswa mifaroni dza vhewa phanda ha dzikhare u livhana na muthu onoyo o disaho tshivhonelo. Vhadabe vha swika vha hwala dzindilo dza tshivhonelo u bva fhala phanda ha muthu o disaho. Vhasidzana vha khotha u swikela tshivhonelo tshothe tsho no dzhiwa. Musi hogo yo no rembuluwa u humela mishashani hune ya bva, vhasidzana vha a vuwa vha doba mifaro yavho vha humela murahu mankhoni.

Musi mula wo no fhindulela, vhasidzana vha tshivhonelo vha tshi swika dzikhareni, vha divhadza vhadabe nga u vhidzelela daganana (daganana, daganana i da u dzhie tshivhonelo tshau). Daganana li a fhindula la ranga hogo phanda uya u dzhia tshivhonelo ngei dzikhareni. 

Mula u pfi wo fhindulela musi dzikhare dzo ambadzwaho kha thanda dzo no dadza. U fhindulela u hu ndi muvhigo kha vhabebi wa uri vha di lugise sa izwi murundu u tsini na u swa. Ndi mulaedza wa u tsivhudza vha ne vha nga vha vha tshi kha di tama u wedza vhana uri mula u tsini na uswa. Hafhu, shuvhuru line la nga wela nga murahu ha u fhindulela li pfi lo dubunya. U dubunya zwi a ambelwa na kha muthu o thomaho a ya sibadela a tou uya mulani u wana mulayo. Fhedzi ha u dubunya zwi tshi amba u bva kha vhutukana u tshi dzhena vhannani. 

Duvha line murundu ha pfi wo fhindulela, hu vha na vhutambo ho fhambananaho sa madaganana, mipengo na zwinwevho. Nga duvha ili vhasidzana vho disaho tshivhonelo, vho shavhedzaho nga mashedo, vha a khotha musi daganana na mipengo zwi tshi khou pembela. A fha kha vhutambo uhu na vhafumakadzi vhahulwane vha a da u vhona daganana. 

Mipengo yone i a rwa arali kha gogo lo daho u talela vhutambo uhu ha vha na munwe o imaho ndilani ya hune mupengo a khou gidima. Vhasidzana vha tshivhonelo vhone a vha tendelwi u vusa thoho musi vhutambo uhu vhu tshi khou bvela phanda. Ane a pfuka ndaela iyi u a rwiwa nga mugwabere. Heli duvha li tendela vho na mashuvhuru vho no lugaho u ya dzikhareni u dzhia tshivhonelo. Nga u ralo, vho mme vhane vha vha hone vhutamboni uhu vha a kona u vhona vhana vha vho vha ne vha khou ruba.

Ngomu mulani nga vhusiku ha musi u tshi fhindulela, hu imiswa mulagalu wo vhoxwa tshikumba tshitshena tsha mbudzi ntha thodzini. Mulagalu uyu hu vha hu danda la muri mulapfu une wa renwa nga fhasi tsindeni. Muri uyu u a bviswa makwati wa sala u mutshena. Hoyu mulagalu u imiswa vhusiku musi mashuvhuru vhothe vhono edela. Musi vhahulwane vha mula vho fhedza u gwela mulagalu, mashuvhuru o the a a vusiwa ha pfi a de a vhone makhulu vha ndebvu dza tshikumba. 

Mashuvhuru vha tsivhudzwa uri vha humbele tshine vha toda kha makhulu nga murahu ha u luvha kana u losha. Musi u luvha na u losha zwi tshi khou bvela phanda, muthu o nangwaho u a kwambatela mulagalu a ya ntha thodzini a fara tshikumba tshila tsho itwaho ndebvu. U luvha na u losha zwo no fhela hu a imbelwa ho takalelwa uri makhulu vho da. 

Musi ngoma iyi i tshi swa, hu vha na mitambo i ngaho, madaganana, mipengo na zwinwevho. Vhathu vhane vha vha vha tshi khou fumba ngomani iyi vha vhidzwa mashuvhuru huno vhalidi kana vhathu vhane vha vha thogomela vha tshi vhidzwa vhadabe. Kha vha vha vhoni vha vhalidi, hu na Tshihotola, Mudabe muhulwane na vhanwe vhadabe. Tshihotola hu nga vha mukalaha a ne a vhona zwothe zwine zwa vha zwi tshi khou itea zwi tshikwama vhalidi na vhadabe vhavho. Hu dovha hafhu ha vha na mudabe muhulwane. Mudabe muhulwane u shuma sa tshanda tsha tshihotola. Tshihotola na mulidi vhone a vha tsha bvula kana u laya mulani. Vhathu avha a vha tsha vuwa nga matsheloni vha ya u tamba kana u dzhia tshivhonelo. 

Thalutshedzo dza maipfi 




#Article 25: U tamba vhuṱuka (261 words)


U tamba vhuṱuka ndi iṅwe ngoma ya vhaVenḓa ine i khayo ha dzhena vhatukana vho no tshiṅwe tsha zwiito zwine vhaVenḓa vha zwi tevhela sa nḓila ya kualusele kwa vhana muṱani. Tshipida itshi tshi ṱhogomela vha mbeu ya tshinnanani.

Hu sedzwa nga maanda maitele a zwa vhudzekani. Maitele aya a tshimbidzwa nga khotsimunene wa mutukana ano khou dzhenela u tamba vhuṱuka. Mutukana uyu u ṱambiswa vhuṱuka musi a tshi vho lora miloro ya u dzhena nḓuni tshihulwane. Vhokhotsimunene vha londola maitele a u tambavhuṱuka kha mutukana o swikaho tshiimo itsho.

Mutukana ano ya vhuṱukani u fanela u vha o luma luṱanga. Khotsimunene kana munwe muṱhannga muhulwane wa henfho muḓini o no yaho vhuṱukani u do ṱuwa na ho uḽa mutukana aya hangei hu er na vhaṅwe vhuṱukani. Arali houḽa mutukana a sa ṱoḓi u ya vhuṱukani vha a mu hwala vha mu isa nga u tou kombetshedza.

Haningei vhuṱukani vha funzwa mikhwa ya tshiVenḓa na matshilele o the a tshiVenḓa. Pfunzo khulu khulu vhukuma hafha vhuṱukani ndi yo livhanaho na vhudzekani sa hezwi, vho vha vha tshi funzwa na uri zwa u fha ṅwana wa munwe muthu thumbu zwo khakhea vhukuma na zwauri a u iti zwa vhudzekani na musadzi wa munwe muthu.

Ri tshi da kha sia la thompho wo vhau tshi funzwa uri munwe na munwe a linganaho na khotsi au ndi khotsi au. U mu ṱhonifha sa musi u tshi ṱhonifha khotsi au. U losha vhahulwane na hone ho vha hu tshi dzhielwa nṱha nga maanda. We a vha a sa loshi o vha a tshi pfi dambaulosha.




#Article 26: Vhusha (174 words)


Vhusha ndi ngoma ya vhuvhili kha vhutshilo ha vhasidzana vha vhaVenḓa. Fhedzi ha i dzhiwa sa yone ngoma ya u thoma vhunga iya musanda. Vhakololo a vha tshini musevhetho vhunga musevhetho i ngoma ya vhasiwana nahone ngoma iyi a i imi musanda i imiswa nga muthu zwawe o wana thendelo kha Vhamusanda, khosi kana Thovhele vhane vha mavu. 

Afha kha iyi ngoma hu tshina vhasidzana vha dzi khomba husi musidzana munwe na munwe. Vhakololo vha tou tamba ngeno vhasiwana vha tshi tou tshina. Iyi ndi ngoma ine ya vha tshiga tshau tanganedza uri musidzana o aluwa hune a nga kha divha ono vha na muthannga wawe. 

Yeneyi ngoma i tshinwa vhuriha na Tshilimo musi zwikolo zwo valwa. Tshifhingani tsha kale musi vhasidzana vha sa tendelwi uya zwikoloni yovha itshi tshinwa tshifhinga tshilapfu fhedzi vhuriha na tshilimo.

Vhasidzana vha vhaVenḓa vha lavhelelwa u tshina ngoma iyi vhunga zwi tshi dzhiiwa uri nga nnda ha mitani hune vhanga kha di gudiswa milayo afha ngomani ndi hone tshikoloni tsha milayo uri musidzana avhe musidzana wa mikhwa yavhudi.




#Article 27: Malende (237 words)


Malende one ndi mitshino une u a fhambana na tshigombela kha kutshinele, nyimbo khathihi na mirumba. Sa tshigombela, malende a tshinwa ho takalwa, one a a tshiniwa hunwe na hunwe kanzhi masosani. Fhedzi-ha aya tshiniwa na ho hu musanda arali huna vhutambo kana tshimima. Malende a tshinwa nga Vhanna na Vhafumakadzi, Vhathannga na Vhasidzana. 

Kha nyimbo dza malende hu avha na nyimbo dza dakalo na dza zwigodo. Sa tsumbo, nga tshanu nga tshanu khe nisa pfani, na nanela mutsinda lisi shaka. Matakadza mbiluni ndi nwana, ihi ndi nwana. Asilwone holu lwanga, luatsa lufuno lwo tuwa na bada we luatsa, Ho vhila howa.hu welelele tamu, tamu mungana.

Tshigombela tshone a tshi tshinwi hunwe na hunwe, sa tsumbo sosani, ndi mutshino une wa tshinwa hutshi tou vha na vhutambo kana tshimima.

Kha hoyu mutshino wa malende ndi hune tshigwada tsha vha tshinano vha dzhena luvhandeni khathihi vho rangwa phanda nga maluguane. Vha vha vha tshi tou nga vha a tshimbila zwi tshielana na luimbo vho kwatama. Nga hetshi tshifhinga na murumba uvha utshi lidzwa wo dzika. Malugwane u do ridza tshipiriri ha dzuliwa fhasi tshidele. Kanzhi kanzhi malugwane ndi ane ane a thoma utshina eethe o difunga na murumba won u tshi khou tambela tshanda. Zwitshi elana na madzudzanyele ahone malugane u do lidza habe tshiriri a do sendelela munwe ane a khou do u gaela. Malende one ritshi a fanyisa na musika was dzinwe tshakha ringari ndi (solo).




#Article 28: Tshigombela (117 words)


Tshigombela ndi mitshino wa u mvumvusa na u sumbedza thonifho kha vhane vha mashango. Fhedzi-ha tshihulwane kha mutshino uyu ndi u sumbedza dakalo. Tshigombela tshone tshi tshinwa nga Vhafumakadzi fhedzi kana Vhasidzana. 

Vhatshini vha tshigombela kanzhi vha ambara zwino fana, hune wa wana vho ya nga mithavhela, zwithuza na thuthu milenzheni.

Musisi hu tshi tshiniwa tshigombela hu lidzwa ngoma na u imbelelwa. Kanzhi nyimbo dza hone ndi dzine dza vha dzi tshi khou khoda mahosi na u sumbedza zwine zwa vha zwi tshi khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga.sa tsumbo, luimbo lu fanaho na , rovhofholowa venda lo wana mbofholowo.Luimbo ulu lwo imbiwa tshifhinga tsha mbofholowo. Mahosi a Venda ndi Ramabulana, ho dzula Mphephu Tshivhase na ene Ramabulana.




#Article 29: Nyimbo (197 words)


Vhavenda ndi vhathu vhane vha kona u bvisela vhudipfi havho khagala nga u tou imbelela. Nyimbo dzavho dzo ya nga u fhambana. Huna nyimbo dzine dza imbiwa musi ho takalwa, hu tshi khou shumiwa, dza ngomani, vhurereli, ho tungufhalwa na musi hu na vhutambo. hu dovha hafhu ha vha na nyimbo dza musi muimbi e muthihi. Muimbi u yo u vhidzwa tshilombe na hone u mvumvusa vhathu a tshi khou lidza zwilidzo a tshi di bvumela. Hu do vha ha vha na nyimbo dzi imbiwaho nga madekwana musi vhathu vho dzula afha mutani sa dzingano, thai na zwidade. Kanzhi nyimbo idzi dzi vha dzo livhiswa kha ndayo na u talutshedza zwithu zwo vhuyaho zwa itea kale.

Nyimbo na u tshina zwi tshimbila zwothe. Zwina tshiga tshihulwane vhukuma kha lushaka lwa Vha

Dza madakalo 
Nyimbo kha Vhavenda dzine dza imbiwa musi ho takaliwa, ndi dzine dza katela Malende na Tshigombela khathihi na dza Tshikona. Nyimbo idzi dzifheletshedzwa nga Mitshino na mirumba.Afha u wana murumba u tshitambela tshanda.

Dza u gungula 
Nyimbo idzi dzau gungula dzi a wanala-vho na kha Malende na Tshigombela.Afha u wana ho tanganedzana zwigodo .Na henefha murumba u divha wo tambela tshanda.  

Dza u shuma 




#Article 30: Miṱupo (360 words)


Vhavenḓa vha khethekanywa na u fhambanywa nga Mitupo, Thavha, Vhubvo, Zwikhodo, Muano, Tshiilwa na Mavhulungele. Mitupo yeneyo i katela VhaDzanani, VhaDau, Masingo, Dzindou, Vhambedzi, Makwinda, Vhaluvhu, Vhakwevho na vhaṅwe vhanzhi uya ngau fhambana havho.

Sa tsumbo huna Vhakwevho vho fhambananaho
. vhakwevho  vha luvhola

Lambani vhane vha vha Vhangona.

Vhanyai-vhakalanga vha ha nya mutsa nga davhi(ndi vha lembetu)nga- Azwifarwi Nkhumeleni(ndi gandamipfe la ha manenzhe ndi tshikwashila tsha ha manenzhe tshi sa dali nga mvula una tshi no dala nga mavhilivhili)

VhaVenda/Vhangona oral history states that the capital of Vhangona was Mapungubwe with the Raphulu Royal House as the most senior royal house of the Vhangona. According to this version the Vhangona Kingdom had approximately 145 chiefdoms and a King (Thovhele). It is said that the Kingdom was divided into seven districts:

These districts were ruled by District Paramount Chiefs (Mahosi Mahulu), as follows:

Here are some of the VheVenda clan names or mitupo.

The VhaDzanani are the Paramount Chiefs of Dzanani, who were displaced from their land by the apartheid government. The capital of Dzanani district is Songozwi. After forceful removal by the apartheid government they relocated to Nzhelele valley, the currently Dzanani area. They scattered afterwards since Nzhelele was not as fertile as their original Dzanani/Songozwi. They have their sacred site in mount Songozwi. There are currently several sub surnames that are all part of MuDzanani, surnames like Nyadzhiwa, Netshipale, Malala, NeLuvhada, NeTshilite, NeMuungadi, Mukambako, and many more. But no matter what the sub-surname is, but all these people know or relate to each other by their mutupo (MuDzanani), mountain (which is Songozwi) and what they forbid (gwanda/gumbo la kholomo/Mbidi). Here is VhaDzanani's praise:

Dzulani zwanu MuDzanani, muila furi, wa vhulungu vhutete, vhu no lunzhedzwa nga a na nzhele, a sina nzhele a fhaladza. Vha ha tshidudu tsho bika vowa, matshelo tshi do bika mphapha. Vhataulu vhaila Mbidi, vha ha-Rambidi pandalalani; ahe muila gumbo, mukhwagovha. Vha tshisima tshi no bva nga fhasi ha thavha, tsha madi a u fhisa. Vha thavha ya Songozwi ine vha thelemusa. Vho Nemashango, mabuka mahulu ndi a Dzanani.

'Dzulani zwanu MuDzanani, mukhwa vhusuto, mukhwa mulavhu, mukhwa govha, mutaulu muila gumbo. Songozwi thavha ya Dzanani.




#Article 31: Nzulele (340 words)


Muta wa vhavenda ndi une nzulele yawo ya katela khotsi, mme, vhana, vho makhulu, vho makhadzi na vho malume. Nga tshivenda nwana asi wa muthu muthihi ndi wa vhothe, vha muta, vha dzula tsini na vhothe henefho tshitshavhani. 

Murado munwe na munwe wa mutani u na mushumo wa wo. Sa tsumbo vho Makhadzi mushumo wa vho ndi u tandulula thaidzo i fhio na i fhio ngomu mutani zwi tshi katela na u phasa ngeno makhotsimunene vha tshi lavhelesa kualutshele kwa vhana vha vha tukana na u nga ha fha mutani . Vhomakhulu vhone vha shuma u lela vhana na u vha gudisa milayo ya vhudifari na thompho. Izwi vha zwi ita nga u anetshela dzingano, dzithai na manwe maitele a sialala a no ita uri nwana a divhe vhubvo hawe. 

Vhana vha gudiswa thonifho. Izwi zwi tutuwedzwa nga zwikolo zwa sialala kana ngoma dzine vhana vhothe vha tea u dzi tshina.
Nwana wa musidza a tshi thoma u thanya uya musevhethoni, hafha ndi musi a tshi khadivha kha zwila zwine nga tshivenda ha pfi ndi thunga mamu. Musi atshi vha khomba ndi hune a iswa vhushani, ubva afho udo dzena kha tshikanda u swika kha ngoma ya ufhedzisela ya vhasidzana ya Domba.

Vhathannga vhone vhana ngoma dzavho naho vha tshinga diya musevhethoni na dombani. Muthannga uri ono aluwa a iswa kha ngoma ya musanda ine ya vhidzwa vhutamba vhutuka, fhedzi heyi ngoma a i tsheho. Ndi inwe ya ngoma dzine dza khou tea u vusuludzwa kha sialala la vhavenda.

Muthannga wa musiwana kha vhavenda ndi ene anoya hogoni kana murundi. Vhakolo vhone avha fumbi sa izwi i tshipfi a si ya vhavenda huno ndi ngoma i sili. Ipfi ndi ya sili sa izwi hu tshipfi yo wanala ubva kha dzinwe tshaka dzine dzi sivhe Vhavenda.

Vho-makhadzi, vhane vhavha khaladzi dza khotsi, kana khaladzi dza muthannga mutani wa vhavenda vhana mushumo muhulwane vhukuma. Vha dzhiiwa vhe vhone amba dzi fhele kana vhone mutandululi wa dzi thaidzo mutani. Nwana arali o khakha avhuya aya kha Vho-makhadzi zwofhela, zwo ralo-vho na kha muhulwane.




#Article 32: Mikwa (149 words)


Nga mvelele ya Tshivenda vhana vha tea u pfumbudzwa kha maitele a thompho vha tshi kha divha vhatuku. U thompha u hu vha nga hu sumbedza kha vhathu vha hulwane na vhathu vhothe nga u angaredza. Izwi zwi ita uri vhana vha divhe milayo yo teaho musi vha tshi khou aluwa. Ndayo ithoma mutani. Izwi zwi tutuwedzwa nga ndila ine vhathu vhahulwane vha gudisa ngayo vhana vhavho. Nwana ane a aluwa mutani wa mulayo u dovha a sumbedza thompho na kha vhanwe vhathu nnda.   
 
Vhana vha guda u losha na manwe maitele a sumbedzaho thompho musi vha tshe vhatuku. Musi nwana a tshi amba na muthu muhulwane uya nga mvelele ya tshivenda u fanela u khotha arali e musidzana ngeno mutukana a tshi fhanela u ya fhasi lu sumbedzaho thonipho

Hu dovha ha vha na ndila ine vhana vha sumbedza ngayo thonipho musi vha tshi vhidzwa nga vhathu vhahulwane.




#Article 33: Zwidade (664 words)


Zwinwe zwa zwidade zwa Tshivenda

Zwidade ndi nyimbo dza vhana vhatuku vha thangana ya muole, vho mambibe.

Ndilinde Ndilinde

Nandi vhasidzana Ndi linde ndilinde
Hezwi nitshitamba Ndi linde ndilinde
Nisendele murahu Ndi linde ndilinde
Risadoni kanda Ndi linde ndilinde
Huna buka livhi Ndi linde ndilinde
Lama tambo mavhi Ndi linde ndilinde
Gidi gidi zhoto Ndi linde ndilinde

Ndinde Ndinde

Nandi nyamutwa wolala
Ndinde dinde
Inwi nidi mmbidzelini
Ndinde dinde
Vho mmianu vhasapfuni
Ndinde dinde
Vho tinga maphiri mane
Ndinde dinde
Khe zwini songo kho
Ndinde dinde
Nde kho ni nga seana
Ndinde dinde
Ndisa sei ndi nani
Ndinde dinde

Mmbwa Yanga

Mmbwa yanga ahe hotshatsha- 

I huvhani ahe hotshatsha-hotshatsha
Ndi mukwasha ahe hotshatsha -

Utodani ahe hotshatsha –hotshatsha
Musidzana ahe hotshatsha –hotshatsha
Tshihundwe khetsho ahe hotshatsha

Atupule ahe hotshatsha–hotshatsha…… 

Tshidula tsha musingade
Vhakoma vha tshiya dzata 
Vhafhirisa mudanda phanda
Mudinda wau fhunga nwando
Hii-hii hii-hii-hii

Fhano ho da Nnyi wee
Fhano hoda nnyi wee-mueni 
mueni hmmmm
Na mu bikelani wee-manyimba 
manyimba hmmmm
A nga no a vheafhi wee-patala 
patala hmmmmm
Fhahululani ri vhone -thi swiki 
thi swiki hmmmm
Lidzani kugoma ni tundundu- 
tundundu hmmm

Iwe tshisusu auaweli X2
Ndou vhona seli auaweli

Iwe Nkuku wee
Iwe nkukuwe tshinoni tsha nkuku 
Tshinoni tsha nnkuku
Kholomo dzia tuwa
Tshinoni tsha nkuku 
Dzi tuwa na vha fhio-Tshinoni tsha nkuku
Dzi tuwa na malema-Tshinoni tsha nkuku 
Malema madzhavhathu-Tshinoni tsha nkuku
Tserere nda lumandila-Tshinoni tsha nkuku
Tserere nda gobagoba-Tshinoni tsha nkuku

Lili Nwana wa Nwananga
Lili nwana wa nwananga Lili nwanawa nwananga x2 vhasa mulili
Lili vhasa mulilo x2 khotsi vhaa vhuya
Lili khotsi vha a vhuya x2 vha vhuya na nnyi
Lili vha vhuya na nnyi x2 vha vhuya na donga
Lili vha vhuya na donga x2 donga u toda ni
Lili donga u toda ni x2 u toda musidzanyana
Lili utoda  musidzanyana x2 a sa li mavhele
Lili a sa li mavhele x2 ula ndovhodzhane

Lili u la ndovhodzhane x2 ndovhodzha mutanga
Lili ndovhodzhamutanga x2 vhasidzana vho bva
Lili vhasidzana vhobva x2 vhoya khunini
Lili vhoya khunini x2 seli a hu welwi
Lili seli a huwelwi x2 huna mupfa mutunu
Lili huna mupfa mutunu x2 a u vayi vhathu
Lili a u vayi vhathu x2 u vaya vho faho
Lili u vaya vho faho x2 

Fhano hoda nnyi wee

Fhano   hoda nnyi wee --------mueni mueni hmmmm
Na mu bikelani wee------------manyimba manyimba hmmmm
A nga no a vheafhi wee------------patala patala hmmmmm
Fhahululani ri vhone ---------thi swiki thi swiki hmmmm
Lidzani kugoma ni tundundu---------- tundundu hmmm  /

ZWA NWANA WA VHATHU

Alulu dende tzana mutzene dende,zwa nwana wa vhathu dende,vha tshiri ndi pukha matsina ndi muthu dende tzana mutzenene dende,kudu kwa nya ku temba ko fhatwa nga mini ko fhatwa nga nanga,nga nanga dza mini,nga nanga dza phukha dende tzana mutzenene dendeAzwifarwi Nkhumeleni 078 403 9292

TSWI TSWI TSWI DOLI

Tswi-tswi doli mutsha vhona dada--------muthsa vho
khaladzi anga mutsha vhona dada-------mutsha vhona
Vhuswa usile mutsha vhona dada-------mutsha vhona-mutsha vhona-mutsha vhona dada mutsha vhona mutsha vhona.Ho longwa muri mutsha vhona dada----mutsha vhona-mutsha vhona-mutsha vhona dada mutsha vhona-mutsha vhona.Muri mutsuku mutsha vhona dada----mutsha vhona-mutsha vhona-mutsha vhona dada mutsha vhona-mutsha vhonaAzwifarwi Nkhumeleni

MMBE BENDA
Ndo vha ndi ngei Thavhani, nda pfa mukosi u tshi lila, nda ta ngana na mmbebenda,mmbebenda o hwala nama, nde ntukulelevho ndi yo gotsha, a ntungedza nga kurambo kwayo, kurambo kwayo kuya hamulima, hamulima huna mbudzi tshena, mbudzi tshena i a penga penga, penga penga na mashau ayo, shau shau dzembeni, kholomo ya khotsi ido beba, rala munamba ra diphina, moooooo i a lila[Azwifarwi Nkhumelen] {edit: Rabelani Sonia)

Vho nyadenga

Vhonyadenga vhari a thi lali nda rongomelwa vhuhadzi ndi nama ya thole ya phuphuma ri a fhunzhela.

Tondo vho mme vhoya ngafhi? tondo vhoya u fhonda mafula tondo,Mafula ndi a mini?tondo,Mafula ndi a ula tondo, A liwa nga vhangana?tondo, Aliwa nga vha dana tondo, dzingi-dzingi mafula tondo, Vho Nyadenga vhanga vho tondo vhoda na tshi Tshitiringo tondo tshi nga nnyi ha!tondo tshi lidzwa nga Nnduvheni tondo tsini na muserenga tondo dzingi-dzingi mafula tondo dzingi-dzingi mafula tondo Azwifarwi Nkhumeleni




#Article 34: Ngano na Thai (278 words)


Ngano ndi nganea dzine dza anelwa nga vhaaluwa, vhakegulu na Vhakalaha musi hu tshi khou dzedzwa nga madekwana.Kanzhi hu vha ho dzulwa muliloni hu tshi khou gotshwa zwikoli,ukadzingwa nduhu kana u kuvhula mavhele.

U wana mukegulu o dzula vhaduhulu vhosendela tsini nae vha tshi khou thetshelesa.Ngano dzi nga amba ngaha vhubvo ha vhathu vhothe, uthoma ha tshinwe tshithu sa tsumbo,thavha ,tshisima,vhuswina kana lufuno kha zwipuka kana vhathu na zwinwe zwinzhi.

Lungano lure na bvumo kha Vhavenda ndi lwa Sankambe na muzhou.Musi lungano lu tshi anetshelwa vhathetshelisi vha tea u bvumela vhari salungano nga murahu ha musi muanetsheli ofhedza uamba Fhungo .Vha bvumela ngauralo u swikela lungano lutshi fhela.

Dadzeledzo :

Musi zwezwo vhakegulu ,vhakalaha vhatshi khou anetshela dzingano , Nwana munwe na munwe ane a khou thetshelesa ngano , u dovha na zwifanyiso zwa muhumbulo , Sa tsumbo ri tshi amba nga sankambe : U Do tou pfa unga sankambe u khou muvhona , Zwidi fana na musi ri khou amba nga hune ha khou tambelwa hone , udovha na zwifanyiso zwa muhumbulo KHA Zwezwo .
Dzi Thai dzi ita uri nwana a hule o talifha na hone atshi humbula zwavhudi nga uri musi atshi talutshedziwa dzi thai u fhedza atshi khou humbulela phanda .

musi vhakegulu vhatshi zwi ita vha vhatshi amba ngadzi Ngano vhasa fhedze vha fheleledza madekwana a tevhelaho ... Zwezwo zwa u sa fhedza zwi ita uri muthu a rume duvha uri li kovhele na hone asongo di wana a khou hana u rumiwa . Arali a hana u rumiwa udo talutshedziwa nga nnyi dzingano ? ....

Dadzeledzo : nga Fhatuwani Steven Mudzunga

TSUMBO DZA DZI THAI

Nga Azwifarwi Nkhumeleni

(Nga Azwifarwi Nkhumeleni 0784039292)




#Article 35: Yunivesithi ya Venḓa (120 words)


Yunivesithi ya Venḓa ndi yunivesithi ya Afurika Tshipembe ino wanala Thohoyanḓou kha vundu ḽa Limpopo. Vhaṅwe vha i vhidza Yuniven (Univen). Dzina ḽa yo ḽo fhelela ndi Yunivesithi ya Venḓa ya Saintsi na Thekhonoḽodzhi. Yo thomiwa nga 1982 sa yunivesithi ya vha-Venḓa. yo thomiwa nga muvhuso wa riphabuliki ya venda.

Yunivesithi ya Venḓa ina dzi ngudo nnzhi nga maanḓa (Yunivesithi dza Afurika Tshipembe).
yunivesithi ya venḓa yo vhumbwa nga zwikolo zwa sumbe zwine zwavha tshikolo tsha zwa pfunzo, tshikolo tsha zwa mulayo, tshikolo tsha mbalo na saintsi, tshikolo tsha zwa mupo, tshikolo tsha saintsi ya vhulanguli, na tshikolo tsha zwa mutakalo, na tshikolo tsha yumanithi.

yunivesithi ya venda i na davhi ḽithihi ḽi no wanala tsini na ḓorobo ya ṱhohoyanḓou. 




#Article 36: Venḓa (128 words)


Venda lovha li shango la vhaVenda, vhathu vhane vha amba tshiVenda. Venda lo vha li kha tshipida tsha devhula ha shango la Afurika Tshipembe hune namusi ha vundu la Limpopo. Venda lo fhiwa vhudilangi nga 1 Luhuhi 1973. La da la vha rephabuliki ubva kha Afurika Tshipembe nga 13 Khubvumedi 1979. Fhedzi vhudilangi uvhu ka vhurephabuliki hovha vhu sa divhei kha mashongo a dzitshaka.

Musanda wau thoma wa Venda ho vha hu Sibasa. Nga murahu musanda wada wa vha Thohoyandou. Muphuresidende wa uthoma wa Venda ndi vho Patrick Ramaano Mphephu

Nga nwaha wa 1982 Yunivesithi ya Venda yo do thomiwa sa fhethu ha pfunzo dza nntha kha la Venda.

Nga nwaha wa 1994 shango la Venda lo mbo di miliwa kana u vhuyela murahu kha la Afurika Tshipembe. 




#Article 37: U lingana (176 words)


Tsha ndeme kha ndayotheo ya dzipfanelo dza vhuthu ndi pfanelo kha u lingana. Sa kha dzinwe pfanelo-ndayotheo, hu na khanedzano nga ha uri zwavhudi-vhudi u lingana zwi amba mini. Vhothev ha-dzia-mbofholowo (maliberali) vha do tendelana uri  u lingana zwi amba uri a ho ngo tea u vha na khethululo. Kha khothe ya mulayo, sa tsumbo, a ho ngo tea u vha na khethululo nga muvhala/tsinde (mutswu kana mutshena) kana mbeu (tshinduna kana tshisadzi) kana vhurereli (Mukreste kana Mumuslim). 

Hu kha di vha na fhethu hune, sa tsumbo, zwine musadzi a amba khothe zwi vhalwa hafu zwi tshi vhambedzwa na zwine munna a amba. Izwi zwi sumbedza u farwa nga hu sa lingani. Hone u lingana zwi nga vha zwi tshi amba hafhu uri munwe u tea u wana muholo u fanaho kana u dzula nduni dzi fanaho? Vha-dzia-mbofholowo vha nga ri ‘hai’, fhedzi vha nga ita muvhilo wauri vhathu vhothe vha tea u vha na zwikhala zwi fanaho u  khwinifhadza matshilo avho - ngauralo hu ombedzelwa kha u khwinifhadza pfunzo ya vhothe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe.




#Article 38: Ndayo ya mulayo (200 words)


U di kumedzela uhu kha ndayotheo dza pfanelo dza vhuthu zwi tshimbilelana na zwi tsireledzaho kha vhutshinne (u sa tevhela mulayo) na u sa farwa zwavhudi nga vhavhusi. Khothe, sa tsumbo, muhatuli u tea u sa vha na sia nahone a nga si dovhe hafhu a vha mutshutshisi (nga manwe maipfi a nga si vhe mutambi na mulanguli nga tshifhinga tshithihi). Munwe na munwe, zwi tshi angaredza na muvhoso, u tea u lingana phanda ha mulayo - a hu khathalei uri ndi vho nnyi. Munwe na munwe a vhewaho mulandu wa u pfuka mulayo u tea u vhudzwa uri zwavhudi-vhudi u khou vhewa mulandu wa mini uri a do kona u ditsireledza. 

Muthu munwe na munwe ha na mulandu u swiekela hu tshi vha na vhutanzi ha u wanala a na mulandu. Vhahatuli vha tea u diimela nga vhothe, hu nga muvhuso kana munwe muthu a songo lingedza u vha vhudza zwine vha tea u ita, kana u vha shushedza. Tsheo i itwaho nga dzikhothe i tea u tendelana/tshimbilelana, zwi amba uri milandu i fanaho i tea u vha na mvelele dzi fanaho. Nga u pfufhifhadza, hu tea u vha na ndila kwayo ine vhathu vha farwa ngayo nga vhavhusi. 




#Article 39: Ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho (379 words)


Vha-dzia mbofholowo vha dzhia muhumbulo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu vha zwi livhisa na kha sia la ikonomi. Nahone, u ya nga divhazwakale, mutalukano wa pfanelo dza ndaka wo vha u mutheo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu. Tsha  u thoma hu na mulayo wauri vhathu vha nga ita uri ndaka i vhe yavho. Zwi tshi ya mudzini/mutheoni wazwo, zwi amba uri muthu munwe na munwe u a dilanga/ndi wawe ene mune zworalo a nga si vhe wa  munwe muthu, ndi uri, ha tei u vha phuli. Muthu onoyo o vhofholowaho a nga vha na ndaka ine ya vha yawe: zwiambaro, dzibugu, fanitshara, shango, nndu, dzigoloi hafhu na mihumbulo, ine ya tou vhidzwa ndaka ya vhuluvhi.

Tsha vhuvhili, vhane vha ndaka vha tea hafhu u tangana nga mulalo vha rengise ndaka dzavho na u renga ndaka dza vhanwe vhathu nga u vhofholowa. Vha-dzia-mbofholowo vha tenda uri muvhuso a wongo tea u dzhenelela nga maanda kha u rengiselana uhu ho vhofholowa. Izwi zwi tshimbilelana na lutendo lwa uri munwe na munwe u tewa nga maitele a ikonomi o vhofholowo-muvhuso a wo ngo tea u u gudela kana u vala bindu. Ndi tea u tendelwa u ita zwine nda humbula u nga ndi nga zwi ita vhukhwine. Vha-dzia-mbofholowo vha a vhudzisa nga ha mbofholowo ya muthu, arali a sa koni u ita dzitsheo idzi dza vhuthogwa nga ene mune. Izwi zwi tumana na mbuno dzo itwaho nga ha mbofholowo ya muthu, ngauri i toda u nekedzana ha milhumbulo na mahumbulwa o vhofholowaho.

Tsha vhuraru, vhadziambofholowo vhanzhi a vha tendi kha uri muvhuso u nga vha na mabindu: dzikhampani dza muvhuso, sa phufhela (ha u fhufhela mabufho), zwiporo/raliwei, vhadisi vha madi na mudagasi kanzhi zwi vha ndozwo nahone mithelo ya vhathu i shumiswa kha uri mabindu aya a bvele phanda. Hafhu, dzikhamphani dza muvhuso kanzhi dzi ta mutengo wa ntha kha vhashumisi u fhirisa dza phuraivete, dzine dza tea u tatisana zwi tshi da kha bindu na vharengi. 

Tshenzhemo kha lifhasi lothe i tikedza muhumbulo wa uri ndi nga u tatisana fhedzi hune ha fulufhedzisa tshumelo yavhudi na mitengo yavhudi (sa tsumbo, tshe ha thomiwa na u ita thundu dza muvhuso dzi vhe dza phuraivete na mupikisano, u lidzela lutingo kha vhupo vhuthihi Amerika, a zwi badelwi).




#Article 40: Vhuvhusahoṱhe ho vhofholowaho (354 words)


Zwavhudi-vhudi, vhuvhusavhothe a si inwe ya dzindeme-thikho kha vhuliberali, fhedzi u engedza kho dzo vhuvhusavhothe/demokirasi vhu vha sisiteme ya politiki ine ndeme idzi dzi nga wanala khaho. Nga vhuronwane: vhadzimbofholowo vha tenda uri ndi vhuvhusahothe ho vhofholowaho, hu si ‘vhuvhusahothe ha lihoro lithihi’ nahone hu si ‘vhuvhusavhothe ha vhathu’ zwine zwa todea. 

A zwi vhi zwo lingana kha vhuvhusavhothe ho vhofholowaho u vha na dzikhetho nga misi arali hu tshi tou vha na lihoro lithihi fhedzi line ha nangwa khalo, kana arali vhunzhi ha vhathu vha tshi khetha muvhuso une wa fulufhedzisa u vhulaha mirado ya tshigwada kana kilasi, kana arali hu si vhothe vhadzulapo vha minwaha ya nga ntha ha yo tewaho vha tshi tendelwa u khetha. 

Vhuvhusavhothe ho vhofholowaho vhu toda dzikhetho dzo vhofholowaho na dzi tanganedzeaho/khetho kwao, dzine dza farwa nga misi nahone dzine vhadzulapo vhothe (kanzhi vha minwaha ya 18 kana u fhira) vha tendelwa u khetha-fhedzi hafhu, i toda theo-ndeme dzothe dzo buletshedzwaho afha: u dikumedzela kha ndayotheo dza pfanelo dza vhuthu, u lingana, ndayo dza mulayo, mbofholowo ya muthu, ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho.

Tshinwe tshipida tsha vhuthogwa kha vhuvhusavhothe ho vhofholowaho ndi tshine tsha vhidzwa u fhandekanywa ha maanda. Izwi zwi amba uri hu na khoro nthihi/tshigwada tshithihi tshine tsha vha na maanda a u ita/mea milayo (phalamende), inwe khoro i ne ya vha na maanda a u dzhenisa tshumisoni milayo iyo (muvhuso kana ‘vhulanguli’) na inwe khoro (dzi khothe) ine ya vha na maanda a u hatula dziphambano na u tatisana hune ha nga vha hone hu tshi bva milayoni iyi. Vha-dzia-mbofholowo vha tenda uri maanda aya ha tei u vha zwandani zwithihi, ngauri izwo zwi nga ita uri hu vhe na tshumiso mmbi ya maanda na vhufhura. Nga u fhandekanya maanda aya zwothe zwiimiswa izwi (phalamende, mulanguli, dzikhothe) zwi a tolana na u tikedzana.

Hu na minwe mitheo ya vhadziambofholo ine ya tou vha ya ndeme vhukuma. Kha sialala la vhadziambofholowo, sa tsumbo, vhutivho/u kondelelana ndi mutheo wa mbofholowo. Vhadziambofholowo vhanzhi vha tenda uri izwi na mitheo i a didela zwi tshi tevhela u tenda kha ndayotheo dza vhuthu na mbofholowo ya muthu.




#Article 41: Gauteng (101 words)


Gauteng ndi lone vundu lituka kha mavundu a Afurika Tshipembe. Fhedzi, ndi hune hawanala musanda wa Afurika Tshipembe une wavha Pretoria. Hudovha ha wanala Dorbo khalwanesa ya Afurika Tshipembe ine yavha Johannesburg.

Gauteng ndi lone vundu lo pfumesaho khala Afurika Tshipembe. Henefha gauteng ho dovha ha wanala mudi wa Soweto. Soweto hu divhea ngauri vho rapolotiki vhanzhi vha vhathu vhatsu vha bva henefha.

Yunivesithi dza Gauteng ndi dzivhelaho:

Yunivesithi ya Pretoria, Yunivesithi ya Johannesburg, Yunivesithi ya Witwatersrand, Yunivesithi ya Afurika Tshipembe, Tswane Yunivesithi ya Thekhenolodzhi na Vaal Yunivesithi ya Thekhenolodzhi.

Dzinyambo dzi ambiwa Gauteng ndi dzivhelaho:

English, tshiVenda, sePedi na Afrikaans




#Article 42: Makwarela (137 words)


Makwarela ndi muḓi uno wanala vhubvaduvha ha Sibasa. Makwarela a si kule na Sibasa lune muthu anga tshimbila nga milenzhe u bva Makwarela uya Sibasa. Dorobo khulwane ya tsini ndi Thohoyanḓou.

Hoyu mudi u wanala zwithu zwothe, sa tsumbo: khireshe dzo vhalaho, phuraimari dza fhasi na dza nntha, sekondary u swika kha magudedzi. U dovha wa vha na mavhengele khathihi na vhushumela vhapo risa hangwi na kiliniki. Ndi munwe wa midi yo fhatutshedziwaho vhukuma. Kha hoyu mudi hu dovha havha na Giratshi yau shela petirolo khathihi na dzi kilaba.

Kereke dzothe dzo yaho ngau fhambana dzi hone hanefha kha honoyu mudi wa MAKWARELA

Gudedzi la Finyazwanda ḽi wanala henefha Makwarela. Gudedzi ili ndi la ugudisa vhathu mishumo ya zwanḓa, ndi nga zwo hu tshi pfi ndi Finyazwanda.

Vhunzhi ha vhathu vha no dzula afha vha amba TshiVenḓa.




#Article 43: Shayandima (388 words)


Shayandima ndi muḓi uno wanala tshipembe-vhukovhela ha Thohoyanḓou. Shayandima a si kule na Thohoyanḓou lune muthu anga tshimbila nga milenzhe. Ḓorobo khulwane dza tsini ndi Thohoyanḓou, Sibasa na Louis Trichardt.Mudi wa Shayandima wo hula vhukuma. Kha mudi wonoyo ri wana mavhengele ano nga sa (Big Fish), (Cab Resturant), Freddys hu tshikatelwa na dzi bottle store dzo nonga Township, Tshikorokoroni na tarven khulwane ine yavha Shayandima EXT 3. Vha dzulapo vha shayandima ndi vhathu vhane vha andana na vhurereli ha christianity. Tsini na Shayandima ri wana mudi wa Itsani. Afha ndi hune ha bva vhadivhalea vha fanaho na vho RABELANI MURIVHULI, muthanga a divhelwaho vhurendi { Lusani 2009; 1}na munwe a divhale aho sa Bodo. Mudi wa Shayandima u dihudza nga vho rapolotiki vha divheaho vha nonga vho-Joel Netshitenzhe, mukegulu vho-Tshivhase, Munna wa vhane Mukalaha Vho-Nthai vho funzaho ngei tshikoloni tsha Tshidumbi na ngei Tshilidzini Special School.Na mukalha vho-Madzivhandila vho no vha thoho ya tshikolo ngei Dambalwashe Primary School.Shayandima ndi fhethu hera fhatutshedziwa na nga dzi driving school dzionga 

Gudedzi la Tshilidzini (Nursing College)li wanala henefha Shayandima. Gudedzi ili ndi la ugudisa vhathu mushumo wa vhunese. Gudedzi ili li wanala tsini na vhuongelo ha Tshilidzini na banda ya Phunda Maria. Shayandima huna zwikolo zwo fhambanaho zwine zwigudisa vhagudiswa mabudo o fhambanaho. Tshikolo tsha Shayandima High tshofara thero dza Science,Mathametics na commercial, Khwevha yo fara thero dza Commercial ngeno Dimani tsho fara thero dza vhulimisi na Science. Tshilidzini Special School ndi tshikolo tshidzhenaho vhaholefhali,tshikolo itshi tshifha vhagudiswa pfudzo dza ntha vhukuma. Zwitshikatela u fhungudza vhugevhenga na vhudavhu havhana vhatshikolo.

Vhunzhi ha vhathu vha no dzula afha vha amba tshiVenḓa.

Bold text==Zwikolo / Schools==
Khala Shayandima, line la divheya nga lauri Shayandima Mavhoneni hu na zwikolo zwi tevhelaho.

Kha vhothe vho dzhenaho Tshidumbi a huna a sa vha divhiho Vho-Mafumo(Thoho ya Tshikolo), mutahabvu mukalaha vho- Netshitenzhe, Vho Nthai, Vho Madzivhandila(Maneer), Vho-Singo na vhanwevho. avha ndi vha dededzi vhe vha vha vha tshi divhea vhukuma nga mishumo yavho ya vhudi.Kha Sekondari ya Shayandima a hu na a sa vha divhi gugu Vho-Nemukovhani sa zwe vhagudiswa vha vha vha tshi vha vhidzisa zwone musi vha sa a thu uya u awela samusi zwino vhe kha pension. mukalaha avha vho vha lizhakandila kha sekondari heyi NA MU KALAHA VHO MAFUMO VHANA VHA KHA DI VHILAELA U RI VHA KHOU YA U BVA LINI PENSION.




#Article 44: Cyril Ramaphosa (240 words)


Cyril Ramaphosa vho bebiwa nga nwaha wa 1952 lara 15. Vha mulwela mbofholowo wa shango la afirika tshipembe zwino ndi muranga phanda wa shango la afirika tshipembe vho vha muranga phanda wa shango nga nga murahu ha muphuresident vho jacob zuma  vho lwela mbofholo ya fhano shangoni lashu  Vho Cyril Ramaphosa vha tou vha muvenda wa vhukuma nahone ndi ngoho vho phasa kha tshikolo tsha mbilwi nangei turfloop gudedzini ya buligwane vho wana pfunzo ya nntha vhukuma . Vhadura 55 miliyoni , vhana vhana vhatanu, vho mala vhana mufumakadzi. Vho Ramaphosa ndi vho rambindu muhuluwene vhukuma vha divhea shango lothe nga vhu phara, tshe vha thoma u shuma sa muphuresidente vhono disa tshanduko shangoni lashu vha saina dzi dili na mashango annda kha tshi pitshi tshavho vho amba ngaha ulwa na vhu shayi shangoni lashu , vha amba na nga u lwa ngana vhugevhenge , na u disela vhaswa mishumo. Minwedzini yo fhiraho vho amba na nga mavhngo mahuhulu a kwamaho u tambuzwa na vhvha.Vho Ramaphosa vha vhidziwa sa muthu onokana umba na vhulavhukanyi  vha dovha vha vha na tshikili tsha u kona u ambedzana na mashango manwe na u wana vhu mbindudzi. Vho Ramaphosa  vho wana tshiphuga tsha u vhusa mabindu manwe hafha africa tshipembe sa Mc Donald,mudzula tshidulo wa MTN na munwe wa khaphani ya Linomin. Nga nnda ha izwi zwa vhudi zwe aita o sasaladziwa nga tshiho tsha marikana ngei mainini na nga kulangele kwa mabidu awe




#Article 45: Tshikona (292 words)


Tshikona ndi mitshino wa tshiVenḓa une wa tshinwa nga vhathu vha tshinnani.

Uyu ndi musthino une wa tshiniwa musi ho takaliwa nahone musanda,musi hutshi khou liliwa ndi musi hu tshi khou vhulungwa vhahali sa tsumbo vhothovhela, vhamusanda,magota, vhakoma na vhakololo havha ndi vhana vhamusanda ndi vhalushaka lwatsini musanda.

Musi ho takaliwa a tshi khou nanela mananga,murumba u tshi khou u tambela tshnda gole lia rivhuwa lukole lwa reremela vhathu vhadodzwa mafhura ri amba mvula.

Ulu ndi lwimbo lwa nanga zwi fhala uri Vhavenda vho bva nadzo mashangani a maisha mahulu,kati Africa kana Africa kati.

Dzina mutevhe wa dzo ubva kha ya u thoma u shwika kha ya u fhedza,ndi uri ubva kha lu tilo(thuku-thuku)u swika kha ya u fhedza (zika).

Nanga he dzi a dzi so ko u wanala hunwe na hunwe rine ritshi hula rodivha uri musununu u wanala Tshaulu tshaha Bohwana thsa khosi ya mufumakadzi.

Na rine nanga dza tshikona tshashu tsha Vhutalu la Vhamusanda Vho-Moses Gandamipfe ro dzi wana henendei,dza vhuya dza eliwa nga mukalaha Vho-Johannes Nemurura na Emanuel Nengome we a vha e malugwane wa tshikona. Vhunambi vhu tshi tou bebelwa nga uri hoyu o divha mananga a tshe mutuku. Yo vha i tshi tou vha mpho hezwi.

Musi tshi tshi simiwa tshashu ho vha hu tshinga thoma malugwane nga thakhula ya we ya u tou vhadiwa nga muri kana madukana ano fana na vho Manyodo na ene hoyu ndi wa ngome ya mathula.

Vhapfe a tshi huwelela a tshriAhee!!!vhutalu ahee!!!ndi tshikwashila tsha ha Manedzhe tshisa dali nga mvula una tshino dala nga mavhi-vhili!!!rido dzhena rothe nga mananga ra bvumela.Nne Azwifarwi Nkhumeleni ndovha ndi tshilidza Nzhingi.Khoroni musanda li tshi kha divha lolala la Vho Gandamipfe mukoma muhulwane ndi vho khotsi muhulu Vho Azwidivhalei William Nkhumeleni khotsi a Azwikonei.




#Article 46: Manavhela (184 words)


Vha Ha-Manavhela, holu ndi lushaka ludzula kha mashango ofhambanaho sa izi e mahosi; hu na manavhela ha kutama, manavhela ha mufeba, manavhela ha pietboi na manavhela ha tshiwisa mukonde known as Manavhela Benlavin; ha dovha havha na Manavhela tsini na vuwani.

Manavhela vhohosi hawe vhu tshimbila na ha Mphepmhu sa izwi khosi Mphemphu vho ne  manavhela shango kha la tsini na vuwani; divhazwakale isumbedza uri before 1900 manavhela ovha onovha Khosi musi atshi pandelwa ubva tshiwisa mukonde ha manavhela; vha ha Ramphinwa also known as Ramabulana uvhu vhuhosi vhayavhudivha sa izwi dzofha lisiho kule. 

Manavhela, Sinthumule, Rambau na Malisha ndi lofha lithihi, fhedzi tshifani tshihulwane ndi Manamela saizwi luambo lwa uthoma lwovha lusi tshivenda, ngazwo shango lawe lovha li lihulwane. zwazwino Mahosi othe aha manavhela a a divhana na utanganyiswa nga u waniwa ha shango linwe murahu (tshiwisa mukonde tshitandani). 

Manavhela was always generous, and welcoming, Musanda Manavhela GENERAL vho tanganedza vhalaudzi Ha-Manavhela vha vha nea kusi ku nopfi Tshilaphala-Ha Manavhela, na Tshitungulwane onewa shango sela ha nzwelule sa izwi i shango La Manavhela.

this is a brief history of Manavhela Peolpe. 

small praise!




#Article 47: Vhulwadze ha Vairasi ya Ebola (574 words)


Vhulwadze ha vairasi ha Ebola kana(EVD) Mufhiso wa Hemoradzhiki wa Ebola (EHF) ndi vhulwadze vhune ha fara muthu vhu vhangwaho nga vairasi ya EbolaTsumbadwadze dzi thoma kha maḓuvha mavhili nga murahu ha u kavhiwa nga vairasi, nga mufhiso, u zwmba mukuloni, vhuṱungu ha misipha, na u rema ha ṱhohoKanzhisa zwi tevhelwa nga u silingwa, u ṱanza, na u rithea dangani, u sa shuma zwavhuḓi ha tshivhindi na tswio Nga tshifhinga itshi vhaṅwe vhathu vha thoma u vha na thaidzo ya u sokou bva malofha.

Vairasi vha nga i wana nga u kwama malofha kana zwiluḓi zwa muvhili zwa tshipuka tsho kavhiwaho (nga maanda ṱhoho kana nyamulemalema).Vhuṱanzi ha u phaḓalala nga muya kha mupo wo ḓoweleaho a vhu athu u wanala. hu khou tendwa uri nyamulemalema ndi yone ine ya phaḓaladza vairasi ngeno yone i sa kavhiwi.Musi muthu a tshi tou kavhiwa, vhulwadze vhu mbo ḓi phaḓalala vho na kha vhaṅwe vhathu.Vhanna vhane vha vha swika hune vha fhola uvhu vhulwadze vha a kona u dovha vha phaḓaladza vhulwadze uvhu nga vhunna lwa miṅwedzi i swikaho mivhili.U itela u kona u wanulusa zwavhuḓi vhulwadze, maṅwe malwadze ane a vha na tsumbadwadze dzi fanaho a ngaho malaria, khoḽera na miṅwe mifhiso ya vairasi ya hemoradzhiki ha ngo fanela u thoma nga u dzhielwa nṱha.U itela u khwaṱhisedza u vha hone ha vhulwadze hu fanela u itwa ndingo ya  sambula ya malofha u itela u wana vairasi ya maswole a muvhili, vairasi ya RNA, kana vairasi yone iṋe.

U thivhela vhulwadze zwi katela u fhungudza u phaḓalala ha vhulwadze vhu tshi bva kha ṱhoho khathihi na nguluvhedzo zwo kavhiwaho vhu tshi ya kha vhathu.Izwi zwi nga itiwa nga u ṱhaṱhuvha zwipuka izwo uri a zwo ngo kavhiwa na khathihi na u vhulaha zwa vhulungwa nga vhuronwane arali zwa wanala uri zwi na uvho vhulwadze.U bika ṋama nga nḓila yo fanelaho na u ambara zwiambaro zwa tsireledzo musi vha tshi fara iyo ṋama na zwone zwi nga thusa, na u ambara zwiambaro zwa tsireledzo na u ṱamba zwanḓa arali vho vhuya vha sendela tsini na muthu ane a vha na uvhu vhulwadze. Sambula ya zwiluḓi zwa muvhili na dzithishu zwi bvaho kha muthu a re na uvhu vhulwadze zwi fanela u fariwa nga vhuronwane. 

  
Uvhu vhulwadze a vhu a thu vha na dzilafho ḽaho, u ḓidina hune ha khou itwa a  u itela u thusa vhathu vho kavhiwaho nga uvhu vhulwadze zwi katela dzilafho ḽa u vhuedzedza maḓi muvhilini nga u tou a nwa (maḓi ane a ṋambiṱela nyana o ṱanganyiswaho na muṋo a u nwa) kana zwiluḓi zwa intravenasi.Vhulwadze uvhu vhu vhanga mmpfu nnzhi nahone kanzhisa vhu tshi vhulaha vha re vhukati ha 50% na 90% ya avho vho kavhiwaho nga vairasi.EVD yo thoma u wanala kha ḽa Sudan na Democratic Republic of Congo.Vhulwadze uvhu vhu ṱaha zwihuhulwane kha madzingu a ṱropikala a Sub-Saharan Africa.U bva nga 1976 (musi vhu tshi tou thoma u wanala) u swika nga 2013, vhathu vha re fhasi ha 1000 vho kavhiwa nga ṅwaha.U swika zwino u ṱaha ha dwadze iḽi hu hulwanesa ndi hune ha khou bvela phanḓa hune ha vha u ṱaha ha dwadze kha mashango a re Afrika Vhukovhela nga 2014, hune ha khou kwama Guinea, Siera Leone, Liberia na Nigeria. U swika nga Ṱhangule 2014 ho vha ho no vha na kheisi dzi fhiraho 1600 dzo no vhigiwaho.U ḓidina ha u ṱoḓa u bveledza mushonga hu khou bvelaphanḓa; fhedziha, zwa zwino a hu athu u vha na muthihi.




#Article 48: Mbahela (297 words)


Mbahela ndi shango lire fhasi ha vhurangaphanda ha Musanda vho- Nyelisani Mamatsharaga. Shango ilo, Musanda vha li tshimbidza nga kha thuso na ndivho ya matshimbidzele a zwithu ubva kha vha aluwa vhangaho vho-Thomlondon Manyelenyele, Andries Mavhungu, Albert Mavhungu, vho-Tshinakaho Manyelenyele, Vho Mphaphuli, Vho Ntsieni ri sa hangwi na vho Wilson Mudzunga.

Shango ilo ali shayi tshithu vhunga mirambo, mavhele, na miroho zwodala vhukuma nahone zwisa rengiswi. Hune wari upfa ndala, wa mbo gonya thavha yanga tsini wakona ha udi wanela mitshelo ya daka ifanaho navho mavhungo, nthu, risa hangwi na mbubulu.

Honeha, azwi fheleli afho fhedzi! Madi a rothodzaho mukulo luna phungo khulu mbuya ahone kha tshisima tsha nga tsini tshi vhidziwaho upfi Govhani. Ri livhuwa Edward Beibe Mamatsharaga, Tshinyalani Mamatsharaga, Vho Tshiphaphe, khathihi naene Vhutshilo Davhana kha mushumo wavhudi une vha kho dzulela u ita musi zwi tshi ye yelana na u thogomela tshisima itsho.

Nga nnda ha izwo, Madi one a dovha hafhu a elela Mugeroni atshi penyelela ngauvha o kunaho. Ritea u livhuwa vhathu vha fanaho na Mavis Siobo, Tshimangadzo Malovhela, Tshifhiwa Malovhela, Hulisani Tshikovhi, Mahada Tshifhiwa, Khodiwani Mukatuni, Anza Tshifularo, Livingstone Ntsieni, Ramulondi Muthuphei, Mphedziseni Ramulondi, Mulutanyi Tshivhase, Livhebe Emmanuel, Mukwevho Murendeni, Israel Rathari, Zacharia Rathari, Mashudu Mugei Mavhungu, Hulisani Muade,Mashanyu Neudane, Ntevheleni Neudane na David Mavhungu kha u kona havho u thogomela madi ayo a elelaho kha Mugero wo tumaho kha mulambo wa Mutale.

Ri wana vhathannga vha shango ilo la Mbahela vhoto khwathelela zwavhudi nahone vhana zwishasha, hunauri zwothe hezwo vha kho zwiwana nga kha nyonyoloso vha i wanaho kha Mudavhi wa Kilaba ya Mutale Vikings nga fhasi ha vhurangaphanda ha Matshikiri Mulatedzi, Shumani Tshifularo, Nengome Avhapfani, Muthuphei Ramulondi na Ramilayo Mathobo Richard.

Zwinwe zwinzhi nga kha shango ilo, kha vha nkwame nne nwana wa ha Matshikiri.

Munwali : Matshikiri Mulatedzi




#Article 49: Mirero ya Tshivenḓa, maambele khathihi na maidioma (145 words)


Mu ḽa tshawe u ya dzumbama

Ṅwana mu ḽa malofha mavhisi, thumbuni hu onya hawe

Wa sa ḽi pfa u vhudzwani, u ḓo ḽi pfela vhulaloni

Nguluvhe ye ndi edza ṋdou maṋanga a bva nga mulomoni

Tshisima tsha kule tshi vhulaisa ḓora
Mukapi wa tshisima a si munwi wa tsho
Ya longa khwaṋda yo nwa

Naho wa i viela bakoni, mahunguvhu a ḓo i vhona

Muthu kha pfe, tshikanda a tshi na ṋdevhe

I rema nga luṅwe mbevhana, mulindini u ḓo vhuya wa ḓala
Nwana wa mbevha ha h
angwi mukwita

Tsha kule tshi waniwa nga mu hovhu

Tshilonda tshi vha mukweti

Khuni dza vhuya dza ṋanga mulilo, a dzi tsha konḓa u duga

Ntsa i ṱamba nga ntsa na

Ṋama khombetshedzwa i afhula khali

Mirero na maambele a Tshivenḓa zwo ḓala nga maanḓa, ngauri zwi ḓo dzhia tshifhinga uri minzhi yayo i vhonala hafha. 




#Article 50: Gamification of learning (111 words)


Zwa Mitambo ya u guda ndi ndila ya pfunzo ino tutuwedza vhagudiswa uri vha gude vha kho shumisa mitambo ya dzi vidio kha u guda. Tshipikwa ndi uri hu vha nda muya wa u difhelwa, u dzhenelela na tutuwedza vhana uri vha ise phanda na u guda . Zwa mitambo is talutshedzwa  nga ndila heyi: Ndi ndila yau talutshedza zwi dodombedza zwa mitambo zwine zwa ita uri ila mitambo i takadze na hone i tutuwedze vhana uri vha ise phanda na u tamba , hu tshi kho shumiswa zwezwila zwi dodombedzwa hu si  kho tambiwa u tutuwedza vhudipfari.Nga manwe mapfi zwamitambo ndi u  bvelesisa zwi dodombedzwa zwa mitambo husi kho tambiwa




#Article 51: Zwa Mitambo ya u guda (111 words)


Zwa Mitambo ya u guda ndi ndila ya pfunzo ino tutuwedza vhagudiswa uri vha gude vha kho shumisa mitambo ya dzi vidio kha u guda. Tshipikwa ndi uri hu vha nda muya wa u difhelwa, u dzhenelela na tutuwedza vhana uri vha ise phanda na u guda . Zwa mitambo is talutshedzwa  nga ndila heyi: Ndi ndila yau talutshedza zwi dodombedza zwa mitambo zwine zwa ita uri ila mitambo i takadze na hone i tutuwedze vhana uri vha ise phanda na u tamba , hu tshi kho shumiswa zwezwila zwi dodombedzwa hu si  kho tambiwa u tutuwedza vhudipfari.Nga manwe mapfi zwamitambo ndi u  bvelesisa zwi dodombedzwa zwa mitambo husi kho tambiwa




#Article 52: Vhulwadze Ha Coronavirus 2019 (910 words)


Vhulwadze ha Coronavirus disease 2019 (COVID-19) ndi vhulwadze hune ha pfukela musi
muthu a re na tshi tzhili tsha uvhu vhulwadze o shata vhanwe vhathu. Tshi tzhili itshi tshi pfukiselwa kha vhanwe vhathu musi ho vha na u kwamana vhukati ha muthu a si na tsho na muthu a re na tsho, ngau kwama fhethu ho kwamiwaho nga tshi tzhili muthu ari u fhedza u ralo a fara maṱo, ningo kana mulomo. Tshi tzhili itshi tshi andadziwa nga mare a ne a wa musi muthu a ne a vha na tsho o hoṱola kana o hatsamula. 

Muthu munwe na munwe a ne a vha e tsini nga tshi khala tshine tsha vha fhasi ha mithara mivhili ha muthu a ne a khou hoṱola kana u hatsamula a na itshi tshi tzhili u a kona u tshi wana. Na muthu a ne a fara fhethu afha he ha weliwa nga mare o bvaho kha tshihoṱolo kana tshi hatsamulo itshi u ya kona u wana itshi tshi tzhili. Muthu u ya kona u kavhiwa nga itshi tshi tzhili musi o fara fhethu ho kavhiwaho a fhedza a fara maṱo, ningo kana mulomo a songo thoma a ṱamba.

Vhulwadze uvhu ho tumbulwa lwa u tou thoma Wuhan, dorobo khulwane ya vundu Ḽa Hubei ngei China mafheloni a nwaha wa 2019. Ubva tshe vhulwadze uvhu ha tumbulwa, vhu khou phadalala na dzhango loṱhe. Nga dzi 11 Ṱhafamuhwe 2020, vha World Health Organisation vho mbo di vhu khwathusedza sa pandemic. Pandemic ndi vhulwadze vhune ha phadalala ha swika kha mashango manzhi a lifhasi kana lifhasi nga vhuphara. Mashango oṱhe e a kwamiwa nga itshi tshi tzhili nga maanda o vhona u lovha ha vhathu nga vhunzhi. Vho Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, vhane vha vha Mulanguli Zwothe wa World Health Organisation, vho amba vhari, Hezwi a zwi tou vha khaedu kha vha mutakalo fhedzi, ndi khaedu na kha mihasho yothe uya ngau fhambana, nahone vhathu vhothe vha khou teya u di dzhenisa kha nndwa iyi ya ulwa na uvhu vhulwadze.

Nga dzi 02 Lambamai 2020, Afrika Tshipembe hovha na vhathu vha 1462 vhe vha lingiwa vha wanala vha na tshi tzhili tsha corona. Ha dovha ha vha na vhathu vhaṱanu vhe vha lovha nga mulandu wa uvhu vhulwazde vhu no vhangiwa nga itshi tshi tzhili tsha corona. Fhedzi ho vha na vhathu vha furaru nthihi (31) vhe vha fhola. Vha Muhasho wa Mutakalo wa shango, (National Department of Health), vho amba zwa uri huna khonadzeo ya uri hetshi tshi tzhili tshi fare vhathu vhane vha anganyelwa phesenthe dza furathi Afrika Tshipembe, naho husi nga khathihi. 

U itela u fhungudza u andadzea ha itshi tshi tzhili, shango loṱhe lo swika kha tshiimo tshine tsha pfi Lockdown, zwi tshi amba uri vhathu vhothe vha khou teya udzula mahayani vha si ye mishumoni na zwikoloni lwa maduvha a fumbilinthihi. Nga dzi 30 Ṱhafamuhwe 2020, Muphuresidende wa shango Vho Cyril Ramaphosa vho khwaṱhisedza zwa uri ho humbeliwa vha shumeli vha zwa mutakalo vhane vha swika zwigidi zwa fumi uri vhaye midini vha tshi linga vhathu hu u itela u fhungudza mbalo ya vhathu vhane vha kavhiwa nga itshi tshi tzhili.

Tsumba dwadze dza u vhu vhulwadze ha Covid-19 ndi u hotola, u fhisa ha muvhili, u neta na u fhelelwa nga muya. Dzinwe tsumba dzwadze dzi ngavha u vhavha ha misipha, maduda, dangani, u vhavha ha mukulo, u sa kona u fhambanya minukho, na u vhavha ha thumbu. 

Arali muthu o kavhiwa nga u vhu vhulwadze, tsumba dwadze dzi thoma u vhonala nga murahu ha maduvha ma vhili uswika kha maduvha a fumiina, fhedzi fhathu vhanzhi vha a thoma u sumbedza idzi tsumba dzwadze nga murahu ha maduvha maṱanu. Vhathu vhanzhi vha do sumbedza tsumba dwadze ṱhukhu ṱhukhu. Ngeno mbalo ṱhukhu ine ya dovha kha tshi imo tsha shishi i tshi ngavha na u balelwa ha zwipida zwa muvhili zwa ngangomu lune vha toda u gidimiselwa sibadela lufherani lwa shishi.

Muthu uya kona u kavhiwa nga itshi tshi tzhili fhedzi a si vhe na tsumba dwadze na nthihi. Izwi zwi vhidzwa upfi asymptomatic. Fhedzi, naho uyu muthu asina tsumba dwadze, uya kona u fhirisela itshi tshi tzhili kha vhanwe. Zwine zwavha zwinwe zwa zwithu zwino ita uri uvhu vhulwadze vhu phadalale nga luvhilo lu hulwane.

Madokotela a ita ndingo dza tshi tzhili tsha corona ngau u dzhiya lududa ngomu ningoni ya muthu ono humbulelwa uri o farwa nga uvhu vhulwadze. Hezwi zwi vhidzwa upfi ndi nasopharyngeal swab. Vhulwadze vhu a kona u dzubululwa nga a shumisa CT scan.

Arali ndingo dza muthu dza vhuya dzi kho sumbedza o farwa nga tshi tzhili, u do iswa sibadela huna a do fhambanywa na vhathu vha sina tsho. Sa izwi hu sina mushonga wau lafha itshi tshi tzhili, vhathu vhanzhi vha do kunda uvhu vhulwadze arali vha wana tshumelo yone ya mutakalo.

U phadalala ha vhulwadze vho thivhelwa nga u imela kule na vhanwe vhathu na u sa di wana u fhethu hure na vhathu vhanzhi. Hezwi zwi divhwa nga upfi social distancing. Hune zwa konda usa vha tsini na vhathu, hu tutwedzwa u shumisa labi lino vala khofheni kha nimgo na mulomo (kana muthu a hotola na u hatsamulela kha tissue na ngamu ha tshikudavhavha) na u ambara maglafu. Nga ntha ha hezwo, vhathu vha teya u tamba zwanda tshifhanga tshothe nga tshisibe kana vha shumise tshivhulahazwitzhili tsha zwanda tshi re na alikhoholo lwa mithethe ya fumbili. Tshau fhedzisela vhathu vha eletshedzwa u sa di fara khofheni vha songo tamba zwanda .




#Article 53: Tshiwo tsha lushaka (1678 words)


Tshiwo tsha lushaka (Pandemic, u bva kha Tshigiriki pan, ‘zwothe’ na demos, ‘vhathu’) hu tou vha u bvelela ha vhulwadze ha pfuko hune ho “swika” kha mashango a fhiraho lithihi. Luvhilo lune vhulwadze ha phadalala ngawo kha  vhathu kana kha vundu nga tshifhinga tshituku zwi vhidzwa upfi tshiwo tsha vundu (Ephidemiki). vhulwadze vhu phadalalaho nga mbalo i divheyaho ya vhathu vho kavhiwaho ndi “endemiki”, hu si phandemiki. U phadalala ha vhulwadze ha pfuko nga nomboro nkene sa duda la no vha hone nga u shanduka ha khalanwaha zwi anzelwa u thudzelwa kule sa izwi u tshi vha hone kha mavundu a tshi vhalo nga u tevhekana.

Tshiwo tsha lushaka ndi tshiwo tsha vundu(ephidemiki) tshi velelaho nga ndila ine ya pfukhela na mashango a nnda. Vhulwadze kana tshiimo tsha vhulwadze asi tshiwo tsha lushaka nga nthani ha u phadalala kana nga mabulayo o vhangwaho nga vhulwadze uvhu; vhu tea u vha vhulwadze hu pfukhelaho. Sa tsumbo, khentsa ndi vhulwadze ho dzhiaho malwadze a vhathu vhanzhi fhedzi a si tshiwo tsha lushaka nga uri asi vhulwadze vhu pfukhelaho.

Luvhilo lwa u pfukhelana ha tshiwo tsha vundu(zwi fhedzaho zwi tshi vha tshiwo tsha lushaka ) zwi tevhedzela khebve ingaho  bele I tshi oliwa kha girafu I sumbedzaho nombor ya vhathu vho kavhiwaho zwi tshi badekanwa na tshifhinga. Khebve ya tshiwo tsha lushaka asi tshifhinga tshothe ya tevhedzela khebve yo doweleaho musi tshiwo tsha vundu tshi tshi phadalala. Vhulwadze ha pfuko vhu phadalala nga zwitenwa zwiraru zwo sumbedzwaho kha girafu I tevhelaho.

Huna maga manzhi ane muvhuso unga ita u langa tshiwo tsha lushaka. Nga nwaha wa 2005 vha World Health Organisation vho do shumisana na vha International Health Regulation sa vho ramilayo vha no shumana na u thivhela, u langa na u thogomela khombo kha mutakalo wa vhadzulapo ine inga phadalala nga mashango. hafhu, vha World Health Organisation vho da na kushumele ku sedzana na tshiwo tsha lushaka tshi daho nga duda. Manyuwala wo bveledzwa lwa u tou thoma nga nwaha wa 1999 wa sedzuluswa wa lugiswa fhala na fhala nga nwaha wa 2005 na 2009. [vii] Maga o shumiswaho ulwa na tshiwo tsha lushaka Covid-19 o wanala kha vha International Health Regulations 2005 na kha World Health Organisation kha gaidilani ya u di lugisa ulwa na duda la tshiwo tsha lushaka. 

Hovha na u saukanya hu lapfu kha 3T's (u linga, u alafha, u tola) zwine zwa tendela mashango uri a kone u wanulusa kana u divha mivhigo nga tshihadu hu saathu swika tshifhinga tsha u di fhandekana na u onga. Maitele aya a katela u toda vhathu vhothe vhe vha vha na vhukwamani na muthu o kavhiwaho, vha vha fhandekana na lushaka. Maitele haya o sumbedza u fhulufhedzea zwi tshi bva kha u shumiswa fhethu ho nonga South Korea na Singapore, fhedzi haya mashango o sumbedzisa u vha a khwine kha u di lugisela nga murahu ha u lwa na SARS.

U di fhandekana na tshi tshavha, nga u sa di badekana na vhathu, ndi maitele a shumiswaho nga vha zwa mutakalo zwi tshi itelwa u fhungudza u pfukhelalana ha vhulwadze nga u thivhela vhathu vha sa kwamane na vhanwe u fhungudza u pfukhiselana ha vhulwadze. Mudzula tshidulo muhulwane vho Dr Michael J Ryan vha u bva kha World Health Organisation vhari, kha u tsivhudza lushaka nga Thafamuhwe 2019 vhari “u di fhandekana na lushaka ndi maga a tshifhinga tshituku u fhungudza u phadalala ha tshitzhili, fhedzi asi u fhelisa tshitzhili. Zwi a vhidza, na hafhu zwi tea u tanganya na manwe maga u tandulula thaidzo.” Vho Dr Ryan vho khwathisedza uri u di fhandekana a zwi nga fhedzi vhulwadze.

Naho vha WHO vho shumisa ipfi ‘tshiwo tsha lifhasi’ u talusa HIV, ndi tshiwo tsha lushaka ri tshi lavhelesa thalutshedzo. U bva nga 2018, mbalo ya vho kavhiwaho nga tshitzhili tsha HIV lifhasi nga vhuphara I hanefho kha 37,9 million. Ha lovha vhathu vha linganaho 770,000 vho vhulawa nga AIDS nga 2018. Sub-saharan Africa ndi shango lo kwameaho nga maanda. Nga 2018, nga u tou humbulela 61% ya vhathu vhaswa vho kavhiwaho nga HIV ndi vha shango lo bulwaho 

Zwitzhili zwa Corona (Cov) ndi lushaka luhulwane lwa zwitzhili zwi vhangaho vhulwadze u bva kha duda li vhangwaho nga murotholo u swika kha vhulwadze vhungaho sa Middle East Respiratory Syndrome ( MERS-CoV) na Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS-CoV). Tshi tzhili tshi swa tsha corona (SARS-CoV-2) tsho vhanga vhulwadze ha coronavirus 2019, kana COVID-19. Zwinwe zwa zwitzhili zwa corona zwi zoonotic, zwi tshi tou amba uri ndi vhulwadze vhu pfukhelaho vhukati ha zwipuka na vhathu. Thodisiso dzo itwaho dzi sumbedza uri SARS-CoV vho pfukhela u sthi bva kha zwikadzi zwa civet uya kha vhathu, na MERS-CoV u bva kha dzi gamela uya kha vhathu. Zwitzhili zwo vhalaho zwa corona zwi kha divha kha zwipuka, a zwathu u pfukhela kha vhathu.

Tshitzhili tshiswa tsha corona tshe tsha thoma u wanala Wuhan,  kha vundu la Hubei, China, mafheleloni a 2019 Nyendavhusiku, tsho disa mivhigo miswa ya vhulwadze ha u balelwa u fema, une wa divhea sa vhulwadze ha coronavirus 2019 (COVID-19). Uya nga vha Yunivesithi ya John Hopkins, mashango a swikaho 200 o kwamea nga COVID-19, na u bvelela hu shushaho ngei United states, central china, western Europe, na Iran.  Nga 11 Thafamuhwe 2020, vha World Health Organisation vho divhadza u phadalala ha COVID-19 sa tshiwo tsha lushaka. U bva nga 23 Lambamai 2020, nomboro ya vhathu vho kavhiwaho nga COVID-19 yo swika kha 2.63 million lifhasi nga vhuphara, vhathu vho lovhaho vho vha 184,249 na nomboro ya vhalwadze vho fholaho ndi 722,055.

Dali ndi vhulwadze ho dalaho kha dzi rigini dza thirophikhala, zwi tshi katela na zwipida zwa America, Asia na Afurika. Nwaha munwe na munwe, hu vha na mivhigo ya dali I swikaho kha 350-500 million. U sa shuma ha mushonga zwovha thaidzo I aluwaho kha u alafha vhulwadze ha dali kha 21 sentshuari, sa izwo u sa shuma ha mushonga zwo dowelea kha u lwisana na dali, nga nndani kha artemisinins.

Vhulwadze ha dali ho vha hu vhulwadze ho doweleaho Europe na North America, lune zwino a u tsha wanalea. Vhulwadze vha dali u ngavha wo dzhenisa tshanda kha u wisa Roman Empire. Vhulwadze uvhu vho swika hune ha divhea sa “duda la Rome”. Plasmodium falciparum wo vha khombo kha vha kholonisi na vhathu vha kale u fana na musi u tshi divhazwa America khathihi na u renga dziphuli.

Fuluu ya Sipeini (1918-1920) yo kavha vhathu vha 500 million u mona na lifhasi. zwi tshikatela na vhathu vhare kha zwi tangadzime na kha Arctic, ya vhulaya vhathu vha 20 u swika kha 100 million. Malwadze manzhi a duda a vha khombo kha vhana vhatuku na vha aluwa vhahulwane, hu tshi tshila vhare kha minwaha ya vhukati. Fhedzi fuluu ya Sipeini yo da ya vhulaesa thanga thukhu. [xxx] Fuluu ya Sipeini yo vhulaesa vhathu u fhira nndwa ya u thoma ya lifhasi ya dovha ya vhulaya vhathu vhanzhi nga dzi vhege dza 25 u fhira AIDS I tshi vhulaya vhathu kha minwaha ya u thoma ya 25. Guvhangano la masole na u tshimbila-tshimbila nga tshifhinga tsha nndwa ya u thoma ya lifhasi  zwo ita uri  vhu phadalale na u shanduka nga luvhilo, na u engedza mbalo ya masole are na fuluu ya Sipeini zwo engedzezwa na nga mutsiko wa muhumbulo, u sa la zwiliwa zwa fushi na u thaselwa nga dzi khemikhali. Uvha na zwiendedzi zwo leludza u kha u phadalala ha vhulwadze.

U sa shuma ha mushonga kanzhi vha zwi vhidza uri ndi dzi “superbugs”. Zwi a shela mulenzhe kha u vuwa ha vhulwadze vhune vha langulea zwavhudi. Sa tsumbo, mivhigo ya vhulwadze ha TB ine  mushonga wa sa I lange I di dzula u vha thaidzo kha vha zwa mutakalo. U swika hanefho kha 500 000 mivhigo miswa iya vhigwa ya multidrug-resistance tuberculosis (MDR-TB)  u mona na lifhasi nga nwaha. China na India vha na mivhigo ya nntha ya multidrug-resistance TB. [xxxvii] Vha World Health Organisation (WHO) vha nea muvhigo wa uri kha vhathu vha 50 million lifhasi nga vhuphara vha kavhiwa nga MDR-TB, 79% ya muvhigo uyo hu tshi vha na u sa shuma ha mishonga. Nga 2005, mivhigo ya 124 ya MDR-TB yo vhigiwa America. Extensively drug-resistant tuberculosis (XDR-TB) yo divhadzwa Afurika nga 2006, zwa wanuluswa uri I kha mashango a 49, zwi tshi katela na Amerika. Huna 40 000 ha mivhigo miswa ya XDR-TB nga nwaha, vha WHO vha tshi humbulela. 

Kha minwaha ya 20 yo fhiraho, bakhitheria  I katelaho staphylococcus aureus, serratia marcescens na Enterococcus, dzo do sa tendela mushonga I tshi shuma khayo, unga na mushonga u lwaho na dzi bakhitheria wa vancomycin, na minwe mishonga I lwaho na dzi bakhitheria ya nonga sa aminoglycosides na cephalosporins. Antibiotic resistance organisms dzo no vha dza vhuthogwa kha vha zwa healthcare-associated (nosocomial) infections (HAI). Nga u dadzisa, u kavhiwa ho vhangiwaho nga metchicillin-resitant staphylococcus aureus (MRSA) kha vhathu vhare na mutakalo wa vhudi zwo no tou vha dzema kha minwaha ya zwino.

Viral hemorrhagic fevers ndi vhulwadze ha khombo vhu pfukhelaho nga luvhilo. Tsumbo dzi katela Ebola virus disease, Lassa fever, Rift valley fever, Marburg virus disease na Bolivian hemorrhagic fever. Viral hemorrhagic fevers ndi vhulwadze vhu ne vhu nga kona u vha tshiwo tsha lushaka. [xxxix] Maanda a uri vhu phadalale nga luvhilo uri vhu vhe tshiwo tsha lushaka zwo fhungudzea vhunga vhu tshi phadalala nga musi hu na u kwamana na munwe muthu lwa tsini, na muthu o kavhiwaho una tshifinga tshipfufhi tsha u lovha kana u lwala lu shushaho. Tshifhinga ndi tshipfufhi vhukati ha uri muthu o kavhiwaho uri a pfukhisele vhulwadze nga uri tsumba dwadze ndi zwone zwiitaho madoketala vha tavhanye u fhandekana muthu are na vhulwadze, zwa thivhela u pfukhisela vhulwadze hunwe.

Athikili ya vhukuma: 2015-16 Zika virus epidemic, Zika virus and Zika fever
U bvelela ha tshitzhili tsha Zika zwo thoma nga 2015 zwa hulela zwitshiya mathomoni a 2016, hu na mbalo ya u swika 1.5 million ya mivhigo yo khwathisedzwaho kha shango la America. Vha World Health Organisation vho tsivhudza nga ha Zika uri I na maanda a u vha tshiwo tsha lifhasi kharali vha balelwa u langa vhulwadze.




#Total Article count: 53
#Total Word count: 17427