#Article 1: Xitsonga (519 words)


Xitsonga (Tsonga, Xitonga (Thonga)) - I ririmi ra Vatsonga leri vulavuriwaka edzongeni wa tiko ra Mozambique, en´walungwini na le vuxeni bya tiko ra Afrika-Dzonga, eSwazini xikan´we na le ka xiphemu xin´wana xa tiko ra Zimbabwe.  

Junod (1977:47) u hlamusela leswaku hi malembe ya va 1500 ku fika 1600 eN’walungwini wa Mozambiki ku sukela eSaint Lucia ni le tikweni hinkwaro, a ku vulavuriwa ririmi leri ku nga huma XiTsonga xa hina eka rona, hi marhavi lamanyingi ya xona. 
Matimu ya ririmi leri ya komba leswaku ririmi leri namuntlha hi ri tivaka tani hi Xitsonga khale a ri tiveka hi vito ra Tonga kumbe Thonga, leswi na Junod a nga swi seketela eka vulavisisi bya yena loko a tsala hi xinghezi a ku:

Vatsonga a va ri na mavulavulele yo hambana ku ya hi tindhawu leti a va tshama eka tona. Henri Junod (1977:38) u hlamusela leswaku tindzimi ta Vatsonga ti nga avanyisiwa hi tindzin’wana (dialects) leti landzelaka:

Namuntlha Xitsonga xi vulavuriwa hi vanhu lavo tala eMozambiki, eAfrika-Dzonga ni le Zimbabwe. Mhaka yo biha hi leswaku ririmi ra Xitsonga ri le ku kuceteriweni hi tindzimi tin’wana. Milavisiso yi komba leswaku nkucetelo wa tindzimi wu humelela emisaveni hinkwayo na kona eka tinxaka to tala. Leswi swi vangiwa hikuva vanhu va hlangana na tinxaka tin’wana. Emisaveni hinkwayo a ti kona tinxaka ta vanhu leti nga hlanganiki na tinxaka tin’wana. Nkarhi wo tala vanhu va hlangana na vanhu van’wana va mindhavuko yo hambana hi ntsako kumbe hi nyimpi. Ku hlangana ka tinxaka to hambana hi ku tekana kumbe ku xaviselana nhundzu swi endla leswaku tindzimi ta vona ti kucetelana.

Xitsonga xi vulavuriwa hi kwalomu ka 1,646,000 wa vanhu eswifundzenikulu swa Limpopo; Joni na Mpumalanga eAfrika-Dzonga, ku hlanganisa na kwalomu ka 1.5 wa timiliyoni ta vanhu e Mozambhiki, na 19,000 wa vanhu eSwaziland. Ku ni 100,000 wa vanhu lava va vulavulaka Xitsonga (kumbe rin'we ra marhavi ya kona) eZimbabwe.

Xitsonga i rin'wana ra tindzimiximfumo ta Afrika-Dzonga.

Marhavi ya ririmi ra Xitsonga ma vulavuriwa kuya fikela en'walungwini wa nambu wa Risavi eZimbabwe, ku hlanganisa na kuya fika eDzongeni ra  KwaZulu-Natal. Hambi leswi marhavi lawa ma twisisanaka, ku ni ku hambana loku twalaka hi kuya hi vumbangu na nhlohlotelo wa vukoloni. Xitsonga xi ni maxaka ya le kusuhi ngopfu lawa ku nga: Xitonga (Thonga); Xirhonga (Ronga), lexi vulavuriwaka eMaputo, Mozambiki; na Xitshwa (Tswa), lexi vulavuriwaka eNyembane, na Xihlengwe lexi kumekaka kuya eZimbabwe.

Marhavi lawa ma hambana hi mavulavulele. Xikombiso, eka Xitsonga xa le Afrika-Dzonga u nga ku: Xikwembu; EZimbabwe va ku: Chikwembu.

Marhavi lawa hinkwawo ma kume nhlohlotelo lowu nga ringaniki wa ririmi ra Xizulu naswona, eZimbabwe, hi ririmi ra Xindevele. Leswi swi hoxe marito lawa a ya nga ri kona eka Xitsonga xa khale.

Swikombiso swa marito lama lombiweke: ngqondo, gqoka, ricingo, qamba, Mugqivela... na swin'wana.

Swin'wana swa leswi hlawulekisaka ririmi ra Xitsonga hi leswi landzelaka:




#Article 2: Spaniya (220 words)


Spaniya (Xipaniya: España, IPA: [es'paɲa]) i tiko ra le dzongeni ka yuropa, laha ku vulavuriwaka Xipaniya. Tiko leri ri hlanganisa Xipaniya xa le ribuweni exikarhi ka Lwandle ra Atlantiki na ra Meditera, Swihlala-ntsongo swi mbirhi eka malwandle lama angarheke, kuhlanganisa na swi-mutana leswi tiyimeleke e Nwalungwini wa Afrika. Tiko ra Xipaniya ri le xikarhi ka Lwandle ra Meditera e dzongeni na vuxa, Lwandle ra Kantabrika enwalungu na lwandle ra Atlantika e vupela-dyambu. Xipaniya xihleriwe hi Phalamende ya xi demokrasi naswona itiko leri tifumaka. Xipaniya xile ka ntlawa wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa ku sukela hi lembe ra 1986 naswona i tiko leri hluvukeke leri nga ra vunkaye hi kufuwa e misaveni hinkwayo, kasi riri ra vunthlanu e Yuropa. Xipaniya, Portugal na Andora i matiko lama vumbaka ribuwa-nkulu ra Iberiya, naswona ma hlanganisa vu anamo bya kwalomu ka 504,030 km², Hi rona tiko leri anameke ngopfu e vupela-dyambu bya Yuropa(kulandzela Furhwa).

Xipaniya xi hlakarherile e hansi ka mfumo wa rhoma Hispaniya, hikwalaho xi va ri nwana ra matiko ya nkoka e nkarhini wolowo. E minkarhini leyi landzeleke, Xipaniya ri fumiwile hi Jarimani, endhzaku ri ta fumiwa hi mufumi wa mu Islamu. Xipaniya ri hlaserile Furhwa hi 1793 loko mafurhwa ma dlayile hosi ya wona Luwi wa vu Khume-ntsevu, kambe ri hluriwa kufika laha ri kondleteleke kurhula na furhwa hi 1795.




#Article 3: Yuropa (417 words)


Yuropa i rinwana ra Matiko-nkulu (hi xiyenge xa Politiki) ya nkombo, naswona rivumba ribuwa ra Tiko-nkulu (Hi xiyenge xa Mbangu) ra Yuraxiya. Yuropa ri angarhiwe enwalungwini hi Lwandle ra Akthika, e vupela-dyambu hi Lwandle ra Atlanthika, e dzongeni hi Lwandle ra Meditera, na le vuxeni bya le dzongeni hi Tintshava ta Khakhasu, Lwandle ra Ntima na mati-ndlela lama hlanganisaka Lwandle ra Ntima na Meditera. E vuxeni Yuropa ri avanyisiwa na Axiya hi mati ya Tintshava ta Ura, Nambu wa Ura, na hi Lwandle ra Kaspa.

Yuropa yi funengeta kwalomu ka 10,180,000km2 hi ku anama, kumbe 2% wa Misava hinkwayo. Yuropa, yina matiko ya 50, laha Rhaxiya ringa rona tiko leri kulu ngopfu hi ku anama naswona rithlela riva na vaakatiko vutala kutlula matiko man'wana ya tiko-nkulu leri. Ntsengo wa vaaka tiko va tiko-nkulu leri wu kumbeteriwa kwalomu ka 740 wa timiliyoni. Ntshamelo ma xelo wa tiko-nkulu leri ma hlohloteriwa hi lwandle ra Atlanthika, laha tinguva ti cincacincaka kutlurisa mpimo, ngopfungopfu ekusuhi na ribuwa ra lwandle leri.

Tiko ra Griki ra khale rivoniwa tani hi xihlovo xa nhluvuko wale vupela dyambu, naswona endzaku ka mfumo wa xigriki, ku landzerile mfumo wa ma Rhoma, ivi kulandzela nguva ya mpfuxelelo na Rivoningo eka tiko nkulu leri. Kusukela eka nguva ya kutsumbula, ku hlanganisa na nguva ya tinkomponi, Yuropa yi rhangerile matiko ya misava eka minhluvuko yo tala. exikarhi ka malembe xidzana ya 16 kuya eka 20, Tihulumendhe ta matiko ya Yuropa, ti lawule matiko ya Amerikha wa le N'walungu na le Dzongeni, matiko ya Afrika hi kutala, Oxeniya na matiko yo tala ya le Axiya.

Kusunguriwa ka nguva wa tinkomponi, luku sunguleke e tikweni ra Brithani eku heleni ka lembe-xidzana ra vu 18, kutisile nhluvuko lowukulu eka timhaka ta ikhonomi, ndzhavuko, na mahanyele ya vanhu. Hivumbirhi bya Tinyimpi ta misava, ti lweriwile etikweni-nkulu leri, naswona tihoxe xandla eku hungutekeni ka matimba ya tiko-nkulu leri emisaveni, naswona rihambukela matiko ya Amerikha na Rhaxiya. Hi nguva wa Nyimpi yo titimela, Yuropa ayi tsemiwe exikarhi ka NATO evupela dyambu na Xipfumelelwano xa Warsaw evuxeni, kufikela eka nguva ya Kulwela Ntshuxeko ka malembe ya 1989 na Kuwisiwa ka khumbi ra Berlin.

Hilembe ra 1955, Huvo ya Yuropa yi simekiwile endzaku ka nkulumo ya Nkul, Winston Churchill, leswaku yihlanganisa Yuropa eka tipakani leti  fanaka. Huvo leyi yihlanganise matiko hinkwawo ya tiko-nkulu leri, handle ka Belarus, Kazakhstan na Dorobha ra Vatikhani. Kuhlanganisiwa ka matiko man'wana eka huvo leyi ku tise ku simekiwa ka Nhlangano wa Matiko ya Yuropa. Mali leyi tirhisiwaka etikweni-nkulu leri yi vuriwa Yuro.




#Article 4: Afrika-Dzonga (475 words)


Riphabliki ya Afrika Dzonga (leyi tiviwaka na mavito-ximfumo manwana) i tiko leri nge Dzongeni ra tiko-nkulu ra Afrika. Ribuwa ra Afrika Dzonga ri fikela kwalomu ka 2798 km

hi kuleha naswona ri hambanisa malwandle ya Atlantic na Indian Ocean.

Kuya e nwalungu wa Afrika Dzonga kuni Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambhiki na Swaziland, kasi Mfumo wa Lesotho i tiko leri ti yimeleka leri rhendzeriweke hi Afrika Dzonga. Tiko ra Afrika-Dzonga ri na swifundza swa nkaye kunga: Limpopo; Mpumalanga; Gauteng; N'walungu-Vupela dyambu; Kapa-N'walungu; Kapa-Vupela dyambu; Kapa-Vuxa dyambu; Kwazulu Natala na Frestata.

Vanhu va ake e Afrika Dzonga ku ringana kwalomu ka malembe ya Dzana ra magidi yamalembe (100,000).
 
Hambiswiritano, ku thumbhiwa ka ntila wa le lwandle lowu hundzaka hi le Kapa, Nkomponi ya Madachi na le vuxeni bya Indiya ma akile xitichi xo wisa endzhawini leyi nga hetelela yi vitiwa Kapa (Cape Town) hi lembe ra 1652.
 
Kapa rivile e hansi ka vukolonyi bya manghezi hi lembe ra 1806. Vu vutla-tiko by matiko ya yuropa byi sungule ku ndlandlamuka kwalomu ka malembe ya 1820 loko Mabunu
 
na manghezi Vavutli va 1820 va koxa tiko ra le nwalungu na le vuxa-dyambu by tiko. Minkwetlembetano e xikarhi ka vaakatiko vosungula, maXhosa na maZulu, na va vutla-tiko va yuropa hi loko yi sungula. Hambiswiritano ku thumbhiwa, ka Dayimani endzhaku nsuku hiswona leswi sunguleke Nyimpi ya mabunu na manghezi laha va lweleke ku lawula mfuwo wa swi celwa swa tiko ra Afrika Dzonga. Hambileswi mabunu ma hluriweke, Afrika Dzonga yi kumile vutiyimeri byo ringanisela e hansi ka Britaniya hi lembe ra 1910. Mafambisele ya mfumo lawa ama ala manghezi, ma tiyisise vonele ra ku ti yimela loku heleleke loku fikeleriweke hi lembe ra 1961 loko Afrika Dzonga yi endliwa Rhiphabliki. Ntlawa lowu rhangeleke wa National Party wu yimise nawu wo yisa emahlweni ku hlawula hi rixaka lowu sunguriweke hi ma Dachi (lowu tiviweke hi ra apartheid), e henhla ka nkaneto lowu veke kona endzeni na le handle ka tiko. Hilembe ra 1990 phresidenti ya nkarhi wolowo F.W. de Klerk yi sungule ku herisa nawu lowu, naswona hi lembe ra 1994 nhlawulo wo sungula wa xi Demokrasi wu endliwile e Afrika Dzonga. Nhlawulo wolowo wu nyikile Nelson Mandela na ntlawa lowu fumaka, African National Congress matimba yo fuma.

Afrika Dzonga yi tiveka hi ku hambana-hambana ka tinxaka, tindzimi ta khume-nwe ta ximfumo leti tivekaka na Nawu-nkulu wa tiko.
 
Xinghezi xi vulavuriwa ngopfu e Afrika Dzonga eka timhaka ta ximfumo na mabinzu, hambiswiri tano i ririmi ra vunthlanu leri vulavuriwaka e mindyangwini.
 
Afrika Dzonga ri ni ku hambana-hambana ka tinxaka, laha kungani miganga yo tala ya vanhu va nhlonge ya ntima, yo Basa, Makula, na Makhaladi e Afrika hinkwayo. Hambi leswi kwalomu ka 79.6% wa xithsungu xa vanhu e Afrika Dzonga kunga vanhu va ntima, Exikarhi ka lembe ra 2015, nstengo wa xitshungu xa Afrika Dzonga a wuri kwalomu ka 54.9 wa timilliyoni.




#Article 5: Axiya (230 words)


Axiya, i tiko-nkulu leri kulukumba emisaveni naswona leri ngana vanhu votala kutlula matiko-nkulu hinkwawo ya misava. Tiko-nkulu leri ri kumeka e n'walungu na dzonga ramisava. Axiya yi hlanganisa 44,579,000 wati skwe-khilomitara hi ku anama, naswona ri ringana ntsengo wa 30% ya misava hiku angarha. Ritiveka tani hi kaya ra vanhu vanhluvuko wo sungula wa misava naswona ritshamela kuva nanhlayo wa vanhu lavo tala himpfuka ka ku sungula ka nkarhi rithlela riva xihlovo xa minhluvuko ya vanhu.

Hiku angarhela, Axiya yi rhendzeriwe evuxeni hi lwandle ra Phasifiki, edzongeni hi lwandle ra Indiya, na le n'walungu hi lwandle ra Arkthiki. Ndzelakano wale vupela dyambu na Yuropa iwa matimu na ndzhavuko ntsena hikuva akuna lexi hambanisaka matikonkulu lawa hixiviri. Ndzelakano lowu amukeriwaka hivanhu votala wa matiko-nkulu lawa hilowu hoxaka Axiya evuxeni bya ndlela ya mati yale Suez, nambu wa Urali, tintshava ta Urali, na le dzongeni bya tintshava ta Khawukhasa na lwandle ra Khaspiani na lwandle ra ntima.

Chayina na Indiya amaphikizana ekuveni matiko lama ngana ikhonomi leyi kulu emisaveni exikarhi ka malembe ya 1 kuya eka 1800 CE. Chayina akuri tiko leringana matimba ya ikhonomi nkarhi wo leha naswona yi kokele votala ku ya evuxeni, ku yakuma vufuwi na kuhumelela ka ndzhavuko wa khale ka Indiya , Axiya yive nstindza wa vukhongeri byo tala bya misava ku hlanganisa na Vukreste, Vusurumani, Vuyuda, Vuhindu, Vubhudha, Vukhonfusiyani, Vutawo, Vujayini, Vusikhi, Vuzorowastrani, na byin'wana vukhongeri.




#Article 6: Ntivo-mbangu (169 words)


Ntivo-mbangu i dyondzo ya mbangu, ku anama, kumanyana, kuhambeta na ku akelana loku nga kona exikarhi ka vanhu na ndhzawu la ha Misaveni, ngopfu-ngopfu swi hlawulekisi ku hlanganisa na ku hangalaka ka swivumbiwa leswi hanyaka laha misaveni, kuhlanganisa vanhu na mbuyelo wa migingiriko ya vona e ka ndhzawu leyi va akeke eka yona. Riviti geography ri tekiwa e ka Xigiriki γη (ge) kumbe γαια (gaia) (Misava) na γραφειν (graphein) (mbhonya). Mbangu-vu ako byi langutisa Ntivo-vuthlarhi hi Misava (leswi nkarhi wu nwana swi vuriwaka Ntivo-vuthllarhi hi ntumbuluko wa misava). Leswi swi nyika vutivi hi, Maxelo na Vuako bya misava. Ntivo-mbangu wa vanhu wu hlanganisa vufuwi, tipolotiki na mindhzavuko hi ku yelana na mbangu naswona byi langutisa Ntivo-vuthlarhi hi mahanyele ya vanhu kumba swi hlawulekisi leswingariki swa vu ako bya misava. Byi hlahluva ndlela leyi vanhu va tolovelaka no tirhisa mbangu/vuako hayona. Vativi-mbangu va thlela va dyondza hi misava kuyelana na Ndzendzeleko wa misava na vuako hinkwabyo na leswi misava yi khumbekake hakona(kufana na Maxelo, Mimoya ya le lwandle na mabhubhutsa).




#Article 7: Portal:Geography (171 words)


 

Ntivo-mbangu i dyondzo ya mbangu, ku anama, kumanyana, kuhambeta na ku akelana loku nga kona exikarhi ka vanhu na ndhzawu la ha Misaveni, ngopfu-ngopfu swi hlawulekisi ku hlanganisa na ku hangalaka ka swivumbiwa leswi hanyaka laha misaveni, kuhlanganisa vanhu na mbuyelo wa migingiriko ya vona e ka ndhzawu leyi va akeke eka yona. Riviti geography ri tekiwa e ka  γη (ge) kumbe γαια (gaia) (Misava) na γραφειν (graphein) (mbhonya). Mbangu-vu ako byi langutisa Ntivo-vuthlarhi hi Misava (leswi nkarhi wu nwana swi vuriwaka Ntivo-vuthllarhi hi ntumbuluko wa misava). Leswi swi nyika vutivi hi, Maxelo na Vuako bya misava. Ntivo-mbangu wa vanhu wu hlanganisa vufuwi, tipolotiki na mindhzavuko hi ku yelana na mbangu naswona byi langutisa Ntivo-vuthlarhi hi mahanyele ya vanhu kumba swi hlawulekisi leswingariki swa vu ako bya misava. Byi hlahluva ndlela leyi vanhu va tolovelaka no tirhisa mbangu/vuako hayona. Vativi-mbangu va thlela va dyondza hi misava kuyelana na Ndzendzeleko wa misava na vuako hinkwabyo na leswi misava yi khumbekake hakona(kufana na Maxelo, Mimoya ya le lwandle na mabhubhutsa).

Hlaya leswi engetelekeke...




#Article 8: Portal:Biography (105 words)


 

Tsalwavutomi (Biography) (Ri suka eka , maviti bios (βιος), leswi vulaka 'vutomi', na graphein, leswi vulaka 'ku tsala') i xiyenge xa Vutsari kumbe Tifilimi lexi nyikelaka matimu lama heleleke hi swiendleko leswi hlawulekeke evuton'wini bya munhu loyi a tiviwaka swinene. Hambileswi matimu lawa ma nga ha vulavulaka hi  marungula yo tumbuluxiwa (fiction) ya munhu, vito leri ri tirhisiwa ngopfu eka vanhu lava hanyeke/hanyaka.  Ku hambana na mikomiso ya matimu ya vutomi bya munhu, lama fanaka na Vuxokoxoko bya munhu kumbe papilanhlavutelocurriculum vitae, Tsalwavutomi i rungula leri yaka emahlweni ri xiyisisa vumunhu, swihlawulekisi na xiyimo xa yena emugangeni lowu a hanyaka/hanyeke eka wona. 

Hlaya leswi engetelekeke...




#Article 9: Portal:Arts (135 words)


 

Vusini(composition) i mpaluxo wa vuswikoti kumbe nyiko ya miehleketo yo tumbuluxa vu xongi. Vito art ritekiwa e ka  ars, leri hundzuluxeriwaka hiku kongoma kuri, kuhleleka. vuqambhi byi twisisiwa kuri ku endla mintirho leyi lavaka vuswikoti bya munhu lebyi yeke hala ka mhlamuselo. Hambi lewsi vuqambhi byi hambanisiwaka na vuswikoti(craft) na vuti-olori(recreation), ndzelakano lowu wa byiharile. Viti vusini-vuxongi(creative arts) i nhlengeleto wa vuleteri byo yelana na leswi endleriweke ku tsakisa va hlaleri kumbe vayingiseri leswaku va anakanyisisa haswona. Hikwalaho vuqambi byi hlanganisa swilo leswi tsariwaka(Swithopo Vutsari na Vuthlokovetseri); leswi tlangiwaka (Kucina, Mintlango, na Vuyimbeleri); Leswi hlaleriwaka(mpfapfarhuto ,Vuvatli, Ku teka swinepe, Vufanisi); kuya eka vuswikoti lebyi tirhisiwaka siku na siku ku hlanganisa na Vuaki byo sasekisa na ku rhunga swi ambalo. Vuqambhi bya ha ye lana nakambe na kunyikiwa, Vuxongi na ku pfuxa switwi(emotions).

Hlaya leswi engetelekeke...




#Article 10: Portal:Science (147 words)


 

Ntivo-vuthlarhi, hiku angarha, i xiyimiso xo hlengeleta vutivi hindlela leyi hlahluvekaka. Hi ku kongoma ntivo-vuthlarhi i ndlela yo hlengeleta vutivi hi ku pima, kuringeta, na hi ku dyondza ntumbuluko, ku hlanganisa na marungula ya vu tivi lebyi hlengeletiweke hi vanhu hi ku hlahluva. 

Va nwa-vuthlarhi seketela ku ti thsega hi tindlela ta ntivo-vuthlarhi, leswaku va vumba no hlela tinhlamuselo to ntumbuluko hi ku tirhisa ku pima no tiyisekisa mbuyelo wa kuhlahluva no ringeta. Hikwalaho Ntivo vuthlarhi(Science) byi ringeta ku papalata tinhlamuselo leti sekeriweke aka mimoya kufekela laha tinhlamuselo hinkwato ti hlahluviwa no tiyisekisiwa, naswona byi ala tinhlamuselo ta vukhale bya ma endlelo.

Marhavi ya ntivo-vuthlarhi ma hambanisiwa hi mintlawa yimbirhi: Ntivo-ntumbuluko(Natural sciences), vu kambisisi bya mafamisele ya ntumbuluko; Ntivo-ntumbuluko(Social sciences), vukambisisi bya ma hanyele ya vanhu. Leswaku dyondzo ya Tinhlayo yi tekiwa tani hi rhavi ra ntivo-vuthlarhi, swi le eka loyi a swi bumabumelaka.

Hlaya leswi engetelekeke...




#Article 11: Portal:Spain/Intro (220 words)


Spaniya (Spanish: España, IPA: [es'paɲa]) i tiko ra le dzongeni ka yuropa, laha ku vulavuriwaka Xipaniya. Tiko leri ri hlanganisa Xipaniya xa le ribuweni exikarhi ka Lwandle ra Atlantiki na ra Meditera, Swihlala-ntsongo swi mbirhi eka malwandle lama angarheke, kuhlanganisa na swi-mutana leswi tiyimeleke e Nwalungwini wa Afrika. Tiko ra Xipaniya ri le xikarhi ka Lwandle ra Meditera e dzongeni na vuxa, Lwandle ra Kantabrika enwalungu na lwandle ra Atlantika e vupela-dyambu. Xipaniya xihleriwe hi Phalamende ya xi demokrasi naswona itiko leri tifumaka. Xipaniya xile ka ntlawa wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa ku sukela hi lembe ra 1986 naswona i tiko leri hluvukeke leri nga ra vunkaye hi kufuwa e misaveni hinkwayo, kasi riri ra vunthlanu e Yuropa. Xipaniya, Portugal na Andora i matiko lama vumbaka ribuwa-nkulu ra Iberiya, naswona ma hlanganisa vu anamo bya kwalomu ka 504,030 km², Hi rona tiko leri anameke ngopfu e vupela-dyambu bya Yuropa(kulandzela Furhwa).

Xipaniya xi hlakarherile e hansi ka mfumo wa rhoma Hispaniya, hikwalaho xi va ri nwana ra matiko ya nkoka e nkarhini wolowo. E minkarhini leyi landzeleke, Xipaniya ri fumiwile hi Jarimani, endhzaku ri ta fumiwa hi mufumi wa mu Islamu. Xipaniya ri hlaserile Furhwa hi 1793 loko mafurhwa ma dlayile hosi ya wona Luwi wa vu Khume-ntsevu, kambe ri hluriwa kufika laha ri kondleteleke kurhula na furhwa hi 1795.




#Article 12: Xillenge (171 words)


Muti waka Xillenge i muti lowu vulavulaka Xitsonga. Ku hava vumbhoni lebyi seketelaka leswi, kambe kuvuriwa leswaku vakaxillenge vave tihosi ta ndzhawu leyi vuriwaka leswaku hile: Xillengeni (Chillengeni). Kuni swimutana swo hlaya e hansi ka muti wa Xillenge, kambe swi hlangana eka Kokwani-xindhuwe loyi a vuriwaka : Khwembe.

Nxaxamelo lowu tiviwaka wa vakwokwa-wa vakwokwani vaka xilenge wu sungula eka Khwembe ivi wu ta haleno.

Xi thopo lexi landzelaka i xa muti wa ka Xillenge, naswona xitiveka ngopfu le ka xibhabhele e Muzambhiki.

Zindhe!... ( Siyendha )
S'bonge sihle... ( Mthovokazi )
Khwembe!...  ( Kwembe ra ku hiwa arina murhu! )
Nhongo!...
Mzaya!...

Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Xillenge loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi, kambe hinkwaswo swo thlelela eka khwembe.

Hi ku ya hi Henri Junod va ka Xillenge, va hlayiwa eka rhavi ra Va hlengwe e ka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya ntsevu lawa Junod a tsaleke ha wona.




#Article 13: Wikipediya (139 words)


Wikipediya  i nghula ya vutivi ya mahala, tindzimi to hambana-hambana, naswona phurojeki leyi yikongomisiwa hi nhlangano lowu nga hakeleriwiki e Amerika kunga Wikimedia Foundation. Vito rayona i nkatsakano wa maviti wiki (thekinologi yo tumbuluxa matluka ya inthaneti hiku hlanyela ka vanhu) na encyclopediya. Yi sunguriwe hi lembe ra 2001 hi Jimmy Wales na Larry Sanger, Yi ringeta ku hlengeleta no komisa vutivi hinkwabyo bya vanhu hi tindzimi-nkulu hinkwato.

Kusukela hi Hukuri 2008, Wikipediya yi ve ni matsalwa yo hundza 10 wa ti miliyoni hi tindzimi ta 253;, laha kutluya xiyenge xa tona tinga tsariwa hi xinghezi. Matsalwa ya Wikipediya ya tsariwe hi kuhlengela hi vupfuneti emisaveni hinkwayo, naswona matsalwa hinkawo malulamisiwa himani na mani loyi angani inthaneti. Leswi yi kuleke kusukela loko yi sunguriwa, i yo sungula naswona hi yona leyi kulu ngopfu eka ntirho wo sekela e inthanetini.




#Article 14: Nelson Mandela (585 words)


Nelson Rolihlahla Mandela(; loyi a tswariweke hi 18 Mawuwani 1918) i khale ka Presidenti ya Afrika Dzonga, i wo sungula ku hlawuriwa eka nhlawulo wa xidemokirasi lowu yimeleka vanhu hinkwavo. Loko nga si hlawuriwa , Mandela a a lwisana na mfumo wa xihlawuhlawu(apartheid) tanihi murhangeri wa African National Congress na vuthu ra nyimpi leri tiviweke hi ra Umkhonto we Sizwe. U hete 27 wa malembe ekhotsweni, yo tala ya wona eXihlaleni xa Robben, ehenhla ko voniwa milandzu leyi hlanganisaka ku kavanyeta matirhele ya mfumo wa xihlawuhlawu. 

Exikarhi ka lava a va lwisana na mfumo wa xihlawuhlawu eAfrika-Dzonga na le misaveni hinkwayo, u vile mfungo wa ntshuxeko na ringana ka vanhu, hala tlhelo mfumo wa xihlawuhlawu na matiko lawa a ma wu seketela va nwi voneke yena na ANC tanihi mukhomanisi na mutherorisi.

Endzhaku ko tshunxiwa ekhotsweni hi 11 Nyenyenyani 1990, ku cinca ka yena eku tirhiseni ndlela yo vuyelelana na burisana swi pfune ku hundzula Afrika-Dzonga leswaku yi va tiko ra tinxaka to hambanahambana. Ku sukela loko mfumo wa xihlawuhlawu wu herile, u bumabumeriwe ngopfu hi vanhu vo tala, ku hlanganisa na valala vakwe va nkarhi lowu hundzeke. 

Mandela u amukele masagwadi lama tlulaka dzana endzeni ka makume-mune wa malembe, leyi tivekaka ngopfu eka tona i mbuyelo wa kurhula wa Nobel (Nobel Peace Prize) hi lembe ra 1993. Enkarhini wa sweswi u tlangeriwa tanihi mufumi loyi a dyuhaleke loyi a ha riki na rito etimhakeni to tala.  EAfrika-Dzonga u tiveka ngopfu hi ra Madiba, Vito ro hlawuleka leri nyikiwaka vakulu/tihosi ta rixaka ra va ka Mandela. Vito leri ri sungule ku tirhisiwa ngopfu ku vulavula hi Nelson Mandela. 

Mandela u kombe Mahatma Gandhi tanihi munhu loyi a veke na nhlohlotelo ngopfu evutonwini bya yena, hi ta Filosofi ya ku tirhisa kurhula no langutana na vuxanisi hi ndlela leyi xiximekaka.

Mandela uvelekiwa eka ri xaka ra vaThembu leri (hintolovelo) fumeka e migangeni ya Transkayi e hansi ka Phurovinci ya Kapa e ka nhlangano wa Afrika Dzonga. U bebuleriwe eka muganga lowu tsonga wa Mvezo e xifundzeni xa Umtata, Nstindza wa Transkayi. Kokwa wa yena akuri Ngubengcuka (Loyi a lovekeka hi lembe ra 1832), Hosi-leyi fumaka ya vaThembu, lava eku heteleleni va hluriweke mfumo wa vukolonyi wa manghezi. Unwe wa majaha ya hosi, leyi a yi tiviwa hi ra Mandela, u ve kokwana wa Nelson, loyi a veke xihlovo xa Xivongo. Leswi a veke nwana wa hosi hi nsati wa le ximatsini wa rixaka ra vaka Ixhiba, Swi hluke swa rhavi ra yena a swi nga faneleki ku teka vuhosi bya vaThembu. Tata wa kwe, Gadla Henry Mphakanyiswa (1880–1928), hambiswiritano u vekiwile tani hi ndhuna ya ximutana xa Mvezo. Endzaku ko papalata mfumo wa vukolonyi, u tekeriwe mfumo naswona a rhurisiwa aya e Qunu na muti wakwe. Hambiswiritano, Gadla a a hari unwana wa vandla ra hosi, naswona u hoxe xandla eku vekiweni ka Jongintaba Dalindyebo e vuhosini bya vaThembu, loyi a nwi hakeleke hi ku teka Mandela ehansi ka timpapa takwe, endzaku ka rifu ra Gadla. Tata wa Mandela a a ri na vasati va mune, lava va nwi velekeleke vana va khume-nharhu(mjaha ya mune na tintombhi ta nkaye). Mandela u tswariwe hi nsati wa wa vunharhu wa Gadla ('Wa vunharhu' hi kuya hi mpimo wa rixaka ra vuhosi), Nosekeni Fanny, nwana wa nhwana wa Nkedama loyi a a ri wa vaMpemvu  va rixaka ra ma Xhosa, Yindlu ya xinene, laha  Mandela a kuleleke e ximutanini xa kona. Vito ro nyikiwa ra yena Rolihlahla ri vula leswaku kukoka rhavi ra murhi, kumbe hi laha kutolovelekeke, nwa-timholova.




#Article 15: Maluleke (1132 words)


Va ka Maluleke i Vatsonga, Van’wanati. I vantukulu va Malenga wa Hosinkulu Gunyule. A va tshama kusuhi ni lwandle laha a va ku vitana ku hi le Nyembani (Inhambane), na le kusuhi na nambu lowukulu va nge N’wampfhukwe. Va sukile kona na hosi Malenga hi vo 1500 va luleka va ta a vupela-dyambu bya Mozambique, kambe van'wani va fikela e Xai-Xai, va tshama va longoloka na nambu wa Limpopo va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo, madzovo, malapi, mbewu ya mihandzu, na switirhisiwa swa risinda. 

Nxaxameto lowu wu tiviwaka wa vakwokwa-wa vakwokwani vaka Maluleke wu sungula eka Malenga ivi wu ta haleno, kambe kokwani lonkulu a tivekaka wa Van'wanati hinkwavo i Hosinkulu Gunyule.Nwana waka Maluleke Caleb

 Hi Van’wanati, hi va dyi va bhangu hina;
 Hi va ka nkala na visi bya yona;
 Va ka tindlopfu a ti luvani, ti luvana hi minxakwa;
 Va ka macimba ya tihuku ya lema rihlelo;
 Hi va ka xinyela-babeni hina;
 Hi va ka Xikandzaxive, xi kandza magego;
 Va ka betsa ra matsala-tsala;
 Va mafula hi xivuri hi tshika nyundzu;
 Va ka timamba a ti luvani, ti luvana hi mincila;
 Gunyule!

 Mn’wanati!

Lexi hi xona xithopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Maluleke loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi, kambe hinkwaswo swi tlhelela eka Malenga na tatana wakwe Gunyule.
Van'wanati va ti themendela hi swiharhi leswi landzelaka:

Kokwana kumbe tatana lonkulu va n'wu thopaka ngopfu eka xitlhokovetselo xa ndyangu i Xikandzaxive (van'wani va ri Xixangaxile). 

Kambe matimu ya va ka Maluleke ya tiveka hi vuenti ku sukela eka Hosinkulu Gunyule, wa Xikandzaxive. Gunyule a ri hosinkulu ya Van'wanati xikanwe na Vacopi. Vacopi a va ri vahloti na masocha ya rixaka leri khale a ri tiveka kuri vaTonga lava a va vulavula Xitonga xa le Nyembani, Mozambique. Xitonga lexi xa le Mozambique xa yelana na lexi xa le Zambia, swo hambana ntsena hi laha xa le Zambia xi nga tekela swintsongo eka Xikalanga na Xishona. Namuntlha Van'wanati va vulavula Xitsonga xa le Afrika Dzonga lexi xi nga hlanganisiwa hi Xirhonga na Xitswa, xikan'we na tindzin'wana to hambana-hambana. Vito leri ra Tonga i ra khale ngopfu, va ka Maluleke va ri hlaya riri na malembe ho hundza 1000, kutani hi laha va nga ta na rona ku suka e Central Africa, laha marhavi ya va Beja Tonga ya nga hangalaka na Vudzonga bya Afrika, ku ta fika e Malawi, Zambia, na Mozambique.

Ku suka e Central Afrika hi vo 200AD, vaTonga (ku katsa Vacopi na Vanyembane) va fikile e Vuxa bya Mozambique laha va nge hi le Nyembane (Inhambane). Hi nkarhi wa vo 1400-1500 vaTonga na Vacopi va Nyembane va fikile laha va nga rhangela hi vuhosinkulu bya Gunyule. Gunyule a ti vula xinyela-babeni hi kuva a nga chavanga ku nghena laha van'wani a va chava kuya siya thyaka. Loko a huma lahaya a ku eka vona hi mina xinyela-babeni mina!. 

Gunyule u velekile Malenga, loyi a nga suka na muti wakwe e Xayi-Xayi va lulekela e nambyeni wa N'wanati (Limpopo River) - vito ra Maluleke ri huma eka Malenga (ri vula ku longoloka ni ku rhula). Malenga u velekile Ncelwa, Muswana, na Maxakadzi. Maxakadzi u tekile nsati eka Manganyi, ivi a suka na muti wakwe hi 1640 va ya tshama e Nandweni, e Afrika Dzonga. Va ka Baloyi na vona a va fambisana na Vacopi - a va wela eka nseketelo wun'we. Loko va ka Maluleke va rhurha, va longolokile na muti wa Gwambe, lava a va tiveka hi mavito yo fana na vaGwambe (Magwamba), Valozyi (Valoyi), kumbe Vanyayi. Vanhu lava i khale ngopfu va karhi va tshama swin'we va cina swigubu swa xincayincayi (cinXayinXayi) va endla swichayachayani na ku tekana. Hala tlhelo a va heleketana e tindzhawini, na ku xaviselana switirhisiwa na swakudya.

Hi kuya ka nkarhi, Maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le Kruger National Park. Va ka Maluleke a va tiveka ngopfu e Libombo tani hi leswi a va kota ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu na timhondzo. Va hangalakile hi ku famba ka malembe, van'wani va fikela eka Malamulele, ivi van'wani va wela endzeni ka tiko ra Mozambique. Va fike laha a va ti themendela ku va macimba ya tihuku ya lema rihlelo hikuva nyimpi ya vona a yi kota ku suka nkarhi wun'wani na wun'wani tani hi huku loko yi karhi yi famba.

Va ka Maluleke i vamakwavo na va ka Makwakwa, va ka Mabota, na va ka Mondlani. Va ka Makwakwa na Mondlani va salerile endzhaku e Xai-Xai loko Maxakadzi a rhurhela e Afrika Dzonga. Va ka Makwakwa na Mondlani va sarile endzhaku tani hi xiyenge xa Vacopi. Hi 1820 va ka Makwakwa va hluriwile e Nyimpini hi Vangoni va ka Ndwandwe, kambe Vangoni va tsandzekile ku hlula Vacopi hi kokwalano a va nga pfumeli ku rhangeriwa hi va Gaza. Mbingwana a ri hosinkulu ya Vacopi, a veleka Xipenenyana. Xipenenyana hi yena a nga lwa na masocha ya Nghunghunyane a va hlula e nyimpini ya Manjakazi hi tinyimpi ta 1895-1897.

Va ka Maluleke va khomile vuhosi na kwalano ka nkarhi wa le hansi ka 1500 loko va ha rhangela hi Hosinkulu Malenga na tatana wakwe Hosinkulu Gunyule. Va ka Maluleke va tiveke ngopfu e Afrika Dzonga hi minkarhi ya 1630-1660 loko se va rhangela hi Hosinkulu Maxakadzi tani hi leswi a nga pfuna ku fuma tinxaka to hambana-hambana ku fana na Valozyi, Vanyai, Balobedu, na Varhonga, hi ndlela ya ku vumba, ku hlota ni Vacopi, na maendlelo ya switirhisiwa swo hambana-hambana. N'wana wakwe Dlhamani na yena u fikile laha a nga tiveka ngopfu hi ku yisa emahlweni na leswi tatani wa yena va nga n'wu siya na swona, laha se vanghezi va nga va vitana ku i Maluleke Dynasty eka matsalwa yo hambana-hambana.

Van'wanati va na ti hosi ivi va va na hosinkulu. Ndyangu na vuhosinkulu bya Van'wanati Maluleke byi famba hi ndlela leyi:
Hosi nkulu ya Vanwanati i Mayimisi Mativula ya Guyu, kambe aswivanga hindlela ya leyo, Mayimimisi u nyikile Makwavo Xihimu..
leswaku Hlaniki hiyena hosinkulu ya ka Maluleke tanihi loko ari wa layeni ya ka Xihimu ari karhi a seketela hi va mahosi valayeni ya ka Mayimisi
King Hlaniki kokwa wayena xihimu utswariwa ka yindlu leyinkulu ya ka guyu
King guyu utswariwa ka yindlu leyinkulu ya ka Maxakadzi

Xikandza xive
Gunyule Malenga
Malenga Muswana Guyu Mayiymisi Xilungwa Mhinga II

Sunduza II

Sunduza I

Mhinga I (u lovile hi 1883)

Guyu (Mayimisi + Xihimu) ─ *Dlhamani ─ Makahlule (ti 1750s)

Malenga/Maluleke (ti 1670s-1700s)

Gunyule/N’wanati (ti 1600s)

Xikandzaxive / Xixandza Mahlwehle

Zavana / Zavala

E Afrika Dzonga, va ka Maluleke i tihosi eka tindhawu leti: Xikundu, Mhinga, Muyexe, Nhlaniki, Malamulele, Nkurhi, Xigalo, Makuleke, Mulamula, na tin'wani. E Mozambique: Ka Matsilele ku fika ka Hosi Mapai. Na le Vudzonga-vuxa bya le Zimbabwe va na vuhosi.




#Article 16: Ndzhavuko (354 words)


Ndzhavuko (kusuka ekaXilatini cultura ri tekiwa e ka colere, leswi vulaka ku hlakulela) hi ku angarha ri hlamusela maendlele ya swilo ya vanhu na nkonka wa swiendlo sweleswo. Mindzhavuko yinga twisisiwa ta ni hi nhlengelo wa mimfungo na tinhlamuselo ta mafambisele ya swilo kumbe swi enldo leswi tolovelekeke

Ndzhavuko wu nga ha hlamuseriwa tanihi ndlela ya vutomi kuhlanganisa vuqambhi, kupfumela na tindzhawu ta vuleteri ta rixaka kunga swilo leswi hundziseriwaka kusuka eka xitukulwana na xitukulwana. Ndzhavuko wu vuriwa Ndlela ya vutomi ya vanhu hi xitalo. tanihileswi sweleswo swi hlanganisaka matikhomele, swi ambalo, ririmi, vukhongeri, swi henwa, na mikhuva leyi tolovelekeke.

Matirhiselo ya masiku lawa ya riviti ndzhavuko matshegeriwe eka riviti leri ari tirhisiwa hi Murhoma wa Khale kunga Cicero eka matsalwa ya yena lamange Tusculanae Disputationes, laha atsaleke hi ku hlakulela muya-xiviri kumbe cultura animi, hi kutirhisa xifananisi xa Vurimi leswaku a hlamusela ku akeka ka moya-xiviri hi nhlamusela ya filosofi, naswona u twisese leswaku ndhzavuko inhluvuko wa le henhla wa vanhu. Samuel Pufendorf uyise xifananisi lexi emahlweni a xitirhisa e mahanyelweni ya namunthla,  laha mongo wa nhlamusela wa yena hi ta ndzhavuko wuyelanaka, kambe wunga ha xongeteli leswaku Filosofi iku helela ka munhu ka ntumbuluko. Matirhisele ya yena na ya lava vateke endzhaku ka yena makombetela eka tindlela hinkwato leti vanhu va koteke ha tona ku hluvuka eka mahanyele ya khale ya vuharhi, ivi vatirhisa vuthlarhi bya vona leswaku vava vanhu hikuhelela.

N'wa ta Filosofi Edward S. Casey (1996) wahlamusela: Rito ndzhavuko rivula ndzhawu leyi hlakuriweke hikuya hi xinghezi xale xikarhi, naswona rito leri rikumeka nale ka xiLatini colere, kutikhoma, kukhatalela, kuhlakula, kugandzela na cultus, ntsombano, ngopfungopfu wa vukhongeri.  Kulandza ndzhavuko, iku teka vundhzawu lebyi hlohloteriwaka ngopfu hi ndhzavuko leswaku uwu khatalela — ubyarha vutihlamuleri hi wona naswona uwu khatalela hahombe.

Velkley uhlamusela Ndzhavuko, aku: ... ekusunguleni awu hlamusela kuhlakulela moya-xiviri kumbe miehleketo, kambe wu kume hlamuselo wa sweswi eka matsalwa ya lembe-xidzana ra khume-nhungu (18) ya vatsari va ma Jarimani, lava ava xopaxopa matsalwa ya Rousseau lawa ama sola ximanje-manje vutshunxeki na malembe ya rivoningo. Hiswona leswi vangelaka kuhambana exikarhi ka ndhzavuko na nhluvuko, na hambiloko kuhambana loku kunga hlamuseriwi hi kukongoma.




#Article 17: Afrika (326 words)


Afrika i tiko-nkulu ra vumbirhi hi vukulu naswona i ro sungula hi ntalo wa va aki, ku landzela Axiya. Ku fikela kwalomu ka 30.2 wa timiliyoni ta km²) kuhlanganisa na swihlala leswi rhendzeleke, ri funengeta kwalomu ka 6% wa misava na 20.4% wa vundhzawu hinkwabyo bya misava. Kwalomu ka 1,201 wa timiliyoni ta vanhu (kusukela hi lembe ra 2005) e tindhzawini ta 61, ri yimila kwalomu ka 14.2% wa nthsungu wa misava. Tiko-nkulu leri ri rhendzeriwe hi Lwandle ra Meditera e nwalungwini, Suez Canal na lwandle ro tshuka enwalungwini bya vuxa, lwandle ra Indiya u dzongeni ra vuxa, na lwandle ra Atlantiki e vupela-dyambu. Kuni 53 wa matiko, kuhlanganisa na Madagascar na swihlala leswi tsongo.

Ntsengo wa malembe ya vaaka tiko ra Afrika, wukomba leswaku kuna vantshwa votala etikweni-nkulu leri kutlula amtiko-nkulu man'wana; Malembe ya vukhale eka hafu ya vaaka tiko hilembe ra 2012 akuri 19.7, kasi ntsengo lowu awuri 30.4 loku kulangutiwa vanhu va misava hinkwayo. Algeria hi rona tiku leri kulu eAfrika kuya hi kuanama, kasi Nayjeriya hiyona yingana vaaka tiko votal kutlula matiko man'wana ya Afrika. Tiko-nkulu leri ra Afrika, ngopfungopfu Nkava ya Afrika, hiyona leyi ku pfumeriwaka leswaku vanhu vu tumbuluke ku suka kona, naswona ku kumeke marhambu yotala ya vanhu vakhale endzhawini leyi, lama tikombaka mari na malembe ya kwalomu ka 200,000 hivukhale, Afrika yi tsemiwa hi ntila wa equator naswona tiko-nkulu leri ri hlanganisa tinguva hinkwato kusukela e dzongeni kuya a n'walungu.

Afrika yina switikwana swo tala, mindzhavuko na tindzimi to tala. Eka nguva ya vukolonyi matiko ya Yuropa ma kwetlembetanile mahlurisana ku phanga na kufuma kwalomu ka matiko hinkwawo ya Afrika. Afrika rina tindzhawu, ti ikhonomi, vuxaka bya matimu na swiyimso swa tihulumendhe swo hambana hambana. Hambiswiritano, matiko yo tala ya Afrika wa manguva lawa maha tinyanga ma fidzula ya vukolonyi bya lembe xidzana ra vu 20. Matiko ya Afrika ma ringete ku tirhisiana hi ku simeka Nhlangano wa matiko ya Afrika, leyi ngana ntsindza wa yona eAddis Ababa.




#Article 18: Nghunghunyana (1224 words)


Hosi Mdungazwe Nghunghunyana Nxumalo (1850 - 1906), hosi yo hetelela ya mfumo wa le kaGaza( e mozambhiki) laha a fumeke kusukela hi lembe ra 1884 kuya e ka lembe ra 1895. Mdungazwe i hosana ya muti wa ka Dlamini. Nghonyama ya Gaza (tani hi leswi a a tivewa ha kona) yi yi kote ku tiyisa mfumo wa kaGaza, hi ku tirhisa mano na vutsila bya vuthu rakwe ra nyimpi nkarhi wo ringana malembe yo tlulanyana makume nkombo-nthlanu (75) a nga si khotsiwa hi ka ntsikelelo wa maphutukezi.

Kutani eku heteleleni u hluriwile, naswona u bohiwile a yisiwa e tikweni ra maphutukezi e ntsindza wa kona kunga Lisbon. U tekiwe na vasati vakwe va nkombo; n'wana, malume wakwe na swirho swin'wana swa vuthu rakwe. Endzhaku ko tshama xinkadyana e lisbon, u rhurhiseriwe e xihlaleni xa Azore, laha a tshameke kona kufikela loko a khinsama ra makumu endzhaku ka malembe ya khume-nw'e a ri mubohiwa e azore.

Mdungazwe kumbe Mudungazi loyi a tlakuseriwe e xiluvelweni xa vukosi bya le kaGaza hi lembe ra 1884, u tswariwile e vukosini hi lembe ra 1850 kun'wana e xikarhi ka nambu wa Zambhezi na nambu wa Nkomati, naswona swinga endleka leswaku u tswaleriwe kunwana kusuhi na ribuwa ra Limpopo laha ntsindza wa mfumo wale kaGaza a wu simekiwe kona.

Mdungazi i n'wana wa Hosi Mzila Nxumalo (loyi a fumeke kusukela hi lembe ra 1861 kuya e ka lembe ra 1884) na Yosiwo, loyi a tshuriweke vito ra Umpebekecana endzhaku ka rifu rakwe. Kokwa wakwe a a ri n'wana wa Hosi Soshangane Manukosi Nxumalo, murhangheri wa Vangoni lava va tsutsumeke nyimpi e tikweni ra kaZulu hi nkarhi wa Matiwana(Kumbe Mfecane), naswona a aka mfumo wa le kaGaza.

Mdungazwe u kule enkarhini lowu madzolonga na ku chava a ku hlasele tiko hinkwaru. Kokwa wakwe Manukosi a a ha ku rhurhela en'walungu wa tiko ku suka etikweni ra kaZulu, a a rhangele vuthu leri chavekaka ra Vangoni ( Va-angune kumbe Vatuwa hikuya hi maphutukezi)
hinkarhi wa tinyimpi ta mpisana kwalomu ka lembe ra 1820. Manukosi u simeke mfumo wa le kaGaza (Vito ra Kokwa wakwe Gaza), lowu a wu aname hi 56 000 km² naswona u lange  muganga wa Chayimeti tani hi ntsindza wa mfumo.

Hi xona xiyimo lexi Mdungazi loyi a a tava Nghunghunyani Nghonyama ya Gaza a tswaleriweke e hansi ka xona, n'wana wa Hosi Mzila waka Nxumalo, Hosana ya muti wa ka Dlamini. U kule a dyondza nyimpi naswona a a hoxa xandla eka tinyimpi leti ntsongo to ndlandlamuxa mfumo leti a ti lulamisiwa hi kokwa wakwe, ndzhaku tata wakwe lembe ni lembe. Nghunghunyani a a akekele kulwa, naswona a nga hlwelanga ku twisisa ndlela ya nyimpi leyi sunguriweke hi kokwa wakwe Manukosi na Hosi Shaka.

Endzhaku ka ku khinsama ka Soshangane ra makumu, ku sung ule nyimpi yo lwela vukosi e xikarhi ka Mamewe na Mzila, naswona hambi leswi Manukosi a a lange Mzila tani hi mudyandzhaka wa yena, Mawewe u tekile vukosi. Mzila u hlurile makwavo hi ku pfuniwa hi maphutukezi hi lembe ra 1864 naswona u sungurile ku kurisa vukosi bya kwe e mfun'weni hinkwawo wa tiko ra le ka Gaza.

Hi nkarhi lowu, Mdungazwe a a sungula ku tolovela ehubyeni ya Mzila. Loko tata wa kwe a khinsama ra makumu, Mafemani a ari yena mudyanzhaka tani hi leswi mana wakwe a kuri yena Nsati-nkulu (Nkosikazi), kambe Mdungazi u sungele nyimpi yo lwela vukosi naswona u dlayile mafemani leswaku a kuma xiluvelo xa vukosi bya le kaGaza. Leswi swi bohe Hanyani na Mafabazi leswaku va ya e vuchavela-hwahwa.

Hikwalaho hi lembe ra 1884, Mdungazwe u hlambanyisiwe tani hi mufumi wa le kaGaza naswona a ti tshula vito ra Nghunghunyana n'wana wa Mzila wa ka Nxumalo Nghonyama ya Gaza.

U ku sunguleni ka ku fuma kakwe, mfumo wa le kaGaza a nase wu ndlandlamuke kufikela kwalomu ka 90 000 km² hi ku anama naswona a wuri na va aka tiko va kwalomu ka nthanu wa madzana-dzana ( 500 000 ). Nghunghunyani a rhurherise ntsindza wa mfumo wakwe ku suka e Chayimeti naswona a wusimeka e Mandhlakazi (Manjacaze) hi rona lembe rero.

A ri na ma lembe ya makume-nharhu mune (34), u sungule ku fuma e nkarhini lowu kotlaneke na ntsombano wa le Berlin ( Hi 15 Nhlangula (October) 1884 ku ya ka  26 Nhlangula 1885 ) laha Afrika yi aviweke hi matiko lamakulu ya Yuropa. Xikan'we-kan'we huvo ya hosi nghunghunyani yi rhumerile pfhumba hi n'hweti ya Sunguti e ka muyimeri wa mfumo wa ma phutukezi e dorobeni ra ka Xiluvani, leswaku va yisa nyiko ya vunghana no tivisa mufumi lontshwa.

Murhangeri wa rhavi Agostinho Coelho e ka Xiluvani narona ri hlamule hi ku rhumela muyimeri wa rona eka huvo ya nghunghunyana e xikarhi ka lembe ra 1885. Muyimeri loyi a langiweke a ku ri Casaleiro Jose de Alegria Rodrigues, loyi a hatleke a xiximeka e hubyeni leyi. Ku hlawuriwa ka Casaleiro ku haxe mbewu ya makwanga e xikarhi ka vayimeri va maphutukezi lava a va ri eka xiluvani, naswona leswi swi vange ma dzolonga lama landzeleke.

Casaleiro u nyikiwe ntirho wo tsundzuxa hosi nghunghunyana hi ta ntwanano wa lembe ra 1861 lowu a wu ri kona e xikarhi ka Maputukezi na tata wa kwe Hosi Mzila wa ka Nxumalo, lowu a nase a wu rivariwile. Nghunghunyana u pfumerile ntwanano wolowo ivi ku vumbiwa phfumba ra vukosi leswaku ri ya yimela Hosi Nghunghunyana (Hikwalaho kaswiyilana leswi a swi sivela vanhu vale vukosini ku tluta lwandle) hale ka malwadle e tikweni ra Maphutukezi, e mahlweni ka Hosi Louis wosungula. Pfhumba leri a ri akiwa hi vavanuna vambirhi lava a vari e hubweni ya Hosi Nghunghunyana, kunga Mathanda-Konke (60 wamalembe hi vu khale) na Maphinda (60 wamalembe hi vu khale). Pfhumba leri ri fike eDorobeni ra Lisbon naswona vahlangana na Hoi hi 18 September 1885.

Hambileswi pfhumba leri ari kanakanisa e mahlweni ka huvo ya Hosi Louis, vasayinile ntwanano wa vunghana e xikarhi ka Hosi Nghunghunyana wa mfumo wa le kaGaza na Hosi Louis wosungula wa mfumo wa maphutukezi hi siku ra 12 October?? 1885, leswi kandziyisiweke eka Gazzete ya xifundza xa Mozambhiki hi siku ra 9 Sunguti 1886.

Ntwanano a wu tiyisekisa vukona bya maphutukezi e tikweni ra mfumo wa le kaGaza nawona wu pfumelela ku famba-famba na ku fambisa mabindzu, hi hala thlelo wu nyika hoi nghunghunyani mfanelo ya ku rhangela ntlawa wa vumbhirhi wa vuthu ra maphutukezi naswona yena navuthu rakwe va nyikiwa Unifomo ya mavuthu ya maphutukezi. Ntwanano lowu a wu amukeriwanga kahle hikwalaho ka ku kanakanisa ka pfhumba leri rhumeriweke na nhlohlotelo lowu Casaleiro a a hleketeriwa ku va nawona.

Pfhumba ra vumbirhi ri rhumiwile hi hosi nghunghunyani kuya e ka hosi Louis wo sungula hi lembe ra 1887, laha ku rhumiweke N'Tonga wa yindlu ya Mandlakazi na Udaka wa yindlu ya Udengo. pfhumba leri ri antswine ngopfu ku tlula lero sungula. Ri amukeriwe Hi Hosi Louis na nghamu yakwe, naswona va memeriwe eka rendzo ra ximfumo ro hlahluva mavuthu na swibalesa swa mfumo.

Hambiswiritano xiboho xa ntsombano wa Berlin wo aviwa ka Afrika xi vule leswaku maphutukezi a ma boheka ku tiyisisa vukolongi bya mfumo wa vona e mozambhiki. Nghunghunyana u sungule ku xunghetiwa hi vafiki lava  kunga maphutukezi na maghezi tanihileswi a a swivona leswaku va lwetana hi ku lava ku lawula tiko ra yena. leswi swi sungule ku byala mano yobiha hi huvo ya yena na hi vamakwavo lava a va rile vuchavela-whawha.




#Article 19: Gazaland (414 words)


Mfumo wa le kaGaza a wu simekiwe laha namunthla ku nga Mozambhiki na Zimbabwe, kusukela e ka nambu wa Nkomathi kuya e ka Nambu wa phungwe.

Mfumo wale kaGaza wu sungule hi lembe ra 1828 hinkarhi ma lembeya Matiwani   
loko Soshangana Manukosi (Manukuza) a tsutsumela e n'walungu wa Afrika-Dzonga endzhaku ka ku hluriwa ka mavuthu ya ka Ndwandwe 
hi mavuthu ya Shaka e hansi ka vurhangeri bya Zwide, enambyeni wa Mhlathuzi. Hi 1835 Soshangana u fikile a aka e ribuweni ra nambu wa Tembe e ku suhi a tiko ra Swaziland. Shaka u rhumele phfumba ra hakelo kuya hlasela vatsuvuki lava, hikwalaho soshangana na machangana lawa a 
amarhangela marhurhele e xifundzeni xa Limpopo ma kongoma enwalungu ku kondza vaya fika enambyeni wa Zambezi. Hilaha va fikeke va hlangana
na vasuvuki va va ngoni lava rhangeke, Zwangendaba na Xaba. Endzaku ka tinyimpi timbirhi laha Soshangana a hluleke kona, u rhurhele e Musapa e tikweni ra Zimbabwe laha va akeke kona .Hiloko kusungula mfumo wa Gaza, lowu ntsindza wa wona wosungula wuveke Musapa. Mfumo lowu Soshangana a wusimekeke u wu chule vito ra Gaza leria kuri vito ra kokwa-xindhue wakwe.

Hi lembe ra 1838, mfumo wa kaGaza wu lahlekeriwe hi mavuthu yo tala lawa ma dlaweke hi ntungu wa mpondzo lowu hlaseleke tiko hinkwaro, leswi endleke leswaku Soshangana a rhurhisa mfumo wakwe a thlelela e Limpopo laha a fikeke a aka e Chayimeti e Massurize lowu veke ntsidza wa mfumo wa ka Gaza hi 1840.Tiko ra kaGaza anase ri aname kwalomu ka 56 000km². Eku fambafambeni loku Soshangana u hoxe tinxaka-nxaka ta vanhu lava a vahluleke e hansi ka mfumo wakwe, votalavavanhu lava a vari matsonga lava a va kumeka e limpopo. Vaboheke ku amukela ndlela yo hanya ya xizulu, kumbe xingoni. Majaha ya matsonga ama tirhisiwa e mavuthwiniya soshangana tani hi mabulandlela kumbe lava pfulaka ndlela Matsonga machangana.

Tanihileswi mfumo wa kaGaza anase wu ndlandlamuke kusukel e n'walungwini wa Swaziland kuya fikela e dzonge wa Nyembane leyi akuri ndhzawu ya maphutukezi,wusungule kuva mfumo wavumbirhi hivukulu kulandzela mfumo wa Shaka. Mfumo wa maphutukezi, wu rhumele phfumba rakurhula eka soshangana hi siku ra vu 18 e n'whetini ya mhawurihi lembe ra 1840. Pfhumba leri a ri rhangeriwe hi Caetano Pinto dos Santos loyi a a lerisiwe ku endla ntwanano wa kurhula na Soshangan. Hikakunene, u amukeriwile e hubyweni ya Soshangana e Chayimeti laha a nyikeleke hi nyiko ya Banga na bandi, naswona Soshangana u nyikele hi Zagiya na xivhiko xayena. Kambe kuhava ntwanano lowu fungiweke
exikarhi kavona.




#Article 20: Henri-Alexandre Junod (210 words)


Henri-Alexandre Junod (kumbe Henri A. Junod; 17. Mudyaxihi 1863 – † 22. Dzivamusoko 1934) a ari murhumiwa wa vukhongeri bya vuphurostentanti bya le Furwa naswona u tiveka ngopfu hi ntirho wa yena e xikarhi ka va Vatsonga na ririmi ra Xitsonga e n'walungu wa Afrika-Dzonga na le muzambhiki e xikarhi ka varhonga. Hambi leswi a loveke ari e Geneva, xileriso xa yena xo hetelela a kuri ku ya vekiwa e kaya rakwe ra makumo e Rikatla e tikweni ra Muzambhiki. Junod u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni.

Henri Junod u velekiwe e ximutanini xa Val-de-Ruz, Chézard-Saint-Martin e tikweni ra switzerland hi 17. Mudyaxihi 1863 (sonto), Laha tata wakwe mufundhisi Henri Junod na mana wakwe  Marie-Dubied Junod a va ake kona. Henri na vamakwovo Daniel na Samuel vakurisiwile e hansi ka ndyangu wa vukhongeri bya vuswiss, laha tata wa vona a a ri mufundhisi kona.

Kusukela e ma lembeni ya vutsongwana, Henri u kombe mboyamelo eka tidyondzo ta ntivo-vuthlari (Science) ngopfu-ngopfu eka ta ntivo-vutomi (Biology). Leswi swi tsakise mudyondzisi  wa yena Nkul. Billeter, kambe nhlohlotelo lowukulu a wu kumeka e kaya hi tata wa yena. Hiswona leswi endleke Henri ku tsakela vukhongeri swonghasi.

Switsariwe hi xinghezi:

Switsariwe hi ti ndzimi timbe:




#Article 21: Kurow (166 words)


Kurów i muganga lowu kumekaka e Dzongeni wa vuxa dyambu bya Poland, wu kumeka e xikarhi ka Puławy na Lublin, e ribuweni ra nambu wa Kurówka. I ntsindza wa gmina (maspala) lowutivekaka hira Gmina Kurów. Muganga lowu wuni kwalomu ka 2804 wa va aka tiko (kusukela hi 2007).

Kurów yi simekiwe hi 1185. Kwalomu ka ma lembe ya 1431 na 1442 muganga lowu wu sungule ku tiyimela woxe hi kuya hi nawu wa Magdeburg. Tani hi xidorobana lexi tiyimeleke, wu sungule ku va ntsindza wa swa mabindzu eka miganga leyi rhendzeleke. 

Endzhaku ka malembe ya 1660, doroba ri hlanganyele matimu ya miganga leyi rhendzeleke. Hi 1795, Kurów yi wele e hansi ka Austria. Hi 1809, yi wela ehansi ka Warsaw. Hi 1815, Kurów yi sungule kuwela ehansi ka Mfumo wa Poland. Hi Nyenyenyani wa 1831, e nyimpini ya le Kurów, ma vuthu ya maPoli e hansi ka Murhangeri Józef Dwernicki ma hlule mavuthu ya maRhaxiya. Kusukela hi 1918, Kurów yi thlelele ehansi ka tiko ra Poland.




#Article 22: Baloyi (382 words)


Va ka Baloyi, Kumbe Varodzwi va tumbuluka etikweni ra Zimbabwe i vatukulu va Changameri Dombo Hosi ya Varodzwi. Lowu i muti lowu tivekaka eka miti ya Vatsonga. Namuntlha kuna Miti mimbiri yaka Makhuva na Nwamitwa lava nga miti leyintsongo eka lowu wa vatukulu va Changamire vanga Tinhloko ta Muti wa vuhosi lowu yimeleke hi Madanci Xidlavuta Changamire Baloyi.

Munyayi/vanyayi

Vaka mthondholovhana
Vaka ncila a va ololi
Loko va wu lola wa tshoveka
.

Va ka Baloyi va huma eka N'wa-Hlongeni (A xihaheni). Vatekeriwe vukosi bya vona hileswi vakokwa-xinuna wa vona, va nyikeke Mabhunu swibhamu leswi a vaswikume hinkarhi wa nyimpi ya Mabhunu na Manghezi. Va aka tiko va le ka Bhungeni va ale ku fumiwa hi N'wa-Xivambu hi leswi a ari hosi ya n'wansati. (Xiyenge lexi axi hetisekanga hikuva Varodzwi ava zanga va tekeriwa Vuhosi. Va longoloke kuya fika eMozambique laha ku nga huma nyimba ya Makhuva na Nwamitwa. Namuntlha vatukulu va Changamire va kumeka ePitori vanga ndyanngu ya Vukosi leswi va nga hangalaka Afrika Dzonga,Zimbabwe,Malawi,Botswana na Mozambique avana hosi kanmbe nhloko ya muti wa Barodzwi loya nga ntukulu wa Changamire na Gulukhulu wa nyimba ya Magulasavi hi hala kava mana wakwe i ntukulu wa Gwamba Mativula ya Munyayi. Vakulela eka vakokwa wa vona mbeleka manana loyi aari ntombhi ya Mhlengwe yaka Cawuke. Nhloko ya Muti lowu i Xidlavuta Madanci Changamire Baloyi loyi anga muyimeri kuya hi tidyondzo ta yena.

Hi ku ya hi Henri Junod va ka Baloyi, va hlayiwa eka rhavi ra Va N'walungu eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona. Vaka Baloyi ahi Machangana i Vatsonga Henri Junod hi nkarhi lowu anga tsala aanga switivi leswaku Vatsonga ni Machangana ahi Nyimba yin'we.

Swivongo leswi fambisanaka na xivongo lexi i : Mathebula, Mkansi, Makaringe, Magoveni, Munyai, Matjokana, Xilowa, lowani na Mkhalangana hileswi vanga Vakalanga. Va tumbuluka eka Nyimba ya Changamire (Cangamela) Loyi aa a fuma etolo andzhawini ya Mapungubwe namuntlha.

baloyi,makaringe,xilowa. ndzi mthondolovhana wa gwamba,wa madanci,wa nengwani,wa magulasavi,wa makhuva, wa nkami, wa phangweni, wa ghulukhulu, wa changamire. ndzi ncila ava ololi loko wo olola wu ta tshoveka wu oloriwa hi mbita ya nyama, ndzi mudyi wa swipame, mudyi wa mihandzu, ndzi khandziya nsinya ndzi chika hi marhavi, ahee khalanga ahee murodzwi ahee ntukulu wa gwamba na dzavani




#Article 23: Swivongo swa Xitsonga/Swivongo (109 words)


Xivongo  xi hlayiwa tanihi vito-nkulu ra munhu. Xivongo nakambe xi thlela xi voniwa tanihi vito ra Muti kumbe ndyangu. Xi tirhisiwa ku paluxa muti lowu munhu a humaka eka wona. Swivongo swi tirhisiwa ngopfu ku vulavula na/hi munhu wo karhi eka mindhavuko yo tala. Ndhavuko wun'wana na wun'wana wu ni swinawana swa wona swa matirhiselo ya Xivongo.

Xikongomelo xa phurojeki leyi i ku lavisisa nxaxamelo wa Swivongo swa Xitsonga, Xitshwa, Xirhonga ni swa Xicopi. Ku ya emahlweni yi ta lavisisa ku hangalaka ka swivongo leswi, hi Vundhawu ni Ririmi. Swivongo swo tala leswi kumekaka eka Xitsonga swi kona ni le ka tindzimi tin'wana to fana ni Xizulu ni Xiswazi.




#Article 24: Yindlu ya Satyagraha (415 words)


 Yindlu yaSatyagraha, leyi tivekaka ngopfu hi  Yindlu yaGandhi, i muti wa Mahatma Gandhi lowu akiweke e  Joni, naswona hi laha a tshameke no tirhela kona eka maleme ya 1908 na 1909. Yi tsarisiwe eka nxaxamelo wa matimu na ndhavuko wa Joni. Sweswi wuI tirhisiwa tani hi yindlu yo rhurhela va yeni naswona wu thlela wu tirhisiwa tanihi Myuziyamu. Rito Satyagraha rivula kukhoma ntiyiso. Yindlu leyi yi mpfapfarhutiweriwe Gandi hi Hermann Kallenbach.

Gandhi uhete makume mbirhi-n'we(21) wamalambe e Afrika Dzonga, kusukela hi lembe ra 1893 kuya eka 1914, hambileswi a khomeke maendzo yoya e Indiya na Bhrithani.[1] Kuvuriwa leswaku Gandhi dyondze hi xihlawuhlawu ro sungula loko ata khomiwa exitichini xa xitimela xa dorobha ra Pietermaritzburg, hikwalaho ka ku kumeka a khandziye eka kalichi ra valungu ntsena.[2]

Hi lembe ra 1904, Gandhi u hlangane na Herman Kallenbach, Mupfapfarhuli wa swiako loyi a ari mujarimani wa mujuda naswona a fikeke laha Afrika Dzonga hi lembe ra 1896. Hi lembe ra 1907, Kallenbach u pfapfarhute yindlu leyi a yisekeriwe eka ma akele ya rhontavula [3] kambe yi akiwe hi maekele yale Yuropa. Yindlu leyi yityiwe Tshanga.

Yindlu leyi ayirini mavala ya ti hanci na rivala rotlanga Thenisi, hambiswiritano havumbirhi byavona a va hanya vutomi byo titsona no encisa. Gandhi a atlela e lawuni rale henhla laha a anghena hi ku gonya xitepisi, hambiswiritano havambirhi a va hlanganela kutirhisa xitiko naswona a ava amukela vayeni a lawini rohumula. Yindlu a yiri hava minyangwa ya lendzeni, leswi aswi endla leswaku vaboheke kuhumela ehandle leswaku vakota ku nghena e lawini rin'wana. Kallenbach u hundzuriwe swinene hivutomi lebyi a va byi hanya, kufikela laha mali leyi a tihanyisa hi yona yi hungutekeke kuya aka vukhume bya leyi a yitirhisa.[4] Vahetelele va rhurhile hi lembe ra 1909, naswona yindlu yindlu yive na vinyi vohlayanyana [5] kufikela hi lembe ra 2009 loko yi ta xaviwa khampani ya mafurhwa (Voyageurs du Monde), leswi endleke mfumo wa le Indiya gome tani hileswi a va tiyimisele kuxava yindlu leyi, va xavela ku yiendla ndzaka ya matimu.[6] Khampani ya mafurhwa yi pfuxelele yindlu leyi naswona yi yi endla Miyuziyamu leyi pfumelelaka ku endzeriwa hi mani na mani naswona yitlela yiva yindlu yo rhurhela va endzi hi lembe ra 2011.

Miyuziyamu leyi yirhangeriwa no hlayisiwa hiLauren Segal,[1] loyi a hlayisaka timiyuziyamu tin'wana, kuhlanganisa na miyuziyamu ya Khale ka mfumo wa xihlawuhlawu (Apartheid).[7] Rito Satyagraha ri hunduluxeriwa kuvula Matimba ya Ntiyiso, naswona ri hlamusela mahanyelo vusihalari byo kala nyimpi lebyi sunguriweke hi Gandhi loko a ha tshama laha e Afrika Dzonga.[1]




#Article 25: Joni (390 words)


Joni, rithlela ritiviwa hi ra Jozi, kumbe Doroba ra nsuku, i doroba leri kulukumba etikweni ra Afrika Dzonga, naswona i rin'wana ra madoroba ya khume-nthlanu lama kulukumba e misaveni. Joni i doroba-nkulu rithlela ri va ntsindza wa xifundza xa Gauteng, kunga xifundza lexi fumeke ngopfu e Afrika-Dzonga. Joni rithlela riva vutshamo bya Huvo-nkulu ya vumbiwa, kunga huvo ya le henhla-henhla ya tiko ra Afrika Dzonga. Tikomponi to tala ta le Afrika Dzonga ku hlanganisa na tibangi ti na ti ofisi-nkulu ta tona e Joni. Doroba leri ri kumeka eka xitshabyana xa Witwatersrand lexi ngalo moo! hi swicelwa na nxaviso wa nsuku na dayimani. Doroba leri akuri rin'we ra madoroba la ma rhurheleke xidlodlo xa misava xa FIFA xa lembe ra 2010.

Doroba-nkulu leri i ri'wana ra madoroba-nkulu ya misava hi laha ri xaxametiweke ha kona hi Nhlangano ya Vulavisisi hi ta kuhangalaka ka mabindzu na Madoroba ya Misava Hinkwayo. Hi 2019, vaaki va doroba ra Joni a va ri 5,635,127, leswi endleke leswaku doroba leri ri va doroba lerikulu eAfrika Dzonga. Hi lembe rero, nhlayo ya vaaki va le madorobeni ya le Joni yi vekiwe eka 8,000,000. Vundzhawu bya doroba () byi aname ngopfu loko byi ringanisiwa ni bya madoroba man'wana lamakulu, lama endlaka nhlayo leyi ringaniseriweke ya ku tlimbana ka vaaka - tiko va 2,365 eka swikwere - khilomitara (6,120/sq mi).

Doroba leri ri simekiwe hi 1886 endzhaku ka loko ku kumiwe nsuku endzhawini leyi a yi ri purasi. Hikwalaho ka mphakelo lowukulu wa nsuku lowu kumiweke etlhelo ka Witwatersrand, ku nga si hela malembe ya khume, vaaka-tiko a va andze va fika eka 100,000.

Doroba leri hambaneke ku sukela eku heleni ka va - 1970 ku fikela hi 1994, kunga Soweto leri sweswi ri nga xiyenge xa Joni. Eku sunguleni a ku ri ni ndhawu leyi vanhu va le Afrika a va tshama eka yona, leyi eka yona a ku tshama vatirhi vo tala va le Afrika lava humaka emugodini wa nsuku. Hambileswi eku heteleleni Soweto yi hlanganisiweke e hansi ka doroba ra Joni, kambe se a ku tshama vantima, lava a va nga pfumeleriwi ku tshama le Joni. Lenaxiya ixidorobana lexi ngana  vanhu vo tala va le Afrika Dzonga lava vulavulaka Xinghezi lava humaka eIndiya. Tindhawu leti a ti tiviwa tanihi tindhawu ta vanhu vantima hi ku pfumelelana ni milawu ya xihlawuhlawu ya hulumendhe ya Afrika Dzonga.




#Article 26: Mabunda (523 words)


Ku vuriwa leswaku xivongo xa ka Mabunda xi ni ti nyimba to hlaya; tin'wana ta tona I nyimba ya ka Nyavani kumbe Nyabane na nyimba ya ka Hlayuki kumbe Hlaluki. Nyimba yaka Hlaluki  hi yona hinga ta hlaya hi yona vuenti laha hansi:

Muti waka hlayuki- Mabunda i muti lowu vulavulaka Xitsonga, naswona iva ndyangu waka patson,manhegwane,mzilikazi, MGodzo, Xilawuli, kwaxulu, hlayuku.

kutshembewi leswaku vaka Mabunda-hlayuku ava ake e St Lucia Bay kusuhi swinene na tiko ra Ka Zulu, leri tivekaka namunthla hi vito ra KwaZulu Natal kumbe Zululand. Ava tiveka ngopfu hi xivongo xaka Mazibuko, kwalomu ka malembe ya 1200 kuya ka 1300, naswona ava akelane na vaka Maswanganyi. Va sukile kwalomu ka 1700 kumbe 1730 vakongoma e Delagoa Bay(maputsuland) e tikweni ra Muzambhiki  thlelo ra nambu wa Savi wale henhla, laha vanga ncica xivongo xaka Mazibuko xiva xaka Mabunda (Vahlavi), ava chava leswaku loko MaZulu vo va kuma ava ta va dlaya, kutani va ncica Xivongo. MaZulu I rixaka ro loko vanhu vava balekela va swi kota ku va sala endzaku kutani vava dlaya. Vanhu hinkwavo loko va baleka va suka etikweni ra MaZulu ava fanele va ncica xivongo leswaku vata pona ku dlayiwa hi MaZulu. Vatsonga vo tala va ncice swivongo swa vona eAfrika Dzonga hikokwalaho ku chava ku dlayiwa hi Mazulu.

Eku sunguleni ka malembe ya vo 1800, ku fikile tinyimpi etikweni ra Mozambiki, tinyimpi leti ati tiveka hi tinyimpi ta Soshangane, laha vaka Mabunda va nga hluriwa hi Soshangane kutani va balekela etikweni ra VhaVenda laha va nga fika va aka kona hi malembe ya 1820 to fika 1830. Hi kuya ka minkarhi, va ka Mabunda va vile na vuxaka bya kahle swinene na hosi ya VhaVenda leyi ayi tiveka hi vito ra Davhani tshimbufhe.   

Hosi yaka Mabunda leyi nga endla vunghana bya kahle na Hosi Davhani wa VaVhenda i loyi a tivekaka namunthla hi vito ra Hosi Bungeni, loyi ari mu akelani wa Hosi Davhani. Vanwani vaka Mabunda hangalake na matiko yo hambana hambana, vanwani vayile vaya aka a xivhalwini ka hosi Mutshumukulu Mabunda laha namuthla kutiviwaka kuri  hile  Mbebule-jokweni bolobedi. Van'wana va sukile a Xivalwini hi lembe ra 1946 vaya aka e Muswanama river kufikela hi 1968. Hi lembe rero, Van'wana va rhurhele ka Mnghoghoma ka Mark Mdzadzameri, vanwana ka mageba. Hi lembe ra 1971 van'wana va sukile vaya tshama ka Mbhendle ka Shilowa.   

Lawa hi wona matimu ya swi phemu swa muti wa ka hlayuku-Mabunda. Miti yaka mgondzo wa hlayuki leyinga kona; hile ka manhegwane mabunda eka mbhendle, bekwa mabunda ka mghoghoma, phosa mabunda ka mageba, masocha mabunda ka mageba, famanda mabunda ka mageba, benson mabunda ka mageba,vaka mthini  mabunda ka mageba nale phalawubeni,  galela mabunda ka nkomo, muganu mabunda a babheni, mafiri mabunda ka mushiyani, Jim mabunda ka mageba  
MABUNDA KA... 
MHANEGWANI KA...
MZILIKAZI KA... 
MGODZO KA... 
XILAWULI KA... 
KWAXULU KA... 
HLAYUKI KA... 
SONO RA MAVUNDZA 

Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Mabunda loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi.

Hi ku ya hi Henri Junod va ka Mabunda, va hlayiwa eka rhavi ra Va djonga va Vahlavi e ka rixaka ra Vatsonga.




#Article 27: Matimba Elliot Miyambo (114 words)


Matimba Elliot Miyambo (1984) i mutsari wa tibuku, vutlhokovetseri , mitlangu ya tiyetarha, mitlangu ya swiyanimoya ni ya thelevhixini. Hi lembe ra 2007 i khomile xiyimo xa ndzhangelo eka vutsari bya tlangu wa xiyanimoya(phofula express yourself competition 2007), enzhaku ka swona, uthlele a tsala tlangu wa xiyanimoya lowu wunga haxiwa emoyeni eka SAFM hi lembe ra 2011.

Miyambo i n'wana wa vumbirhi wa Hasani na Martha Miyambo, u velekiwile emugangeni wa ka Makahlule hi lembe ra 1984.  Miyambo u thwasele tidyondzo ta vu dyondzisi e Yunivhesiti ya Venda.

Miyambo u tsarile Fihlo Wa Swiyila kunga tsalwa ra vutlhokovetseri , naswona tsalwa leri ri humelerisiwe no gandlisiwa hi va Via Afrika hi lembe ra 2019.




#Article 28: Loloka Block 29E ka Dzumeri , Giyani (156 words)


 Loloka Block 29E is a small larger beautiful Village under Dzumeri Tribal Authority in Greater Giyani Municipality Mopani District in Limpopo Province

Loloka Block 29E yi wela eka ward 24 laha ehansi ka vurhangeri bya Giyani naswona ku fumaka vandla ra ANC
 

na ti n'wani ti phurojete to tala to hambana hambana 

Eka ti phurojete hinkwato ti sunguriwile hi vamanana va muganga wa Loloka

It has a small larger population




#Article 29: Cuma (400 words)


Muti waka Cuma i muti lowu kumekaka eka tindzimi ta ku tala emisaveni, laha hi ta hlamusela muti wa ka Cuma lowu kumekaka eka ririmi ra Xitsonga. eka Xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swimbirhi, kunga Cuma na Moyane.

Xithopo lexi xi tirhisiwa ngopfu hi va Tsonga va ka Cuma lava tumbulukaka le ka Mabalani e Musambiki kunga vona va Cuma vo sungula eka vaTsonga.

Cuma...  
Mpahleni... 
Nghunyulu...
Moyane ... 
Huchuza...
Va xwexwexwe...
Va mpanamana...
Va basa mahlo...
Va le vuxeni ka misinya ya ku tswala byala na nyama...

Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu e ka ririmi ra xiTsonga.

Muti wa ka Cuma wu tumbuluka e n'wa lungu wa Afrika, aku na vumbhoni lebyi kombaka tiko ro sungula kwale n'wa lungu.
Va hangalake na matiko ya Afrika hi tindzimi to hambana hambana. Vo tala va tsala xivongo lexi hi ndlela leyi yi pfumelelanaka na ririmi leri va ri vulavulaka. Kambe vo tala va ha xi hlayisa xi ri Chuma (Cuma).

Va Tsonga va ka Cuma vona va huma eka Ntshinani le Musambiki, hi lomu va Cuma vo sungula loko va huma n'wa lungu wa Afrika va nga fikela kona. Ivi va pela nambu wa Lipompo (Miminthi) va ya tshama eka Mangende, leri i tiko ra vanhu va ka Cuma ntsena,xi vongo xin'wana lexi kumekaka eka tiko leri xi lo luvela. Tiko ra Ntshinani na Mangende ma le hansi ka xi fundza xa ka Mabalani.

Hi ko kwalaho ka tinyimpi na ku famba va handza ndlala, va Cuma (Chuma) va hangalake na matiko. Van'wana hi va kuma eka Maputsu (Maputo), va n'wana eka Xokwe, Afrika Dzonga (Malamulele, Giyani,Bushbuckridge, Elim na Joni).

Kuna va'wana va Chuma lava hi va vonaka va huma Nigeria, Malawi,Mali na matiko ma n'wana. Lava hi vona va Cuma vo rhanga eka tinxaka ta ka Cuma e misaveni.Va Tsonga va muti wa ka Cuma va vuriwa va le vuxeni ka misinya ya kutswala byala na nyama, hi kwalaho ka ku xonga ka tiko ra vona, leri nga na minala leyi humesaka vucema (palm wine),mikanyi leyi humesaka vukanyi(Marula),mimova leyi humesaka Thonthontho na makalavatla lama humesaka xikalavatlani. Kasi misinya leyi tswalaka nyama i magungu(mixanatsi) leyi tswalaka matomani(maxonje).

Hi ku ya hi Henri Junod va ka Cuma, va hlayiwa eka rhavi ra Va Vandau  eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona.




#Article 30: Xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya Ebola (502 words)


Xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya Ebola (EVD) kumbe Dari ya ku humesa ngati  (EHF) i vuvabyi bya vanhu lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa Ebola. swikombiso hi ntolovelo swi sungula ku tikomba masiku mambirhi ku ya eka mavhiki yanharhu endzhaku ko khomiwa hi xitsongwatsongwana, hi dari, swirhumbana enkolweni, ku vava ka tinyama, na ku pandza ka tihloko. swikombiso ku hlamba timbilu, ku hlanta, na ku chuluka ku landzela swirhumbana, ku fambisana na xivindzi na tiyinswo. Eka nkarhi lowu, vanhu van'wana va sungula ku va na swiphiqoswo huma ngati.

Xitsongwatsongwana xi nga kumeka hi ku hlangana na ngati kumbe swixihalaki swa miri wa xiharhi lexi khomiweke(hi xitalo tinkawa kumbe timangadyana ta mihandzu) ku hangalasiwa hi moya a swi si tsariwa eka tindhawu ta ntumbuluko. Timangadyana ta mihandzu ku pfumeriwa leswaku ti rhwala na ku hangalasa xitsongwatsongwana handle ko khumbeka. Xikan'wekan'we loko ku va na ku tluleriwa ka vanhu, vuvabyi byi nga ha hangalasiwa na le exikarhi ka vanhu. Vaxinuna lava ponaka va nga swi kota ku tluleta vuvabyi hixipeme ku tshinela eka tin'hweti timbirhi. ku kota ku hlahluva vuvabyi, hi ntolovelo mavabyi man'wana lawa ya nga na swikombiso swo fana na malariya, kholera na xitsongwatsongwana xa dari ro huma ngatiKu tiyisisa ku hlahluva vuvabyi swikombiso swa ngati swi kamberiwa switsongwatsongwana masocha ya miri, switsongwatsongwana RNA, kumbe xitsongwatsongwana ha xoxe.

Ku sivela ku katsa ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi ku sukela eka tinkawa leti tluletiweke na tinguluve ku ya eka vanhu  Leswi swi nga endliwa hi ku kambela swihari swoleswo eka ku tluleta na ku dlaya na ku cukumetiwa kahle ka mintsumbu loko vuvabyi byi kumiwile. Ku sweka nyama yi vupfa hi ku hetiseka na ku ambala swiambalo swo sirhelela loko u khoma nyama naswona swi nga pfuna, tanihi loko hi ambala swiambalo swo ti sirhelela na ku hlamba swandla loko u ri kusuhi na munhu loyi a nga na vuvabyi. Swikambelo swa swihalaki swa miri na misiha leyintsongo kusuka eka vanhu lava nga ni vuvabyi swi fanele ku hlayisiwa hi vukheta.

A ku na vutshunguri byo kongoma eka vuvabyi lebyi; matshalatshala yo pfuna vanhu lava tluletiweke ya katsa ku nyika ku nga ha va matshungulelo yo nyika mati ( mati yo nyanganya na ku va na munyu ku va va nwa) kumbe swihalaki leswi nghenisiwaka hi tidiripi.Vuvabyi byi na nhlayo ya le henhla ya rifu hi xitalo: byi tala ku dlaya exikarhi ka 50% na 90% ta lava va tluletiweke xitsongwatsongwana. EVD yi boxiwe ro sungula e Sudan na le Democratic Republic of the Congo. Vuvabyi hi ntalo byi humelela hi ntungu hi xihatla eka swifundza hisa swa  Sub-Saharan Afrika. Kusukela 1976( loko byi boxiwile ro sungula) ku fika 2013, vanhu va le hansi ka 1000,00 va tluletiwile hi lembe. Ntungu lowukulu ku fika sweswi wu ya emahlweni ntungu wa Ebola wa le Vupeladyambu bya Afrika wa2014, lowu khumbaka Guinea, Siera Leone, Liberia ku nga va na le Nigeria. Ku sukela hi Mhawuri 2014 ku tlula 1600 wa swiviko swi boxiwile. Matshalatshala yo nsawutiso ya ya emahlweni; hambiswiritano, a ku si kumeka na wun'we.




#Article 31: Hlatshwayo (242 words)


Muti waka Hlachwayo i muti lowu vulavulaka Xichangana, Xitsonga, Xiswati na Xizulu.

Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Hlatshwayo loko swiri karhi swi thopa xivongo.

hi va ka risenga/ Joni/Mahlekisi/Biyoko/ Mxayixa

wa mukhomazi,

wa xikhutu,

wa bingwana,

wa kaneti,

kaneti wa mhaka,

hi va ka rimani hi mimbhanyi hi tshika swikomu wi nga at helela,

swikomu hi ta lovola hi swona vavansati,

hi va ka mhandzi ya nkonono,

va ku; Hlachwayo, va ku; ntlhavani.

xivongo lexi I xona lexi mina Wisani Moses Hlatywayo xiluke xa sirha Gezani, Jemson, Hlachwayo na Nghozi, Nyanisi Hletswayo ,loyi a velekiweke eka mtititi Lombard ndzi nga kula ndzi karhi ndzi dyondzisiwa xona, inkomu.

muti wa ka Hlachwayo/Hlatswayo/Hlatshwayo i muti wa tihosi lowu a wu rhangele hi Hosi Zwangendaba wa rixaka ra ka ka jele(jele clan) lava a va ri hansikumbe ku tirhisana na vuhosi bya ka Ndwandwe, Hosi Zwangendaba u hlanganile na Soshangane hi malembe ya va 1825, kutani va vumba nhlangano kambe a wu yanga ekule hikuva Soshangane a lava ku va Hosinkulu, kutani va hambanile laha a ku suke dzolonga exikarhi ka Soshangane na makwavo wa yena Mhlaba laha Soshangana a nga kongoma eMocambique kutani Zwangendaba na Mhlava va ya tlhama eVenda, Limpopo (Vembe) and Livubu (Rivubye) laha vakokwani va rhwariweke hi ti G.G kusuka eBwerhani ku ya aka eka Mtititi va n'wana va rhule eka Mdavula, Gandlanani, Mavambe, Phungwani na tin'wana tindhawu.




#Article 32: Portal:Minsinya (160 words)


 

Nsinya i muxaka wa ximilana lexi ngana magaja lama kulaka ku ya e henhla kumbe e mathlelo. Minsinya yi tirha ku khoma misava leswaku yi nga kukuriwi hi mati ya mpfula naswona yithlela yiva na xandla eka maxelo. Minsinya ya nhova i kaya ra swihari swa mixakaxaka na swimilana swo hambana hambana. Minsinya yi endla ndhzuti wo sirhelela dyambu naswona yithlela yi tirhiseriwa ti ku endla ndzilo wa sweka na ku kufumela. Minsinya yo tala yi tswala mihandzu leyi dyiwaka hi vanhu na swihari.

Lowu i nxaxamelo wa minsinya leyi tivekaka eka matsonga na vatshami vale matiko-xikaya ya la dzongeni bya tiko-nkulu wa Afrika. Nxaxamelo lowu wu tshegiwe eka ntirho wa Henri Junod loyi a tsaleke kuya hi vutivi lebyi a byikumeke eka va aki va le Rikatla.   

minkongomiso yo tshuka yikomba matsalwa lawa mahalavaka ku engeteriwa. Loko uni vuxoko-xoko byo karhi, unga tumbuluxa tsalwa leri yelanaka ivi u sungula ku tsala. Kumbe unga langutisa tsalwa leri yelanaka eka . 




#Article 33: Nkanyi (1861 words)


Nkanyi, (Sclerocarya birrea, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e, khwatini ra Miombo e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Nsinya lowu wu kula wu anamisa marhavi ya wona. Mihandzu ya wona yi tirhisiwa ku endla byala bya xitsonga lebyi vuriwaka Vukanyi na bya xilungu lebyi vuriwaka Amarula. Nsinya lowu wu rhandziwa ngopfu hi vanhu lava a va ake e tinzhawini ta le kusuhi ni mati.

Mihandzu ya wona yi vupfa exikarhi ka Nwendzamhala na Nyenyankulu, yi na muvala wa xitshopana naswona wu tele vitamin C (kwalomu ka tlandla ka nhungu ka ntengo wa Vitamin C leyi kumekaka eka Lamula). Endzeni ka makanyi kuna nyunge leyi khomeke mongo. Timongo ti fananyana na timanga naswona ti rhanziwa ngopfu hi makondlo na timbeva.

Nkanyi wa dorobha ra Magudu (Kumbe Magude eMozambique), inkanyi lowu tiviwaka ngopfu hi Vatsonga. Nkanyi lowu a wuri e rivaleni ra khale ka ntsindza wa vukosi bya Hosi Magudzu Khosa.  

Kuvuriwa leswaku hi nkarhi wa vukolonyi, Maphutukezi ma ringetile ku tsema nkanyi lowu leswaku vadlaya nhlohlotelo wa vuhosi bya Vatsonga. Maphutukezi maringetile kotala ku dlaya nkanyi lowu kambe vatsandzeka, nkanyi a wuhluka wuthlela wu leha kutlurisa laha ava wutsema kona. Van'wana va vula leswaku nkanyi awu tsemiwa namunthla, mundzuku wupfuka wu hlukile. Ekuheteleleni, Maphutukezi ma amukele kuhluriwa hi nkanyi ivi vahumesa nawu waleswaku kusukela kwalano navona vatahlanganela eku xiximeni kankanyi lowu hi ku nwa vukanyi na tihosi ta tiko kan'we enkhubyeni wo luma vukanyi.

Kuta fikiela na namunthla xirhapa xakona xa ha tiviwa hileswaku hile Magudu Nkanyini.

Timongo ta makanyi ti tele hi ti phurotheyini na mafurha naswona ti tirhisiwa ngopfu e swakudyeni. Rhavi leri omeke ra nkanyi ri tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya tinsuna (Malariya), no antswisa vuxungu bya swipamu na tinyoka. Matluka ya nkanyi wona matirhisiwa ku chucha a ndzeni na xianghulela. Ntsutsu wamakanyi wuhlanganisiwe na mati swi tirhisiwa ku susa swigalana eka tihomu.

Mihandzu ya nkanyi yi vuriwa makanyi. Loko makanyi ma nga si vupfa i ya rihlaza kasi loko ma vupfile i ya muhlovo wa xitshopana. Makanyi ma na mati endzeni ka wona lama ma tirhisiwaka ku endla vukanyi. Vukanyi byi va kona ku sukela hi n`hweti ya Sunguti ku ya fika Nyenyankulu eka lembe rin'wana na rin'wana. Makanyi ya rholeriwa hi vavasati, va cheletela emasakeni va rhwala va muka na wona ekaya ku ya rhumbula vukanyi hi foroko kumbe mhandzi leyi nga vatliwa tanihi foroko, endzhaku ku cheriwa mati yo ringanela leswaku byi ta tala. Endzhaku ka swona bya kukumuka leswaku byi ta tala. Vukanyi byi na khuvi ro basa. Makanyi ma tlhela ma va na comela ra wona rantumbuluko. Loko byi nga si nwiwa, ku wunguriwa khuvi leri ro basa kutani se byi nwiwa. Murhi wa nkanyi wu tirhisiwa tanihi murhi wo tshungula nchuluko eka munhu. Makanyi ma na vhithamini C yo tala swinene. Makanyi I mihandzu leyi yi rhandziwaka hi swiharhi swo fana na timfenhe. Endzhaku ka loko makanyi ma rhumburiwile ku sala mbewu ya kona leyi vanhu va yi vitanaka hi vito ra timongo, leti ti tlhelaka ti tirhisiwa ku kandzela muroho loko vavasati va sweka. 

Mahanti ya nkanyi ya cakunhiwa ya mitiwa hi xikongomelo xa leswaku ya ta pfuna eka mpfuvelo wa swakudya. Mati lama ma humaka etimitswini loko ya swekiwile ya pfuna ku horisa vuvabyi bya malariya na ku pandza ka nhloko leyi nga yimeki. Mati lama ma tlhela ma pfuna ku pfula mbeleko eka vamanana loko va pfalekile mbeleko kasi hala tlhelo, mati lama ma tlhela ma pfuneta ku hanyisa vuvabyi bya masangu. 

Mahanti ya nkanyi ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya malaria na ku tlhela ma tirha ntirho lowukulu eka loko swa vukati swi nga fambi kahle, waxisati a nga tswali swihlangi. Ku tirhisiwa mahanti ya murhi lowu ku tshungula wansati lowo tani. Mahanti ya murhi wa nkanyi ya omisiwa ya kandziwa hi tshuri. Muhlovo wa wona i wo tshwuka. Loko ku kandziwile ku tlhela ku sefiwa mapa lama ma cheriwa emukapini ku dyiwa, ya tlhela ya tirhisiwa ku hangalasa ku tlhaviwa hi ngati.

Mati ya matluka ya nkanyi ma tshungula vuvabyi bya chukela eka munhu loyi a vabyaka byona. Mati lama ya matluka ma swekiwa, ma nga hlanganisiwi na nchumu kutani ya nwiwa kunene.

Timitsu ta nkanyi na tona ta swekiwa kutani mati ya kona ya tirhisiwa ku horisa mukhuhlwana na muthundangazi. Tin`anga ti wu tirhisa ngopfu ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Murhi lowu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya chukele eka matiko man'wana ya Afrika-Dzonga.

Marhavi ya nkanyi ma tirhisiwa ku tshungula swirhumbana leswi humaka ematihlweni. Loko ma swekiwa ku huma ximusi lexi ku orheliwaka nkahelo wa kona. Loko munhu a va orhelile nkahelo lowu, u kumeka a tshungulekile eka vuvabyi bya yena bya matihlo.

Nthsovelo wa mihandzu yo sungula ya nguva wufambelana na swiyalana swa wona eka Vatsonga. Hi kuya hi ndhavuko wa Vatsonga, mihandzu yo sungula ya makanyi yi fanele ku lumiwa kuya hi swiyenge swa rixaka leswaku ntshovelo wu ta katekisiwa. Mulumulo wa makanyi kumbe ku luma vukanyi inkuvo low yelanaka na kuwa ka makanyi e xikarhi ka tin'wheti ta N'wendzamhala na Sunguti. Eka nguva leyi yo nwa vukanyi kuhava ntirho lowu endliwaka e tikweni, hinkwaswo swilo swa yimisiwa. Kuni swiyenge swa mune swa nkuvo wo luma vukanyi, hi laha kulandzelaka.

Makanyi yo sungula kuwa, ma hlengeletiwa ivi ma yisiwa entsindzeni wa hosi ta ni hi magandzelo yo endla vukanyi byo sungula e tikweni. Swikwembu na hosi hi Makanyi lawa mahlengeletiweke e ntsindzeni, boxiwa ivi makamiwa. Ntsutsu wo basa lowu humaka hibyona byala bya vukanyi. Byala lebyi byi ta cheriwa/halateriwa swikwembu egandzelweni ra hosi leyi loveke. Byala lebyi byi cheriwa/halateriwa eka nsinya wa swikwembu, naswona swivitiwa kuta katekisa nguva leyintswa ya nkhuvo wo luma vukanyi. Hi kuya hi xiviko xa Henri Junod, Ndhuna Nkolele wa le Libombo a a katekisa nkuvo lowu hi xikhongelo lexi nga e xineneni. Ndlela yinwana yo katekisa vukanyi lebyi he leyinge:
 
  Vukanyi lebyi byi, a byi pfumali vuxungu...
   Byinga hi pyopyi hi dlayana... 
   Byinga vangi tinyimpi! 

Loko swikwembu swi heta kuluma vukanyi, marhambu ma ta hlahluviwa. Loko mawa kahle, Hosi hi yona leyi nga ta landzela ku luma vukanyi naswona yi hetisekisa Ku pfuriwa ka nkuvo.

Endhzaku ka Ku luma ka swikwembu na Hosi, vantswa va va hlenegeltiwa leswaku va basisa ntsindza na mapatu ya tiko, leswaku ku sungula nkhuvo wo luma vukanyi.Vavasiti va le ntsindzeni wa tiko vapfuka namixo va ba minkulungungwana (Swibubutana), naswona va ta hlengeleta makanyi etikweni naswona va matisa e rivaleni ra ntsindza watiko. Ntirho woboxa makanyi wa sunguriwa. Makanyi maboxiwa hi rimhandzana rototswa naswona ntsutsu wakona wu hlengeletiwa jomeleni. Byala byaVukanyi byi teka masiku manharhu kuvila. Kwalomu ka khume wa Miphongolo yita hlengeletiwa leswaku yikhoma byala lebyi talaka.

Loko byi virile, mavuthu ya nyimpi mahlengeletiwa kuta luma vukanyi. Lavangata fika kusungula e ntsindzeni wa tiko i tinhenha ta nyimpi leti dlayeke enyimpini n'wexemo. Tinhenha ti fika ti ambale tinjhovo naswona va khome swithlangu swavona leswi tsongo swo tlanga. Muphongolo wunwe wu ta hlawuriwa ivi ku cheriwa vuhlungu byi milurhu leswaku lava va dlayeke valala vanga hetiwi matimba hi mimoya yavalala kumbe va xengiwa mahlo. Vavanuna va ta hi kulandzelelana (ku katsa na hosi loki a dlele munhu enyimpini) ivi va nyikiwa ndzheko wa vukanyi lebyi nga ni vuxungu. Un'wana na un'wana a nwaka vukanyi u fanele ku tsutsumela e nyangweni wa ntsindza ivi a tshutela vukanyi lebyi nga e nonweni ivi aku.

 Tatana na whee manana, a ndzi hanye,
  ndzikhoma ndzheko lowu na mundzuku!
  Hi laha kunga heriki!

Mavuthu-kulori Lava hlaleleke va hleka ivi va yimbelela nghoma ya nyimpi vaku:
 
  Hi nwa nkanyi lomu'ntswa !
   A hi nga vuli leswaku hi ta nwa ndzheko lowu na kambe

Enzhaku ka loko tinhenha leti dlayeke n'wexemo ti hetile kunwa, miphongolo leyi saleke ya pfuriwa ivi mavuthu hinkwawo ya nyimpi matiphina hi byala bya vukanyi. Tindhuna ta nyimpi ti ta vitana nhlangano wa nyimpi ivi mavuthu ya nyimpi ma nyikiwa nawu lowu landzelaka:
 
  Minwa ha hombe. Minga onhi vukanyi lebwi 
   hi ku thlava vamakwenu hi mathlarhi.
   Fambani miya nwa e migangeni yan'wina, 
   naswona minga pfuki tinyimpi nalava 
   va tsemakanyaka emigangeni ya n'wina.

Ku herisa sweleswo Ku luma ka mavuthu ya nyimpi.

Ntirho wo pfula nkhuvo wo luma vukanyi wu hetisekile, sweswi i nkarhi wo sungula nguva ya vukanyi e migangeni hinkwayo ya tiko. Vavasati lava a vasele emakaya loko vavanuna na tinhenha ta nyimpi, va hete ku hlengeleta makanyi yo tala, leswi nsinya lowu wu teleke e tikweni. Nkhuvu lowu wu fanele wukatekisiwa hi ndhuna ya muganga, hi ku sungula yinwa vukanyi emahlweni ka va akatiko. Endzhaku kaswona, un'wana na un'wana u thsunxekiwe ku n'wa vukanyi lebyi kamiweke e mugangeni nale muntini wa yena hi kurhandza.

Va aka tiko va ta nwa vukanyi hikuya hi makotele ya vona, vusiku na nhlikanhi ku kondza nguva ya vukanyi yi hela. Loko vu kanyi byihela e mutini, vanhu vata famba va byi lava eka va akelani  vavona kumbe eka muganga un'wana. Vukanyi lebyi endliwaka hi nkanyi wa nunge hi byona lebyi bhavaka kutlurisa. Hi kuya hi kuxiyaxiya ka Henri Junod hi nguva ya vukanyi, nawu wa tiko a wutiyi. Hambi swiritano, xibhalo xa hosi a xirivariwi. Va akatiko va yisa vukanyi e hosini e ka nguva ya vukanyi naswon swivuriwa ku Lumisa Hosi. Ntirho wo lumisa hosi wu endliwa hi kuya hi miganga. Vavasati va tisa majomela lama teleke maku ni tshiki! hi vukanyi e hosini. Ti ndhuna leti amukelaka, kotala ti tekela majomela yo karhi, hambi swiritano byala byiva byitele le kamkhulu. Hosi yi ta thlerisela majomela mangari mangani eka vu pfhimba lava tiseke vukanyi. Vavasati lava rhurheriwa naswona va tiphina hi vukanyi lebyi va byitiseke. Hi xa mundzuku va ta pfuka va thlelela e migangeni ya vona. 

Lowu intirho wo hetelela wo katekisa nguva ya vukanyi. E kuheleni ka nguva ya vukanyi, ma byanyi masungule ku leha tani hi leswi tiko a riri e nkhuveni naswona kuri hava loyi a hlakulaka. Makanyi ma sungula ku vupfa ngopfu naswona amaha talanga. Nwheti ya hela na swona nweti lowutswa wu tshinele naswona wuvuriwa Sivandlela hi kuva ndlela yo ya eka minkanyi yi mile byanyi.

E tikweni ra ka nkuna sivandlela yi landzeriwa hi nkhuvo wo tsema lembe (kumbe kudya nwaka). Nkhuvo lowu wu tlangeriwa hi ku sweka kwembe leri swekiweke e nstindzeni wa tiko ra yena. Kwembe ri swekiwe na mirhi yo nisa mpfula, naswona hosi yi ta dya kwembe leri na madyambu. Loko yi hetile yi tsala xihambano eka xighubhu, endzhaku ka swona vanhu vata vitaniwa hi nghoma ya xighubu. Vavanuna va ta na swinangana leswi va hlayisaka kona murhu wo nisa mpfula. Swinangana naswona swifanela ku dyisiwa nwaka ku katekisa nsthovelo. Loyi a kumekaka a rhangele hosi kudya mihandzu yo sungula uta vabya kumbe afa, kumbe a tekeriwa nkavi yin'we.

Masiku lawa, Makanyi wa tirhisiwa hixitalo ku endla byala bya xilungu lebyi vitiwaka Amarula, lebyi nga eka xiyimo xavumbirhi e misaveni eka byala lebyi katsiweke na meleke. Nkomponi ya MIMRMA leyi nga ePhalaborwa, yihlengeleta kwalomu ka Magidi ya mune (4 000) wa tithani ta makanyi hi lembe eka va aka tiko vale matiko-xi-kaya. Byala lebyi va byi kamelaka kusuka eka makanyi, byi yisiwa eka nkomponi leyi vitiwaka Distel eKapa-Vupela dyambu, laha byi fikaka byihlanganisiwa na maleke ivi byi virisiwa. Kusuka kona byi cheriwa e mabhodleleni ivi byi xavisiwa misava hinkwayo.




#Article 34: Nkuhlu (104 words)


Nkuhlu, (Trichilia dregeana, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Nsinya lowu wu tirhisiwa ngopfu ku endla mafurha. Nsinya lowu wu rhandziwa ngopfu hi vanhu lava a va ake e tinzhawini ta le kusuhi ni mati.

Mbhanzu wa nkuhlu wuvuriwa Huhlu naswona wuna rikampfi ra muvala warihlaza-rozwihala naswona rabhava rithlela ripfelela mafurha. Mbhazu lowu vupfeke wuna bululu ramuvala wobhasa lerirhendeleke rikampfi, naswona rinadzika ngopfu. Bululu leri ri funengetiwe hi xikhumba xa muvala wamulamula. Mbhanzu lowu wutshoveriwa hitinhweti ta Hukuri na N'wendzamhala. 

Eka buku yayena Henri Junoid uhlamale leswilandzelaka hintshovelo watihuhlu eMozambhiki:




#Article 35: Walter Sisulu Square of Dedication (374 words)


Walter Sisulu Square i ndhawu leyi kumekaka exifundzheni-nkulu xa  Gauteng, Johannesburg, a Soweto,exikarhi ka xitikwana xa Kliptown. Hi 1955 ntlawa wa vanhu lava ava lwisana na nfumo wa avanyiso[apartheid] va hlanganile eKliptown ku twa mavonelo ya vanhu hi kungu ra Papila ra Tinfanelo(Freedom Charter) leri kunguhatiweke hi Rusty Bernstein. Hi ti 26 Khotavuxika 1955. kwalomu ka magidi nharhu(3 000) wa varhangeri va maAfrika Dzonga va hlanganile eka Walter Sisulu Square ku ta tsala Papila ra Tinfanelo. Ndhawo leyi yi  vitaniwa hi vito ra nwatipolitiki loyi na yena a lwela ntshuxeko wa maAfrika Dzonga Walter Sisulu, a ri wun'wana wa varhangeri va African National Congress (ANC).

Walter Sisulu Square of Dedication, mavumbelo ya xona ya vile saqwadi eka vaaki va xona va stuidio MAS. Hi ti 26 Khotavuxika ku vuriwa leswaku kwalomu ka magidi-nharhu wa vanhu va Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu vanwatipolitiki va hlanganile eka  square xo thyaka xa ritshuri ku ta kunguhata hi goza leri va nga ta ri teka ku lwela tinfanelo ta maAfrika Dzonga. Laha hi kona la vanwatipolitiki kun'we ni vaaka tiko va Afrika Dzonga va nga tsala papila ra tinfanelo (Freedom Charter). Papila leri a ri nga lweli tinfanelo ntsena kambe ari  lwela tiko leri nga ta fumiwa hi vanhu va tihlonge to hambana-hambana. Papila ra Tinfanelo ri na nkoka swinene eka ntlawa wa ANC, naswona ndhawu leyi yi pfulrile tindlela to akiwa ka yindlu leyikulu ya Afrika Dzonga ya nawu. Ndhawu leyi a va hlangana ka yona a yi thyakile no va na ritshuri kambe namuntlha yi vitaniwa hi vito ro xiximeka swinene naswona yi hlayiwa eka ntlawa wa tindhawu ta ndhavuko. Hi ti 26 Khotavuxika 2005 khale ka murhangeri wa Afrika Dzonga Thabo Mbeki u lumekile ndzilo wo kombisa ntshuxeko, hi ndlela yo tlangela makume-ntlhanu wa malembe ya papila ra timfanelo (Freedom Charter).

Walter Sisulu Square xi rhendzeriwile hi tindhawu to hambana-hambana le ti hlanganisaka, hodela ya Soweto; mavhengele; ndhawu yo oxa nyama; ndhawu yo hlayisa tibuku, naswona yi na rivala le ri nga na swifanekiso swa vo nwatipolitiki. 

Rivala ra Walter Sisulu Square ri ni makhumbi ya khume lawa ma tsariweke swikoxo swa timfanelo leswi tsariweke eka papila ra timfanelo leswi landzelaka:

Hodela ya Soweto hi yona ntsena leyi kumekaka eSoweto, naswona yi hlawuriwa hi tinyeleti ta mune.




#Article 36: Xivongo Xaka Makamu (156 words)


Makamu i xivongo xa VaTsonga maChangani va ndyangu wa Shikweni,  Ngamba, Hlomani,  Twala,   Manyongotela
                    
Makamu i muti wa  maChangana lowu ku valavuriwaka Xitsonga Xichangana 

Xivongo Xaka Makamu xisuka ekule swinene laha vanhu vaku tala vale Muzambiki vanwani vale Afrika Dzonga

Va Makamu na va n'wa-Makamu i vanhu va rirhandzu, Ntwela vusiwana, No Hlonipha ni Xichavo hi chava ku tsongola swava n'wani hi Nantswa munyu hi etlela

Xivongo Xaka Makamu xi kurile swinene nahiku hambana kati ndhawu VaN'wa-Makamu leswi vulaku ku I N'wana  Wa Makamu va tele swinene

xivongo lexi xa kumeka eka tindhawu to fana na va

na Tinwani to ndhawu hiku hambana ka vanhu lomu vanga kona

Xivongo Xaka Makamu...

Hi Tshova Rumbulu Hi Makani Mambisi

Hi va Nambyana Wa Ringelengela Waku Ku Heta Vanhu Hi Riolovela

Hi va Xi Wa Hi Mahosi A Nyangweni

Hi Chaya Mahlwelela Hi Mancela

Hi Natswa Munyu hi Etlela
Hi vatsonga va xiviri hi chava ku tsongola swava n'wanyani 
... 

 




#Article 37: Bvuma Primary School (152 words)


Bvuma i xikolo xa mfumo  xale hansi lexi seketelaka xi tlhela xi nyika no phakela  dyondzo ya le hansi ya vana ya mahala eka vana hinkwavo va tiko ra Loloka Block 29E na manwani matiko ya le kusuhi, edorobeni nkulu ra Giyani eAfrika-Dzonga

Xikolo xa Bvuma xi sungurile khale malembe ndzhaku hi va ma 1970s ka muganga wa Loloka e hansi ka vulavuri bya
Hosi Dzumeri. 
Vito ra Bvuma ri huma eka ndhuna xivongo xa Bvuma laha Vukosi byi nyikeke Xikolo vito ra Bvuma lexi namuntlha xi tivekaka hi vito ra Bvuma Primary School .

Xikolo xa Bvuma xi le hansi ka vulawuri bya nhloko ya xikolo manana Mninsi MM loyi a anga nyikiya ximhandzana loko tanana Mabunda Magwaza aya e pecenini. xikolo lexi xina vadyondzi vo hlaya swinene ku tlula Madzana mambiri 200 na vadyondzisi vo ringana nhungu

Xikolo xa Bvuma xi fambisiwa hi ndzawulo ya dyondzo  ya xifundzha-nkulu xa Limpopo




#Article 38: Malamulele (133 words)


Malamulele swi nga vula doroba ra ka Malamulele kumbe ndhawu ya ka Malamulele. Havumbirhi bya doroba (kwalomu ka le xivindzini xa ndhawu) na ndhawu swi le Limpopo province (xifundzakulu xa Limpopo) xa South Africa (Afrika-Dzonga) naswona ku tshama ngopfungopfu Tsonga people (Vatsonga). Doroba ra ka Malamulele ri na gondzo ra xifundzakulu rin'we na gondzo ra xifundza rin'we; R81 yo ya eGiyani na R524 yo ya eThohoyandou (na Punda Maria Gate) (na Gede ya Punda Maria) hi ku hambanahambana. Malamulele yi angarheliwile hi milambu yimbirhi, Levubu River (Rivhubye) kuya evupeladyambu na Letaba River (Ritavi) kuya evuhumadyambu, Shingwedzi River (Shingwedzi)  lowu khulukaka kusuka eMalamulele-Vupeladyambu kuya eMalamulele-Vuhumadyambu, wu ya khoma Limpopo River (Vembe) eMozambique endleleni yo ya eIndian Ocean (Lwandlekulu ra Indian). Malamulele i ntsindza wa Collins Chabane Local Municipality (Masipala wa Miganga wa Collins Chabane).




#Article 39: Swihluvi swa ririmi (1082 words)


Swihluvi swa mbulavulo wa ririmi ra Xitsonga, i nxaxamelo wa milawu leyi fumaka ndlela yo vulavula ririmi. Swihluvi swa mbulavulo swi ni swihlawulekisi leswi katsaka mahlanganisi, mafuwi, mabumabumeri, maendli ni maencisi.

Rihlanganisi i rito leri hlanganisaka swivulwa swimbirhi leswaku swi vumba xivulwa xin'we lexi vulaka mhaka yo karhi. Rihlanganisi i rito rin'we leri khomaneke. I swa nkoka ku ri tsala ri khomana hikuva loko ri kala ri hambana nhlamuselo ya cinca naswona a ra ha vi rihlanganisi

Swikombiso swa mahlanganisi:

Rihlanganisi ri nga kumeka eku sunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa. Swikombiso:

 a. U ta ya entirhweni hambiloko swi vava
 b. Hambiloko swi vava, u ta ya entirhweni

Ribumabumeri i xiphemu xa xivulwa lexi hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Ri nga hi byela vukulu, muhlovo, nkoka, xiyimo kumbe leswi ri nga ku swi endleni. Ribumabumeri ri aviwile hi mintlawa yinharhu ku nga leyi landzelaka:

 a.  Rihlawuri
 b.  Rifuwi
 c.  Riengetelo

Rihlawuri ri hi byela swo karhi hi riviti kumbe risivi hi ku hi komba leswi landzelaka:

Rihlawuri ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi ku nga xitwananisi xa rihlawuri ni nsinya wa rihlawuri. Hi xikombiso:

 Swimbirhi
 Leswimbirhi
 Vanene

 Lavanene

Rifuwi i muxaka wa ribumabumeri lowu bumabumelaka riviti kumbe risivi hi ku hi komba vun'wini, ntirho wa xanchumu, leswi nchumu wu endliweke hi swona, muhlovo na ku landzelelana ka swilo

Rifuwi ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi leswi nga khomanangiki. Swiphemu leswi swi vuriwa xitwananisi xa mfuwo na nsinya wa rifuwi

   Xik. Vana va wena va rhandza byalwa

Riengetelo i muxaka wa ribumabumeri lowu na wona wu hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Riengetelo ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi kumbe ku tlula

 Xik. Vanhu lava va tirhaka emugodini va tele
 Xik. Nhwanyana loyi a rilaka i wa ka hina

Ntirho wa riengetelo wu lawuriwa hi nhlamuselo ya rona exivulweni kumbe eka hungu ro karhi

Riendli i xiphemu xa xivulwa  lexi hi kombaka leswi endliwaka. Hi xona xi paluxaka mhaka leyi nga eku humeleleni. Eka ririmi ra Xitsonga riendli ri tsariwa ri nga khomanangi. Hi xi kombiso:

 Wa dyondza
 Va n'wi navela
 A va hlamusela

Kasi eka Xinchangana xa le Mozambique riendli ri tsariwa ri khomana. Hi xi kombiso:

 Wajondza
 Vamunavela
 Avahlamuxela

Mapfuna-maendli i swiphemu leswi pfunaka maendli hi ku hi komba minkarhi yo hambanahambana/ na ma endlelo ya swilo.
Xik: Magezi u famba hi ku nonoka

Riendli ri nga ha va eka tlhelo ra mpfumelo kumbe ra nandzulo, leswi swi vula leswaku ri nga pfumela kumbe ri kaneta mayelana ni mhaka leyi nga eku humeleleni

 Xik. Teleni wa hlaya swinene (nkarhi wa sweswi)
 Xik. Teleni a a hlaya swinene (nkarhi lowu nga hundza)
 Xik. Teleni u ta hlaya swinene ( nkarhi lowu taka)

 Xik. Teleni a nga hlayi swinene
 Xik. Teleni a a nga hlayi swinene
 Xik. Teleni a nge hlayi swinene

Marhavi ya maendli i swiphemi swa riendli leswi kombaka ndlela leyi swilo swi endliwaka/humelelaka hi yona

 a.  Rhavi ra xitwisiwo
 b.  Rhavi ra xivangelo
 c.  Rhavi ra xikongomelo
 d.  Rhavi ra xitlhelelo
 e.  Rhavi ra xivuyevuye

Rhavi ra xitwisiwo ri kombisa leswaku nchumu wo karhi wu twisiwa swin'wana. Wu nga va wu twisiwa ku vava kumbe ku nandzika. Nkarhi wun'wana rhavi leri a ri kombi ku twisiwa ku vava kambe ro komba leswaku swilo swa humelela. Rhavi leri ri tihlawula hi xiphemu xa -iw lexi nga xilandzi xa nsinya wa riendli. Hi xi kombiso:

 Vana va rhumiwa
 U ta biwa loko u delela

Rhavi leri ri komba leswaku munhu/nchumu wu vangeriwa swo karhi/ wu endlisiwa swo karhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa -is eka minsinya ya maendli.

 Xik. Vatsotsi va chavisa vanhu
 Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu hinkwayo a ta khawula

Rhavi leri ri nga ha komba ku pfuna

 Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu leswaku a ta hatla a heta

Ri nga komba ku va swilo swo karhi swi suka eka munhu swi ya eka un'wana

 Xik. Mufana u gangisa nhwana
 Xik. Ndzi ta ku dzahisa fole

Rhavi leri ri tikomba hi xilandzi -el eka nsinya wa riendli

Rhavi leri rikomba leswi landzelaka:

Leri i rhavi ri ri roxe leri tihlawulaka hi xirhangi. Ri tikomba hi xirhangi xa ti- eku sunguleni ka nsinya wa riendli. Rhavi leri ri komba leswaku timhaka ti tlhelela eka n'wini wa tona.

 Xik. Hi n'wi kume a ri karhi a tikama misisi
 Xik. Teleni wa tihlawula masiku lawa

Rhavi leri ri nga tirha tanihi xivulavulelo.

 Xik. Amu wa tidya masiku lawa

Ri nga ha komba ku tiputa.

 Xik. Ndzi ta tifambela ndzexe

Nakambe ri nga komba swiendlo swo pfumala xikongomelo/maendlelo

 Xik. O tivulavulela, leswi a a vulavula swona a swi nga twali
 Xik. Mizaya o tifambela, a a nga switivi na leswaku u ya kwihi

Rhavi ra xihlamulano ri komba leswaku mhaka yi humelela hi ku ringana eka matlhelo mambirhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa -an-

 Xik. Timbyana ta lumana hikokwlaho ka rhambu
 Xik. Vafana va banana hi mhaka ya ntombhi

Riengeteri i xiphemu lexi hi byelaka swo tala/swin'wana hi riendli. Ri paluxa ndlela leyi swilo swo karhi swi endliwaka hi yona. Riengeteri ri na vuxaka swinene na riendli hikuva ri seketela, tshikelela kumbe ndlandlamuxa mhaka leyi boxiweke hi riendli. Hileswaku riengetela nhlamuselo ya riendli.

Riengeteri ri tala ku va rito rin'we kambe minkarhi yin'wana ra swi kota ku va na swiphemu swo tlula xin'we.

 Xik. U tshame ehansi
 Xik. U lo endla hi vomu

Ku komba ndhawu (Riengeteri ra ndhawu)

 Xik. Loyi u humaa eka Mhinga
 Xik. Tamatisi ri wele ehansi

Ku komba mukhuva/maendlelo (Riengeteri ra mukhuva)

 Xik. Tshama kahle
 Xik. A a tsakile swinene/ngopfu
 Xik. U dya njhani?

Ku komba nkarhi (Riengeteri ra nkarhi)

 Xik. U biwile tolo
 Xik. Vata vuya rini
 Xik. Nan'waka ku hava mpfula

Riencisi i xiphemu lexi hlamuselaka leswi nga eku endliweni hi ndlela yo encenyeta kunene. Loko ri tsariwile ri ri roxe kumbe riri emakumu ka xivulwa ri vekeriwa xihlamari !. Loko ri tsariwile emasunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa ri vekeriwa hefemulo ,.

 Xik. Tiko hinkwaro ri lo hlazaa, endzhaku ka mpfula
 Xik. Mpahla ya yena yi tshukile yi lo juu!
 Xik. A ambale hembe ya ntima dzwi!

 Xik. U lo na nghena holo hinkwayo yo hiyaa!
 Xik. Tlilasi hinkwayo a yi lo mpoti, hi huwa
 Xik. Hilo twa ku dlomu, hi swi vona xikan'we ku foni yi wele ematini

 Xik. Hilo na fika, o kakatsuku a ya hi kela mati
 Xik. U lo na ku ga, majaha yo tlaku, ya n'wi rhwalela mindzhwalo

 Xik. Sokisi ra wena mbvee!

 Xik. Nyama leyi yo nkhulee!

Maencisi ya mapeletwana-n'we

Maencisi ya mapeletwana-mbirhi

Maencisi ya mapeletwana-nyingi

 • kakatsuku!




#Article 40: Basa (317 words)


Muvala wo Basa i muvala wo vonikela kutlula mihlovo yin'wana, hikwalaho ka leswi wu thleriselaka miseve hinkwayo ya rivoningo. Muvala lowu wutiyimela woxe,  naswona eka tidyondzo ta sayensi wu yimela kuhambana hi ku kongoma eka muvala wa ntima. I muvala wa switsari swale xikolweni na maphepha lowa manga hava muvala.

Hikuya hi swivutisa mani ematikweni-nkulu ya Yuropa na Amerikha wa le N'walungu, muvala wo basa lowu yalenisiwaka na kuhelela, vunene, masungulo na vunthswa. Muvala wo basa iwa nkoka eka vukhongeri hinkwabyo bya misava. Mupapa, nhloko ya vukhongeri bya Vukatolika, umbala sw'ambalo swa muvala wo basa kusukela hi lembe ra 1566, kunga mfungo wa vutengi na kutinyiketela. Eka vukhongeri bya Vusurumani, na bya Vuxinto e Japani, muvala wo basa, wu mbariwa hi va valangi va vukhongeri, na hi va Brahimi e Indiya. Eka mindzhavuko ya le Vupela dyambu nale tikweni ra Japani, muvala wo basa hi wona muvala wa rhoko ya mucato, naswona wu hlamusela vutengi na vukhomba. Kasi eka mindzhavuko ya le tikweni-nkulu ra Axiya, muvala wo basa i muvala wa vakhandli va nhlonge.

Eka mfumo ya khale ya Gibhita na Rhoma, vaprista vaxisati a va ambala tinguvu to basa tani hi mfungo wa vutengi, kasi varhoma a va ambala x'ambalo xa nguvu yo basa tani hi mfungo wa vuaka tiko. Eka malembe ya le xikarhi, hanci yo basa ayifanisa vutengi, kasi xinyempfana xo basa a xifanisa kutinyiketela na vutengi. Muvala wo basa awuri muvala lowu awu mbariwa hi tihosi ta le Furhwa, na vafumi va le tikweni ra Rhaxiya hi nkarhi wa vu Bholxevi eka nyimpi ya xin'wana manana ya le Rhaxiya(1917–1922). Titempele ta Vagriki na Varhoma ati sasekisiwa hi maribye yo basa, naswona hi kusungula ka lembe-xidzana ra vu 18, muvala wo basa wutirhisiwe eka swi akiwo swa vukhongeri, mfumo na mintsindza ya matiko yo tala, ngopfu-ngopfu e tikweni ra Amerikha. Awuthela wu tirhisiwa tani hi mfungo wa swa vuthsila bya manguva lawa kusukela hi lembe-xidzana ra vu 20.




#Article 41: Dyondzo-Tinhlayo (161 words)


Dyondzo-Tinhlayo (Mathematics) (Kusuka exiGrikini μάθημα máthēma, “Vutivi, kuhlahluva, kudyondza”) idyondzo ya tinhloko-mhaka to fana ni Ntsengo (tinomboro), vuhleri, vundhawu, na macincele. kuni kuhambanahabana ka mavonele exikarhi kavan'wa-Tinhlayo na van'wa-Filisofi mayelana na nhlamuselo ya Dyondzo-Tinhlayo.

Dyondzo-Tinhlayo iyankoka ngopfu eswiyengeni swamitirho, kuhlanganisa na ntivo-ntumbuluko, enjhiniyeringi, mirhi yavuongori, swatima kuhlanganisa na ntivo-vutomi. Kuhava ndzilakano lowuvonakalaka exikarhi ka ntivo-tinhlayo lowu tengeke na ntivo-tinhlayo lowu tirhisiwaka.

Matimu ya dyondzo-tinhlayo yingahavoniwa tani hi tinhlamuselo tamavonele. Mavonele yosungula mafana namavonelo yaswiharhi, kungava kuri tinomboro: kutwisisa leswaku maapula mambirhi maringana hintsengo namaswira mambirhi.

Ehenhleni kokota ku hlaya swilo leswivonakaka, vanhu vakhale avaswikota kuhlaya naleswi vangaswivoniki, kufana na nkarhi, masiku, tinguva namalembe.

Kuhava vumboni bya dyondzo-tinhlayo kufikela eka lembe ra 3000 BC, loko va aki vaBabilona na va aki va Gibhita vasungula to tirhisa aritimatiki (Nhlayo-Vunyingi), aljebra (Nhlayo-vuringanisi) na Jiyometiri (Nhlayo-Vuaki) leswaku vahlengeleta xibhalo, kuhlaya mali, naku aka, kuhlanganisa na ntivo-tinyeleti. 



#Article 42: Thekinoloji (611 words)


Thekinoloji (Ntivovuthlarhi hita kuvumba, risuka eka viti ra Xigriki τέχνη, techne, Vupfapfarhuti kumbe Vutshila; kuhlanganisa na -λογία, ) i nhlengelo wa vutshila, vuswikoti na maendlele yo tumbuluxa switirhisiwa kumbe vukorhokeri kumbe kuhetisisa vukambisisi bya Sayensi. Thekinoloji yinga thlela yi hlamuseriwa tanihi vutivi bya maendlelo ya mintirho.

Kutirhisiwa ka thekinoloji kusungule hi kutumbuluxa switirhisiwa swo tirha hiswona kusukela eka mbango. Kusukela eku dyondzeni tindlela to tirhisa ndzilo, kurima na tindlela to vevukisa maendzo hikutirhisa vilwa. Kuhluvuka ka manguva lawa kuhlanganisa kuganglisa ka tibuku, tinqingo na inthaneti, swi vevukise tindlela to vulavurisana namabulu.  Kuhluvuka ka malwelo yatinyipi, namathlarhi switise kuonha lokukulu lokuvangeriwaka hi mathlarhi yanyutliya.

Thekinoloji yithlele yupfuna kuhluvukisa tamabindzu yamisava naku kurisa rifuwo. Hambiswiritano swin'wana switandzhaku swo biha naswona leswi onhaka mbangu. 

Vanhu vakhale vatidyondzise Vutivi byovumba mathulusi yo tirha hiwona, katsongo katsongo hikuya hi swilaveko swavutomi. Kutshembiwa leswaku kuvumba ririmi na mbalavuriswano hi yona thekinoloji yosungula.

Vanhu vakhale vasungule kulota maribye leswaku vakota kuvumba mathulusi yofana na bewula, swikomu na mathlarhi yohlota. Kwalomu ka malembe ya 40,000 lamahundzeke, vanhu vasungule malotele yo vevuka leswaku vavumba mathulusi yo antswa.

Matirhisele ya ndzilo macince maendlelo ya swilo swonghasi.  Kutshembiwa leswaku vanhu vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 1,000,000 BC; vativi vatidyondzo vatwanana leswaku vanhu vakhale vangava vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 500,000 BC na 400,000 BC. Ndzilo watihunyi namakhala, swipfune vanhu kusweka swakudya leswaku va antswisa magayelo yaswona naswona vaengetela swimilana na tinyama leti dyekaka.

Vutivi na vutshila byo endla swiambalo, ithekinoloji leyi landzeleke. Tiyindlu tavanhu vakhale tisungule kuantswisiwa naswona kwalomu ka malembe ya 380,000 BC, vanhu vakhale vasungule ku aka tiyindlu hitimhadzi. Swiambalo swa swikhumba swa swiharhi swipfune vanhu leswaku va ya aka etindzawini totitimela, hiswona leswivangeleke leswaku vanhu vasungula ku valanga vahangalaka na tiko nkulu ro Afrika kwalomu ka malembe ya 200,000 BC.

Thekinoloji yavanhu yisungule kuhluvuka no antswa swoghasi eka malembe yohetelela yakhale kuta haleno ka nguva leyitolovelekeke (Ano Domini). Kutirhisiwa ka mathulusi yamaribye lamachukuchuweke, swipfune vanhu leswaku vaendla mathulusi lama lotiweke kahle leswaku makota kutsema kahle. Swihloka swamaribye leswi chukuchiweke swi endle leswaku vanhu vakota to tsema misinya leyikulu no endla swirhapa swo rima. Vurimi byi cince mahanyele no antswisa vutomi bya vanhu swonghasi. Vurimi byi endle swikoteka to hlengeleta vanhu endzawini leyitsonga naswona vakota ku tihanyisa hiswakudya leswi vaswirimaka.

Kuantswisiwa kaxihiso, swi tswale vutshila byo tirha hitinsimbhi. Nsuku, Koporo, nasiliva itinsimbhi leti vatihiseleke leswaku va endla mathulusi lamatiyeke no karhiha swinene.

Kutumbuluxiwa ka vilwa ku tise ku cinca loku kulu eka mahanyelo na vutomi bya vanhu. Aswitekanga nkarhi kutsumbula leswaku vilwa ringa pfuna ku endla golonyi leyinga tithisiwaka kurhwala swilo leswitikaka na kulwa tinyimpi. Thlandla kambirhi vilwa risungule kutirhisiwa kuphehla matimba kusuka eka matimba ya mati kuya eka matimba ya moya.

Thekinoloji yamanhuva lawa yihluvuke swonghasi loko hi ringanisa na tithekinoloji ta vanhu vakhale. Kutumbuluxiwa ka swilo leswi fanaka na bandhi ra hanci, swifambo swa timbongolo naswin'wana swi antswise ndlela yotleketla vanhu na mpahla. Kutumbuluxiwa ka swipirhi, swipanera, mabharha yo susumeta na tiwachi naswona swi antswise vutomi na mahanyele. Nhluvuko wa thekinoloji wu endla leswaku swakudya na swa mabindzi swi olova ku tleketliwa no xavisiwa hi kuolova.

Kusukela hi lembe-xidzana ra 18, kupfuriwa katinkomponi kupfune no hlohlotela kuantswisiwa ka tithekinoloji to tala,  ngopfungopfu eka vurimi, vuaki, timayini, swiceriwa na vutleketli.  Thekinoloji yitlele yi antswisiwa hiku tsumburiwa ka kuphehla gezi leswaku kuvumbiwa motoro, malambhu yagezi naswina swohambana-hambana. Kuhluvuka ka vutivi bya Sayensi kutise nhluvuko wa swihaha-mpfuka, vutshunguri, tikhemikhali kuhlanganisa na vunjiniyeri. nhluvuko wa thekinoloji wu tise miako yo leha leswi endleke leswaku vanhu vakuma tindzawu to tshama. Tindlela to vulaula namabulo swi antswisiwe ngopfu hi kufika ka thelegrafi, riqingo, xiyanimoya na thelevixini.  Lembe-xidzana ra vu 19 nakusungula ka ravu 20, kutsumburiwe tindlela to antswisa vutleketli hi kutirhisa swihaha-mphfuka na timovha.




#Article 43: Sayensi (178 words)


 i munhu wosugula ku kuma masagwati mambirhi ya Nobel, Fiziksi hi 1903 na Khemistri hi 1911

Sayensi indlela yotumbuluxa, kuaka no hlela vutivi byi andlaleka hindlela yo hlamusela no vhumba hi ta mbangu.

Sayensi yihambanisiwa hi swiphemeu leswilandzelaka, Sayensi yantumbuluko leyi nga dyondzo hi ta misava leyivonakaka, Sayensi ya mahanyele ya vanhu leyi  dyondzo ya vanhu na switshungu, naswona kuva na Sayensi yaximfumo yo fana na Dyondzo-Tinhlayo.

Alhazen hi yena loyi a simekeke ndlela ya kambisisa swilo ya sayensi ematikweni ya vuxa-vukarhi. kuvhumba vhumba indlela yin'wana ya sayensi yo hlanganiso switandzaku eka swivangelo.

loko vuvhumbi byi hambana naswutandzaku, bya thsikiwa ivikuvhumbiwa ndlela yinwana.#cite_note-FOOTNOTENolaIrzik2005208-42|[29] Kambe loko vutivi byikota kuvhumba switandhzaku naswona vumbhoni byikhomeka, vutivi byebyo bya engeteriwa eka swiyenge swa Sayensi leyi amukeriweke.#cite_note-FOOTNOTENolaIrzik2005199.E2.80.93201-43|[30]

Dyondzo-Tinhlayo iyankoka ngopfu eka Sayensi. Dyondzo-Tinlhayo yifana na ririmi leri kotaka kuhlamusela Sayensi. Kuxopaxopa naku hlengeleta mimpimo kuhlanganisa na ku vhumba switandzaku swa Vutivi bya Sayensi hakanyingi swilava kutirhisiwa ka dyondzo-tinhlayo.

Sayensi hakanyingi yitale ku dyondziwa notirhisiwa hi vaxinuna kambe ahinkarhi hinkwawo. Vavasati khale nakhaleni avatshamele ku langutana na xihlawuhlawu e mintirweni nale tidyondzweni ta Sayensi.




#Article 44: Vutshila (318 words)


Ta Vutshila ti yimela kutiphofula ka matitwele, naswona hakanyingi ti hlohloteriwa hi ndhavuko ivi tithlela ti hlohlotela ku cinca ka ndhavuko. Mintlawa-nkulu ya ta vutshila yi hlanganisa Matsalwa - lama hlanganisaka Vuthlokovetseri, tinovhele na Mintlangu yo koma; Mintlangu-Vutshila - exikarhi ka yona kuna vuyimbeleri, ncino, na mintlango ya le rivaleni; Vutshila bya vusweki byi hlanganisa kubhaka, ku sweka vulombe na ku vhuvela Wayini; Vutshila bya Mahungu tani hi kuteka swinepe na ku rhekhoda filimi, ivi ku hetelela hi ntlawa wa Vutshila bya leswi voniwaka - byi hlanganisa kupfapfarhuta na vuvatli.

Hikukomisa, ta vutshila ti nga hlamuseriwa tanihi tindlela to phofula matitwele na vuswikoti leswaku byivoniwa himani na mani. Ndlela yophofula na yona yinga vuriwa vutshila hiyoxe.

Xihlamusela mariti xa xinghezi lexi gandlisiweke hi Collins, xihlamusela 'vutshila' kuri Rhavi ra vutivi leri havaka Sayensi, naswona ri tirhisaka mihleketo yo tumbuluxa swilo swintshwa. Ngopfu ngopfu loko rhavi leri ra vutivi ri dyondzeriwa kunene. Riviti 'Vutshila' rihlamuseriwa eka Insayclophediya ya xi Ayrishi hindlela leyi landzelaka: Vutshila byivumbiwa loko muvatli (kumbe n'wa-tavutshila) a vumba xilo xosaseka, kumbe a endla xiendlo lexi khumbaka vahlaleri (kumbe vayingiseri) naswona xiendlo lexi xi endliwe hivutshila. Kuengetela kwalaho xihlamusela marito lexi xiri:

Vutshila imugingiriko lowu khumbaka mintlawa yo tala naswona leswi switikomba hi marito lamahlayeke lama hlamuselaka minxakaxaka ya ta vutshila. Swikombiso swihlanganisa: Vutshila bya vupfapfarhuti, vutshila bya leswivoniwaka, Vutshila bya swavukhavisi, na swin'wana leswi yelanaka.

Kusukela eka Griki ya khale, kuya eka Varhoma va khale, vutshila abyinga hambanisiwi hi mintlawa leyi hlayiweke ehenhla. Vutshila bya pfapfarhuta kumbe ku vatla a byi tekeriwa enhlokweni loko byi kombisa xiyimo xa xiharhi kumbe munhu hi ndlela yo saseka.

Hambi leswi vutshila lebyi amukeriweke byi tale kuva bya matiko-nkulu ya Amerika na Yuropa, Matiko-nkulu ya Afrika na Axiya na wona ma na tinxakanxaka ta vutshila lebyi hambaneke naswona lebyi sasekeke.

Hintolovelo, ta vutshila ti hambanisiwa hi swiyenge swa knombo leswi landzelaka: Vutshila byo aka, Vuvatli, Vupfapfarhuti, Vuyimbeleri, Vuthlokovetseri, Ncino, Tifilimi.




#Article 45: Ririmi (440 words)


Ririmi ivuswikoti byo tirhisa tindlela to vulavula, ngopfungopfu vuswikoti byo vulavula exikarhi ka vanhu. Tidyondzo ta Sayensi to vulavula ti vuriwa dyondzo-ririmi. 

Tindzimi leti vulavuriwaka emisaveni hinkwayo tihlayiwa kwalomu ka magidi-nthlanu (5,000) kuya eka magidi-nkombo (7,000). Hambi swiritano, nhlayo leyi yinga hambana hikuya hi ku hlawula exikarhi xa tindzimi na tindzin'wana leti humaka eka tindzimi naswona ti yelana. Tindzimi ta ndhavuko tavulavuriwa naswona tithlela ti fungiwa, hambiswiritano swakoteka to hundzuluxa ririmi riyisiwa eka tindlela tin'wana to hundzisa marungula tani hi swifaniso kumbe brayili, kumbe noti. Hikuya himalangutele ya munhu, nhlamuselo ya ririmi yinga hlanganisa na vuswikoti byo dyondza no tirhisa maendlelo yo hundzisa marungula kumbe kuvulavula exikarhi ka vanhu. Tindzimi hiknwato to tisimekiwa eka ndlela yo hlanganisa mifungo na nhlamuselo yokarhi. Tindzimi kuhlanganisa na ririmi ra mavoko, ti fuma ndlela leyi marito ma hleriwaka hayona kuvumba swivulwa kumbe marungula.

Tindzimi ta vanhu tina tinhlamuselo ta migingiriko, kuvuyelela na vundhzawu naswona ti titshege eka vanhu lava tivulavulaka na lava ti dyondzaka. Ndlela leyi ririmi leri vulavuriwaka hi vanhu ri hleriweke hayona ri hlanganisa swivulwa swo tala ngopfu kutlula leswisinga kona eka tindzimi ta swiharhi. Ku ehleketiwa leswaku ririmi ringava risungerile loko vanhu vakhale va sungula ku antswisa tindlela ta vona to hundziselana marungula, naswona vasungula ku vhumba mihleketo na swikongomelo swa van'wana.  Kuhluvuka loku kungava ku hatlane na ku kula ka mabyongo naswona ku anerisa xilaveko xa kuhanya swin'we tani hi rixaka. Vanhu vadyondza kuvulavula hi ku ringisa van'wana loko vahari vana, naswona tincece hakanyingi tidyondza kuvulavula loku twalaka loko tiri namalembe manharhu hivukhale. Ririmi i rankoka ngopfu eka mahanyele ya vanhu, hikwalaho ehenhleni ka ku tirhisiwa kuvulavula, rithlela ri tirha kuhlawulekisa vanhu hirixaka naswona rithlela ritirhisiwa ku hungasa.

Ririmi rakula naswona rithlela ti anama hikuhundza ka nkarhi, naswona matimu ya ku cinca ka ririmi manga landzeleriwa hiku ringanisa tindzimi leti vulavulriwaka namunthla na takhale, leswaku ku twisisiwa swiyenge leswi tindzimi ti akiweke no kurisiwa eka swona. Nxaxamelo wa tindzimi leti humaka eka ririmi rokarhi wuvitiwa ndyangu wa ririmi. Ndyangu wa Indo-Yuropa hiwona lowu nga na tindzimi leti vulavuriwaka ngopfu naswona wuhlanganisa Xinghezi, Xirhaxiya na xi Hindi; Ndyangu wa Sino-Tibhethi wuhlanganisa xiMandarini an tindzimi tin'wana ta xiChayina na Xitibhethi; Ndyangu wa Afro-Axiya wu hlanganisa XiArabhu, XiSomali na Xiheveru; Tindzimi ta Vanhu va nkava wa Afrika ti hlanganisa XiSwahili, Xizulu na madzana ya tindzimi leti vulavuriwa e Afrika; Kasi Ndyangu wa Malayi-Polinexiya wuhlanganisa Xi-Indonexiya, XiMaleyi, XiTagalo na madzana ya tindzimi leti vulavuriwaka e Phasifiki; Ndyangu wa Dravidiyani wona wuhlanganisa Xithamili na XiThelugu. Van'wa tidyondzo va vhumba leswaku kwalomu ka 50% ku ya eka 90% ya tindzimi leti a tivulavuriwa ekusunguleni ka lembe xidzana ra makume-mbirhi-n'we (21) manga manyamalarile hi lembe ra 2100.




#Article 46: Matimu ya misava (496 words)


Matimu ya Misava inhlamuselo ya  Matimu ya vanhu hi kuya hi tidyondzo ta kucela tindzhawu ta khale kulanganisa na matsalwa lamahlayisiweke. Matimu ya khale ka khaleni masungula hi tsumbula ndlela yo tsala. Hambiswiritano, timintsu ta nhluvuko tiente kuya endzhaku ngopfu kufikela eka thekinoloji ya khale na ndhzavuko wakona. nguva ya kusungula ka matimu yi sunguriwa eka nguva yosungula ya Maribye , leyi landzeriwaka hi nguva ya vumbirhi ya maribye, naswona yihlanganisa na nguva ya vurimi (Exikarhi ka 8000 na 5000 BCE). Nguva leyi yitise ku cinca loku kulu eka matimu ya vanhu, hikuva vanhu va sungule ku khatalela no hlakulela swibyariwa (swimilana) na swiharhi. Vurimi byi antswisiwile naswona leswi swi endle leswaku vanhu va cinca eka mahanyele ya ku valanga ku ya eka mahanyele ya vurimi naswona va tshama endhzawini yin'we. Kuvalanga kuyile emahlweni  e tindzhawini tin'wana ta misava ngopfu ngopfu etinzhawini leti tumbeleke naswona tirina swimilana switsongo leswi dyekaka; kambe vusirheleleki na ntshovelo lowu tlakukeke wa vurimi swi endle leswaku mintlawa ya va akatiko va ndlandlamuxa miganga naswona va pfuniwak hi ku antswisiwa ka swa vutleketli.

Ku antswisiwa ka vurimi ku tise tindlela letinthswa ta ku hlayisa mavele na tinyunge tin'wana leti tisaka ntsovelo lowunene, naswona leswi swi endle leswaku nkavelo wa mintirho wu sunguriwa na ku hlayisa mavele exikarhi ka tinguva to byala. Nkavelo wa ntirho wu simeke swiyenge swa vanhu naswona wu tumbuluxa madorobha. Kurharhangana loku kulaka ka miganga ya vanhu ku tswale tindlela to tsala na tinhlayo. Madorobha yotala masimekiwe emabuweni ya milambu; kusungula hi 3000 BCE tindhzawu to tshama leti sasekeke ti akiwile e tikweni ra Mesopotamiya, e ribuweni ra nambu wa Nayli e Gibita, ribuwa ra nambu wa Indusi , na milambu leyi kulu ya Chayina.

Matimu ya misava ya khale (ngopfu ngopfu Yuropa na Meditera) ma hambanisiwa hi Matimu yaxikhale kufika eka 476 CE; Malembe yale xikarhi, kusukela eka lembe-xidzana ravunthlanu (5) kuya eka ravu khume na ntlhanu, kuhlanganisa na nguva ya nsuku ya vuIslamu (c. 750 CE – c. 1258 CE) ku hlanganisa na Malembe ya kupfuxelela ka Ithali (kusungula kwalomu ka 1300 CE); nguva yo sungula, kusukela eka lembe-xidzana ra vukhume nthlanu (15) kuya eka khume-nhungu (18), laha ku hlanganisiwa na nguva ya kuvoningeriwa, kusuka eka nguva ya tinkomponi kuta fika sweswi.

Exikarhi ka lembe-xidzana ra khume-nthlanu (15), kutsumburiwa ka vugandlisi bya tibuku, ku hluvukise tindlela ko hundzisa marungula, naswona ku hetisa nguva ya malembe yale xikarhi ivi kusungula nguva ya migingiriko Sayensi. Hikwalomu ka lembe-xidzana ra vu khume-nhungu (18), kuhlengeletiwa ka vutivi na thekinoloji, ngopfo ngopfu e Yuropa, swifikile e manembeleleni naswona swi sungula nguva ya tinkomponi.  Ehandle ka misava yakhale, kuhlanganisa na Chayina wakhale na Indiya yakhale, matimu ya ololoke hi kuhambana lokukulu. Hambi swiritano, hi lembe-xidzana ra makhume-nhungu (18), matimu ya minhluvuko ya vanhu leyi hamba-hambaneke yisungule ke hlangana hikwalaho ka swamabindzu ya misava na vukolonyi. Eka kotara yo hetelela ya lembe-xidzana, kukula ka nhlayo ya vanhu, vutivi, thekinoloji, swamabindzu, Mathlarhi ya tinyimpi, na ku thyakisiwa ka mbangu ku ye mahlweni hirivilo lerikulu swonghasi.




#Article 47: Vanhu (456 words)


Vanhu vamanguva lawa (Homo sapiens) hikuya hi Sayensi imuxaka wa rhavi ra swiharhi ra Hominina (Vanhu), leri riyelanaka na ntlawa wa timfenhe. Riviti ra Xilatini, homō rivula munhu kumbe munhu wa laha misaveni naswona sapiens  yivula kuthlariha.

Vanhu vahlawulekisiwa eka timfenhe hi mafambele na mayimele ya vona, kuhlanganisa na vuswikoti byo tirhisa mathulusi ku endla mintirho yo hambana hambana, naswona va na mabyongo lama kulukumba loko maringanisiwa na swiharhi.

Swimunhwana swo sungula, hakanyingi a swi hlayiwi swiri vanhu —ngopfungopfu australopithecines, leswi a swiri namabyongo na kuakeka ka miri loku yelanaka na timfenhe. Swotala eka swimunhwana leswi aswiiswikota ku tirhisa ndzilo, naswona aswi ake no tshama eka tindhzawu totala ta tiko-nkulu ra Yuraxiya, naswona hiswona swi tswaleke muxaka wa vanhu va manguva lawa (Homo sapiens) e Afrika kwalomu ka 200,000 wa malembe lamahundzeke. Swisungule ku kombisa mahanyelo yohluvuka kwalomu ka 50,000 wa malembe lamahundzeke. Vanhu vamanguva lawa vasungule ku valanga na tiko nkulu ra Afrika ivi va hangalaka na misava hinkwayo.

Kuhangalaka ka vanhu na ku andza ka nhlayo yavona  kavanyete mbangu na swimilana kuhlanganisa na swiharhi switala emisaveni. Ku humelala ka vanhu ku suka eka mabyongo ya vona lamakulu lama endleke leswaku vaswikota ku anakanya mianakanyo leyi rharhanganeke, tindzimi, kuthlanthla swiphiqo, ku vumba rixaka na ndhzavuko hi kuya hi ku ringisa van'wana. Vanhu vana switirhisiwa swotala leswi va switirhisaka kutlula swiharhi, naswona hi vona ntsena vakotaka ku tshivela ndzilo no sweka swakudya swa vona, nakambe hivona ntsena va ambalaka swi ambalo vathlela va tumbuluxa no tirhisa thekinoloji na vutshila.  

Vanhu vana vuswikoti lebyi kulu byo tirhisa mimfungo ku hundzisa marungula (tani hi ririmi na vutshila) leswaku vatiphofula na avelana miehleketo, naswona vathlela va ti hlawula hi swiyenge leswi ngana xikongomela xokarhi. Vanhu va tumbuluxe swiyimiso swa mahanyele leswi rharhanganeke leswi akiwaka hi mintlawa leyi tirhisanaka kumbe leyi luthanaka, kusukela eka ndyangu, vuxaka na politiki.  kunavela vutivi na ku navela kutwisisa na hlohlotela mbangu naswona vathlela va navela ku kongomisa swiendlakalo, swi tumbuluxe vutivi bya Sayensi, Filosofi, swiyilana na man'wana marhavi ya vutivi.

Hambi leswi vutomi bya vanhu vo tala abyi titshega eka vuhloti na mintlawa ya vavalangi,  nhlayo leyikulaka ya vanhu yi sungule to tihanyisa hi Vurimi na Swifuwo, kwalomu ka 10,000 wa malembe lamahundzeke, naswova leswi va endle leswaku va kota ku simeka nhluvuko. Mintlawa leyi ya va aka tiko yi yemahlweni yi ndlandlamuka leswi endleke leswaku yi simeka mfumo, vukhongeri na ndhzavuko emisaveni hinkwayo, hiku endla tano swi hlanganisa vanhu hi miganga leswaku va aka matiko na mimfumo. Nhluvuko lowu tisiweke hi ta sayensi na vutshunguri eka malembe-xidzana ya khume-nkaye (19) na makume-mbirhi (20), swi tise tithekinoloji ta mafurha ya mimovha na ku antswisiwa ka swa tarihanyo, leswi endleke nhlayo ya vanhu yikula hirivilo leri kulu. Hi lembe ra 2014, nhlayo ya vanhu ya misava hikwayo ayi ringanisawa kwalomu ka 7.2 watibhiliyoni na kutlula.




#Article 48: Vutomi (250 words)


Vutomi ixihlawurisi exikarhi ka swivumbiwa leswi hanyaka na leswi feke. kuna mihlovo yo hambana-hambana ya vutomi, yin'wana yakona i swimilana, swiharhi na tibhaktheriya. Ntivo-vutomi (Biology) isayensi ya swivumbiwa leswi hanyaka.

Kutafikela na namunthla, van'wa sayensi na van'wa tifilosofi va swikuma switika ku nyikela nhlamuselo ya riviti vutomi. Swivumbiwa swikota kudya no gayela swakudya, swikota ku twa, swikota ku tswala, naswona swikota ku hluvuka swithlela swikota ko tolovela mbangu lowu switshamaka eka wona kuya hi kulandzelelana ka switukulwana. Kuna mixaka-xaka ya swivumbiwa laha emisaveni, naswona hinkwaswo swi yelana hi kuva na nkuma wa khaboni na mati ya miri.

Van'wa sayensi va ehleketa leswaku vutomi byingava byi sungurile kusuka eka swivumbiwa leswinga hanyiki. Vutomi byo sungula bya laha misaveni byi ngava byi sungule kwalomu ka 3.5 biliyoni wa malembe, loko misava yisungule ku vumba maribye kumbe sava leri omeke. Mihleketo yin'wana iya leswaku vutomi byingava byi sungule hikwalaho ka hlangana ka swiaki swavutomi kwalomu ka 4.1-4.4 biliyoni wa malembe lamahundzeke. 

Ndlela leyi vutomi byingavaka byi tumbulixiwe hayona ayitiveki, hambi leswi kunga tala mavonele hi mhaka leyi. Kusukela loko vutomi byi tumbulukile, vutomi byi cinca-cincile kuya  hi mihlovo yo hambana-hambana. Hmabi leswi vutomi byi kumekaka himixaka yotala, kuringanyetiwa leswaka 99 wa tiphesenti ta swivumbiwa leswi hanyaka eka 5 biliyoni, wa swivumbiwa leswi tshameke swi hanya laha misaveni, aswahari kona. kuringanyetiwa leswaku kana kwalomu ka 10 kuya  14 wa timiliyoni taswivumbiwa leswi hanyaka. Hambileswi vutomi byi vonakaka laha misaveni ntsena, vanhu votala va ehleketa leswaku kuna mihlovo ya swivumbiwa leswi hanyaka ehandle ka misa.




#Article 49: Misava (135 words)


Misava (Hixigriki: Γαῖα Gaia,#cite_note-30|[n 6] kumbe hixilatini: Terra) i planeti ya vunharhu kusuka edyambyini, naswona hiyona leyi kulu eka tiplaneti ta mune letingana sava na maribye naswona hiyona ntsena planeti leyi tiveka yikota kuhlayisa vutomi.

Hikuya hi vulavisisi bya rhadiyo, misava yingava yitumbulukile kwalomu ka 4.54 wa tibhiliyoni ta malembe lamahundzeke. Eka ndhendzeleko wun'wa eka dyambu, misava viva yirhendzeleke hiyoxe kwalomu ka masiku ya 365.26 . 

Kwalomu ka 71 watiphesenti ta misava imati,
 kasi matiko-nkulu na swihlala swi helerisa misava.

Vuxaka exikarhi ka mpfhuka exikarhi ka misava na dyambu, naswihlawulekisi swa misava swiendla leswaku misava yikota kuhlayisa vutomi. kuna kwalomu ka 10 kuya ka 14 wa timiliyoni ta swivumbiwa leswi hanyaka laha emisaveni, naswoona kuna vanhu lava ringanaka kwalomu ka 7.3 wa tibiliyoni. Kuna matiku ya kwalomu ka madzana-mbirhi na makume nharhu (320) laha emisaveni.




#Article 50: Felix Alois Thuketana (642 words)


Felix Alois Thuketana (5 N'wendzamhala 1933 - †  02 Nhlangula 2013), a ari mutsari na muhundzuluxeri wa ririmi ra Xitsonga loyi  a xiximiwaka ngopfu. Hi lembe ra 1989, Thuketana u hlurile no nyikiwa sagwadi ra H.P. Junod Literary Prize eka xiyenge xa matsalwa ya ndhavuko, hi tsalwa rakwe leri nge N'wambilu Makokorho. Hambiswiritano, Xisomisana i buku leyi nga endla leswaku a va mutsari wa ndhuma swinene etikweni ra Afrika Dzonga, na le matikweni man’wana. Hi lembe ra 2007 u xiximiwe hi sagwadi ra Lifetime Achievement Literary Award leri a nyikiweke hi va ka South African Literary Awards, lava va seketeriwaka hi Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo, Phephahungu ra Sowetan na Nutrend Publishing. Thuketana u hoxe xandla eku tsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko a ta hundza emisaveni.

Thuketana i n'wana wa vumbirhi na swona a tlhela a va xiguma-ndzeni xa Mufundhisi J.W. Thuketana, loyi a a ri mufundhisi wa kereke ya Swiss Mission. U velekiwile hi siku ra 5 N’wendzamhala 1933, eBurgersdorp (Shiluvane) – Letaba District. Hikwalaho ka vutihlamuleri bya vufundhisi, ndyangu waka Thuketana a wu tshamela ku rhurha. Thuketana u kulele eLadyselborne le Pitori laha tatana wa yena a tirhela kona ntirho wa vufundhisi. U pasile tidyondzo ta yena ta purayimari na ta le sekondari kwale Ladyselborne. Muti wa ka vona wu tlhele wu ya tshama eDoornfontein ejoni.

U pasile tidyondzo ta yena ta vudyondzisi eLemana Institute. Hikokwalaho ka ku pfumeleka ka poso ya vudyondzisi endzhaku ka loko a hetile eLemana Institute, u xambirile ku tirha efemeni ya Pretoria Light Industry hi lembe ra 1954. Endzhaku ka nkarinyana, u kumile poso ya vudyondzisi exikolweni xa Bordeaux, kwale makaya hi lembe ra 1956. U hlanganisile khwayere ya vuyimbeleri ya xikolo, naswona u humelele ngopfu na khwaya ya yena leswi endleke leswaku a xiximiwa ngopfu eka miphikizano ya vuyimbeleri bya tikhwayere. Thuketana u dyondzisile eswikolweni swo hambanahambana, ku kondza a ya kuma ntirho wo va nhloko ya xikolo eGavaza Combined School, laha a nga hetelela a huma pecheni a ri kona hi lembe ra 1997.

Hi 1958 Thuketana na kokwa-wakwe DZJ Mathebule va simekile phepha-hungu ra Pusela leri a risekeriwa hi Masonia Products, leyi akuri khampani yo xavisa mirhi ya vutshunguri eTzaneen. Xikongomelo xa Phepha-hungu leri akuri ku tivisa vanhu hileswi endlekaka e xifundzeni xavona. Mphakelo wa vona awufikelele na le Sibasa. Thuketana a a tirha tani hi muteki-mahungu naswona a thlela ava mupfapfarhuti wa phephe-hungu leri, kufikela laha rithyiweke vito rintshwa ra Marungula. Hi lembe ra 1964 Mufundhisi Theo Schneider wa kerke ya Swiss Mission, u tsakele ntirho wa Thuketa naswona a n'wirhumela e xikolweni xa vufundhisi xa Mindolo, e Kitwe, e tikweni ra Zambiya. Thuketa u kumile Diploma ya yena eka Matsalwa ya xikreste. Nhlohlotelo lowu wu tikombe hi kuhetelela eka tsalwa ra yena ra Xisomisana.

Thuketana uve xirho xa Christian Writers Fellowship of Afrika, athlela ava xirho xa Xitsonga Writers Association, kukota a hundza emisaveni.

Thuketana u cate na Manana Louisa Thuketana, naswona va katekisiwe hi vana va nthlanu (majaha manharhu na tintombhi timbirhi).

Thuketana u tikombile ku va mutsari wa ntokoto hi ku hamba a tsala swihungwahungwana swa mafenya leswi loko a ri karhi a swi hlayela vanghana xikan’we ni tintangha takwe a vo dzumbela ro dlawa hi ku hleka. U xambirile ku humesa tsalwa ra yena ro sungula loko ku kandzisiwile buku ya “Kheleni ra Tihele” leyi a yi lo hundzuluxiwa ku suka eka ririmi ra Xisuthu (buku ya “Sekoting sa Lihele”) ku ya eka Xitsonga.

U tsarile tibuku leti landzelaka:

Thuketana u yile emahlweni a hundzuluxa tibuku leti landzelaka ku ta eka Xitsonga:

Thuketana u vile un’wana wa ntlawa lowu nga hundzuluxa tsalwa ra Deuterocanonical / Apocrypha ku ta eka ririmi ra Xitsonga ehansi ka vulawuri bya
South African Council of Bishops, laha athleleke a endzela tiko ra Israyele tani himurhumiwa wa huvo leyi.

Thuketana u thlomiwile tinsiva naswona anyikiwa masagwati lama landzelaka:




#Article 51: Etienne Penyisi Ndhambi (345 words)


Etienne Penyisi Ndhambi (9 Hukuri 1912 - †  09 Ndzhati 1986) A ari mutsari wa tibuku ta xitsonga leti hlanganisaka swiphato, swithlokovetselo na tinovele to hlaya, naswona utiveka ngopfu hi novhele ya yena leyi ayitsheke Mambuxu. U tlakusile ta ririmi ra Xitsonga hi ku va xirho xa Huvo ya ririmi ra Xitsonga ku sukela hi 1960 ku fikela 1972. U tekiwa tani hi un'wana wa vatswari va matsalwa ya xitsonga naswona u gingirikele matswalwa ya Xitsonga kuya fikela emakumu ka vutomi bya yena laha misaveni. Ndhambi u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni.

Ndhambi u velekiwile hi ti 09 ta Hukuri hi 1912 e Tlangelani, etikweni ra ka Mudabula. U dyondzile exikolweni xa Valdezia emelembeni ya va makume-nharhu, hi leswaku hi va (1930’s).

Ku suka eValdezia, u yisile tidyondzo takwe ekhale ka Lemana Training Institution ku ya dyondzela ku va mudyondzisi. Xikolo lexi a xi fambisiwa hi kereke ya Swiss Mission eAfrika Dzonga. U hetile ku dyondzela vudyondzisi hi lembe ra 1937. U dyondzisile exikolweni xa Valdezia nkarhinyana. U tlakusiwile ku va nhloko ya xikolo xa Tlangelani eka Mudabula hi 1941. U yisiwile hi valawuri va swa dyondzo nkarhi wolowo ku ya va nhloko ya xikolo eka Mashamba ku sukela 1942 ku fikela 1944. Ku sukela 1945 ku fikela 1958 u vile nhloko ya xikolo xa Ribolla. Hi 1959 u tlakusiwile a va mukamberi wa swikolo (Kumbe wa dyondzo) hi 1959. U vile mukamberi ku sukela nkarhi walowo ku fikela loko a khumuka entirhweni hi 1975. 

Tatana Ndhambi a a tekanile na Hendrika “N’wa Abel” Makaukau, naswona Vukati bya vona byi katekisiwile hi majaha ya ntlhanu: Isaiah Penyisi Etienne Ndhambi, Oscar Mahuntsi Ndhambi, Amos Ndhambi, Shisiwana Frank Ndhambi, Shibule Raymond Ndhambi na tintombhi timbirhi: Bihamhirhi Kate Ndhambi na Mihloti Marlene Mabasa . U hundzile emisaveni hi to 09 ta Ndzati 1986.

Tatana Ndhambi tlakusile ta ririmi ra Xitsonga hi ku va xirho xa Xitsonga Langauge Board ku sukela hi 1960 ku fikela 1972 a thlela a va mutsari wa tibuku
ta ririmi ra Xitsonga leti landzelaka.




#Article 52: Bennet Keats Mpilele Mtombeni (1190 words)


Bennet Keats Mpilele Mtombeni kumbe (Mthombheni), (14 N'wendzamhala 1926 - † 03 Mudyaxihi 1976) A ari mutsari wa tibuku, na maphepha-hungu ya xitsonga, naswona a ari murhangeri na mugingirikeri wa ririmi ra Xitsonga leswi swi n'wi thyiseke vito ra Nhlalala ya madoroba. Uvile xirho xa Ndzawulo ya Ririmi na Ndhavuko wa Xitsonga (Bureau for Tsonga Language and Culture) kusukela loko yisimekiwa hi lembe ra 1938 ku fiko loko a lova. Mthombeni a a tiveka ngopfu hi ndlela ya yena yo tsala Xitsonga xo tenga, xo hlantsweka, xi khuluka hi ku olova hi swigaririmi leswo hlawuleka. Mtombeni u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni.

Bennet Keats Mpilele Mtombeni imativula ya Nyavana Mthombheni, n'wana Mugimeti Mthombeni, naswona u tswariwile hi 14 Nw'endzamhala hi 1926 eBurgersdorp exifundzeni xa Tzaneen e limpopo.

Usungurile xikolo hi lembe ra 1936 exikolweni xale hansi eShiluvana Primary, laha a paseke ntanga ya 6. Kusuka kona uyile eJoni aya lava ntirho anga wukumi. Uyisile tidyondzo takwe emahlweni naswona a kala a kuma Junior Certificate, naswona endzaku ka nkarhinyana apasa Matriki ya yena, leswi n'wi pfuleleke tindlela takuya emahleni hi tidyondzo takwe ta B.A Degree leti a ari karhi atihetisisa loko ata lova.

Hi lembe ra 1950 laha a ari na malembe ya khume-mbirhi-mune wamalembe, Mpilele uthoriwile eSouth African Railways and Harbours tani hi phorisa. Hi 1960 uthoriwile e University of South Africa, laha a tirheke kona malembe mabirhi tani hi murhumiwa. Kusukela hi 1963 kuya eka 1971, uthoriwile eka South African Milk Board. Hikwalaho ka migingiriko ya yena eka rixaka ra matsonga na ku chivirikela ku antswisa vutomi na mayimele ya Vatsonga emadorobheni, uthoriwile hi mfumo wa Gazankulu tani hi muyimeri wosungula wa le madorobheni wa vatsonga. Leswi ekusunguleni, mfumo wa Gazankulu awuri hava ofisi, Mpilele u tirhele e kaya rakwe ra le Atteridgeville, naswona endzaku a rhurheriwa e Saulsville, kusuhi na masirha laha mfumo wa Gazankulu wusimekeke ofisi kona.

Hi lembe ra 1972 usungurile ku tsala eka phepha-hungu ra Ndzawulo ya Vutisi leri ari vitiwa Nhluvuko. U tsarile hi kuhambeta ku fikela loko a talova hi 1976. Xivangelo-nkulu xo tsala eka phephe-hungu ra Nhluvuko a kuri ku pfuxa Matsonga yarikwavo emadorobheni leswaku vatimila no tivonakarisa exikarhi tinxaka tin'wana. Hikwalaho ku vurhangeri byakwe usungule kutiviwa hi ra Nhlalala ya madoroba.

Mtombeni a ari xirho xo xiximeka xa ndzawulo ya swa ndzhavuko na ririmi ra Xitsonga (Bureau for Tsonga Language and Culture). Uvile mutshami-xitulu wa Komiti ya tibuku naswona athlela ava Xirho xavulawuri bya yona.

Mtombeni a a tekane na Josephine Thokozile Nkosi naswona a va katekisiwe hi majaha mambirhi na ntombhi yin'we kunga: Floyd Mandia Mthombeni, Leslie Marhule Mtombeni na Lauretta Thandiwe Mtombeni.

Tatana Mtombeni u tsarile tibuku leti landzelaka exikarhi ka malembe ya 1966 ku ya eka lembe ra 1976:

Mtombeni u hundzile emisaveni exibhedlele ya Tembisa endzhaku ka vuvabyi byokoma, Hi siku ra vu 3 eka Mudyaxihi hilembe ra 1976 ari na malembe ya 50 hivukhale. Ulovile endzhaku ka masiku ya khume na mune loko ku lovile mativula yakwe Floyd, loyi a nweleke e nambyini wa Crocodile River. Havambirhi va vekiwe hisiku rin'we endzhaku ka ntirhu wa rifu lowuveke e Atteridgeville Community Hall. Rifu rakwe rindzinginisile vanhu votala eGazankulu naswona mfumo wa Gazankulu awu yimeriwe hi nkulukumba H.W.E Ntsan'wisi tani hi mukhandli wa nhlonge.

Nkulukumba uvekile nkulumo leyi landzelaka eka ntirho wa rifu ra tatan Mtombeni e Atteridgeville Community Hall.

Nhenha ya tinhenha laha madorobeni yi hi siyile.
Nhlalala leyi a yi hlengeleta rixaka ra hina haleno madorobeni yi timekile.
Xihontlovila xa ririmi ra Vatsonga xi fambile.
Mutsari wa Mavala ya yingwe u hundzile.
Mutsari wa Mihizo ya kayivela u fambile.
Mutsari wa Vuhlangi bya vuhlangi u lovile.
Mutsari wa Ndzi tshikeni u chupukile.
Mutsari wa Ndzhaka ya vusiwana u nyamalarile.
Mutsari wa Mibya ya nyekanyeka u porokile.
Mutsari wa Malangavi ya mbilu u timekile.
Ririmi ra Vatsonga ri lahlekeriwile.
Rixaka ra Vatsonga ri lahlekeriwile.
Muhandzi wa tindzalama ta ririmi ra hina eku enteni ka rona ni le ku anameni ka rona u fambile. --(H.W.E Ntsan'wisi, 1976, 326 )

Ntsan'wisi u tirhisile nkarhi lowu ku tsundzuxa rixaka leswaku ndzhaka leyi siyiweke hi Mtombeni ya vutsari yi fanele kuhlayisiwa no yisiwa emahlweni.

A hi rileni Mpilele wa Mtombeni hi ri karhi hi tsundzuka
leswaku wa hanya hikuva u hi siyele ndzhaka leyi hi nga ta sala hi n'wi vona ha yona hi matsalwa lawa a ya siyeke. A nga yanga na vutlhari bya yena emasirheni, u hi siyerile byona ... tindzalama ta ririmi ra hina, leswaku hi sala na swona swi va ndzhaka ya hina. --(H.W.E Ntsan'wisi, 1976, 326 )

Muhleri wa phepha-hungu ra Nhluvuko u engetele rito rakwe eka marito ya vakhandli va nhlonge hi marito lama landzelaka:

... Mpilele a a ri mutsari wa vatsari. Ndzi nga engeta ndzi
vula leswaku a a ri egondzweni ra vatsari va vatsari. Exikarhi ka malembe mo ringana khume voko ra yena ri tsarile ku ringana nhungu wa tibuku. --(Nhluvuko, Vol. 17, No. 12 ya 1976:331 )

Dokodela Maluleke utsarile eleji (Vutsari bya matimu ya mufi) naswona unyikele nxaxamelo lowu hlelekeke wa vutsari byakwe. Eleji yakwe hi leyi landzelaka:

Leswo u etlele, ndzi mbhoni,
Leswo hikwalaho ka yini u late rimbambu,
Swi tiva hi Tatana ...

U te Ndzi tshikeni; u chukuvanya bya hlampfi exinjoveni,
U chukuvanyisa hi Malangavi ya mbilu,
Mbilu ya wena a yi pfurha,
Yi oxa hi malangavi,
Yi rhukurha ku vona Mibya ya nyekanyeka,
Mbilu yaku yi khahla tiko ro dadavala.

Tiko ri dadavala bya phunjavunja,
Mihizo ya kayivela yi kayivele wonge i mali ya xisiwana,
Vusweti bya rixaka byi ku dzudze Vuhlangi bya vuhlangi,
Vusweti byi ku dlokodla mbilu,
U ka u mila ntshiva u teka vunghwazi.

U mila Mavala ya yingwe,
Mavala ya yingwe ya ku tikirheta enhlohlorhini ya Everest,
Moya wo kwetsima wu ku tlhoma xidlodlo,
Wu ku rhuma ku ya hlikih/a Vutsonga,
Khamba ri ku sivile ri ku khina,
U nga si heta ku haxa evhangeli ya wena.

A wu vanga na makwanga,
U haxile Ndzhaka ya vusiwana,
U phamele rixaka; 
A wu sweka hi byongo, 
U phama hi penisele, 
U phamela ebukwini; 
Voko raku i nkombe wa nsuku,
Byongo byaku i nambu wa Nile.

Ririmi raku ematsalweni ri olova wonge i nhluvi; 
Ririmi raku a ri gogonyi, 
Marita yaku ya gemba; ya hlakah/a byongo; 
Ya kucete/a; ya titimeta torha ra vutivi; 
Ya tshunxa mapindzi; mafundzu ya nyekanyeka. 

Tintlharhi ti aneka vut/harhi byaku erivaleni, 
Ntokoto waku wu andlariwa tani hi sangu, 
Ntokoto waku wa mameka; a wu pundzulanga, 
Vutlharhi byaku byi phapha byongo bya vah/ayi vaku

U nombhela eka novhele, 
u nyanganya bya vulombe, 
Nghimeto u hava eka swihungwana, 
U tlanga xinave-nave, 
A wu kongomi, wo khovolela, 
Timhaka wo thya, u thya swange i ncuva, 
Marita yaku ya hakuta ntlhaveko, 
Mbilu yi sa' yi pfempfa hi ku nave/a. 

Leswo phata u swi nyenyile,
U vona ya ri Matshopetana ya tindzumulo 
Xa wena i ku boxa tshumba, 
U komba mhaka hi rintiho; u honokela mhaka 
U nga copeti, 
U monya leswi phewaka;
Ntivo-vuhleketi waku wu hi hlantswe mahlo, 
Nkunghwa wu sukile, 
Hi ta jikula hi chela eka ndzheko wa Ndzhaka ya vusiwana, 
Wu ta ka wu khapa hi vutivi ...--(D.R. Maluleke in Nkuzana (1989:72-74))




#Article 53: Thomas Howard Khosa (334 words)


Thomas Howard Khosa, (27 Khotavuxika 1953) i mutsari wa tibuku ta xitsonga, a thlela a tiveka ngopfu tani hi muvulavuleri wa mfumo wa xifundza xa Nw'alungu (Limpopo). Ehenhla ka kuva muvulavuleri wa mfumo loyi angana ntokoto, uthlela a tiviwa ngopfu hi tinovhele ta yena ta xitsonga to fana na Mulunguntima. Khosa u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe.

Thomas Howard Khosa u tswariwile hi 27 eka Khotavuxika hi 1953 a Pfukani Misssion Station, etikweni ra ka Mtititi (leri namunthla ritiviwaka hi ra Vuwani) e xifundzeni xa n'walungu (Limpopo). U hetile tidyondzo ta le hansi e Pfukani Lower Primary na le Schiel Higher Primary, naswona tidyondzo tale henlha u tihetise e Douglas Laing Smit laha a thlomiweke risiva ra xitifiketi xa Matriki hi lembe ra 1972. U yisile tidyondzo ta yena e mahlweni laha kumeke Digri yakwe eka tidyondzo ta Vutshila (Batchelor of Arts) eka Dyondzo ya mihleketo na Mahanyelo (Psychology and Sociology), e Yunivhesithi ya N'walungu.

Uthlele a dyondzela Vuvulavuri, Filosofi na Xizulu e Yunivhesithi ya Afrika Dzonga (UNISA). Kusukela hi lembe ra 1974, utirhele mfumo wa Gazankulu, a sungala a tirha tani hi Muhundzuluxeri wa ririmi kwalomu ka malembe ya mune, ivi a ta thoriwa nakambe tani hi Muvulavuleri wa mfumo ku ya fika hi lembe ra 1994. Endzhaku ka 1994, u yisiwile eka mfumo wa xifundza xa N'walungu laha a yeke mahlweni na ntirho wa yena wavuvulavuleri.

Hi nkarhi wa kutirhela mfumo wa Gazankulu, usungurile phepha-hungu ra xitsonga leri nge Mhalamhala, leri a rikongomisiwa hi mfumo wa tiko. Naswona hi yena loyi a sunguleke ku tsala Dayari na Buku ya lembe, ya Gazankulu. Naswona a thlela ava mutsalri-nkulu wa tinkulumo ta tinhloko ta mfumo hi ta Xipolotiki.

ka Mfumo wa Gazankulu. U tlhele a tirha eka “Gateway International Aiport” tanihi Mulawuri. Thomas Khosa i n’wa mabindzu eka nkarhi wa sweswi.

E henla kakuva muvulavuleri wa ntokoto naswona loyi a xiximiwaka, Khosa uthele a tivonakarisa eka matsalwa ya Xitsonga. U tsarile tinovheli na Swithlokovetselo swo hlaya nyana ku katsa na:




#Article 54: Matimu ya Matsonga (771 words)


Matsonga (Kumbe Machangana), i rixaka ra vanhu lava akeke e Afrika Dzonga, Mozambhiki na le Zimbabwe. Rixaka leri ri hambanisiwa hi swi yenge swa tindzimi swo hlayanyana leswi hlanganisaka Vahlanganu; Vadjonga; Vabila; Van'walungu na Vahlengwe, hikuya hi Henry Junod.  Varhonga, Vacopi na Vathswa ava hlayiwi eka Vatsonga, hambi leswi tindzimi tavona tiyelanaka. Ku ve na njheka-njhekiswano exikarhi ka Machangana na Matsonga, kusukela khale ka tinyimpi ta Manukosi, kambe kuta fikela sweswi, Machangana na Matsonga ma hlayiwa eka rixaka rin'we ehansi ka mfumo wa Afrika Dzonga. 

Khale ka khaleni, Vatsonga a va kumeka eDzongeni ra tiko ra Mozambiki (Junod, 1977:31). Junod u hlamusela leswaku Vatsonga a va tshama eSt. Lucia Bay eMozambiki hi malembe ya va 1250 (Junod, 1977:31). Kambe hi ku famba ka mikarhi va hangalakile ni tindhawu to hambanahambana va ala ku va ehansi ka Soshangana. Tindhawu leti va nga balekela eka tona hi leti na namuntlha ta ha riki na swikombiso swa tindlu ta Vatsonga ni ndhavuko wa vona. Hi lembe ra 1497, hosi ya le Portugal, yena Dom Manuel u rhumerile tinhenha ta yena hi tingalava ku ya pfula tindlela letintswha ta ku fika ematikweni lama nga si tiviwaka. Ku hlawuriwile Vasco Da Gama ku va mufambisi wa vona.

Loko Vasco Da Gama a fikile eMozambiki, u hlanganile na tihosi ta Vatsonga endhawini leyi vuriwaka Nyarimi (Inharime), a vumba vuxaka lebyinene na vona (Junod, 1977:31). Vasco Da Gama u kumile leswaku vanhu lava a va kumeka kona, vona Vatsonga, a va ri na tintswalo swinene na kona a va tsakela vanhu van’wana. Loko vanhu lava va tsakile a va phokotela mandla ku komba ku tsaka ka vona. Hikwalaho ka tintswalo ta Vatsonga eka tiko leri a va ri ka rona, swi endlile leswaku va thya tiko leriya vito ro sungula ra Mozambiki leswi vulaka, “Tiko ra vanhu lavanene.”

Eku sunguleni Vatsonga a va tshamile ku suka e St.Lucia Bay, eN’walungu wa KwaZulu-Natal, ku ya fika enambyeni wa Save eMozambiki. Ndhawu ya Vatsonga a yi katsa tindhawu ta N’walungu wa KwaZulu-Natal, Swaziland, Mpumalanga, Kruger National Park na Dzonga-N’walungu wa Zimbabwe. Matsalwa ya Perestrello (Santa Bento, 1554), Diogo de Couto (Santa Thome, 1589) na Lavanha (Santa Alberto, 1593) ya hlamusela leswaku a ku ri na mitlawa yo hambana ya Vatsonga eMozambiki yo fana

na vaRonga, Vanyayi, vaKalanga, vaLenge, vaNgoni, na vaNdzawu, vaTonga, vaHlanganu, vaCopi na vaHlengwe.Ntlawa wa vaRonga a va tshama exikarhi ka Maputo na St. Lucia Bay hi lembe xidzana ra vu 16, vaRonga a va fumiwa hi tihosi to fana na va Ngomane, Nyaka, Mpfumo, Lebombo (Livombo), Manyisa na Tembe. Swivongo leswi swa ha ri kona na namuntlha. Ku vuriwa leswaku tihosi to fana na Nyaka na Tembe a va ri tihosi ta matimba swinene ku sukela eDelagoa Bay, eN’walungu ku ya eSt.Lucia Bay edzongeni, ku ya fika etintshaveni ta Lebombo, evupeladyambu.

Hi nkarhi wa Mfecane hi lembe xidzana ra vukaye, Vatsonga vo tala a va akile exikarhi ka tiko ra Mozambiki (Jenkins, 2011). Soshangana loyi a ri ndhuna ya Tshaka, eka Zulu u hlaserile Vatsonga, a vumba vuhosi bya ka Gaza. Endzhaku ka Soshangane, n’wana wa yena Muzila u tekile vuhosi. Muzila u landzeriwile hi Nghunghunyane, loyi a nga khomiwa a pfaleriwa ekhotsweni hi Maputukezi eMandlakazi hi 1895. Hi malembe ya va 1835 va ka Nkuna, Valoyi, Mavundza na Rikhotso va sukile Mozambiki va kongoma eTransvaal eSouth Africa, va ala ku va hansi ka Soshangane. Va ka Maluleke vona va sukile Mozambiki hi ku chava Soshangane va ya tshama laha sweswi ku nga Kruger National Park. Van’wana Vatsonga va sukile Mozambiki na muhloti wa Muputukezi, Juwawa va kongoma eTransvaal, eAfrika-Dzonga, eAlbasini, kusuhani na laha ku nga na doroba ra Makhado sweswi. Va akile mfumo wa Xipilongo lowu a wu ri wa Magwamba. Hi lembe ra 1850 Muzila n’wana Soshangane u balekele eXipilongo hikwalaho ka nyimpi ya yena na makwavo Mawewe.

Hi lembe ra 1861 Muzila u tlhelele eMozambiki ku ya lwa na makwavo Mawewe, loyi a nga nwi hlula a balekela Swaziland (Junod, 1977:51). Muzila u fumile ku fika lembe ra 1884 loko a lova. N’wana wa yena Nghunghunyane u tekile vuhosi, kutani a ya tshama eBileni hi 1889. Hi lembe ra 1861 ku vile na nyimpi exikarhi ka Muzila na Maputukezi kutani va n’wi khoma. Ndhuna ya yena ya nyimpi Magigwana Khosa u yisile nyimpi emahlweni ku fika hi lembe ra 1897 loko a dlayiwa eMapulangweni. Hi lembe leri landzelaka Muzila u sukile eMozambiki na vanhu va yena, a kongoma eAfrika-Dzonga eBushbuckridge. Loko va fika, va kumile Vatsonga van’wana lava se a va tshama eAfrika-Dzonga, vo fana na va ka Mnisi hosi yale eBushbuckridge, Nkuna, Valoyi, na Magwamba lava a va tshama eTzaneen, Giyani,  na Malamulele.




#Article 55: Matimu ya Afrika (181 words)


Matimu ya Afrika masungula hi ku tumbuluka ka swimun'wana swa khale (Homo Sapiens) e Vuxa bya Afrika, naswona maya emahlweni kufikela namunthla, tani hi swirhundzu swa matiko lama hluvukaka. Matimu lama tsariweke ya minhluvuko ya khale ma sungula eGibita (Leyi sunguleke tani hi xiphemu xa mfumo wa Khushi lowu nga wa khlale ngopfu ku nagsi tsarima matimmu), enzhaku ka wona ku vile na mfumo wa Nubiya, Saheli na Maghreb e rimhondzeni ra Afrika. Hi malembe ya le xikarhi, vukhongeri bya Vusurumani byi sungule ku ndlandlamuka kuya e vupela dyambu bya Arabhiya kuya e Gibhita naswona byi tsemakanya Mahgreb na Sahel. Swun'wana swa switikwana na mifumo ya nkarhi wa khale ku ngasi fika vukolonyi, swi hlanganisa na ndhzavuko wa va Nok, mfumo wa Mali, mfumo wa Songhai, mfumo wa Ashanti, mfumo wa Mossi, mfumo wa Mutapa, mfumo wa Mapungubye, mfumo wa Sine, mfumo wa Sennar, mfumo wa Saloum, mfumo wa Baoli, mfumo wa Khayori, mfumo wa Zimbabwe, mfumo wa Khongo, mfumo wa Kaabu, mfumo wa khale ka Khathage, mfumo wa Numidiya, Muritaniya, mfumo wa Aksumita, mfumo wa Ajurani na mfumo wa Adali.




#Article 56: Mukhuhlwana wa Zika (376 words)


 Mukhuhlwana wa Zika (lowu tivekaka kambe tanihi  vuvabyi bya xitsongwatsongwana xa Zika i vuvabyi lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa Zika. Timhangu to tala a ti na swikombiso, kambe loko byi ri kona hi xitalo byi ringana na ku fana na    mukhuhlwana wa  dengue.Swikombiso swi nga katsa  mukhuhlwana, mahlo yo tshuka,  swivavi swa mahlangano, ku pandza hi nhloko, na  swirhumbarhumbana swa makhulophaphula. Swikombiso swi nga va kona ehansi ka kombo wa masiku. A ku vikiwangi mafu lawa ya vangiweke  hi nkarhi wo sungula wa ntlulelo. Ntluleto wu hlanganisiwa na Sidirome ya Guillain–Barré (GBS).

 Mukkhuhlwana wa Zika  wu hangalasiwa ngopfungopfu hi ku lumiwa hi tinsuna ta muxaka wa Ayedesi. nakambe byi nga  hangalasiwa hi timhaka ta masungu kusuka eka wanuna ku ya eka murhandziwa wa yena na ku va na vuswikoti byo hangalasiwa hi ku hundzisela tingati eka vanhu van'wana. Ntluleto eka vamanana lava yimeke nakambe ku nga tluleta na ricece na ku hlanganela na ku onhakeriwa hi vuyimani na  xihlokwana.  Mfembo wo kambela ngati, mitsakamiso, kumbe marhi ku kambela vukona bya xitsongwatsongwana xa Zika  RNa loko munhu a vabya.

Ku sivela ku katsa ku hunguta ku lumiwa hi vusuna eka tindhawu leti vuvabyi byi nga kona na ku tirhisa hi fanelo tikhondomu.  Matshalatshala yo sivela ku lumiwa ya katsa ku tirhisa  swilwisani na switsongwatsongwani, ku pfala miri wa wena hi swiambalo, tinete ta tinsuna, na ku susa mati lawa ya yimeke laha tinsuna titswalaka kona.  A ku na ntlhavelo lowu tirhisiwaka. Vatirhi va swa rihanyu va bumabumela leswaku vamanana eka tindhawu leti khumbekaka hi  2015–16 Ntungu wa Zika va fanele ku anakanya ku herisa vuyimani bya vona na ku nga yi eka tindhawu teleto. Hambi leswi ku nga riki na vutshunguri lebyi kongomeke ,  pharasetamoli (acetaminophen) yi nga pfuna hi swikombiso. Ku amukeriwa exibendhele a swi na nkoka.

Xitsongwatsongwana lexi vangeke vuvabyi xi kumiwe rosungula hi 1947.  Matsalwa yo sungula ya ntungu exikarhi ka vanhu ya vile kona hi 2007 e Federated States of Micronesia. , vuvabyi a byi ri kona eka makumemambirhi ya swifundza swa Amerika. Byi tiveka na ku va kona eAfrika, Asia, na le Pacific. Hikokwalaho ka ntungu lowu sunguleke eBrazil hi 2015,  Nhlangano wa Rihanyu wa Misava   wu tivise ximfumo leswakukhombo ra Rihanyu ra swa Vaaki ra vilerisa misava hinkwayo hi Nyenyanyani 2016.




#Article 57: Mukhuhlwana wa tihumba (342 words)


Schistosomiyasisi, lebyi tivekaka kambe tanihi  mukhuhlwana wa tihumba , i vuvabyi lebyi vangiwaka hixitsongwatsongwana swa fuletiwemeleswi  vuriwaka tischistosome. ndlela ya mitsakamiso kumbe  marhumbu ya nga tlulewiwa. Swikombiso swi nga katsa  ku vava ka xifuva, nchuluko, mahambuka ya ngati, kumbe  ngati eka mitsakamiso. Lava khomiweke hi xiyimo Eka vana, swi nga va nga ku nga kuli kahlena ku tikeriwa ku dyondza.

Vuvabyi byi hangalasiwa hi ku hlangana na mati yo tenga lawa ya nga na switsongwatsongwana. Switsongwatsongana leswi swi huma eka mati lawa ya tluletiweke hi tihumba ta mati yo tenga Vuvabyi byi kumeka ngopfu eka vana va le ka matiko lawa ya ha hluvukaka tanihi loko va ri ku tlangela ematini lawa ya tshakisiweke. Yin'wana mixungeto ya le henhla yi katsa varimi, vaphasi va tinhlampfi, na vanhu lava tirhisaka mati yo ka ya nga tengangi esikwini. I ya ntlawa wa   ku khomiwa hi helimithi. Ku kuma leswi u twaka swona i ku kuma mandza ya xitsongwatsongwana eka mitsakamiso kumbe mahambuka ya munhu. Swi nga tiyisisiwa kambe hi ku kuma tiantibodi ta ku lwisana na vuvabyi engatini.

Tindlela to sivela vuvabyi ti katsa ku antshwisa mfikelelo wa mati yo tenga na ku hunguta nhlayo ya ti humba. Eka tindhawu leti vuvabyi byi kumekaka eka kona, vutshunguri Praziquantel byi nga nyikiwa kan'we hi lembe eka ntlawa hinkwawo. Leswi swi endleriwa ku hunguta nhlayo ya vanhu lava tluletiweke naswona, na ku hangalasa vuvabyi. Praziquantel i vutshunguri lebyi bumabumeriwaka hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava (WHO) eka lava tiviwaka ku va va tluletiwile.

Schistosomiyasisi yi khoma kwalomu ka 210 wa timiliyoni ta vanhu misava hinkwayo kusukela va 2012. Kwalomu ka 12,000 ku ya eka 200, 000 wa vanhu va fa hi byona lembe na lembe. Vuvabyi byi kumeka hi xitalo eAfrika, tanihi le Asia na Afrika-Dzonga. Kwalomu ka 700 wa timiliyoni ta vanhu, eka ku tlula 70 wa matiko, va tshama laha vuvabyi byi kumekaka. Eka matiko lawa byi kumekaka eka wona, Schistosomiyasisi i bya vumbirhi eka  Malaria exikarhi ka vuvabyi bya switsongwatsongwana lebyi khumbaka swinene ikhonomi. Schistosomiyasisi wu longoloxiwile tanihi vuvabyi byo kumeka ko karhi




#Article 58: Vuvabyi bya Rihuhu (863 words)


Vuvabyi bya Rihuhu i xitsongwatsongwana xa vuvabyi lebyi vangaka ku pfimba ka byongo eka vanhu na swin'wana swiharhi swa ngati yo kufumela. Swikombiso swo rhanga swi nga katsa mukhuhlwana na vonaka xi lumiwile. swikombiso leswi swi landzeriwa hi xin'we kumbe ku tlula xa swikombiso leswi landzelaka: ku famba hi madzolonga, nyanyuko wo ka wu nga lawuleki, ku chava mati, ku hluleka ku fambisa swirho swin'wana swa miri, ku hlanganahlangana, na  ku titivala. Endzhaku ko vonakala ka swikombiso, vuvabyi bya rihuhu mikarhi yo tala byi yisa eku feni. Nkarhi lowu nga kona exikarhi ka ku kuma vuvabyi na ku sungula  swikombisa hi xitalo I n'hweti ku ya eka tin'hweti tinharhu. Hambiswiritano, nkarhi lowu wu hambana ku suka ehansi ka vhiki ku ya eka ku tlula lembe. Nkarhi wu ya hi mpfhuka lowu xitsongwatsongwana xi faneleke ku wu famba ku fikelela   sisiteme ya misiha yo lawula. 

Vuvabyi bya rihuhu byi hundziseriwa eka vanhu kusuka eka swiharhi swin'wana. Vuvabyi bya rihuhu byi hundziseriwa loko xihari lexi tluletiweke xi khuhlana kumbe luma xihari xin'wana kumbe munhu.  Marhi ya xiharhi lexi tluletiweke nakambe ya nga hundzisela emahlweni vuvabyi bya rihuhu loko marhi ya hlangana na xiharhi xin'wana kumbe munhu. Timhangu ta vuvabyi bya rihuhu to tala eka vanhu ti vangiwa hi ku lumiwa hi timbyana. Ku tluala 99% wa timhangu ta vuvabyi bya rihuhu eka matiko lawa timbyana ti nga na vuvabyi bya rihuhu byi vangiwa hi ku lumiwa hi timbyana. Eka  MaAmerika,  ku lumiwa hi timangadyana hi swona hi xitalo swi vangaka ntluleto wa vuvabyi bya rihuhu eka vanhu, naswona ehansi ka 5% ya timhangu ti huma eka timbyana. Makondlo a ya tali ku khomiwa hi vuvabyi bya rihuhu.  Xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya rihuhu xi ya ebyongweni hi ku landzelerisa  misiha ya Periferali. Vuvabyi byi nga fembiwa endzhaku ka ku sungula ka swikombiso.

Ku lawula swiharhi na minongonoko ya ntlhavelo swi hungutile xungeto wa vuvabyi bya rihuhu kusuka eka timbyana eka swifundza swo tala. Ntlhavelo wa vanhu va nga si va na byona ku bumabumeriwile eka vanhu lava nga le ka xungeto. Ntlawa lowu nga le ka xungeto wa le henhla wu katsa vanhu lava tirhaka hi timangadyana kumbe lava tshamaka nkarhi wo leha eka tindhawu leti vuvabyi bya rihuhu byi nga kona. Eka vanhu lava nga tivaka vuvabyi bya rihuhu,   ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu na immunoglobulin ya vuvabyi bya rihuhu swi tirha ku sivela vuvabyi  loko munhu a amukela vutshunguri ku nga si sungula swikombiso swa vuvabyi bya rihuhu. Hlantshwa laha u lumiweke na laha u khwayekeke ku ringana 15 wa timinete  hi xisiphi na mati, povidone iodine, swibasisi tanihilaha swi nga dlayaka xitsongwatsongwana na ku vonaka swi tirha eka ku sivela ku hundziseriwa emahlweni ka vuvabyi bya riruhu.  Kova nhlayo yintsongo leyi nga pona  eka vuvabyi bya rihuhu endzhaku ka ku komba swikombiso.  Leswi swi endliwa hi vutshunguri bya tindhawu to tala lowu tivekaka tanihi Ntwanano wa Milwaukee

ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu i ntlhavelolowu tirhisiwaka ku sivela vuvabyi bya rihuhu. Ku na yo hlaya leyi nga kona leyi ha yimbirhi yi nga hlayiseka na ku tirheka.  yi nga tirhisiwa ku sivela vuvabyi bya rihuhu byi nga si naswona nkari wo leha endzhaku ku khomiwa hi xitsongwatsongwana xo tanihi ku lumiwa hi mbyana kumbe mhangadyana. Nsawuto lowu nga kona wu teka nkarhi wo leha endzhaku ka mimpimo yinharhu ya mirhi. Hi xitalo yi nyikiwa hi jekixeni edzobyeni kumbe nyameni.  Endzhaku ko va na byona ntlhavelo wu tirhisiwa xikan'we na immunoglobulin ya vuvabyi bya rihuhu. ku bumabumeriwa leswaku lava nga le ka xungeto wo kuma vuvabyi va tlhaveriwa va nga se byi kuma. Ntlhavelo wu tirha eka vanhu na swin'wana swiharhi. Nsawutiso wa timbyana wa tirha eka ku sivela vuvabyi eka vanhu.

Timiliyoni ta vanhu misava hinkwayo va tlhaveriwile na ku kumbetela leswaku leswi swi hlayisa ku tlula 250,000 wa vanhu hi lembe. Wu nga tirhisiwa hi vuhlayiseki eka mitlawa ya malembe hinkwawo. Kwalomu ka 45 wa tiphesente ta vanhu va huma nkarhinyana ku tshukela na ku twa ku vava laha va tlhaviveko kona hi jekixini. Kwalomu ka 5 na 15 wa tiphesente ta vanhu va nga va na mukhuhlwana,ku pandziwa hi nhloko, kumbe ku nhlanta. Endzhaku ka ku khomiwa hi vuvabyi bya rihuhu a ku na leswi lwisanaka na leswi kombisiweke. Ntlhavelo wunyingi a wu na thimerosali Ntlhavelo lowu endliweke kusuka eka misiha wu tirhisiwa ntsena eka matiko yatsongo, ngopfungopfu eAsia na le Latini Amerika, kambe a wu tirhi kahle naswona wu na swivuyelandzhaku swinyingi.  Ku tirhisa yona a swi bumabumeriwanga hi Nhlanganu wa Rihanyu wa Misava.  

Nxavo wa le holisele wu le xikarhi ka 44 na 78 USD eka khoso ya vutshunguri kusukela hi 2014. Eka United States khoso ya ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu yi tlula 750 USD.

Vuvabyi bya rihuhu byi vanga kwalomu ka 55,000 wa mafu misava hinkwayo lembe hinkwaro. Ku tlula 95% wa mafu lawa ya humelela e Asia na le Afrika. Vuvabyi bya rihuhu byi kona eka ku tlula 150 wa matiko na matikonkulu ya Antartika. Ku tlula tibiliyoni tinharhu ta vanhu ti tshama eka swifundza swa misava laha vuvabyi bya rihuhu byi nga kona.  EYuropa na  le Australia, vuvabyi bya rihuhu byi kona ntsena eka timangadyana. swihlala swinyingi leswitsongo a swi na vuvabyi bya rihuhu na switsanana.




#Article 59: Vubofu bya le nambyeni (380 words)


Onchosesiyasisi , lebyi tivekaka kambe tanihi  vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni na vuvabyi bya Vubofu , I vuvabyi lebyi vangiwaka hi ntluleto na xivungwana xo hanya eka swin'wana Onchocerca volvulus. Swikombiso swikatsa ku nwayisa ko vava swinene, swibudzwabudzwana enghoheni, na vubofu. I ku tlulela hi xitalo ka vumbirhi loku vangaka vubofu hi mhaka ya ku tluletiwa, endzhaku ka thirachoma.

Xivungu xo hanya eka swivumbiwa swin'wana xi hangalasiwa hi ku lumiwa hibuleki  fulayi xa  rixaka raSimuliyamu. Hi xitalo ku lumiwa kanyingi ku va kona ntluleto wu nga si va kona. Switsotswana leswi swi tshama kusuhana na milambu, hi mhaka vito ra vuvabyi ri tshyiwile hi ndlela leyi. Loko swi nghenile endzeni ka munhu, swivungwana swi ntumbuluxa swivungu leswi humaka hi le nghoheni. Laha swi nga tlulela eka buleki fulayi leyi landzelaka leyi nga lumaka munhu. Ku na tindlela to tala ta mfembo ku katsa na: ku veka ebayosipi ya nghohe ekamati ya munyuna ku yimela xivungwana xi huma, na ku languta emirini wa swivungwanankulu.

Entlhavelo wo lwisana na vuvabyi a wu kona. Ku sivela i ku papalata ku lumiwa hi switsotswana.  leswi swi nga katsa ku tirhisiwa ka swilwisani na switsotswana na ku ambala kahle. Matshalatshala yan'wana ya katsa ku hunguta nhlayo ya switsotswana  hi ku fufuthela chefu ya switsotswana. Matshalatshala yo herisa vuvabyi hi ku tshungula ntlawa wa vanhu kambirhi hi lembe ku le kuyeni emahlweni eka tindhawu to hlaya ta le misaveni. Ku tshunguriwa ka lava tluletiweke  hi murhi wa ivhamekitini tinhweti ta ntsevu ku ya eka lembe. Vutshunguri lebyi byi dlaya xivungu kambe ku nga ri swivungunkulu. Murhi wa dokisisayiklilayini, lowu dlayaka na swo yelana na bakitheriyamu leyi vuriwakaWolibachiya, yi endla leswaku swivungwana swi tsana naswona yi bumabumeriwa hi van'wana vanhu. Ku susiwa ka matshumba enyameni hi vutshunguri swi nga endliwa naswona.

Kwalomu 17 ku ya eka 25 wa timiliyoni ta vanhu va tluletiwile vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni, na kwalomu ka 0.8 wa timiliyoni a va ha voni. Ntluletonkulu wu humelela eka matiko ya le Dzongeni wa Afrika, hambileswi timhangu ti nga vikiwa na le Yemeni na tindhawu titsongo ta le xikarhi ka Amerika na Dzongeni wa America Hi 1915, Dokodela Rodolfo Robles u kume rosungula vuxaka bya xivungu na vuvabyi. Swi longoloxiwile hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava tanihi vuvabyi byo kumeka ko karhi




#Article 60: Nhlokonho (491 words)


Nhokonho, kambe lowu tiviwaka tanihi vuvabyi bya Hansen (HD), i bya nkarhi wo leha ntluleto wa byona wu vangiwa hi bakitheriya ya  mayikhobakitheriyamu lepiraye na  mayikhobakitheriyamu Lepiramathosisi.' Emasungulweni, ntluleto a wu na swikombiso na ku va kona kusuka eka 5 ku ya eka malembe ya 20. Swikombiso leswi vonakalaka swi katsa ku pfimba ka misiha, tiphayiphi ya moya nghohe na mahlo. Leswi swi nga hetelela eka ku lahlekeriwa hi vuswikoti byo twa ku vava na swiphemu swa mahelo hi mhaka ya ku vaviseka kambe hi ku vuyelela kumbe ku tlulela hi mhaka ya mbanga leyi nga tekeriwangiki enhlokweni. Ku tsana na ku vona switsongo swi nga va kona.

Nhlokonho wu hangalaxiwa exikarhi ka vanhu. Wu va kona hi ku khohlola kumbe ku hlangana na swihalaki swo huma enhompfini ya munhu loyi a tluletiweke. Nhlokonho wu va kona hi xitalo exikarhi ka lava hanyaka evusiwaneni na ku pfumeriwa leswaku wu hundziseriwa emahlweni hi swmatana leswi hefemuleriwaka ehandle. Ku hambana na leswi ku pfumeriwaka eka swona, a wu tluleli. Tinxaka timbrhi letikulu ta vuvabyi ti kumeka eka nhlayo ya tibakitheriya leti nga kona: pawusibasillari na basillarinyingi. Tinxaka letimbirhi ti hambaniseka hi nhlayo ya  nhlonge yo ka yi ngari kahle,ku van a nhlonge feke,  Mfembo wu tiyisisiwa hi ku kumiwa ka   bakisili ya asidifasiti eka bayopisi ya nghohe  hi ku kambela DNA leyi tirhisaka  angulo wo landzelelana wa polimerase. 

Nhlokonho wa tshunguleka hi vutshunguri lebyi vuriwaka vutshunguri bya Swidzidziharisinyingi (MDT). Vutshunguri bya nhlokonho ya pausibasillari  dapsone na  rifampisini ku ringana 6 wa tin'hweti. Vutshunguri bya nhlokonho ya bakisilarinyingi byi na rifampisini,  dapsone na tlilofazimine ku ringana 12 wa tin'hweti. Vutshunguri lebyi byi nyikiwa mahala hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava nhlayo ya swin'wanyana swilwanaswitsongwatsongwana swi nga tirhisiwa. Misava hinkwayo hi 2012, timhangu ta vuvabyi lebyi nga tshungulekiki bya nhlokonho a ti ri 189, 000 ehansi ku suka eka 5.2 wa timiliyoni hi va1980. Nhlayo ta timhangu tintshwa a yi ri 230,000. Timhangu tintshwa ti humelela eka 16 wa matiko, laha India yi vikaka ku tlula hafu.  Kwalomu ka 200 wa timhangu ta vikiwa hi lembe eUnited States. Kwalomu ka 200 ya timhangu ta vikiwa lembe na lembe eUnited Kingdom.

Nhlokonho wu khomile vanhu ku ringana gidi ra malembe. Vuvabyi byi kume vito leri kusuka eka  rito ra Xilatini  Lepra, leswi vulaka magegetsu, loko rito  Vuvabyi bya Hansen ri tshyiwile endzhaku ka Dokodela    Gerhard Armauer Hansen. Ku hambanisa vanhu hi ku va veka eka tikholoni ta nhlokonho swa ha humelela eka tindhawu to fana na  India,   China,  na le Afrika. Hambiswiritano, tikholoni tinyingi ti pfarile kusukela loko nhlokonho wu nga ha tluleri. Xinyumiso ka vanhu a ku fambelana na nhlokonho eka matimu yotala, leswi yisaka emahlweni ku va xirhalanganyi eka ku vika hi wexe na ku tshunguriwa ka ha ri na nkarhi. Van'wana va teka rito wanhlokonho ri ri xikhunguvanyiso, ku tsakeriwa marito  Vanhu lava tluletiweke nhlokonho.  Siku ra Misava ra Nhlokonho ri sunguriwe hi 1954 ku vitanisa ku lemukisa eka lava khumbekaka hi nhlokonho.




#Article 61: Leyiximeniyasisi (346 words)


Leyiximeniyasisi, leyi tsariwaka kambe leyiximaniyosi ivuvabyi lebyi vangiwaka hiphurotozowenii xitsongwatsongwanaxa muxaka waLeyiximaniyana ku hangalasiwa hi ku lumiwa hi tinxaka tin'wana taSendifulayi. Vuvabyi byi nga hangalaka hi tindlela tinharhu:  nhlonge, marhimila, kumbe Leximeniyasisi ya le marhumbyini Ya xivumbeko xa nhlonge yi vonaka hi tialisa ta nhlonge, kasi ya xivumbeko xa marhimila yi vonaka hi tialisa ta nhlonge, nomu, na tinhompfu, na ya le marhumbyini yi sungula hi tialisa ta nhlonge na ku tivonakisa hi mukhuhlwana, ngati yi tsongo eka tisele ta ngati yo tshuka, na ku kula ka rivengo na xivindzi. 

Ku tlulela eka vanhu swi vangiwa hi ku tlula 20 wa tinxaka ta Leyiximeniya. Timhaka ta xungeto ti katsa, vusiwana, ku nga dyi kahle, ku tsemiwa ka mirhi, na ku rhurhela emadoropeni. Tinxaka ha tinharhu hinkwato ti nga fembiwa hi ku vona xitsongwatsogwana eka mayikhirosikopi. Ku tatisela, vuvabyi bya le marhumbyini byi nga voniwa hi ku endla swikambelwana swa ngati. 

Leyiximeniyasisi yi nga tsunguleka hi ku etlela ehansi ka tinete leti nga ni vutshunguri bya  switsotswana. Magoza yan'wana ya katsa ku fufuthela chefu ya switsotswana ku dlaya tisendifulayi na ku tshungula vanhu lava khomiweke hi vuvabyi ka ha ri na nkarhi  ku sivela ku hangalaka ku ya emahlweni. Vutshunguri lebyi lavekaka byi ya hi leswaku u byi kume kwihi vuvabyi, tinxaka ta Leyiximeniya, na muxaka wa ntluleto. Mirhi yin'wana leyi tirhisiwaka eka vuvabyi bya le marhumbyini  yi katsa  liposomali amphotheriyasini B,  Ku hlangana ka  phentavheleti antimoniyalisina pharomosini,  na miltefosine. eka vuvabyi bya nhlonge, pharomosin,,fulukunazolephenitamidini yi nga tirhiseka.

Kwalomu ka 12 wa timiliyoni ta vanhu  sweswi va tluletiwile  eka matiko yan'wana ya 98. Kwalomu ka 2 wa timiliyoni wa timhangu letintshwa  na le xikarhi ka 20 na 50 wa magidi ya mafu ya va kona lembe na lembe. Kwalomu ka 200 na   miliyoni wa vanhu eAsia, Afrika, Dzongeni na le xikarhi ka America, na Dzonga wa Europe ti tshama eka tindhawu laha vuvabyi byi nga kona. Nhlangano wa Rihanyu wa Misava wu kumile ku tsemeriwa eka mirhi yin'wana ya ku tshungula vuvabyi. Vuvabyi byi nga kumeka eka nhlayo ya swiharhi swin'wana, ku katsa na timbyana na makondlo




#Article 62: Mavabyi (124 words)


Vuvabyi  i xiyimo xo kavanyeta rihanyo lerinene eka swivumbiwa leswi hanyaka. Tidyondzo ta swivangelo swa mavabyi ti vuriwa patholoji.  Mavabyi ma fambisana na swikombiso leswi hlawulekeke. Mangaha vangeriwa hi switsongwatsongwana kumbe ku karhala ka masocha ya miri. Mavabyi makhumba vanhu enyameni, mathlela makhumba matitwele ya vona, hikuva kukhomiwa hi mavabyi kungacinca mavonele ya munhu hi vutomi na mahanyele.

Rifu leri vangiwaka hi mavabyi, ri tala ku vuriwa rifu ra ntumbuluko. Kuna swiyenge swa mune swa mavabyi: Mavabyi laya tlelelaka, Mavabyi yotsona, Mavabyi ya xitswariwa, na mavabyi ya mihleketo. Mavabyi manga thlela ma hambanisiwa hi xitlulela na kupfumala xitlulela. Mavabyi laya ngana nhlayo yalehenhla yo dlaya i mavabyi ya kusiveka ka misiha yangati, malandzeriwa hi mavabyi ya misiha yangati ya nhloko na Mavabyi ya xifuva.




#Article 63: Timbhoni ta Yehovha (463 words)


Timbhoni ta Yehovha i vukhongeri bya xikreste lebyi nga pfumeriki e ka vunharhu-vun'we ku hambana na vukhongeri bya vukreste lebyi tolovelekeke. Ntlawa lowu wu vika vulandzeri bya misava hinkwayo bya kwalomu ka 8.683.117 miliyoni ta vahuweleri, kwalomu ka 15 wa timiliyoni wa lava kumekaka e mitsombanweni, na kwalomu ka 20.919.041 wa timiliyoni ta vanhu lava veke kona e Xitsundzuxweni. Timbhoni ta Yehovha ti rhangeriwa hi Huvo leyi Fumaka, kunga ntlawa wa vakulu e Warwick, lowu simekaka tidyondzo hikwato ta vona  kuya hi tinhlamuselo ta Bhibhele . Vatirhisa ngopfu Bhibhele ya vona leyi tiviwaka hi , Vuhundzuluxeri bya matsalwa bya Misava leyintshwa, hambi leswi tibuku tavona ti tshahaka vuhundzuluxeri byin'wana . Vupfumela leswaku kuherisiwa ka mafambiselo ya sweswi ya misava e Armageddon kutshinele, naswona leswaku ku simekiwa ka Mfumo wa Xikwembu laha misaveni, hi xona ntsena xintshuxo xa swirhalanganya hikwaswo leswi languteke vanhu hikwavo.

Ntlawa lowu wusukela eka Swichudeni swa Bhibhele, kunga ntlawa lowu simekiweke kwalomu ka malembe ya 1870 hi Charles Taze Russell loyi a sunguleke Zion's Watch Tower Tract Society, naswona vathlela va cinca mafambisele na tidyondzo ta vona e hansi ka vurhangeri bya Joseph Franklin Rutherford. Vito ra Timbhoni ta Yehovha riamukeriwile hi ntlawa lowu hi lembe ra 1931 leswaku wutihambanisa na mintlawa yin'wana ya Swichudeni swa Bhibhele leswi sukaka e tidyondzweni ta  Russell.

Timbhoni ta yehovha titiveka ngopfu hi kuchumayela ka muti-hi-muti, kuhangalasa tibuku tavona leti vuriwaka Xihondzo xo Rindza na Xalamuka!, ku ala Vusocha na kucheriwa ka ngati. Vatshemba leswaku iswa nkoka ku tirhisa vito ra Yehova eku khongeleni. Va ala Vunharhu-vun'we, Kupona ka moyaxiviri, na ndzilo wa tihele, leswi va vulaka swi hambana na matsalwa. Ava tlangeri Khisimusi, Gudu, Masiku yo tswariwa kumbe tiholide na swihenwa leswi va vulaka swi huma eka vukhongeri bya Vujagana naswona swihambana na Vukreste. Valandzeri vantlawa lowu va vula tidyondzo ta vona Ntiyiso naswona vativona vari entiyisweni. Va vona vanhu van'wana lava naga ehandle ku vupfumeri lebyi tani hi lava hombolokeke naswona vari e hansi ka nhlohlotelo wa Sathana, naswona va hunguta ku tihlanganisa na vona. Vuxupuri bya nhlengeletano/vandla byi hlanganisa Kususiwa kunga rito ravona leri hlamuselaka ku hlongoriwa no bakanyiwa. Vanhu lava susiweke vanga ha thleriseriwa loko va voniwa va hundzukile.

Vuyimo bya vukhongeri leyi mayelana na ku ala vusocha na ku hlonipha mujeko, byi va vangele madzolonga na Mifumo ya matiko yo hlaya. Hiswona leswi vangeleke leswaku, van'wana va Timbhoni ta Yehovha va xanisiwa naswona vukhongeri byavona byi arisiwa ematikweni man'wana. Kuphikelela ka vona e tihuveni ta milawu swi hlohlotele timfanelo ta ximunhu ematikweni yohlaya.

Nhlangano lowu wu thlele wu soriwa ngopfu eka timhaka leti hlanganisaka Vuhundzuluxeri bya vona bya Bhibhele, Tidyondzo ta vona, Makhomele ya ti mhaka taku xanisa himasangu, na kuhlohlotela no chavisa valandzeri vavona. Mixungeto leyi yi ariwile hi varhangeri vavona naswona yinwana yi kanetiwile etihuveni ta milawu.




#Article 64: Timfanelo ta ximunhu (939 words)


Xiyenge xa vumbirhi xa Vumbiwa ra Afrika Dzonga xi hlanganisa Timfanelo ta Ximunhu, vumbiwa leri sirhelelaka timfanelo leti hlanganisaka, vumunhu, vupolitiki ku hlanganisa timfanelo ta rihanyo na manindzu. Timfanelo leti nga eka vumbiwa to tirhisiwa eka milawu hinkawyo, naswona ti boha marhavi hinkwawo ya mfumo, kuhlanganisa vurhangeri bya tiko, phalamende na Tihuvo tanawu.

Vumbiwa ro sungula ra Timfanelo ta ximunhu laha Afrika Dzonga, a tikumeka eka xiyenge xa vunharhu xa vumbiwa ra xinkarhana ra lembe ra 1993, leri simekiweke tani hi xiphemu xa mbulavuriswano wo herisa mfumo wa xihlawuhlawu. Vumbiwa ra sweswi risimekiwe hi 4 Nyenyankulu 1997.

A ku nge vi na xi hlawuhlawu ehenhla ka wena. Kambe pfhumba ro ringananisa emintirhweni (affirmative action) na xihlawuhlawu xo twala swa pfumeleriwa.
 
 Hinkwerhu ha ringana emahlweni ka nawu naswona a ku nge vi na xihlawuhlawu ehenhla ka hina.

Xindzhuti xa wena xi fanele ku hloniphiwa no sirheleriwa.

 Hinkwerhu hi na Xindzhuti xa Ximunhu lexi faneleke ku hloniphiwa.

U na mfanelo ya vutomi 

 Hinkwerhu hi na mfanelo wa vutomi.

A wu nge pfaleriwi u nga tengisiwi,u xanisiwa kumbe ku tshinyiwa hi ndlela leyi nga riki kahle. Madzolonga ya le mindyangwini a ya pfumeleriwi.

 A wu nge khomiwi u pfaleriwa kuri hava ku tengisiwa kumbe ku xanisiwa hi ndlela yin’wana.

Vuhlonga na Nsindziso wa ntirho a swi pfumeleriwi.

 A wu nge tshikileriwi hi vuhlonga kumbe nsindziso wa ntirho.

A wu nge sechiwi kumbe kaya ra wena ri sechiwa kumbe ku sechiwa nhundzu ya wena.

 Mfanelo ya wena ya xihundla yi katsa miri wa wena, ndyangu na nhundzu.

U nga tshembhela no ehleketa swihi na swihi leswi u swi lavaka naswona u nga landzelela vukhongeri lebyi u byi tsakelaka.

 U na mfanelo ku ehleketa, ku tshembha no khongela hi ndlela yihi na yihi leyi u yi tsakelaka.

Vanhu hinkwawo (ku katsa na vamahungu) va nga vula leswi va swi tsakelaka.

  U na mfanelo wo vula, ku hlaya no dyondza swin’wana na swin’wana leswi va swi hlawulaka kambe mbhulavulo wa rivengo a wu pfumeleriwi.
  

U nga kombisa ku vilela, phiketa no yisa  xivilelo. Kambe u fanele ku endla leswi hi ku rhula.

 U na mfanelo wo hlengeletana hi ku rhula, ku kombisa ku vilela.

U nga va na xinghana na mani namani kuya hi leswi u swi lavisaka xiswona.

  U na mfanelo wo va na xinghana na mani na mani.

U nga seketela nhlangano wa tipoliti lowu u wu tsakelaka. Loko u ri muaka tiko, no va na kwalomu ka 18 wa malembe u nga vhota.

  U nga vumba nhlangano wa tipolitiki, u va na hofisi no vhotela nhlangano wihi na wihi eka minhlawulo leyi ntshuxekeke no va kahle.

Vuaka-tiko bya wena a byi nge susiwi eka wena.

  Ku hava muaka-tiko loyi a nga tsoniwa vuaka-tiko.

U nga ya no tshama kwihi na kwihi laha Riphabliki ra Afrika Dzonga.

  U na mfanelo yo nghena no huma laha Riphabliki hi ku tsakela ka wena.

Unga endla ntirho wihi na wihi lowu u wu tsakelaka.
   
 U na mfanelo yo hlawula ntirho wihi na wihi wa swa nawu kumbe ntirho hi ndlela yo ntshuxeka.

U nga joyina minhlangano ya vatirhi no tereka

 Mutirhi un’wana na un’wana na muthori u na mfanelo wo kondletela no kanerisana ku yisa emahlweni swikongomelo swa vona.

 U na mfanelo ya mbango lowu tengeke U na mfanelo to yo sirheleriwa, mbango lowu tengeke.

Nhundzu ya wena yi nga tekiwa ntsena eka wena loko ku landzeleriwe milawu leyi faneleke.

 Ku hava munhu loyi a nga tsoniwaka nhundzu, handle ka loko ku landzeleriwe nawu wa mani na mani.

Mfumo wu fanele ku vona leswaku vanhu va kuma tindlu ta kahle.

 U na mfanelo yo kuma yindlu leyi faneleke.

Mfumo wu fanele ku vona leswaku u kuma swakudya na mati, Nhlayiso wa Rihanyo na nsirhelelo wa vaaki.

 U na mfanelo ya rihanyo ra kahle, swakudya leswi eneleke na mati na nsirhelelo wa vaaki

Vana va malembe ya le hansi ka 18 va na timfanelo to hlawuleka, ku fana na mfanelo wova va nga xanisiwi.

 N’wana un’wana na un’wana u na mfanelo yo va na vito etikweni na nsirhelelo eka ku xanisiwa no va ku tlangiwa hi yena.

U na mfanelo ya dyondzo ya mani na mani, ku katsa dyondzo ya lavakulu, hi ririmi ra wena (loko leswi swi koteka).

 U na mfanelo yo kuma dyondzoya mani na mani hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka.

U nga tirhisa ririmi ra wena ku, na kulandzelela ndzhavuko lowu u wutsakela.

 U na mfanelo yo tirhisa ririmi leri u ri tsakelaka no tlangela ndzhavuko wa wena.

Miganga yi nga tiphina hi mindzhavuko ya yona; va landzelela vukhongeri bya vona, no tirhisa ririmi ra vona.

 U na mfanelo yo vumba, joyina no hlayisa mintlawa ya swa vona ya ndzhavuko, lingwisitiki na vukhongeri lebyi va byi tsakelaka.

U na mfanelo yo fikelela mahungu wahi na wahi lawa mfumo wunga na wona.

 U nga fikelela mahungu lawa yanga na mfumo ku sirhelela timfanelo ta wena.

Magoza hi mfumo ya faneleku twala.

 U na mfanelo ya goza ra mafambiselo leri nga le nawini, ro twala no va kahle.

U nga va na xiphiqo xa swa nawu lexi bohiweke hi khoto, kumbe xiyenge lexi fanaka.

 U na mfanelo yo o loloxa minkwetlembetano ya swa nawu ekhoto kumbe eka ku tengiwa kun’wana loku nga voyamiki.

Mfanelo yo sirhelela vanhu lava khomiweke, khotsiweke kumbe ku hehliwa.

 Loko u khomiwa, u na mfanelo yo miyela, ku yisiwa ekhoto ku nga si hela 48 wa tiawara na mfanelo wo va na muyimeri wa swa na nawu.

Hinkwayo milawu leyi yi landza nawu wa misava, naswon yi tirha eka hinkwavo lava tshamaka e Rhiphabliki ya Afrika Dzonga. Hinkwato timfanelo leti ti nga pimiwa loko swi twala ku endla tano.




#Article 65: Xikwembu (204 words)


Xikwembu xitekiwa kuri xivumbiwa xale henhla-henhla naswona vanhu va veka ripfumelo ra vona eka xona.  Vukwembu byi hlamuseriwa hi vadyondzi va swa taripfumelo, byi hlanganisa lexi tivaka hinkwaswo, xa matimba hinkwawo, lexi nga kona hinkwako naswona lexi veke kona kusukela e kusunguleni.

Xikwembu hakanyingi xi vona xi ri hava miri wa nyama, xithlela xiri hava vununa kumbe vusati, hambiswiritano nhlamuselo ya ku tumbuluxa misava  yi vangele leswaku xikwembu xihlamuseriwa hi vununa. 

Xikwembu xina mavito yo tala kuya hi ku hambana hambana ka vukhongeri. E Gibita ya khale, xikwembu a xi vitiwa Aten, loyi a a tshembiwa leswaku i mutumbuluxi lonkulu. E Bhibheleni ra xiyuda xivuriwa, Loyi anga Yena, naswona hi tetragrammaton YHWH (Yaweh) (Xiheberu#x3A; יהוה#x200E;#x200E;, leswinge: Ndzi loyi ndzinga Yena; Loyi anga kona) ma tirhisiwa tani hi mavito ya Xikwembu, kasi Yahweh na Yehovah ma tirhisiwa tani hi mavito ya xikwembu. Eka vukreste bya vunharhu-vun'we, xikwembu xi tiviwa tani hi Xikwembu - Tatana, Xikwembu-N'wana na Xikwembu-Moya wo kwetsima. Eka vukhongeri bya Xiyuda, swi tolovelekile ku vita Xikwembu hi Elohim kumbe Adonai. Eka vukhongeri bya Xisurumani, ku tirhisiwa vito Allah, Al-El, kumbe Al-Elah, tani hi vito ra Xikwembu.

Mavonele yo hambana hambana ya tumbuluxe vukhongeri lebyi pfumelaka leswaku vukhongeri hinkwabyo byi khongela xikwembu xin'we hambi leswi byin'wana na byin'wana byi xi twisisaka hi ndlela yo hambana.




#Article 66: Vukreste (247 words)


Vukreste i vukhongeri lebyi tshegiweke eka vutomi na tidyondzo ta Yesu Kreste kuya hi Testamente leyintshwa.

Vukreste i vukhongeri lebyi kulu kutlula mixaka hinkwayo ya vukhongeri emisaveni, naswona byi na malandza yo tlula 2.4 #x77;#x61;#x20;#x74;#x69;biliyoni, la ma tiviwaka tani hi Vakreste. Vakreste va pfumela leswaku Yesu i n'wana wa Xikwembu naswona i muponisi wa misava, loyi ku vuya ka yena ku vhumbiweke e ka Testamente ya khale.

Vukhongeri bya Vukreste byi nga hlamuseriwa hi kukomisa eka ku pfumela leswi landzelaka. Leswaku Yesu u xanisekile, a lova, a vekiwa e sirheni, a chikela e tiheleni, naswona a pfuka eku feni, leswaku a nyika lava va pfumelaka eka yena, nkutsulo wa swidyoho swa vona. Vathlela va pfumela leswaku Yesu u thlandlukele e matilweni, laha a fumaka na Xikwembu-Tatana, swin'we na Moya lowo kwetsima, naswona leswaku u ta vuya a ta avanyisa lava hanyaka na vafi athlela a nyika valandzeri vakwe vutomi lebyi nga heriki. Ku tswariwa ka yena, ku chumayela ka yena, ku vambiwa ka yena, na ku pfuxiwa swi vuriwa eVhangeli kumbe Mahungu lamanene. Rito evhangeli rithlela ri hlamusela matsalwa ya vutomi bya Yena na tidyondzo ta yena, leti tivekaka ngopfu hi leti tsariweke hi —Matewu, Mareka, Luka, na Yohani.

Vukreste byi sungule hi lembe-xidzana ro sungula. Byisimekiwe ku suka e Yudeya, naswona byi hangalake ku xika e Yuropa, Siriya, Bhabhilona, Ashiya, Gibhita, Topiya na Indiya, naswona hi lembe-xidzana ra vumune byi vile vukhongeri bya ximfumo bya le Rhoma. Byi yile emahlweni byi hangalaka na misava ku fika e Amerika, Ostraliya na Afrika wale dzongeni. 




#Article 67: Swikwembu (369 words)


Kuphahla Swikwembu (Kumbe kuphahla Vafi), swi tshegiwe eka rirhandzu na ku xixima vafi. Eka mindzhavuko yin'wana, swi yelana na ku pfumela leswaku ku na vutomi endhzaku ka rifu, naswona vafi vahundzuka swikwembu naswona va swikota ku pfuna kumbe ku kavanyeta njombo ya lava hanyaka. Mintlawa yin'wana yi xixima varikwavo va ngati lava loveke; vukhongeri byin'wana, ngopfu-ngopfu Vukhongeri bya Vukatolika byi xixima vakwetsimi tani hi va vulavuleri emahlwenika Xikwembu.

E Yuropa, Axiya, Oxiyeniya na le matikweni man'wana ya Afrika, xikongomelo xo phahla swikwembu i ku tsakisa swikembu leswaku swi katekisa lava hanyaka. Kuphala swikwembu, swithlela swi tirhisiwa ku aka muti na xivongo, kutshembeka emutini na ku ku kurisa rixaka. Kuphahla swikwembu, ku kumeka eka tinxaka hinkwato ta vanhu hi ku hambana hambana ka ma phahle.

Kuphahla swikwembu swa hambana na ku khongela xikwembu. Eka mindzhavuko yin'wana ya xi Afrika, swikwembu swi voniwa tani hi vahlanganisi kumbe vayimeri va lava vahanyaka, naswona swikwembu swikota ku ngenelela tani hi varhumiwa exikarhi ka xikwembu na vanhu lava hanyaka. Tani hi mimoya leyi ayiri vanhu, swikota ku twisisa swi laveko swa vanhu ku antswa ku tlula swivumbiwa swa moya. Mindzhavuko yin'wana yi pfumela leswaku swikwembu swi fanela ku hlayisiwa hi switukulwana leswi hanyaka, naswona leswi swi katsa ku nyikela hi swakudya na swi laveko swin'wana. Van'wana vatshemba leswka ku phahla kova vutihlamuleri bya vumunhu hambi loko swikwembu swinga twi kumbe ku vona leswi endliweke.

Mindzhavuko yin'wna leyi xiximaka swikwembu, a yi swiviti ku phahla. Hiyona mhaka leyi, kungana ku hambana exikarhi ka ku phahla swikwembu na ku khongela xikwembu. Ku phahla indlela yo xixima no hlayisa swikwembu eka vutomi bya swona bya vumoya. Hiswona leswi endlaka leswaku mindzhavuko na vukhongeri byo tala byi yelana emhakeni ya maphahlele. Van'wana va vhakela masirha ya vinyi va vona kumbe swikwembu swin'wana swa vona, naswona va siya swiluva no basisa sirha. Kambe leswi a swi fani na ku gandzela.

Ku phahla swikwembu ku tolovelekile e Afrika, naswona i xiphemu xa vukhongeri byo tala by ndhzavuko. Swi tatisiwa hi ku pfumela eka xikwembu, hambiswiritano swikhongelo kumbe swikombelo na magandzelo swi nyikeriwa eka swikwembu. Kuphahla swikwembu i xiendlo lexi tolovelekeke eka ma Afrika yotala, naswona hakanyingi va hlanganisa ku phahla swikwembu na vukhongeri lebyi va byi amukeleke bya manguva lawa.




#Article 68: Vukhongeri (226 words)


Vukhongeri i nxaxamela wa mindzhavuko ya matikhomele, swi endlo, mavonele, matsalwa yo kwetsima, tindzhawu to kwetsima  na mafambisele ya vutomi ya vanhu. vukhongeri byo hambana hambana byi nga katsa ku mbe ku pfumala swiyenge leswi hlanganisaka Vukwembu, swilo leswi kwetsimaka, Ripfumelo, Xivumbiwa kumbe swivumbiwa swa matimba swa moya kumbe muxaka wokarhi wa ku nga heli naswona swi tisa matimba eka vutomi.

Swiendlo swa vukhongeri swinga katsa switoloveto, kuchumayela, switsundzuxo na vugandzeri (bya Xikwembu/Swikwembu), maganzelo, minkhuvo, kuthwasa, mintirho ya rifu, mintorho ya micato, kukhongela, vunanga, kuhlanganisa na mindzhavuko ya vanhu. Vukhongeri byi na matimu yo kwetsima na swiviko. leswi hlayisiweke eka matsalwa yo kwetsima, na swifungo, na tindzhawu, leswi swi ringetaka ku nyika xivangelo xa vutomi. Vukhongeri byi nga thlela byi va na switori swa xikombiso, leswi van'wana va malandza va tshembaka leswaku  swa ntiyiso, leswi nga na xikongomelo xo hlamusela masungulo ya vutomi, ntumbuluko na swin'wana. Ripfumelo, ehenla ka swivangelo, rivoniwa tani hi xivangelo xa tidyondzo ta Vukhongeri. kwalomu ka 84% wa va aki va misava va pfumela eka yin'we ya nthlanu wa vukhongeri, kunga Vukreste, Vusurumani, Vuhindu, Vubhudha na vukhongeri bya ndzhavuko.

Kuya emahlweni ka nhluvuko na sayensi, ku vangele leswaku vukhongeri byi soriwa ngopfu e manguveni lawa, hambileswi vanhu van'wana vanga pfuleki eka vukhongeri. Tidyondzo ta vukhongeri ti hlanganisa, Vufundhisi, tidyondzo ta sayensi ni vukhongeri. Tidyondzo leti ti hlamusela matumbulukelo na matirhele ya vukhongeri.




#Article 69: Bibele (224 words)


Bibele (Kusuka eka xiGriki τὰ βιβλία, tà biblía, Ti buku ) i nxaxamelo wa matsalwa yo kwetsima ya xiyuda na vukreste. I nxaxamelo ya matsalwa la ma tsariweke hi minkarhi yo hambana hambana, hi vatsari vo hambana hambana, e ti ndzhawini to hambana hambana. Mayuda na Vakreste vateka tibuku leti nge Bibeleni tani hi rhekhodo ya nkoka leyi sukaka eka xikwembu leyi hlamuselaka vuxaka exikarhi ka vanhu na Xikwembu.

Ti Bibele leti kandziyisiweke ta hambana nyana hi kuya hi vuhundzuluxeri. Testamende ya khale ya Xikreste yi yelana na Bibele ya Xiheveru, kasi Testamende leyintshwa yi yelana na Septuagint ya xigriki; Bibele ya xiheveru eka vukhongeri bya xiyuda yi vitiwa Tanakh.

Kuna mavonele na matitwele yo hambana hambana exikarhi ka mintlawa ya vukreste mayelana na Bibele. Varhoma Katolika, Va Anglikani na Va Vuotodoksi va tshikelela ku twanana na ntikelo wa Bibele ku  ri mukhuva wo kwetsima, kasi Maphrotestanti ma tshikelela leswaku Bibele yiri yoxe ntsena hi yona yinga ya nkoka eka vukhoneri bya vukreste.

Ku ringanisiwa leswaku ku xavisiwe kwalomu ka 5 wa tibiliyoni ta ti Bibele, leswi endlaka yiva buku leyi xaviweke ngopfu ya nkarhi hinkwawo. ku xavisiwa kwalomu ka tikhopi ta 100 wa timiliyoni hi lembe, naswona yi na nhlohlotelo lowu kulu eka vutsari na matimu, ngopfu ngopfu e vupela-dyambu laha Bibele ya Gutenberg yi veke buku buku yo sungula ku gandlisiwa hi xitalo.




#Article 70: Nkwakwa (237 words)


Nkwakwa, (Strychnos madagascariensis, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Hambileswi nsinya lowu wu nga kuriki wu leha, kambe wu anamisa magaca ya wona lama hlayeke. Mihandzu ya wona wu nandzika ngopfu, naswona tinyunge ta muhandzu lowu, tinga tirhisiwa ku basisi mati., yi na muvala wa xitshopana naswona wu tele vitamin C na Citric Acid, naswona wu rhandziwa ngopfu hi vanhu na timfenhe, hi swona leswi endlaka wu toloveleka ku vitiwa hi xinghezi leswaku i Monkey Orange. Endzeni ka makwakwa kuna tinyunge leyi khomeke timongo. Timongo ta makwakwa ti na vufungu na swona ta dlaya.

Tinyunge ta makwakwa a titirhisiwa ku ringela tihlampfi, hikwalaho ka leswi tinga na vuxungu. Vanhu a va gayela tinyunge ivi va ti haxa e matini laha ku ngana tihlampfi, endzhaku ka nkarhi, tihlampfu leti feke ti sungula ku tlakuka ti ta ehenhla ka mati. Ndlela leyi yo ringela, yi yirisiwile e matikweni yo tala hi kwalaho ka vuxungu lebyi dlayaka swiharhi swotala ematini. Tihlampfi leti khomiwaka hi ndlela leyi, ti fanele ku swekiwa leswaku vuxungu byi hela.

Junod, u ya e mahlweni a hlamusela swiyilana leswi a swi fambisana na malayisele ya makwakwa:

Tinyunge ta makwakwa, ti tiviwa ti vitana rihati, hi kuvula ka vakhegula va tiko. Loko ku endliwa Mfuma, tinyunge ta makwakwa a ti fanelanga ku tshikiwa e rivaleni, hi kuva ti ta vanga tilo na rihati.




#Article 71: Bushbuckridge (188 words)


Bushbuckridge (Xibunu#x3A; Bosbokrand) i xidorobana ehansi ka Masipala wa Mugaga wa Bushbuckridge, ekaXifundza xa , Mpumalanga, Afrika-Dzonga. Vito ra Bushbuck Ridge ri nyikiwile hikwalaho ko va ku kumekile mitlhambi leyikulu ya timhunti endhawini leyi hi kwalomu ka malembe ya va1880, na le goveni leri tivekaka ngopfu ra  WNW-ESE edzongavuxa bya xiphemu xa masipala lowu. Xidorobana xa Bushbuckridge xi kurisiwile ematlhelo ka vhengele leri pfuriweke hi 1884.

Tindhawu ta malokixi na switandi leswi nga edzongeni wa Bushbuckridge swi vumba doroba ra xiyimo xa le henhla leri vitaniwaka Bushbuckridge NU (ku ya maavelo ya tindhawu eka ku hlayiwa ka vanhu) hi 2011 population of 1070, vuandlalo bya 1,587.56 square kilometres (613 sq mi).

Sweswi (2016) xidorobana lexi xi na mavhengele ya xiyimo xa la henhla  (ya swiambalo, swingolongondzwana swa le ndlwini, swakudya na swin'wana na swin'wana), tibangi letikulu ta Afrika-Dzonga, swofamba (tithekisi na mabazi) leswi lawuriwaka hi mfanelo na tikamara ta madokodela ya meno, ya mahlo na ya vutshunguri bya mavabyi yan'wana hi ku angarhela. Hikwalaho ka migingiriko ya Masipala wa ndhawu mapatu ya antswisiwile. leswi swi hungutile na nhlayo ya tinghozi ta mimovha kumbe swofamba leti a ti koxa vutomi bya vanhu.  




#Article 72: Kwangalatilo (117 words)


Kwangalatilo i xiendlakala xa le mpfhukeni xa maxele, lexi endlekaka loko mathonsi ya mati ma kavanyeta miseve ya dyambu, na swona ma hambanisa mivala ya miseve leyi. Nkwangalatilo wu vumbeka wu va xiphemu xa xirhendzevutana e mpfhukeni was tilo. Nkwangalatilo wu voneka ntsena loko u langutisa u fularhele dyambu.

Minkwangalatilo yingava xirhendzevutana, kambe hi kota ku vona xiphemu ntsena kuya hi mathonsi ya mati lawa mange mpfhukeni was tilo. 

Eka nkwangalatilo wo sungula, xiphemu xa xirhendzevutana xi na muvala wa wasi endzeni, naswona muvala wale handle wuva wotshwuka. 

Eka mikwangalatilo yimbirhi leyi thlandlamanaka, nkwangalatilo wa vumbirhi wukumeka ehenhla ka lowosungula naswona mivala yawona yi hundzulukile, lowo tshwuka wule ndzeni ka xirhendzevutana, ivi lowa wasi wuva le henhla/handle.




#Article 73: Khisimusi (207 words)


Khisimusi i nkhuvo wo tlangela ku tswariwa ka Yesu Kreste, ka lembe na lembe, naswona nkhuvo lowu wu khomiwa hi siku ra vu 25 eka N'wendzamhala naswona wu tlangeriwa hi kwalomu ka tibiliyoni ta vanhu emisaveni hinkwayo. Evu pela-dyambu, nkhuvo lowu wu tlangeriwa masiku ya 12 kunga si fika siku ravu 25, naswona. Siku ra khisimusi i siku rohumula e matikweni yo tala, naswona ritlangeriwa na hi vanhu votala lava vangariki vakreste, hambi leswi swiyenge swin'wana swa vukreste swi nga fambisaniki na nkhuvo lowu. E matikweni man'wana siku leri thlandlamiwaka hi ra Khisimusi, ri tlangeriwa hi ku nyikana tinyikona ku tsakela swakudya swa ndyangu.

Hambileswi siku na n'weti ya tswariwa ka Yesu yinga tiviwiki, hi lembe-xidzana ra vumune, Kereke ya vukreste ya vupela-dyambu yi simekile siku ra ti 25 ta N'wendzamhala tani hi siku ro tswariwa, siku leri rivuye ri amukeriwa nale vuxa-dyambu. Namunthla, vakreste votala va tlangela siku leri. Hambiswiritano, tikereke tin'wana tale vuxa-dyambu byi tlangela siku leri hikuya hi Alimanaka ya khale, naswona kunga siku ravu 7 eka Sunguti. Kuhambana loku ku vangiwa hi kutirisa ti Alimanaka to hambana. Siku leri swinga endleka leswaku ri yelana na kuhela ka tin'weti ra nkaye kusuka eka siku leri vakreste vakhale va tshembeke leswaku angava a xurhiwile harona.




#Article 74: Pfilu (187 words)


Pfillu (Vangueria infausta Kumbe Africanmedlar), i muhlovo wa nsinya lowu tswalaka muhandzu wo fana na mu-Apula, naswona wu kumeka e Dzongeni wa tiko-nkulu ra Afrika. Muhandzu wa nsinya owu wu dyeka. Swayila ku tirhisa tihunyi ta Pfilu ku endla ndzilo, eka tinxaka ta le Afrika Dzonga.
 

Nsinya lowu wukomile loko wu ringanisiwa na misinya yin'wana, hambi leswi wukulaka ku fika eka 8 wa timitara hi kuleha naswona wu na marhavi yo devyela e hansi. 

Mu handzu wa nsinya lowu wuvitiwa Pfilwa, naswona i wa ri hlaza loko wa hari mbisi. Pfilu i ra xirhendzevutana naswona ira vuhlaza bya nsuku loko rivupfile hinkarhi wa ximumu.

Nsinya lowu wu kumeka hixitalo emakwhatini ya nyaka, makhwati ya tihunyi na ndzawu  ya swinkovana, e Dzongeni na Vuxa-Dyambu bya tiko-nkulu ra Afrika, e Uganda, Kenya, Tanzania. Malawi, Mozambhiki, Zimbambwe, Namibia, Botswana na Afrika Dzonga. 

Nsinya lowu i xihlovo xa swakudya ematikweni-xikaya ya Afrika Dzonga. Mapfilwa madyeka manga swekiwanga, kumbe manga omisiwa naswona maswekiwa, kasi timongo tawona ta katingeka naswona ta dyeka. Matluka ya kona ma rhandziwa ngopfu hi timbuti na swiharhi swin'wana. Matluka na timintsu ta wona ti tirhisiwa ngopfu hi tin'ganga.




#Article 75: Rihati (140 words)


Rihati ri vangiwa hi ku chika ka ndzilo wa gezi lowu kumekaka loko marifu mambirhi ma hlangana. Mpfumawulo wa rihati wa hlwela ku fika, loko wu ringanisiwa na rivilo ra rivoningo ra rihati.

Rihati ti ba misava kwalomu ka marhengu ya 40 - 50, sekondo yin'wana na yin'wana, leswi vulaka leswaku ri ba misava kwalomu ka 1.4 wa tibiliyoni hi lembe. 

Kuna swivangelo swo tala leswi nga vangaka rihati naswona swi vangelo leswi swa hambana kuya hi tindzhawu ta misava. Swi vangelo leswi swi nga ha hlanganisa magonyele ya ndzhawu, mahungele ya moya, mberha na mpfhuka exikarhi ka ndzhawu na nambu kumbe mati.

Rihati hakanyingi ri vangiwa hi loko moya wo kufumela wu himana na moya wo titimela, naswona swi vanga ku dzolongana ka xibhakabhaka. Rihati ringa ha vangina na hi ximbhembhe, kumbe ximusi xa mindzilo ya nhova, hambi ku ri vuxika. 




#Article 76: Milala (244 words)


Milala  kumbe Ncindzu (Raphia australis), i nsinya lowu tiviwaka hi ku humesa Vusurha (byala byo basa) naswona wu kumekaka e ribuweni ra Kosi e Mozambhiki na Afrika Dzonga. Nsinya lowu wu le nghozini yo nyamalala leswi wu tsemiweke ngopfu, hiswona leswi vangeleke ribuwa ra Kosi ri sirheleriwa.

Hikuya hi Henri Junod, Vatsonga a va teka nkarhi wavona ku pfelerisa byala bya Vusurha eka minsinya ya milala, ngopfungopfu a Pessene e Komati Poort, laha a tshameke nkarhinyana kona. Junod uhlamusele ndlela leyi byala lebyi abyi hlengeletiwa hayona:

 Khwati a ri tsemewa hi kuya hi tindhuna ta tiko, naswona ndhuna yin'wana na yin'wana yi hlengeleta Vusurha eka milala leyi nga e khwatini ra yona. Nsinya wa Mulala wuvatliwa hi le henhla, ivi andzhaku ka masiku yamune, wu ta vatliwa wu byekela ivi ku tsimbiwa xikhudya xankwakwa, leswaku xi hlengeleta Vusurha bya milala. Loko xikhudya xitele, n'wini wa xona u xiteka axihalatela eka Jomela ra yena ri kala ritala.

Vuxurha lebyi abyi hlayisiwa eka Jomela leri a ri vitiwa gandzelo. Swa yila ku khoma xikhudya, unwa hi xona. Munhu loyi a kumekaka ari kunweni eka xikhudya a a hlamuriwa hindlela leyi landzelaka:

    

Loko a kumeka hindlela leyi, a a bohiwa mavoko na milenge ivi a tshikiwa e handle vusiku hinkwabyo, rikala rixa leswaku a khatisiwa.

Matluka ya milala yi vitiwa Tinhlamalala, naswona ma tirhisiwa ngopfu ku rhunga tingula to hambana hambana. Junod uhlamusele ndlela leyi tinhlamalala ti omisiwaka naswona tithlela ti lovekiwa eka mivala yo hambana hambana. 




#Article 77: Nkuwa (152 words)


Nkuwa kumbe Nkuwa wa le Kapa (Ficus sur) i nsinya lowu kumekaka ngopfu e tikweni-nkulu ra Afrika. Ninya lowu wu tshamaka wu tsakile lembe hinkwaro naswona wu kula hi xihatla ku fikelela kwalomu ka timitara ta 5 ku ya fika eka 12, naswona yin'wana ya yona yinga kula ku fikela eka 35 kya eka 40 wa timitara hi kuleha. Nsinya lowu kula ivi wu endla ndzhuti wo anama. Nsinya lowu wu tswala makuwa yohlaya eka rhavi rin'we, hiswona leswi endlaka leswaku nsinya lowu wu fambisana na mbeleko naswona wuthlela wu tirhisiwa tani hi gandzelo. 

Nkuwa wu kumeka ngopfu e matikweni yo hlanganisa Cape Verde, Senegambia evupela-dyambu bya Afrika kufika e Cameroon. Wakumeka nale vuxa-dyambu e Eritrea, N'walungu wa Somalia na le Yemen, kasi wuthlela wukumeka ematikweni hinkwayo ya le dzongeni bya Afrika ehandle ka  Lesotho na mananga ya Botswana, Namibia na Afrika Dzonga. Nsinya lowu wukumeka e makhwatini na tindzhawu ta mabyasi. 




#Article 78: Nsala (176 words)


Nsala (Strychnos spinosa kumbe Bambara#x3A; Kankoroba) i nsinya lowu kumeka e nkaveni na dzonga wa tiko-nkulu ra Afrika. Nsinya lowu wutswala Masala, kunga mbandzu wo nyanganya wuthlela wubhava nyana naswona wuthlela wuva na tinyungi to nononhwa. Wu veka swiluva swa rihlaza-ro Basa eku heleleni ka marhavi ya wona. Mbhandzu wa wona wutala ku huma endzhaku ka timpfula leti kulu naswona wa yelana na  Nsinya lowu i makwavo wa Nkwakwa wale khwatini (Strychnos nux-vomica), lowu ngana vuxungu bya strychnine. Muvala wa Sala i wa xitshopana loko wu vupfa. Swiharhi swo fana na timfenhe, tihavu, makhumba na timhunti swi rhandza mbhandzu lowu swonghasi.

Nsinya lowu wu kumeka ngopfu e misaveni leyi ngana mati. Wa kumeka e makhwatini ya mananga, naswona wuthlela wukumeka e ribuweni ra Kapa ra vuxa-dyambu kufikela e Natala, kuya e nwalungwini e Mzambhiki, e Swazini, Zimbabwe, Botswana, Namibiya na Angola, nsawona wa kumeka nale xihlaleni xa Madagaska.

Nsinya lowu ixihlovo xa swakudya e Afrika, naswona mbhandzu wa kona wu ngapfuneta mphakelo wa swakudya, ngopfungopfu e matikweni-xikaya.




#Article 79: Akani Simbine (136 words)


Akani Simbine (Utswariwe hi 21 Ndzhati 1993) i n'wa-majatu wa Afrika Dzonga. U tsutsume mujaho wa timitara ta 100 eka Mphikizano wa misava wa tamajatu wa 2013 naswona a thlela a tsutsuma eka ti-Olimpiki ta 2016. U hetelele eka xiyimo xa vu nthlanu hi ti sekondi ta 9.94 eka mpfhuka wa 100m eka mphikizano wa Ti-Olimpiki ta 2016, e Rio de Janeiro hi siku ra vu 14 Mhawuri 2016.

Whilst an Information Science student at University of Pretoria, Simbine ufikelele rhekhodi ya tiko, naswona a thlela a veka rhekhodi ya mphikizano hi siku ravu 9 Mawuwani 2015 loko ata fikilela mendhlele ya nsuku e Yunivhesithi ya Gwangju, e South Korea, hambileswi a a hari mu dyondzi wa Yunivhesithi ya Pitori. Simbine u tshovile rhekhodi ya tiko eka mujaho wa magwa wa 100 m hi nkarhi wa ti sekondi ta 9.89 eka Gyulai István Memorial e Székesfehérvár hi siku ravu 18 Mawuwani 2016.




#Article 80: Huvo Leyi Fumaka ya Timbhoni ta Yehovha (122 words)


Huvo Leyi Fumaka ya Timbhoni ta Yehovha i ntlawa lowu rhangelaka wa Timbhoni ta Yehovha wu kumeka Brooklyn, New York. Huvo leyi wu humesa tidyondzo, wu vonelela ku humesiwa ka minkandziyiso ni tinhlengeletano, ni ku rhangela mintlawa hinkwayo emisaveni hinkwayo. Minkandziyiso ya Timbhoni yi vulavula hi Huvo Leyi Fumaka tanihi hi valandzeri va Kreste ku nga ri varhangeri va vukhongeri.

Hlayo ya vona yi hambanahambanilie, ku sukela ka nkombo(2014–sweswi) ku ya nhungu(1974–1980) wa swirho. Swirho swintshwa swa Huvo Leyi Fumaka swi hlawuriwa hi leswi swi vaka na swi ri kona.

Ku sukela loko yi simekiwa, the Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania yi fambisiwe hi presidente ni ntlawa wa vafambisi. ku ta fika Sunguti 1976, presidente a ku ri yena 




#Article 81: Vuyimeri bya Samora Machel (224 words)


Vuyimeri byaSamora Machel  (khale ka Wanaheda Constituency) i vuyimeri bya Windhoek eKhomas Region exikarhi ka  Namibia. vuyimeri lebyi byi kumeka loko u hundze swimitna swa mune swa Windhoek: Wanaheda, Greenwell Matongo, Goreangab, ni ndhawu ya Havana. Hi 2010 a ku ri ni 32,000 wa vaaki.

Lava tshamaka eka vuyimeri lebyi a va na ntirho wo kongoma, va kuma swo tihanyisa  hi switirhwantirhwani swo kota  ti-shebeens ni ku hlantswa timovha. A nhlayo ya lava nga na HIV/AIDS yi le henhla.




#Article 82: Vuxaka exikari ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga (340 words)


Vuxaka exikarhi ka Mozambhiki na Afrika Dzonga ku vuriwa  ntirhisano exikarhi ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga. A vuxaka bya ximfumo byi sungulu hi 1923, enguveni ya vukolonyi, loko Nhlangano wa Afrika-Dzonga wu endle ntwanano ni Mfumo wa Muputukezi eka koloni ya Portuguese East Africa (Mozambhiki) malunghana ni ntirho, ntleketlo ni timhaka ta mabindzu. Graca Machel,  Nkosikazi yo sungula eMozambhiki ku sukela hi 1975 ku ya ka1986, endzhaku u tekane na Nelson Mandela, Presidente yo sungula eAfrika-Dzonga endhaku ka Apartheid hi July 18, 1998, loko Mandela a ri 80 ya malembe. Va tshame va tekanile ku fikela loko Mandela a fa hi December 5, 2013, na a ri ni malembe ya  95 hi vukhale. Emahweni ka sweswo a a tekane ni presidente yo sungula ya Mozambhiki, Samora Machel, loyi a feke hi hi ku wa ka xihahampfuka hi October 19, 1986 na a ri ni malembe ya 53. hi vukhale.

Valungu va Afrika-Dzonga ni va Maputukezi va lawule Mozambhiki va ri karhi va tiphina hi vuxaka bya le kusuhi hi enguveni ya vukolonyi. Loko Maafrika-Dzonga ma sungule ku tirhisa nawu wa Apartheid, eMaputo, ku nga ntsindza-nkulu wa Mozambhiki, ku hundzuke ndhawu yo ya ponela kona eka valungu lava a va tsutsuma lava a va lwisana ni fumelo ra Apartheid. Loko Mozambhiki yi kume ku ntshuxeka emavokweni ya Portugal hi 1975, valungu lava tswaleriweke eMozambhiki va tsemakanye ndzilakano va ya Afrika-Dzonga, lava namuntlha ku nga xitukulwana  xa Mapotukezi eAfrika-Dzonga.

Mashangaan kumbe Vatsonga va kumeka eka matlhelo ha mambirhi, Mozambhiki ni Afrika-Dzonga. A mphesamphesa ya vantima exikarhi ka mimfumo leyi mbirhi yi ve kona hi ntalo hikwalaho ka ku kumeka ka ntirho eka lava Mozambhiki emigodini ya Afrika-Dzonga. Ku nghena ka mali yo tsemakanya ndzilakano(gede) swi na xiyenge lexikulu eka  Ikhonomi ya Mozambhiki.

Afrika-Dzonga yi ve ni xiave-nkulu hi ku seketela RENAMO eka  Nyimpi ya Xin'wanamamani ya Mozambhiki ku lwisana ni mfumo wa FRELIMO .  Afrika-Dzonga na Mozambhiki va sayine   Ntwanano wa Nkomati  hi 1984, lowu yimiseke ximfumo xiave xa Afrika-Dzonga eka nyimpi, hambileswi yi  yeke emahlweni ku kondza ku fika Xidemokrasi eAfrika-Dzonga hi  1994.




#Article 83: Nhlangano wa vanhu (185 words)


Nhlangano wa vanhu i ntlwawa wa vanhu lowu tirhisanaka no hanyisana, kumbe ntlawa wa vanhu lowu tshamaka a dzhawini yin'we naswona wuri ehansi ka ndzawulo yinwe ya Politiki na dhavuko. Nhlangano wa vunhu wu kombisa vuxaka exikarhi ka vanhu lava ngana ndzhavuko na vukorhokeri byo fana; hiswona leswi nhlangano wa vanhu wu nga ha hlamuseriwaka tani hi vuxaka exikarhi ka swirho swa wona

Kuya hi ntirhiswano lowu nga kona e ntlwaweni wa vhanhu vokarhi, leswi swi nga pfuna swirho swa ntlawa leswaku swi bindzula hi tindlela to tala leti nga kotekiku loko xirho xiri xoxe. Nhlangano wa vanhu wu nga thlela wu akiwa hi vanhu lava twananaka naswona vafumiwa hi maendele ya swilo, hambi loko kuri hava ntlawa lowu fumaka wun'wana.

Riviti Nhlangano wa Vanhu risuka eka riviti ra Xilana , leri lombiweke eka riviti socius (Mughana, kumbe  Nakulori) leri tirhisiwaka ku hlamusela vuxaka exikarhi ka vanghana. Rito leri ri yelana ngopfu na rito Vumunhu. Hambiswiritano, mutivi wa swamabinzu, Adam Smith ulerhisa leswaku ntlwaw wa vanhu wunga kumeka exikarhi ka vanhu lava hambaneke, kumbe van'wamabindzu lava hambaneke, hi kuya hi kutirhisana hambi loko vangari vaghana, ntsena loko vanga lwi.




#Article 84: Mabindzu (113 words)


Binzu (kumbe komponi) inhlangeletano lowu xavisaka tinhundzu kumbe mpahla na vukorhokeri eka Vaxavi. Mabindzu ma hlanganela eka mafambisele ya ikhonomi, naswona makumeka ngopfu ematikweni lama tirhisaka Ikhonomi ya VuKhapitali, laha makumekaka malawuriwa hi vanhu kungari mfumo, naswona ma xavisa nhundzu na vukorhokeri byokarhi eka Makete leswaku vakuma mali kumbe ku cincana nhundzu yo hambana leyi ngana nkoka woyelana wa ikhonomi. Binzu ringahava ropfuna naswona ririhava mbuyelo, kumbe riri Bindzu leri kongomisiwaka himfumo. Matiko yohambana-hambana matirhisa milawu yohambana, yo lawula mafambiselo ya mabindzu.

Xikongomelo xamabinzu, iku kurisa nxaviso na hakelo yatinhundzu kumbe vukorhokeri leswaku rikuma mbuyelo kumbe kubindzula.

Kuni tinxakaxaka ta mabindzu hikuya hi mafambisele ya tiko na ndhawu, kambe tinxaka leti tolovelekeke hileti:




#Article 85: Nyimpi (206 words)


Nyimpi i mholovo himathlarhi exikarhi ka nhlangano wa vanhu. Nyimpi yi hlanganisa Vukarhi, ku onha nhundzu na kudlaya, hi ku tirhisa masocha. Kupfumaleka ka nyimpi ku vuriwa Kurhula. Kulwa Nyimpi swi hlanganisa swilo leswi endliwaka no tirhisiwa ku lwa eka minxaka ya tinyimpi. 

Hambileswi swidyondzeki swo karhi swi vonaka nyimpi yiri xiyenge xa Vumunhu,  van'wana va vona nyimpi yiri xitandzhaku xa mahanyele na swi yimo swa vutomi ku  hlanganisa na mbangu.

Nyimpi leyi dlayeke vanhu hi xitalo, kuve nyimpi ya vumbirhi ya misava, leyi sunguleke hi lembe ra 1939 kuya fika eka lembe ra 1945, naswona kudlayiwe kawalomu ka 60–85 wa timiliyoni, ivi yi landzeriwa hi nyimpi ya kuvutla ya Mamongholi leyi dlayeke kwalomu ka 60 wa timiliyoni. Hi lembe ra 2013 nyimpi yivangile kwalomu ka 31,000 wa mafu, leswi kombeke ku hunguteka kusuka eka 72,000 wa mafu hi lembe ra 1990. Hi lembe ra 2003, Richard Smalley u xungetile nyimpi tani hi xi rhanganya xa vuntsevu (eka khume) eka swirhalanganya leswi langutaneke na Vunhu va misava eka malembe ya makume-nthlanu lama taka. Tinyimpi ti siya ku onheka ka mbangu na tindzhawu, kuhunguteka ka mali ya midende ya swisiwana, Tindlala, ku engeteleka ka vachavela-whawha lava tsutsumaka tinyimpi, kuhkanganisa na kuxanisiwa ka vabohiwa vanyimpi kumbe va akatiko.




#Article 86: Mati (267 words)


Mati imuxaka wa khemikhali liyi ngahava muvala, naswona mati ixiyenge ya swinambyana, milambu, maqhivi na malwandle yamisava, na vumati lebyikumeka eka swivumbiwa leswi hanyaka. Xihlawulekisi xa khemikhali leyi i  H2O, leswi vulaka leswaku mati ma vumbiwa hi ti athomu timbirhi ta Hydrogen na athomu yin'we ya moya wa Oxygen. Mati ma naswivumbeko swinharhu kunga Vumati (Mati); Vutiyela (Gwitsi) na vumoya (Ripumele). 

Mati mafunengeta kwalomu ka 71% ta Misava. Mati iyankoka eka swivumbiwa hinkwaswo leswi hanyaka.  Laha Misaveni kwalomu ka 96.5% wa mati makumeka emaqhivini na malwandle, 1.7% kuva mati yo boxiwa kumbe kuceriwa eka misava, kasi 1.7% wa mati makumeka emagwitsini ya tinhlohlorhi ta misava eAntarctica na Greenland, ntsengo lowu saleka wa mati wukumeka eka ripumele na Marifu.

Mati lamatengeke yonwa iyankoka eka vanhu na swivumbiwa swinwana. Mfikelelo wa mati lamabhaseke wu antswisiwile eka malembe lamahundzeka emisaveni hinkwayo, hambiswiritano kwalomu ka bhiliyoni ra vanhu emisavani vapfumala mati lama bhaseke. Kuna vuxaka exikarhi ka vuswikoti bya fikelela mati lamabhaseke na rifuwo ra vanhu kuya hi tiko. Vahlahluvi va komba leswku hi lembe ra 2025, kwalomu ka hafu ya vanhu vamisava vata langutana na kupfumaleka ka mati.

Mati matlanga xiyenge xo hlawuleka eka Ikhonomi ya misava. Kwalomu ka 70% wa mati lama tengeke ma tirhiseriwa swa tavurimi.  Vutshevi bya tinhlampfi emaqhivini na malwande, byi wundla swiyenge swotala swa vanhu emisaveni. Tnhundzu to tala ti fambisiwa hi swikepe ku suka no ya etindhawini tale kule hi milambu na malwandle. Mati, magwitsi na Ripumele, switirhisiwa ngopfu ku timula no kufumeta tikhomponi na makaya ya vanhu.  Mati mathlela ma tirhisiwa ku olovisa tikhemikhali to tala, naswona mathlela matirhisiwa ku Sweka na Hlantswa.




#Article 87: Byala (174 words)


Byala i muxaka wa xitimula-torha lexingana  xihoko xa khale lexi tivekaka emisaveni naswona lexi nwiwaka ngopfu; xithela xi va xitimula-torha xavunharhu hi kurhandziwa, kulandzela Mati na Tiye. Kusweka ka byala swihlanganisa kuvirisa hi comela na chukela, hi kutirhisa vudangwana bya mavele kumbe rhayisi. Byala bya manguva lawa bya nadzihisiwa hi kutirhisa matsavu yo karhi kumbe muhandzu. Matsalwa yakhale lama tiviwaka, mahlamusela maswekele na vuphakeri bya byala. Xikhongelo xa xikwembu xa byala xa vaMesopotamiya, axitirhisiwa kuhlayisa maswekele ya byala eka ndhzavuko wa vona.

Maswekele ya byala masukela kwalomu ka malembe ya  9500 BC, loko vanhu va sungula ku byala mavele, naswona a byi tiviwa kuya hi matimu ya Iraki na Gibita. Va hlahluvi va Swityelwa swa matimu va pfumela leswaku byala byi ngava na xandla eku simekeni ka mindzhavuko ya vanhu. Kwalomu ka 5000 wa malembe lamahundzeke, vatirhi va dorobha ra Uruk (Leringa Iraki namunthla) avahakeriwa hi majomela ya byala. Hinkarhi wa ku akiwa ka tiPhiramidi ta Giza, e Gibita, mutirhi un'wana na un'wana a a hakeriwa hi mindzheko ya nthlanu ya byala hi siku.




#Article 88: Muqombhoti (581 words)


Muqombhoti i byalwa bya ndhavuko wa Vatsonga lebyi a byi swekiwa hi ku hlanganisa mati, mugayo na comela.Byalwa lebyi loko byi vupfile i bya muhlovo wo basa wo rhomba. Byi nwiwa hi vakhegula na va khalabye, byalwa lebyi byi kombiwa vini va muti tanihi nsumo. Va hlengeletana ehubyeni vanwa. Muqombhoti a wu vabyisi.

Muqombhoti wu swekiwa hi ku sungula u tlhokola mavele, u tshivela ndzilo, kutani u tseleka poto ra mati ri khihlanyana. Loko mati ya vila musweki u nusa mugayo hi xiphaho a chela endzeni ka xirhundzu xi tala,kutani a ya chela endzeni ka xihari/diromu kutani a nusa comela hi xiphaho a chela endzeni ka xihari/diromu. Musweki u ka mati yo vila a cheletela endzeni ka diromu leri anga chela mugayo na comela, kutani musweki a teka mhandze a hakasela. Musweki u cheletela mati lawa a ri karhi a hakasa ku kondza swi vevuka ku fana na bilila/dini.

Loko swi vevukile u swi tshika nkarhiwo ringana awara yin’we swi hola. Loko swi horile, musweki u nusa comela hi ntewana a chela endzeni ka diromu, ivi a hakasela ku kondza swi hlangana. Loko swi hlanganile, u funengeta a swi veka siku hinkwaro. Loko ri xa siku leri landzelaka, u ta funungula a languta loko swi kukumukile, kutani a ringeta loko swi dzunga. Loko swi
dzunga swi ta vula leswaku swi ta va swi virile, kasi loko swi nga dzungi, swi ta va swi vula leswaku a swi vilangi, kutani swi ta fanela ku vekiwa nakambe ku fikela loko u swi ringeta swi twala swi dzunga.

Loko swi virile muswekiu ta tseleka poto exitikweni, kutani a teka ndzheko a ka mati endzeni ka diromu reriya hi nga chela mugayo, comela na mati eka rona. Musweki u fanele ku vona leswaku u ka mati ntsena, a nga tshuki a ka na swindlingi. Mati lawa u ya chela endzeni ka poto leri nga xitikweni. Loko mati ya vila u teka swidlingi leswi saleke endzeni ka diromu a cheletela
endzeni ka poto a ri karhi u hakasela hi mhandze leswaku swi nga tshweli. Musweki u fanele ku hakasa ku kondza swi phyaphyarha ku fana na mukapu.

Loko swi vupfile u ta vona hi loko swi veka rikoko epotweni.Mukapu lowu wu vitaniwa leswaku i phiriva.Musweki u teka ndzheko a ka mukapu wutsongo endzeni ka poto a wu tota endzeni ka diromu leri a ri ri na ntsuvi ku endlela leswaku ntsuvi lowu nga salela wu suka.

Musweki u fanele ku kelela phiriva endzeni ka poto, a cheletela endzeni ka makhuwana, kutani a ya veka ya hola ku ringana siku. Loko rixa hi xamundzuku, musweki u ta teka phiriva emakhuwaneni a chela endzeni ka diromu, kutani a chela ntewana wa comela a hakasela ku kondza swi hlangana. Loko swi hlanganile a funengeta a veka ku ringana siku. Loko ri xa mundzuku swi ta vonaka hi ku huma khuvi leswaku swi virile. Loko swi virile, a teka sefo ya byalwa a veka ehenhla ka poto, ivi a chela byalwa lebyi nga endzeni ka diromu, kutani a kandza endzeni ka sefo hi mavoko.

Loko musweki a ri karhi a kandza byalwa byi ta wela endzeni ka poto, kutani ku sala masiha endzeni ka sefo. Masiha lawa u ta ma kama ivi a ma chela etlhelo leswaku a ta nyika tinguluve ti dya. Endlelo leri ro kandza endzeni ka sefo hi mavoko ri vuriwa leswaku i ku hluta. Byalwa lebyi nga hlutiwa byi pangeteriwa emakhuwanini, ivi byi nwiwa.Ku tirhisiwa mindzheko ku ka ivi byi cheriwa endzeni ka jomela byi nwiwa.




#Article 89: Mukhubi (262 words)


Mukhubi i byalwa lebyi byi swekiwaka hi ku hlanganisa vudyangwana, chukele ro tshwuka na mati. Mukhubi iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi a byi rhandziwa hi vafana na majahantiyela. Byalwa lebya mukhubi hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.

Loko u lava ku sweka mukhubi u fanele ku rhanga u tlhokola mavele leswaku ku ta huma vudyangwana lebyi u nga ta sweka mukhubi wa wena hi byona. Musweki u teka vudyangwana a chela endzeni ka khuwana, ivi a chela mati a swi veka swi vila. Loko a vona swi huma khuvi swi ta vula leswaku swi virile.

Loko swi virile, ateka poto a tseleka exitikweni, ivi a ya ka mati ntsena le ndzeni ka khuwana leri a nga hlanganisa vudyangwana na mati. Mati lawa u ya chela endzeni ka poto ya vila. Loko ya virile musweki a nusa chukele ro tshwuka hi xinkambani a chela epotweni swi vila. Musweki u fanele ku hakasela leswaku swi ta kota ku hlangana. Loko swi hlanganile swi
ta sungula ku phyaphyarha.Musweki u ta swi tshika swi phyaphyarha ku kondza swi vupfa, kutani a phula a swi veka swi hola. Loko ri xa mundzuku a chela swicomelana switsongo hi xandla, ivi a hakasa.

Loko swi hlanganile musweki u ta teka sefo u veka ehenhla ka poto. Loko ari karhi a chela mati ya ta wela endzeni ka poto, ivi ku sala vudyangwana endzeni ka sefo. Ku ta va kona loko mukhubi wu vupfile. Mukhubi na wona wu pangeriwa endzeni ka makhuwana, ivi wu keleriwa hi ndzheko wu cheriwa endzeni ka majomela leswaku vanhu va tinwela.




#Article 90: Thothotho (296 words)


Thothotho i byalwa lebyi swekiwaka hi ku hlanganisa comela, mati na chukele ro tshwuka. Thothotho yi fananisiwa ni byalwa lebyi hi xilungu vange i Brendi. Byalwa lebyi a byi rhandza hi tinghamula na magayisa. Byalwa lebyi a byi ri na muhlovo wonge i mati.

Thothotho yi swekiwa hi ku loveka mati, comela na chukele ro tshwuka endzeni ka mbita, ivi u funengeta. Leswi swi hambanile na muqombhoti na mukhubi hikuva swi vekiwa nkarhi wo ringana mavhiki mambirhi leswaku swi vila kasi leswin’wana a swo vekiwa siku rin’we ntsena. Endzhaku ka mavhiki mambirhi u ta teka xidiron’wana u tseleka endzilweni, kutani u chela leswi nga
ndzeni ka mbita, u lava xindzhenghana u pfala, ivi u teka vulongo bya tihomu kumbe misava u lema xipfalo leswaku ku nga humi moya na wutsongo.

Musweki u ta boxa xidiron’wana etsheveni ximbhovana lexitsongo xo ringana rihlanga, kutani u teka rihlanga u hoxa endzeni ka ximbhovana. Rihlanga leri ri fanele ku humela na le handle hi ximbhovana, ehansi ka rihlanga u kangatela hi ximbitana. Loko swi vila ku ta dzuka nyuku le ndzeni ka xidiron’wana, kutani wu ta khuluka hi rihlanga wu thonela embiteni. Loko swi sungula ku nthona, vanhu va fanele ku suka va ya tshama ekule hikuva va ri ni ku tshemba ka leswaku thothotho a yi lavi pongo. Swi nga nthona dyambu hinkwaro hikuva swo nthona hi rithonsi rin’werin’we.

Thothotho yi nwiwa hi xipfalo xa bodhlela. Lexi hlamarisaka hileswaku hambi leswi ku nga cheriwa chukele a swi tsokombeli. Thothotho yi bava ngopfu swinene. Loko thothotho yi vupfile yi va yi basile yi lo paa! Loko thothotho yi xavisiwa yi cheriwa endzeni ka mabodhlela ya tinipi kumbe tihafujeke. Ku vuriwa leswaku ku nwa xipfalo xin’we ntsena u ta va u lunghile. Ku tlula kwalaho u ta xurha nkarhi wo leha.




#Article 91: Mbhambha (168 words)


Mbhambha i byalwa bya xintu lebyi swekiwaka hi ku hlanganisiwa mati, chukele ro tshwuka, xinkwa na xihenge. Byalwa lebyi a byi bhava swinene na swona lava a va byi nwa ngopfu a va vonaka hi ku tshukuluka milomu. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tshuka wu ku juu! Byalwa lebyi a byi nwa hi vakhalabye na vakhegula.

Mbhambha yi swekiwa hi ku tseleka mati endzeni ka poto, kutani ku cheriwa xihenge na chukele ro tshwuka. Musweki u fanele ku swi tshika swi vila swinene leswaku swi nga pandzisi vanhu tinhloko. Loko swi virile musweki u fanele a pfula a swi veka leswaku swi hola.Loko swi horile musweki u ta teka malofo yambirhi ya swinkwa swa buraweni u pfuvapfuva a chela endzeni ka
poto, kutani a nusa comela hi xinkambana a chela, kutani u funengeta. Loko swi virile u ta vona hiloko swi huma khuvi swi sungula ku phukula. Musweki ata teka sefo ya byalwa, kutani a hluta a chela ekhuwanini. Mbhambha yi cheriwa exikalweni hi ndzheko yi nwiwa.




#Article 92: Byalwa-Vucema (143 words)


Byalwa-Vucema byihambanile na byalwa lebyin`wana hinkwabyo hikuva i byalwa lebyi kumekaka enhoveni ensinyeni lowu vuriwaka leswaku i ncindzu. Nsinya lowu wu fana na xiluva kambe wa rhumbuka ku fana na nsinya wa tibanana. Vakhegula na vakhalabye a va hamba va ya byi tshamela kwale nhoveni va nwa kona.

Byalwa-Vucema byi endliwa ekhwatini. Vaendli va byona va ya ekhwatini va ya lava ncindzu. Loko wu rhumbukile ku fana na murhi wa mubanana, va teka rithlongwa va tsema, ivi va tlhoma ribyanyi va vekela mukhelo ehansi ka ribyanyi laha va nga tsema kona leswaku ku ta halaka mati ya tsutsuma hi ribyanyi ya halakela endzeni ka mukhelo. Loko mukhelo wu nga
talangi,vafanele varhendzeleka na nhova va lava yin’wana misinya kutani va tsema na yona va hlengeleta mati ya kona. Va fanele ku endlisa sweswo ku kondza mukhelo wu tala, kutani va tshama ehansi va tinwela.




#Article 93: Xifenukani (190 words)


Xifenukani i byalwa lebyi endliwaka hi madleke yo bava ngopfu. I byalwa lebyi endliweke hi ku pfuva vuswa byi swekiwa byi pyapyara. Muhlovo wu fana na muqombhoti. Ku hambana ka wona na muqombhoti hileswaku, xifenukani xi endliwa namuntlha mundzuku wu nwiwa, kasi muqombhoti wu heta vhiki wa ha swekiwa. Xifenukani xi rhandza hi vakhalabye na vakhegula..

Xifenukani xi endliwa hi ku pfuva vuswa u kandzela hi comela, kutani swi vila swi vuriwa leswaku i madleke. Madleke lawa ya tshikiwa ya vila ku kondza ya bava ya nga ha nweki hikuva ya hetile masikunyana. Ku suka kona musweki a tshivela ndzilo u tseleka madleke hi poto ya vila. Loko ya sungula ku phyaphyarha u ta ma phula leswaku ya ta hola.Loko swi horile musweki a
chela comela a hakasela swi kondza swi hlangana.Loko swi hanganile kahle a swi veka swi etlela ku fika mundzuku ka kona.

Hi siku leri landzelaka musweki u teka sefo ya byalwa ahluta a cheletela emakhuwanini, ku suka kona byi cheriwa emajomeleni hi ndzheko, ivi byi nwiwa. Vito leri ra xifenukani ri tumbuluke eka ku va byalwa lebyi byi hundzukile ku suka eka madleke byi hundzuka byalwa.




#Article 94: Badama (206 words)


Badama (Badama-va-ku-secha) i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa mugayo na vudyangwana. Byalwa lebyi byi fana na muqombhoti. Xikongomelo xa kona a kuri ku loko u nwile u ta tsandzeka ku famba kutani u vumbuluka kunene hansi vanhu va ku secha u nga twi nchumu. Mihlovo wa kona wu fana na muqombhoti. Byalwa lebyi byi rhandza hi vakhegula na vakhalabye.

Byalwa lebyi byi swekiwa hi ku loveka vudyangwana vhiki hinkwaro. Endzhaku ka vhiki swi ta va swi virile. Loko swi virile musweki a ta swi twa swi bava loko a swi ringeta. Kutani musweki u ta swi chela endzeni ka poto a tseleka swi vila ku kondza swi phyaphyarha. Loko swi vupifile musweki u ta phula a swi veka swi hola, ivi a teka comela hi xinkambana a kandzela, ivi a
hlanganisela kahle swi hlangana kutani a swi veka swi vila.

Loko swi virile swi ta phuphuma khuvi, kutani musweki a teka sefo ya byalwa a hluta, a cheletela emakhuwanini, kutani byi keleriwa hi mindzheko byi cheleteriwa emikhelweni byi nwiwa. Byalwa lebyi byi thyiwe vito leri ra badama-va-ku-secha hikuva ku vuriwa leswaku loko byi ku bile a wa ha koti no yima, u to badama ehansi va ku secha hi ku rhandza u nga twi nchumu.




#Article 95: Nghwevu (159 words)


Nghwevu i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa chukele ro tshwuka, swivirisi na muqombhoti. Nghwevu iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi a byi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela. Vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo. Byalwa lebya nghwevu hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.

Nghwevu wu swekiwa hi ku ka mati u chela endzeni ka khuwana ri kihlanya, kutani u teka xinkambana xa chukele ro tshwuka u chela na swivirisi kumbe khuvi ra muqombhoti. Musweki u tlhela a teka comela a chela a hakasela hi mhandze ku kondza swi hlangana kahle. Loko swi hlanganile a swi veka swi vila nkarhinyana endzhaku ka nkarhi swi ta va swi virile. Leswi a swi teki nkarhi wo leha hikuva swi endliwa namuntlha swi tlhela swi nwiwa namuntlha. Byalwa lebyi byi tala ku endliwa loko ko tshika ku fike vayeni hi xihatla va nga languteriwangi hikuva na byona byi endliwa hi xihatla.




#Article 96: Ncayoni (148 words)


Ncayoni i byalwa lebyi endliwaka hi chukele ro tshwuka, mati, comela na swivirisi. Ncayoni iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi na byo a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela ku fana na Nghwevu. Ncayoni na yona hi nga yi fananisa na tibiya masiku lawa.

Ncayoni yi swekiwa hi ku chela mati endzeni ka khuwana kutani u teka chukele ro tshwuka u chela. Loko u cherile u ta ya lava khuvi ra muqombhoti u chela u teka na comela xitsongo u chela, kutani u swi hakasela swi hlanganana. Loko swi hlanganile u ta swi tshika xinkadyana, endzhaku u ya languta loko ku nga humi khuvi. Loko ku tlhutlha khuvi swi vula leswaku swa vila, kutani u teka comela hi xandla u chela u hakasela, u tlhela u swi veka. Ncayoni na yona ya yelana na nghwevu hikuva na yona yi endliwa namuntlha yi tlhela yi nwiwa namuntlha.




#Article 97: Ximpharamele (125 words)


Ximpharamele i byalwa lebyi endliwaka hi mugayo, chukele na comela.Ximpharamele i xo basa xi ku paa! Byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela. Vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo. Byalwa lebya xipharamele hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.

Ximpharamele xi swekiwa hi ku loveka hi mugayo endzeni ka mbita ku fana na loko u endla bilila/dini. Loko ri xa hi xamundzuku bilila yi ta va yi bava. Loko swi bava swi vuriwa leswaku swi virile, kutani u sweka mukapu. Mukapu lowu wu fanele ku phyaphyarha ku kondza ku vonaka rikoko epotweni. Leswi swi ta va swi vula leswaku wu vupfile, kutani u nusa comela hi xandla u chela u hakasela ku kondza swi hlangana.




#Article 98: Xikhalavatlana (138 words)


Xikhalavatlana i byalwa lebyi swekiwaka hi nkarhi wa ntshovelo emasin’wini hi ku hlanganisa khalavatla, chukele ro tshwuka na swivirisi. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tswhuka. Byalwa lebyi a byi vevukile ku fana na mati. Byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela.

Xikhalavatlani xi swekiwa hi ku pandzelela makhalavatla lawa ya nga vupfa kutani u teka mahlobyi ya kona u cheletela ekhuwanini.U ta nusa chukele ro tshwuka hi xinkambana u chela endzeni ka khuwana kutani u hakasela hi nkombe.Tlhela u chela swivirisi endzeni ka khuwana u hakasela. Loko swi hlanganile u ta funengeta u swi veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta
kuma swi ri karhi swi tlhutlha khuvi, kutani u teka sefo u hluta. Byalwa bya kona hi lebyo tshwuka byi ku juu! Kwalaho byi ta cheleteriwa endzeni ka majomela byi nwiwa.




#Article 99: Dzova (160 words)


Dzova i muxaka wa byala bya vukanyi lebyi nga baviki. Vukanyi lebyi bya tsokombela naswona ku vuriwa leswaku a wu xurhi loko u nwa byona. Vanhwanyana va byi rhandza ngopfu vukanyi lebyi.

Loko u endla dzova, u rhwalela makanyi u ya hlengeletela kutani loko ya vuphile, u rhumbula u chela endzeni ka khuwana, u chela mati u ri karhi u chela na tinyungu endzeni ka khuwana. Loko u hetile ku rhumbula, u fanele u lava khuwana rin’wana, kutani u kama tinyungu endzeni ka rona. Ku suka kwalaho u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana u ri karhi u cheletela na
mati yo ringanela. Endzhaku u veka rifetho kutani u phosa hi mavoko ku fikela loko tinyungu ti sala ti basile.

Muendli wa dzova u fanele ku kama tinyungu u veka etlhelo u funengeta khuwana ku fika mundzuku. Loko rixa, byi ta va byi hume khuvi, kutani u wungula khuvi u halata ku sala dzova ro tsokombela, vanhu va tinwela.




#Article 100: Nyatshani (162 words)


Nyatshani i muxaka wa byala bya vukanyi. Vukanyi lebyi bya bavanyana.

Loko u endla nyatshani, u rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa. Loko ya vupfile, u teka foroko u ya rhumbula u chela endzeni ka khuwana. U ta chela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana, kutani loko u hetile ku rhumbula u ta teka khuwana
rin’wana u kama tinyungu leti nga ndzeni ka khuwana ro sungula u kamela endzeni ka khuwana ra vumbirhi. Endzhaku u ta chela mati na nhlowa, u teka rifetho u dludla, ku suka kwalaho u phosa hi mavoko endzeni ka khuwana. Loko tinyungu ti basile, u ti kama u ti veka etlhelo kutani u funengeta khuwana u ri veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa khuwana ri ta va ri tale hi khuvi laha henhla, kutani u ta wungula khuvi u cukumeta, kutani u funengeta nakambe ku fikela siku ra vumbirhi. Hi siku leri vukanyi byi ta va byi bavanyana, kutani byi keriwa hi swinkambana byi nwiwa.




#Article 101: Mpahlwa (184 words)


Mpahlwa i muxaka wa byala bya vukanyi lebyo bava ngopfu. Ku kuma swinkambana swimbirhi u to twa munhu a suma risimu ku komba leswaku u swi twile.

Muendli wa mpalwa u sugula a rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa, kutani u teka foroko u ya rhumbula, u cheletela endzeni ka khuwana. Cheletela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana rin’we. Loko u hetile ku rhumbula, kama tinyungu u ti chela endzeni ka khuwana rin’wana, u teka rifetho u dludla, endzhaku u chela mati na nhlowa u phosa hi mavoko ku kala tinyungu ti basa. Kwalaho u ta funengeta u veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta susa khuvi leri nga ta va ri ri henhla ka khuwana u ri cukumeta kutani u funengeta ku ringana masiku mambirhi. Loko u byi pfula, byi ta va byi basile byi lo paa!

Lebyi vukanyi loko wo byi welawela byi ta ku ba byi ku lata hansi. A byi bavi i tanani mi ta vona.Na byona byi keriwa hi swinkambana, byi nwiwa. A hi tinsimu ti nga ta yimbeleriwa no ciniwa loko se va byi twile.




#Article 102: Vukanyi (275 words)


Vukanyi i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi. Kuna tinxaka ta mune ta vukanyi, kunga Dzova; Nyatshani; Mpahlwa na Phipha

Muendli wa vukanyi u fanele a rhwalela makanyi kutani u ma hlengeleta ya vupfa. Loko ya vupfile, u ta teka mbita u teka na foroko a tlhava kanyi hi rin’werin’we, a cheletela embiteni. Loko u ri karhi u chela embiteni, u kama mati lawa ya vuriwaka leswaku i nhlowa, u kamela kwale mbiteni, u ri karhi u chela na tinyungu kwale ndzeni ka mbita. Loko a hetile u ta teka khuwana u susa tinyungu endzeni ka mbita u ti chela endzeni ka khuwana u siya nhlowa ntsena endzeni ka mbita.

Muendli wa vukanyi u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana leri nga ni tinyungu, kutani a chela mati hi katsongotsongo qa dludla, endzhaku u hoxa mavoko endzeni ka khuwana, u pfuvapfuva tinyungu, leswi vuriwaka leswaku i ku phosa. Phosa ku kondza tinyungu ti sala ti nga ha ri na nchumu. Leswi swi ta va swi vula leswaku se ti vupfile. Loko byi vupfile, kama tinyungu u ti veka etlhelo ku sala mati.

Kutani muendli wa vukanyi a teka nhlowa luwa le ndzeni ka mbita a chela endzeni ka khuwana kutani u funengeta u swi veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta kuma swi humese khuvi, kutani u ri wungula laha henhla u cukumeta ku sala vukanyi byo tsokombela lebyi vuriwaka dzova. Loko vukanyi lebyi byi nga vekiwa ku fikela mundzuku byi sungula ku bava, vukanyi lebyi bavaka byi vuriwa nyatshani, kasi hi siku ra vunharhu vukanyi byi va byi bava ngopfu, kutani byona lebyi byi vitaniwa leswaku i mpahlwa.




#Article 103: Ximuwu (554 words)


Ximuwu  i nsinya lowu kumekaka ngopfu-ngopfu e ndzhawini yo hisa ya mananga. Ku kula ka nsinya lowu, ku fambisana na vukona bya mati ya le hansi ka misava kumbe vukona bya timpfula, naswona nsinya lowu wunga hanya malembe ya kwalomu ka magidi ya malembe. Nsinya lowu wu tshembiwa ngopfu tani hi xihlovo xa swakudya, mati, vutshunguri na vundzhawu byo tsama kona wu thlela wu va na swiyilana swo hambana-hambana.

Nsinya wa Ximuwu wu kumeka hi xitalo eka xifundzankulu xa Limpopo na Mpumalanga. Nsinya lowu wa kula swinene na ku tlhela wu va na vutomi byo leha swinene kumbe ku hanya malembe lamo tala swinene. Ximuwu xi tswala mihandzu leyi vuriwaka swimuwu. Mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa ribungu ehandle ka yona, yi tlhela yi va na voya. Mihandzu ya ximuwu a yi fayeki hi ku olova handle ko tirhisa ribye kumbe nchumu wo tsindzihela. Ximuwu xi na mapa yo basa na tinyungu na tintambu to lala to basa endzeni ka xikhwakhwa xa kona.

Vanhu va dya mapa ya mihandzu ya murhi wa ximuwu na ku munyunga tinyungu ta kona na ku kampfunya kunene. Vanhu va teka masi ya homu loko ma ha ku sengiwa, va chela eka mihandzu ya ximuwu va dya. Swilo leswi swi nandziyela vanhu lava va swi dyaka swinene. Mapa lawa ya kumekaka eka mbewu ya kona na wona ma nandziha swinene, kambe a ya twali chukele ro dzungelanyana. Murhi wa ximuwu wu hlawulekile eka misinya yo tala swinene hikokwalaho wu fanekerile ku hlayisiwa swinene. Matluka, marhavi na mahanti ya kona swi tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana eka vanhu.

ku swekiwa matluka ya xitshopana na mihandzu ya kona kutani ku nwiwa. Matluka na mihandzu leyi loko swi swekiwile, swi tshungula vuvabyi bya mukhuflwana, nchuluko na ku hisaka miri. Vanhu va leVupeladyambu va tirhisa matluka na mahanti ku tshungula vuvabyi bya mitsakamiso na nchuluko. Matluka va ma tirhisa ku tshungula mukhuhlwana kasi vanhu va le tlhelo ra Dzonga va omisa mihandzu kutani va yi kandza ku endla mapa, va chela eka mukapu wa vana va dya. Mahanti ya nsinya lowu ya omisiwa ma rhumeriwa etindhawini to fana na Yuropa ku kota ku tshungula vuvabyi loko swi tikile laha va swi vulaka hi vito ra “cortex to cinchona bark”.

Murhi lowu wu tirhisiwa ngopfu eka ku tshungula vana lavantsongo va ku fana na lavo velekiwa va biwile kumbe va ri na xa le nhlokweni kutani va ondza hikokwalaho ko xanisiwa hi vuvabyi lebyi. Ku phaphiwa mahanti ma hlanganisiwa na makhambakutani ma lovekiwa ma heta masikunyana ematini. Endzhaku ka masiku mambirhi kumbemanharhu, mati yalawa ma va ma cincile muhlovo ma va yo tshwuka. Kutani manana wa muti u pfuka na mixo swinene, a humesa xikhuwana lexi a nga lovekela mahanti na matluka a xi veka enyangweni laha a humaka hi kona, kutani a hluvula nwana loyi a vabyaka tinguvu hinkwato. Nwana u hlambisiwa miri hinkwawo a langutisisiwe evuxeni bya nyangwa wa yindlu. Loko nwana a hlambisiwa a nga fanelanga ku khoma nhloko kumbe ku hlambisiwa ni nhloko hikuva u ta va na nhloko leyikulu loko a kula.

Nsinya wa ximuwu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona swa yila.

mahanti na matluka swi tshungula vuvabyi bya malariya, nchuluko na mitsakamisi yo hisa. Valavisisi vo tala va vula leswaku murhi lowu wu tshungula vuvabyi byo tala hi ku hambana ka byona.




#Article 104: Mondzo (398 words)


Mondzo  wu mila enhoveni laha ku nga tala misinya swinene. Murhi lowu wa kala swinene hikuva vanhu va wu tirhisa mitirho yo tala swinene, wu tlhela wu tsindzihela. Vanhu va wu tirhisa ku aka hi wona tindlu ta vona, ku tshivela ndzilo, ku vatla tifanichara na swinwana na swinwana. Ndzilo wo tshiveriwa hi murhi wa mondzo wa pfurha swinene, wu tlhela wu va na makala yo tala swinene. Hi mikarhi liya ya khale, vanhu a va tirhisa makala ya mondzo eka ayini ya malahla ku ayina hi yona. Xigodo xa mondzo xi tirhisiwa ku endla matshuri na misi yo kandza mavele. Murhi lowu a wu dyiwi hi muhlwa. Hambi u aka darata hi wona a wu dyiwi hi muhlwa..

Vanhu va tala ku vatla tindyelo to dyela ka tona swakudya. Murhi lowu a wu olovi ku wu kuma enhoveni hikuva vanhu va wu tirhisa swinene. Loko vanhu va wu kuma va tsema va wu pulanela swilo swo hambanahambana. Mahanti ya mondzo ma tirhisiwa ku tshungula munhu loko a ttshwile hi ndzilo. Mahanti ya murhi lowu ma phaphiwa ma omisiwa, ma tlhela ma kandziwa hi tshuri kutani ma sefiwa. Xilondzo xi hola hi ku olova loko ku cheriwa mapa ya murhi lowu. Tikereke tinwana ti tirhisa nkuma wa mondzo ku vat i tshungula vanhu eka mavabyi ya vona. Vanhu lava va olela nkuma va chela exibyeni na mati va endla xiwacho xo hanyisa vanhu hi xona, va tlhela va tshemba leswaku loko va hlamba hi mati ya mondzo va ta suka mabadi lama va nga na wona emirini.

Matluka ya mondzo ya omisiwa ya tsondzeriwa hi nyuziphepha, va yi lumeka endzilweni va dzaha ku endlela ku tshungula mukhuhlwana. Loko ku swekiwa timitsu ta murhi lowu, mati lama humaka ma tirhisiwa ku pfula mbeleko eka vavasati lava va nga velekeki vana. Mati lama ma tlhela ma tsungula vuvabyi bya nchuluko na muthundagazi loko u wu nwa. Nkuma wa kona wu tirhisiwa ku hlantswa meno ma basa ma ku paa!. Murhi wa mukhuhlwana wu endliwa hi matluka. Vanhu va teka swiluva swa wona murhi lowu swi virisiwa kutani swi nwiwa leswaku swi tshungula mukhuhlwana. Swiluva swa nsinya wa mondzo swi pfuna munhu loko a khomiwile hi vuvabyi by mukhuhlwana, a tlhela a hisa matluka ya kona a dzaha, a kokela endzeni. Kutani munhu yoloye u ta kuma ku tshunguleka eka vuvabyi bya mukhuhlwana. Munhu loyi u ta sungula ku hefemula kahle. 




#Article 105: Ntoma (248 words)


Ntoma i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni, wu tlhela wu kula swinene. Murhi lowu wu na marhavi yo tala swinene na ndzhuti wo titimela swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa tintoma. Loko mihandzu leyi yi nga vupfanga, yi na muhlovo wa rihlaza, yi tlhela yi va na mahla loko u yi dya. Kasi loko yi vupfile, i ya xitshopana.

Mihandzu leyi yi rhandziwa swinene hi varisi, misinya na swiharhi swo fana na timfenhe. Tinyungu ta tintoma i ta muhlovo wa ribungu. Varisi va dya tintoma va tlhela va nwa mati va xurha. Tintoma timbisi ti dlaya tindleve loko munhu a ti dya hikokwalaho ka mahla ya tona. Khale ka khaleni, a ku tirhisiwa tintoma to ka ti nga vupfanga ku namarheta maphepha ya tibuku kumbe ku namarheta swifanisi emaphepheni hikuva khale a hi nga ri naswona swa Xilungu.

Nkoka wa mahanti ya ntoma eka vanhu ya tshungula ku vava kale khwirini hikuva ku phaphiwa mahanti ya ntoma ma katsiwa na mahanti ya nkanyi u sweka kumbe ma lovekiwa. Kutani ma nwiwa na mati ya kona. Matluka, mahanti na marhavi swi tshungula vuvabyi bya matshasi, switshetshela, ku hisa ka misiha, nchuluko lowu katsaka ngati na swilondzo. Swilo leswi swa lovekiwa ematini kutani ku nwiwa mati ya kona. 

Timintsu ta ntoma ti tirha ku tshungula nwana loko a ha ri ntsongo. Loko nwana a ha ku velekiwa, enhlokweni ya yena ka tlulatlula kutani vakhegula va ku u na xa le nhlokweni, ku tirhisiwa timitsu na swin'wana ku tshungula vana.




#Article 106: Nkonono (279 words)


Nkonono i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni laha ku tlhumeke. Matluka ya nsinya lowu i ya silivhere. Murhi lowu a wu na ndzhuti wo nyawula, wu tlhela wu nga tswali mihandzu. Murhi lowu wa nkonola wa tirhisiwa ku tshivela ndzilo, kambe nsinya lowu a wu na makala naswona tihunyi ta wona a wu tiyiseli.

Mahanti ma tlhela ma tshungula nchuluko na xilumi eka vavasati. Mapa wa mahanti ma tshungula vuvabyi bya chukele. Loko murhi lowu wu tsemiwile, mhandzi ya kona ya lovekiwa ku nwiwa mati ya kona kutani ma horisa vuvabyi bya mahahu na ku orhela musi wa tihunyi ta wona swi hlantswa mahlo lama vavaka. 

Timitsu na mahanti ya nsinya wa nkonola swi hanyisa vuvabyi bya ku vava endzeni ka khwiri. Timitsu ta nsinya lowu ti tlhela ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya muthundakazi kasi mapa ya timitsu ta nsinya lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo lumalumiwa endzen ka khwiri hikuva ku omisiwa timitsu kutani swi sefiwa. Mapa ya kona ya tlhela ya tshungula ku pfula mbeleko eka vamanana loko va nga bebuli vana. Mapa ma kandziwa ma cheriwa evusikwini bya v aka manana ku ndlandlamuxa mbhovo wa xivelekelo xa vamanana, ku tlhela ma tshungula ku pfimberiwa na ku tshungula vuvabyi bya xa le nhlokweni xa nwana loko a ha rintsongo hi ku va ku cheriwa mapa lama emukapini wa nwana. Timitsu ta nsinya lowu ti tirhisiwa ku tshungula nchuluko na vuvabyi bya le ndzeni ka khwiri. Timitsu ta nsinya lowu tirhisiwaka nakambe xikandza kumbe matihlo. Mahanti ya nsinya lowu ya tshungula vuvabyi bya chukele na swilondzo. Loko munhu a ri na vuvabyi bya chukele, ku omisiwa mahanti, ku kandziwa kutani ku cheriwa emphungwini ku dyiwa.




#Article 107: Nhlampfurha (436 words)


Nhlampfurha Murhi wa nhlampfurha i wa muhlovo wa rihlaza nakambe murhi lowu a wu kuli ngopfu naswona a wu lehanga. Loko moya wu ba, murhi lowu wa tshoveka hi ku olova hikuva wu larile. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu ya swiphepherete, wu tlhela wu mila enhoveni na le makaya laha ku nga na tshanga ra tihomu. Nhlampfura i murhi wa nkoka eka vanhu vo fana na tin`anga hikuva va wu tirhisa ku tshungula vanhu lava va vabyaka. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlampfurha. Marhavi ya nhlampfurha i yo tshwuka.

Mihandzu ya nhlampfurha a yi dyiwi hi vanhu. Vana lavantsongo va fanele ku lemukisiwa hi murhi lowu leswaku a wu dyiwi hikuva wu ni khombo lerikulu eka vutomi bya vanhu. Loko tinhlampfurha ti swekiwile ti humesa mafurha lama tirhisiwaka hi tin`anga.
Mihandzu ya nhlampfurha yi tswariwa yi ri hi xichocho. Mihandzu ya kona yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga si vupfa kasi loko yi vupfile yi cinca muhlovo wa rihlaza yi va ya ribungu.

Loko tin`anga ti lava ku endla mafurha ya nhlampfurha, ti tshova ntshetsho wa kona ti wu sweka. Loko ku swekiwa tinhlampfurha vanhu va fanele ku songa masangu hikuva loko swo ka swi nga ri tano mafurha ya tinhlampfurha a ma nga humi. Tinhlampfurha ti cheriwa embiteni ti bambateriwa leswaku ti ta kukumuka naswona ti fanerile ku heta mavhiki mambirhi kumbe ku tlula ti nga si swekiwa. Loko tikukumukile, ku cheriwa mati epotweni lerikulu kutani ti swekiwa dyambu hinkwaro ku ri karhi ku tshiveleriwa ndzilo swinene. Mafurha ya kona ma ya ehenhla kasi tinhlampfurha ti sala ehansi loko ku endliwa mafurha. Mafurha lama ma swekiwa eka siku ra vumbirhi, ku ri karhi ku minyiwa mafurha epotweni. Loko ku ri karhi ku swekiwa, ku sefiwa mati ku sala mafurha ntsena. Mafurha ya kona ya cheriwa emabodhleni laha ma swi kotaka ku tshama malembe yo tala ma nga onhaki, ma tlhela ma xavisiwa. Mafurha lama ma nga tirhisiwa ku orha misisi na ku tirhisiwa eka vana loko va ha ri vantsongo ku sivela vuvabyi bya swirhumbana na ku tlhela ma nwiwa ku tshungula nchuluko eka vana na ku tlhela ma horisa silondzo. Kasi mati ya matluka ya kona loko ma nwiwa ma horisa ku vava endzeni.

Mati ya timitsu ma horisa ku vava ka meno kasi matluka ya kona ma nga tlhela ma tirhisiwa ku thova munhu loko a vavisekile kumbe a pfimbile. Loko ti swekiwa ku tshiveriwa ndzilo lowukulu, ti cheriwa kona ti katingiwa ti kala ti cinca na muhlovo ti va ta ntima. Loko tinhlampfurha ti katingiwile ta hlantswiwa, ti tlhela ti anekiwa leswaku ti ta kandzeka na ku sileka kahle.




#Article 108: Nhlowa (190 words)


Nhlowa i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi. Ku hambana na Vukanyi, byala lebyi a byi cheriwi mati, byi endliwa hi mati ya makanyi ntsena.

Loko ku rhumburiwa nhlowa ku cheriwa mati, ku humesiwa tinyungu ti kamiwa kutani ti humesa mati ya makanyi ntsena. A ku cheriwi mati eka nhlowa. Ku cheriwa ntsena mati ya makanyi emakhuwanini kutani eka siku leri landzelaka ku rhumburiwa makanyi ku kondza ku tatiwa khuwana. Nhlowa wu vekiwa ekhuwanini ku ringana vhiki ra ha vila. Muhlovo wa nhlowa loko wu virile, i wa muhlovo wo tshwuka juu! Ku vunguriwa hi mitshetsho ya mavele kumbe hi nsefo byi sala byi nga ha ri na khuvi leswaku byi nwiwa kahle hi vanhu.

Nhlowa a wu boli, wu tlhela wu dakwisana swinene. Loko nhlowa wu rhumburiwile wu cheriwa ekhuwanini, wu tlhela wu celeriwa emisaveni wu pfariwa hi ndhichi. Mbita ya kona yi va yi celeriwile ehansi ka nsinya. Khuwana ra kona ri va ri pfariwile hi ndyelo leyi yi lemiwaka hi vulongo bya tihomu. Vukanyi bya nhlowa bya heta lembe, ku kondza byi ya humesiwa hi khisimusi endzhakuka loko magayisa ma vuyile hi le xilungwini.




#Article 109: Muringa (178 words)


Muringa Muringa i nsinya wo saseka swinene lowu loko u wu languta ongeti i xiluva. Nsinya lowu i ndzhuti hi tlhelo wu pfuna vanhu ku kuma ko wisela kona ku fana na murhi wa mkhanyakude. Nsinya lowu nga ni switlukana leswintsongo ku lava ku fana na ximuwu, ndzhuti wa kona wu vangiwa hi marhavinyana ya kona yo kala. Nsinya lowu wa muringa wu tshungula mavabyi hi ku hambana ka wona. Loko muringa u wu swi tsakela u nga wu dya kunene u nga wu swekangi kumbe u wu sweka u nwa mati ya kona.

Matluka ya muringa hi wona ma tirhisiwaka ku tlula leswinwana. U khayiwa matluka ya muringa u ma omisa endzhaku, u ma sila ma endla mapa kutani u nga nantswa kumbe u chela eka mukapa u dya. Matluka ya muringa u nga tlhela u ma dya ma nga endliwangi nchumu..

Mahanti ya muringa ma phaphiwa ma lovekiwa kumbe ma swekiwa, ma thoveriwa eka milenge kumbe miri loko wu vava. 

Timitsu ta muringa ti tirhisiwa ku hanyisa munhu loko swi n`wi luma endzeni kumbe a chuluka. 




#Article 110: Nhlangula (Nsinya) (222 words)


Nhlangula i nsinya lowu milaka etlhelo ka milambu laha ku kumekaka mati hixitalo. Mihandzu ya murhi lowu yi khiwa hi ku olova hi varisi hikuva a wu kuli wu ya ehenhla naswona a wu na mitwa yo tlhava. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlangula yi tlhela yi kumeka hi xichocho. Loko mihandzu leyi yi ri yimbisi yi na muhlovo wa rihlaza kasi loko yi vupfile yi na muhlovo wa ntima bya tintshuguri.

Mihlangula yi rhandziwa ngopfu hi varisi, vana lavantsongo na misinya swa nhova hikuva ya nandziha swinene kasi matluka ma dyiwa hi swiharhi swa nhova na swifuwo swa le kaya. Murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu na ndzhuti. Mihlangula ya hambana ku ya hi tindhawu leti yi kumekaka kona. Ku na nhlangula lowukulu na nhlangula lowuntsongo. Marhavi ya kona ma rhandziwa ngopfu hi vavasati hikuva ma pfurha swinene loko va tshivela ndzilo.

Matluka ya nhlangula ma lovekiwa ematini, ma cheriwa exipeyitini kutani ku peyitiwa munhu loyi a nga dyiwa hi xikuna. 

Timitsu ta nhlangula ti horisa vuvabyi bya chukela, switshetshela, ku boheka endzeni na vuvabyi bya swimungwamungwana. Mapa ya timitsu loko ma kandziwile, ma tshungula vuvabyi bya meno loko ma vava kasi timitsu ti tirhisiwa ku hlantswa meno na ku tshungula vuvabyi bya maxinini. Marhavi ya kona loko ma swekiwile ma tshungula vuvabyi bya marhambu, mukhuhlwana na muthundagazi.




#Article 111: Nthunduluka (146 words)


Nthunduluka wu tala ku mila laha ku omeke swinene, laha misava ya kona yi nga ya ntima ku fana ni le xidakeni. Misava ya kona yi tlhela yi va ya vumba. Murhi lowu wu na mitwa yo ka yi nga talanga, yi tlhela mitwa ya kona yi nga tontswanga. Mihandzu ya murhi wa nthunduluka yi vuriwa tinthundluka. Mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga vupfanga kasi loko yi vupfile yi ni muhlovo wo tshwuka.

Matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana. 

Timitsu tona ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya lendzeni, ku vava ka khwiri na swilondzo emirini wa munhu. Nakambe murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya ku tsakamisa na vusiku.

Vanwana vanhu va tirhisa murhi lowu eka ku ti sirhelela eka timhaka to tika. Vanhu va teka mahanti va endla ntsambu kutani va tsimba exisutini. 




#Article 112: Ndzhenga (349 words)


Ndzhenga wu tala ku mila enhoveni, laha wu vangaka khwati ra mitwa swinene. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa swinene hikokwalaho vanhu a va wu rhandzi ku wu byala emakaya. Murhi lowu a wu kuli ngopfu wu ya ehenhla, kambe wu tala ku kula wu andlala wu khomana na mindzhenga leyinwana yi endla khwati lero tlhuma swinene. Mihandzu ya ndzhenga a yi dyiwi hi vanhu.

Hi nguva ya vuxika ndzhenga wu dzudza matluka kasi loko ku fika nguva ya ximumu wa hluka matluka lamantsongo hi xivumbeko xa wona. Tihunyi ta ndzhenga ti rhandziwa swinene hi vamanana hikuva ta pfurha swinene loko u tshivela ndzilo hi tona. Swiharhi swo fana na mimpfundla na timhunti swi tala ku endla swikhundla swa swona kona ku endlela leswaku swi nga hlaseriwi hi ku olova hi valala va swona.

Murhi wa ndzhenga wu tshungula vuvabyi bya nchuluko, ku vava ka meno, mukhuhlwana na swirhumbana leswi kumekaka emikolweni. Matluka ya kona ya siriwa, ma cheriwa laha munhu a lumiweke kona hi nyoka kumbe xipamu leswaku ku ta hola. Mati lama humaka ematlukeni loko ma siriwile, ma tshungula ndleve leyi vavaka. Ku hlanganisiwa kamatluka, mahanti na timitsu swi pfula mbeleko eka vaxisati na ku sivela ku vava ekhwirini. Mapa lama humaka loko ku kandziwile timitsu, ma tshungula vuvabyi bya mongolo, vuvabyi bya xiongolela na ku horisa swirhumbana leswi humaka evusikwini. 

Matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana. Timitsu ta nsinya lowu wu tshungula vuvabyi bya nhlana, nhloko, ku vavisa ka miri na byinwana vuvabyi. Timitsu ta ndzhenga ti hlanganisiwa ni misinya yinwana swi tshungula eka vanhu lava pfumalaka vana.

Mafurha ma horisa swirhumbana swo nwayisa leswi vuriwaka rhwemburhwembu na vuvabyi bya nhlonge. Loko murhi lowu wu omisiwile, wu tlhela wu kandziwa ku huma mapa, wu tirhisiwa ku sivela ku kuma khwiri na ku nyuhelisa nwana loko wu cheriwa emukapeni leswaku nwana a dya.

Mihandzu ya nsinya lowu na mahanti ya kona swi omisisiwa kutani swi tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya swirhumbana leswintsongo na ku tshungula miri wa munhu. Matluka ma ncakunhiwa kunene ku sivela nchuluko ematikweni yo fana na Namibia. 




#Article 113: Muvhangazi (180 words)


Muvhangazi Murhi lowu wu tala ku kumeka enkoveni, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha. Mahanti ya wona i yo tshwuka bya ngati loko ma phaphiwile. Murhi lowu a wu tswali mihandzu.

Mapa ya mahanti loko ma kandziwile ma hlanganisiwa na mukapu swi tshungula vuvabyi bya mongolo, ku halaka ngati yo tala, vuvabyi bya muthundagazi na xilumi eka vamanana. Mahanti yo tata voko ya lovekiwa ematini ku ringana siku hinkwaro ku kala mati ma cinca ma va ya muhlovo wo tshwuka kutani ma nwisiwa munhu loyi a vabyaka hi vuvabyi bya nhlana. Loko mapa ya mahanti ma cheriwa eswakudyeni ma horisa vuvabyi bya nhloko, ku lumiwa endzeni, ku pfula mbeleko, swilondzo swa nhloko na nomo. Mati ya kona ma tirhisiwa ku horisa vuvabyi bya tindleve loko ma kameriwa etindleveni. Loko mahanti ma lovekiwile, ku hlambisiwa vanhu mabadi. Loko nkuma wa timitsu wu siriwile wu tshungula vuvabyi bya rifuva, vuvabyi bya tingana na malariya.

Tihunyi ta kona a ti tshiveriwi hikuva tin`anga ti tala ku phapha mahanti yo tshwuka ti endla murhi, ti chela ematini kutani ti hlambisa vanhu mabadi. 




#Article 114: Mpopowanhova (200 words)


Mpopowanhova i nsinya lowu fanaka na Mpopowa, kambe wu hava muhandzu. Nsinya lowu wu tala ku kumeka enhoveni laha mati makumekaka hixitalo, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha. Nsinya lowu wu kumeka ngopfu ematikweni ya Dzonga wa Afrika, naswona yi rhandziwa ngopfu hi tindlopfu.

Mati ya mahanti ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya malariya, vuvabyi bya swa masangu, xiongolelo, ku hisaka miri, ku hlamba timbilu na ku tshikisa nwana vele leswaku a nga ha mami. Timintu ta murhi lowu ta dyeka.

Papawa wa nhova wu mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene. Murhi lowu a wu tswali mihandzu. Matluka ya wona ma fana na matluka ya khavichi kasi mhandzi ya kona ya rhetemuka. Murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika wu tlhela wu hluka hi ximunwana. Timitsu ta nsinya lowu a ti dyiwi hikuva ti na chefu. Matluka ya papawa wa nhova ya hambana na matluka ya mpopo wa le kaya hikuva ya mpopo wa le kaya i ya xiphepherete kasi papawa wa nhova wu na matluka yo tala. Murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu tswali mihandzu yi tlhela yi nga dyiwi. Mahanti ya kona a ma nonohi naswona ma tirhisiwa tanihi xipeyiti.




#Article 115: Mkhanyakude (132 words)


Mkhanyakude wu tala ku kumeka enhoveni ngopfu etikweni ra Natal. Murhi lowu wu tala ku mila ekusuhi na milambu, wu tlhela wu taleriwa hi mitwa swinene. Nsinya lowu wa vangama swinene. Murhi lowu wu tala ku byariwa emakaya, madorobeni, tindhawini ta vuwiselo na kunwana hikuva wu endla ndzhuti wa kahle. Vanhu va kumeka va kuma vuwiselo bya kahle eka murhi lowu.

Mahanti na timitsu ta murhi lowu swi tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Loko vanhu va lava ku kuma nhlanhla, va hlamba hi wona na ku phalaza leswaku va ta hlongola mabadi. Loko munhu a twa ku vava endzeni ka khwiri wa nwa leswaku ku ta hola ku vava endzeni. Mahanti ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula mukhuhlwana na mahlo, kasi hi tlhelo murhi lowu wu tirhisiwa tanihi tihunyi to tshivela ndzilo. 




#Article 116: Ray Phiri (374 words)


Raymond Chikapa Enock Phiri (23 Nyenyankulu 1947 - † 12. Mudyaxihi 2017) a kuri nqmbhi na chayi wa vunanga bya Jazz na mbaqanga wa laha Afrika Dzonga, loyi a tswariweke eMpumalanga naswona tata wakwe a kuri mutirhi wo suka e tikweni ra Malawi loyi a a tiviwa hi ra  Just Now Phiri. U sungule ntlawa wa vunanga lowu a wu tiviwa hi ra Cannibals eka malembe ya ma 1970. Loko ntlawa wa Cannibals wu hangalaka, Ray u sungule ntlawa wa vunanga lowu a wuvuriwa Stimela, naswona va thlomiwe risiva ra Nsuku na Platinamu hileswi va xaviseke ti Albamu to tala, leti hlanganisaka Fire, Passion and Ecstacy (1991), Look, Listen and Decide (1992) na People Don't Talk So Let's Talk.

Ray Phiri u velekiwe ekusuhi na Nelspruit khale ka vuxa bya Transvaal, leyi nga xifundza xa Mpumalanga, e Africa Dzonga. Hi lembe ra 1985, Paul Simon u kombele Ray ku hlanganisa na Ladysmith Black Mambazo leswaku va hlanganela eka pfumba ra yena ra Graceland, leri humeleleke naswona ri kote ku pfuna tinqambi to tala ta Afrika Dzionga ku tiveka eminsungeni ya malwandle. Ray uthlele a tirhisana na Paul Simon ekuhumeleriseni albamu ya Rhythm of the Saints, leyi vangeke leswaku vaya chaya emahlweni ka xitshungu e Central Park na Madison Square Garden vathlela va vonakala eka nongonoko wa Thelevixini e tikweni ra Amerika. Hi lembe ra 2012, Paul Simon u lulamise pfumba ro heta malembe ra Graceland nakambe laha Ray atheleke a hlanganela eke pfumba leri.

Phiri uvile eka tinghozi ta mimovha to hlaya leti khumbeke vutomi bya yena na vuqambhi bya yena. Phiri uvaviseke ngopfu hi lembe ra 1987 eka nghozi ya movha leyi hundzeke na vutomi bya vachayi kulori va yena va ntsevu kuhlanganisa na Manejara wakwe. Hi lembe ra 2003, nsati ulovile eka nghozi ya movha, laha Ray a vavisekeke ngopfu.

Ray Phiri u love hi ti 12 ta Mudyaxihi 2017, a ri na malembe ya 70, exibhedlele xa Nelspruit hi vuvabyi bya Mfukuzana. 

Phiri uthlomiwe tinsiva to tala hikwalaho ka vuqambhi na vunanga bya yena, rin'wana ra risiva leri kuve Order of Ikhamanga ra Silvere leri a rithlomiweke hi Presidenti ya tiko ra Afrika Dzonga. Risiva leri urikume hikwalaho ka ntirho wayena eka Vunanga na kutirhisa vuyimbeleri ku hlohlotela nhluvuko e van'whini.




#Article 117: Mbhandzu (195 words)


Mbhandzu wu tala ku mila etindhawini etlhelo ka nambu kumbe enhoveni. Laha murhi lowu wu milaka kona ku kumeka ku ri na mati ya le hansi hi xitalo. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu. Nsinya lowu wu sirheleriwile e tikweni ra Afrika Dzonga.

Murhi lowu wa mbhandzu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Matluka na mahanti swa swekiwa kutani swi nwiwa ku endlela ku horisa mukhuhlwana. Loko swi swekiwile swi nga si hola, swi funengetiwa hi nkumba leswaku ku ta huma nkahelo wa kona. Munhu loyi a vabyaka, u funengetiwa hi nkumba lowu leswaku a ta dzuka nyuku ku ta huma mukhuhlwana lowu. Nsinya lowu wu hi pfuna ku endla timhandzi to aka hi tona na ku pfuna ngopfu ku hlanganisa na misinya yinwana ku aka muti.

Murhi lowu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona hikuva vanhu va khale a va wu tirhisa ku biya miti hi wona. Tihunyi ta murhi lowu ti talele hi nkuma swinene. Nsinya lowu wa dzudzeka matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na misinya yinwana. Timhandzi ta mbhandzu va biya hi tona miti ya vona hikuva a ti teka nkari wo leha ku dyiwa hi muhlwa.




#Article 118: Mbvuva (116 words)


Mbvuva i murhi lowu milaka kunwana na kunwana. Murhi lowu loko wu byariwile ekaya wu tirha tanihi ndzhuti na ku sivela mabubutsa loko ma ba hi matimba. Mihandzu ya mbvuva a yi dyiwi hikuva ya dlaya.

Vamanana va rhandza ku tshivela tihunyi ta murhi lowu hikuva a wu na mitwa naswona wa pfurha na ku va na makala swinene. Nsinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana.

Mahanti na timitsu swi horisa vuvabyi bya tingana loko swi swekiwile swi nwiwa. Mati ya kona ma horisa vuvabyi byinwana nab yinwana eka munhu.

Matluka ya murhi lowu ma horisa vuvabyi bya mukhuhlwana na ku vava ka le ndzeni ka khwiri. Matluka lama ma khiwa ma swekiwa kutani ma nwiwa.




#Article 119: Mugwava (246 words)


Mugwava wu kumeka enhoveni na le kaya. Murhi lowu wu mila hi ku olova swinene, naswona mihandzu ya wona yi dyiwa hi vanhu na swihari swa nhova, yi tlhela yi xavisiwa etimakete ta mihandzu..

Murhi lowu wu mila hi ku olova swinene ku fana na loko munhu a dyile mihandzu leyi, kutani a ya tirhuma emakhwatini wu sala wu mila loko mpfula yi na. Mugwava wa byariwa na le kaya hikuva na wona i wunwana wa misinya ya mihandzu ku fana na misinya ya milamula, manghozi na yinwana misinya. Mihandzu yi dyiwa hi vanhu na misinya swa nhova, yi tlhela yi xavisiwa etimakete ta mihandzu. Loko murhi lowu wu byariwile ekaya, wu endla ndzhuti wa kahle lowu dzudzekaka matluka hi nguva ya xixika ku fana na misinya yinwana kasi hi ximunwana wa hluka matluka na wona.

Matluka ya mugwava ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana. Ku swekiwa matluka ku nwiwa mati ya kona ma hlanganisiwile na matluka ya mugamugamu. Ku tekiwa xuka u tikhumbumeta hi rona kutani u koka nkahelo wa kona, u dzuka nyuku. Loko munhu u huma kwalani u ta va a tshungulekile eka mukhuhlwana lowu a wu n`wi khomile. matluka ma tirhisiwa ku tshungula mikarhi yinwana ku tirhisiwa mahanti na timitsu. Matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya nchuluko. Matluka ya murhi lowu nakambe ma nga pfuneta ku tshungula vuvabyi byi fana na vuvabyi bya chukele, mukhuhlwana, tialisa, swilondzo na malariya. Matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya chukele etikweni ra Kapa.




#Article 120: Ntshuguri (310 words)


Ntshuguri wu mila etlhelo ka nkova na tindhawu to tlhuma swinene. Murhi lowu a wu kuli swinene, kambe wu endla khwati ro tlhuma swinene. Marhavi ya kona ya nembelela ehenhla ka misinya yinwana. Mihandzu ya ntshuguri yi vuriwa tintshuguri.

Tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu. Loko ntshuguri wu tsemiwa, wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa. Mafi ya ntshuguri ma namarhela. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene. Nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona. Hi nguva ya vuxika, murhi lowu wu dzudza matluka..

Tintshuguri i swakudya swa varisi, misinya na switsotswana swa nhova. Mihandzu leyi yi dyiwa loko yi vupfile na loko yi nga vupfanga, kambe yi va yi ri na mahla, yi tlhela yi namarhela onge i chapisi, yi tlhela yi tshapuka. Timitsu ta ntshuguri ti tshungula vuvabyi bya rifuva, ku khohlola, vuvabyi bya masangu. Mati ya timitsu ya lovekiwa kutani ma cinca muhlovo ma va yo tshwuka kutani va n`wi nwisa mati ya kona. Mati lama ma tlhela ma cheriwa emukapeni va nyika nwana leswaku a ta tsunguleka eka vuvabyi ya xinyama na ku pfula mbeleko wa va ka manana. Mati lama ma tlhela ma tiyisa timayisele ta munhu loyi a tikeke na ku horis mavabyi ya mahahu.

Siku leri wansati a bebulaka a nga hlweli naswona xivelekelo xa yena xa pfuleka hi ku hatlisa. Loko u lava ku endla murhi hi timitsu ta ntshuguri, va ti tseleka endzilweni kutani ti humesiwa ti ri karhi ti hisa, ku thoveriwa rhumba leri ri nga boxekeki kutani ri boxeka ku huma thyaka hinkwaro ri hola na ku tsungula vuvabyi bya ku pandza ka nhloko. Mihandzu ya kona yi tirhisia ku tshungula vuvabyi bya swivungwana endzeni ka khwiri.




#Article 121: Xikaya (292 words)


Xikaya (Mbafa) murhi wo hlawuleka eka vanhu va Vantima hikuva va tirhisa rhavi ra murhi lowu ku tlhandleka ehenhla ka sirha ra munhu ku va xitshundzuxo. Tihunyi ta xikaya a ti ngheni ekaya hikuva swa yila naswona a ti tshiveriwi hi vavasati.

Tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu. Loko ntshuguri wu tsemiwa, wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa. Mafi ya ntshuguri ma namarhela. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene. Nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona. Hi nguva ya vuxika, murhi lowu wu dzudza matluka..

Murhi lowu a wu tali ku kumeka emakaya hi xitalo hikuva wu mitwa yo tlhava swinene. Handle k ova xikaya xi va na mitwa a xi rhoteriwi hi vamanana hikuva vanhu va tshemba leswaku i xikombiso xa leswaku xi tlhandlekiwa ehenhla ka sirha loko munhu a lovile. Varisi na vatsongwana a va swi rhandzi ku kandziya va kha mihandzu ya kona hikuva wu na mitwa. Vanhu va khale a va kholwa leswaku loko ku tlhandlekiwa richacha kumbe rhavi ra murhi lowu ehenhla ka sirha, mufi a nga ka a nga ha ha vuyi ekaya a ta va xanisa. Mufi u fanele ku etlela, a nga beriwi huwa hi vanhu, a etlelela makumu.

Vanhu va cela timitsu ta murhi lowu vati sweka hi mati kutani ti nwiwa leswaku ti ta tshungula vuvabyi bya switshetshela. Vuvabyi bya swtshetshela byi tala ku vabya munhu kan`we loko n`weti wu huma kumbe wu ri xikarhi naloko n`weti wu pela.vanhu vo fanela ku yirisa loko a nyika munhu murhi hi nkarhi wolow a nga tikatsi eka timhaka ta masangu.




#Article 122: Xikhavi (181 words)


Xikhavi xi tala ku mila enhoveni, etlhelo ka nambu. Xikhavi a xi na ndzhuti hikuva marhavi na matluka ya kona ma hangalakile. Mbewu ya xikhavi i yo tshwuka, yi tlhela yi tirhisiwa ku endla tiya.

Nsinya lowu a wu kumeki hi xitalo enhoveni tanihi leswi vatatana, vahloti xikan`we na varisi va tsemaka marhavi ya kona va endla mikhavi yo khayima swifuwo swa vona enhoveni.

Vatatana va tsema marhavi ya murhi lowu va ya biya miti ya vona. Mhandze ya xikhavi ya hlwela ku bola loko yi celeriwile. Xikhavi na xona xi tirhisiwa ku vatla matshuri, mikombe, misi na swinwana. Mahanti ya murhi lowu ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo ba hi timbilu, xiongolelo, vuvabyi bya mahawu na ku pfula mbeleko eka vamanana. Mbewu kumbe mahanti ya swekiwa kutani ma nwiwa. Matluka ma tshungula vuvabyi bya nhloko loko u orhela na ku herisa swivavi hinkwaswo swa miri. Nkahelo wa matluka loko ma swekiwa wu tshungula switlhavi swa miri. Timitsu ti tshungula switlhavi swa miri, vuvabyi bya le ndzeni, ku lumalumiwa kumbe ku twa ku vava endzeni. Timitsu ta swekiwa kutani ta nwiwa..




#Article 123: Ximapana (179 words)


Ximapana xi mila enhoveni eka tindhawu leti ku nga na mati swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa swimapana. Murhi lowu a wu kuli ku ya ehenhla kambe wu kula ku fana na ndzhenga, wu endla khwati wu tlhela wu duvuka swiluva swa xitshopana na ku tlhela wu tswala mihandzu yo tshwuka yo ka yi nga dyiwi hi vanhu kambe yi dyiwa hi misinya na switsotswana swinwana swa nhova. Murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na yinwana misinya kasi loko ku fika nkarhi wa ximunwana wu hluka matluka na wona.

Timitsu na mahanti swi lovekiwa embiteni swi nwiwa leswaku swi ta tshungula vuvabyi bya xilumi, ku pandza ka nhloko hi matimba, vuvabyi bya rifuva na switshetshela. Murhi lowu wu tlhela wu horisa vuvabyi bya vana loko va ha ri vantsongo loko va nga si wisa nkava. Ku siriwa mahanti ya chigwana, ma nantswisiwa nwana, va tlhela va bohelela nwana lapi enhan`wini leswaku a nga chuhi loko ku tshuka ku nghena vanhu vo ka va nga basanga. Mihandzu ya murhi lowu yi horisa vuvabyi bya tindleve.




#Article 124: Xipalatsa (159 words)


Xipalatsa xi mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene. Nsinya lowu wu mitwa yo tiyela kumbe ku tsindzihela swinene.

Loko vavasati va tshivela tihunyi ta murhi lowu, ti humesa makala yo tala lama tirhisiwaka ku ayina swiambalo hi ayini ya malahla. Emikarhini liya ya khale ku nga si va na gezi, vanhu a va tirhisa ayini ya malahla ku ayina tinguvu ta vona. Malahla lama a va ma kuma eka ndzilo lowu a wu tshiveriwile hi tihunyi ta misinya leyo tshindzihela tanihi xipalatsa, mondzo na yinwana misinya yo tsindzihela.

Nsinya wa xipalatsa wu na tihunyi to sweka hi tona leti vatshiveri va tilavaka swinene. Timitsu ta nsinya wa xipalatsa ti tshungula vuvabyi bya nhloko na meno. Loko munhu a ri na vuvabyi bya nhloko kumbe meno u loveka timitsu kutani a nwa, a va a tshungulekile eka vuvabyi bya yena. Nsinya wa xipalatsa va wu tirhisa ku endla matshuri, mikombe, misi yo kandza hi yona mavele, tindyelo na swinwana.




#Article 125: Xirhomberhombe (277 words)


Xirhomberhombe Ma xi hambanangi ngopfu na nkuwa hikuva na xona xi mila enhoveni. Nsinya lowu na wona wu na mafi yo basa yo tala swinene. Mihandzu ya xirhomberhombe i matatana naswona yi hambanile ni ya makuwa hi muhlovo hikuva yona yi na muhlovo wo tshwuka. 

Mihandzu ya murhi lowu yi rhandziwa swinene hi misinya, timfenhe, timbuti na swiharhi swinwana swa nhova. Mihandzu ya kona a yi kulanga ku fana na makuwa. Murhi lowu wu kula ku fana na misinya yinwana. Marhavi ya kona ma rhetemuka ku fana na ya nkuwa. Mihandzu ya kona yi rhandziwa na hi varisi loko va twa ndlala enhoveni tanihi hiloko na yona yi ri yinwana ya mihandzu ya nhova.

Mahanti ya xirhomberhombe ma humesa mati lama vuriwaka mafi yo basa, lama ma tirhisiwaka ku tatisa mafi eka vamanana lava mamisaka. Ku phaphiwa mahanti lawa ma swekiwa kutani ku nwisiwa manana loyi a pfumalaka mafi yo mamisa nwana wa yena. Mapa ya mahanti ya thoniseriwa eka xirhumbana kutani xi va xi horile.

Mati ya timitsu loko ma swekiwile ma tshungula swilondzo swa le nhlokweni, ku vava loku humelelaka loko munhu a heta ku tsakamisa, ku sivela ku humela hi khwirhi na ku pfula mbeleko eka vamanana. Mati ya timitsu ya horisa vuvabyi bya rifuva “TB” na nchuluko. Mati ya murhi lowu ma tshungula mahlo na ku yimisa ku hlanta. Mahanti na timitsu swa kandziwa swi hlanganisiwa na matatana swi tirhisiwa ku horisa mukhuhlwana. Murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana, wu pfuna na leswaku loko wansati a tikile a sirhelela leswaku ri nga humi. Loko munhu a nwa murhi wo endliwa hi timitsu ta nsinya lowu, swi yimisa ku humaka ngati hi tinhompfu.




#Article 126: Xithlangwa (133 words)


Xithlangwa xi mila enhoveni, xi tlhela xi tala ku kumeka emikoveni ni le tindhawini leti tlhumeke. Murhi lowu wu na mitwa wu tlhela wu tirhisiwa tanihi tihunyi. 

Matluka ya murhi wa xitlhangwa wu tshungula vuvabyi byo fana ni loko munhu a chiwile endzhaku ka yena kumbe nkuzi. Loko nwana a chuluka a nga yimi, ku kandziwa matluka ma lovekiwa kutani ku nwiwa mati ya kona. Loko munhu a ri na nkuzi u kandza matluka kutani a n`wisiwa, ku sivela ku vava loku.

timhandzi ta nsinya lowu ti tiyile swinene. Timhandzi ta kona ti endla swichayachayana. Nsyinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Mahanti ya nsinya lowu ma tshungula vuvabyi bya nchuluko. Timitsu na mitwa ya nsinya lowu swi tshungula mukhuhlwana nakambe nsinya lowu wu pfuna ku tshungula munhu loko a lumiwile hi nyoka.




#Article 127: Zavazava (298 words)


Zavazava i nsinya wo komile, naswona a wukuli wuya e henhla. Nsinya wa zavazava wu tswala mihandzu ya ribungu naswona a wu dyiwi hi vanhu hikuva wu na mitwa.

Vanhu ngopfu varimi a va wu rhandzi nsinya wa zavazava hikuva wu endla nhova leyikulu emasin`wini. Nsinya wa zavazava wu vangela vahlakuri ntirho lowukulu hikokwalaho ka nhova.

Murhi lowu wu na chefu eka vanhu. Mbewu ya wona loko vana vo tlanga hi wona yi nga va vangela ku kula ka ndzololo ematihlweni, ku hisa ka miri, ku oma ka nomo, mbilu yi bela ehenhla. Vana va fanele ku lemukisiwa leswaku a va fanelangi ku tlanga hi murhi lowu. Mbewu kumbe mihandzu ya zavazava loko wu tsakama kumbe wu omile, wa phutseriwa hi phepha wu lumekiwa ndzilo va dzaha musi wa kona, wu hanyisa vuvabyi bya matino na rifuva.

Matluka ya murhi lowu ma horisa swilondzo, ku vava ka miri, vuvabyi byo tlulela tanihi mukhuhlwana, marhumba, ku tshoveka ka marhambu, marhambu yo ka ma nga tiyelanga, ku hundzuluka ka misiha na ku tshungula ku tshamela ku ya exiyindlwanini ku ya ba mati. Loko munhu a dya matluka ya ku tsakama kumbe yo oma ma ta n`wi etlerisa kumbe ku n`wi hlanganisa nhloko. Nsinya lowu wu na mitwa leyi damarhelaka loko munhu a tshuka a hundza hi le kusuhi na wona. Timbuti na tinyimpfu ta damarheliwa loko ti tshuka ti fambela kusuhi na murhi lowu. Mbewu ya murhi lowu yi byaleka hi ku olova hikuva yi phatsama eka munhu kumbe xiharhi xo karhi kutani laha yi fikaka yi wela kona yo mila. Nsinya lowu wu tshungula vuvabyi bya asthma na ku herisa ku vava ka miri. Nsinya wa zavazava wu tshungula swilondzo na ku chuluka na ku tlhela wu tshungula meno na swirhumbana. Nakambe murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya mahlo.




#Article 128: Mbangi ya nhova (202 words)


Mbangi ya nhova a yi kuli ku fana na misinya yinwana, kambe yona yi komile swinene naswona yi na swimitwana swo tlhava na le mbewini ya yona. Loko yi kula yi va yi ri nsinya wo pfumala marhavi, ko va matluka ntsena na ndzhuti ku ri hava.

Murhi lowu wa khiwa ku endliwa tiya yo nandziha swinene. Hi nguva ya vuxika wa fa, wu dzudzeka mbewu ya wona leyi nga ta mila hi nguva ya ximunwana. Matluka ya kona ma fananisiwa na tindleve ta nghala.

Matluka ya mbangi ya nhova ma tirhisiwa ku sweka tiya yo nandziha swinene. Mati ya kona ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana, vuvabyi bya nhlonge, swilondzo leswi humaka emirini, vuvabyi bya xifuva na xivindzi, vuvabyi bya xilumi, ku sivela ku onhaka ka khwiri eka wansati na ku tatisa ngati loko yi halakile ngopfu endzhaku ko bebula nwana na ku karhala ka miri. Xihlahla xa mbangi xi tshoviwa xi omisiwa xi tlhela xi kandziwa. Kutani xihlahla lexi xi boheleriwa hi nyuziphepha xi dzahiwa tanihi fole ku tshungula vuvabyi bya switshetshela.

Timitsu ta mbangi ya nhova ti hlanganisiwa na swiluva loko swi swekiwile. Mati ya kona ma tshungula ku hlantswa swilondza kumbe maphokolo ya munhu loyi a vavisekeke.




#Article 129: Manuhana (221 words)


Manuhana i wa muhlovo wa xitshopana, wu na marhavi yo tala wu tlhela wu nuha swinene. Murhi lowu a wu kuli ku fana na misinya yinwana. Matluka ya murhi lowu i ya rihlaza. Hi nguvu ya xixika wa dzudzeka mbewu leyi nga ta mila hi nguva ya ximunwana loko timpfula ti sewula xi fa. Murhi lowu wu na swiluva swo basa leswi kokaka rinoko eka maphaphatana na switsotswana na swinwana. Murhi lowu wuna sema ro nuha swinene.

Swikokovi na switsotswana swinwana a swi swi rhandzi ku tshama eka murhi lowu hikuva wa nuha swinene. Swiharhi swo tala a swi wu dyi murhi lowu. Vamanana a va xirhandzi ximilana / murhi lowu hikuva xi engetela nhova emasinwini.

Murhi wa manuhana wu pfuna eka vuvabyi byo tala loko wu swekiwi. Matluka ya kona ma tshungula nwana loko a khomile hi nkuzi kumbe xikuna. Matluka lama ma gandliwa, ma lemiwa hale ndzhaku ka nwana kumbe munhu loyi a twaka vuvabyi lebyi, ma tlhela ma dlaya na tshungunyana. Matluka ma tlhela ma horisa hi ku va ma ncakunhiwa kunene.

Marhavi ya manuhana ma horisa ku vava ka meno. Mikolo leyi nga na swirhumbana na swilondzo hikuva ya ncakuniwa kunene.

Mahanti ya manuhana ya tshungula vuvabyi bya switshetshela loko ma swekiwile kasi timitsu ti tshungula vuvabyi bya vamanana byo humela hi makhwiri hikuva ku ceriwa timitsu.




#Article 130: Swiharhi (170 words)


Swiharhi i swivumbiwa leswi hanyaka, naswona leswi kotaka ku famba-famba haswoxe kuya hi vukulu bya swona. Miri wa xiharhi wa cinca-cinca kuya hi makulele ya xona na xivumbeko xa xona xa ntumbuluko. Swiharhi swin'wana na swin'wana swi hanya hi kudya swi vumbiwa swi'wana kufana na swiharhi swin'wana kumbe swimilana.

Swiharhi swi hlawulekisiwa hi Marhambu ya swona, kumbe ku pfumala marhambu. Swiharhi leswi ngana marhambu kumbe nhlana, swi hlanganisa, Tinhlampfi, Machela, Swikokovi, Swinyenyana, na Swiharhi leswi mamisaka. Kasi swiharhi leswi pfumalaka nhlana kumbe marhambu swi hlanganisa, Tihumba; Makhongoloti na Swivungwana.

Swiharhi swina swihlawulekisi leswi swi hambanisaka eka swivumbiwa swin'wana swa swivumbiwa. Swiharhi swina swivumbi leswi kotaka ku andzisa nhlayo ya swona, leswi endlaka swi hambana na tibhaktheriya. Swiharhi swithlela swi kota kudya swivumbiwa swin'wana leswkau swi kuma matimba yo kula, naswona leswi swi hambanisa swiharhi eka swimilana. Swiharhi hinkwaswo swi kota ku famba-famba, hambiloko swifanela ku kula kusungula, ku kondza loko swi kota ku famba. 

Kuna mixaka yimbirhi ya swiharhi: Swihanrhi leswingana marhambu, na leswinga hava marhambu. Vona nxaxamela lowu landzelaka.




#Article 131: Matimu yo sungula (136 words)


Matimu yo sungula mahlanganisa nkarhi wa migingiriko ya vanhu exikarhi ka loko vasungule kutirhisa switirhisiwa swa maribye ~ kwalomu ka 3.3 wa timiliyoni ta malembe laya hundzeke, kufikela loko vanhu va tsumbula ndlela yo tsala marito, leswi endlekeke kwalomu ka ~5300 wa malembe lama hundzeke.

Sumertiya e Mesopotamiya, Ribuwa ra Nhluvuko wa Indus na Gibita wa khale hiyona minhluvuko ya vanhu yo sungula ku tsala, no hlayisa matimu. 

Kusungula ka switsariwa ku hambanile kuya hi mindzhavuko, naswona swi rhangeriwa hi kuvutla hi tinyimpi, naswona matimu ya munhluvuko leyi nga kotiki kutsala, makumeka eka va akelani lava avakota kutsala. Kuya hi hlamusela, matimu yosungula mayelana na kupfumaleka ka vuswikoti byo tsala, hikwalaho matimu lawa ya kumeka hi ku lavisisa masungula ya swingolongotswana leswi seleteriweke, hambileswi vulavisisi lebyi abyi nga si tiviwa kufikela eka malembe-xidzana ya vu Khume-nkaye.




#Article 132: Vutshunguri (100 words)


Vutshunguri ivutivi byo hlahluva, kuhorisa na ku sivela mavabyi. Rito vutshunguri rithlela ri hlamusela N'yanga. Vutshunguri byi angarhela tinxaka ta migingiriko yo kondlotela rihanyo leri nene. 

Vutshunguri imukhuva wa khale ngopfu wa vanhu, naswona abyi hlanganisiwa na vukhongeri na mindzavuko ya vanhu kuya hindzhawu. Hixikombiso, n'yanga a yi bohela mintsembyana eka muvabyi ivi yikhongela leswaku a hola. Eka masiku ya manguva lawa na ku humelela ka Sayensi, vutshunguri byo tala by hlanganisa Vutshila na Sayensi.

Vutshunguri bya khale byi tala ku vuriwa Vungoma kumbe Vutshunguri bya xintu. Hambiswiritano, vutshunguri lebyi bya horisa loko byi endliwa hi n'yanga leyi ngana ntokoto. 




#Article 133: Rihanyo (137 words)


Rihanyo i xikombiso xa leswaku swi yenge swa miri wa xivumbiwa switirha hi ndlela leyi faneleke. Eka vanhu, i vuswikoti byo tikongomisa loko valangutane na swi yimo leswitikaka swa miehleketo kumbe swa mbangu. Nhlangano ya Misava wa tarihanyo(WHO) yi hlamusela rihanyo eka Vumbiwa ra yona ra 1948, hi ndlela leyi landzelaka  Xiyimo xa miri, miehleketo na vuxaka lebyi nene, kungari kupfumaleka ka vuvabyi ntsena. Kuna tihlamuselo tin'wana leti yelanisaka rihanyo na ntsako wa munhu.

Hi ku angarhela, ndlela leyi munhu a hanyaka hayona yi na xandla eka rihanyo rakwe na muxaka wa vutomi. Kupfumeriwa leswaku Rihanyo ri antswisiwa hi kuyamahlweni ka ntivo rihanyo na migingiriko yo hanya vutomi lebyi nene e vanhwini. Hi kuya hi Nhlangano wa misava wa swa tarihanyo, swihlawulekisi swa rihanyo lerinene swi hlanganisa mbangu na rifuwo, naswona swi hlanganisa na matikhomele ya munhu.




#Article 134: Nomboro (107 words)


Nomboro i xiga xa Dyondzo ya Tinhlayo lexi tirhisiwaka ku hlaya, kupima na ku hlawulekisa ntsengo. Ehenhleni ko tirhisiwa ku hlaya, tinomboro ti thlela ti tirhisiwa ku hlawulekisa swilo swo karhi (ku fana na tinomboro ta riqingo), ku chavisa (Khodi ya nhundzu ya vhengele), kumbe ti thlela ti tirhisiwa tani hi mfungo, rito, kumbe nhlamuseleyo ya dyondzo ya tinhlayo.

Eka dyondzo ya tinhlayo, nhlamuselo ya nomboro yindlandlamuxiwile hi ku hundza ka malembe leswaku yi hlanganisa nomboro ya tandza (0 kumbe Ziro), tinomboro leti kayivelaka, tinomboro leti ringanisaka (kufana na  /2 and −/3) na tin'wana tinomboro. Ku hlaya tinomboro ku endliwa hi kuhlanganisa, kuhunguta, kuthlandleka, kuavanyisa na swin'wana. 




#Article 135: Tinhlayo-vupimi (110 words)


Tinhlayo-vupimi (Kumbe Jiyometri yi tekiweke eka rito ra Xigriki;  misava,  ku pima) i rhavi ra dyondzo ya Tinhlayo leyi letelaka hi ta xivumbeko, vukulu, vuakelani, na mpimo wa ndzhawu.

Tidyondzo ta Hlayo-vupimi ti sunguriwe khale loko vanhu valava ku twisisa kuleha, kuanama na vutalo bya swilo. Kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu, dyondzo leyi ya Nhlayo-vupimi yi tikirhetiwe yithlela yi hleriwa hi Euclid, naswona yi sungula ku tirhisiwa hi dyondzo ya nkoka eka tinhlayo kusukela kwalano. Hlayo-vupimi i dyondzo leyi a yitiviwa kusukela kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu e tikweni-nkulu ra Indiya, naswona a yitirhisiwa ngopfu eku akeni. Van'wa-vutivi va maIslamu, va yisile emahlweni vutivi bya vagriki eka tidyondzo ta Hlayo-vupimi. 




#Article 136: Tinhlayo-swiyenge (106 words)


Tinhlayo-vuringanisi (kumbe Alijebra ley tekiweke eka rito ra Xiarabhu  al-jabr leswingo Kuhlanganiso swiyenge leswi tshovekeke) i rhavi ra tidyondzo ta Tinhlayo. Hiku angarhela, Nhlayo-vuriganisi i dyondzo ya mimfungo ya tinhlayo na matirhisele ya mimfungo leyi ku kuma nhalmulo wa nomboro; hiyona dyondzo leyi hlanganisaka tidyondzo hinkwato ta Tinhlayo.  Tidyondo leti ta Nhlayo-vuringanisi i tankoka ngopfu eka Tidyondzo ta lehenhla ta Tinhlayo, Sayensi na Vunjiniyera ku hlanganisa na Vutshunguri na Tidyondzo ta Vuxavisi.

Hlayo-vuringanisi yi hambana na Nhlayo ya tinomboro hi matirhisele ya maletere ku yimela nomboro leyi nga tiviwiki. Hixikombiso   letere  aritiviwi, kambe nawu wo hundzuluxa wu tirhisiwa ku tsumbula leswaku ntsengo wa yona i: .




#Article 137: Sayensi ya maxele (114 words)


Sayensi ya maxele i rhavi ra Sayensi leri lavisisaka timhaka ta maxele na kuvhumba maxele. Sayensi leyi i ya khale ngopfu, hambi leswi mavhumbele ya maxele amanga tshembeki kuta fika hi lembe-xidzana ravu 18. Mavhumbele ya maxele ma antswisiwile hi ku tumbuluxiwa ka tikhompuyuta, leswi endleka swi olova ku tirhisa mintsengo ya matimu ya maxele na Tinhlayo ku Vhumba maxele ya siku rin'wana na rin'wana. Swiendlakalo swa maxele swi nga ha vhumbiwa hi kuya hi xibhakabhaka; Kuhisa; ntsikelelo wa moya; hunguva na ndzendzeleko.

Rito leri hlamuselaka maxele ya dyambu hi xigriki i   metéōros henhla, xibhakabhaka (leri tekiweke eka    Henhla na  aeiro Ku thlandlusa) ku hlanganisa na   , leringa. Ndzavisiso wa swilo leswinga e moyeni.




#Article 138: Gezi (101 words)


Gezi i matimba ya ntumbuluko lama vonakaka hi tindlela to hambana hambana ku fana na ku endla rihati, ndzilo naswin'wana. Gezi hirona xihlovo xa tithekinoloji hinkwato ta manguva lawa.

Vanhu ikhale va lavisisa Matimba ya gezi, hambi leswi switekeke nkarhi wo leha kutwisisa maendlele na mphakelo wa gezi. Ku kala ku fika malembe-xidzana ya vu khume nkaye, loko tinjiniyera ti kota ku tirhisa matimba lawa ku ndlandlamuxa mabhindzu na tinkomponi to aka tinhundzu. Ku olova ko fambisa no phakela gezi swi endle leswaku ku tala tindlela ti tirhisa gezi ku fana na swa vutleketli, Ndzilo wo kufumeta, timboni, vuhaxi na tikhompuyuta.




#Article 139: Rivoningo (104 words)


Rivoningo i matimba ya ntumbuluko lama endlaka leswaku hikota ku vona. Matihlo ya hina makota kuvona ntsengo wokarhi wa rivoningo, kasi kuna magandlati ya matimba ya rivoningo lawa hi kotiki ku mavona. 

Xihlovo xa rivoningo laha misaveni i dyambu. Rivoningo ra dyambu ri haxa matimba eka swimilana leswkau swi kota to sweka chukele ra ntumbuluko leri nyikaka matimba eka swiharhi na vanhu lava dyaka swimilana sweswo. Ndzilo wa tihunyi na wona ixinwana xa swholovo swa rivoningo, kasi manguva lawa hi tirhisa ngopfu matimba ya gezi ku layitha timboni ta gezi. Swiharhi swin'wana swikota ku endla rivoningo hi xirho xa karhi xa miri wa swona.




#Article 140: Demokhrasi (142 words)


Demokhrasi (Kumbe δημοκρατία, dēmokratía hi xigriki, leswivulaka Mfumo wa vanhu), i xiyimiso xa hulumendhe laha va akatiko va hlawulaka vayimeri vavona leswaku va aka mfumo na Phalamendhe. Mfumo wa xidhemokhrasi wu tiviwa tani hi mfumo wa ntalo wa vanhu. Hindlela yin'wana mfumo wa xidemokhrasi i xiyimiso xofuma lava mintlimbo naku ololoxiwa ka yona swititshege eka leswi vanhu vaswi endlaka, kambe kuri hava loyi anga na matimba, kumbe mbuyelo yakona. Leswi endla leswaku mintlawa hinkwayo yi phikizana ku fuma. 

Hikuya hi N'wa tipolitiki Larry Diamond, Demokhrasi yina swiyenge swa mune: (a) Xiyimiso xatipolitiki xo langha no cinca hulumendhe hi ku tirhisa nhlawulo lowu ntshuxekeke; (b) Kunghenelela ka va akatiko eka swatipoliki na vutomi bya vanhu; (c) Kusirhelela timfanelo ta ximunhu ta vaakatiko hinkwavo, kuhlanganisa na (d) Mfumo wa nawu, laha nawu na vulandzeleri bya wona byi endliwaka hi ku ringana eka vanhu hinkwavo.




#Article 141: Vusocha (112 words)


Vusocha, i ntlawa wa tinyimpi wa tiko ro karhi, naswona wu thlela wu rina mpfumelelo wo tirhisa matimba yo dlaya na mathlarhi ya nyimpi ku seketela swilaveko swa hulumendhe ya tiko ro karhi na va akatiko va rona. Ntirho wa masocha iku sirhelela tiko na va aki va rona, mathlela ma lwa nyimpi na tiko rin'wana. Masocha manga thlela mava na mintirho yin'wana yo fana na kuhlohlotela vupolitiki, kusirhelela swa mabhindzu, kulawula va aka tiko, ku aka, vukorhokeri bya nkarhi wa xihantla vathlela va sirhelela tindzhawu tin'wana ta mfumo. 




#Article 142: Matiko la ma hlanganeke (100 words)


Matiko la ma hlanganeke i nhlangano ya tihulumendhe ta misava leti byarhisiweke pfumba ro kondletela ntwanano naswona tithlela ti kodletela nawu na vululami. Nhlangano lowu wu simekiwe hi 24 Nhlangula 1945 endzhaku ka nyimpi ya misava ya vumbirhi. Loku wu simekiwa, nhlangano lowu a wuri na 51 wa matiko, kasi sweswi kuna 193 wa matiko eka nhlangano lowu. Ntsindza wa nhlangano lowu wu kumeka eManhattan,e dorobheni ra New York, e Amerikha. Ti ofisi tin'wana ta nhlangano ti kumeka eGeneva, Nairobi, na Vienna. Nhlangano lowu wu fambisiwa hi minyikelo ya timali leyi humaka e ma tikwein lama nga malandza ya nhlangano.




#Article 143: Nawu (370 words)


Nawu i mafambisele ya milawu leyi vekiweke naswona yi landzelerisiwa hi kutirhisa mindzawulo ya ximunhu kumbe Hulumendhe leswaku ku lawuli mahanyele. Nawu tani hi xiyimiso, wu pfuna ku lawula no tiyisisa leswaku va aka tiko va komba ku xiximana, naswona ku kondloteriwa kuringana eka vanhu hinkwavo. Milawu leyi landzelerisiwaka hi Mfumo yi nga vekiwa hi huvo leyi hlanganeke, kumbe muveki nawu ku ya hi xitiviso xa mfumo. Mavekele ya milawu manga hlohloteriwa hi Vumbiwa, leri tsariweke ku hlanganisa na ti mfanelo leti nga endzeni ka Vumbiwa. Nawu wu vumba swa Tipolitiki, ku xaviselana, Matimu na nhlangano wa vanhu hi tindela to hambana na swona wu thelal wutirha tani hi mulamuleri exikarhi ka vuxaka bya vanhu.

Kuna ku hambana exikarhi ka (a) Milawu ya Ximfumo, leyi landzeleriwaka hi tindzawulo to karhi ta ximfumo, naswona (b) Nawu wa Xintu, lowu landzelelaka ku avanyisa ka huvo. Kuya hi matimu, Milawu ya vukhongeri a yilandzelerisiwa ngopfu ku tlula milawu yin'wana, ngopfu ngopfu eka vukhongeri bya Xiyuda na Xisurumani. Nawu wa Xisurumani wa Xariya, wutirhisiwa ngopfu e misaveni naswona wutekiwa tani hi nawu wa tiko ematikweni yo fana na Irani na Arabhiya ya le Dzongeni.

Nawu wu thlela wu pfuxa mintlimbo leyi rharhanganeke loko swita eka ti mhaka ta Kuringana, Vunene, na Vululami. Kuna xivulavuri lexi nge 'Vanhu hinkwavo va ringana emahlweni ka Nawu', hambi leswi Jonathan Swift a anguleke leswaku 'Milawu yixana na mapume, lama phasaka switsotswana, kambe ma pfumela timimpfi ti hundza.' Hi lembe ra 1894, matsalana Anatole France u tsarile hiku monya leswaku, Enhlohlorhini ya vuringani bya wona, nawu wu sivela vafumi na swisiwana hi ku ringana leswaku vanga tshuki va etlela e handle, va kombela e mapatwini, na ku yiva xinkwa. loko a tsala hi malembe ya 350 BC, N'wa filosofi wa mugriki Aristoka u hlamusele leswaku, Mfumo wa nawu wu antswa ngopfu kutlula nawu wa munhu un'we. Mikhail Bakunin uteri: Milawu hinkwayo leyi simekiweke, i ya ku tikirheta na ku tlakusela eka xiyimiso, kutshikeleriwa ka vatirhi hi ntlawa lowu fumaka. kasi Cicero yena ute Ku tala ka milawu, iku tsongahala ka vululami. Tidyondzo ta VuMaksi ti hlamusela leswaku Nawu wu ngehe laveki loko Mfumo wu herisiwile. Kunga khatariseki mavonele ya vanhu, Nawu hi wona xihlovo ya mindzawulo hinkwayo ya ximfumo.




#Article 144: Mali (104 words)


Mali i nchumu kumbe rhekhodo leyi pfumeriwaka tani hi hakelo ya tinhundzu kumbe vukorhokeri na hakelo ya milandzu. Ntirho wa mali i ku: ndlela yo xaviselana; ntsengo wa xikoloto; ntsengo wa hakelo leyi hlwerisiweke. Nchumu wun'wana na un'wana lowu endlaka mintirho leyi wu vitiwa mali.

Hikuya hi matimu, Mali yi sukela eka mukhuva wo xaviselana kumbe ku cincana ka tinhundzu, kambe hinkwaswo swiyimiso swa timali swi simekiwe eka mfungo wa mali ya ximfumo. Mali ya ximfumo, yi endliwa hi swilo leswi nga hava ntikelo, kambe yi nyikiwa ntikelo hi mfumo loko wu veka nawu leswaku mali yitirhisiwa ku xavisela tinhundzuna ku hakela milandzu hinkwayo.




#Article 145: Tamintlangu (115 words)


Tamintlangu ti hlanganisa minxaka hikwayo ya mintlangu ya ku phikizana ka vanhu laha, hi kutirhisa kululamisa, kutirhisa, na ku lota vuswikoti bya miri naswona va tsakisa vahlaleri. Hakanyingi ntlangu wuva exikarhi ka mathlelo ma mbirhi, naswona thlelo rin'wana ri ringeta ku hlula rin'wana. Kuna mintlangu yotala leyi hlanganisaka vatlangi votala hinkarhi wun'we.

Mintlangu yi lawuriwa hi milawu yo hambana hambana, kumbe swikholwa-kholwana, leswi endliweke ku kondlotela mphikizano lowu lulameke, naswona yi kondlotela ku avanyisa muhluri un'we eka ntlangu. 

Hi kuya hi A.T. Kearney, yi hlamusela leswaku Ntlawa wa tamintlangu wu endla kwalomu ka $620 wa tibhiliyonihi lembe ra 2013. Ntlangu wa ta majatu hiwona ntlangu lowu tolovelekeke ngopfu , wu landzelriwa hi ntlangu wa bolo.




#Article 146: Ntlangu (165 words)


Ntlangu ivuhungasi lebyi hleriweke, naswona minkarhi yin'wana wu tirhisiwa ku dyondzisa. Mintlangu yithlela yiva mintirho leyi hakelaka, naswona yiva muxaka wa Vuthsila. Hambileswi kunga hava kuhambana, kambe mintlangu ya manguva lawa iminthirho (Kufana na ntlangu wa Majatu, kumbe Bholo) kumbe vuhungasi (Kufana na ntlangu wa Swiyenge, Tikhadi kumbe tivhidiyo).

Mintlangu i ya kuhungasa, naswona yingava na mbuyelo eka muhluri. Unga tlanga wexe, miri xipani kumbe eka inthaneti. Hakanyingi vatlangi vana vahlaleri lava vanga tlangiki, kambe vatsakela ntlangu wokarhi. Vatlangi vanga thlela vava vahlaleri loko varikarhi va cincana kutlanga. Vana vatsekala ku langa vatlangi kumbe vahlaleri eka mintlangu ya vona.

Swiyenge swa nkoka swa mintlangu i minkutlunya, milawu, mphikizano, na minjhekanjhekisano. Mintlangu yi hlanganisa ku hlohlotela mihleketo na miri wa mutlnangi. Mintlangu yo tala yi pfuna ku antswisa vuswikoti naswona yithlela yi va muxaku wa vutiolori.

Kusukela hi 2600 BC, mintlangu i xiyenge lexikulu xa vutomi bya vanhu na mindzhavuko. Ntlangu wa vuhosi bya le Uri, Seneti na Mankala, i yin'wana ya mintlangu yakhale leyi tsundzukiwaka.




#Article 147: Vusurumani (235 words)


Vusurumani () i vukhongeri lebyi pfumelaka leswaku kuna xikwembu xin'we ntsena lexinga ringanisiwiku na swikwembu swin'wana, kunga (Allah) naswona Muhammad i murhumiwa wo hetelela wa Xikwembu. Vukhongeri lebyi i ba vumbirhi emisaveni hikuya hi mandlandlamukele ya vukhongeri  naswona hibyona lebyi kulaka ku tlula vukhongeri byin'wana, hi kwalomu ka 1.8 wa tibhiliyoni ta valandzeri emisaveni, lava vuriwaka Masurumani. Masurumani ma tata vunyingi bya nhlayo wa vakatiko ematikweni ya kwalomu ka 49 emisaveni. Vusurumani bydyondzisa leswaku Xikwembu xina ntwela-vusiwana, xina matimba hinkwawo, xihlawulekile, naswona xikongomisa vanhu hi kutirhisa vaprofeta, hlavutelo wa matsalwa na swikombiso swa ntumbuluko. Matsalwa ya vukhongeri lebyi i Kurani, leyi tekiwaka tani hi rito raxikwembu, na tidyondzo to fanisa (leti vuriwaka sunnah, kuhlanganisa na mintokoto leyi tsariweke kunga hadith) ta Muhammad (Exikarhi ka 570–8 Xixika 632 CE).

Masurumani ma pfumela leswaku Vusurumani ivukhongeri lebyi heleleke lebyi hlavuteriweke eka vaprofeta vofana na Adamu, Abrahama, Moxe na Yesu. Kasi Kurani yona vatshemba leswaku i hlavutelo lowu heteleleke wa Xikwembu. Vukhongeri lebyi nabyona byi dyondzisa leswaku kutava na kuavanyisa kamakumu, laha lavo lulama vangata ya e Paradeyisini, kasi vadyohi vona vaya e Tiheleni. Minsiya ya vukhongeri lebyi yihlanganisa Minsinya ya nthlanu ya Vusurumani, leyi nga mfanelo wa vukhongeri,  na kulandzelerisa nawu wa vusurumani, lowu khumbaka swiyenge hinkwaso swa vutomi na nhlangano wa vanhu, kusukela eka kuveka mali na swa tarihanyo, kuya eka Vavasati na mbangu. Madorobha ya Mecca, Medina na Jerusalema i madorobha yo kwetsima eka Vusurumani.




#Article 148: Vuyuda (346 words)


Vuyuda i vukhongeri byakhale swinene, lebyi simekiweke eka matsalwa ya Torah (Leyinga xiyenge xa Tanakh kumbe Bibhele ya Xiheveru), kuhlanganisa na mindzhavuko leyi kumekaka eka matsalwa lama landzeleke ya Midrash na Talmud. Vuyuda i vukhongeri, Filosofi, ndzhavuko na mahanyele ya mayuda. Vuyuda byi voniwa hi vakhongeri va mayuda, tanihi vuxaka bya xipfumelwano lebyi Xikwembu xiveke nabyona na vana va Israyele. Vuyuda i vukhongeri bya vu khume hi vunyingi bya valandzeri emisaveni naswona byina kwalomu ka 14.5 kuya eka 17.4 wa timiliyoni ta valandzeri. 

Vuyuda byina matsalwa yo hlaya, maendlele ya swilo, nama mixaka ya tinhlangano. Eka vuyuda kuna mintlawa yo hambana hambana, leyi sukeke eka vufundhisi bya vuyuda, laha va pfumelaka leswaku Xikwembu xi hlavutele milawu ya xona eka Moxe entshaveni ya Sinayi, hi ku tirhisa Tora leyi tsariweke naswona yitlela yi vulavuriwa hi nomo. Hikuya hi matimu, dyondzo leyi yikanetiwile ngopfu hi mintlawa ya mayuda ya va Sadusi na Vahelena, hinkarhi wa tempele ya vumbirhi, nakambe yithlela yi kanetiwa hi mintlawa ya va Karayiti na va Sabatewu.    Namunthla ntlawa lowu kulu wa vuyuda IVuyuda-ntiyela (kunga Vaharedi na Vayuda-ntiyela va manguva lawa), Vuyuda bya xikhale na vuyuda lebyi pfuxetiweke. Kuhambana loku kulu eka mintlawa leyi i ndlela leyi mintlawa leyi yi landzelerisaka nawu wa xiyuda, matimba ya vafundhisi vaxiyuda na kuxixima tiko-ximfumo ra Israyele. Vuyuda-ntiyela byi pfumela leswaku Tora na nawu wa xiyuda swa kwetsima, iswa hilaha kunga heriki naswona aswi cinceki, naswona swi fanela ku landzeleriwa hilaha ku heleleke. Vuyuda bya xikhale byi pfumela eka ku landzelela vuyuda bya ndzhavuko, kasi vuyuda lebyi pfuxetiweke, byi pfumela leswaku nawu wa xiyuda ahi xikolokolo. hikuya hi matimu akuri na tihuvo ta nawu wa xiyuda, kambe masku lawa ku pfumeriwa leswaku vuyuda imhaka yo tilangela.

Vayuda byi ya hi ntlawa wa rixaka naswona byi hlanganisa na lava hundzukelaka eka vukhongeri lebyi. Hi lembe ra 2015, ntsengo wa mayuda emisaveni awu kombeteriwa kwalomu ka 14.3 wa timiliyoni emisaveni. Kwalomu ka 43% wa mayuda makumeka e tikweni ra Israyeli kasi ti n'wana tiphesenti ta 43% ta mayuda makumela e Amerikha na Khanada, kasi lava saleke vakumeka eka matiko-nkulu man'wana.




#Article 149: Vuhindu (324 words)


Vuhindu i vukhongeri, kumbe ndlela ya vutomi, leyi landzeleriwaka etikweni-nkulu ra Indiya. Vuhindi byi vuriwa vukhongeri bya khale kutlula hinkwabyo emisaveni, naswona vadyondzeki van'wana va byi vula Sanātana Dharma, Ndzhavuko wa hilaha kunga heriki, kumbe Ndlela ya hilaha kunga heriki, kumbe hala ka matimu ya vanhu. Van'wana vadyondzeki va vona vuhindu byiri mfanganyo wa mindzhavuko yo hambana hambana ya xi Indiya, leyi ngana timintsu leti rharhanganeke.

Hambileswi vuhindi byi ngana tifilosofi to hambana hambana, byi hlanganisiwa hi tindlela to fana, minkhuvo yo fana, ntivo tinyeleti, mapfumba yo ya eka tindhawu to kwetsima. Matsalwa ya vuhindu mahleriwe hi Shruti (Lama twiwaka) na Smriti (Lama tsundzukiwaka). Matsalwa lawa ma hlahluva Vukhongeri, Filosofi, Switori swa khale, vutiolori, ku encisa na ku aka titempele ta vukhongeri. Matsalwa lama kulu mahlanganisa Vedas na Upanishads, Bhagavad Gita, na Agamas. Swihlovo swa vulawuri na mintiyiso ya laha kunga heriki, matlanga xiyenge lexi hlawulekeke, hambileswi kungana ndzavuko lowu tiyeke wo kanetana na vulawuri, leswaku va entisa kutwisisa mintiyiso no dnlandlamuxa ndzhavuko.

Tidyondzo-nkulu eka vupfumeri bya vuhindu byi hlanganisa ma Puruṣārthas ya mune, minkutlunya ya vutomi, kunga Dharma (Matikhomele/Vutihlamuleri), Artha (Kuhumelela/Ntirho), Kama (Kunavela/Kunyanyuka) na Moksha (Ku kutsula/Ntshuxeko/Kuponisiwa); karma (Swiendlo, xikongomelo na mbuyelo), samsara (Ndzendzeleko wa ku tswariwa nakambe), na Yoga (Tindlela kumbe maendlelo yo kuma moksha). minkhuvo ya vuhindi yi hlanganisa puja (vugandzeri) na swivulavuleri, kuehleketisisa, mindzhavuko ya muti yo kurisa vana, minkhuvo ya lembe, na mapfumba yo hambana hambana. Vahindu van'wana va sukela vutomi bya vona na swilo swavona, leswku va sungula eka Sannyasa (vugandzeri bya ximunhu) bya vutomi bya vona hinkwabyo leswaku va kuma Moksha. Vuhindu byi lava vutihlamuleri bya hilaha kunga heriki, kufana na kuvulavula ntiyiso, kunga vavisi swilo leswi hanyaka (ahimsa), kulehisa mbilu, kutikhoma, na ntwela vusiwana eka vanhu van'wana.

Vuhindu ivukhongeri bya vunharhu hi vukulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka biliyoni ya valandzeri lava tiviwaka hi vahindi. Vahindi va tata nhlayo ya va aka tiko va le matikweni ya Indiya, Nepal, Morixiyasi na xihlala xa Bali e Indonexiya.




#Article 150: Vubhuda (289 words)


Vubhuda i vukhongeri na ndlela yavutomi leyi hlanganisaka mindzhavuko, vupfumeri na vumoya lebyi tshegeriweke eka tidyondzo ta Bhuda. Vubhuda byi sukela eka Indiya wa khale exikarhi ka malembe xidzana ya vuntsevu (6) na vumnune (4), laha byi hangalakeke eka tiko-nkulu ra Axiya, endzhaku ku swona byi hungukeke e Indiya. Marhavi lama kulu ya Vubhuda i: Theravada (Pali: Xikolo xa vakulu) na Mahayana (Sanskrit: Golonyi leyi kulu). Vubhuda i vukhongeri bya vumune lebyi kulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka 500 watimiliyoni ta valandzeri lava tiviwaka hi Mabhuda.

Swikolo swa fipfumelo ra vubhuda, swi hambana hi tinhlamuselo ka ndlela yo ya enkutsulweni, nkoka wa matsalwa yo kwetsima, na magandzelele ya kona. Magandzelele ya vubhuda mahlanganisa ku tumbela eka bhuda, Dharma na Sangha, ku hlahluva matswalwa, kulandzelela kutikhoma lokunene, ku ala ku navela, ku tidyondzisa ku encisa, kuhlakulela vuthlarhi, vunene; rirhandzu na ntwela vusiwana, Swiendlo swa vaMahayana swa bodhicitta na Vajrayana swa masungulo kumbe kuhetiseka.

Eka Theravada, nkutlunya lowu kulu iku hetisisa kleshas na kufikelela ndzhawu leyi nene ya Nirvana, leswi kumekaka hi ku landzelela ndlela leyi nene ya swiyenge swa nhungu (leyi thlelaka yitiviwa tani hi ndlela yale xikarhi), hindlela yeleyo, vakota ku papalata ndzendzeleko wa ku xaniseka. Theravada yina valandzeri votala eXrilanka na Axiya wale dzongeni.

Mahayana, lebyi hlanganisaka mindzhavuko yale tikweni ra Pure, Zen, Nichireni, Xinghoni na Tayitayi, byi kumeka e vuxeni bya Axiya. kuhambana na Nivhana, vuMahayana byi lava ku fikelela ndlela ya bodhisattva, vuyimo lebyi munhu a tsamaka eka ndzendzeleko wa kutswariwa leswaku vapfuna van'wana ku fikelela kuxalamuka.

vuVajrayana, i tidyondzo leti landzeleriwaka hi va Indiya vale Sidha, naswona byi voniwa tani hi rhavi ravunharhu bya vubhuda. Vubhuda bya le Thibheti, lebyi landzelelaka tidyondzo ta Vajrayana, naswona byi landzeleriwa ngopfu e tindzhawini ta Himalaya, Mongholiya na Kalmykiya.




#Article 151: Ntivo-vuhleketi (136 words)


Ntivo-vuhleketi (kusuka eka Xigriki , philosophia, leswi vulaka Kurhandza vuthlarhi) i tidyondzo ta mintlimbo leyi yelanaka na vutomi, vutivi, miehleketo na tindzimi. Rito leri ringava risimekiwe hi Pythagoras (c. 570–495 BCE). Maendlele ya Filosofi mahlanganisa kuvutisa, kuvulavurisana loku enteke, minjekanjekiswano yo vulavula na mavekele ya timhaka hi ku ololoka. Swivutiso swa Filosofi swakhale swi hlanganisa: Xana swakoteka ku tiva nchumu wokarhi uthlela usekela vutivi byebyo? Incini lexi ngakona hakunene? Hambi swiritano, vafilosofa vanga ha vutisa swivutiso lesw khomekaka swofana na: Xana hiyona ndlela leyi nene yo hanya? Xana swa antswa ku lulama kumbe ku homboloka? Xana vanhu vana kuti langela loku ntsuxekeke?

Hikuya himatimu, Ntivo-vuhleketi yi hlanganisa vutivi hinkwabyo. Kusukela eka nkarhi wa khale ka n'wa Ntivo-vuhleketi wa mugriki Aristotle ku fikela eka lembe xidzana ra vu 19, Ntivo-vuhleketi ya ntumbuluko yihlanganise Ntivo-tinyeleti, Vutshunguri na Fiziksi. 




#Article 152: Vutivi (114 words)


Vutivi i ku twisisa munhu kumbe xilo xo karhi, kufana na timhaka, vuxokoxoko, nhlamuselo, kumbe vutshila, lebyi kumekaka hi kutokota kubye kudyondza hi ku vona, kutsumbula kumbe kulerha. 

Vutivi byi nga hlamusela kutwisisa ko ehleketa kumbe ko endla eka mhaka yokarhi. Byi nga va vutivi byo khomeka (kufana na vutshila byokarhi) kumbe bya miehleketo; byi ngava byo yelana kumbe byo kongoma. Eka Filosofi, ku dyondziwa tindlela to hlahluva vutivi, ka mufilosofa Plato, yena uhlamusele vutivi kuri Ripfumelo leri ngana xisekelo, hambileswi kungana ku hambana ka mavonele eka nhlamuselo leyi. 

Ku hlengeleta vutivi, swihlanganisa matirhisele ya mihleketo lama rharhanganeke: kutwisisa, kuvulavula, na ku hlamusela; hihala thlelo vutivi byithlela byi vuriwa kukota ku twisisa eka vanhu.




#Article 153: Mihleketo (162 words)


Mihleketo inxaxamelo wa vuswikoti byo twisisa bya mabyongo, kuhlanganisa na kutitiva, ku anakanya, ku avanyisa na kutsundzuka. mihleketo yi kota kutswisisa, kulorha, ku tlangela, naswona yithlela yi kota ku tiva matitwele ya hina, lama yisaka eku endleni swilo swokarhi.Kuna ndzhavuko woleha eka Filosofi, vukhongeri na sayensi ya kutwisisa, mayelana na leswi akaka miehleketo ku hlanganisa na swihlawulekisi swa yona.

Xivutiso lexi saleke hi ta mihleketo, i xivutiso xa miri na miehleketo, lexi kambisisaka vuxaka eka mihleketo na byongo bya munhu. Eka nguva ya khale kunga si sungula Sayensi, aku tshembiwa leswaku vumbirhi bya munhu, laha aku pfumeriwa leswaku mihleketo ahi ya nyama. Masiku lawa kupfumeriwa leswaku mihleketo yi yelana na matshamele ya byongo. Xin'wana xivutiso hileswaku xana swi vumbiwa swin'wana naswona swina mihleketo kumbe kova vanhu ntsena vanga vuswikoti lebyi.

Kunga khatariseki ntumbuluko wa mihleketo, ku pfumeriwa leswaku imihleketo leyi endlaka leswaku xivumbiwa xi titiva no tiva mbangu wa xona, kutwisisa no hlamula eka switwi leswi rhendzeleke, kuhlanganisa na kutwisisa na kutwa.




#Article 154: Vunjhiniyera (163 words)


Vunjhiniyera i ndlela yo tirhisa tinhlayo, ku hlanganisa na vutivi bya Sayensi, ikhonomi, nhlangano wa vanhu na vutivi bya vutomi bya siku na siku ku tsumbula, ku aka, ku hlayisa, kulavisisa na antswisa mathulusi, michini, swiyimiso na mihlangano.

Tidyondzo ta vunjhiniyera ti aname ngopfu naswona tikhumba swiyenge swa tidyondzo leti hlawulekeke ta vunjhiniyera na Sayensi hi ku angarhela.

Rito vunjhiniyera, ritekiwa risuka eka rito ra Xilatini ingenium, leswivulaka Kuthlariha na  ingeniare, leswivulaka ku vumba, swilo.

Huvo ya tinjhiniyera ta le Amerikha (ECPD) yi hlamusela vunjhiniyera hindlela leyi:Ndlela yo thlariha ya ku tirhisa mikhuva na maendlela ya Sayensi, ku hlela na ku kunguhata swi ako, michini, switirhisiwa, na maendlel ya minchumu, kuya hi kutirhisa ndlela yin'we kumbe mpfangano wa tindlela na minchumu, kumbe ku aka na kutirhisa nchumu kuya hi makunguhatelo yo karhi; kumbe ku vhumba matirhele ya nchumu kumbe xiyimiso xokarhi; hikwaswo kuya hi makungahatele na swilaveko swa matirhisele ya kona, kikuya hi chicha swilaveko swa matirhisele naswona ku sirheleriwa vutomi na nhundzu.




#Article 155: Inthaneti (186 words)


Inthaneti i xiyimiso xa nxaxamelo wa tikhompuyuta leti khwekelaneke emisaveni hinkwayo naswona tikarhi titirhisa ririmi ra tikhomuyuta leri fanaka ra TCP/IP ku hlangana no phakela marungula. Inhlangano wa swiyimiso leswi hlanganisaka tihulumnendhe, tindzawulo ta lerivaleni, tikhampani ta xihundla, tindzhawu ta vuleteri emisaveni hinkwayo leti hlanganisiwaka hi tingoti ta gezi, kumbe thekinoloji ya vuhaxi bya moya, kumbe vuhaxi bya rivoningo. Inthaneti yi rhwele swisaka swa vuxokoxoko na vukorhokeri, tani hi matswalwa lama hlanganisiweke eka inthaneti, vulwembu bya inthaneti bya misava (www), poso ya inthaneti, rinqingo ra inthaneti na kuavelana hi tifayili eka inthaneti.

Masungulo ya inthaneti mathlelela eka ndzavisiso lowu simekiweke hi hulumendhe ya Amerikha eka malembe ya va 1960, leswaku ku akiwa ndlela yo avelana vuxokoxoko no vulavurisana hikutirhisa nhlangano lowu rharhanganeke wa tikhompuyuta. Ku khwekerisiwa ka tikhompuyuta ta van'wamabinzu hi malembe ya 1990, swi sungule pfumba ro ndlandlamuxa inthaneti ya masiku lawa, naswona swi thlonthle kundlandlamuka ka yona laha tindzawulo tin'wana na vanhu lava tolovelekeke na tikhompuyuta leti khomekaka ti khwekerisiweke eka inthaneti. Kute loko ku fika malembe ya 2000, tithekinoloji na vukorhokeri bya inthaneti anase byi nghenisiwile eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi bya namunhtla.




#Article 156: Khompuyuta (448 words)


Khompuyuta i muchini lowu leteriwaka to endla tinhlayo na swileriso hixinkarhana. Vuswikoti bya tikhomupyuta ku landzelela ndzayo na swileriso swo karhi hi ku longoloka, swi vuriwa Phurogiramu. Tikhompuyuta teleto titirhisiwa tanihi swiyimiso swa vulawuri eka mintirho yotala eti nkomponini to tala, nale ka michini leyi tirhisiwaka hi mani namani. Leswi swi hlanganisa michini yo toloveleka tani hi yo kufumeta swakudya, tirhimoti, tirhobhoto tale tinkomponi, kukunguhata hi ku tirhisa tikhompuyuta, na tifoni tale phakidini.  Kasi na Inthaneti nayona yi fambisiwa hi ti khompuyuta leti khwekelaka na vulavurisana na timiliyoni ta tikhompuyuta tin'wana emisaveni.

Kusukela khale ka khaleni, michini yo toloveleka ayitirhisiwa kufana na vuhlalu leswaku ku hlayeleriwa habyona. Ekusunguleni ka nguva ya tinkomponi, michini ya tinsimbhi a yitirhisiwa ku endla mintirho yo rharhangana ku fana na ku kongomisa neyithi leyi rhungaka.  Michini leyi rharhanganeke ya gezi yi akiwile na swona yi pfunete ku endla tinhlayo to hambana hambana eka lembe xidzana ra vu 20.  Michini yo sungula ya gezi leyi thlariheke yi sungule ku tirhisiwa hinkarhi wa nyimpi ya misava ya vumbirhi. Rivilo, matimba na ku olova ka matirhisele ya tikhompuyuta leti, ma kurile hi ku hatlisa loku kulu kusukela kwalano.

Hakanyingi, khompuyuta yina mbilu yin'we leyi kotaka ku endla tinhlayo (CPU), yithlela yiva na ndlela yo vekisa vuxokoxoko no byi tsundzuka. Mbilu ya khompuyuta yi kota ku endla tinhlayo to lova, yikota ku langa eka switandzaku swimbirhi, yithlela yi kota ku longoloxa no lawula mafambisele na matirhele yo karhi hikuya hi vuxokoxoko lebyi vekisiweke. Michumu yin'wana leyi tirhisiwaka na mbilu ya khompuyuta yi fana na minchumu yo letela (Bhodo yo thlava marito, Kondlo ro kongomisa, naswin'wana), Minchumu yo kombisa mbuyelo (Xikrini xa khompuyuta, na michini yo gandlisa). Michumu leyi tirhisiwaka na khompuyuta yo endla leswaku vuxokoxoko byi kota ku nghenisiwa eka khompuyuta no hlantiwa hilaha ku fanaka.

Hikuya hi Oxford Dictionary, matirhisele yo sungula ya rito Khompuyuta akuri hi lembe ra 1613 eka buku ya xinghezi leyinge The Yong Mans Gleanings leyi tsariweke hi Richard Braithwait: Ndzi vile khompuyuta leyinene ya minkarhi, na n'watinhlayo lonkulu, naswona ndzi chiche masiku ya wena mava nomboro ntsena. Leswi aswi hlamusela munhu loyi a a tirha ku hlaya tinomboro. Rito leri riyile emahlweni ri tirhisiwa hi nhlamuselo leyi ku kondza eka malembe xidzana ya vu 20. Kusukela eka malembe xidzana ya vu 19, rito khompuyuta a ritirhiseriwa kuvula muchini lowu kotaka ku bha tinhlayo.

Online Etymology Dictionary yi pfumelana na matirhisele ya rito leringe Khu=ompuyuta hi malembe ya 1940, kuhlamusela loyi a bhaka tinhlayo, naswona yihlamusela leswaku matirhisele ya rito raku muchini wabha tinhlayo risukela eka malembe ya 1897. Kasi yithlela yihlamusela leswaku matirhisele ya manguva lawa ya rito khompuyuta masukela eka malembe ya 1945, naswona ama kongomisiwa eka muchini wa Turing.




#Article 157: Vutleketli (123 words)


Vutleketli i kufambafamba ka vanhu, swiharhi na tinhundzu kusuka endzhawini yokarhi kuya eka yin'wana. mixaka ya swavutleketli yihlanganisa, swihahampfhuka, switimela, mimovha naswin'wana na swin'wana. Tavutleketli tinga hambanisiwa hikuya hi maakele ya swilo swo famba hiswona na vukorhokeri lebyi yelanaka. Vutleketli ibyankoka swinene hikuva byi endla leswaku vanhu vakota ku xaviselana tinhundzu, leswinga swa nkoka eka nhluvuko wa vanhu.

Swiakiwo swa vutleketli swihlanganisa, magondzo, tinjhanjhi, vuphatsami bya swihahampfhuka, Ribuwa ra switimela swa mati, switchi swa mabhazi, tindzhawu to hlayisa nhundzu, tindzawu to xavisa mafurha ya movha, na tin'wana tindzhawu leti yelanaka. Switichi leswi swingaha thlela switirhisiwa ku cinca vakhandziyi, nhundzu kumbe ku lunghisa swifambo.

Kasi vukorhokeri byi hlanganisa tindlela to fambisa swifambo swa vutleketli, milawu leyi faneke ku landzeleriwa na vulawuri bya swa vutleketli.




#Article 158: Vurimi (291 words)


Vurimi kumbe kurima i kuhlakula swimilana na ku fuwa swiharhi leswkau switadyiwa, kutirhisiwa eka swiambalo, mafurha, vutshunguri naswin'wana swilo leswitirhisiwaka ku hlayisa vutomi bya vanhu. Vurimi tlange xiyege xa nkoka swinene eku humeleriseni nhlangano na nhluvuko wa vanhu, laha ku fuwa swiharhi ku vangeke ntalo wa swakudya hithlelo swi hlohlotela nhluvuko wa vanhu. Tidyondzo ta vurimi titiviwa hi Sayensi ya Vurimi. Matimu ya vutivi bya vurimi, ya sukela ekule ngopfu naswona vutivi lebyi byi khumbiwe ngopfu hi tinguva leti hambaneke, mindzhavuko leyi hambaneke na tithekinoloji leti hambaneke.

Vurimi bya manguva lawa byi katsa kurima hikuya hintalo wa swimilana, kuhlanganisa ka timbewu, kutirhisiwa ka mirhi yo kurisa swimilana, mirhi yo tshungula swifuwo na kuya mahlweni ka tithekinoloji tin'wana, swi pfune ku tlakusa ntshovelo, kambe hila thlelo swivanga mavambyi na ku onha mbangu. Kutirhisa mbewu leyi khotsiweke, swisungula ku tala ngopfu, hambi leswi swinga yirisiwa ematikweni man'wana. Ntshovelo wa swakudya na matirhisele ya mati iswin'wana swiphiqo leswikulu emisaveni. 

Kwalomu ka un'we eka vanhu vanharhu emisaveni, vathoriwe no tirha eka vukorhokeri bya vurimi, naswona kulandzela ntirho wa vukorhokeri, hambi leswi kungana ku hunguteka ka vatirhi va tavurimi ematikweni ya vupela dyambu.

Rito vurimi (agriculture) impfangayo ma marito ya Xilatina (agricultūra), kusuka eka ager, nsimu, na cultūra, kuhlakula kumbe kukurisa. Vurimi hakanyingi byi hlamusela ntirho lowu endliwaka hi vanhu, hambileswi ntirho lowu wuxiyiweke eka swiharhi swofana na Vusokoti, muhlwa na swin'wana. Kurima swivula kutirhisa switirhisiwa swa ntumbuluko ku hlakula no kurisa minchumu leyi hlayisaka vutomi, kuhlanganisa swakudya, vungoti, timhadzi na swin'wana leswi thsoveriwaka. Hlamuselo lowu wu hlanganisa ku rima na ku fuma swiharhi na ku kurisa mirhi. Minkarhi yin'wana kuhambanisiwa vurimi na ku byala mirhi ya timhadzi, hikwalaho ka leswi mirhi yatimhadzi yitekaka malembe ku kula. Hambiswiritano kupfumerowa leswaku kuna kufana kokarhi eka mintirho leyi.




#Article 159: Tinkomponi (112 words)


Nkomponi itindzhawu to endla tinhundzu na vukorhokeri lebyi yelanaka hixitalo endzeni ka ikhonomi ya tiko. Swihlovo swotala swa mbuyelo eka mabhinzu hi laha tikomponi tavona tisimekiweke kona na tinhudzu leti ti endliwaka. Nkomponi yo edla tinhundzu hi yona komponi leyi vaka ya nkoka eku endleni mintirho yo tala etikweni-nkulu ra Yuropa na Amerikha ya N'walungu hi tinguva ta kusungula ka tinkomponi. Leswi swi fambisane na ku antswisiwa ka tithekinoloji to fana na ku ceriwa ka nsimbhi na makhala.

Kusukela eka nguva ya kuakiwa ka tinkomponi, kwalomu ka vunharhu bya mbuyelo wa mabindzu ya misava wusekeriwe eka tinkomponi. Matiko yo tala lama hluvukeke matitshege ngopfu eka vukorhokeri na mabindzu ya tinkomponi ta wona. 




#Article 160: Vutsari (232 words)


Vutsari, hiku angarhela, mpahla ya matsalwa. Hikukongoma, vutsari i matsalwa lama voniwaka tanihi vutshila naswona mari yankoka, ngopfungopfu hi kutirhisa ririmi leri hambanaka na matirhisele ya siku na siku.

Rimitsu ra rito Vutsari risuka eka rito raxilatini literatura/litteratura (leri tekiweke eka rito littera: letere kumbe matsalele) ritirhisiwa ku hlamusela matsalwa hinkwawo, hambi leswi tinhlamusela totala ti hlanganisaka na matsalwa lama vulavuriwaka kumbe kuyimbeleriwa. 

Vutsari byi hambanisiwa hikuya hi switori leswi ngariki swa xiviri, kumbe switori swaxiviri, naswona hi kuya hi vuthlokovetseri kumbe vuthemenderi. Byinga thlela byi hambanisiwa hikuya hi swiyenge leswikulu kufana na Tinovhele, Switori swo koma kumbe Dirama; naswona mintirho leyi ya vutsari yithlela yi hambanisiwa hi tinguva ta matimu kumbe mboyamelo wa matsalwa.

Ikhale vanhu varingeta ku hlamusela vutsari.  Simon na Delyse Ryan varingeta kuhlamula xivutiso lexinge  Vutsari iyini? hi ku xiya leswilandzelaka:Pfhumba ro twisisa nhlamuselo wa Vutsari, indlela leyi kandziyiweke ngopfu, hambileswi vugima musi bya kona, abyi anetisi. Tinhlamuselo to tala ito angarhela naswona ticincacinca kuya hi minkarhi.  Kahle kahle, nchumu lowu nga tiyiseka hi nhlamusela wa Vutsari, hileswaku hlamuselo yeloyo yi ta cinca.Nhlamuselo wa vutsari wu hambana hambana hi kuya hi minkarhi: i nhlamuselo leyi fambisanaka na ndzhavuko. Kufikela eka malembe xidzana ya vu 18, e vupela dyambu bya Yuropa, Vutsari abyi hlanganisa tibuku hinkwati na matsalwa hinkwawo. Varhoma hivona va koteke ku tumbuluxa nhlamuselo leyi kongomeke, laha va sunguleke ku hambanisa vutsari elbyi tumbuluxiweke emiehleketweni kumbe milorho. 




#Article 161: Vunanga (264 words)


Vunanga ivutshila bya ndzhavuko lebyi hlanganisaka ku chaya naku yimbelela. Swiyenge swa vunanga swihlanganisa vuenti, kuvuyelela, na ku cincacinca ka marito na mpfumawulo. Muxaka wa vunanga wunga kandziyisa xiyenge xin'we kumbe swin'wana. Vunanga byi tlangiwa hi swichayachayana swo hambana na ku yimbelela leswaku ku sumiwa nghoma. Rito vunanga hi xigriki i mousike; kumbe vutshila bya vayimbeleri.

Hi ku angarhela, nhlamuselo wa vunanga byi hlanganisa na tindlela to endla vunanga (tinsimu, tinghoma na mpfumawulo wa vunanga), kuxopaxopa vunanga na tidyondzo ta vunanga bya khale. Vagriki vakhale na va Indiya ava hlawula mafambisele ya vunanga hikuya hi mimpfumawulo ya swichayachayana kumbe marito. Vunanga byi fanela ku nadziha e tindleveni loko byi yingiseriwa. Hambiswiritano, n'wavunanga John Cage u ehlekete leswaku mpfumawulo wun'wana na wun'wana wu nga va vunanga. Xikombiso, ute Kuhava pongo, kova mpfumawulo ntsena.

Ku endla, ku tlanga, nkoka na nhlamuselo wa vunanga, swa hambana hambana ku ya hi ndzhavuko. Kusuka ka khale, vunanga byin'wana a byi nga voniwi tani hi vunanga lebyinene, kufana na vunanga bya Beethoven, hi 1825, vunanga byo sungula bya jazz hi malembe ya 1900. Kuna tinxakanxaka ta vunanga, ku hlanganisa na vunanga byo duma, vunanga vutshila, vunanga bya vukhongeri na vunanga bya ntirho.

Eka mindzhavuko yo tala, vunanga i bya nkoka eka vutomi bya vanhu, byi tlanga xiphemu xo hlawuleka eka vukhongeri, mintirho ya xintu, michato, mincino na yin'wana mintirho ya makhwaya. Van'wana vanhu va tlanga vunanga tani hi xilo xo titsakisa no hundzisa nkarhi, kasi van'wana vatlanga vunanga tani hi ntirho wo tihanyisa. Nkomponi ya vunanga yinhlanganisa, vatsari, vahumelerisi na vatlangi va vunanga, kuhlanganisa na vaxavisi va vunanga lebyi rhekhodiweke.




#Article 162: Dorobha (114 words)


Dorobha indzhawu leyi kulu leyi akiweke naswona ku tshamaka vanhu.  Madorobha hiku angarhela mana swiyimiso leswi kulu swa tiyindlu, vutleketli, mahosi, mphakelo wa mati na gezi, vuhaxi na matirhisele ya misava. Ntalo wa dorobha wu hlohlotela vuxaka bya vanhu na mabidzu, naswona wuthlela wu vuyerisa mintlawa hayimbirhi.

Hikuya himatimu, vatshami va le madorobheni avanga talanga ngopfu, kambe namunthla, endzhaku ka malembe xidzana mambirhi ya kurhurha kavanhu vaya tshama emadorobheni, kuvuriwa leswaku hafu ya vanhu laha misaveni vatshama emadorobheni. 

Dorobha leri kulu naswona leri taleke vanhu kutlula man'wana emisaveni i dorobha ra Xanghayi eChayina rilandzeriwa hi Thokiyo eJapani na Jabodetabek (Kumbe Jakarta) eIndonexiya. Kasi madorobha yakhale ngopfu matshamiwa hi vanhu, i Fayiyumi, Damaska, na Varanasi.




#Article 163: Amerikha ya le N'walungu (249 words)


Amerikha ya le Nwalungu

Amerikha ya le Nwalungu itiko-nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya n'walungu. Rirhendzeriwe en'walungwini hi lwandle ra Arkthiki, evuxeni hi lwandle ra Atlanthiki, evupela dyambu na le dzongeni hi lwandle ra Phasifiki, nale dyongeni bya vuxa hi tiko-nkulu ra Amerikha ya le Dzongeni na lwandle ra le Kharibhiyeni.

Amerikha yale Nwalungu i tiko-nkulu ra vunharhu hi vukulu, kulandzela matiko-nkulu ya Axiya na Afrika, naswona iravumune kuya hi ntalo wa vanhu, kulandzela Axiya, Afrika na Yuropa. Hi lembe ra 2013, ntsengo wa vanhu va rona awukumbeteriwa kwalomu ka 565 watimiliyoni tavanhu.

Amerikha yale Nwalungu rifikeleriwe hi vanhu vosungula, loko vata tsemakanya buluho ra misava ra Beringi, kwalomu ka 40,000 kuya eka 17,000 wa malembe lamahundzeke. Nguva yotoloveleka eka tiko-nkulu leri yisungula kwalomu ka malembe xidzana ya vu 6 kuya eka 13. Kasi nguva ya vanhu va Kholombiya yi hele loko vanhu va sungula ku tluta lwandle ra Atlanthiki na ku fika ka vakolonyi va le Yuropa. Mindzhavuko ya manguva lawa ya kombisa vuxaka byo hambana eka vakolonyi va le Yuropa, vanhu vo sungula va Amerikha, mahlonga yo suka e Afrika na switukulwana swa vona. 

Nhlohlotelo wa va Yuropa wu tikomba ngopfu e n'walungwini wa tiko-nkulu leri, kasi nhlohlotelo wa vanhu vosungula va tiko-nkulu leri na ma Afrika, wu vonaka ngopfu e dzongeni ra tiko-nkulu leri. Hikwalaho ka matimu ya vukolonyi e tikweni -nkulu leri, vanhu varona votala va vulavula Xinghezi, Xipanichi kumbe xifurhwa naswona matiko ya kona mana mindhavuko yale vupela dyambu.




#Article 164: Amerikha ya le Dzongeni (259 words)


Amerikha ya le Dzongeni

Amerikha ya le Dzongeni  i tiko-nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya le dzongeni. Naswona ringa vonaiwa tani hi tiko-nkulu ra switikwana swa Amerikha wa ririmi ra xilatina. Matirhisele ya rito, tiko-nkulu ra Amerikha yale dzongeni, masungule ku andza kutlula rito, matiko ya Amarikha wa xilatina, naswona leswi swi endliwe hi nhluvuko wa tiko ra Brazil.

Tiko-nkulu leri ri angarheliwa evupela dyambu hi lwandle ra Phasifiki na lwandle ra Atlanthiki e n'walungu nale vuxeni; kasi e n'walungu ri angarheliwa hi tiko-nkulu ra Amerikha wa le N'walungu na Lwandle ra Kharibhiyeni. Tiko-nkulu leri rina matiko ya khume mbirhi.

Amerikha ya le Dzongeni yina ku anama ka kwalomu ka 17,840,000 wa ti Skwemitara. Ntsengo wa vaaka tiko va rona a wu kumbeteriwa kwalomu ka 371,090,000 hi lembe ra 2005. Tiko-nkulu leri ira vumune hi ku anama, (kulandzela Axiya, Afrika na Amerika wa le N'walungu) naswona i ravunthlanu hi ntalo wa vaaka tiko (Endzhaku ka Axiya, Afrika, Yuropa na Amerikha wa le N'walungu). Tiko ra Brazil hirona leri teleke vaaka tiko kutlula man'wana eka tiko-nkulu leri, rilandzeriwa hi Colombiya, Argentina, Venezuwela na Peru. Eka ma lembe lama hakuhundzaka, Brazil yi kote ku teka vurhangeri eka ta mabindzu na ikhonomi, eka tiko nkulu leri.

Mindzhavuko na mahanyele ya vaaka tiko varona masukela eka vanhu vosungula varona na minjhekanjhekisano leyiveke kona exikarhi ka vona na vakolonyi vale Yuropa, kuhlanganisa na mahlonga lama fikeke kusuka e Afrika. Hikwalaho ka malembe yotala ya mimfumo ya vukolonyi bya Yuropa, vaaka tiko va tiko-nkulu leri va vulavula xiphutukezi na xipanichi.




#Article 165: Vuxa-dyambu bya le xikarhi (156 words)


Vuxa-dyambu bya le xikarhi

Vuxa-dyambu bya le xikarhi i ndzhawu leyi ngexikarhi ka matiko-nkulu naswona yinga evupela dyambu bya Axiya na Gibhita. Rito Vuxa-dyambu bya le xikarhi, risungule ku tirhisiwa ngopfu hi lembe xidzana ra vu 20.

Va-Arabhi, VuThaki, VaPeresiya, VaKhudi na VaAzeri hitona tinxaka ra vanhu lava teleke exifundzeni lexi xamisava. Mintlawa leyi tsongo ya tinxaka ta xifundza lexi yihlanganisa Vayuda, VaSiriya na Varami. Kasi ku thlela kukumeka vatirhi vavaluvelri votala endzhawini leyi.

Matimu ya Vuxa-dyambu bya le xikarhi, yithlelela eka nkarhi wa khale ngopfu. Vukhongeri byo hlaya, byi simekiwe kusuka eka ndzawu leyi ya misava, kuhlaganisa Vuyuda, Vukreste, na Vusurumani.

Ntshamelo maxele ya ndzhawu leyi ya hisa ngopfu nothlela yiva mananga, naswona yipfumala milambu yo tala, kova yona milambu ya Nile a Gibhita, Thayigrisi na Yufrata, e Mesopotamiya laha misava yakona yifuweke ngopfu.

Matiko yotala lawa mnge kusuhi na lwandle ya Indiya, mativiwa ngopfu hikuva na Oyili yimbisi, leswi fuwiseke tihosi ta matiko yakona.




#Article 166: Oxiyeniya (312 words)


Oxiyeniya i tiko-nkulu kumbe xifundza xa ndzawu leyi hlanganisaka Ostraliya na Swihlala leswinge lwandle ra Phasifiki. Oxiyeniya yi funengeta kwalomu ka 8,525,989 wa tiskwe-mitara naswona yina vaakatiko va 41,050,699. Oxiyeniya itiko-nkulu leritsongo kutlula matiko-nkulu hinkwawo ya misava.

Oxiyeniya yina mpfangano wa ti-ikhonomi, kusukela eka ikhonomi leyi hluvukeke ngopfu ya Ostraliya na Nyuzilendi leti hlayiwaka eka matiko ya khume ya misava lama hluvukeke kuya hi vutomi lebyinene, kuya eka matiko lama ha kasaka kufana na Kiribati na Tuvalu. Ostraliya hirona tiko leru kulu eka matiko ya Oxiyeniya, naswona Sidni hirona dorobha leri kulu eka madorobha ya matiko ya Oxiyeniya.

Vanhu vosungula kufika e Ostraliya, Gineya leyintshwa na swihlala swa ndzhawu leyi, vangava vafikile kona kwalomu ka malembe ya 50,000 na 30,000 lama hundzeke. Oxiyeniya yivalangiwile rosungula hi vayuropa hi lembe-xidzana ravu 16 kuya emahlweni. Vavalangi va maphutukezi va fikile e swihlaleni swa Tanimbari, Carolina na Papuwa Nyugini, exikarhi ka malembe ya 1512 na 1526. Eka riendzo rayena rosungula hilembexidzana ravu 18, James Cook ufikile e Tahiti, ivi alandzelela swihlala akala a fika eribuweni rale vuxeni bya Ostraliya. Ndzhawu leyi ya Phasifiki yivone minjhekanjhekiswano yihlaya exikarhi ka Amarikha na Japani, hinkarhi wa nyimpi ya misava yavumbirhi.

Kufika ka vakolonyi vale Yuropa eka malembexidzana lama landzeleke, kutisile kucinca loku kulu eka vutomi bya siku na siku kuhlanganisa na swa tipolitiki ta ndzhawu leyi ya misava. Eka manguva lawa, matiko yotala ya Oxiyeniya masungula kuvulavula hi xikongomelo xo cinca mujeko ya matiko ya wona leswaku makombisa mifungo ya wona. Mpfapfarhuto wale maribweni wa le Ostraliya ivutshila byakhale ngopfu lebyi ngakavanyetiwangiku kusukela khale na swona ixiyenge xankoka xandzhavuko wa vanhu vosungula va Ostraliya. Ntshava ya Puncak Jaya e Papuwa hiyona nhlohlorhi leyi leheke ngopfu e Oxiyeniya. Matiko yotala ya Oxiyeniya mana xiyimiso xavu demokhrasi na Phalamendhe leyi akiwaka hi mintlawa yohambana hambana ya swa tipolitiki, naswona vuvhaki hiyona nkomponi leyi nga xihlovo xa mintirho yotala ematikweni lawa.




#Article 167: Antakthika (276 words)


Antakthika i tiko-nkulu leri nge dzongeni wa misava. mhandzi-nkokelo ya le dzongeni bya misava yikumeka eka tiko-nkulu leri, naswona rirhendzeriwe hi lwandle ra le Dzongeni. Tiko-nkulu leri ri funengeta 14,000,000 wati skwemitara hi ku anama, naswona it ravunthlanu hi kuanama eka matiko nkulu. Hi ku ringanisa, Anthakthika yi aname kambirhi kutlula tiko ra Ostraliya. Kwalomu ka 98% ya tiko-nkulu leri yi funengetiwe hi gwitsi leri enteke kwalomu ka 1.9km, naswona gwitsi leri rindlandlamukela kufikela eribuweni ra tiko-nkulu leri.

Antakthika, hiku angarhela hirona tiko-nkulu leri titimelaka, leri omeke, naswona leri ngana moya kutlula matiko-nkulu hinkwawo, naswona ritlakukile kutlula matiko-nkulu man'wana. Antakthika i tiko ra mananga, naswona rihava mpfula. Kwalomu ka 1,000 kuya eka 5,000 wa vanhu vatshama eka tiyindlu ta vulavisisi leti akiweke atikweni-nkulu leri. Swivumbiwa leswi hanyaka eka tiko-nkulu leri swihlanganisa vulwembu bya lwandle, swimilana, swiharhi swo fana na swinyenyana swa lwandle na swin'wana.

Antakthika i tiko-nkulu ro hetelela leri tsumburiweke hi vanhu, naswona ku tsumburiwa ko sungula loku tsariweke kuve hi lembe ra 1820, hi pfumba ra vavalangi va Rhaxiya, Fabian Gottlieb von Bellingshausen na Mikhail Lazarev eka swikepe swa Vostok na Mirny. Hambiswiritano tiko-nkulu leri ri sarile ririhava vaaka tiko hikwalaho ka matshemelo ya rona lama nonohaka ku aka no hanya kona.

Antakthika yihava hulumendhe kumbe mfumo, kambe kova na mintwanano ya matiko lamahlayeke, lawa ma endlaka vulavisisi eka ndzhawu leyi. Kwalomu ka khume mbirhi wa matiko, ma tikirhetile ntwanano wa Antakthika hi 1959, naswona makume-nharhu nhungu man'wana ma tikirhetile ntwanano lowu kusukela lembe rero. Ntwanano lowu wu alela kuceriwa ka migodi ya timayini, Vusocha na switichi swa masocha, kubalesa tibhomu ta Nyukliya, naswona wu seketela vulavisisi bya Sayensi, naku sirhelela vumbango bya yona.




#Article 168: Japani (176 words)


Japani ( Nippon kumbe Nihon hixi Japani; Nihongo 日本国 kumbe Nihon-koku, leswinge Tiko ximfumo ra Japani) i tiko ra swiihlala leswi kumekeke e vuxeni bya Axiya. Tiko leri rikumeka elwandle ra Phasifiki, naswona rile dzongeni bya tiko-nkulu ra Axiya, naswona ri navalaka kusukela elwandle ra Okhotsk e n'walungu bya lwandle ra le vuxeni bya Chayina na Thayiwani e vudzongeni bya vupela dyambu.

Maletere ya xijapani ma hlamusela vito ra tiko leri leswaku i Xihlovo xa dyambu. 日 yi yimela ni naswona yi vula dyambu, kasi 本 yi yimela hon, kumbe pon naswona yivula xihlovo. Japani hakanyingi yivuriwa Tiko kutsivuka ka dyambu.

Japani inhlangano wa kwalomu ka swihlala swa 6,852 leswi nge henhla ka swiyenge swa misava leswinge henhla ka ridaka ro hisa. Swihlala leswikulu i Honshu, Hokkaido, Kyushu na Shikoku, leswi hlanganisaka 97% ya kuanama ka tiko ra Japani. Ntsengo wa vaaka tiko i 127#x20;#x77;#x61;#x74;#x69;miliyoni naswona i tiko ra vu khumen'we hi ntalo wa vaaka tiko emisaveni. Dorobha ra Tokyo i ntsindza wa tiko ra Japani, naswona rina kwalomu ka 9.1 wa timiliyoni ta vaaka tiko. 




#Article 169: Nhlangono wa matiko ya Yuropa (375 words)


Nhlangono wa matiko ya Yuropa

Ntwanono wa Yuropa (EU) i ntwanano lowu ngana swirho swa matiko ya 28 lama kumekaka e tikweni-nkulu ra Yuropa, lama tirhisanaka eka swa tipolitiki na ikhonomi. Ntwanano lowu wu simeke makete yin'we hi ku tirhisa milawu leyi fanaka e Yuropa. Milawu ya EU yi kondlotela ntsuxeko wa kufamba-famba ka vanhu, tinhundzu, vukorhokeri na mali eka makete lowu, ku veka milawu eka vululami na vutiko-xikaya, na ku tirhisiwa ka milawu leyi fanaka eka timhaka ta mabindzu, Vurimi, Vutshevi, na nhluvuko wa swifundza swa matiko ya wona. Endzeni ka ndzhawu ya Schengen, kuhava vulawuri bya tipasipoti. Nhlangano wa timali eka ntwanano lowu, wu simekiwile hi 1999 naswona wusungule kutirha hi lembe ra 2002, naswona wu akiwa hi swirho swa matiko ya 19 ya Ntwanano wa Yuropa, leswi tirhisaka mali ya Yuro.

Ntwanano wa Yuro, wu sukela eka nhlangano wa vaceri va makhala na Nsimbhi va Yuropa na Nhlangano wa swa ti ikhonomi ta Yuropa, leti simekiweke hi malembe ya 1951 e Pharisi na 1957 e Rhoma hikulandzelelana. Matiko yo sungula ku vumba ntwanano lowu akuri; Belgium, Furhwa, Ithali, Lukzenbheki, Netherlands na Germany ya N'walungu. Matiko man'wana ma nghenelele ntwanano lowu laha kuhlanganisiweke mafambisele ya ti ikhonomi, mindzhavuko, vululami leswaku ma entisa ntwanano na kutirhisana. Hambileswi kunga hava xirho lexi tshikeke ntwanano lowu, Ngilandhi yi leku tiyisiseni mbuyelo wa nhlawulo laha vaaka tiko varona va vhoteke ku huma eka ntwanano lowu hi Khotavuxika bya 2016. Ntwanano wa le Maastricht wu simeke vuakatiko bya Yuropa hi 1993.

Matiko ya ntwanano wa Yuropa mana vukorhokeri bya aka tinhundzu kutlula matiko man'wana ya misava. Hambileswi vaaka tiko va rona va ringanaka na 7.3% wa vanhu vamisava, kambe va voniwa vari lava fumeke ngopfu. Thlandlakwalano, 27 wa matiko ya wona eka 28, mana nhlayo leyi kulu ya nhluvuko na mahanyele ya vanhu, hikuya hi vulavisisi bya Nhlangano ya misava. Hi kutirhisa milawu ya matiko-xikaya leyi fanaka, Ntwanano lowu wukota ku tiyimela eka timhaka ta misava. Ntwanano lowu wuna ti ofisi ta wona e matikweni yotala ya misava naswona wuthlela wu tiyimela eka Nhlangano ya Matiko ya Misava, Nhlangano wa Mabindzu ya Misava, na Mintlawa ya Matiko lamakulu ya 7 na 20. Hikwalaho ka matimba yawona yo hlohlotela, Ntwanonao lowu wovoniwa tanhi hi mfumo wa matimba wa misava.




#Article 170: Tindlu ta Vatsonga (484 words)


File:HJ-1-P304.png|right|thumb|Vavasati va le xipilongo, va thlokola leswaku vata sweka swakudya swa namadyambu.

Tindlu ta Vatsonga a ti akiwa ku suka eka switirhisiwa swa ntumbuluko swo fana na timhandzi, byanyi, maribye, misava na swin’wana. A va aka tindlu ta vona ti va ta xivumbeko xa xirhendzevutana ti rhendzela jarata ra muti.Tindlu leti a ti tlhela ti va na mahlayiselo ya tona loko ti hlakarile malwangu, kumbe makhumbi ya tona hambi ehansi laha a ti tlhela ti kuma ku fuleriwa, ku phamiwa no sindziwa leswaku ti tshama ti languteka ti hlayisekile hi mikarhi hinkwayo. Tindlu a ti kuma mitirho ku ya hi ku hambana ka tona. Laha tin’wana a ku etleriwa ka tona, ku swekela eka tona, ku hlayisela swingolongodzwana swa muti na swin’wana. Kambe tindlu leti ti ya ti ri karhi ti nyamalala hikwalaho ka ku cinca ka swilo ni hi mikucetelo leyi vangiwaka hi vanhu vo huma ematikweni ya lehandle.

Junod u hlamusela leswaku khale Vatsonga a va ri na tinxaka timbirhi ta tindlu. Tindlu ta ndhavuko wa Vatsonga a ti fana na tindlu leti Valungu va ti akelaka tinyoxi. Tindlu ta khale ta Vatsonga a ti akiwa hi timhandzi na tinhlanga, ti endla khumbi. Ehenhla ka rona a ku tlhandlekiwa lwangu ra timhandzi ni byanyi. Tindlu to tala ta Vatsonga a tiri ta xirhendzevutana.

Ku ya hi matimu lawa ya nga boxiwa laha henhla hinkwako lomu va nga famba va ya kona Vatsonga lava a va ri na maakelo, matshamelo ya tindlu ku ya hi ndhavuko wa vona. Matsalwa ya Da Sive ira ya kombisa leswi:

  Vatsonga a va tshama eka tinxaka timbirhi ta tindlu. A va tshama eka tindlu ta ku fana na tindlu ta tinxaka leti Valungu va ti akaka. Tindlu tin’wana a ku ri tindlu to akiwa hi timhandze na tinhlanga ti endla makhumbi. Kutani ehenhla ka tona ku tlhandlekiwa lwangu ra timhandze na byanyi.Tindlu to tala a ku ri ta xirhendzevutani.

Khale ku aka tindlu a swi nga va durheli nchumu, a swo lava ntamu wa munhu hikuva hinkwaswo swa switirhisiwa a ku ri swa ntumbuluko. 
  “Tindlu ta Vatsonga a ti akiwa hi switirhisiwa swa ntumbuluko. A ti akiwa hi timhandzi, leti a ti ri tona a ti rhanga ti endla rimba (frame) kutani ti phamiwa lomu xikarhi hi misava ya tshuka.” - Mhinga

Tindlu leti hlamuseriwaka a ta ha talangi exikarhi ka Vatsonga, leswi swi va swi vangiwa hi ku chava ku tekeriwa ehansi na hi mikucetelo leyi vangiweke hi Valungu ehenhla ka Vantima. Ku vile na ku cinca lokukulu, loku vangiweke hi ku landzelela mikhuva ya Xilungu, ku sukeriwa maendlelo ya ndhavuko wa xikhale, hikuva ematshan’weni ya tindlu to tala ku akiwa yin’we yi hambanyisiwa hi makamara.

ku fika ka Maswisa eAfrika ku endlile leswaku maakelo ni mahlayiselo ya tindlu ta ndhavuko swi suka matihlweni ya Wantima, ku langutiwa ntsena eka maakelo ya tindlu ta Xilungu laha eka switirhisiwa hinkwaswo swi ngo xavisiwa ku sukeriwa swa ntumbuluko.




#Article 171: Nturuka (510 words)


Nturuka i yindlu ya Vatsonga laha a va hlayisela kona mavele ni timbewu tin’wana ta vona. Nturuka a wu kuma mitirho yo hlaya. A wu kuma ntirho wo hlayisela mavele, ku tshivelela ndzilo va swekela kona kumbe ku orha. Mavele lama a ya tshama enturukeni a ya nga dyiwi hi swidozi kumbe ku hehliwa, hi kuva a ya tshama ya ri karhi ya mbulukela hi musi. Nturuka a wu tlhela nakambe wu kuma ntirho wo hlayisela swibye swo fana na timbita, makhuwana, majomela ni swin’wana swingolongondzwana swa muti.

Muaki wa nturuka u sungula a tshala xirhendzevutana lexikulu. Endzhaku ku ceriwa magoji yo enta. Ku tekiwa timhandzi to leha ta swiphandzi ti celeriwa, ku laviwa to lala ti famba ti xoxela khumbi. Exikarhi ka yindlu leyi a ku tlhela ku tsariwa xirhendzevutana xo ringana nturuka, na swona ku ta ceriwa magoji ya ku ringana nturuka ku hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi ta nxanatsi to kwamuleriwa. Laha swiphandzi swi fikaka kona ku tekiwa leto bumbula ti hingakanyiwa ro sungula swi tiya, ku petsiwa rimbalelo ra le hansi. Endzhaku ka swona ku tekiwa leto yima kwale henhla ti tlhomela endzeni ka rimbalelo ra kona, ku tlhela ku siyiwa nyangwa wo nghena hi wona. Nturuka a wu ri na tinyangwa timbirhi, wa yindlu leyi nga ta fuleriwa na wa nturuka endzeni ka yindlu. Nturuka a wu xoxeriwa hi timhandzi to kwamuleriwa byewu leswaku wu ta teka nkarhi wo leha. Loko timhandzi to kwamuleriwa ti xoxeriwile, ku petsiwa rimbalelo ra le xikarhi ivi ri khomiwa hi byewu byo tsakama, ku sahiwa timhandzi ti ringanana kwale henhla. Nturuka a wu va endzeni ka yindlu leyi nga akiwa, exikarhi a ku sala ndhawu.

Mafulelelo ya yindlu ya nturuka a ya fana na ya tiyindlu tin’wana, lama a ya tirhisa tipala, timbalelo, byewu na byanyi bya makenya. Ku tekiwa byanyi byi ndlaleriwa ka timhandzi to lala leti nga ndlalela etshakwini leswaku mavele hambi timhandzi to tshuka ti hlekahleka ya nga weli ehansi.

Ku sunguriwa hi ku vekiwa tipala ehenhla kutani ti hlanganisiwa hi tinhloko lomu ti nga vatliwa hi kona hi byewu byo tsakama ti bohiwa swi tiya swinene. Endzhaku ku tekiwa timbalelo leto vaveriwa no kwamuriwa byewu ti tlhela ti pandziwa hi le xikarhi ti ya sungula ehansi ka lwangu ti ri karhi ti petsiwa ti bohiwa na pala swi tiya ku kondza timbalelo ti ya fika exihlungwaneni. Loko ku betsa swi fike makumu, ku laviwa makenya yo fulela hi wona ivi ma lukiwa. Loko makenya ya herile ku lukiwa, ku sunguriwa erimbalelweni ra le hansi ku tsondzela swi tiya. Kutani makenya ya fambisiwa ehenhla ka rimbalelo rin’wana ni rin’wana, ku kondza ya ya fika exinhlungwanini ivi ku tsondzeleriwa tipala hi makenya swi tiya leswaku swi nga pfuti, swi nga borisa mbewu.

Loko nturuka wu herile ku akiwa no fuleriwa ku laviwa swimhandzani swo kwamuriwa byewu swo koma, ku endliwa nyangwa hi swona hi ku swi xoxela swi khoma hi rimbalelo ra le hansi na ra le xikarhi, kambe swona a swi petsiwi swo tlhometeriwa kunene leswaku swi olovisa ku pfula na ku pfala. Nturuka a wu phamiwi.




#Article 172: Dulu (351 words)


Dulu (kumbe Xitlati) i yindlu ya vatsonga laha a va hlayisela kona swakudya swa muti. Dulu a ku ri wona muako lowu a wu khome muti, handle ka dulu muti a wu nga ta swi kota ku hanya. Dulu a ri tirha ku hlayisa mavele lawa a ya dyiwa emutini na swin’wana swakudya a swi hlayisiwa edulwini swo fana na mariwa, makwembe na swin’wana.

Dulu a ku ri muako wuntsongo lowu a wu ri na xihlawulekiso xa wona. Muaki wa dulu u sungula a ya tsema timhandzi to bumbula na to lala, swiphandzi a tsema timbalelo, byewu a kutla na byanyi. Loko switirhisiwa swi kumekile hi kona a ta tsala dulu ra yena. Vatsonga a va ri na ntolovelo wo tsala xirhendzevutana hi nenge ku kombisa laha muako va lavaka leswaku wu ta hi kona, kutani ku ceriwa makhele yo celela timhandzi. Hixitalo aku ceriwa nhungu wa magoji. Loko ti celeriwile timhandzi, ku tlhela ku laviwa timhandzi to bumbula ta swiphandze to koma eka leto leha. Kutani ku tekiwa tin’wana to bumbula, ti hingakanyiwa ehenhla ka swiphandzi. Kutani ku tekiwa timbalelo na byewu ti betsiwa rimbalelo ra le hansi ku ri karhi ku khomiwa timhandzi to yima na swiphandzi ti bohiwa hi byewu leswaku swi tiya. Loko timhandzi ti hlanganisiwile ti xoxelana leto lala exikarhi ka leto bumbula ku tlhela ku bohiwa rimbalelo ra le xikarhi na ro hetelela ra le henhla, ivi tikomiwa le henhla hi byewu leswaku swi ta tiya swinene.

Loko ntirho wo koma wu herile ku xoxeriwa timhandzi to lala etshakwini ra dulu leswaku ku ndlaleriwa byanyi leswaku mavele na timbewu tin’wana swi nga wi. Madulu ku fana na tindlu ya endleriwa malwangu no fuleriwa hi makenya swi tiya ku sivela leswaku timbewu na swirimiwa swin’wana swi nga tsakami. Endzhaku ko fulela, dulu a ri ta endleriwa rivanti ra swimhandzani swo koma leswi a swi nga ta betsiwa kambe a swi to xoxeriwa kunene exikarhi ka rimbalelo ra le xikarhi na ra le henhla. Madulu a ya hambanile na mituruka hikuva wona loko ya hete ku akiwa a ya tlhela ya phamiwa makhumbi hi misava ya tshuka.




#Article 173: Xitendze (551 words)


Xitendze i yindlu ya Vatsonga laha a va hlayisela kona timbewu. Xitendze a xi ri ni ntirho lowu kulu eka Vatsonga va khale. Ntirho wa xona a ku ri ku hlayisela timbewu to fana na n’wahuva, tinwhembe ta tinyawa, makalavatla, mariwa, maxalani, tinwhembe ta makwembe na tin’wana. Muhlayisi wa timbewu a hlayisa timbewu ta yena hi ku hambana ka tona, tin’wana a ti cheriwa eswiphaphanini leswintsongo leswaku ti nga hlanganani. Endzhaku a swi cheleteriwa endzeni ka xitendze. Loko ti tele, muhlayisi wa timbewu a teka xitewani a khubumeta ehenhla ka xitendze a pfala hi xona endzhaku a teka vulongo bya tihomu a lemela hi byona leswaku timbewu ta yena ti nga ngheneli hi swindodzi na swihehli swin’wana. Maendlelo lawa a va ya tirhisa ni loko va cheletele timbewu ta vona etimbiteni, a va cheletela loko mbita yi tele, a va lava nkambani va pfala nomo wa mbita va tlhela va lema hi vulongo leswaku mbewu yi ta hlayiseka.

Xitendze na xona xi akiwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko swo fana na timhandzi, byewu, timbalelo, tipala na byanyi byo fulela hi byona. Xitendze a xi nga ri na ntirho wo tala ku endla xona, a xo lava timhandzi ta nhungu kumbe khume to kota ku khoma lwangu.

Muaki wa xitendze u sungula a tsala xirhendzevutana a ringanisa ku kula ka xitendze lexi a lavaka xona. Endzhaku ehenhla ka xirhendzevutani a famba a cela makhele ku nga makhele ya nhungu kumbe khume ya enta swinene leswaku loko a hoxa timhandzi a paletela swi ta tiya hi kuva ti ya rhwala lwangu. Loko a celerile a lava mhandzi yo bumbula nyana leyi nga celeriwa exikarhi ka leta khume yo khoma tipala leti nga ta endla lwangu ra xitendze. Ku fana na loko ku fuleriwa malwangu laman’wana tipala a ti ta bohiwa hi byewu leti hlanganaka kona. Endzhaku ti betsiwa hi timbalelo na byewu ku suka ehansi ka lwangu ku kondza ku ya fika exihlungwanini le tipala ti nga hlangana kona.

Loko xitendze xi herile ku betsiwa hi timbalelo a ku lukiwa makenya hi byanyi lebyi nga sungula byi phuphuteriwa leswaku byi nga tshoveleleki, lawa na wona a ya ta tsondzeriwa ku suka eka rimbalelo ra le hansi ku ya fika exihlungwaneni laha a va ta fika va tsondzela makenya ko hlayanyana leswaku lwangu ri nga pfuti, va tlhela va tiyisa hi byewu va boha makenya na timbalelo leswaku hambi moya wu ba swi nga hahluki. Exikarhi ka muako lowu ehansi a ku tekiwa byanyi ku lukiwa xitendze byi ri karhi byi vumba nchumu wonge i tandza hi xivumbeko, va ri karhi va khotsa hi byanyi xi kondza xi ya hela, laha va hetelelaka kona a va boha hi ngoti leswaku xi nga phurumuki kumbe ku tlhantlheka loko xi ri karhi xi tirha. Loko va hetile ku aka xitendze a va tlhela va teka timhandzi ta tsevu to ka ti nga bumbulangi ngopfu to koma, ti tlhela ti kwamuriwa byewu, va ti celela exikarhi ka lwangu leri nga fuleriwa leswaku ri ta khoma xitendze, hala matlhelo ka xona loko va celerile a va tlhela va xi betsa hi timbalelo hala hansi, exikarhi na le henhla va tiyisisa hi byewu. Loko va nga lavi ku tirhisa xitendze a va vumba yinkho/ mbita leyikulu va veka yona kwala xikarhi ka muako lowo fuleriwa yi yimela xitendze.




#Article 174: Xivava (548 words)


Xivava i ndhawu yo hlawuleka leyi Vatsonga a va tshivelela ndzilo, ku swekela kona swakudya swa vona no xuxela kona hi mikarhi ya vuxika. Laha i ndhawu leyi vakheghula a va tala ku tshama kona va tsheketela vatukulu va vona mitsheketo. Xivava na xona a xi endliwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko. Vatsonga va khale a va ri na tinxaka tinharhu ta swivava. A va ri na xivava xa timhandzi to yimisiwa, xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga na xivava xa timhandzi to hingakanyiwa.

Loko Vatsonga va khale va lava ku aka swivava swa vona a va sungula va kuma switirhisiwa leswi enhoveni ehandle ko swi xava. Loko va hlengeletile a va fika va tsala xirhendzevutana tani hi ntolovelo ni muxaka wa tiyindlu leti a va aka tona. 

Maendelo ya Xivava xa timhandzi, ya sungula hi ku tsala xirhendzevutani hi nenge, Kutani va famba va cela makhele ehenhla ka xona lomu a va ta hoxetela timhandzi to bumbula. Timhandzi to bumbula timbirhi a va ta tlhela va ya ti celela enyangweni ti langutana laha a va ta ya endla nyangwa wa vona kona. Loko va heta ku celela timhandzi a va sungula ku betsa rimbalelo ra le ndzeni ku sukela ehansi ku kondza va ya fika enyangweni ya xivava, kutani va famba va xoxela timhandzi to lala ku sukela enyangweni va hlanganyisa xivava. Loko va hlanganyisile a va humela ehandle ka xivava va boha rimbalelo ra le hansi va ri karhi va tiyisa hi byewu lebyo tsakama swi tiya swinene.

Loko rimbalelo ra le handle ri fike emakumu a va ta sungula ku boha rimbalelo ra le xikarhi, endzeni ni le handle na swona va ri karhi va tiyisa hi byewu byo tsakama. Rimbalelo ro hetelela a va ta ya ri boha ehenhla laha na kona a va ta boha endzeni ni le handle, va hetelela va tsema timhandzi le henhla ti ringanana va tlhela va koma hi byewu swi tiya.

Kasi handle ka xivava xo endliwa hi timhandzi ntsena a va tlhela va ri na xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga, laha na kona ematshanweni yo xoxela timhandzi to lala, a ku xoxeriwa tinhlanga exikarhi ka timhandzi to bumbula va tlhela va betsa timbalelo ehansi, exikarhi ni le henhla va tiyisa hi byewu byo tsakama.

Maendlelo ya xivava xo hingakanya timhandzi ya hambanile swintsongo na maendlelo lama mbirhi ya ha ku boxiwaka laha henhla, hikuva eka lawa ku celeriwa timhandzi ehenhla ka xirhendzevutana kambe tona ti famba hi timbirhi-mbirhi endzeni ni le handle ku kondza ti ya fika enyangweni ya xivava, laha na kona ku nga celeriwa timhandzi timbirhi to bumbula ti langutana ti endla rimba. Xivava xa muxaka lowu a xi betsiwi hikuva timhandzi letiya ti nga celeriwa hi timbirhimbirhi ti va ti fambe kusuhi na kusuhi ku kota ku khoma timhandzi kumbe tihunyi leti nga ta hingakanyiwa exikarhi. Ku endla xivava a swi nga ri na ntirho wo tala hikuva a xi nga fuleriwi hambi ku phamiwa khumbhi hi misava ku fana na miako leyi n’wana.

Swivava a swi cheleteriwa misava laha ehansi swi endleriwa switiko exikarhi laha a ku ta tshiveriwa ndzilo kona, swi chayiwa , swi sindziwa hi misava yo tshuka no rhideriwa hi misava yo ntima hi xirhidelo, yi tlhela yi sindziwa hi vulongo bya tihomu ku fana na tiyindlu tinene.




#Article 175: Xihahlu (390 words)


Xihahlu a xi ri na mintirho yo hlawuleka, tani hi muako wa le kaya, ku hlayisa tihuku ti nga dyiwi hi swihadyana swo fana na vamanghovo, Magama na swiharhi swin’wana. Matandza ya tihuku na wona a ya hlayiseka swinene exihahlwini hikuva timbyana na swihadyana swin’wana a swi nga ya fikeleli.

Muaki wa xihahlu u sungula a cela makhele ya khumembirhi ya enta nyana leswaku timhandzi leti nga ta hoxeteriwa emakheleni ti ta tiya loko ti gandiwa hi misava. Loko makhele ya lulamisiwile ku ya hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi hi yin’we-yin’we ti ri karhi ti gandliwa ti tiya. Endzhaku u teka timhandzi ta ntsevu to bumbula nyana a ti hingakanyela eka leta swiphandzi, loko a heta a teka leto lala to ka ti nga kwamuleriwangi byewu a nanekela kwale henhla etshakweni ra xihahlu. Loko a hetile u teka rimbalelo a boha timhandzi ta swiphandzi na leto nanekela hi byewu byo tsakama swi tiya, a tlhela a boha rimbalelo ra le xikarhi na ro hetelela a koma le henhla. Kutani a saha timhandzi kwale henhla ti ringanana.

Mufuleri wa xihahlu u sungula a teka tipala a ti hlanganisa hi tinhloko hi hala ku nga vatliwa a boha hi byewu swi tiya swinene. Endzhaku a teka timbalelo to betsa a sungula ku betsa, a sungula ehansi ka lwangu ku ya fika exinhlungwanini a ri karhi a boha hi byewu swi tiya. Naswona loko a fika exihlungwanini u tsondzela byewu a vuyavuyisa leswaku swi ta tiya. Loko a heta ku betsa timbalelo u phuphutela byanyi leswaku a ta luka makenya, ku ringana xihahlu lexi a lavaka ku fulela xona. Loko ya herile ku lukiwa u famba a ya tsondzela ehenhla ka timbalelo a ri karhi a lulama na tona ku kondza a ya fika exinhlungwanini a tsondzela hi makenya a vuyavuyisa leswaku mati ya nga ngheni loko ku na mpfula a tlhela a tiyisa hi byewu.

Xihahlu a xi ri xa nkoka ngopfu hikuva tihuku leti tshamaka exihahlwini hambi ti nga funghiwangi a ti lahleki ti hlayisekile. Tihuku leti a ti tshama exihahlwini a ti nga dyi xin’wana ni xin’wana a ti dya leswi a ti nyikiwa swona.

  Tihuku a ta ha endleriwi swihahlu swa xivumbeko xa xintu xa Vatsonga lexi xa ku akiwa emoyeni xi yimisiwa ehenhla ka timhandzi ku sivela tihuku ku va ti fikeriwa hi swihadyana leswi dyaka tihuku. -- Mhinga




#Article 176: Xiluvelo (196 words)


Xiluvelo a ku ri vuwiselo bya nhloko ya muti, naswona a xi hlayisa tinhonga ta n’wini wa muti xikan’we na swingolongondzwana swa yena swo fana na tinhonga to tihlayisa hi tona, mitundzwana leyi a yi tirha tani hi tibege to longela mpahla loko va tshuka va teke maendzo na swin’wana. Xiluvelo a xithlela xiva ndzhawu yo amukela vayeni emutini.

Xiluvelo a ku ri vuwiselo bya nhloko ya muti. Loko wanuna wa muti a nga lavi ku vonana na wansati wo karhi hi nkarhi wolowo a ta kumeka exiluvelweni, laha a ta kumeka a ri yexe swa nkarhinyana wo lowo a ti hlawuleleke wona. Xiluvelo a xi tlhela xi va na tinyangwa timbirhi leti na tona a ti ri na ntirho lowukulu swinene, laha nyangwa wo sungula a ku ri wo nghena hi wona, kasi wa vumbirhi a ku ri wo baleka hi wona loko to tshuka ti bihile.Handle ka minyangwa leyi a hi tlhela hi kuma khona leyi xiluvelo a xi ri na yona kwala handle ka xona, leyi na yona a yi khome ntirho wa kahle swinene, ku nga ku tumbela kona loko a lwa tinyimpi leti a tshuka a hlangana na tona kwala kaya.




#Article 177: Xitanga (102 words)


Xitanga a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka ku swekela eka yona, ngopfungopfu loko kuna mpfula.

Vatsonga vakhale a va tala ku swekela swakudya swa vona ehandle, handle ka masiku lawa a ku kumeka ku ri na mpfula.

  Tindlu ta Vatsonga a ti tirhiseriwa ngopfungopfu ku etlela eka tona no hlayisa swingolongondzwana swa muti. Mitirho yo tala a yi endleriwa ehandle, handle ka loko ku ri na mpfula. -- Mhinga

Ntirho wun’wana wa xitanga a ku ri ku hlayisa swakudya leswi a swi dyiwa kwala kaya. Handle ka swakudya, xitanga a xi tirha ku khobisela tikhoba, vana va vona va vanhwanyana kwala kaya.




#Article 178: Godide (346 words)


Godide (1876 eMozambique – 31 Mawuwani 1911 e Angra do Heroísmo, Phochugali), kumbe Godide Nxumalo (Athlela a tiviwa hi ra  António da Silva Pratas Godide), akuri n'wana wa Nghunghunyana, mufumi wohetelela wa mfumo wa Gaza. Uhlawuriwe hi tata wakwe tani hi mudyandzhaka wa yena.

Ndzhaku ka ku hluriwa ka Nghunghunyana, Godide ukhomiwile hi masocha ya maphutukezi naswona a yisiwa e Lisbon, tani hi muhlampfa na mubohiwa wa mfumo wa maphutukezi e xihlaleni xa Azore. Hi yena mudyandhzaka wohetelela wa mfumo wa Gaza loyi a amukeriwile.

Godide uvelekiwe hi lembe ra 1896, ekusuhi na nambu wa Limpopo e tikweni ra Mozambhiki. Tata wakwe akuri Hosi Nghunghunyana naswona mana wakwe akuri Vuyazi, loyi a a lovoriwe hi Mzila, tata wa Nghunghunyana leswaku ava nsati wan'wana wa yena wa mudyandhzaka. Endzhaku ka kuvelekiwa, Vuyazi unyamalarile naswona anga thlelanga a voniwa nakambe, hiswona leswi endleke leswaku Godide a kurisiwa hi nsati loyi a vuriwaka Soni. Hambiswiritano, nghunghunyana a a rhandza n'wana loyi wakwe, naswona a a tiyisisa leswaku n'wana loyi u tshama kusuhi na yena.

Hambi leswi a angari yena n'wana wa mativula, Nghunghunyana a a n'wi langhile leswaku ava mudyandzhaka ehenhla ka Maguwa, loyi akuri yena n'wana wa mufana lonkulu wa Nghunghunyana. Vuxaka exikarhi ka Godide na Maguwa, abyiri bya valala, laha avahambeta ku kurihelana na ku lwa. Hambiswiritano, Nghunghunyana a a rhandza Godide, kutlula Maguwa, loyi a an'wivona a tsakela ngopfu tindyondzo na ririmi ra xiphutukezi, kutlula xichangana.

Godide u yile a kula na ku rhanzeka e tikweni, naswona a a kumeka a rhangela rin'wana ra mavutho ya Nghunghunyana, laha a theleke a tivisiwa tani hi mudyandzhaka loko ku fika pfhumba ra maphutukezi, e Manjhakazi.

Godide u rhangerile mavutho ya nyimpi yo hlaya laha a ringeteke ku lwa na maphutukezi lawa ama rina mathlarhi ya nyimpi yo tlula mavuthu ya Godide, naswona a hluriwa eka tinyimpi timbirhi, laha a pfumeleke leswaku avangari matimba yo hlula maphutukezi. Hambiswiritano, Godide u kombile vurhena lebyi kulu, laha a aveke muvulavuleri wa hosi Nghunghunyana, eka maphutukezi, naswona u tlangile xiphemu lexi kulu, ku xwerisa kuhlasela ka maphutukezi e Chayimeti, Nsindza wa mfumo.




#Article 179: Mzila (215 words)


Mzila ka Soshangane akuri n'wana wa Soshanghana ka Zikode, musimeki wa mfumo wa Gaza, lowu emanembeleleni matimba ya wona, a wu funengeta kusukela e dzongeni bya Mozambhiki kufikela eka nambu wa Limpopo. Uhlurile makwavo Mawewe ka Soshangane hilembe ra 1861 hi kupfuniwa hi mabhunu leswaku a tlakukela eka mfumo wa Gaza laha a fumeke kusukela eka lembe ra 1861 kuya eka 1885. A ari tata wa Hosi Nghunghunyana loyi a hluriweke hi mfumo wa vukolonyi wa Maphutukezi.

Ufumile eka mfumo wa ka Gaza, lowu a wuthyiwe hi vito ra kokwana-xindhuwe wakwe Gasa. Mfumo wakwe akuri mfumo lowu a wutirhisa vutshila bya malwele ya tinyimpi lawa masunguriweke hi Shaka. A ari na vasati vanharhu, MaNdiweni loyi a a ri nkosikazi wakwe naswona ari mana wa Nghunghunyana. kasi lowa vumbirhi a a suka eka muti wa ka Skosana naswona yena anga tswari n'wambuyangwana leswi endleke leswaku ahlekuriwa. Nsati wavunharhu akuri n'wana wa hosi Mambo yale n'walungu laha kunga Zimbabwe namunthla, loyi an'witekeke ku aka vuxaka, lebyi n'wipfuneke loko a tsutsuma nyimpi ya maphutukezi, naswona laha a loveke kona no latiwa eMusapa. Kufikela namunthla, sirha ra Mzila aritiviwi, hikwalaho kaleswi a cinceke xivongo xakwe kuva Mililo loko atava a tsutsumele e vuchavela-whawha evukweni byakwe byaka Mambo, naswona hinkwavo vana vakwe lava tswariweke le n'walungu vateke xivongo xaka Mlilo.




#Article 180: Mawewe (104 words)


Mawewe (kumbe Maueva), akuri hosi ya mfumo wa Gaza lowu awukumeka endzhawini ya Mozambhiki wa namunthla, naswona u fumile kusukela hi lembe ra 1858 kuya eka 1864.  U landzerile tata wakwe Manukosi, kambe hluriwile hi makwavo wakwe Mzila loyi a a pfuniwa hi mabhunu na ma phutukezi, eka nyimpi ya xin'wana manana yo lwela mfumo leyi sunguleke hi lembe ra 1861 naswona yihela hi 1864.

Mawewe utsutsumele e tikweni ra Zimbabwe, e ndhzawini ya Serima laha a loveke kona endzaku ka lembe ra 1930??. Uticincile vito a tivita hira Chigara leswaku akota ku tihlanganisa na Vashona. Vana vakwe vatirhisa vito ra Mahwehwe kungari Mawewe.




#Article 181: Dzedzedze (487 words)


Dzedzedze i vuvabyi lebyi khomaka vanhu na swiharhi swinwana, byi vangiwaka hi tinsuna leti ngana xitsongwatsongwana xa dzedzedze. Dzedzedze wu vanga swikombiso swofana na kuhisa ka miri, muzototo, kukarhala, kuhlanta na kuvava ka nhloko. Loko wunyanyile ngopfu, wunga thlela wu vanga nhlonge ya xitshopana, kutiluma, khoma kumbe rifu. Swikombiso swi tala ku vonakala endzhaku ka masiku ya 10 kuya eka 15 yo lumiwa hi tinsuna. Loko byinga tshunguriwanga kahle, byithlela byi hambeta nakambe endzhaku ka tin'wheti to hlaya. Eka lava vahaku hulukaka mavabyi lawa, kuthlela valumiwa swi tisa swikombiso swo antswanyana. Kusihalala loku kuya ku hunguteka loko munhu anga ha lumiwi hitinsuna eka enkarhi woleha.

Vuvabyi byi hundzisiwa hi nsuna ya xisati, naswona byi ngena hi marha ya nsuna maya engatini loku yiluma. Xitsongwatsongwana xiya exivindzini, laha xifikaka xikula no tswalana. Kuna minxaka ya nthlanu ya xitsongwatsongwana lexi vangaka vuvabyi lebyi naswona lebyi hundzelaka eka vanhu. Dzedzedze yihahluviwa hi ku kambela ngati, kumbe hi ku tirhisa murhi wa xisivela. Ndlela yo tirhisa DNA ku hlahluva vuvabyi lebyi, ya tiviwa kambe ayi tirhisiwi ngopfu hikuva ya durha.

Vuvabyi lebyi byinga siveriwa hi ku tirhisa swilwisani na switsongwatsongwani, ku pfala miri wa wena hi swiambalo, tinete ta tinsuna , na ku susa mati lawa ya yimeke laha tinsuna titswalaka kona. Kuna mirhi yo tala yo sivela Dzedzedze eka vachaki lava yaka etindzhawini leti ngana xitsongwatsongwana lexi. Hakanyingi murhi wa  sulfadoxine/pyrimethamine wa tirhisiwa eka tincece kumbe vavasati lava tikeke kutlula tin'weti tinharhu, etindzhawini leti ngana xitsongwatsongwana lexi. Kuhava nthlavelo lowu tirhaka eka vuvabyi lebyi lowu tiviwaka. Vutshunguri lebyi khutaziwaka byi hlanganisa mpfangano wa mirhi yo tshungula ku katsa na artemisinin. Murhi wa vumbirhi wungava mefloquine, lumefantrine, kumbe sulfadoxine/pyrimethamine. Quinine kuhlanganisa na doxycycline yinga tirhisiwa loko artemisinin yiherile. Kuna swibumabumelo leswaku vuvabyi lebyi byi tiyisisiwa eka muvabyi, kungasitirhisiwa mirhu eka tindzawu leti vuvabyi lebyi byi tolovelekeke, leswaku ku siveriwa ntolovelo wa mirhi. Switsongwatsongwana swin'wana swi sungule ku tolovela mirhi yotala, hixikombiso chloroquine yitsandzeka ku dlaya xivungu xa P. falciparum lexi vangaku dzedzedze etindzhawini to tala, artemisinin yikumana na thlonthlo wo hetisa switsongwatsongwana etindzhawini tin'wana ta ledzongeni bya vuxa wa Axiya.

Vuvabyi lebyi byi hangalakile ematikweni yalexikarhi ya misava laha kuhisaka ngopfu. Matiko lawa mahlanganisa matiko yale Dzongeni bya Afrika, Axiya, na Amerika wale Dzongeni. Hi lembe ra 2015, akurina 296 wa timiliyoni ta swiviko swa vuvabyi lebyi emisaveni hinkwayo leswi vangeke kwalomu ka 731,000 wa mafu. Kwalomu ka 90% wa swiviko na mafu swi endleke e Afrika. Swiviko swa vuvabyi lebyi swi sungule ku chika hikwalomu ka 37% kusukela hi lembe ra 2000 kuya eka 2015, kambe hi lembe ra 2014 kuve na kutlakuka loko kulu laha kuveke na swiviko swa kwalomu ka 198 wa timiliyoni swa vuvabyi lebyi. Dzedzedze hakanyingi yi fambisana na vusiwana naswona yina nhlohlotelo eka nhluvuko wa ikhonomi hi kukongoma. E tikweni-nkulu ra Afrika, kulahleka kwalomu ka US$12 wa tibhiliyoni hikwalaho ka nstengo wa swa tarihanyo, ku tsandzeka ku tirha, na ku hunguteka ka vaendzi e tikweni.




#Article 182: Mukhuhlwana (383 words)


Mukhuhlwana, ivuvabyi lebyi tlulelanaka lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa influenza. Swikombiso swa hambana hambana, kambe swihlanganisa: kuhisa ka miri, nchuluko wa marhimila, kavava ka minkolo, kuvava ka misiha, kuvava ka nhloko, kukhohlola, na ku karhala ka miri. Swikombiso leswi swi sungula endzaku ka masiku mambirhi yo tluleriwa naswona swingaha gonya kufikela ku hela vhiki. Kukhohlola kona kunga ha gonya maviki mabirhi ni kutlula. Eka vana swikombiso swi katsa nsululwana na ku hlanta. Mavabyi man'wana lama nyanyisiwaka hi mukhuhlwana mahlanganisa Nyumoniya, Mavabyi ya kupfaleka ka tinhompfu, Vuvabyi bya Xifuva kumbe vuvabyi bya mbilu.

Kuna minxaka yinharhu ya xitsongwatsongwana kunga Muxaka wa A, B, na muxaka wa C. Hakanyingi, xitsongwatsongwana lexi xi hangalaka na moya loko munhu a khohlola kumbe ku etshemula. Leswi swi endleka eka mpfhuka wutsongo. Xitsongwatsongwana lexi xinga thlela xi hangalasiwa hi ku khumba swilo leswi tluleriweke ivi ukhumba nomo kumbe matihlo. Munhu anga hangalasa xitsongwatsongwana lexi nahambi loko swikombiso swinga si humelela. Xitsongwantsongwana lexi xinga tiyisekisiwa hi ku kambela nkolo, xikhohlola, kumbe tinhompfu. Kuna minhlahluvo yo hambana hambana ya xihantla, kambe ndlela leyi tiyisekeke ya hlahluva vuvabyi lebyi ikutirhisa xikambelo xa polymerase lexi paluxaka xitsongwatsongwana lexi hi ku komba RNA yaxona.

Kuhlamba mavoko, nkarhi ni nkarhi swi hunguta ntlulelo wa xitsongwatsongwana tani hileswi xisibhi xi dlayaka xitsongwatsongwana lexi. Ku ambala lapi leyi savaka tinhompfu na nomo, naswona swa pfuna. Nthlavelo wa mukhuhlwana lembe na lembe wa bumabumeriwa hi nhlangano wa ta rihanyo wa misava. Nthlavelo lowu hakanyingi wa tirha eka minxaka yinharhu kumbe mune ya xitsongwatsongwana xa mukhuhlwana.  Hambiswiritano, awu bumabumeriwi eka vanhu lavangana rihanyo lerinene, naswona ku hava mpfuno eka vanhu lava ngana mavabyi man'wana yo yelana.

Mukhuhlwana wa hangalaka lembe na lembe, naswona wu vangela kwalomu ka nthlanu wa timiliyoni ta swiviko ku hlanganisa na 250,000 kya eka 500,000 wa mafu. En'walungwinin na ledzongeni ra misava, kuhangalaka ka mukhuhlwana ku endleka hi nguva ya xixika. Vana na vanhu lava pfumalaka rihanyo lerinene, hivona lava talaka kufa hikwalaho ka vuvabyi lebyi. Eka malembe xidzana ya vu 20, kuve na mintungu yinharhu ya mukhuhlwana: Mukhuhlwana wa Xipaniya hi 1918 (~50 wa timiliyoni ta mafu), Mukhuhlwana wa Axiya hi 1957 (Timiliyoni timbirhi ta mafu), na Mukhuhlwana wa Hong Kong hi 1968 (Miliyoni yin'we ya mafu). Nhlangano wa swa Rihanyo wa matiko, wu tivise ntungu wa Mukhuhlwana wa A/H1N1 hi Khotavuxika bya 2009.




#Article 183: Byala bya Xitsonga (312 words)


Byala bya Xitsonga (Kumbe Byala bya Xintu) i byala lebyi swekiwaka hi kuya hi ndlela na ndhavuko wa Vatsonga. A ku ri na migingiriko yo hlaya ku fana na tsimo, ku fulela yindlu, ku phahla na yin’wana leyi a yi endliwa laha a ku fanele ku swekiwa byalwa bya xintu leswaku loko va ri karhi va gingirika va va va ri ku hungaseni hi ku nwa byalwa bya xintu. Byalwa lebyi hi ndhavuko a byi nwiwa hi vanhu lavakulukumba, ngopfungopfu vakhalabye ni vakhegula. Loko se va xurhile a wu ta twa hi loko ku sungula pongo, ku yimbeleriwa tinsimu ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa.

Xikongomelo xin’wana hi byalwa lebyi a byi nwiwa a ku ri ku endlela leswaku ku va na vuxaka lebyinene exikarhi ka vakulukumba hikuva byalwa munhu a nga ta nwa a ri yexe naswona a byi nga xavisiwi. Byalwa bya xintu a byi swekiwa byi yisiwa na le vukosini laha vanhu va tiko a va vitaniwa va ya nwa mahala. Leswi na swona a swi vumba vuxaka lebyinene exikarhi ka hosi na vanhu va yona. Vukanyi na byona a byi endliwa laha vakulukumba a va rhambana hi mindyangu yo hambanahambana va ya nwa. Na kona evukanyini a ku hambananga na le byalweni hikuva a ku yimbeleriwa, ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa. Loko makanyi ya sungula ku tshana a ya rhwaleriwa kutani ku endliwa vukanyi. Vukanyi a byi sungula hi ku yisiwa evukosini ku ya luva hosi byi nga si nwiwa emindyangwini.

Tani hileswi Vatsonga na vona va nga rin’wana ra tinxaka ta vantima lava kumekaka laha Afrika-Dzonga, va swi kotile na vona ku fana na tinxaka tin’wana hi ku titshulela swakunwa swo hambanahambana leswaku va kota ku timula torha loko va hlanganile eka mitirho yo hambanahambana ya ndhavuko wa vona.
 
Vatsonga va titshulele tinxaka to hambanahambana ta mabyalwa ya xintu ku fana na:

 
Nxaxamelo lowu awu helelanga.




#Article 184: HIV/AIDS (506 words)


HIV/AIDS i nxaxamelo wa swikombiso swa vuvabyi lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa HIV. Endzhaku ko tluleriwa, munhu anga vona angarina swikombiso, kumbe avona swikombiso swo fana na swa vuvabyu bya mukhuhlwana. Hakanyingi nkarhi wo tluleriwa, wu landzela hi nkarhi woleha kuri hava swikombiso swa vuvabyi. Loko vuvabyi byi karhi byi kula, byi kavanyeta masocha ya miri, naswona byi kurisa marhengu yo hlaseriwa hi mavabyi man'wana lama fanaka na vuvabyi bya xifuva (TB), swirhangana na marhumba, kukatsa na man'wana mavabyi lama tsongo. Swikombiso leswi swo hetelela swivuriwa vuvabyi bya AIDS. Xiyenge lexi xa vuvabyi xifambelana na ku ondza emirini.

Xitsongwatsongwana xa HIV hakanyingi xitlulelana loko vanhu va hlanganela timhaka ta masangu vanga tirirhisi swisirheleri, kumbe ku cheriwa ngati leyi ngana xitsongwatsongwana lexi, kumbe ku tirhisa nayithi leyi ngana xitsongwatsongwana lexi, kumbe kutluletiwa ka nyimba hi manana loyi atikeke, kuhlanganisa na kuveleka kumbe ku mamisa. Swilo swo fana na marha kumbe mihloti ya munhu aswi tluleti xitsongwatsongwana xa HIV. Tindlela to sivela vuvabyi lebyi tihlanganisa kuhlanganela masangu loku sirhelelekeke, kunga tirhisi tinayithi ta swarihanyo na van'wana, kutshungula lava tluletiweke, na ku yimba ka vaxinuna. Vuvabyi eka vana byi nga siveriwa hi ku nyika manana na n'wana mirhi ya vuvabyi lebyi. Kuhava nthlavelo kumbe nthsungulo wa vuvabyi lebyi, hambi swiritano kuna mirhi leyi kotaka ku antswisa swikombiso swa vuvabyi lebyi, naswona yi endla leswaku munhu ahanya vutomi byo antswa. Kububumabumeriwa leswaku vanhu va sungula kudya mirhi endzhaku ka ku tiyisisa leswaku vana vuvabyi lebyi. Handle ka mirhi ya vutshunguri, vanhu lava tluleriweke hixitalo vahanya kwalomu ka hansi ka malembe ya khume-n'we.

Hi lembe ra 2016 akuri na kwalomu ka 36.7 wa timiliyoni ta vanhu lava hanyaka na xitsongwatsongwana xa HIV naswona kulove kwalomu ka 1 wa timiliyoni. Xitalo xa vanhu lava ava kumeka e ndzongeni ra tiko-nkulu wa Afrika. Kusukela loko vuvabyi lebyi byi tiviwa kuta fika eka lembe ra 2014,  AIDS yi vangele kwalomu ka mafu ya 39#x20;#x77;#x61;#x20;#x74;#x69;miliyoni emisaveni hinkwayo. HIV/AIDS yi voniwa tanihi ntungu - kunga vuvabyi lebyi vaka e tindzhawini to tala naswona byi yaka byi kula. Ku ehleketwa leswaku xitsongwatsongwana xa HIV xingava xi tumbulukile evuxeni byale xikarhi ka tiko-nkulu ra Afrika eka malembe-xidzana ya vu 19 na 20. AIDS yi tiyisiwile ro sungula hi Ndzawulo ya vulawuri na vusirheleri bya mavabyi (CDC) yale Amerikha hi lembe ra 1981, kasi xivangelo xa vuvabyi lebyi - xitsongwatsongwana xa HIV xitiyisiwile eka malembe lama landzeleke.

HIV/AIDS yi vange nsusumeto wukulu eka nhlangano wavanhu, tanihi hi vuvyi byo kariha na xivangelo xa xihlahu-hlawu. Vuvabyi lebyi byi thlela byi vangela ntshikelelo eka timhaka ta ikhonomi ya misava. Kuna mavonelo yo tala lama hoxekeke mayelana na vuvabyi lebyi, kufana na leswaku vuvabyi lebyi byinga tlulelana hi ku khumba munhu kunene. Vuvabyi lebyi byi vange minjhekanjhekisano ya vukhongeri kuhlanganisa na xiboho xa Vukhongeri bya vu Katolika byo ala ku seketela kutirhisiwa ka ti khondhomu eku sirheleleni vuvabyi lebyi. Byi kokele kutekeriwa enhlokweni hi tindzawulo ta vutshunguri na Tipoliki ta misava, kuhlanganisa na ku seketeriwa hi timali ka migingiriko yo lwisana na byona kusukela loko byi hlavuteriwa hi malembe ya va 1980.




#Article 185: Swakudya swa Vatsonga (168 words)


Vatsonga vadya Swakudya swa xintu xavona, naswona vasweka hikutirhisa swilo swohambana hambana. Timanga, tundluwa na tinyawa titirhisiwa ngopfu ekusweka swakudya swavona leswi hlanganisaka miroho na swityulu swa nyama. Vuswa hi byona swakudya xidzi swa vatsonga/machangana. A ku swekiwa vuswa bya xibasa bya n`wahuva na bya makhaha. A ku xeviwa hi miroho yo hambana-hambana yo  fana na tinhwembe, tinyawa, guxe, bangala, nkaka na swin`wana. Miroho a yi kandzeriwa hi timanga, rininga  kumbe timongo. Xin`wana xixevo a ku ri maxonja, tinjiya, majeje, swidongodi ni tintshwa. A kudyiwa na swin`wana swakudya swofana na tihove, tshopi. Xingwhimbi, timanga na tindluwa.Vatsonga va tolovele kudya kanhurhu hisiku.

Vatsonga ava lulamisa swakudya swovona leswaku vaswi endla swidyeka. Ava tsema, kumbe kutshova miroho yavona leswaku yiringana ku virisiwa, ku hlanganisiwa yiva mithtotho na ku hunguela kumbe ku fomisa. Kasi swin'wana swakudya swo fana na timanga, aswi sungula hi ku omisiwa leswaku swita hlayisiwa nkarhi woleha. Loko swiringenene ku tirhisiwa, swakudya leswi omisiweke, aswi sungula hiku lovekiwa ematini yo kufumela leswaku swi ta olova, ivi swi swekiwa.




#Article 186: Sw'ambalo swa Vatsonga (140 words)


Maambalelo  ya ndhavuko wa Vatsonga awu hambanisa sw'ambalo swa vavanuna na swa vavasati, naswona akutirhisiwa swilo leswi aswi kumeka eka ntumbuluko.

Vavanuna a va ambala madzovo ya swihari, ngopfu ngopfu madzovo ya swimbutana hikuva a va fuwile. A va tiendlela njhovo ya le mahlweni ni  ya le ndzhaku, njhovo ya le mahlweni a yi komile kasi ya le ndzhaku a yi lehile. Handle ka tinjhovo, vavanuna a va boha njhindzu (nceka  wa  ntima) eswisutini va tlhela va gwarela. Emirini a va nga ambali nchumu, etinhlokweni a va ambala mibodi, Emilengeni a va ambala mamphaxana lama endliweke hi madzovo ya tihomu.

Vavasati va Vatsonga va ambala ndhindhani, dovani kumbe nguvu. Emirini a va  mbala swikipa, tiyele, swikatawa na swihakaboyi swo hambana  hambana endzeni ka minceka leyi. Etinhlokweni a va boha maduku kumbe vuhlalu va tlhela va ambala madeha ya le mavokweni.




#Article 187: Vutsari bya Xitsonga (139 words)


Vutsari bya Xitsonga byi sungula eka malembe ya va 1920, naswona abyi taleriwe hi vuhundzuluxeri na tibuku tavuleteri. Makulele ya vutsari bya xitsonga, mayelana na vutsari bya tidzimi tin'wana ta vantuma laha Afrika Dzonga, kufana na Vutsari bya ririmi ra Xipedi. Endzaku ka sweswo ku landzele nguva ya vutsari lebyi abyi talele eku tasleni hi matimu ya munhu n'wini (Autobiographies) kumbe matimu ya vutomi bya munhu un'wana (Biography). Hixikombiso, matsalwa yo sungula ya xitsonga lama hlanganisaka David Livingstone hi D.C Marivate (1941); Kuhluvuka ku huma evuhlongeni ka Booket T. Washington vuhundzuluxeri hi S.J. Baloyi (1953); Agrrey wa Afrika hi F.M. Maboko (1956), Hosi Muhlaba hi H.E. Ntsanwisi (1957); Julius Ceasar hi S.J. Baloyi (1957) na Mufundhisi John Mboweni hi H.A. Junod (1958). Matimu makomba leswaku, vutsari lebyi tolovelekeke bya xitsonga byi sungule ku pfelela endzhaku ka lembe ra 1960.




#Article 188: Freddy Mzilikazi Rikhotso (461 words)


Freddy Rikhotso (4 Dzivamusoko 1952) i mutsari wa tibuku ta xitsonga, a thlela a tiveka ngopfu tani hi muhaxi wa mahungu eka xitichi xa SABC xa Munghana Lonene FM. 

Freddy Rikhotso u velekiwile eKeulen laha namuntlha ku tiviwaka hi vito ra Mafarana, eMopani Distric eka xifundza nkulu xa Limpopo, etikweni ra Hosi Muhlaba. Vatswari va yena i Jamela na James Rikhotso. Freddy Rikhotso u sungurile tidyondzo ta yena ta phurayimari eswikolweni leswi landzelaka: Calais, Borddeaux na Mafarana hi 1960 ku fikela 1969 laha a nga pasa giredi ya 4. Rikhotso u endlile tidyondzo ta yena ta sekondari exikolweni xa Phangasasa hi 1970 ku fikela 1972. 

Loko a ri eka giredi ya 8, ePhangasasa hi 1970, u endlile matimu hi ku tsala buku ya ntlangu: Hlamalani  wa  ka  Gulatino , leyi nga kandziyisi wa hi vaka Sasavona Publishers and Booksellers. Buku leyi yi  landzeriwile hi yin’wana ya ntlangu yi nga Mavondzo a ya hakeri leyi a nga yi tsala a ri eka giredi ya 10 Phangasasa hi  malembe  ya  1970-1972. Vutsari bya yena byi sukela loko a hamba a tsala switori eka magazine ya Wamba, munghana wa vana. Rikhotso u pasile giredi ya 12 hi 1973-1974 exikolweni xa le henhla xa Bankuna. U sungurile ku tirha etihofisini ta mfumo hi 1975 laha a nga sungula ku va muhleri wo sungula wa Mhalamhala eGiyani. U yisile tidyondzo ta yena emahlweni hi ku tidyondzela a ri ekaya, a ri karhi a tirha etiyunivhesiti to hambanahambana. Hi 1976 u pasile  Journalism Diploma eUnion College. U yisile tidyondzo ta yena emahlweni eyunivhesiti ya N’walungu laha a nga pasa digiri ya B.A. hi 1988. U gimetile tidyondzo ta yena hi Higher Education Diploma(HED) eyunivhesiti ya Unisa hi 1990. 

Hi 1979 u thoriwile hi SABC ku va muhaxi wa khale ka Radio Tsonga, leyi sweswi yi tivekaka hi vito ra Munghana  Lonene FM ePolokwane. Ku sukela hi lembe ra 1981 ku fikela hi lembe ra 1996 u thoriwile eka xiyenge xa mahungu ya 
Radio Tsonga laha a a tirha tanihi muhlengeleti wa mahungu. Hi rona lembe leri ra 1996, u tlhele a tlhelela ePolokwane ku ya va muhlayi wa mahungu ya Munghana Lonene FM. Hi 2012 a swi endla 33 wa malembe a ri karhi a tirha  
kona ka Munghana Lonene FM.

Tin’wana ta tibuku leti a ti tsaleke ti tirhisiwile eswikolweni swa tisekondari, swikolo swa le henhla ni tiyunivhesiti. Rikhotso u tsarile tibuku ta mitlangu leti katsaka: 

Eka swirungulwana u tsarile buku yin’we ntsena ya Xirimela. 

Tibuku ta mintshekto leti a ti tsaleke ti katsa:

U tsarile na tibuku ta matimu ti nga leti landzelaka:  

Hikowalaho ko tikarhata ni ku tiyimisela ka yena ni vutshila lebyi a ri na byona ni migingiriko ya yena u kumile masagwati ya vutsari ni yan’wana. Masagwati ya yena hi lama landzelaka:  




#Article 189: Xibelani (124 words)


Xibelani i x'ambalo xa vasati va vatsonga, lexi mbariwaka eka munkhuvo, kumbe mincino ya xitsonga yo fana na Mkhinyavezo, Minchachulo, Makhwaya na Minchongolo. Xibelani loko xi mbariwile, xifika ematsolweni naswona xibohiwa emasengeni. Xibelani ix'ambalo lexi hlawulekisaka Vatsonga naswona ximbariwa hivona ntsena emisaveni. Masiku lawa, Xibelani xikumeka xixavisiwa nale dorobheni ra Joni.

Xibelani aximbariwa na tinguvu hi vavasati va vatsonga, eka minkarhi yakhale, kambe manguwa lawa, ximbariwa ngopfu eka minkhuvo ya ndhavuko na mincino ya xitsonga. Vana vavanhwana va vatsonga, vadyondza kumbala no cina Xibelani, vahari vatsongo. Xibelani hakanyingi ximbariwa na Xigejo enhenhla kaxona, kasi minkarhi yin'wana xibohiwa na nguvu ntsena.

Xibelani xicinisiwa hi ku chukuvanyisa masenge, leswaku xibhelani naxona xi jika-jika, naswona mucini anga thlela a byekerisa no cinisa nenge, kuya hivutshila bya yena.  




#Article 190: Mpisana I (101 words)


Hosi Mpisana Nxumalo (Mpisana I) a kuri hosi ya mfumo wa Gaza naswona kuri malume wa hosi Nghunghunyana. Mpisana u vekiwile kuva hosi ya xikhomela, endzhaku ka ku khomiwa ka Nghunghunyana, n'wana wa makwavo (Mzila), tani hileswi Thulamahashe a a hari ntsongo leswaku a fuma. Mpisana u fumile kusukela hi lembe ra 1897 ku ya eka 1910. Mpisana u rhurhile ku suka eMandlakazi leyinge ka Gaza etikweni ra Mozambhiki ata e Afrika Dzonga laha a fikeke a aka eBushbuckridge, endzhawini elyi namunthla yi vuriwaka Thulamahashe. Mpisana uyile mahlweni ari mutsundzuxi wa Thulamahashe ku fikela loko ata lova hi lembe ra 1927.




#Article 191: Thulamahashe (131 words)


Hosi Thulamahashe Msinganyela Nxumalo a kuri hosi ya mfumo wa Gaza, naswona ari n'wana wa hosi Nghunghunyana loyi a poneke ku khomiwa hi maphutukezi. Thulamahashe utsutsumile na kokwa wakwe Mpisana I, laha vayeke vaya aka eBushbuckridge endzhawini leyi namunthla yivuriwaka Thulamahashe. Hosi Thulamahashe u fumile ro sungula ku sukela hi 1910 loko kokwa wakwe ahundzisela mfumo eka yena, kukondza hi lembe ra 1922 loko ata nyizela buti wakwe Buyisonto loyi a vuyeke kusuka ePhocugali. Thulamahashe uvitaniwe hi mfumo wa mabhunu epitori kuta fungha leswaku a a ngari na xikongomelo xo taka rixaka rakwe leswkau vathlelela eka Gaza e Mozambhiki hi lembe ra 1912. Thulamahashe uthlele a va hosi endhzaku ka kulova ka Buyisonto hi lembe ra 1932, ku kondza loko ata lova hi lembe ra ??, laha a landzeriweke hi Nghobo. 




#Article 192: Buyisonto (143 words)


Buyisonto Nxumalo akuri n'wana wa Nghunghunyana, mufumi wohetelela wa mfumo wa Gaza, naswona hi yena ntsena loyi a poneke vutomi bya vukhomiwa e phochugali a thlela a vuyela eka rikwavo eBushbuckridge. Buyisonto unghenerile vusocha bya Phochugali naswona hi lembe 1921 u tirhile e tikweni Nambiya eku heleni ka nyimpi yo sungula ya misava. Buyisonto u tsarile papila a rirhumela e Bushbuckridge laha makwavo Thulamahashe a ari hosi kona hi lembe ra 1921, naswona pfhumba ra yena ri sungurile hi lembe rero. Buyisonto us sukile e dorobheni ra Windhoek hi 1922 naswona a kongoma eJoni, laha a hundzeke hi xitimela a kongoma eLouis Trichardt, kusuka kona ahundzela e Bushbuckridge, laha a fikeke avekiwa Hosi ya mfumo wa Gaza lowu anase wu tiviwa hi ra Machangana Tribal Authority. Buyisonto ufumile kufikela loko ata lova hi lembe ra 1932, laha Thulamahashe a thleleke a teka vukosi.




#Article 193: Steve Biko (635 words)


Bantu Stephen Biko (18 N'wendzamhala 1946 – 12 Ndzhati 1977) akuri mulweri wa nthsuxeko wa le Afrika Dzonga. A ari murhangeri wa nhlangano wa swa tipolitiki wa Black Conciousness Movement, lowu tivekeke hi malembe ya va 1960 na va 1970, naswona wu hlohlotela vu Afrika na vu Soxalizimi. Mihleketo ya yena yihlamuseriwe eka matsalwa ya yena lama kandziyisiweke hi ku tirhisa vito ra vutsari ra Frank Talk.

Biko ukulele mutini wa vusweti, e lokichini ra Ginsberg exifundzeni xa Vuxa bya Kapa. Hi lembe ra 1966, usungurile tidyondzo ta vuongori a Yunivhesithi ya Natala, laha a ngheneleke nhlangano wa machudeni wa (NUSAS). Biko a a karhatiwa ngopfu hi kutala ka valungu endzeni ka nhlangano ya machudeni ya NUSAS, loko yiri karhi yilwisana na mfumo lowu a wu tshikelela vantima. A a pfumela leswaku hambileswi van'wana vavalungu avarina swikongomelo leswinene, kambe a va tsandzeka ku twisisa swiphiqo swa vantima na vutomi bya ntshikelelo, naswona leswi aswi endla va nga tirhisani kahle na machudeni man'wana. U ake vonelo raleswaku, vanhu vantima ava fanele kutilulamisa havoxe, leswaku vata papalata kutshikeleriwa hi valungu, hiswona leswi endleke leswaku a rhangela kusimekiwa ka nhlangano ya machudeni yinthswa ya SASO hi lembe ra 1968. Nhlangano leyi ya SASO, ayi amukela vanhu va ntima ntsena, lava avahlanganisa makhaladi na va Indiya. Utikarhatile leswaku a hambanisa nhlangano wa yena na valungu lava avari namboyamelo wo lwela timfanelo ta vantima, hambi leswi a akanetana na ku venga valungu, naswona u akile vuxaka na vanghana va valungu votala. Nhlangano wa National Party, awu seketela kusimekiwa ka nhlangano wa SASO, tani hileswi ava vona wu hetisekisa xikongomelo xa vona xo hambanisa machudeni hi rixaka na nhlonge.

Biko na vanakulori vakwe va ake vonelo ra Kuxalamukisa Vantima (Black Conciousness), leri veke vonelo ra nawu wa SASO, hi kuya hi nhlohlotelo wa Frantz Fanon na nhlangano wa le Amerikha wa Matimba ya vuntima. Nhlangano wa yena wu hlohlotele no seketela tsima ro herisa mfumo wa xihlawu-hlawu no cinca Afrika Dzonga leswaku yi voyamela eka mintshuxeko ya vanhu na ikhonomi ya Vusoxalisi. Nhlangano lowu wu thlela wu lulamisa matsima ya miganga ya vantima (Black Community Programmes - BCPs) lyi a yi tshikelela ku antshwisiwa ka mahanyele ya vantima. Biko a a pfumela leswaku vanhu va vantima ava fanele ku tshumula kuti xixa no tivona vari nga ehansi ka tinxaka tin'wana, naswona vonelo leri uri kurise hi ku tirhisa xivulwa xandhuma lexinge Vuntima byi Sasekile. Hilembe ra 1972, upfunile ku simeka nhlangano wa vanhu vantima wa tipolitiki wa BPC lwu kutazeke Nxalamuko wa Vantima. Mfumo wa xihlawu-hlawu wusungule ku vona Biko tani hi muluthanyi naswona wun'wu sivela hi nawu, hilembe ra 1973, wu n'wi siveleke ku famba-famba na ku hlanganela swa tipolitiki. Hmabiswiritano uyile emahlweni a pfuneta nhlanagno wa yena ku simeka Kliniki na Khireche e Ginsberg laha aa siveriwe kona. Eka nkarhi lowu wa kusiveriwa, ukumile minxungeto ya xihundla, naswona uthlele a khomiwa makhambi yo hlaya hi ndzawulo ya vusirheleri ya mfumo. Endzhaku ko khomiwa hi maphorisa ya ndzawulo ya vusirheleri bya tiko, Biko u mbeyeteriwile hi maphorisa, laha aheteleke a lova. Kwalomu ka kutlula 20,000 wa vakhandli vanhlonge va tile eka ntirho wa rifu ra yena.

Ndhuma ya Biko, yikurile endzhaku ka rifu rakwe, loko Buku ya vutomi byakwe leyi tsariweke hi munghana wakwe Donald Woods, yitirhisiwe ku endla filimi ya Cry Freedom hi lembe ra 1987. Utirhisiwile eka vunanga na tinsimu to hlaya, kuhlanganisa na vupfapfarhuti byohlaya, kasi vun;winyi bya ntirho wakwe na mavonele yakwe eka swa tipolitiki swa ha lweriwa kufikela na sweswi. Mfumo wa xihlawu-hlawu wu lumbete Biko leswaku a a venga valungu naswona a thlela a ala ku xixima vaxisati, naku ringeta ku hoxa madzolonga eka makhaladi na va indiya. Hambiswiritano, Biko uhundzukile mfungo wa minhlangano leyi a yi lwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu, naswona a voniwa tani hi Tatana wa pfhumba ra ku Xalamuka ka vantima.




#Article 194: Robert Sobukwe (1168 words)


Robert Mangaliso Sobukwe (5 N'wendzamhala 1924 – 27 Nyenyenyani 1978) akuri n'wapolitiki na mulwela-nchuseko wa le Afrika Dzonga, loyi a simekeke nhlangano wa Pan Africanist Congress (PAC) lowu a wulwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu. Hi lembe ra 2004 Sobukwe a langhiwile tani hi munhu wavu 42 eka nxaxamelo wa va Afrika Dzonga vo hlawuleka wa SABC3.  

Evuton'wini byakwe, Sobukwe a a voniwa ari muluthanyi-nkulu lero mfumo wa xihlawu-hlawu wu humese nawu ephalamendhe ra wona lwu a wu vutiwa Xinawana xa Sobukwe, lexi a xi ndlandlamuxa matimba ya mfumo, ngopfu-ngopfu a xi pfumelela ku engetela malembe ya ku khostsiwa ka Sobukwe.

Sobukwe uvelekiwe e Graaff-Reinet leyi nge Xifundzeni xa Kapa hi 5 N'wendzamhala 1924. Sabukwe akuri rikotse eka vana va ntsevu, naswona ukulele e mutini wa vusweti laha athleleke a dyondza xikolo elokichini leri. U nghenele tidyondzo takwe tale henhla ekholechini ya Methodist le yinge Healdtown naswona endzaku aya nghena eYunivhesithi ya Fort Hare laha a tihlanganiseke na nhlangano ya vantshwa ya ANC (ANCYL) hilembe ra  1948 athlela a langhiwa kuva murhangeri wa machudeni eka (SRC).

Hi lembe ra 1952 Sobukwe ukume ndhuma yaku hlohlotela tsima raku pfukela mfumo.
A a pfumelelana na malandza ya ANC lawa ayari na mavonele ya vuAfrika, naswona hi lembe ra 1957 u sukele nhlangano wa ANC ivi ayava muhleri wa phephahungu ra The Africanist leri arikumeka eJoni.

A ari mupfumeri lonkulu wa vuAfrika na vumundzuku bya rona laha a aleke mavonele yo tirhisana na vanhu van'wana handle ka va Afrika, laha a hlamuseleke muAfrika kuri un'wana na un'wana loyi a hanyaka no tinyiketela eka mfumo wa vunyingi bya va Afrika. U hetelele a sukele nhlangano wa ANC leswaku a simeka Pan Africanist Congress (PAC), laha a thleleke alanghiwa leswaku ava murhangeri wa wona wosungula hi 1959.

Sobukwe a a tiviwa hi ra Phrofesa kumbe Prof eka vanakulori na alandzeri vakwe, leswi a swikombisa kudyondzeka na vutshila byakwe byo vulavula erivaleni no khorwisa. Uvulavule hi xilaveko xa kuti kutsula ka va Afrika dzonga handle ka kupfuniwa hi vanhu vale handle ka Afria.  Uhlamusele vanhu vale handle ka Afrika, kuri un'wana na un'wana loyi anga xiximiku tiko-nkulu ra Afrika naswona a ala kuhanya ehansi ka mfumo wa vunyingi bya Afrika. Kupfumela kakwe eka mavonele lawa ku khutaze no hlohlotela vanhu na minhlangano yo tala leyi ayi lwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu, ngopfu-ngopfu nhlangano wa ku Xalamuka ka vantima.

E Fort Hare, laha vantshwa votala va vantima va va Afrika Dzonga ava sungula ku nghenelela swa tipolitiki, Sobukwe u nghenelele nhlangano ya vantshwa ya ANC hi 1948. Nhlangano lowu awu simekiwe e yunivhesithini leyi hi Godfrey Pitje, loyi a thleleke ava murhangeri wa wona. Hi 1949 Sobukwe u langhiwe tani hi murhangeri wo sungula wa huvo ya machudeni, laha atikombiseke ari xivulavuri lexinene.

Hi lembe ra 1950 Sobukwe u thoriwile tani hi mudyondzisi exikolweni xa ntanga ya lehenhla xa Standerton, laha a thleleke a caciwa hileswi a seketeleke Tsima ra ku pfukela mfumo hi 1952. Kambe endzhakunyana uthlele a thoriwa exikolweni xelexo. Eka nkarhi lowu, a angasi nghenelela swa tiplolitiki ta ANC swa siku na siku, hambileswi a a ri matsalana wa vandla ra ANC kwale Standerton.

Hi lembe ra 1954 endzhaku ko rhurhela e Joni, Sobukwe uthoriwile tani hi mudyondzisi wa ti dyondzo ta Afrika e Yunivhesithi ya Vhetsi. Hinkarhi lowu a a tshama le Joni, uthlele a tirha tani hi muhleri wa phepha-hungu ra The Africanist  laha a sunguleke ku sola vandla ra ANC leri pfumeleleke ku rhangeriwa hi vanhu lava a a va vula Va fambisanaka na vuxaka na mavonele ya Ximatsi. Hambe swiritano a a pfumela no tinyiketela ku hetisa kuhlawulana hi kuya hi nhlonge. Athela ava museketeri lonkulu wa vonele ra xi Afrika eka kutshunxeka ka Afrika Dzonga naswona a ala vonele ro tirhisana na valungu.

Hi 21 Nyenyankulu 1960, PAC yi rhangele xitereka xa tiko hinkwaro lexi a xi kombisa kuvilela hi nawo wa Mapasi, lowu a wu sindzisa vantima ku khoma Pasi minkarhi hinkwayo. Sobukwe urhangele xitereka lexi a xikongome e xitichini xa maphorisa xa Orlando, e Soweto, laha va tluleke nawu wa pasi hivomu.  Uhlanagnisiwe no landzeriwa hi valandzeri vohlayanyana, laha va humeseke mapasi yavona eka ndzhawu leyi a vanga pfumeleriwanga eka yona, ivi va kumeka vatlule nawu hindlela yeleyo. Eka xitereka xofana hi siku relero e lokichini ra Sharpeville, maphorisa ma duvurile no dlaya vanhu va 69 eka ntshungu va malandza ya PAC eka mhangu ya le Sharpville.

Endzhaku ka ku khomiwa kakwe, Sobukwe ulumbetiwile a thlela a gweviwa hi mhaka yo hlohlotela vanhu ku tlula nawu, laha a bihiweke malembe manharhu ekhotsweni. Endzaku ka ku heta xigwevo xakwe, u thlele a tekiwa ayisiwa e xihlaleni xa Robben Island.  Kupfuxetiwa ka Nawu wa le rivaleni, kuthele ku endla swikoteka leswaku xigwevo xa Sobukwe xi engeteriwa hi malawuri wa ndzawulo ya Vululami. Xinawana lexi xithele xi vitiwa Xinawana xa Sobukwe naswona xitirhisiwe ku engetela xigwevo xa Sobkwe hi malembe manharhu .Sobukwe hi yena nstena loyi a khostiweke no tshikeleriwa hi ku tirhisa xinawana lexi.

Sobukwe a a khotsiwe a ri swakwe, kambe a thlela a pfumeleriwa ku kuma tibuku, maphepha-hungu, swi ambalo leswi tolovelekeke, xinkwa naswin'wana.  A a hanya exiyengeni lexi hambanisiweke exihlaleni lexi laha a anga swikoti kuvonana na vabohiwa van'wana. Kambe a a kota ku vulavula na vona hikutirhisa mifungo ya xihundla ya mavoko, loko ari karhi a ti olola ehandle. Hambi swiritano, u swikotile ku pfumelela vandla ra PAC leswaku ri tekelela nongonoko wa politiki wa vu Mawo. Hinkarhi lowu wa ku khotsiwa, uyisile emahlweni tidyondzo takwe ta Ikhonomixsi laha a heteleleke a kuma Digri yakwe e Yunuvhesithi ya le Landhani.

Ku ehleketiwa leswaku Sobukwe a a khostiwe hindlela leyi yo hlawuleka hileswi a a chaviwa ngopfu hi mfumowa xihlahlawu ku tlula vabihiwa va vandla ra ANC.

Eka knarhi wa vubiwa byakwe, Sobukwe u hlakulele vunakulori byakwe na Benjamin Pogrund loyi a theleke a tsala buku ya vutomi byakwe endzhaku ka malembe yo hlaya (Sobukwe and Apartheid, Johannesburg: J. Ball, 1990).

Sobukwe u hetelele a kutsuriwa hi lembe ra 1969. Upfumeleriwe kuya tshama no hanya e dorobheni ra Kimberley swin'we na ndyangu wakwe hambi leswi a thleleke a bohiwa emutini wakwe a siveriwa ku famba famba a tshunxekile. Kimberley yi langiwile tani hi ndzhawu leyi a a ta kota tirha kona ehansi ka tinhlo ra mfumo. Uthele a siveriwa kuhlanganela swa tipolitiki.

Usiveriwe hi swinawana swo tala leswi hlanganiseke ku n'wisivela ku huma a tikweni noya entsungeni wa malwandle, leswi tsemeke milorho yakwe yo yisa tindyondzo takwe e mahlweni. Hiswona leswi endleke leswaku a ala mintirho yo letela e tindzawulweni ta hambana ta le Amerikha.

Sobukwe u hetisile tidyondzo takwe eka timhaka ta nawu hi ku pfuniwa hi qhweta rale ndzhawini ya Galeshwewe, ivi a sungula vuqhweta byakwe hi lembe ra 1975 e Kimberley.

Hikwalaho ka vuvabyi byo leha bya Mfukuzana ya Mahahu, Sobukwe u amukeriwe e xibedlele hi 1977.  Madokodela yakwe makombele mfumo leswaku wun'i pfumelela ntshuxeko wa ku famaba-famaba hikwalaho ka mavabyi. Xikombelo lexi xi aleriwile hi mfumo kufikela loko ata lova hi 27 Nyenyenyani 1978, naswona avekiwa eGraaf-Reinet hi 11 Nyenyankulu 1978.




#Article 195: Sw'ambalo (212 words)


Sw'ambalo ( kumbe Swi ambalo) inguvu yin'wana na yin'wana leyi oloveke naswona leyi mbariwaka emirini wa munhu. Vanhu hivona ntsena swiharhi leswi ambalaka miri wa swona naswona ixihlawulekisi xa ndhavuko eka nhlangano wa vanhu. Nhlayo na muxaka wa sw'ambalo wu titshege eka muxaka wa miri, ndzhavuko na mbangu. Sw'ambalo swin'wana swi yelana na rimbewu ra munhu.

Sw'ambalo swi pfuna no eneta swi kongomelo swo hambana-hambana, kufana na: kutisirhelela eka maxelo, kutisirhelela eka mintirho leyi nga vangaka khombo kufana na ku tlanga e gwitsini kube ku sweka. Swi sirhelela mu ambali eka tindzhawu leti khonyaka, swimilana leswi vangelaka ku n'wayisa, kulomiwa hi swi tsotswana, mintwa na swin'wana hi ku vanga ndzelakano exikarhi ka nhlonge na mbangu. Sw'ambalo swinga thlela swi kufumeta kumbe kutimula munhu eka maxelo. Hi ku engeta, swi thlela swi sirhelela rihanyo, hi ku sivela switsongwatsongwana na tikhemikhali letinga vangaka khombo emirini. Swiambalo swithlela swi sirhelela eka miseve ya Ultraviolet leyi vavisaka nhlonge. Sw'ambalo ixihlawulekisi xa vumunhu, tani hileswi ku hluvuriwa exikarhi kavanhu swinga ha vangela tingana, kumbe ku famba ulo mbyinya swa yila evanhwini.

Kuhava ndlela yo olova yo tiyisekisa siku leri sw'ambalo swinga tsumburiwa ha rona, kambe kuhlahluviwa ka tinhwala leti kumiweke eka swirhundzu swakhale ku lavetela kwalomu ka malembe ya 42,000 kuya eka 72,000 wa malembe lama hundzeke.




#Article 196: Vusweki (182 words)


Vusweki i vutshila byo lumamisa swakudya hi kutirhisa ndzilo kumbe handle ka wona. Tindlela to sweka na switirhisiwa , swa hambana hi kuya hi ndzhawu emisaveni, kusukela eka ku oxa swakudya hi ndzilo wa tihunyi kumbe hi ku tirhisa switofo swa gezi, kuya eka ku baka, hi kuya hi mbangu, ikhonomi na mindzhavuko ya vanhu. Maswekelo ya fambisana na vutshila na vuleteri lebyi musweki angana byona. Vusweki byi endliwa hi vanhu emitini ya vona, kumbe e tindzhawini to xavisa swakudya. Swakoteka ku sweka handle ka kutirhisa ndzilo, hixikombisa e tikweni-nkulu ra Amerikha wa le Dzongeni, kuswekiwa nhlampfi yokarhi hi kutirhisa mati ya maswira ntsena.

Ku sweka swakudya hindzilo, imaendlelo ya vanhu ntsena. Maendlelo lawa mangava masungule kwalomu ka 2 wa timiliyoni ta malembe lama hundzeke.

Nhluvuko wa swa vurimi, swa mabindzu, na vutleketli exikarhi ka minhluvuko e tindzhawini tohambana-hambana ku nyike vasweki swilovolovo swo hambana hambana. Vutumbuluxi lebyi ntshwa na ti Thekinoloji, kufana na makhuwana yo virisa mati, swi ndlandlamuxe vutshila na tindlela to sweka. Vasweki van'wana va manguva lawa va tirhisa vutshila bya sayensi leswaku valulamisa no nadzihisa swakudya swa vona.




#Article 197: Ntima (265 words)


Muvala wa Ntima i muvala wa xinyami, lowu vangiwaka hi kupfumaleka kumbe ku koka rivoningo hinkwaro. Muvala lowu hakanyingi wu yimela xinyami, kasi muvala wo basa wu yimela rivoningo.

Mafurha ya muchini wo tsala, ya muvala wa ntima matirhisiwa ngopfu ku pfapfarhuta tibuku, maphephahungu na man'wana matsalwa hikwalaho ka leswi muvala wa ntima wu vonakaka ngopfu eka phepha ro basa. Thlandla-kambirhi, maletere ya muvala wa ntima hiwona matirhisiwaka ngopfu eka tikhompuyuta to tala. Kasi wuthlela wutirhisiwa kuhlanganisa na mihlovo ya Wasi-wa lwandle na Halandi ku endla mihlovo yo dzindza.

Muvala wa ntima na wo basa, yitirhisiwa ngopfu ku hlamusela ku hambana, kufana na ntiyiso na ku Honisa, Vunene na vubihi, Nguva ya xinyami na Nguva ya rivoningo. Kusukela eka nguva ya lexikarhi muvala wa ntima wu voniwa tani hi muvala wo chaviseka na vulawuri, hiswona leswi endleke leswaku kufikela namunthla Va-avanyisi na va Majistreti va ha ambala sw'ambalo swa muvala lowu.

Muvala wantima i wun'wana wa mihlovo yo sungula leyi a yitirhisiwa hi vanhu vakhala lava ava tshama emabakwini. Hi lembe-xidzana ra vu 14, wusungule ku mbariwa hi vale vuhosini, vafundhisi, Va-avanyisi na va tirhi va mfumo etindzhawini to tala ta tiko-nkulu ra Yuropa. Wuthlele wuva muvala lowu mbariwaka hi vathlokovetseri va vanghezi, van'wamabindzu na vafumi eka lembe-xidzana ra vu 19, naswona wutirhisiwa ngopfu eka ma ambalele ya lembe-xidzana ra vu 20.

Eka mfumo wa Varhoma, wuve muvala wa vakhandli vanhlonge, naswona wuthlela wu yelanisiwa na rifu, vubihi na vuloyi. Hikuya hi swivutisa mani e matikweni-nkulu ya Yuropa na Amerikha wa le N'walungu, muvala lowu yelanisiwaka na vakhandli va nhlonge, Makumo, Swihundla, Masaramusi, Matimba, Madzolonga, Vuhomboloki, na Ximfumo.




#Article 198: Minthlaveko (359 words)


Minthlaveko i ntokoto wun'wana na wun'wana  wa vumunhu lowu fambisanaka na matirhele lama tlakukeke ya miehleketo wuthlela wu fambelana na ntsako kumbe gome. Minhlahluvo yaSayensi, yahava ntwanano eka nhlamuselo ya minthlaveko ya munhu. Minthlaveko hakanyingi yi yelana na matitwele, matshamelo ya munhu, mboyamelo na swisusumeti swa vumunhu. Eka tidyondzo tin'wana, miehleketo yi hlohlotela ngopfu minthlaveko ya vumunhu. Vanhu lava va endlaka swilo hi kuya hi minthlaveko ya vona, vanga ha tikomba vangari ku ehleketeni, hambi swiritano m'ehleketo ya vona yi teka xiphemu eka swiboho swa vona. Hixikombiso, ku twisisa leswaku hi ngava hiri ekhombyeni ku hlanganisa na kutlakuka ka mintirho ya hina ya miri (Ku thlakuka ka kuba ka mbilu na ku hefemula, nyuku, na ku tiya ka misiha), iswilaveko leswi fambisanaka na ku chava. Tidyondzo tin'wana ti xungeta leswaku minthlaveko yinga pfuka handle ka miehleketo yo karhi.

Minthlaveko yi rharhanganile. Hikuya hi mindzavisiso yo xungeta, kuna matitwele yo karhi lawa mavangaka ku cinca ka mathsamele kumbe miehleketo leyi yithelaka yi hlohlotela mahanyele ya hina. Tidyondzo ta minthlaveko to yelanisa minthlaveko na switwi swa miri leswi swi kotaka kutwa kuya hi minthlaveko leyi hinga eka yona. Minhtlaveko yi thlela yi fambelana na mahanyelo na mintolovelo ku ya hi munhu na munhu. Vanhu lava pfumalaka tingana vakota ku phofula minthlaveko ya vona hi ku olova, kasi vanhu lavangana tingana va tala ku tumbeta minthlaveko ya vona eka vanhu kulori. Hakanyingi minthlaveko yi hlohlotela no susumeta munhu, kungava nsusumeto wo biha kumbe lowunene. Hikuya hi mavonele man'wana, minthlaveko ayi vangi mahanyelo kumbe swiboho swokarhi eka munhu, kambe yova swikombiso ntsena swa vumunhu, leswi hlanganisaka nsusumeto, matitwele, matikhomele, na tindlela tin'wana to ehleketa, kambe hinkwaswo leswi a swi endli minthlaveko.

Eka malembe ya khume mbirhi lama hundzeke, kuvonakele ku engeteleka ka mindzavisiso eka minthlaveko ya vumunhu, leyi ndlandlvuxeke vutivi eka tidyondzo ta mahanyele ya vanhu, matirhele ya byongo, Vutshunguri, Matimu na Sayensi ya tikhompuyuta. Tidyondzo leti ti ringeta ku hlamusela masungulo, matirhele na muxaka wa minthlaveko. Tindyondzo ta manguva lawa ti lavisisa matirhele ya minthlaveko naswona ti hlanganisa na ku tumbuluxa minchumu leyi nga tirhisiwaka ku vangela minthlaveko. Ku engetela kwalano ku tirhisiwa ka ti PET scans na ti fMRI scans swipfuna ku lavisisa matirhele ya yi byongo kuya hi minthlaveko.




#Article 199: Vukarhi (426 words)


Vukarhi kumbe  kukariha i nthlaveko lowu ngana matimba eka munhu. I nthlaveko lowu nga tsakisiki naswona wu  hlanganisa kuhlamula siringiwa, kuvaviseka kumbe ku xungetiwa. Vukarhi byi nga vangiwa hi loko munhu atitwa a ngheneriwe mindzelakano. Van'wana vahambeta ku hlamula vukarhi hi vukarhi tani hindlela yo tisirhelela. Raymond Novaco wale Univhesithi ya California Irvine, loyi a tsaleke hi vukarhi ku sukela hi 1975, u hambanise vukarhi hi swiyenge swinharhu: Vukarhi byo tshinya, Vukarhi bya matitwele, vukarhi byo ti hambanisa. William DeFoore, loyi a tsaleke hi ku kongomisa no hunguta vukarhi, u hlamusele vukarhi tani hi mukapa lowu phyaphyarhaka: hinga khoma vukarhi bya hina kufikela nkarhi wokarhi laha byi bulukaka.

Vukarhi i nthlaveko lowu khumbaka miri. Munhu loyi a kariheke uthlela ava na kuba ka mbilu loku tlakukeke, ku tlakuka ka ndzendzeleko wa ngati, na kutlakuka ka adrenaline na noradrenaline. Van'wana va vona vukarhi tani hi nthlaveko lowu pfuxaka ku hlamula ka miehleketo ka kulwa kumbe ku tsutsuma. Vukarhi byi thlela byi tirhisiwa ku tumbeta ku chava, kutwisiwa kuvava kumbe ku tsemeka nhlana. Vukarhi i nthlaveko lowu tarhisiwaka hakanyingi ku loko munhu a teka goza ro sivela nxungeto wa khombo lwu vangiwaka hi munhu kumbe swilo swin'wana. 

Xikombiso xa vukarhi xivoneka exikandzeni, maendlele ya miri, kasi minkarhi yin'wana hi maendlelo yo chavisa. Swiharhi swin'wana, hixikombiso, swi ba huwa, swiringeta ku ti kukumuxa, swi kombisa meno, kumbe ku xondzolota. Swiendlo leswi fambelanaka na vukarhi swi endla ku tsundzuxa vaxungeti leswaku va tshika swi endlo leswi xungetaka. Aswitalangi ku kuma nyimpi a xikarhi ka vanhu kumbe swiharhi swi mbirhi, ku nga sungulanga hi ku komba vukarhi. Hambileswi vanhu votala lava kombeke vukarhi hikwalaho ka leswi endliweke eka vona, va n'wa mihleketo va komba leswaku munhu loyi akariheke angaha endla swihoxo hikwalaho ka leswi vukarhi byi hungutaka matimba ya ku ti hlahluva.

Van'wa mihleketo va vona vukarhi tani hi nthlaveko lowu twalaka naswona lowu twiwaka hi vanhu hinkwavo hi minkarhi yo hambana hambana, naswona wuri wa nkoka ku tisirhelela. Vukarhi byi pfuneta ku komba munhu un'wana leswaku kuna xihoxo lexi lavaka ku lulamisiwa. Vukarhi byi pfuna ku teka magoza yo ololoxa swihoxo. Vukarhi lebyi pfumalaka nkongomiso, byi nga khumba munhu kumbe hanyelo rakwe hindlela yobiha naswona byi khumba na vanhu van'wana. A swi olovi ku va ekusuhi na munhu loyi a kariheke naswona swi nga vangela madzolonga loko byi nga lawuriwi. Hambileswi va filisofa na vatsari votala va tsundzuxeke mayelana na vukarhi lebyi nga kongomisiwiku byi nga vanga madzolonga, kambe vathlela va komba nkoka wa vukarhi. Ku kongomisa no lawula vukarhi imhaka leyi vafilosofa na vatsari vakhale va tsaleke hayona, hambi swiritano van'wa Miehleketo va komba switandzhaku leswi  biheke swa ku khoma vukarhi endzeni.




#Article 200: Ku chava (150 words)


Ku Chava i matitwele lama vangiwaka hi ku vona khombo ro karhi kumbe ku xungetiwa eka swivumbiwa, naswona swi vangela ku cinca emirini na matikhomele, kufana na ku baleka, ku titumbeta ku oma hikwalaho ka ku chavisiwa. Kuchava eka vanhu kunga vangiwa hileswi endlekaka sweswi kumbe ku langutela nxungeto wa nxupulo lowu ngavangaka khombo e mirini kumbe eka vutomi. 

Eka vanhu na swiharhi, ku chava ku antswisiwa hi ku toloveta no dyondza. Hiswona leswi endlaka leswaku ku chava kunga nthlaveko lowu twisisekaka.

Van'wa Mihleketo vo fana na John B. Watson, Robert Plutchik, na Paul Ekman va hlamusela leswaku kuna minthlaveko yo karhi leyi hambanisekaka, naswona ku chava i yin'wana ya yona. Minthlaveko leyi yi hlanganisa gome, vukarhi, ku chuha, ntsako, na ku vaviseka. Ku chava ku fambisana kambe ku thlela ku hambana na Gome, hi kuya hi ku xungetiwa hi dzolonga leri nag papaletekiki. Ku chava ku vangela leswaku munhu kumbe xiharhi xikota ku tisirhelela.




#Article 201: Rirhandzu (199 words)


Rirhandzu i nxaxamelo wa minthlaveko na xiyimo xa miehleketo, leyi hakanyingi yinga na matimba, kusukela eka vunakulori lebyi enteke kufikela eka ntsako lowu tolovelekeke. Xikombiso xa nxaxamelo wa minthlaveko ya rirhandzu hileswaku rirhandzu ra manana rahambana eka rirhandzu exikarhi ka mpatswa rithlela rihambana na rirhandzu ra swakudya. Hiku olova, rirhandzu i nthlaveko wa nkokelo wa matitwele ya matimba na ku twanana exikarhi ka vanhu. Rirhandzu ringa thlela riva mfanelo ya vumunhu leyi yimelaka vunene, ntwela-vusiwana, na ntwanano - Kutshembeka na kunavelela un'wana leswinene. Ringathlela ri hlamusela kutwela na kutsakela vanhu van'wana, munhu hixiyexe kumbe swiharhi.

Vafilosofa va Vagriki vakhale vahlamusele minxaka ya mune ya rirhandzu: Rirhandzu ra munti (storge hi xigriki), Rirhandzu ra vunghana(philia hi xigriki), Rirhandzu ra rimbewu (eros), rirhandzu ra vukwembu (agape). Vatsari va manguva lawa vathlela va hlamisela yin'wana mixaka ya rirhandzu: Rirhandzu ra kunavela, Kutirhandza, rirhandzu ro xixima. Rirhandzu rithlela riva na tinhlamuselo ta vukhongeri na vumoya. Matirhisele lawa yotala ma komba kunonoha ka ku hlamusela nthlaveko wa rirhandzu kuhambana na minthlaveko yin'wana.

Rirhandzu hikuya hi mixaka ya rona ri pfuna ku aka vuxaka exikarhi ka vanhu, naswona ritlanga xiphemu lexi kulu eka swa vutshila na vupfapfarhuti.

Rirhandzu ringa twisiseka tanihi nchumu lowu khomanisaka vanhu naswona wu pfuna ku yisa mahlweni nhlayo ya vona.




#Article 202: Ntsako (144 words)


Eka tidyondzo ta filosofi, ntsako i vuhundzuluxeri bya rito ra xigriki ra xiyimo xa eudaimonia, naswona ri hlamusela vutomi lebyi nene, ku humelela, kungari minthlaveko ntsena.

Eka tidyondzo ta miehleketo, ntsako i xiyimo xa miehleketo kumbe minthlaveko ya rihanyo lerinene leri hlamuselaka, minthlaveko leyinene na ku enetiseka. Miehleketo leyi tsakisaka yi endla munhu a teki swiboho leswinene.

Kusukela hi lembe ra 1960, mindzavisiso eka xivumbeko xa ntsako yi endliwile eka tindzawulo to hambana hambana ta sayensi.

Ntsako i xiyimo lexi yelanaka na matshamelo ya ku eneteka, rihanyo lerinene na kurhula mbilu. Eka tidyondzo to filosofi na vukhongeri bya le vupela dyambu, ntsako wunga hlamuseriwa kuri kuhanya vutomi lebyinene, kungari nthlaveko ntsena.

Kusukela ekusunguleni ka lembe xidzana ra vu 20, kuhlakarhela ka vumunhu swi koke ku lavisisa eka tidyondzo ta miehleketo, ngopfu ngopfu eka mintirho ya Martin Seligman, Ed Diener na Ruut Veenhoven, kuhlanganisa na ndzavisiso wa Paul Anand. 




#Article 203: Ndyangu (163 words)


Hi kuya hi nhlangano wa vanhu, ndyangu i ntlawa wa vanhu lava vangana vuxaka bya ngati (kutswariwa emutini wun'we), vuxaka bya vukati, kumbe vuxaka hi ku tshama swin'we.  Swirho swa ndyangu swihlanganisa vatekani, vatswari, vamakwavo vaxisati kumbe vaxinuna, vana vava fana kumbe vavanhwana. Swirho leswi engetelekeke swa ndyangu swinga hlanganisa vakokwana, vahahani na va mhani-hulu, vamalume, vazala, na vakon'wana.

Eka mindhzavuko yo tala ya nhlangano wa vanhu, ndyangu hiyona ndzhawu leyi kurisaka no dyondzisa vana. Miti yo tala yina swirho swo hambana hambana hikuya hi tiko na ndzhavuko wa rona, hixikombiso ndyangu wunga ha akiwa hi manana na vana vakwe, kumbe vatswari vambirhi na vana, kumbe kokwana na vana. Vuxaka bya rimbewu eka swirho swandyangu rilawurina naku yirisiwa hikuya hi mindzhavuko ya vona.

Rito ndyangu ringa tirhisiwa kuyimela muganga wa vanhu, vutiko, na ntwanano wa vanhu va misava.

Kuna tidyondzo ta ntila wa maxaka ya muti kumbe ndyangu, leti ringetaka ku hlayisa mavito na vuxaka bya vanhu hikuya hi swivongo swa ndyangu na matimu.




#Article 204: Munhu lonkulu (170 words)


Hikuya hi tidyondzo-vutomi, munhu lonkulu  i munhu loyi a kuleke kuringana leswaku a hlanganela vuxaka bya rimbewu. Hiku engeta, munhu lonkulu swihlamusela ku teka vutihlamuleri eka timhaka ta vumunhu na nawu. Hikuhambana na n'wana, munhu loyi a kuleke hi kuya hi nawu i munhu loyi a fikeleleke malembe ya vukulu naswona uvoniwa a byarha vutihlamuleri byo tihanyisa no tihlayisa.

Vukulu bya vumunhu byi hlanganisa na ku vupfa emiehleketweni. nhlamuselo ya vukulu ya hambana hambana hikuya hi ndzhawu, munhu angava a kurile hi miri, naswona a tikhoma tanihi munhu lonkulu kambe a voniwa ari lontsongo hikwalaho ka malembe yakwe.Hiku hambana, munhu angava lonkulu hi malembe kambe a pfumala kuvupfa na vutihlamuleri bya vanhu lavakulu.

Eka mindzhavuko yohambana hambana leyi tlangelaka ku suka evutsongwaneni a nghena eka vukulu kufana na vukhomba kumbe nghoma.  Leswi swi fambelana na ku eneta swilaveko na swihlahluvo leswi vekiweke leswaku munhu a komba ku lulamela vukulu. Mindzhavuko na nhlangano ya vanhu ya masiku lawa ya funga vukulu hi kufikelela malembe yokarhi handle ka ku nghenela swihlahluvo swo karhi.




#Article 205: N'wana (319 words)


Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi angana nkulu kuva ricece, kambe ari ntsongo eka ntangha ya kondlo andzidyi. Nhlamuselo wa xinawu wa n'wana wu vula munhu loyi anga ehansi ka vutihlamuleri bya vatswari naswona ari ehansi ka malembe ya vukulu.

Rito n'wana ringa thlela ri hlamusela vuxaka na mutswari (kufana na n'wana wa jaha kumbe wa ntombhi) kumbe tani hi xikombiso, kumbe xirho xa ntlawa wokarhi, ringa thlela ri hlamusela mboyamela wokarhi tani hi n'wana wa khwati, kumbe n'wana wa malembe ya va 60.

Kuna timhaka to tala leti khumbaka vana, kufana na tidyondzo ta vana, kuxanisiwa hi tintangha, vusiwana, mindyangu leyi tshovekeke, kutirhisiwa ka vana, ndlala na kupfumala kaya. Vana vangaha kurisiwa hi vatswari, valanguteri, maxaka kumbe vakurisiwa hindzawulo ya mfumo.

Ntsombano wa timfanelo ta vana wa Nhlangano ya matiko wu hlamusela n'wana tanihi  munhu loyi anga hansi ka malembe ya 18 hivukulu ehansi ka nawu wa vana.  Leswi swi amukeriwe hi matiko ya 192 eka matiko ya 194 ya nhlangano leyi.

Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi anga exikarhi ka ricece na n'wana wa kondlo andzidyi. Eka mindzhavuko yotala, n'wana u hundzela eka vukulu endzaku ka kuhlahluviwa eka vukhomba/nghoma.

Vana hakanyingi vana timfanelo tinsongo kuringanisa na vnhu lavakulu naswona va voniwa vari hava vutihlamuleri byo teka magoza lamakulu, naswona hi kuya hi nawu va fanela kuva ehansi ka ku hlayisiwa hi munhu lonkulu, hambiloko vatswari va hambana. Kuhambanisa ka vun'wana eka vukulu ku sungule ku tekiwa hi xinawu eka malembe xidzana ya vu 16 na vu 17. Nhlangano wa vanhu wusungule ku vona n'wana kuri munhu loyi angasifikelelaka kuvupfa ka vukulu naswona a lava nsirhelelo wa munhu lonkulu, rirhandzu na kuhlayisiwa. Kuhambana loku ku vonakala eka mimpfapfarhuto na swifaniso swakhale laha vana avanga kombi vun'wana. Eka malembe-xidzana ya vu 16, swifaniso swa vana swisungule ku kombisa vun'wana, naswona hi malembe-xidzana lamalandzeleke, vana avakombiwa vatlanga hi swilo swotlanga naswona matsalwa yavana ya sungule ku kadziyisiwa hi manguva yalawo.




#Article 206: Hosinkulu Gunyule (185 words)


Hosinkulu Gunyule i kokwani-nkulu wa Van'wanati na van'wani eka rixaka ra Vatsonga. Van'wanati hinkwavo i vantukulu va Hosinkulu Gunyule, loyi a ri hosi ya va Tonga na Vacopi va Nyembani (Inhambane). Gunyule u ve kona hi malembe ya vo 1500. Gunyule u velekile Malenga loyi a nga fuma tiko rale Xai Xai (Mozambique) hi minkarhi yale kusuhi ka 1560. Gunyule a ri yona Hosinkulu ya rixaka ra va Tonga na Vacopi va Nyembeni ku nga se sungula tinyimpi na vhutu ra tinxaka timbe.

Hosinkulu Gunyule u tiveka ngopfu eka Van'wanati, na le tindzhawini ta le vudzonga bya Mozambique, tani hi leswi va n'wu tivaka a ri murhangeri wa xithopo xa mimiti leyi yi nga phatluka ku suka eka Vatonga va le Nyembani (ku katsa va Khambane, Vacopi, na Valenga). Vatsonga vo tala, kahle-kahle, va thopa ku fika eka vito ra Gunyule loko kuve va xi tiva kahle xithopo xa ka vona, swi nga ri na mhaka ku va tshama e Africa Dzonga, e Mozambique, kumbe e Zimbabwe. Eka vana (marhavi) lawa ya tivekaka ngopfu va sukaka eka Hosinkulu Gunyule, hi lava va landzelaka:

na van'wani...




#Article 207: Vatsonga (678 words)


Vatsonga i rixaka ra vanhu swivongo swo hambana-hambana lava va kumekaka etikweni ra Afrika. Vatsonga va kumeka ngopfu e Afrika Dzonga, hi laha rixaka ra Vatsonga ri nga hetelela ri tshama hi ku rhula tani hi rixaka leri ri tivekaka ri ri Vatsonga. Vatsonga i vanhu lava va vulavulaka ririmi ra Xitsonga. Mutsonga namuntlha wa swi kota ku langha ku dyondza Xitsonga exikolweni; ririmi ra manana ra yelana hambi kuri exikolweni kumbe mavulavulelo ya le kaya, kambe van'wani va tsakela ku antswisa vutivi hi ndlela ya vudyondzisi bya matimu ya Xitsonga ni ku ti antswisela hi ririmi ro hlantsweka.

Vatsonga lava va nga tala hi xidzi i Vatonga (Thonga), Varhonga (Ronga) na Vatswa (Tswa) lava a va vulavula ririmi leri ri tivekaka tani hi Xitonga, Xirhonga, na Xitswa. Vatsonga vo sungula ku ta tiveka hi vito ra Vatsonga kumbe Vatonga va fikile laha e vuxa bya tiko-nkulu ra Africa e tindzhawini to fana na vo Zambia, Malawi, Zimbabwe, na Mozambique kwalano ka vo 500AD. Ku yela hi vo 1200 Vatonga na Vacopi se a va fume tiko ra le Vudzonga bya Mozambique va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo na switirhisiwa swa risinda. Va akile kona e Nyembani na le Xai-Xai, laha va nga tekana na Vatswa, Valozyi, Valambya, na Vashona, kutani va fuma rixaka ra Vatsonga. 
Eka vantukulu va vona ku fikile laha nga nga ntumbuluka tinxaka to fana na va Nondwani na Mpfumo ku suka hi vo 1350 lava a va tiveka va ri Varhonga tani hi leswi a va tshama e Vudzonga-vuxa (Vurhonga) na kuva va katsa ririmi ra Xitonga na Xikalanga. Vatsonga va hlanganile na maputukezi hi 1554 e Delagoa Bay, endzhaka loko maputukezi va kongomisa xikepe xa vona e tikweni ra Vatsonga. Perestrelo u tsarile hi minkarhi liya leswaku Vatsonga a va ri kona hi 1554 e tikweni ra le Mozambique laha a kuri na mimfumo swivongo swa va Tonga na va Rhonga.

Henri Junod u tsarile swo tala hi minkarhi ya khale ka rixaka ra Vatsonga ku suka kwalano kavo 1600 ku fika 1900. Hi minkarhi ya xikhale, Vatsonga a va tsakela ku ti tiva tani hi va Tonga, Vadzonga, kumbe va Rhonga, kambe hinkwaswo swi vula rixaka rin'we. Hi vutsalwa bya xi Nguni, Tonga yi tsariwa yi ri na h tani hi leswi eka ririmi ra Vanguni marito yo sungula hi T ya landzela hi h - hikoho kwalano Vanguni va ri tsala tani hi Thonga, loko va vula Tonga. Vito leri ra Tonga i ra khale ngopfu, i ra khale ku tlula mintlawa ya swivoga na tinxaka to tala ta laha eAfrika Dzonga.

Vanhu va rixaka ra Vatsonga va tele ngopfu, nkarhi wun'wana swi tsandza na lava va tsarisaka tinhlayo ta vanhu ku hlayela Vatsonga hi ku helela. Minkarhi yo tala tinhlayo leti ti paluxiwaka i ta Vatsonga va le Afrika Dzonga na le Mozambique ntsena. Eka Vatsonga ku na mimfumo swivongo swo tala, vo tala i vantukulu va Vatonga na Varhonga, van'wani i vantukulu va Vatswa, van'wani i vantukulu va Valozyi, van'wani i vantukulu va Vambayi, van'wani i vantukulu va Valambya.

Exikarhi ka Vatsonga ku na lava va nga nghena e Vutsonga hi 1820, va nga vantukulu va ka Ndwandwe, va ka Soshangane, kambe nkarhi wun'wana va ti hlaya va ri Vanguni se hi koho kwalano nkarhi un'wani swi nga tiveki ku va fanela ku hlayiwa eka rixaka ra Vatsonga kumbe eka rixaka ra Vanguni. Hi ku twisisa ka Vatsonga vo tala, vantukulu va Soshangane hi vona ntsena va nga ti vitanaka vaShangane, Machangana kumbe Amashangane. 

Vatsonga va kumeka e tindzhawini to hambana-hambana e Afrika Dzonga. Va kumeka hi xitalo e Limpopo, kambe na le Gauteng, Mpumalanga, na Swaziland va kumeka. Mintlawa ya marhavi ya Vatsonga hi kuya hi matirhiselo ya ririmi ra Xitsonga na vuendli bya mintolovelo ya Xitsonga, ku hlayiwa vanhu lava phatlukaka eka swiyenge leswi landzelaka:

Swiyenge leswi, mavito ya swona ya huma eka vakokwani wa vona kumbe vito ra mfumo xivongo xa rixaka ra vona, kambe hinkwavo va hlanganisiwa hi ririmi ra Xitsonga na ndhavuko wa Xitsonga, swo fana na mambalelo, vunanga, macinelo, tingoma, na swin'wana.




#Article 208: Xitonga (515 words)


Xitonga (Chitonga, Guitonga) i ririmi leri ri vulavuriwaka e Mozambique, ngopfu hi xitalo e Nyembani (Inhambane). Ririmi ra Xitonga ri na ndzin’wana ya Xicopi lexi na xona xi vulavuriwaka e Nyembani. Ririmi ra Xitonga ri ni ku hundza ka malembe ya 1000 ri ri karhi ri vulavuriwa laha e Afrika, na namuntlha va ha ri kona lava va ti vitanaka Vatonga e Nyembani. Kambe hi ku hundza ka malembe leri ra le Mozambique ri fikile laha ri nga tekela swintsongo eka tindzimi tin’wani ku fana na Xikalanga, Xitswa, Xivhenda, na Xiputukezi.

Xitonga i ririmi ra khale leri ri vulavuriwaka na le tindzhawini to fana na le Zambia, Zimbabwe, kambe na le Malawi. Namuntlha ku na ku hambana eka mavulavulelo ya Xitonga ematikweni lawa, tani hi leswi Vatonga va nga fika va tshama na tinxaka to hambana-hambana loko va rhurha e Central Afrika kun’wani kwalano kavo 500AD. Ku hangalaka ka ririmi leri, swi vangele leswaku vanghezi va ri tsala hi tindlela to hambana, kuya hi ndzhawo leyi a va ri dyondza kona; xikombiso: Xitonga xa le Zambia na Zimbabwe xi tekerile swintsongo mavulavulelo eka Xikalanga na Xishona, ivi vanghezi va xi tsala tani hi “Chitonga”.  Xitonga xa le Mozambique xi tekerile swintsongo mavulavulelo eka Xitswa, ivi vanghezi va xi tsala tani hi “Guitonga” kumbe “Thonga”. Hi xikhale xa vaAfrika, swi tekiwa vanhu lava va ri rixaka rin’we, hambi leswi namutlha va nga hambana tindlela na mavulavulelo. Swi lava matimu ya vanhu lava ya nga avanyisiwi hi matsalelo ya vanghezi hi kuva matsalwa ya xinghezi ya tala ku onha matimu na vuxaka bya vaAfrika.

Tinxaka ta va Afrika khale a va nga swi koti ku ti tsalela matimu, kambe lava a va swi kota i va Europe (ku katsa va Portugal na va Swiss) lava va nga fika va sungula mfumu wa vona e Mozambique endzhaka 1560, kambe ku nga rivariwi leswaku vaTonga na vona a va kota ku hlayisa matimu ya vona hi ku ti thopa na vutlhokovetselo. Mudyondzi loyi a nga swi hlanganisa hi vu enti swa ririmi ri xiTonga (Thonga) i Junod. Swo tala leswi Junod a nga swi tsala hi rixaka leri a ri vitaniwa “Thonga tribe” swi seketeriwa hi Vatsonga vo tala eka masiko ya namuntlha. Junod, endzhaka loko a tshamile a dyondza na vanhu lava hi matimu na mintolovelo ya vona, u kumile leswaku ririmi ra Xitonga (Thonga) a ri vulavuriwa hi Vatsonga va khale (na kwalano ehansi ka malembe ya vo 1400 a ri vulavuriwa)  - a nga tlhela a tsala leswaku:

Vulavisisi na vudyondzi bya vo Junod byi kotile ku hlanganisa matimu ya Vatsonga na ririmi leri ra khale ka vona. Swi fikile laha Junod a nga sungula ku tsala a hlanganisa Xitonga, Xirhonga, na Xitswa ivi ku kota ku tsariwa ti book to sungula-sungula ta Xirhonga na Xitsonga.




#Article 209: Maxakadzi (2043 words)


Hosinkulu Maxakadzi (Mashakadzi, Majakazi, Mashakatsi), i hosinkulu leyi yi humaka eka rixaka ra Vatsonga, Van’wanati. Hi yena hosinkulu yo hetelela leyi a yi tiveka yiri murhangeri-nkulu eka Vatsonga eLimpopo (Afrika Dzonga) hi nkarhi wa 1640 ku fika kwalano kavo 1670 loko se a ta hundzisela eka Dlhamani. Mfumu wa ka Maxakadzi e hansi ka Dlhamani wu fikile laha wu nga tiveka na le matikweni ya le Britain na le Asia. Maxakadzi u huma eka ntlawa wa Van’wanati. Ntlawa lowu nkarhi un’wani a wu tiveka tani hi “valenga” ku suka eka vito “Malenga”. Maxakadzi hi yena a nga landzela ku suka eka tatana wakwe Malenga loyi a nga n’wana wa Hosinkulu Gunyule.

Maxakadzi i n’wana wa Malenga loyi a ri murhangeri-nkulu eka Vacopi (“vacopi” i vito ra Xitsonga leri ri nga nyikiwa eka vahloti va rixaka ra Vatsonga tani hi leswi a va tirhisa vurwa na nseve ku suka hi vo 1200). Vana va Malenga lava va tivekaka i Ncelwa, Muswana, na Maxakadzi. Muswana na Maxakadzi hi vona lava a va hlayiwa kuva va velekiwile hi hosinkati yo sungula ya Malenga. E ndzhaku ka ku hundza e misaveni ka Malenga, vuhosi byi hundzerile eka Muswana. E ndzhaku ka ku hundza e misaveni ka Muswana, vuhosi byi hundzerile eka Maxakadzi. Eka vukosi bya muti, vukosi a byi tekiwa hi kwalano ka ku nyikeriwa xicemba lexi a xi hundziseriwa eka loyi a nga ta landzela ka hosinkulu. Eka Maluleke, hosi a yi fanela ku va yi ri na xona xicemba lexi, ku komba vuhosi byakwe. Vana va Maxakadzi hinkwavo va le vuhosini a va nyikeriwa xicemba lexi. Eka matsalwa ya Henri-Alexandre Junod (1912) swi tsariwi tani hi “psitjemba” kambe a ringeta ku vula ku “swicemba”.  Lava va khale a va tshembha leswaku kuva hosi yi ri na xona xicemba lexi, a xi n’wu nyika matimba, leswaku loko a khinyekili na munhu wo karhi, a swi kota ku rhumela swiharhi swa nhova leswaku swi ta tirhana na munhu woloye. Hi ndlela leyi, a va tshembha leswaku xicemba xi na matimba ya ku rhumela swiharhi eka munhu. Swi nga endleka leswaku a kova ndlela ya ku chuhisa vanhu, kambe swi ti komba vo tala hi minkarhi yaleyo a va tshembhela eka swona swilo swo tani, tani hi swiyila, kambe ntirho-nkulu wa xona a ku ri ku komba vuhosi ni matimba ya hosi.

Ku ya hi matimu lawa ya tsariweke, swi hlamuseriwa leswaku Van’wanati va fike e nambyeni wa Limpopo (Limpopo River) xikan’we na va ka Baloyi kwalano ka ti 1600.  Loko va nga se rhurha swin’we, va ka Baloyi a va tshama na vaTonga (Vacopi, Van’wanati, Varhonga) e Mozambique hi nkarhi lowu loko va ka Baloyi va ha rhangela hi Gwambe loyi a ri hosinkulu ya va Thovela ni Valozyi hi vo 1500. Va ka Baloyi a va tiveka hi mavito yo fana na “Vanyayi, Valozyi, Vakalanga”; kambe na vona a va ri kona eka nseketelo wun’we wa masocha lawa a ya tiveka hi vito ra “Vacopi”. Loko vanhu lava va rhurha, va longolokile va kongoma e Vudzonga hi ndlela leyi a yi tiveka hi nkarhi walowo, ivi va fikela e kusuhi na nambu wa Limpopo (Limpopo river) laha nambu lowu wu khulukelaka e lwandle. Loko se va fika e lwandle laha ri vonakaka hi xitalo, va ka Baloyi va chavile ku kula ka lwandle ivi va thlelela endzhaku, tani hi leswi a va nga tolovelanga ku tshama ekusuhi ni lwandle, kambe Vacopi ni Vatonga a va toloverile ku tshama e kusuhi ni lwandle laha khale na khale a ku ri e kaya ka vona e ndzhawini liya yi hlanganisaka Nyembane, Xai-Xai, na le Bileni. Va ka Baloyi va sukile kona va kongomela endzeni ka Limpopo ivi ku sala Van’wanati lava va nga kuma swimilani, mihandzu, ni milala, leyi a va yi tsakela e ndzhawini liya - yin’we ka yona yi tiveka hi vito ra “mukwakwa”. Mukwakwa lowu a wu nga kumeki kun’wani e handle ka ndzhawo liya, na swona a va wu tsakela kuva va endla xa ku dya xa nkoka loko se va xi toloverile. Vito leri ra “makwakwa” ri fike laha ri nga nyikiwa eka xiyenge xin’we eka vona Van’wanati lavaya va nga fika va xi rhandza xidyiwa lexi. Na namunthla xiyenge lexiya xa ha tiveka hi xona xivongo lexiya xa Makwakwa.
Hi nkarhi lowu (1570-1630) Van’wanati a va fumile e ndzhawo liya loko va ha rhangela hi hosi ya vona Malenga. Van’wanati a va ri ni swiyenge swa mimiti yo tala leyi a yi katsa va ka Maluleke, va ka Makwakwa, va ka Khambane, va ka Mabota, va ka Masangu, va ka Mondlani, ni van’wani. Va ka Maluleke va sukile kona na hosi Maxakadzi va hundza e ndzhawini liya hi 1640 va hambana tindlela na mimiti liya yin’wani, va kongomela e ndzeni ka Limpopo hi ndlela ya le e Nandweni. Maxakadzi a tiveke ngopfu e ndzhawini liya hi nkarhi wa yena.  Hosi leyi, a yi tiviwa na le Britain, Asia, na le Portugal, hi kwalano ka ku fuma hi swiendliwa swo fana na risinda, mindzalama, ni swivumbiwa swo hambana-hambana hi swiendli swa ntumbuluko, leswi swi nga fika swi tirhisiwa na hi valungu swi pfuna ku antswisa matwisiselo ya vona eka vudyondzi bya science. Swo tala leswi va ka Maluleke va nga tiveka hi swona eka vuvumbi ni swa ma’akelo hi swa ntumbuluko, swi kona eka “Addresses and Papers of the Joint Meeting of British and South African Associations for the Advancement of Science, Johannesburg 1905”.

Hi kuya ka nkarhi, Maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le Kruger National Park ku fika eka Malema, Shakadza, na Ribola. Va ka Maluleke a va tiveka ngopfu e Libombo Mountains tani hi leswi va nga pfuna ku fuma tinxaka hi ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu, madzovo ya swiharhi na timhondzo. Va hangalakile hi ku famba ka malembe. Va ka Mhinga na Makuleke va susiwe e tikweni ra vona laha namunthla ku nga Kruger National Park va rhurhisiwa hi nkanu hi mfumu wa mabhunu, laha se va nga fika va tshama eka Malamulele ku fika e Ribola, ivi van'wani va wela endzeni ka tiko ra Mozambique. Van’wanati va fikile laha va nga tsakela hi tinxaka to tala eka Vatsonga, tani hi leswi va nga tlanga xiphemu lexi kulu eka ku sirhelela Vatsonga eka valala na tinxaka ta vulwisani, na kuva va pfunile kwalano ka kuva Vatsonga va kumile ndzhawo ya rixaka e Limpopo laha ku nga hela ku khomiwa nhlangano lowu wu nga endla leswaku tinhlayo to tala ta tihosi ti langha ku thya tiko leriya ku i Gazankulu Homeland. Hi matimba na migingiriko ya Hosi Sunduza Mhinga, swi kotekile leswaku Vatsonga na vona va tekeriwa e henhla tani hi rixaka leri a ri fanele kuva na tiko ra rona, hambi leswi tiko leri ri nga fumiwa e henhla ka mfumu wa Apartheid. Van’wanati a va tiveka va ri valamuleri (hi kwalano vito ra “Malamulele” ri nga thyiwa ku suka eka ra Mulamula/Mulamulele). Va pfunile swinene kwalano ka ku lamulela Vatsonga vo tala eka Mabhunu, Vavhenda, Vangoni ni Vandawu eka vuhlaseli lebyi byi nga va kona hi malembe ya vo 1820 ku fika 1980. 

Vito “Maxakadzi” ri huma eka ku “xakadza” leswi hi xinghezi swi hlamuselaka ku viciously attacking. Masocha lawa a ya rhangela hi Maxakadzi a ya kota ku lwa ni ku hlota, va fika laha va nga nyikiwa vito ra “vaxakadzi” kumbe “vaxadzi”, ku nga mavito ya Xitsonga lawa a ya tirhisiwa ngopfu hi ti 1600 na ti 1700.

A hi ntiyiso leswaku a ku nga ri na mfumu-nkulu wun’wani wa Vatsonga e handle ka mfumu wa Gaza empire le Mozambique (leyi yi nga va kona e ndzhaka 1820), hi kuva matimu ya mfumu-nkulu wa Vatsonga e Limpopo na Mozambique hi nkarhi wa 1630 ku fika 1800 ma tiveka. Hosinkulu Maxakadzi hi nkarhi wa yena u fume tindzhawu leti ti nga e xikarhi ka Kruger National Park, ku katsa e Nandweni, ku ta fika e Rivubye na Rivolwa (Ribola). E tlhelo ka leswi, swa tiveka e xikarhi ka Vatsonga leswaku Vatsonga a va rhangela hi tihosi ta mindyangu ivi va thlela va rhangela hi vuhosi-nkulu bya muti ku sukela kwalano e hansi ka lembe ra 1200 a va ti fuma. Eka ririmi ra Xitsonga swi na nkoka ku hambanisa marito “Hosi” na “Hosinkulu”, hi kuva eka rixaka ro karhi kumbe eka mfumu-xivongo ku na tihosi (kumbe tihosana) ivi ku va na hosinkulu leyi yi nga murhangeri-nkulu eka tinhloko ta mimiti. Loko munhu a ku “Hosi”, hi xinghezi swi fana na loko a ku chief (traditional leader kumbe headman). Hi xintu xa Afrika khale a swi nga ri kona swaku ku va na Hosinkulu yin'we yo rhangela rixaka hinkwaro. Leswa ti king eka tinxaka ta la Afrika-Dzonga swi tisiwe hi Great Britain hi nkarhi wa ti 1800s loko yi hlohletela vaka-ntimeni leswaku va ya hlula vamakhelwani va va fuma. Hi ndlela leyi, vanghezi a va endlela leswaku va ta kota ku kongomisa vantima hi ndlela leyi a va lava yona na kuva va kota ku vutla misava hi ndlela yo olova. Khale vantima a va ti fuma hi swivongo swa ndyangu laha ku tlhelaku ku va na hosinkulu exikarhi ka vona, leyi yi nga na ngati ya muti walowo. Xikombiso, eka Van’wanati va Afrika-Dzonga ku na Hosi Mulamula, Hosi Xikundu, Hosi Xigalo, ni van’wani, ivi va rhangela hi vuhosi-nkulu by aka Mhinga (lava hi Constitution ya laha e Afrika Dzonga va tivekaka va wela kwalano eka ti Senior Traditional Leaders). 

Maxakadzi i ntukulu wa Hosinkulu Gunyule loyi a ri murhangeri wa vaTonga va le Nyembani xikan’we ni Vacopi. Vuhosinkulu lebyi, ku suka eka minkarhihi ya vaTonga ni vaCopi hi vo 1400-1530, na hi minkarhi ya vo Malenga, byi hundzerile eka voko ra Malenga, ivi ku landzela Maxakadzi, ivi ku nyikeriwa eka n’wana wakwe Dlhamani loyi a nga kokwana wa va Mhinga, Maluleke, Xigalo, Mulamula, Xikundu, Matsilele etc.

Maxakadzi u hundziserile vuhosi eka n’wana wakwe Dlhamani, loyi a ri n’wana wa vumbirhi wa Maxakadzi. Maxakadzi u ve na vana vambirhi va tivekaka lava a va lwela vuhosi, ku nga Guyu (wo sungula ku velekiwa) na Dlhamani (wa vumbirhi). E ndzhaku ka ko lova ka Muswana, Maxakadzi u tekile hosinkati ya yena Muswana (vito rakwa a kuri N’wabungu lonkulu) kambe hala thlelo Maxakadzi a tekile ndzisana ya N’wabungu (loyi a tiveka hi ra N’wabungu lontsongo). Dlhamani u velekiwile hi hosinkati ya Muswana (loyi a nga fela e nyimpini) kambe Dlhamani a ri nyimba ya Maxakadzi, kasi Guyu u velekiwile hi N’wabungu lontsonga. Hi milawu ya vuhosi eka ndhavuko wa Xitsonga, vuhosi byi famba hi ndlela ya hosinkati wo sungula wa hosi leyi yi khomeleke – hi kwalano vuhosi byi nga nyikiwa eka Dlhamani hi kuva manana wakwe a ri hosinkati ya Muswana loyi a khomele xicemba xa vuhosinkulu ku suka eka Malenga. E hansi ka mfumu lowu a wu rhangela hi Dlhamani, va ka Maluleke va kurisile mfumo wa vona e Limpopo. E hansi ku mfumu lowu, va ka Maluleke va tivekile na le tikweni ra vaDutch lava a va xavisa minturhu, swimilani ni mihandzu yo hambana-hambana. VaDutch lava a va thlela va xava timhondzo ni risinda eka Varhonga, Vacopi, Vanyayi, na Vandzawu, kumbe va cincisana kuya hi leswi a swiri swa nkoka hi nkarhi walowo. Hi 1723 va ka Maluleke va hlanganile na vaDutch e Delagoa Bay laha va nga famba na tinsimbhi ni risinda va ya cincisa va nyikiwa mavele na minturhu.  Minkarhi yin’wani va ka Maluleke a va xava kunene risinda eka vaDutch leswaku va ta ti endlela switirhisiwa swo hambana-hambana, ku fana na hi 1732 laha mfumu wa ka Maxakadzi wu nga xava risinda eka vona vaDutch.

Mfumu wa ka Maxakadzi nkarhi un’wani a wu pfuna tinxaka tin’wani leswaku va ta kota ku xava switirhisiwa eka vahundzi va ndlela. Ndzhawu ya le Delagoa Bay na le Inhambane a yi rhandziwa hi vahundzi va ndlela lava a va tela ku xavisa switirhisiwa na mihandzu. Hi ti 1800s mfumu wa ka Maxakadzi wu pfunile leswaku Vhavenda na Bapedi na vona va ta fuma tinxaka ta vona vinyi hi ku xava mavele na switirhisiwa eka vaDutch.  Ku sukela nkarhi lowu, Vhavenda na Bapedi na vona se a va toloverile ku ti endlela switirhisiwa va ya xavisa kumbe ku xava hi voxe leswi a va swi lava.




#Article 210: Winnie Madikizela-Mandela (215 words)


Winnie Madikizela-Mandela, OLS (Vito ro tswariwa Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela; 26 Ndhzati 1936 – 2 Dzivamisoko 2018), athlela a tiviwa tanihi Winnie Mandela, akuri mulweri wantshuxeko wale Afrika Dzonga, athlela ava khlale ka nsati wa Nelson Mandela. Utirhelile tanihi xirho xa phalamendhe ya tiko kusikela hi lembe ra 1994 kuya eka 2003, naswona kusukela hi lembe ra 2009 kufikela loko a lova, athlela ava xandla ya murhangeri wa ndawulo kusukela hi lembe ra 1994 kuya eka 1996. Tani hi xirho xa vandla ra swatipolitiki ra African National Congress (ANC), uthlele a tirha eka huvo-nkulu ya vandla naswona a thlela a rhangela rhavi ra vandla ra vamanana. Madikizela-Mandela uthlela ativiwa hivalandzeri vakwe tani hi Mhani wa rixaka.

Winnie utswariwe ekaya ramaMpondo kuhlanganisa na ku thlakisiwa ayisiwa etikweni-xikaya ra Bramford.

Eka malembe yava 1980, Winnie ulumbetiwe hi kufuma hi kuchavisa naswona ari muluthanyi wa mandzolonga Winnie u henhliwe hi ku pfumelela kuvutliwa; xanisiwa na kuhisiwa ka vanhu lava ava hehliwa kuva vatirheli va mfumo wa xihlawu-hlawu eka vanhu lava kuhlanganisiwa na Stompie Sepei, n'wana loyi a a ri na malembe ya 14

Nelson Mandela na Winnie Mandela va hambanile hi lembe ra 1992, naswona vadlaya vukati hiximfumo hi lembe ra 1996 eka nwheti ya Nyenyankulu. Winnie uvhakele khale ka nuna wakwe eka vuvabyi bya kwe bya makumu.




#Article 211: Giyani Brian Rikhotso (386 words)


Giyani Brian DJ Brian Rikhotso (utswariwile hi ti 1 ta sunguti 1980) i muhaxi wa ndhuma wa xitichi xa Munghana Lonene FM, mutlangi/ mutlambi wa tinsimu na n'wamabindzu. hi ti 2015, Brian usukile eka kuhaxa nongonoko wa Mphensa-Mphensa a hlanganisiwa na Sydney Baloyi ku ya haxa nongonoko wa ni mpundzu ku nga Phaphama.

Brian utswariwile e Soweto, Afrika Dzonga. Ukulelele eBolobedu kusuhi na Tzaneen, Limpopo. i nghenile eMatshwi Primary School, Bolobedu ayahetisa  eMokope Senior Secondary a nga sidyondzela kuva Journalist e Technikon Pretoria (sweswi kunga Tshwane University of Technology). u sungurile kuhaxa eka Munghana lonene FM hi 2000 a haxa hiku hela ka vhiki.

Brian u humelerisile minongonoko yo hambanahambana eka Munghana Lonene FM. uthoriwile eka station hi 2000 tani hi stand-in(muyimeri muhaxi), a tala eku haxa ta Mafu loko ari karhi a hetisa swa tidyondzo ta yena. usungurile ku haxa eka African World Music Show Mindhzumba ya Afrika, lowu hi wona nongonoko  lowu wun'wi dumiseke. hi lembe ra 2003 usungurile ku haxa nongonoko wa Vaxumi, a cincana na Conny Mashimbye. uvuye a kuma nongonoko wo haxa na mpundzu 2005, enongonoko lowu anga haxa kufikela loko a tshika ntirho hi lembe ra 2007.

hi lembe ra 2008 utlhelele eka xitichi laha anga sungula ku haxa nongonoko wani mpundzu wa Phaphama with Sydney Baloyi. hi lembe ra 2009 ntlawa wu hlanganisiwile na Tebogo Jacko Magubane tani hi muhumelerisi wa nonongonoko, leswi swiendle leswaku nongonoko wu duma swinene. endzhaku ko humelela ka nongonoko wa Phaphama's , Brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ndzhenga laha a nga hlanganisiwa na Thembzana Reloaded na Nyiko Sithole tani hi muhumelerisi wa swa mintlangu  ku fikela April 2015. hi 2015 utlhelele ku ya haxa  Munghana Lonene fm's breakfast show Phaphama. hi 2018 DJ Brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ninhlekanhi ku nga Dzumba na Mina.

hi 23 wa malembe, Brian uvile na nkateko wo kuma sagwati ra muhaxi wa lembe hinkarhi a haxa kambirhi ntsena hi vhiki.  nyiketa va yingiseri nantswo wa vunanga  bya xi Afrika kotala yo huma eka matiko ya SADC. Hikwalaho ka nantswo wa yena wa vunanga uvile munhu sungula eka xitchi xa munghana lonene ku ya tlanga e Salala from Madagascar, Koffi Olomide Fally Ipupa Papa Wemba, Kanda Bongo Man, kusuka Democratic Republic of the Congo nati ntlambi to hambanahambana Muzambhiki to fana na Zico, Tabassily, Mr Bow.




#Article 212: Xinghezi (268 words)


Xinghezi iririmi leri sunguleke ku vulavuriwa eNghilandhi naswona hirona ririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya misava. Ririmi leri ri tshyiwe hi rixaka ra Va-Angles, rin'wana ra tinxaka takhale ta maJarimani, leri rhurheleke eBhrithaniya, endhzawini leyi thyiweke, Nghilandhi. Swiga ririmi swarona swihlohloteriwa ngopfu hi tindzimi tin'wana ta xiJarimani, ngopfu-ngopfu Xinirse, Xilatini na Xifurhwa.

Ririmi ra Xinghezi ri akiwe endzeni ka malembe ya kutlula 1,400. Xinghezi xosungula, axivulavuriwa eka malembe-xidzana ya vunthlanu. Xinghezi xale xikarhi xisungule eka lembe-xidzana ravu khume-n'we, loko mavuthu ya Vanomanimata hlula tiko ra Nghilandi, leswi swilandzeriweke hi nhlohlotelo wa xifurhwa. Xinghenzi lexilandzeleke xisungule hi lembe-xidzana ra vukhume-nthlanu, loko kuta sunguriwa kutirhisiwa ka michini yo gandlisa tibuku e dorobheni ra Landhani, ku gandlisiwa ka Bhibhele ya Hosi Yakobo, na masungulo ya ku  ncinca lokukulu ka ririmi.

Xinghezi xi hangalake na misava kusukela eka lembe-xidzana ra vukhume-nkombo kuya eka lembe-xidzana ramakume-mbirhi. Hikwalaho ka swihlovo swa manguva lawa swa mahungu na kuthlandluka ka Amerikha tanihi mfumo-nkulu wa misava, ririmi raXinghezi ri sungule kutirhisiwa tanihi ririmi-nkulu ra matiko yo tala ya misava naswona rithlela ritirhisiwa  eka tidyondzo ta Sayenzi na ta nawu.

Xinghezi iririmi ra vunharhu hivukulu emisaveni, kulandzela ririmi ra Xichayina na Xipanichi. Hirona ririmi leri dyondzisiwaka ngopfu emisaveni naswona iririmi ximfumo ra matiko ya kwalomu ka makume-ntsevu. Kuna vanhu votala lava dyondzeke ririmi leri kutlula vanhu lavarimameke. Xinghezi iririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya Nghilandi, Amerikha, Khanada, Ostraliya, Ayilendi na Nyuzilendi, naswona rivulavuriwa ngopfu eswihlaleni swa Kharibhiya, tiko-nkulu ra Afrika na ra Axiya. iririmi-ximfumo leri tirhisiwaka hi Nhlangano ya Matiko, Vumbano bya Yuropa na minhlangano yin'wana ya matiko ya misava. Ririmi leri rina swiga-ririmi na marito yo tsandza-vahlayi.




#Article 213: Xibhunu (401 words)


Xibhunu  i ririmi leri ngana timitsu eka ririmi ra xiJarimani xa N'walungu naswona rivulavuriwa etikweni ra Afrika Dzonga, namibhiya. Kasi rithlela rivulavuriwa-nyana ematikweni yaZimbabwe na botswana. Ririmileri ripfelele kusuka eka ririmi ra xiDhachi xa le dzongeni ka tiko ra Holandi naswona arivulavuriwa hi vafiki vamaDhachi e Afrika Dzonga, laha risunguleke ku vumbeka ritiyimela hi malembe-xidzana ya vukhume-nhungu. Hikwalo, i ririmi-n'wana ra xiDhachi naswona a ritiveka tani hi xidhachi xale Kapa, kumbe xiDhachi xale xitikweni. Hambiswiritano, rithlela ri tiviwa tani hiririmi roncisenyeta. hambileswi Xibhunu xilombeke marito eka tindzimi tin'wana, kuhlanganisa xiJarimani na xiKhoyi, kwalomu ka 90 kuya ka 95% wa swigaririmi swa Xibhunu swi suka eka xiDhachi. Hikwalaho, Xibhunu na xiDhachi kele eka ma-akele ya maviti, swivulwa na mavulavulele. Tindzimi leti ta yela naswona tithlela ti tsariwa kufana

Xibhunu iririmi ravunharhu eka nxaxamelo ya vukulu bya tindzimi leti vulavuriwaka e Afrika Dzonga, naswona rivulavuriwa hi kwalomu ka 7 wa timiliyoni, kumbe kwalomu ka 13.5% wa va-akatiko. Ririmi leri rihangalake eka tinxaka na tindzawu ta tiko kutlula tindzimi tin'wana ta tiko. I ririmi-ximfumo ra xiyenge xa vupela-dyambu bya Afrika Dzonga—Swifundhza swa Kapa wan'walungu na Kapa ra vupela-dyambu—Naswona iririmi rosungula ra kwalomu ka 75% wa makhaladi (4.8 wa timiliyoni), 60.8% ya valungu (2.7 wa timiliyoni); 4.6% wa machayina ya le Afrika Dzonga (58,000 people), na 1.5% ya vanhu vantima vale Afrika Dzonga(600,000  wa vanhu).

Ku engeta kwalaho, vanhu vantima votala lava vulavulaka tindzimi ta ndzhavuko wa Afrika, kuhlanganiza na xinghezi, va thela vavulavula Xibhunu tani hi ririmi ra vumbirhi. Radyondzisiwa eswikolweni, eka kwalomu ka 10.3 wa timiliyoni wa machudeni va leteriwa hi rona. xivangelo-nkulu xa kundlandlamuka ka tirimi leri kuve matirhisele ya rona eka swiyenge swa mfumo: ritirhisiwa eka maphepha-hungu, swiyanimoya, thelevixini, na vuhundzuluxeri byohlaya bya bhibhele, lebyi gandlisiweke kohlaya kusukela hi lembe ra 1933.

Xibhunu iririmi-ximfumo e tikweni ra Namibhiya naswona rivulavuriwa hi nhlaya ya vanhu yale henhla, kasi rithlela rivulavuriwa tani hiririmi ro sungula eka kwalomu ka 10.4% wa mindyangu, ngopfungopfu e nstindza wa tiko wa Windhoek, Walvis Bay, Swakopmund na tindhzawu ta le dzongeni ta Hardap na ǁKaras. Xibhunu na xiJarimani akuri tindzimi-ximfumo ta tiko ra Namibhiya kufikela loko rita kuma ntshuxeko hi lembe ra 1990, kwalomu ka 25% wa xitshungu xa Windhoek  xivulavula Xibhunu ekaya. Havumbirhi bya tindzimi leti ti amukeriwa tani hi tindzimi ta swifundhza e tikweni ra Namibhiya, hambileswi Xinghezi kunga rona ririmi ra ximfumo.

Ntsengo wa vanhu lavavulavulaka Xibhunu i kwalomu ka 15 na 23 wa timiliyoni.




#Article 214: Daniel Cornel Marivate (1166 words)


Daniel Cornel Marivate (Kumbe D.C Marivate) (18 Nyenyenyani 1897 – †  30 Nhlangula 1989 ), a kuri mufundhisi, mufambisi wa khwayere, muqambhi wa vunanga, xirho xa mfumo wa Gazankulu naswona a thlela a tiveka ngopfu tani hi mutsari wa novhele yo sungula ya ririmi ra Xitsonga (leyi gandlisiweke hi Swiss Mission press eJoni), Sasavona, hi lembe ra 1938. Marivate loyi a dyondzeke eValdezia, athlela aya hetisela tidyondzo tale henhla eLemana Institute, ukorhokele ririmi ra Xitsonga swonghasi, kuhlanganisa na kuqambha vunanga na swiphato, a thlela a tsala no hundzuluxela matsalwa ya Xitsonga, ku fikela loko ata hundza emisaveni hi lembe ra 1989.

Xikolo xa DC Marivate Junior Secondary School eSoshanguve, Afrika Dzonga, kuhlanganisa na patu leri kumekaka e Saulville, ePitori, swi thyiwe hi vito ra yena

Marivate i n’wana wo sungula wa Cornel Maxangete Maringa na Makhanani Annah Ximambana naswona u velekiwe eximutanini xa Valdezia hi lembe ra 1897. Marivate ukulele athlela anghena xikolo eValdezia primary school (lexi akiweke hi lembe ra 1888) ekusuhi na Louis Trichardt eNorthern Transvaal (laha namunthla kunga xifundzha xa Limpopo) hi lembe ra 1904. Ximutanini xa Valdezia xisimekiwe hi lembe ra 1875 hi Varhumiwa va Vukhongeri bya vu Phresbethari, naswona vutomi bya ximutana lexi abyi kongomisiwa no hlohloteriwa hi ripfumelo ra vukreste. Marivate uhetile tidyondzo takwe ta xikolo xale hansi hi lembe ra 1908. Kusukela kona, u thlele aya dyondza vuvatli, kuhlayisa swirhapa, Xinghezi na Tidyondzo ta tinhlayo, ari karhi a leteriwa hi Mufundhisi Paul Rosset, kona kwale xitichini xa kereke eValdezia exikarhi ka malembe ya 1909 kuya eka 1912. 

Kusukela hi khotavuxika bya lembe ra 1912 kuya eka xixika xa 1915, Marivate unghenele athlela a hetisa tidyondzo tavuthicara eLemana Training Institute. Kusuka kona uyile a ya dyondzisa exikolweni xa Manabele, endzhaku ka tinwhetinyana athoriwa kuya sungula xikolo lexintshwa e Mambedi, ekusuhi na ximutana xa Valdezia. Xikolo lexi xikote kukula swonghasi endzeni ka malembe ya mune, laha xiheleleke xikuma mathicara mambirhi ku engetela eka Marivate. Vana vaxikolo na mathicara, vapfunetanile ku bhaka switina leswaku va aka tiyindlu to dyondzisela eka tona. 

Varhumiwa na vakongomisi va xikolo na Kereke eximutanini lexi, ava tiyisisa leswaku vaaka tiko vale Valdezia vahanya hikuya hi vutomi bya vukreste, naswona ava aleriwa kutihlanganisa na vaaka tiko vavahedeni (Kumbe lava avangari vakhongeri). Hilembe ra 1915, Marivate loyi a ari thicara wa xikolo xa Valdeziya, xikan'we na thicara un'wana wa muntima, vatikume va tsemiwile eka kereke ya ximutana, kuringana tin'wheti tinharhu, hikwalaho kaleswi vayeke exivaleni xamuganga kuya hlalelaa ncino wamakhwaya.

Hilembe ra 1924, Marivate uyisile tidyondzo takwe tavuthicara emahlweni loko ata nghenela xikolo xa Lovedale, laha a kumeke xitifiketi-tsongo xa vuthicara hi lembe ra 1925. Kusuka kona uvekiwe tani hi nhloko ya xikolo xa Valdezia hi lembe ra 1926, naswona u tirhile kona kufikela eka lembe ra1929. Marivate uthlele a thlelela exikolweni xa Lovedale, laha a hetiseke tidyondzo takwe tavuthicara, hinkarhi wolowo uthlele a hetisa tidyondzo takwe ta vuqambhi bya vunanga na xikolo xa London Music College, athlela arhwexiwa Diploma yo tsala vunanga (tonic-solfa) exikarhi ka malembe ya 1930 na 1931.

Marivate uve muhleri wa phephahungu ra muganga, ra The Valdezia Bulletin/Light (leri ri thyiweke The light: Ku Vonakala ka Vatsonga), xikan'we  na E.A. Tlakula na A.E. Mpapele. Marivate utirhise phepha-hungu leri kuyisa emahlweni xikongomela xo hluvukisa rixaka ra rikwavo, naswona a thlela a haxa mhungu ya muganga na tiko hiku angarha. Migandliso yo sungula ya phephahungu leri a yitsariwe hi voko, ivi kuya hinkarhi vasungula ku tirhisa michini yo tsala, kufikela laha rigandlisiweke. Marivate uthlele ava mutsari eka phephahungu ra xikolo xa Lemana, eka malembe yo sungula leswaku a titoloveta kutsala no hlela phephahungu.

Phephahungu lere ri gandlisiwe no haxiva kwalomu ka malembe ya nkombo kusukela hi lembe ra 1931 kuya eka 1937, naswona ari tsariwa hi ririmi ra Xinghezi na Xitsonga. Marivate utirhile tani hi muhleri na muhumelerisi wa phepha-hungu leri kusukela loko risimekiwa, kufikela loko rita yimisiwa

Marivate u vitaniwe ku nghenela nhlangano wa African Boys Scouts, naswona a ya leteriwa eka vutshila bya ti Scoutse Gilwell Park, kusuhi na Chingford e dorobheni ra Landhani, hi lembe ra 1934. Loko ari kwalomo, kusungule nyimpi ya vumbirhi ya misava hi lembe ra 1939, leswi vangeleke leswaku machudeni ya ti Scouts, marhurheriwa kusuka e dorobheni ra Landhani kuya e Bridgewater, laha va takeke mayendzo ya siku na siku hi bhazi, kuya hetisisa tidyondzo ta vona e xidorobhaneni xa Taunton. Marivate u tirhisie nkarhi lowu ku endzela tindzawu ta matimu totala e tikweni ra Nghilandi, ku hlanganisa na tiko ra Furhwa na Switselandi. 

Hilembe rero ra 1939, utekile rendzo ro vuyela ekaya, ehenhla ka ntsikelelo wa nyimpi. Xikepe xa vona xi vhikavhike swikepe swo famba e hansi kalwandle ra Atlanthiki, kuringana mavhiki manharhu ku kondzo loko xita fika e Kapa, eku heteleni ka n'wheti ya hukuri. Hi lembe leri landzeleke ra 1940, uthoriwile hi va Scout South Africa, leswaku a letela no olorisa majaha ya Boy Scouts of South Africa, ya vantima, no tsarisa majaha mantshwa. Marivate u tirhe ntirho lowu hi ku tshembeka na ku tikarhata, kufikela loko a ta tshika ntirho hi Khotavuxika bya lembe ra 1959, loko ata nghenela tidyondzo ta vufundhisi.

Marivate uvekiwe kuva mupfuni wa Mufundhisi Malale, xikan'we na Joshua Marule na Frank Hlaise. Marivate a a tsakela ku nghenela tidyondzo ta vudokodela, naswona u tsarisile kudyondza ari ekaya, kambe uve a sindziseka ku tshika tidyondzo takwe, loko mativula yakwe Charley a ta sungula tidyondzo takwe ta vudokodela e yunivhesithi ya Natala. Endzhaku ka xinkadyana, kereke ya Swiss Mission yi n'wirhambe ku nghenela tidyondzo ta vufundhisi ta mahala. Uleteriwile eka swa vufundhisi ku ringana malembe ya nthlanu loko ata rhwexiwa vufundhisi hi lembe ra 1956. Endzhaku ka swona, usungule ku rhangela kereke ya Swiss Mission e Atteridgeville (e Pitori), laha a rhangeleke kereke ku hlanganisa na mavandla ya 29 ya kereke.

Marivate u rhambiwe hi nhlangano ya Bhibhele ya laha Afrika Dzonga (Bible Society – South Africa) kuva xiyenge xa komiti yo hundzuluxa Bhibhele ya Xitsonga. Komiti leyi a yi rhangeriwa hi Mufundhisi Théophile Robert Schneider loyi a tirheke exikarhi ka vatsonga kwalomu ka 40 wa malembe. Van'wana lava va rhambiweke a kuri Mufundhisi Elias F.C. Mashava wa Kereke ya Swiss Mission, Mukhacani Jackson Makhuvele; Manana Ann K Manyike na Phurofesa Charlotte P.N. Nkondo. Komiti yi hetile ku hundzuluxela hi lembe ra 1976, ivi Bhibhele yi kandziyisiwe ximfumo hi lembe ra 1989 e hansi ka nhlokomhaka BIBELE Mahungu Lamanene.

Marivate a a tekane na Bertha Marivate naswona a va katekisiwe hi majaha ya ntsevu na ntombhi yin'we kunga: 

Marivate a a thlela ava muqambhi wa vunanga bya Xitsonga, a thlela a tsala vunanga bya makhwaya, hiririm ra Xitsonga. Leswi aswiri xihlamariso lexi kulu hi nkarhi wolowo, naswona hi lembe ra 1931, khampani ya Singer Gramophone ya vunanga ya Eric Gallo yi rhumele Marivate na ntlawa wakwe e dorobheni ra Landhani, leswaku vaya rhekhoda vunanga bya Xitsonga na XiVhenda.

Nxaxamelo wa vunanga lebyi abyi qambheke:

Marivate tsarile no hundzuluxa tibuku to hlaya ta xitsonga, kuhlanganisa na leti landzelaka.

Marivate akuri munhu wotinyiketela naswona ari murhangeri eka swiyenge swotala evutomini byakwe. Utinyiketele naswona akorhokela swivangelo leswi landzelaka:




#Article 215: Qedani Mahlangu (2728 words)


Qedani Dorothy Mahlangu (u velekiwe hi ti 12 Mudyaxihi 1968, eBethal, eMpumalanga) na swona a a ri MEC ya Gauteng MEC ya ta Rihanyu na Nhluvuko wa Vanhu, loyi a nga tshika kumbe ku chika eka xiyimo endzhaku ka loko ku humesiwe xiviko hi ombudsman wa ta rihanyu mayelana na xiyimo xa ku lova ka vavabyi lavo vabya hi nhloko va nhlayo ya 94 kasi xiviko lexi xi tlhele xi vuriwa manyala ya ta rihanyu Esidimeni hi Xinghezi ku The Life Healthcare Esidimeni Scandal. Qedani u ve eka swiyimo swo hlayanyana eka mfumo wa Gauteng ku sukela hi lembe ra 2004, ku katsaku va eka xiyimo xa ku va MEC wa ta Rihanyu, laha a nga vekiwa eka xiyimo lexi exikarhi ka malembe ya 2009 - 2010 a tlhela a vuyiseriwa eka xiyimo lexi hi lembe ra 2014 ku fikela eka lembe ra 2017.

Hambi leswi a nga tshika eka xiyimo xa ku va Xirho xa Komitinkulu na Xirho xa Palamende ya Xifundzha, Mahlangu wa ha tama a ri xirho xa Huvunkulu ya Provhinsi ya ANC eGauteng.

Qedani Mahlangu u velekiwe hi ti 12 ta Meyi hi 1968 eBethal, edorobeni ra purasi eMpumalanga, Afrika Dzonga. Endzhaku ka ku heta dyondzo ya xikolo ya sekondari, u ve a khwalifaya tani hi Thiicara, na swona a ya emahlweni ku dyondzela diploma ya Advanced Diploma in Economics, eUniversity of the Western Cape. Ku ya emahlweni, u ve a endla na  khoso ya diploma ya le henhla ya post-graduate eLondon School of Economics na ku endla nongonoko wa economics program eWilliams College eMassachusetts, USA. U ve a nyikiwa digri ya Honours Degree in Economics yo huma eka University of the Western Cape.

Mahlangu u joyine nhlangano wa South African Youth Congress eka malembe ya va 1980, na swona endzhaku ka swona a tlhela a joyina ANC Youth League hi malembe ya va 1990. U ve a ya emahlweni no ya ehenhla hi swiyimo eka nhlangano wa ANC Youth League eka swiyimo swo hambana hambana, ku sukela eka marhavi ku fikela eka xiyimo xa tiko (national level). Vuxirho bya kwe eka ANC Youth League ku ya eka African National Congress hi xitalo, na swona a va Xirho xa Palamende ya tiko hi lembe ra 1998, a tirha tani hi muyimeri wa Gauteng a ri Mutshinyi (Whip) wa Gauteng eka National Council of Provinces. Endzhaku ka  nhlawulo wa 1999, u ve a hlawuriwa tani hi mutshamixitulu wa Select Committee on Finance eka National Council of Provinces, xiyimo lexi u ve ka xona ku fikela hi  2004.

U ve na xiavo eka switrakchara swo hlaya swa ANC eka swiyimo swo hambana hambana, ku katsa ku xa xirho xa Komitinkulu ya Xifundzha ya  ANC e-Gauteng ku sukela hi lembe ra 2002. Ku sukela eka lembe ra 2003 ku fikela hi Epreli 2004 u ve a vekiwa eka xiyimo xa vakondleteri va nhlawulo eGauteng na le ka xiyimo xa tiko hinkwaro.

Mahlangu u vekiwe eka ku va Constituency Contact ya le Kliptown na le Midvaal eka hofisi ya Khonsticuwensi ya ANC eka palamende ya xifundzha ku nga Gauteng Provincial Legislature.

Mahlangu u ve a langiwa ku va Xirho xa Khanselenkulu (Member of Executive Council) hi 2004 na ku va eka photfoliyo leyintshwa ya Mimfumo ya tindhawu ku fikela hi lembe ra 2009, laha a nga va mulanguteri na muangarheli wa vamasipala va tindhawu  eka provhinsi. Hi nkarhi wa yena wa ku va eka xiyimo lexi, u ve a sungula pfhumba ra  Operation Consolidate leri a ri ri na xikongomelo xa ku antswisa matirhelo ya swa timali ta tikhansele, endzhaku ka loko mukamberinkkulu wa swa timali ku nga  Auditor-General a kombise ku karhateka ka yena hi mafambiselo ya vamasipala. Mahlangu u ve aka endla xivitanelo eka vamasipala leswaku va tshika ku nyiketa vutirheli eka mindyawulo ya tiprovhinsi na ya tiko leyi yi nga haleleriku tirheyiti ya vutirheli, hi xikongomelo xa ku lawula mafambiselo ya swikelwetu eka xiyenge xa vamasipala.

Mahlangu u kumeke a ri na xiavo lexi nga ri ku xinene eka ndzhavisiso wa forensiki lowu wu nga endliwa hi feme ya Pasco, leyi yi nga kuma leswaku switandi swimbirhi eMeyersdal Nature Estate swi xaviwe no xavisiwa hi mfumo wa tindhawu wa Gauteng. Hi ku landza ndzavisiso wa forensiki, ku xavisiwa no xava loku nga endliwa ku ve ka fambiselo leri nga ri ku nawini. Mukhomixinara wa ku tshembeka (intergrity) wa phalamende ya Gauteng loyi ku nga, Jules Browde, u ve a komberiwa hi vandla ra Democratic Alliance ku endla ndzavisiso hiku xaviwa, na swona u kume leswo nxaviso lowu nga endliwa hi MEC a wu ri nawini.

Mahlangu u ve a vekiwa eka photfoliyo ya Nhluvukiso wa Ikhonomi tani hi Xirho xa Komitinkulu hi 2010 ehansi ka Premiyara (Holobyenkulu) wa Gauteng,  Nomvula Mokonyane. Hi lembe ra 2012, u rhangele ku sunguriwa ka Township Enterprise Hubs in eSebokeng; eSharpville; eKagiso; eKatlehong; eWinterveld, na le Tembisa. yin'wana na yin'wana a a yi ta pfuneta hi Automotive cluster; Services cluster and Light manufacturing cluster. Ti-hub leti, endzhaku ka nkharhi ti ve ti amukeriwa hi mfumo wa provhinsi leswo ti tirhisa ntsengo wo ringana 5% eka mali ya bajete ya prokhuwamente yo ringana R10biliyoni ku xava nhundzu na vutirheli eka mabindzu ya lokixi, hi lembe ra 2015.

Exikarhi ka lembe ra 2011 na 2013, Mahlangu uve a sungula fambiselo ra tilayisense ta tixebini ta swa mabyalwa ku nga Gauteng Liquor Regulations on Shebeen Licences, ihi ku sungula nawu wa ta mabyalwa eGauteng ku nga Gauteng Liquor Act,2003. ehansi ka fambiselo lerintshwa ra swinawana swa mafambiselo, tiphemiti ta tixebini xivandla xa tona a ti ta tekiwa hi tilayisense, leti a ti ta humesiwa hi Gauteng Liquor Board. Swinawana swa mafambiselo a swi ri na swikongelo swo tshimbisa ku xavisiwa ka mabyalwa hi Tisonto na tiholideyi va vugandzeri, na ku tshimbisa leswaku ku nga vi na tixebini kumbe tithavheni leti nga le kusuhani na swikolo eka mpfhuka wa 500 wa timitara ku suhani na swikolo kumbe tindhawu ta vugandzeri. Swinawana swa mafambiselo swi ve swiamukeriwa hi vanhu vo tala e tikweni, hambi leswi vanhu van'wana lava khumbekaka va nga tiamukelangiku va vula leswo swi ta tika ku fambisa timhaka hi ku landza swinawana leswi. Endzhaku ka nkarhi swin'wana leswi a swi ri eka tiregulexini swi ve swi humesiwa, leswi nga humesiwa a swi katsa ku xavisiwa ka mabyalwa hi Tisonto.

Mahlangu u ve a hlongola mutshamixitulu wa bodo, Prince Mofojane hi lembe ra 2012 loko swirho swa bodo, swi kwetlembetana na xiboho xa MEC leswo bodo a yi fanele yi suka eka tihofisi ta yona leti a a ti ri Bramley, en'walungu wa Joni, leswo ti ya tirhela eka tihofisi tintshwa ta Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Ikhonomi leti a a ti ri exikarhi ka doroba ra Joni.  Swirho swa bodo swi ve swi yisa mhaka leyi eka Supreme Court of Appeals South Africa na swona swi ve swi humelela ekhoto hi ti 27 ta Meyi 2013. Khoto yi ve yi kuma leswaku, MEC u teke xiboho hi ku va na xikongomelo xo ka xi nga lulamangi xa le tlhelo, ku tshimbisa bodo leswo yi suka eka tihofisi ta yona, ku ya eka muako lowu n'winyi wa wona ku nga ndzhawulo, nakambe, khoto yi ve yi humesa xiboho xa leswaku xiboho xa Mahlangu xa ku tshikisa swirho hinkwaswo swa bodo a xi nga ri nawini, hikokwalaho, xiboho xa MEC xi ve xi susiwa xi phaheriwela etlhelo hikuva khoto yi vule leswo MEC a a endlile nchumu lowu nga ri ku lowunene.

Hi lembe ra 2014, Premiyara Nomvula Mokonyane, MEC wa swa timali Mandla Nkomfe na wa infrastrakchara ku nga Qedani Mahlangu, va ve va kumeka va nga ri na nandzu, xiboho lexi nga humesiwa hi va komiti ya palamende ya Gauteng ya privileges and ethics standing endzhaku ka loko khomixini ya vutshembeki ku (integrity commission) yi endle ndzavisiso hi vukungundzwana eka swa ntirhisomali leswi a va pumbiwa swona. Kambe Mahlangu u nyikiwe xileriso xa leswo a hakela ntsengo wa R7309 hikuva a tirhise karata ya swikweleti ya mfumo ku tixavela swilo swa yena n'winyi hi nkarhi lowu a a endzele tiko ra Istanbul, Turkey, hi lembe ra 2013.

Hi Juni wa lembe ra 2007 Ndzawulo ya ta Rihanyu, eGauteng yi endle ntwanano wa vutirheli na va khamphani ya Baoki Consortium and 3P Consultants, kasi hi ku landza ntwanano lowu, va khamphani ya 3P Consulting a yi boheka ku sungula uniti ya projeke ya vufambisi leyi vuriwaka Project Management Unit eka Ndzawulo ku sungula fambiselo leri vuriwaka Health and Information System and Electronic Health Records eka swibedlhele na tikliniki ta Gauteng. HI tii 23 ta Machi hi lembe ra 2009 ntwanano wu navisiwile kumbe ku ngeteleriwa malembe man'wana manharhu, hi MEC wa ta Rirhanyu wa nkarhi lowu, loyi a a ku ri Brian Hlongwa. Mahlangu u ve a teka xivandla xa Hlongwa tani hi MEC wa ta Rihanyu hi ti 8 Meyi hi lembe ra 2009 endzhaku ka nhlawulo wa Tiko, tani hi khabinete yo sungula ya provhinsi ya Nomvula Mokonyane. Endzhaku ka ku va Mahlangu a endle nkambisiso wa tiprojeke, kasi hi ti 1 ta Julayi 2009, u ve a tsala papila a tsalela 3P Consulting, leri a ri hlamusela leswaku ndzawulo a yi khansela ku ngeteleriwa ka ntwanano. Hi ku landza afidavhiti ya Mahlangu, leswi a swi endliwa hikokwalaho ka leswaku a ku ri na swilumbeto swo tika swo matirhelo yo homboloko na ku homboloko hi ndlela leyi ntwanano wu nga endliwa hi yona, na ku ngeteleriwa ka ntwanano lowu. Ku ve na ku koxana etikhoto hi mhaka leyi exikrhi ka matlhelo mambirhi, kasi hi ti 18 ta Februwari 2010, khoto ya  South Gauteng High Court (Lamont J) yi ve humesa xiboho xa leswaku ku endliwa ka ntwanano exikarhi ka 3P COnsulting na Ndzawulo a swi endliwe hi ndlela leyinene.  Va Ndzawulo va endle aphili eka xiboho lexi xa khoto, na swona va feyila eka aphili ya vona, nakambe hi ti 7 ta Februwari 2011, huvonkulu ya vumbiwa ku nga Constitutional Court ryi ve yi ala leswaku ku endliwa aphili yin'wana. Hi ti 13 ta Okthoba 2011, khamphani ya 3P Consulting yi ve yi endla xikombelo xa ku koxa Ndzawulo no lava ku hakeriwa R99miliyoni,, ntsengo lowu a wu nga katsakanyi ntswalo na ti-costt. Kambe ndzawulo yi phikizane na xikoxo lexi, no yisa mhaka leyi ehubyeni. Kambe loko mhaka leyi yi nga si tshama ekhoto, khamphani ya 3P Consulting yi ve yiwa. Na swona ku kumeka leswaku xikoxo xa yona xa mali ya R99miliyoni eka Ndzhawulo a ku ri yona ntsena mpahla ya yona.  Ku likhwideyitara ti langile mukhomixinara ku endla ndzavisiso hi timhaka ta khampani, no vona loko yi  fanele ku ya emahlweni no xikoxo xa yona eka Ndzawulo, ku kuma kleyimi leyi ya xikoxo. Hi Julayi 2014, va National Prosecuting Authority va endle xikombelo eka khotonkulu ya South Gauteng High Court ku yimisa xikoxo na kleyimi ya khamphani ya 3P Consulting and Baoki eka Ndzawulo ya ta Rihanyu, no veka leswo xikoxo lexi a a xi ri vuyelo bya matirhelo yo homboloko yo ka ya nga ri nawini, endzhaku ka leswi, ku ve ku dyiwa nhundzu ya Hlongwa laha a nga lahlekeriwa hi muti wa yena wa xiyimo xa le henhla.

Hi ti 19 ta Meyi 2010, vana va ntsevu vo velekiwa ku nga si fika nkarhi (premature babies) lava ku nga vikiwa hi vona ku sungula va ve va lova, va dlayiwa hi richuluko (diarrhea) exibedlhele xa Charlotte Maxeke Academic eJoni. Mahlangu u ve a pfumela leswaku ku na leswi swi nga fambangiku kahle, kambe a ala leswaku vatirhi va xibedlhela va amukela nandzu waku lova ka vana. Profesa Keith Bolton, loyi a a ari nhloko ya paediatrics exibedlhele xa Rahima Moosa Hospital, u pfuneta ku endla xiviko lexi xi nga na na mahetelelo ya leswo leswi a ku ri xiyimo xo ka xi nga tolevelekangiku. Va mindyangu ya vana lava nga lova a va kumangi ndziriso eka mhaka leyi ya ku lova ka vana va vona eka ndzawulo.

Hi Septemba 2010, Mahlangu u ve a angarhela fambiselo ra ku pfariwa ka swibedlhele swinharhu swa TB eka Provhinsi ya Gauteng, leswi ku nga Charles Hurwitz TB Hospital eSowethu, Tshepong TB Hospital eTshwane, na East Rand T Hospital e Ekurhuleni. Mahlangu sirhelelele ku pfariwa loko ku swibedlhele swinharhu swa Gauteng swa TB tani hi nchumu lowu a wu fanele ku endliwa ku hlayisa timali na ku  yisa timali leti a a ti ta hlayisiwa laha tivakaka kona ngopfu, leswi a nga te swi ta hlayisa mali ya ntsengo wo ringana R3miliyoni hi lembe.

Ku sukela hi Januwari 2010 ku ya fika emahelweni ya lembe ra 2014/15 ra timali, ndzhawulo ya provhinsi ya ta rihanyu, yi hakele mali yo ringana ntsengo wa R544miliyoni eka ku ririsa lava nga vavikeseriwa kumbe ku lahlekeriwa eka ta rihanyu hi ku landza swiboho swa tihuvo hikuva va ta rihanyu va nga fambisanga swilo hi ndlela leyinene kumbe hi ku endla vufendze. Mahlangu u ve a larisiwa hi Premiyara Makhura ku languta fambiselo ro hambana na ku ya etikhoto hi timhaka ta hakelela lava vaviseriweke eka ta rihanyu kumbe hi vufendze bya matirhelo eka rihanyu, kasi eka tikhoto va ndzhawulo va tsandzeke eka milandzu ya 168 hi nkarhi lowu. Yin'wana ya milandzu ya swa rihanyu yi katsa vagadi va le swibedlhele lava nga tlherisela endzhaku vavabyi, va nga pfumeli leswo va nghena ku kuma ku ongoriwa eka tikliniki, leswi swi nga vangela ku lova ka vanhu vambirhi hi lembe ra 2015, na ku vaviseka swinene ebyongweni leswi nga vangela cerebral palsy, leswi nga karhata n'wana wa mufana laha vatirhi va xibedlhele va nga tsandzeka ku hlayisa kahle kwan'wa endzhaku ka ku velekiwa eka lembe ra 2007.

Hi lembe ra 2015, Mahlangu u endle xitivisi xa lesaku ndzhawulo ya yena yi ta tshika kumbe ku khansela kontraka ya yona na va xibedlhele xa tikhampani ta le tlhelo va Life Healthcare na tifasiliti ta Life Esidimeni xo hlayisa vovabya hi nhloko, leswo a ta hlayisa mali, hikuva ndzawulo a wu hakela mali ya ntsengo wo ringana R320 hi siku eka muvabyi wun'we eLife Esidimeni. Vunyingi bya vavabyi lava a va ta yisiwa eka tifasiliti na tinhlangano ta miti leti kumaka mali eka mfumo lomu mitini to chipa. Mahlangu u ve a phikiziwa swinene eka endlelo leri hi xichava, kambe u ye emahlweni na makungu ya yena. Va vutivi bya ntokoko eka swa rihanyu, mindyangu, na vagingiriki eka swa tipolitiki (activists) va ve va tsundzuxa swinene leswo mhaka leyi a yi nga fambisiwi hi ndlela leyinene, na leswo tindhawu laha vavabyi a va yisiwa kona, ti nga ka ti nga koti ku hlayisa vavabyi lava vo vabya hi nhloko ku fana na le Life Esidimeni, kambe Mahlangu a nga lavangi ku yingela nakatsongo leswi a va swi vula. hi vavabyi. Hi ti 13 ta Septembere 2016, eka manyala lama ya nga vuriwa no thyiwa  Life Healthcare Esidimeni Scandal, Mahlangu u ve a paluxa loko a vutisiwa xivutiso hi Jack Bloom, leswaku vavabyi vo vabya hi nhloko vo ringana nhlayo ya 36 lava va nga susiwa Life Healthcare Esidimeni va lovile hi nkarhi lowu a va ri ka minhlangano ya ti-NGO. Leswi swi endle leswo Holobye wa ta Rihanyu  Aaron Motsoaledi a kombela ombudsman wa ta rihanyu ku nga Professor Malegapuru W Makgoba ku endla ndzavisiso wa vuenti hi ku lova ka vavabyi endzhaku ka loko Mahlangu a nyikete nhlamulo leyi. Xiviko xa ndzavisiso lowu wu nga komberiwa hi Holobye ya ta Rihanyu, xi ve xi humesiwa hi ti 1 Februwari 2017, endzhaku ka loko Mahlangu a hlwerise ku humesiwa ka xiviko lexi hikuva a vula leswo a ha lava ku kambela tidokumende hi mhaka leyi. Xiviko xi ve xi kombisa leswaku ku love vavabyi vo tlula nhlayo ya 36, na swona xi tlhela xi hlamusela leswaku Mahlangu u fanele ku susiwa eka xiyimo xa ku va MEC wa ta rihanyu.

Mahlangu u ve a tshika ku va MEC wa ta Rihanyu hi ndzhenga endzhaku ka loko Ombud wa ta Rihanyu a humesile xiviko, na swona Primiyara Makhura u endla xitiviso xa leswo a a ta veka Xandla xa Holobye wa ta Rihanyu (Deputy Minister), ku nga Gwen Ramokgopa tani hi MEC wa ta rihanyu, kasi hi nkarhi lowu a nga si ku vekiwaka, loyi a a ta va mukhomeri eka xiyimo lexi a ku ta va MEC wa nhluvuko wa vanhu eGauteng ku nga Nandi Mayathula-Khoza hi nkarhi lowu wa xinkadyana.

Ndzavisiso wa vuenti (inquiry) hi ku lova ka vavabyi wu ve wu sungula wu byeriwa leswakua Mahlangu a a tiyimiserile ku nyiketa vumbhoni kambe a a nga kumeki hi nkarhi wolowo hikuva a a ri ku tsaleni ka swikambelo eLondon School of Economics. Va London School of Economics va ve va hlamusela ka ndzhaku leswo a ku nga ri ntiyiiso mhaka ya leswo Mahlangu a a ri ku tsaleni ka swikambelo na vona.

Qedani Mahlangu a nga tekiwangi, na swona u na n'wana wun'we, vito ra yena ku nga Nkululeko Chris Skhosana loyi a nga velekiwa hi lembe ra 1996.




#Article 216: Martin Marivate (137 words)


Martin Marivate (8 Hukuri 1934 – † 4 Mhawuri 2020 ), a kuri phurofese wa swatarihanyo a thlela ava dokodela, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. Marivate a ari munhu wo rahndza tidyondzo na vulavisisi bya vuongori, naswona u tsarile maphephe yo hlaya yo hlamusela mhaka ya kutika hi kulandzelelana ka vavasati. Uthlele ava xandla xa mufambisis wa xibhedlel ya vuvelekeri xale King Edwards exifundzeni xa Natala, kusukela kona utirhile kwalomu ka malembe ya . Marivate u tirhe ngopfu eka pfhumba ra ku rhamba madokodela yale tikweni ra Cuba kuta tirha laha Afrika Dzonga.

Pfhumba ra madokodela ya valungu, ma bumabumele leswaku Marivate a thsikisiwa ku hlahluva vavasati va valungu exibhedle xa King Edwards laha a a tirha kona, hikwalaho keleswi a ari muntima.




#Article 217: Charles Marivate (105 words)


Charles Marivate (11 Mawuwani 1924 – †  02 N'wendzamhala 2019 ), akuri dokodela loyi a tirheke ngopfu e Garankuwa,na le Mabopane kwalomu ka malembe ya 25, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. Marivate u thlele a pfula ofisi ya vutshunguri a Valdezia laha a a thsungula vanhu va muganga hambi loko vapfumala mali yo hakela. Marivate uthlele ava nadza wa huvo ya vurhangeri bya Medical University of South Africa (MEDUNSA) leyi hoxiweke ehansi ka yunivhesithi ya Limpopo, a thlela ava mutshami wa xitulu xa huvo leyi kusukela hi 1995 kuya eka 1999.




#Article 218: Sasavona (367 words)


Sasavona i novhele yo sungulula ya Xitsonga leyi tsariwe hi Mufundhisi D.C. Marivate naswona yi kandziyisiwa hi lembe ra 1938. Novhele leyi yi kumile risiva ra ndzhangelo na khume ra tiphawundi ku suka eka International Institute of African Languages and Cultures. Vito ra Sasavona Publishers and Booksellers ri thyiwile hikokwalaho ka novhele leyi yo sungula ya Xitsonga.

Tsalwa ra Sasavona ri vulavulavula hi Sasavona nsati wa George Ntavasi. George Ntavasi i wanuna loyi a a tirhela ekule ni le kaya hi xikongomelo xo singilela muti wa yena. Sasavona u sale a hanya vutomi bya xihedeni hi nkarhi lowu nuna wa yena a ri eJoni. Loko ri xile xa yena a ku ri ku famba na miti a tinwela byalwa. Loko nuna wa yena a rhumerile mali a yi tlangisa hi ku nwa ni ku xavela  swigangu swa yena byalwa, mali yi hela hinkwayo, yena ni vana va sala va sika hi ndlala.

Mahanyelo ya yena ya endla leswaku a hanya hi ku yiva swa vanhu emasin'wini ni le makaya hikokwalaho ko loloha ku rima hambileswi nuna wa yena a rhumela mali yo xava mapa na hinkwaswo ku katsa ni timbewu hi ku hambanahambana ka tona. Loko mali leyi a nga rhumeriwa hi nuna wa yena yi herile, u famba a vanga swikweleti etikweni hinkwaro, a tlhele a tsandzeka ku swi hakela. Nenge lowu a a ri na wona wu  endla leswaku a va mbabva, a hetelela hi ku va ni futa hileswi nkarhi wo tirha ekaya a nga wu kumi hikokwalaho ka byalwa. Leswi swi  endla leswaku vana va yena va nga yi kahle exikolweni hikokwalaho ko pfumala loyi a nga ta va lulamisela ku ya exikolweni nimpundzu.

N'wanan wa yena u kale a tekelela mahanyelo ya yena yo hanya hi ku yiva swa vanhu emasin'wini hikokwalaho ko loloha ku rima hi nkarhi wa xirimu. Sasavona u hetelela a vabya vuvabyi lebyi a byi ta n'wi yisa evuyavangavuyi. Loko se a vona leswaku u le kusuhi ni ku fa, wa hundzuka, a nghena kereke ku kondza loko a hundza emisaveni. Ku vabya loku hi kona loku ku nga endla leswaku a kala a tsutsumela ekerekeni hikuva kufa ku chava hi un'wana ni un'wana laha misaveni ya Xikwembu.




#Article 219: Valdezia (155 words)


Valdezia i tiko leri kumekaka ekusihi ka tintshava ta Rivombo e xifundzheni xa Limpopo, e Afrika Dzonga. Muganga lowu a wutiviwa tani hi Albasini wu nga si churiwa vito ra Valdezia hi varhumiwa va le Swisi hi lembe ra 1875. Tiko leri ri simekiwe eka malembe ya 1820 hi vahlampfa va va Tsonga lava a va tsutsuma tinyimpi ta Soshangana. Tiko leri ri kumeka kwalomu ka 10 wa tikhilomitara e vuxeni bya xibhedlele xa Elim e mugangeni wa Hlanganani, khale ka tiko-xikaya ra Gazankulu, e Afrika Dzonga. A kuri vundzhawu bya xitichi xa vurhumiwa bya Swisi, na swona xi churiwe hi vito ra muganga wa Vaud, lo wu kumekaka e tikweni ra Switsalendi. Nhlayo ya va aka tiko va Valdezia i kwalomu ka 7,600 na 8,000 wa vanhu hi kuya hi nhlayo-ximfumo wa lembe ra 2011.  Tiko leri ri voniwa tani hi ndzhawu ya ku velekiwa ka vutsari bya ririmi ra Xitsonga e Afrika Dzonga.




#Article 220: William Blum (1097 words)


William Henry Blum (/blʌm/; u velekiwe hi ti 6 ta Machi, 1933 – a lova hi ti 9 ta Disemba, 2018) a a ri mutsari wa tibuku wa Amerika, n'wamatimu, na musori wa endlelo ra mfumo wa United States foreign policy. A a tshama e-Washington, DC.

Blum u velekiwe eBrooklyn, eNew York City, a velekiwa hi Ruth (née Katz) na-Isidore Blum, lava a va ri vanhu va Majuda yo huma etikweni ra Poland (Polish Jewish immigrants). Tatana wa yena a a ri mutirhi wo tirha hi michini. U hete tidyondzo ta yena e-Erasmus Hall High School na swona a kuma digri ya accountancy hi lembe ra 1955 ku suka eka City College School of Business and Civic Administration, leyi ka ndzhaku yi nga tiviwa tani hi Baruch College of the City University of New York. U sungule ku tirha tani hi computer programmer a tirhela IBM, ka ndzhaku u ve a takiwa hi ndzawulo ya mfumo State Department ku tirhela vona. A a ri munhu wo tiyimisela swinene na swona a a lava ku va muofisara wo tirhela ndzawulo ya mfumo eka timhaka ta le handle ka tiko ku nga foreign service officer tani hi laha a nga hlamusela hi kona leswo a ta va muchiviriki wo lwa na vukomunisi hi leswi tivekaka tani hi to, take part in the great anti-Communist crusade. Kambe Blum u ve a khunguvanyisiwa hi nyimpi ya Amerika yo lwa na tiko ra Vietnam yo tiveka tani hi Vietnam War na swona u ve a tshika ku tirhela mfumo hi lembe ra 1967.

Eka nkarhi lowu a a sungule ku vika hi ta ku chivirika (tiprotesti) to phikizana na nyimbi ya Vietnam, na swona u ve musunguri na muhleri wa nyuziphepha ya Washington Free Press, leyi a a ku ri nyuziphepha yo  humesiwa kambirhi hi vhiki, na swona a yi tekangi nkarhi wo leha ya ha ri kona.

Hi lembe ra1969, u ve a tsala matsalwa hyo paluxa mitirho yo biha ya CIA laha a nga paluxa mavito na tiadrese ta vatirhi va CIA vo ringana nhlayo ya 200. U ve a tirha tani hi muviki wa mahungu loyi a nga tirheki hi xitalo ku nga freelance journalist eUnited States, e-Europe na le South America. Exikarhi ka malembe ya 1972–1973, Blum a a tirha tani hi muviki wa mahungu etikweni ra Chile laha a nga vika hi mfumo wa Allende wa matshalatshala ya ku sungula soxalizimu ku nga socialist experiment. Exikarhi ka malembe ya1970s, a a tirha eLondon na loyi khale ka yena a a ri muofisara wa CIA Philip Agee na vanakulorhi va yena eka projeke ya vona yo paluxa vatirhi va CIA na vubihi byo homboloko lebyi va byi endla. A a tiwundla hi matsalwa ya yena no famba a vulavula lomu tikhempasi ta tikholichi.

Eka tibuku ta yena na tikholomu ta online, Blum u paluxe swinene vubihi bya mitirho yo tsalanganya matiko man'wana no vanga mpfilumpfilu eka matiko man'wana leswi swi endliwaka hi CIA na swikungu swo dlayetela vanhu leswi a va swi endla eka matiko man'wana. Noam Chomsky u ri tibuku ta Blum hi maendlelo ya vubihi bya CIA i to antswa swinene ngopfu eka nhloko mhaka ya vubihi bya CIA. U ve a sungula na pfhumba ro tsala matsalwa lama a ya humesa n'hweti yin'wana na yin'wana eka matsalwa lama a nga ma vitanaThe Anti-Empire Report lama a ma rhumela hi tiemeyili. Blum  u hlamusele xikongomelonkulu xa vutumi bya yena tani hi: Loko a nga koti ku heta American Empre kambe a kota ku yi nonokisa no yi tsotsombisa eka matirhelo ya yona ya vubihi . Ku ringeta ku vavisa xihontlovila lexi xa vubihi. Xihontlovila lexi xa vubihi ku nga American Empire, xa vavisa no twisa matiko ya misava ku va va ngopfu no onhetela emisaveni hinkwayo.

Ekusunguleni ka 2006, Blum ku ve ku tsariwa hi yena ngopfu eka vamahungu loko Osama bin Laden a humesile xitatimende lexi a nga xi hangalasela hinkwavo eka public statement laha a nga tshaha eka matsalwa ya Blum no byeletela vanhu leswo vanhu va Amerika hinkwavo va fanele ku hlaya buku ya Blum ya nhlokomhaka leyi nge: Rogue State: A Guide to the World's Only Superpower. Hikokwalaho ka xitatimende lexi xa Osam bin Laden, nxavo wa buku leyi wu ve wu tlakuka swinene . Ndzi ve hlamala ngopfu no tshuka ku twa leswi Osama bin Laden a nga swi vula, Blum a nyiketa miehleketo. A ndzi tsakile. Ndzi swi tivile leswaku leswi swi ta pfuneta nxaviso wa buku, na swona a ndzi nga karhatekangi hi leswo xana i mani loyi a a vule marito lawa. Loko a ri na miehleketo  yo fana na ya mina yo venga mafambiselo yo biha ya pholisi ya US eka matiko man'wana, a ndzi nga ta holova na yena hi ku va a byerile vanhu ku hlaya buku ya mina. Ndzi ehleketa leswo i mhaka leyinene leswo u na miehleketo yo fana na ya mina eka mhaka leyi ya vubihi bya pholisi ya Amerika eka matiko man'wana  Eka ku amukeriwa ka buku ya mina hi Bin, leswi swi fana na ku amukeriwa ka buku ya mina hi munhu wo tiveka wo fana na Oprah book. ku angula Blum eka mhaka leyi. Eka inthavhyu leyi a nga va na yona eka MSNBC Countdown, u vule leswo: Hi ntiyiso wa mhaka, leswi vangelaka rivengo ra matheroristi eka Amerika, i pholisi ya tihanyi eka matiko man'wana. I swilo swa tihanyi leswi hi swi endleka eka matiko man'wana leswi endlaka leswo matiko ya misava ya venga mafambiselo ya hina eka vona. Leswi swi vuriwaka hi va ntsindza wa White House na leswi va hi byelaka swona leswo vanhu va venga nchunxeko na xidimokrasi xa hina, leswi va swi vulaka va ntsindza, i propaganda ya mavunwa ntsena.

Hi ti  ta Meyi 22, 2006 eka tsalwa ra nhlokomhaka leyi nge, Come Out of the White House With Your Hands Up, Blum u tsale leswo, Ku sukela loko bin Laden a bumabumele leswo vanhu va Amerika va fanele ku hlaya buku ya mina hi ti 19 ta Januwari (Sunguti), a ndzi si tshama ndzi rhambia na kan'we lomu tikholichi ku ta nyiketa mimbulavulo. . . . Hambiloko hakanyingi, nkarhi lowu wa Januwari-Meyi wu va ka nkarhi lowu ndzi tshamaka ndzi ri bhizi ngopfu hi wona ku nyiketa mimbulavulo eka tikhempasi ta tikholichi.

Blum u love hi ti 9 ta Disemba (N'wendzamhala), 2018 a a ri eArlington, Virginia u love hi ku tsandzeka ka tinso kidney failure ku tirha kahle, a a ri na malembe ya 85 na swona a a vavisekile endzhaku ka ku wa eka apartment eka tin'hweti timbirhi ta ku hundza.




#Article 221: Thomas Chauke (307 words)


Thomas Hasani Shinyori Chauke (4 Nyenyenyani 1952) i nqambhi na muhumelerisi wa vunanga wa le Afrika Dzonga.  Chauke urhwexiwe vu dokodela eka tindzimi ta Afrika, hikwalaho ka leswi a hoxeke xandla eku akeni ririmi ra Xitsonga hi vunanga byakwe .

Chauke u tswariwe e mugangeni wa Salema ( e Saselamani ) lowu kumekaka e xifundzheni xa Limpopo, e Afrika Dzonga. U sukele xikolo ahari a phurayimari, leswaku a ya sungula ntirho e femeni yo gaya mapa, edorobheni ra Heidelberg, e xifundzheni xa Gauteng, hi lembe ra 1969. Kusika kona u rhurhele e Alexandra hi lembe ra 1971, laha a tirheke ku hlayisa tindzhawu to hlambela na swirhapa swo tlanga thenisi, e dorobheni ra Sandton. Uhlanganile na malume wakwe loyi a a ri muchayi wa katara ya vunanga bya xitsonga, loyi a n'wi dyondiseke ku chaya. Endzhaku ka malembe mangari mangani, Chauke u thlelele e kaya laha a sunguleke ku ti hanyisa hi ku lunghisa swiya-nimoya, hi lembe ra 1978. Chauke anase a catile naswona arina n'wana.

Chauke una kwalomu ka malembe ya kutlula 34 ari karhi aqambha, a hlela no yimbelela vunanga bya Xitsonga, naswona humese ti Albhamu leti landzelaka. 




#Article 222: Huvo ya ririmi ra Xitsonga (278 words)


Huvo ya ririmi ra Xitsonga (Xitsonga language board), i huvo leyi ayi rhangela no kongomisa vutsari na tidyondzo ta ririmi ra Xitsonga kusukela hi lembe ra 1938 kuya eka lembe ra 1994. Hilembe ra 1995, huvo leyi kuhlanganisa na tihuvo ta tindzimi tin'wana ta tiko, ti hangalasiwile naswona kusimekiwa Huvo ya tindzimi ta tiko ra Afrika Dzonga (PANSALB). Ntirho wa huvo leyi akuri ku kongomisa na kulangutela tindlela leti ririmi ra Xitsonga ritirhisiwaka hi ximfumo, ngopfungopfu eka kutsala na kukandziyisa matsalwa na tibuku kuhlanganisa na vuhundzuluxeri. Kuve na swivilelo swohlaya mayelana na vuswikoti bya ku fikelela tipakani leti huvo yi tivekeleke tona.

Varhumiwa va kereke ya Swisi va hoxe xandla eka matshalatshala yo aka no simeka matsalele ya ririmi ra Xitsonga. Varhumiwa lava vasimekile mapeletele ya Xitsonga vathlela va tsala tibuku ta swiletelo leti tirhisiweke kudyondzisa eswikolweni swavurhumiwa. Vafundhisi Berthoud na Creux, vafikile va tshama exikarhi ka rixaka ra Vatsonga eka lembe ra 1873 naswona va hundzuluxile Bhibhele na tinsimu ta vukhongeri eka ririmi ra Xitsonga varikarhi va pfuniwa hi n'wanuna wa muchangana loyi a a tiviwa hi ra Zambiki, loyi a a vulavula Xitsonga xa Xinkuna.

Buku yo sungula kukandziyisiwa hiririmi ra xitsonga kuve Buku ya Tšikwembo tšinwe ni Tisimo ta Hlengeletano (1883), ivi ku landzela tin'wana tibuku ta vukhongeri. Varhumiwa vatikarhatile ku aka ririmi ra Xitsonga leswaku riva ririmi leritsariwaka, naswona vaxopaxope xivumbeko xa ririmi kuya hi mavulavulele na mapeletelo ya kona. Varhumia vatsarile no tirhisa tibuku leti landzelaka kuletela tidyondzo hi ririrmi ra Xitsonga:

Hakunene, vuleteri na tidyondzo ta vatsonga a ti kongomisiwa hi varhumiwa kufikela eka lembe ra 1938 loko kuta simekiwa huvo ya ririmi ra Xitsonga ehansi ka ndzawulo ya dyondzo ya Transvaal.




#Article 223: Tito Mboweni (843 words)


Tito Titus Mboweni (u velekiwe hi ti 16 Nyenyankulu 1959) eka nkarhi wa sweswi, i Holobye wa swa Timali eAfrika Dzonga ku nga South Africa. Mboweni u ve Mugavhenara wa vunhungu wa South African Reserve Bank na Muntima wa sungula ku va eka xiyimo lexi eAfrika Dzonga. U funghisiwe ku va Holobye wa ta Timali ku sukela hi ti 9 Oktoboro 2018, ku landza endzhaku ka loko Nhlanhla Nene a surile ku va eka xiyimo lexi.

Mboweni hi wun'wana wa vasunguri va vuvekisi bya timali bya vabuti va ka Mboweni leyi ku nga Mboweni Brothers Investment Holdings na mutsundzuxi wa international advisor of Goldman Sachs International. U langiwe ku va non executive Director wa Afrika Dzonga eka New Development Bank (BRICS Development Bank).

I n'wana lontsongo eka vana vanharhu, Tito Mboweni  u velekiwe hi ti 16 ta Machi (Nyenyankulu) 1959. U kulele eTzaneen eka ndhawu leyi khale a yi vitaniwa Xifundzhankulu (Provhinsi) ya Transvaal. U dyondze eYunivhesiti ya N'walungu (University of the North) exikarhi ka malembe ya 1979 na 1980, laha a rhejistarele tidyondzo ta where Bachelor of Commerce degree.  A nga hetangi tidyondzo leti kona, kutani a suka Afrika Dzonga a ya eka exile hi lembe ra 1980.

Loko a ri eLesotho, u ve a joyina nhlanano wa African National Congress (ANC), leyi sweswi ku nga nhlangano lowu fumak eAfrika Dzonga, na swona a va na mafulufulu swinene eka nhlangano ehansi ka swiyimo swo hlayanyana. U ve a humelela tidyondzo ta Bachelor of Arts (Hons) eka economics na political science kumbe sayense ya swa tipolitiki eNational University of Lesotho hi 1985. Hi 1988 u humelele tidyondzo ta Master of Arts in Development Economics eUniversity of East Anglia eNghilandi..

Tito Mboweni u ve Holobye wa ta Mintirho ku sukela hi Meyi (Dzivamisoko) 1994 ku fikela hi Julayi 1998 eka khabinete ya Mupresidente wa South African ku nga tatana Nelson Mandela. Loko a nga si vekiwa tani hi Holobye wa ta Mintirho, a a ri, Xandla xa Nhloko ya Department of Economic Policy ku nga ndzawulo ya pholisi ya ikhonomi eka nhlangano wa ANC. U ve a tlhela a yimela ANC eka swiyenge swo hambana hambana endzeni ka tiko na le ka matiko ya misava He also represented the ANC. Tito Mboweni a a ri xirho xa Huvonkulu ya tiko ku nga ANC's National Executive and National Working Committees na swona a a ri mutshami-xitulu wa National Executive Committee's Economic Transformation Committee, leyi a yi kunguhata ku endliwa no hluvukisiwa ka tipholisi ta ikhonomi ta ANC. Loko a ha ri Holobye wa ta Mintirho, u ve a rhangela ntirho wa ku endliwa na nawu lowuntshwa wa ta mintirho endzhaku ka mfumo wa Xihlawuhlawu.

U ve wun'wana wa varhangeri matiko ya misava eka  World Economic Forums va mikarhi ya mundzuku hi 1995.

Hi 1997 Tito Mboweni u ve a langiwa ku va nhloko ya Ndzawulo ya ta Pholisi ya ANC lowu a wu langutana no fambisa no longoloxa kahle tiprosese na mafambiseloya swa pholisi swa ANC. Endzhaku ka ku joyina South African Reserve Bank, u ve a rhizayina eka swiyimo swa yena leswi a langiwe ku va eka swona eka ANC.

U joyine banginkulu ya South African Reserve Bank hi Julayi 1998 tani hi Mutsundzuxi wa mugavhenara ku nga Governor. Hi tai 8 ta Agasti 1999 u ve a teka xiyimo xa ku va mugavhenara endzhaku ka Dr. Chris Stals tani hi Mugavhenara lontshwa wa banginkulu ku nga Governor wa Reserve Bank. Hi nkarhi wa ku va mugavhenara, u ve a xiximiwa hi xiyimo xa ku va Profesa wa Economics eyunivhesiti ya Afrika Dzonga ku nga University of South Africa eka malembe ya 2000 ku fikela 2003. University of Natal yi n'wi xixime hi digri ya vudokodela ku nga Doctor of Economics, honoris causa. Digri leyi, u nyikiwe yona hi lembe ra 2001. Mugavhenara u hlawuriwe ku va Muchanselara wa University of the North-West kutani a vekiwa eka xiyimo lexi xa Vuchanselara ximfumo hi ti 23 Februwari 2002. Kasi University of Stellenbosch yi lange Mugavhenara tani hi Professor Extraordinary eka Economics nkarhi wa ku sukela hi ti 1 Apreli 2002 ku fikela 31 Machi 2005. Asia School of Business yi lange Mboweni eka Bodo ya Vagavhenara ku nga Board of Governors hi 2015. U landzeriwe eka xiyimo lexi xa vugavhenara hi manana Gill Marcus loyi a nga va Mugavhenara hi ta 9 ta Novhemba 2009.

Hi Juni (Khotavuxika) 2010, Mboweni u langiwe ku va mutsundzuxi eka xiyenge xa matiko ya misava ku nga  Adviser eka Goldman Sachs International, laha a nyiketa switsundzuxo eka swa tiophochuniti ta nhluvukiso wa mabindzu, kasi a langutana ngopfu na ndhawu ya Afrika Dzonga ku nga South Africa na Sub-Saharan Africa.

Hi 2015, Mboweni‚ u vekiwe ku va muprofesara hi xiyimo xa vuxiximiwa ku nga honorary professor eka School of Economic and Business Sciences e- University of the Witwatersrand.

Hi ti 9 ta Okthoba 2018, Mboweni u languwe hi Mupresidente Cyril Ramaphosa tani hi Holobye lontshwa wa ta timali wa Riphabliki ya Afrika Dzonga, ku sukela hi wona nkarhi wolowo hi xihatla ku landza ku tshika entirhweni ka holobye Nhlanhla Nene.




#Article 224: Zwelakhe Sisulu (1564 words)


Zwelakhe Sisulu (17 N'wendzamhala 1950 – 4 Nhlangula 2012) a a ri mutsari wa mahungu wa wantima wa Afrika Dzonga, muhleri, na musunguri wa nyuziphepha. A a ri president wa nhlangano wa Writers' Association of South Africa, leyi ka ndzhaku yi nga va Black Media Workers Association of South Africa (kumbe Mwasa), na swona u ve murhangeri wa xitereke lexi nga teka lembe hinkwaro hi lembe ra 1980 laha vatsari (tijenalisti) ta vantima a ti lwela leswo va kuma miholo leyinene. U ve wun'wana wa vaxanisiwa hi mfumo wa xihlawuhlawu eAfrika Dzonga, na swona u ve a bohiwa kanarhu hikokwalaho ka ntirho wa yena wa vutsari bya mahungu. Endzhaku ka loko mfumo wa Xihlawuhlawu wu herile, u ve muofisarankulu eka nhlangano wa swa vuhaxi bya Afrika Dzonga ku nga  South African Broadcast Corporation.

Ndyangu wa ka Sisulu wu tiveka swinene hi xiavo xa wona xa ku lwa na mfumo wa Xihlawuhlawu eAfrika Dzonga. A a ri n'wana wa nhenha yo lwa na mfumo wa Xihlawuhlawu, na xirho xa nhlangano wa African National Congress vatswari vakwe ku nga Walter Sisulu na Albertina Sisulu. A a ri makwavo wa Max Sisulu, Xipikari wa Huvo ya Palamende ya Tiko, naLindiwe Sisulu, loyi a a ri Holobye wa Vatirhela Mfumo na Vufambisi. Tatana wa yena u ve a nyiketiwa xigwevo xa ku tshama vutomi bya yena hinkwabyo ejele, lexi a nga gweviwa xona hi lembe ra 1964 loko Zwelakhe Sisulu a ri na malembe ya 13 ya vukulu.

Sisulu na nsati wa yena Zodwa va ve na vana va majaha vambirhi (2) na nhwana wun'we (1).

Zwelakhe Sisulu u sungule ntirho wa yena wa vutsari bya mahungu ku nga journalism hi 1975 loko a sungule ku tirha tani hi mudyondzi wa ntirho eka va  South African Associated Newspapers. Endzhaku ka sweswo u ve mutsari wa mahungu (journalist) eThe Rand Daily Mail laha a tsala ngopfu hi timhaka ta mpfukelo wa mfumo wa vana va xikolo wa Soweto uprising hi lembe ra 1976 na swona u tirhe kwalaho ku fikela hi lembe ra 1978. A a ri muhleri wa mahungu wa phepha ra Sunday Post (South Africa) ku fikela laha a nga pfariwa nomu (ku beniwa) hi lembe ra 1980. Loko a ha tirha eSunday Post, u ve a gweviwa ku ya ejele hi ku ala ku paluxa xihlovo xa vutivi xa mahungu ya wun'wana wa vaviki va mahungu, na swona u ve murhangeri wa xitereka xa vaviki va mahungu hi lembe ra 1980 kasi xitereka lexi xi endle leswo a beniwa no siveriwa ku endla ntirho wa journalism malembe yo hlayanyana. Endzhaku ka ku va a khotsweriwe endlwini yakwe, u ve a kuma basari ya  Nieman Fellow. Endzhaku ko heta fellowship hi lembe ra1985, u ve a tirhela Sowetan. Hi lembe ra 1986, u sungule nyuziphepha ya New Nation (leyi yi nga tshika ku tirha hi ti 30 Meyi 1997), loko a nga si khomiwa hi maphorisa na swona a hoxeriwa ejele handle ko tengisiwa nandzu, tani hi xiyenge xa nawu wa nkarhi wolowo wo bohetela vanhu handle ko tengisiwa, lowu a wu vuriwa emergency laha ku nga khotsiwa vanhu vanyingi swinene hi mfumo wa xihlawuhlawu eAfrika Dzonga hi nkarhi wolowo. Nyuziphepha leyi a nga yi sungula, a yi fambisana swinene na nhlangano wa  African National Congress, na swona eka mashead ya yona a yi ri na marito lama nge: The media of the powerless. (Midiya ya lava va nga hava matimba). Eka nkarhi wolowo, a ku ri nyuziphepha yikulukumba ya vantima eAfrika Dzonga hi nkarhi wa kona. Endzhaku ka ku ntshunxiwa ekhotswene endzhaku ka malembe mambirhi ya ku khotsiwa handle ko tengisiwa, na la ndzhaku ka loko ANC yi pfumeleriwile, Sisulu u ve a tirha ehansi ka Nelson Mandela tani hi matsalani wa mahungu wa yena, na swona u ve mudayirektara wa swa mahungu wa African National Congress.

Endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu eAfrika Dzonga, Sisulu u ve nhloko ya swa vuhaxi bya Afrika Dzonga ku nga South African Broadcast Corporation in 1994.

Endzhaku ka ku tirha eSABC, Sisulu u sungule khampani ya New African Investments Limited, leyi yi tiviwaka tani hi bindzu ro sungula ra vantima  no hlomisa vantima hi matimba leri ri nga tsarisa tani hi bindzu ra vantima eJohannesburg Stock Exchange. Tin'wana ta tikhampani ehansi ka leyi a ku ri khampani ya ku phabhulixa (vukandziyisi) ya David Philip, Soweto TV na Primedia Broadcasting.

Zwelakhe Sisulu a a balansa ntirho wakwe wa journalism a mafulufulu ya ku lwa na mfumo wa xihlawuhlawu loko a ha tirha eThe Rand Daily Mail. Hi lembe ra 1977, u ve presidente ya nhlangano wa Writers' Association of South Africa. Tani hi presidente u ve a rhangela machi ya vatsari va mahungu va vantima na vatsarikulobye, kutani a va a khomiwa a ya jele xinkadyana. Muhleri wa Sisulu u n'wi holovisile hi nhlamuselo ya yena ya leswo a a tirhisa ntshunxeko wa yena wa ku tihlanganisa na vatsari van'wana. Muhleri wa yena, u n'wi byele leswo, Ntirho wa wena a hi ku macha, kambe ku tsala.

Sisulu u ve a tiviwa eka matiko ya misava ro sungula eka nandzu lowu a wu ri mayenana na ku landzeleriwa no salasariwa endzhaku ka vatsari va mahungu va vantima leswi swi endliwa hi vamfumo wa xihlawuhlawu. Loko a ri muhleri wa Sunday Post hi 1979, Sisulu u ve a tlhomiwa swivutiso hi va mfumo wa xihlawuhlawu hi xihlovo xa mahungu lexi xi nga tirhisiwa hi mutsari wa mahungu Thamsanqa Gerald Mkhwanazi. Sisulu u ve a khotsiwa ejele tin'hweti ta nkaye hi ku ala ku tirhisana na maphorisa eka mhaka leyi. Ku ve ro sungula laha maphorisa ya nga pfumela leswo ya rhekhoda tinqingho ta vatsari va mahungu exihundleni, leswi maphorisa a ya swiendla swinene hi nkarhi wolowo na swona vanhu vanyingi a va sola swinene leswo maphorisa ya endla leswi leswi.

Zwelakhe Sisulu a a ri murhangeri wa yuniyoni ya vatirhi hi nkarhi wa xitereka xa Mwasa laha vatsari va mahungu va vantima a va terekela ku kuma miholo leyinene, hi lembe ra 1980. A ku ri xitereka xo sungula xa vatsari va mahungu va vantima.  Endzhaku ka loko xitereka xi herile, u ve a lahlekeriwa hi ntirho wa yena, na swona a beniwa a nga ha pfumeleriwi ku endla ntirho wa journalism, na swona a khotseriwa endlwini ya yena laha a nga pfumeleriwi ku tihlanganisa na vanhu van'wana malembe manharu ku fikela hi lembe ra 1983. Ku khomiwa ka Zwelakhe Sisulu hi ti 30 ta Juni 1981, swi ve swi hlanganisiwa na milawu ya vusirheleleki bya xihlawuhlawu ku nga  Internal Security Act. Varhangeri van'wana lava va nga khotsiwa ehansi ka milawu leyi a ku ri va Phil Mtimkhulu, Mathatha Tsedu, Subri Govende na Joe Thloloe.

U ve ehansi ka basari ya Nieman Fellow ku sukela hi 1984–1985.

Zwelakhe Sisulu u khomiwe ka mbirhi hi 1986.

Maphorisa ya n'wi khome ekaya ka yena ro sungula hi ti 27 Juni 1986. Ka ndzhaku Sisulu u ve a vula maphorisa lama tani hi tinsulavoya leti hlomeke. Mfumo wu ve wu tivisa ku khomiwa ka yena endzhaku ku vhiki. Vanhu vanyingi va muxe ka matiko va ve va kombisa ku vilela hi ku khotsiwa ka yena no susumeta leswo u fanele a ntshunxiwa, minhlangano leyi yi nga endla xivitanelo xa ku ntshunxiwa ka yena a ku ri minhlangano yo fana na American Society of Newspaper Editors (ASNE). U ve a ntshunxiwa hi ti 18 ta Julayi 1986.

Zwelakhe Sisulu a ve a langiwile tani hi mudayirektara wa Bodo ya nhlangano lowuntshwa wa ARTICLE 19 hi nkarhi wa ku khomiwa ka yena ra vumbirhi hi ti 12 ta Disemba 1986. U ve a khotsiwa handle ko tengisiwa a khotsiwa eJohn Vorster Square laha a ku pfaleriwe kona na vakhotsiwa van'wana va ku lwa na mafambiselo na mfumo wa xihlawuhlawu. Nhlangano lowu wu endla xiyimo xa yena xa ku khotsiwa tani hi pfhumba ra wona ro sungula. U ve a ntshunxiwa endzhaku ka malembe mambirhi kambe lomo a ntshunxiwa a nga pfumeleriwangi ku ya emahlweni na ntirho wa yena wa vuviki bya mahungu. Endzhaku ka malembe, u ve a vula leswo ku hangalasiwa ka mahungu ya ku khotsiwa ka yena hi va minhlangano yo fana na e ARTICLE 19 hi nkarhi lowu a khotsiwile, swi ve swi poisa vutomi bya yena .

U ve mufambisi nkulu ku nga CEO wa swa vuhaxi bya Afrika Dzonga ku nga South African Broadcasting Corporation ku sukela hi Septembere 1994 ku ya eka 1997. Ehansi ka vurhangeri bya Sisulu eka Afrika Dzonga ya xidimokrasi, SABC yi kunguhatiwe hi vuntshwa no vikiwa ximfumo nakambe hi ti 4 ta Februwari 1996. Ku ve na ku kwetlembetana hi ku aviwa ka swihlovo swa swipfuneto eka tindzimi tin'wana handle ka ririmi ra Xibunu (ra Afrikaans) leri a ku ri rona leri a ri kuma ku voneleriwa swinene ku tlula tindzimi tin'wana ehansi ka mfumo wa Xihlawuhlawu.

Ka ndzhaku Sisulu u ve a langiwa ku va mukhomixinara ku endla vulavisisi hi ku siveriwa ka mahungu man'wana, ku nga censorship eSABC, leswi swi nga vikiwa hi ndlela ya xihundla hi John Perlman.

Sisulu u ve a nyikiwa awadi ya Order of Mapungubwe - Gold, endzhaku ka ku lova ka yena hi posthumously for ntirho wa yena wo hlamarisa swonghasi na ndzima leyi a nga yi tlanga eka khwaliti ya vuviki bya mahungu no humesela erivaleni tihanyi ta mfumo wa xihlawuhlawu xikan'we na ku khutaza vun'we bya vanhu va mianakanyo yo hambana hi swa tipolitiki leswo va lwela ntshunxeko.)




#Article 225: Makhosi Khoza (339 words)


Makhosi Busisiwe Khozai Mu-Afrika Dzonga wa n'watipolitiki na loyi a a ri Xirho xa Palamende xa vandla ra ANC loyi a nga tirha tani hi mutshama-xitulu wa Portfolio ya Vutirhela-Mfumo na swa Tihofisi (Public Service and Administration). Khoza u tirhe eka Portfolio Committee ya Economic Development (Nhluvuko wa swa Ikhonomi). U tiveke ngopfu hi ku byela mupresidente Jacob Zuma leswo a suka eka xiyimo.

U na digri ya PhD eka Public Administration na digri ya master's eka Social Science (Policy and Developmental Studies) yo huma eUniversity of Witwatersrand. I fellow eka nhlangano wa Aspen Global Leadership Institute.

Hi ku va na xipiriyoni eka mfumo na tikhampani, Khoza u tirhe eka Portfolio Committee ya Economic Development tani hi xirho xa  Palamende ku sukela  hi ti  4 Septembere 2017 ku fikela hi ti 21 Septembere ta lembe relero. Na swona a a ri xirho xa African National Congress (ANC), National Assembly, na xirho xa  AdHoc Committee xa ku langutana na ku langiwa ka Musirheleri wa Vanhu ku nga Public Protector. Hi ti 21 ta Septembere 2017, Khoza u tivisile ku rhizayina ka yena eka  ANC leswo a ta joyina matshalatshala yo lwa na mikhuva yo bola eka swa timali ta mfumo eAfrika Dzonga.

Hi ti 1 ta Disemba 2017, Khoza u tivisile leswo u ta sungula vandla lerintshwa ra tipolitiki, vito ra rona ku nga African Democratic Change leri a ri ta vumbiwa hi mintlawa ya  16 mintlwa leyitsongoya tipolitiki. Khoza u ve a rhizayina eka vandla ra African Democratic Change hi ti 22 Epreli 2018.

Khoza i musunguri wa ririmi ra alfabete hi ku landza sisteme ya nandzeleriso leyi yi pfunaka ku dyondza ririmi ra  XiZulu. Khoza u tsarile buku ya textbook leyi yi tirhaka ku va xiseketelo xo tiya xa vutiviti eka swa lingwistiki hi ku tivisa mimpfumawulo yintshwa leyi landzelelanaku ku nga , Ubantu isiZulu Alphabetical Logic Order (UZALO). Buku ya yena ya textbook yi tirha tani hi makombandlela na thulusi ra tindzimi timbirhi leyi yi nga tirhisiwaka tani hi ndlela yo twisisa tindzimi ta Bantu to hambana-hambana.




#Article 226: Frene Ginwala (777 words)


Frene Noshir Ginwala (u velekiwe hi ti 25 Dzivamisoko 1932) a a ri mutsari wa mahungu (jenalisti) wa Afrika Dzonga a tlhela a va n'wapolitiki loyi a nga va Xipikara xa Huvo ya Palamede ya Afrika Dzonga ku sukela hi 1994 kuya eka 2004. Ginwala i Mu-Indiya wa Afrika Dzonga loyi a a ri wa vaaki va Parsi-Indian va le vupeladyambu bya Indiya. U dyondzerile tidyondzo ta DPhil eLinacre College, Oxford.

Ginwala u ve a langiwa ku va muchanselara wa University of KwaZulu-Natal hi Epreli 2005. Hi wun'wana wa vamanana va mune ntsena va nga Tichanselara eAfrika Dzonga.

Ginwala u tsale tibuku to hlayanyana leti langutanaka na swa muzavalazo wo lwa na nkala vululami. Hikokwalaho ka matshalatshala ya yena, u xiximiwe hi tiinstituxini to tala ta matiko ya misava na ta kwala na mimfumo.

Hi ku tirhisa ku ka a nga tiveki, u tlange ndzima ya nkoka swinene ekusunguleni tindlela to baleka ta xihundla ta varhangeri va ANC na tikheyidara eka nkarhi wa ndzhakunyana ka ku dlayeteriwa ka vanhu eSharpeville na ku humesiwa ka nawu wa mfumo wa xihlawuhlawu wa xiyimo xa xihatla ku nga State of Emergency (SOE) hi 1960. Varhangeri lava a va katsa Xandla xa Presidente wa ANC ku nga Oliver Tambo na Yusuf Dadoo, varhangeri vambirhi va mapfhumba ya ntshunxeko. U ve a kondletela na tiyindlu kumbe tindhawu to tshama ta xihundla to sirheleleka eka lava a va fanele ku sala endzeni ka tiko. Ginwala a hamba a chayela movha wa varhangeri va NIC (Natal Indian Congress) ku nga Monty Naicker na J. N. Singh, lava a va tirha hi xihundla endzhaku ka loko va balekele ku khomiwa hi maphorisa. Swileriso swa vona a ku ri ku famba-famba na tiko eka xifundzhankulu (provhinsi) ku lavana na timali to seketela mindyangu leyi a yi sele evuswetini endzhaku ka loko ku khomiwe vawundli va yona ehansi ka nawu wa SOE lowu wu nga va etikweni tin'hweti ta ntlhanu.

Emakumu na yena u boheke ku sukela Afrika Dzonga ekuheleni ka lembe ra 1960, hi ku tirhisana na Tambo na Dadoo, va sungule hofisi ya ANC eDar es Salaam, Tanganyika leyi a yi ri hansi ka mfumo wa Vukoloni bya Brithani ku fikela hi ti 9 Disemba 1961. Ku susiwa ka mfumo wa Zanzibar hi 1963 swi pfule ndlela ya leswo ku sunguriwa mfumo wun'we lowu hlanganeke wa United Republic of Tanzania hi 1964. Na le handle ka ANC, u ve a endla na mintirho yin'wana yo anama eka migingiriko yo tala. A a dyondzisa valeteriwa va tidiplomati eOxford University, u tlhele a dyondza, a tsalela va midiya vo hlayanyana eUK vo fana na BBC. 
Frene Ginwala u pfunete ngopfu eka ku sunguriwa ka sisteme ya vuhlanganisi eRiphabuliki leyintshwa ya Tanzania na Zanzibar. Hi ku komberiwa hi Presidente Julius Nyerere, u ve muhleri wa le henhla wa nyuziphepha ya masiku ku nga  Standard, na Sunday News. Eka nkharhi hinkwawo lowu a a ri evuhlongoriweni (eka exile) laha (a nga vuya kona eAfrika Dzonga hi 1991) a famba na matiko ya misava a va byela hi maxangu ya ku xanisiwa ka vantima hi mfumo wa xihlawuhlawu na pfhumba ro lwa na xihlawuhlawu. 

Ginwala u na titayitela ta xiakhademiki to huma eka tiyunivhesiti to hlayanyana ta Afrika na matiko ya muxe ka malwandle. U ve barrister eka nawu, a va n'wamatimu, n'wasayense eka tipolitiki, no va na doctorate ya filosofi leyi a nga yi kuma eOxford University.

Eka nhlawulo wo sungula wa tiko wa xidimokrasi wa 1994 eAfrika Dzonga, Frene Ginwala u hlawuriwe ku ya ePalamende. U langiwe hi khokhasi ya ANC ku va Xipikara xo sungula xa munhu xa xisati eka Yindlu ya palamende. U ve eka xiyimo lexi exikarhi ka 1994 ku fikela 2004. 
Endzhaku ka loko a tekile mpecheni eka ku va xipikara, u ye emahlweni no tirha eka minhlangano yo hambana hambana ya matiko ya misava. ku katsa na minhlangano leyi nga hansi ka UN, ku va Trustee ya Nelson Mandela Foundation na ku va Muchanselara wa University of KwaZulu Natal.

Presidente Thabo Mbeki u lange Ginwala hi ti 30 ta Septembere 2007 ku endla ndzavisiso hi ku faneleka ka  Vusi Pikoli's ku va eka xiyimo xa ku va Mudayirektara wa Vuchuchisi bya tiko.. U ve a kuma Pikoli a ri eka xiyimo lexinene, kambe u sorile swinene Dayirektara Jenerali wa Ndzawulo ya Vululami na Vumbiwa, Muadvhoketi Menzi Simelane, loyi a nga kuma vumbhoni bya yena byi ri lebyi kanatanaka na lebyi byi nga ri ku ntiyiso no va e nawini.

U tlhele a va na marito ya vukarhi eka Jacob Zuma hi ku langa ka yena Simelane eka xiyimo xa ku va mudayirektara wa Vuchuchisi bya tiko ku nga National Director of Public Prosecutions.




#Article 227: Sho Madjozi (856 words)


Maya Christinah Xichavo Wegerif (Uvelekiwe 9 Mudyaxihi 1992), loyi a tivekaka hi ra Sho Madjozi, i nqambhi, mutsari, mutsari wa vunanga na muthlokovetseri wa le tikweni ra Afrika Dzonga. Madjozi urhangisa ndhzavuko wa Xitsonga eka vunanga na ndhuma yakwe. 

Madjozi ukumile ndhuma endzhaku ka loko a humelerise alibhamu yakwe ya madyondza leyi thyiweke Limpopo Champions League, leyi pfanganiseke mixaka yo hambana ya vunanga ku hlanganisa hip hop na vunanga bya Xitsonga.

Maya Christinah Xichavo Wegerif u velekiwe hi ti 9 ta Mudyaxihi 1992, emugangeni wa Shelly, Limpopo, Polokwane, naswona i n'wana wa Rosemary Phaweni na Marc Wegerif loyi a a ri mukongomisi  wa nhlangano wo ti yimela lowu a wu pfuna ku koxa miganga ya vona eka mfumo. I wa ndhzavuko lowu pfanganeke tani hileswi mhani wakwe anga mutsonga kasi tata wakwe a ri karhi apfa e tikweni ra Swidini. Madjozi u kurisiwe hi mana wakwe, endzhaku ka ku hambana ka vatswari vakwe. Madjozi una ndzisana eka mana wakwe. Tata wakwe uve na maendzo yo hlaya etikweni nkulu ra Afrika, naswona thlele a tirha e tikweni ra Tanzania laha a tirheke eka nhlangano ya Oxfarm, kunga laha Madjozi a yeke aya tshama kona loko ahari eka malembe ya kondlo andzidyi. Uthlele a tshama xinkadyana e tikweni ra She also spent some time in Senegal. 

Endzaku ko heta tidyondzo takwe ta xikolo e tikweni ra Tanzania, Madjozi u nyikiwe sagwati ra tidyondzo kuya leteriwa e Mount Holyoke College e South Hadley, Massachusetts, e tikweni ra Amerika laha aa dyondzeke ti dyondzo ta vutsari na ta tiko-nkulu ra Afrika. Hi wona nkarhi lowu a sunguleke ku tsala vuthlokovetseri ari karhi a tirhisa vito ra vutsari ra MayaThePoet. Swithlokovetselo na vutsari byakwe a swi voyamela eka swa tipolotiki, vumunhu na rixaka. Madjozi uthlelele e tikweni ra Afrika Dzonga lahal ayiseke e mahlweni na Yunivhesithi ya Afrika Dzonga (UNISA), laha a thleleke a tsalela tinqhambi talaha tikweni vunanga. Endzhaku ko thlelela e Afrika Dzonga, u sungule ku yimbelela no qambha vunanga a ri karhi a tirhisa vito ra vuqambhi ra  Sho Madjozi. Madjozi usungule ku tiveka loko atava a tirhisana na nqambhi leyi tivekaka ya rap kunga Okmalumkoolkat eka risimu leri nge Ngiyashisa Bhe na leri thlomiweke risiva leri nge, Gqi.

Hi Dzivamusoko wa 2017, Madjozi u sungule kutlanga eka ntlango wa Thelevhixini wa Mzansi Magic eka drama ya Isithembiso. U tlangile ari  Tsakane Mboweni – ximunuhatwa lexi a xihisekela tipolitiki ta machudeni.

Madjozi u humelerise Albhamu ya madyondza, Dumi HiPhone leyi a yi ayi endlenke na PS DJz, hi Dzivamisoko 28, 2017 naswona yi ve yi tsakeriwa swinene hi xitshungu. Hambi swiritano risimu leri ari hoxiwanga eka alibhamu yo hetelela leyi humesiweke. Uthlele avonaka eka nxaxamelo wa vunanga wa DJ Maphorisa  eka BlaqBoy Music Presents Gqom Wave (2017) laha ahlanganyeleke ku humelerisa risimu leringe Probleme. Hi ti 9 ta Nyenyankulu, 2018, u humese risimu ro rhangela leringe Huku eka alibhamu yakwe yo sungula ya Limpopo Champions League. Hi 27 ta Khotavuxika, 2018, Trace Urban South Africa yi tivise vuxaka na Madjozi, naswona yi thlela yi n'win endla murhumiwa wa TRACE Mobile leyi yi nga khampani ya tinqingo. Hi Mhawuri, Madjozi xikan'we na muyimbeleri-kuloni Chris Martin vativise nothlela va hlamusela tindlela to nghenela Global Citizen Festival: Mandela 100, hi ku tirhisa YouTube vidiyo leyi yi hoxiweke eka inthaneti hi vaka Global Citizen. Endzhaku ka swona hi ti 2 ta N'wendzamhala, 2018, Sho Madjozi u humelele a thlela ya ya cina eka Global Citizen Festival: Mandela 100 leyi a yi rhangeriwe hi Beyonce and Jay-Z.

Limpopo Champions League, kunga albhamu ya Madjozi' ya madyondza yi humelerisiwe hi ti 14 N'wendzamhala, 2018. Alibhamu leyi yi thlele yi sekeriwa hi vhidiyo yo koma ya risimu leri nge Trickshot. Hi ti 1 ta Khotavuxika, 2019, Madjozi uhumelele eka swiyenge swimbirhi swa Nqhambi yintswa ya lembe na Alibhamu ya lembe hi nqambhi ya xisati eka masagwati ya South African Music Awards. Uthlele alanghiwa eka swiyenge swa: Vhidiyo hlawulekeke eka risimu ra Huku na Vunanga lebyi hlawulekeke bya Kwaito, Gqom  AmaPiano hi alibhamu ya Limpopo Champions League. Kasi hi ti 23 Khotavuxika, 2019, Madjozi uthlomiwe risiva eka ntsombano wa  BET Awards 2019 aka xiyenge xa Best New International Act.

Madjozi utirhisa vutsonga byakwe eka vunanga na mambalele ya kwe. U ti nyungubyisa a nga ti pfinyingi hi ndzhavuko wakwe naswona u thlanga no cina a mbale sw'ambalo swa xitsonga. Madjozi u cina xibhelani arikarhi a mbale tinguvu erheveni, ivi a cinisa tsheve hindlela leyi tsakisaka vahlaleri.  Mutsari wa ndhuma Kenny Morifi-Winslow u vule leswi landzelaka loko ari karhi a bhumabhumela Madjozi, Ndzi ehleketa leswaku kuna kuhlohlotelana kokarhi loko, swiyenge leswi hi switsakelaka ngopfu hi tinqambhi ta hina kuri wsilo leswi hi ti tumbeteleke swona kumbe leswi hi ringeteke ku swi cinca eka hina vinyi.

Madjozi u tiveka ngopfu hi mahorhele yakwe ya misisi lama hlohloteriweke hi vasati va va Fulani na va Tuareg. Ma horhele lama ma hlohlotele vanwhana na vavasati  e Afrika Dzonga na swiyenge swin'wana swa misava hi lembe ra 2016 loko ata sungula ku tiveka. Uthlele a hlohloteriwa hi tinqambhi ta xisati ta ntlawa wa vunanga wa Boom Shaka, Thembi Seete na mufi Lebo Mathosa, ku hlanganisa na Thandiswa Mazwai.

Wegerif u tshama e Joni.




#Article 228: Cauke (132 words)


Cauke i xivongo lexi kumekaka eka tindzimi ta laha Afrika Dzonga, ku hlanganisa Xitsonga, Xipedi na Xipulana, laha hi ta hlamusela muti wa ka Cauke lowu kumekaka eka ririmi ra Xitsonga. eka Xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swinharhu, kunga Cauke; Mabasa kumbe Xikwalakwala.

Xiphato/ Nhlawutelo ni Nkatsakanyo wo komba vunwe.

Vahlwengwe! 
vata hiku famba 
Xinyori xa humba vinyi va Mati 
Xisaka xa Mipfi Mana wa misava, 
Nyoxi ya Malwandla. 

Loko hi losa Tihosi ta hina hiri: 

Xikoveleeeeeee!   
Xigombe!  

leyi indlela yo kombisa kuti ntsongahata, Ku gimeta xivongo kumbe ku vuya e hansi.

Hi ku ya hi Henri Junod va ka Cauke, va hlayiwa eka rhavi ra Va Hlengwe eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona.




#Article 229: Munghana Lonene FM (181 words)


Munghana Lonene FM i xitichi xa vuhaxi eka swiya ni moya xa SABC (South African Broadcasting Cooperation) xa ririmi ra Xitsonga e Afrika-Dzonga. Xitichi lexi xi haxela vayingiseri lava twaka ririmi ra Xitsonga, naswona nongonoko wa xona wu vumbowa hi mahungu na vunanga hi ku ringana. Xitichi lexi xi hlanganisa vayingiseri eka minongonoko hinkwayo leyi hlanganisaka mahungu, vunanga, tidyondzo, ta mintlangu, maxelo na ta le magondzweni

Tindzhawu ta vuhaxi bya Munghana Lonene FM ti hlanganisa swifundzha swa Gauteng, Limpopo, vuxa bya Mpumalanga and Muzambhiki.

Hi ti 1 ta Nyenyenyani 1965, minongonoko yo sungula hi ririmi ra Xitsonga yi haxeriwe vayingiseri eka khale ka N'walungu wa Transvaal, ku suka e tihovhisini ta vuhaxi ta SABC e Joni, e gonzweni ra, Commissioner Street. Vuhaxi lebyi byi tiveke hi ra Rhediyo Tsonga. Hi ti 1 Nyenyenyani 1984, Rhediyo Tsonga yi thlele yi haxiwa hi magandlati ya xiya ni moya yale xikarhi kusuka e Pietersburg (leyinga Polokwane). Hi ti 1 Mudyaxihi wa lembe rero, vuhaxi byi ndlandlamuxeriwe vayingiseri vale Soweto hi ku tirhisa xihaxi xa fm e henhla ka muako wa SABC e Auckland Park. 




#Article 230: Tshwuka (310 words)


 

Muvala wo Tshwuka i muvala lowunge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo naswona wule kusuhi na gandlati ra rivoningo ra muvala wa Tshopi. Muvula lowu i muvala waxisimeko eka nkongomiso wa mavala wa RGB na CMYK. Kuna mindzhuti yo hambana hambana kusukela eka muvala wo tshwuka wu vangama kuyelana na xitshopana, kuya eka muvala wo tshwuka wu rhomba kuyelana na xitshopi.  Muvala wo tshwuka lowu vonakalaka empfhukeni hi nkarhi wa ndzhenga, wu vangiwa hi ku hangalaka ka miseve ya dyambu, kasi muvala wa misava yo tshwuka ya tintshava wu vangiwa hi muxaka wa maribye ya tsumani. Muvala wa ngati wuvangiwa hi swiaki swa hemoglobin, kasi muvala wo tshwuka wa mihandzu wu vangiwa swiaki swa anthocyanins.

Muvala wotshwuka lowu kumekaka eka sava ra tsumani awu tirhisiwa ngopfu eka vupfapfarhuti bya khale bya mabaku. Va Egipta vakhale na va Maya, ava tsala swikandza swa vona hi muvala wotshwuka loko vari na minkhuvo; varhangeri va mavuthu ya nyimpi ya varhoma ava hlamisiwa miri yavon yi va ya muvala wotshwuka leswaku va tlangela ku hlula e nyimpini. Muvala lowu a wudume ngopfu e tikweni ra Chayina, laha a wutirhisiwa kutsala swibye swa vumba kuhlanganisa na mavati na marhangu ya miti. Hinkarhi wa nhluvuko na kuvonikeriwa e tikweni-nkulu ra Yuropa, muvala  lowu awurhandziwa hi vanhu lava fuweke. Muvala lowu wuthlela wu tiveka tani hi mfungo wa nhlungo; Tiko ra Rhaxiya ri langhe muvala lowu leswaku wuva mujeko wa tiko enzdhaku ka nhlungo wa 1917, enzdhaku ka swona ku landzele matiko ya Chayina, Viyetinamu na man'wana matiko ya vukhomanisi.

Leswi muvala wotshwuka wunga wa ngati, wu talka ku ringanisiwa na magandzelo, madzolonga na vurhena. E matikweni ya Yuropa na le Amerikha, muvala wo tshwuka wu ringanisiwa na kuhisa, ku korhoka, kunyanyuka, ku kariha, rirhandzu na ntsako. E tikweni ra Chayina na Indiya, kuhlanganisa na matiko yale vuxa-dyambu, muvala lowu wu yelanisiwa na ntsako na tinjombo.




#Article 231: Tshopi (181 words)


 

Muvala wa Tshopi i muvala lowunge xikarhi ka xitshopana na muvala wo tshwuka eka nxaxamelo wa mavala ya rivoningo. Mahlo ya vanhu ma kota ku vona muvala lowu loko va languta rivoningo leri ngana magandlati ya kwalomu ka 585 na 620 wa ti nanomitara. Eka vupfapfarhuti na tidyondzo ta mavala, tshopi wu endliwa hi ku hlanganisa xitshopana na wasi-lwandle. Muvala lowu wutoloveleke naswona wuthlela wutiviwa hi muvala wa muhandzu wa mulamula.

Muvala wa tshopi i muvala wa tikherotsi, makwembe, mihlata, malamula, na mihandzu kuhlanganisa na miroho yo hambanahambana leyingana Carotene. Carotene leyi yi hundzula matimba ya miseve ya dyambu leyi orhiweke hi swimilana, yiva swakudya swo kurisa swimilana.

E tikweni-nkulu ra Yuropa na tiko ra Amerikha, muvala wa tshopi wu yelanisiwa na mafenya, ku kufumela, ndzilo, matimba, ku nantswa na kunyuwhela, nguva ya ximun'wana, naswona i muvala wa mujeko wa tiko ra Nedalendi na yindlu ya vukosi byakona ya  House of Orange. Wu thlela wutirhisiwa ngopfu hi mavandla ya tipolitiki lawa mangana mboyamelo wa vukreste. E tikweni -nkulu ra Axiya, muvala lowu wu yelanisiwa ngopfu na vupfumeri bya vuBhuda na vuHindu.




#Article 232: Xitshopana (391 words)


 

Muvala wa Xitshopana(Kumbe Halandi) i muvala lowunge xikarhi ka muvala wa tshopi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Muvala lowu wu vonaka loko magandlati ya rivoningo makhuluka exikarhi ka 570–590 wa ti nanomitara. I muvala wa xisimeko eka nkongomiso wa mavala wu tirhisiwa ngopfu eka ngandliso wa switsariwa. Eka nkongomiso wa mavala wa RBG, muvala wa xitshopana wu tirhisiwa ku vanga mavala eka tithelevixini na tikhompuyutara, naswona wu endliwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku ringanana. Ti Caroteniod ti vanga muvala wa xitshopana eka matluka ya ximun'wana, tindzoho ta mavele, swiluva, maswira, mandza na minsenga, naswona ti kokela matimba ya miseve ya dyambu leswaku ti sirhelela mihandzu leyi. Dyambu ri vonaka riri na muvala wa xitshopana loko ritsivuka kumbe ku pela, hikwalaho ka leswi xibhakabhaka xi hangalasaka miseve ya dyambu leyi ngana magandlati yo koma (Muvala wa rihlaza, wa wasi na wa vhangazi).

Hikwalaho ka ku tala ka sava ra tsumani ya xitshopana, muvala lowu i wun'wana wa mavala lama tirhisiweke ngopfu ekusunguleni ka vupfapfarhuti; naswona baku rale Lascaux etikweni ra Furhwa rina pfupfarhuto wa hanci ya xitshopana, leyi tsariweke kwalomu ka 17,000 wa malembe lama hundzeke. Vumba ra tsumani a ritirhisiwa ku fananisa nhlonge ya nsuku e masirheni ya mabaku ya le Egipta, wuthlela nakambe wu tirhisiwa eka mipfapfarhuto ya marhangu ya mimiti ya xirhoma. Eka tikereke to sungula ta vukreste, muvala wa xitshopana a wu yelanisiwa na mupapa, ku katsa na mpfungulo wa nsuku wa mfumo, wuthlela wu yelanisiwa na Judasi Skariyoti naswona a wutirhisiwa ku funga vajagana. Eka lembe xidzana ra vu 20, mayuda aya sindzisiwa ku mbala xinyeletana xa muvala wa xitshopana. Khale ka tiko ra Chayina, muvala wa xitshopana wo vangama a wuri muvala wa mfumo naswona awu mbariwa hi hosi na ndyangu wale vuhosini ntsena, naswona va endzi vo hlawuleka va mfumo ava amukeriwa eka nguvo ya lehansi ya muvala wa xitshopana.

Hikuya hi mbuyelo wa ku hlahluva mavonele ya vanhu e tikweni-nkulu ra Yuropa, tiko ra Khanada na ra Amerikha, muvala wa xitshopana wu yelanisiwa na mafenya, vunene, na ku ntshuxeka, kuthlandalmeta kwalano, wuthlela wu yelanisiwa na mona na vutoya. Etikweni ra Irani, wu yelanisiwa na vuvabyi, wuthlela wu yelanisiwa na vuthlarhi na nkhomano.  Etikweni ra Chayina, na matiko mn'wana ya tiko-nkulu ra Axiya, wuvoniwa tani hi muvala wo yelana na ntsako, kukwetsima, ntwanano na vuthlarhi.




#Article 233: Mutsari (220 words)


Mutsari i munhu loyi a tirhisaka marito lama tsariweke hi vutshila byo hambana-hambana ku hundzisa makungu yakwe. Vatsari va tumbuluxa matsalwa yo hambana-hambana kuhlanganisa tinovhele, switori swokoma, vuthlokovetseri, mintlangu kuhlanganisa na swiviko swa mahungu leswi nga tsakeriwaka hi xitshungu. Vatsari lava ngana ntokoto naswona lava kotaka ku tirhisa ririmi hundzisa makungu na marungula, hakanyingi va nyikela xandla e ku akeni ndzhavuko wa nhlangano wa vanhu.

Riviti Mutsari rithlela ritirhisiwa hi tindlel tin'wana eka swa Vutshila  –  ku hlanganisa na mutsari wa vunanga  –  hambi swiritano riviti Mutsari ritirhisiwa ku hlamusela ntumbuluko wa ku tsala. Kasi vatsari van'wana va tirhisa ndzhavuko wa ku vulavula.

Vatsari vanga tumbuluxa matsalwa eka swiyenge swo hlaya, ku hlanganisa na    matsalwa ya xiviri na lawa yo vhumbhiwa. Van'wana vatsari vatirhisa swifaniso na vupfapfarhuti leswaku va entisa mahundzisele ya makungu yavona. Eka minkarhi ya swesi, vahlayi na vanhu lava tirhelaka ti hulumendhe va tskela ku hlaya matsalwa ya switori lawa ma hlavutelaka ti mhaka ta vutshila na sayensi hi ndlela leyi twakalaka. Van'wana vatsari vanga ha tirhisa vunanga lebyi pfanganisiweke na marito ku hundzisa marungula na makungu ya vona.

A henhla ko tsala matsalwa, vatsari va thlela vatsala hi tindlela ta vutsari; swivangelo; vathlela va xopaxopa matsalwa ya va'nwana. Vatsari va thoriwa leswaku vatsala, kasi van'wana va sungula ku hakeriwa ntsena loko matsalwa ya vona ma gandlisiwile. 




#Article 234: Ribungu (172 words)


 

Ribungu i muvala lovu vangiwaka hi ku hlanganisa mavala man'wana. Eka nongonoko wa mavala wa  CMYK  lowu tirhisiwaka eka vugandlisi na vupfapfarhuti, muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka, wa ntima na xitshopana, kumbe muvala wo tshwuka, wa xitshopana na wa wasi . Kasi, eka nongonoko wa mavala wa RGB lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tikhompuyuta na ti thelevixini, muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlannganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku pimanisa. Eka vupfapfarhuti, muvala wa ribungu wu vangiwa hi chela muvala wa ntima eka muvala wa tshopi. Ku hlanganisa mavala yo tshwuka-rihlaza-wasi swi endla muvala wa ridaka. Muvala lowu wa ribungu wo vonala ngopfu eka ntumbuluko, naswona wukona eka timhandzi, misava, misisi ya vanhu, muvala wa matihlo na muvala wa nhlonge. Ribungu i muvala wa timhandzi to tiyelela kumbe misava yo nona. Hikuya hi mavonele ya vanhu vale Yuropa na Amerikha, ribungu i muvala lowu nga rhandzekiku ngopfu tan hi leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ku nkwalala, ku bola na vusweti.




#Article 235: Rihlaza (432 words)


 

Muvala wa Rihlaza i muvala lowu nge xikarhi ka wasi na xitshopana eka nxaxamela wa magandlati ya rivoningo. Wu vonakalo loko rivoningo ri ri na magandlati ya kwalomu ka 495–570 wa ti nonomitara. Eka vupfapfarhuti na ku gandlisa, muvala wa rihlaza wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wa xitshopana na wa wasi, kumbe xitshopana na wasi-lwandle; eka nongonoko wa mavala wa RGB, lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka ti thelevixini na tikhompuyutara, muvala wa rihlaza, wo tshwuka na wa wasi i mavala ya xisimeko lama pfanganyiwaka hi mimpimo yo hambana-hambana leswaku ku tumbuluxuwa mavala hinkwawo lawa ma lavekaka eka vuhaxi. Tlilorofili imurhi-xiaki lowu vangelaka muvala wa rihlaza eka swimilana hinkwaswo eka ntumbuluko, naswona wu pfuna ku hundzula matimba ya rivoningo ra dyambu leswaku riva swakudya swa swimilana. Swi'nwa swiharhi swi tirhisa muvala lowu leswaku swi ti tumbeta.

Hi minkarhi ya khale e tikweni-nkulu ra Yuropa, muvala wa rihlaza a wu yelanisiwa na vufumi, vaxavisi, vahlayisi va mfuwo na ti ndhuna, kasi muvala wo tshwuka a wu tala ku tirhisiwa hi vafumi na tihosi. Hixona xivangelo lexi endleke leswaku  Leonardo da Vinci a tirhisa rhoko ra muvla wa rihlaza ku pfapfarhuta xi faniso xa Mona Lisa, kuhlanganisa na xivangelo xa leswaku switulu swa Phalamendhe ya Vanhu ya le Nghilandi swiri swa muvala wa rihlaza, kasi swa Yindlu ya tihosana swiri swa muvala wo tshwuka. Muvala lowu wu thlela wu tirhisiwa eka matimu wuri muvala wo yimela tiko ra Ireland. Imuvala wa xikhale wa vukhongeri bya Vusurumani, naswona wu yimela swimilana swo tsakisa swa Paradesi. I muvala wa mujeko wa mu profeta Muhammad, naswona wu kumeka eka mijeko ya tala ya matiko ya vukhongeri bya Vusurumani.

Eka nhlahluvo wa mavonele ya vanhu vale Amerikha, Yuropa na matiko ya vusurumani, muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na ntumbuluko, vutomi, rihanyo, vuntshwa, ximun'wana, ntshembo na ku tshokoka. E Yuropa na Amerikha, muvala lowu wu thlela wu yelanisiwa na vuxungu kumbe vuvabyi, hilaha ku hambaneke, e tikweni ra Chayina na matiko ya Axiya, muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na mbeleko na ntsako. Hikwalaho ka leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ntumbuluko, muvala lowu wu tirhisiwa ngopfu hi minhlangano yo lwela no korhokela ku sirhelela ntumbuluko. Mavandla ya swa tipolitiki lama hlohloteriwaka hi nsirhelelo wa mbangu, matala ku thyiwa ma vandla ya rihlaza. Leswi swi vangele leswaku van'wamabindzu va navetisa tinhundzu ta vona leti nga xungetiki mbangu ti ri tinhundzu ta rihlaza. Muvala wa rihlaza hakanyingi wu twisisiwa tani hi muvala wo nyika mpfumelelo, lambhu ra rihlaza eka rhoboti yale magondzweni ri nyika mfpumelelo wo hundza, kasi karata ra rihlaza e tikweni ra Amerikha ri hlamusela mpfumelelo wa vuakatiko.




#Article 236: Wasi-lwandle (141 words)


 
 
Muvala wa Wasi-Lwandle i muvala lowu nge xikarhi ka muvala wa rihlaza na wa wasi. Wu vangiwa hi magandlati ya rivoningo lawa mangana kwalomu ka 490–520 wa tinanomitara hi ku anama.

Eka nongonoko wa mavala wa CMYK , lowu tirhisiwaka eka vupfapfarhuti na vugandlisi, muvala wa Wasi-lwandle wu tirhisiwa ngopfu na muvala wa xitshopana na wa ntima. Kasi eka nongonoko wa mavala wa RGB , lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tithelevixini na tikhompuyuta, muvala wa wasi-lwandle wu tumbuluxiwa hi ku pfanganyisa muvala wa rihlaza na wa wasi hi ntsengo wa ku ringana. Wasi-lwandle wu fambelana na muvala wo tshwuka; naswona wu nga tumbuluxiwa hi ku susa muvala wo tshwuka eka rivoningo ro basa. Kupfanganyisa  rivoningo ro tshwuka na ra wasi-lwandle swi vanga muvala wo basa.

Wasi-lwandle i muvala lowu yelanaka na mati naswona wu hlamuseriwa wuri na xindzhuti xa wasi-rihlaza.




#Article 237: Wasi (336 words)


 
Muvala wa Wasi i wun'wana wa mivala yi nharhu ya masungulo leyi tirhisiwaka eka nongonoko wa mavala ya vu pfapfarhuti, ku hlanganisa na nongonoko wa mavala wa RGB. Wu kumeka e xikarhi ka muvala wa vhangazi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Mahlo ma vona muvala lowu loko rivoningo riri na magandlati ya kwalomu ka  450 kuya eka  495 wa tinanomitara. Xibakabaka lexi pfumalaka ma papa, na tiva leri entenke swi vonakala swiri swa muvala wa wasi hikwalaho ka ku hangalaka ka miseve ya dyambu.

Muvala wa wasi i muvala wa nkoka eka swa ta vutshila na vusaseki kusukela khale ka khaleni. Maribye ya lapis lazuli lawa a mari ya muvala wa wasi, ama tirhisiwa tani hi vuhlalu byo saseka e Egipta wa khale, naswona endzhaku ka swona hi nguva wa kuvonakala e Yuropa, ama tirhisiwa ku endla muvala wa wasi-lwandle lowu a wu koxa ntsengo ya lehenhla swinene. Va pfapfarhuti va ma chayina a ava tirhisa maribye ya muvala lowu leswaku va endla pende ro sasekisa swibye hi muvala lowu. Eka nguva ya le xikarhi ya matumu ya tiko-nkulu ra Yuropa, vapfapfarhuti a va rhandza ku sasekisa mafasitere ya tikereke ta vukhongeri. Wasi wo zhwihala wu tirhisiwek ngopfu eka swa'ambalo swa vusocha, kasi hi malenmbe xidzana ya vu 20, wu tirhisiwe ngopfu eka swambalo swa vamambindzu kufana na ti sudu. Leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na vun'we, wu langhiwe tani hi muvala wa mujeko ya matiko lama hlanganeke na wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa.

Nhlahluvo wa mavonele ya vanhu e Amerikha na Yuropa makoba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vun'we, kutshembeka, xitshembo, mphuka, laha kunga heriki, xirhami naswona hi minkarhi yin'wana gome. E Amerikha na Yuropa, nhlanhluvo wa mavonele ya vanhu wu paluxe lesaku muhlovo lowu wu rhandziwa ngpfu hi vanhu va xinanun na vaxisati hi kwalomu ka xa mbirhi xa ntsengo. Nhlahluvo wolowo wu thlele wu komba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vununa, naswona wu thlela wu yelanisiwa na vuthlarhi, vutivi, ku dzika ka mi ehleketo.




#Article 238: Vhangazi (242 words)


 
Muvala wa Vhangazi i muvala lowu nge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Muvala wa vhangazi wu na magandlati ya rivoningo la ma nge xikarhi ka kwalomu ka 380–450 wa tinanomitara.  Eka vhilwa ra mavala leri a ritirhisiwa hi va pfapfarhuti, vhangazi a wuri exikarhi ka muvala wa wasi na muvala wa ncingwa. Eka tithelevhixini na tikhompuyuta, muvala lowu yelanaka ngopfu na muvala wa vhangazi wu endliwa hi pfanganya rivoningo ro tshwuka na ra wasi, laha rivoningo ra wasi ri hatimaka thlandla ka mbirhi eka lero tshwuka.

Eka ririmi ra xinghezi muvala wa vhangazi wu vuriwa violetnaswona wuthyiwa hi kuya hi vito ra xiluva lexi ngana muvala wa vhangazi. Muvala wa vhangazi na wa ncingwa i mavala lawa ma tikombaka ma fana, hambi swiritano ma hamban hi kuva vhangazi i muvala lowu nga ti yimela eka magandlati ya rivoningo, kasi muvala wa ncingwa wu tumbuluxiwa hi ku pfanganisa muvala wa wasi na wo tshwuka.

Eka matimu, vhangazi na ncingwa i mavala lawa ma yelanisiwaka ni vukosi. Vafumi va Rhoma wa khale ava ambala tinguvo ta muvala wa ncingwa. Kasi eka nguva ya ku vonikeriwa ka Yuropa, muvala wa vhangazi a wu ambariwa hi vafundhisi na vadyondzisi va tiyunivhesithi. Eka vupfapfarhuti va xichayina, muvala wa vhangazi a wu tirhisiwa ku hlamusela vun'we na ku thlandlukela vumbirhi-vumn'we bya yin na yang na Vun'we bya ntumbuluko hi nkwawo. Eka vukhongeri bya vubhuda na vu hindu muvala wa vhangazi wu yelanisiwa na hari ya Chakra.




#Article 239: Thicara (121 words)


Thicara (kumbe Mudyondzisi kumbe, Muleteri) i munhu loyi a pfunaka machudeni to hlengeleta vutivi, vuswikoti kumbe vutshila.

Munhu un'wana na un'wana a nga tlanga xiyenge xo va mudyondzisi (xik. loko u komba mutirhi kulori ku endla ntirho wo karhi).  E matikweni man'wana, ku dyondzisa vana swinga endliwa e handle ka mafambisele ya naw, kufana na dyondzo ya le kaya. Kasi mintirho yi n'wana yi nga hlanganisa ntsengo wo karhi wa vudyondzisi (xik. loyi a tirhaka hi vantshwa, mufundhisi).

E matikweni yo tala, vundyondzisi bya xi nawu byi endliwa hi mathicara lawa ma hakeriwaka. Tsalwa leri ri kongomise eka mathicara lawa ma thoriweke, kuri ntirho-nkulu wa vona, leswaku va dyondzisa van'wana eka tidyondzo ta xinawu e swikolweni kumbe tindzhawu tin'wana ta vuleteri.




#Article 240: Nqambi ya Vunanga (106 words)


Nqambhi ya vunanga (hi xiLatini ; leswinge  loyi a hlelaka) i n'wavunanga loyi a thlelaka ava mutsari wa vunanga byin'wana na byi n'wana, ku hlanganisa na tinsimu leti yimbeleriwaka (hi xiyimbeleri ku mbe khwayere), vunanga bya swichayana kumbe lebyi hlanganisaka vuyimbeleri na mpfumawulo wa swichayana. Nqambhi ya vunanga yi nga tumbuluxa vunanga byo hambana hambana, ku hlanganisa hi xikombiso, vunanga bya mpfumawulo ntsena, vunanga bya tiyetara, vunanga byo rila, vunanga bya ndzhavuko, vunanga bya Jazz na vunanga byo duma. Tinqambhi ti phofula mintirho ya tona hi ku tsala tinoti ta vunanga. 

Tinqambi to tala, hi xitalo tithlela tiva vachayi kumbe vayimbeleri lava ngana ntokoto va vunanga.




#Article 241: Vuhundzuluxeri (110 words)


Vuhundzuluxeri i ndlela yo hundzisa nhlamuselo wa rungula/tsalwa ku suka eka ririmi rin'wana kuya eka rin'wana. Muhundzuluxi anga ha tikuma hoxa marito kumbe ma tsalele ya ririmi ro sungula eka ririmi leri hunduluxeriwelaka. Hi hala thlelo, marito yo lombiwa ma tala ku fuwisa ririmi. Va hundzuluxeri, ku hlanganisa na vahundzuluxeri va khale va matsalwa yo kwetsima, va pfunete ku kurisa no ndlandlamuxa tindzimi leti ava hundzuluxela eka tona.

Hikwalaho ka nonoha ka ntirho wo hundzuluxa, ku sukela hi malembe ya 1940, ku endliwe ma tshalatshala ku olovisa vuhundzuluxi. Manguva lawa, ku kula ka inthaneti ku kondletele timakete leti tirhisaka vukorhokeri bya vuhundzuluxeri naswona ku vanga matirhisele ya tindzimi hi vunzhawu.




#Article 242: Mfumo wa Gazankulu (323 words)


 

Mfumo wa Gazankulu (1971  –  1994) ikhale ka mfumo wa tiko-xikaya e Afrika Dzonga, lowu simekiweke hi  mfumo wa xihlawu-hlawu hi  xikongomelo xo rhangela  tiko xikaya ra vatsonga. Mfumo lowu a wu andlala ndzhawu ya khale ka n'walungu wa Transvaal (leyi namunthla nga xifundzha xa Limpopo) na vuxa bya Transvaal (leyi namunthla  kunga xifundzha xa Mpumalanga). 

Gazankulu yi nyikiwe vutilawuri kusuka eka mfumo wa tiko hi lembe ra 1969, naswona ntsindza wa mfumo awuri e Giyani. Tiko xi kaya ra Gazankulu a ri sungula e xibhedlele xa Elim, e kusuhi na Makhado, kusuka kona ri kongoma e vuxa dyambu ri kongoma  nambu wa Levubu, miti ya Valdezia na Bungeni hi yona miti leyi kulu ya matsonga endzhaweni leyi, naswona yina kwalomu ka 50 000 wa va aka tiko, hi kuya hi ntsengo wa nhlayo ya vanhu ya 2015. Tiko xi kaya leri ri thlela ri ndlandlamuka riya fika e ribuweni ra nambu wa Ritavi e kusuhi na Skukuza e Hazyview (Mpumalanga). Ku anama ka tiko xikaya leri, kusuka e Elim kuya e Hazyview, akuri kwalomu ka 317 wa tikhilomitara. Tiko xikaya leri a ri vumbiwa hi Elim, Giyani na Malamulele, kuhlanganisa na swiyenge swinharhu leswikulu swa Bushbuckridge, Tzaneen na Phalaborwa.

Emahlweni ka nawu wa tiko wa lembe ra 1913, Bushbuckridge, Phalaborwa na Tzaneen a ku ngari matiko ya matsonga, matiko lawa ma hlanganisiwe na Elim, Giyani na Malamulele ku tumbuluxa tiko ra vatsonga. Nawu lowu wa lembe ra 1913 wu vangile swiphemu swinharhu swa matiko ya matsonga leswi a swiri handle na le kule ka xiphemu lexikulu. Hi malembe ya va 1960, Nkulukumba H.W.E Ntsanwisi u hluriwile ku sivela mfumo wa tiko ku endla mindzilakano handle ko vulavurisana na va aka tiko. Gazankulu a yi akelane na matiko xikaya man'wana ya vantima, kunga Venda, Lebowa na Kangwane. Matiko xikaya lawa na swona ma xaniseke ngopfu hikwalaho ka ku tekeriwa tiko na ku beriwa mi ndzilakano leyi nga tsisisekiku hi mfumo wa Afrika Dzonga.




#Article 243: Siku (277 words)


Siku i mpimo wa nkarhi lowu tekaka misava ku ndzuluka kan'we. Siku ri nga thlela ri hlamusela mpimo wa nkarhi lowu tekaka dyambu ku sukela eka nhlekanhi leswaku ri pela, rithlela ri tsevuka ku fikela eka nhlekanhi wun'wana.

Hi lembe ra 1960, sekende yi hlamuseriwe hi kuya hi mandzulukele ya misava hi lembe ra 1900, naswona yi sungule ku tirhisiwa tani hi mpimo-ximfumo wa nkarhi. Hikokwalo siku ri sungule ku hlamuseriwa hi ku tirhisa mpimo wa sekende, naswona ri ringana na 86,400 wa ti sekende. Kasi hi 1967 sekende naswona hi ku landzelelana, siku swi hlamuseriwe hi mafambele ya ti Elektroni ta ti Athomu. Hi ku angarhela, siku ri vumbiwa hi 86,400 wa ti sekende, laha ku nga havaka na sekende leyi engeteriwaka kumbe ku hungutiwa hi kuya hi mafambisele ya nkarhi wa misava (UTC), thlandla kwalano ku engetiwa kumbe ku hungutiwa awara e tindhzawini ta misava leti cincaka eka nhlayiso was kuvoakala ka dyambu.

Siku rithlela ri hlamuseriwa hi mpimo wa ti awara ta makumembirhi-mune, ku suka exikarhi ka vusiku kuya eka byin'wana, laha vhiki, nhweti, kumbe lembe swi avanyisiwaka ha kona, hi ku landzelela mandzulukele ya misava. Hambiswiritano, siku rihlamuseriwa hi ku hambana kuya hi mavulavulele ya vanhu, hi xikombiso vanhu vanga ha vula siku ro karhi ku hlamusela leswi endlekeke kusukela mixo ku ya eka ndzhengha, ku mbe ku hambanisa exikarhi ka vusiku na nhlikanhi. this is since daytime usually always means 'the time of the day between sunrise and sunset. Riviti Siku, ringa thlela ri hlamusela siku ra vhiki eka khalendara ku hlamula xivutiso lexinge, isiku muni?. Mahanyele ya vanhu na swiharhi mafambisana na siku ra misava kunga ndzhendzeleko wa vusiku na nhlikanhi.




#Article 244: Lembe (208 words)


Lembe i mpimo wa nkarhi lowu tekiwaka hi misava ku hetisa ndzhendzeleko wa wona emahlweni ka dyambu. Hikwalaho ka ku ndzuluka ka misava, lembe ri fambisana na ku hundza ka tinguva, leti voniwaka hi ku cinca ka maxele, ti awara ta kuvonakala ka dyambu, na ku ku kula kumbe ku tsana ka swimilana na ku nona ka misava yo rima. Kuna tinguva ta mune e misaveni kunga: ximun'wana, ximumu, xixikana na xixika.

Hikwalaho, lembe i ntengo wa nkarhi lowu xungetelaka nhlayo ya masiku lawa misava yi tekaka wona ku hetisa ndzhendzeleko wa yona eka khalendara. Khalendara ya Gregori, kumbe khalendara leyi tolovelekeke, yi kombisa lembe riri na masiku ya 365 wa masiku kumbe 366 eka lembe ravumune eka nhlayo.

Eka ntivo-tinyeleti, lembe ri hlamuseriwa riri na masiku ya 365.25 laha ha rin'we ra wona ringana  86,400 wa ti sekende, leswi hlengeletelanaka kufika eka 31,557,600 wa ti sekende leti kumekaka e lembeni.

Riviti lembe ri thlela ri yelana na lembe ra nguva yo karhi, lembe ra swa timali, lembe ra swa tidyondzo, sweswo-sweswo. Hilaha ku fanaka, riviti lembe ri nga tirhisiwa ku hlamusela ndzhendzeleko wa ti pulaneti tin'wana. Riviti leri ringa ha thlela ri tirhisiwa ku hlamusela nkarhi wo leha swinene, hi xikombiso lembe lerinene, kumbe lembe ra dyandza.




#Article 245: Kuleha (111 words)


Kuleha i mpimo wa mpfhuka. Kuleha hakanyingi ku twisisiwa tani hi mpimo wa waxilo kusukela laha xi sungulaka kona kufika laha xi helelaka kona. Ku leha ku pimiwa hi ku tirhisa ti mitara.

Eka tinzimi tin'wana ku na ku hambana ka kuleha ka xilo, hi kuya  hi leswaku xilo xa kona xi yimile kumbe xi etlerile. Hilaha ku fanaka kuna ku hambana e xikarhi ka kulela, ku anama na kudzika/kutlakuka ka xa xilo.

Kuleha ku pima ntsengo wun'we ntsena eka xilo, kasi vundzhawu byi pima ku leha na ku anama, hi hala thlelo vutalo byi pima kuleha, ku anama na ku tlakuka leswaku hi tiva ntalo wa swilo hi ku hetelela.




#Article 246: Mitara (104 words)


Mitara (ritekiwa eka riviti ra xifurhwa mètre, kusuka eka xigriki μέτρον, pima) i mpimo wa ximfumo wa kuleha eka Mafambiselo-ximfumo ya mpimo ya misava (SI). Mfungo wa mitara i m.  Mitara yi hlamuseriwa kuri mpfhuka lowu fambiwaka hi rivoningo e ndzeni ka xihava-moya hi nkarhi wa sekende yin'we loko yi avanyisiwa hi 299 792 458.

Mitara yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1793 kuri mpfhuka wa khume hi kuleha eka timiliyoni eka mpfhuka wo suka e xikarhi ka misava ya e ximhandzanini xale n'walungu wa misava – hikwalaho xirhendzevutana xa misava xina magwa wa ti magidi ya ti mitara ya kwalomu ka 40,000.




#Article 247: Litara (140 words)


Litara (mfungo  L, l kumbe ℓ) i ndlela leyi amukeriweke yo pima vunyingi lebyi kumekaka eka bokisi leri ngana ma thlelo lama ngana 10 wa ti centi mitara hi ku leha, ku anama na ku enta.

Mapimele yo sungula ya xifurhwa ama tirhisa litara yiri ntsengo wa ku tika, kungari ntalo. Riviti litre ri tekiwe ku suka eka mpimo wa khale wa litron, lowu a wu thyiwe kusuka eka xigriki. 

Litara yin'we ya mati yi na ku tika loku ringanaka khilogiramu yin'we, hi kwalaho ka leswi khilogiramu a yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1795 kuri ntikelo wa mati ya gwitsi  (0 °C hi ku titimela) lawa ma tataka xibokisana lexingana 10 wa ti sentimitara hi kuleha, ku anama na ku enta. Mpfuxetelo wa tinhlamuselo ta litara na khilogiramu  leti landzeleke wu endle leswaku mintsengo leyi yi ngaha ringani.




#Article 248: Vunyingi-swilo (109 words)


Vunyingi-swilo i xihlawulekisi xa ntumbuluko wa swilo naswona i mpimo wa ku ala ku susumetiwa loko matimba ya kongomisiwa eka xona. Vunyingi-swilo byi hlohlotela matimba yo kokelana exikarhi ka swilo swimbirhi.

Hambi leswi mpimo wa vunyingi-swilo kunga khilogiramu, kambe byi hambanile na ntikelo wa swilo. Xilo xo karhi xinga xinca ntikelo wa xona loko xiri e n'wentini kuhambana na loko xiri e misaveni, hikwalaho ka ku hambana ka matimba ya nkokelo, hambi swiritano xilo xelexo xiva na ntsengo lowu ringanaka wa vunyingi-swilo ku n'wana na ku n'wana. Leswi swi vangiwa hi leswi ntikelo wunga ntsengo wa matimba lawa ma kokelaka e hansi, kasi vunyingi-swilo kova ntsengo wa xilo xelexo.




#Article 249: Ntikelo (199 words)


Ntikelo wu hlamuseriwa eka sayensi na vunjhiniyera kuri ntsengo wa matimba lawa ma kongomisiwaka eka xilo xokarhi, hi kwalaho ka ma timba-nkokelo ya misava, kumbe ku hambana na matimba lawa ma xikhomeke e ndzhawini yin'we.

Tibuku tin'wana ta vuleteri ti hlamusela ntikelo kuri ntsengo wa matimba-nkokelo lawa ma kongimisiwaka eka nchumu wokarhi. Tin'wana tibuku tihlamusela ntikelo wuri ntsengo wa matimba lawa ma lavekaka ku endla chumu wun'wana na wun'wana leswaku wu tshama eka ndzhawu yokarhi. Hikwalaho, loko chumu wun'wana na wun'wana wuri eka weni handle ko siveriwa, wuva wuri hava ntikelo. Hi marito man'wana chumu wun'wana na wun'wana lowu ngana vunyingi-swilo wu nga bakanya matimba-nkokelo kumbe ku sihalala ka moya loko wuri ku wena ivi wuva wuri hava ntikelo, Apula leri hlaleriweke hi Isaac Newton, riri kuweni kusuka e nsinyeni naswona ri wela e hansi, ari ri karhi ri hava ntikelo eka xinkarhana xexo.

Mpimo wa ntikelo wa nchumu i ntsengo wa matimba lawa ma kongomisiwaka naswomna ma pimiwa hi ku tirhisa nstengo Nyuthoni. Hi xikombiso nchumu lowu ngana vunyingi-swilo bya khilogiramu yin'we laha e misaveni wu na ntikelo wa 9.8 wa ti nyuthoni, kasi ntsengo lowu wu hunguteka swonghasi loko chumu lowu fanaka wu pimiwa ntikelo e n'wetini.




#Article 250: Khilogiramu (129 words)


khilogiram i ntsengo wo pima vunyingi-swilo nswona mfungo wa rona i kg. Ntsengo lowu wo pima, wu tirhisiwa ngopfu eka sayensi, vunjhiniyera na leka mabinzu e misaveni hi nkwayo. Khilogiramu yi lave ku ringana na litara yin'we ya mati.

Khilogiramu yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1795 tana hi vunyingi-swilo bya litara yin'we ya mati. Nhlamuseolo leyi yo olova, ayi nononhwa ku yi fikelela. Hi lembe ra 1799, nsimbhi ya platinamu leyi ngana vunyingi bya khilogiramu yin'we yi tirhisiwile eka swikalo ku ringanisa. Kasi hi lembe ra 1879 nsimbhi ya platinamu yu siviwe hi nsimbhi yo pfanganyiwa ya Platinamu na Iridhiyamu kuri wona ntsengo wa khilogiramu yin'we kufikela loko yi ta cinciwa hi 20 mudyaxihi 2019.New York Times The Latest: Landmark Change to Kilogram Approved Nov 16 2018;  




#Article 251: Vuwani (196 words)


Vuwani i doroba leri nga xiyenge xa Masipala wa Vhembe e xifundzheni xa Limpopo e tikweni ra Afrika Dzonga.

Hi lembe ra 2015, bodo ya mindzelekano ya va masipala va tiko, yi teke xiboho xo susa miganga wa Mashau na Masakona eka masipala wa Makhado, ivi yi hlanganisiwa na miganga ya Malamulele, Tshikonelo, Mulenzhe, Pietboy, na Khakhanwa leyi ayiri eka masipala wa Thulamela  leswaku ku vumbiwa masipala wuntshwa.

Hi lembe ra 2016, va akatiko lava ava nyamisiwile hi ku ahlula ka ka huvo ya nawu loku kondleteleke xiboho xa bodo ya va masipala, va sungule nhlungo na ku onheteriwa ka nhundzu ku hlanganisa na swikolo swa makume-nharhu endzeni ka tinhweti ta mune, leswi kavanyeteke vukorhokeri bya mfumo na tidyondzo.

Va aka tiko va thlele va nghenela pfhumba ro ala ku nghenelela nhlawulo wa miganga wa lembe ra 2016, laha nhlayo ya vanhu lava va hlawuleke yi chike kuya fika eka 1,600 ntsena, hambiswiritano vandla ra ANC rithlele ri hlawuriwa ku rhangela masipala wa muganga.

Ku onhiwa ka swi akiwo swa hulumendhe na ku kavanyetiwa ka tidyondzo swi yele e mahlweni ku fikela hi Dzivamusoko wa lembe ra 2017, nswona swi yise eku dlaweni ka vanhu vambirhi.




#Article 252: Kereke ya Evangheli ya vu Presbethari e Afrika Dzonga (152 words)


Kereke ya Evangheli ya vu Presbethari e Afrika Dzonga ( kumbe Vurhumiwa bya Swisi ) i kereke ya vukhongeri bya vukreste eka xi yenge xa vu phurotestanti.

Kereke leyi yi na vuxaka na tikereke leti hundzulukeke e tikweni ra Switzerland. Kereke leyi yi vumbiwa hi marhavi manharhu: Kereke ya muganga, Ntlawa wa Vafundhisi va xifundza, Huvo leyi fumaka ya kereke. Kereke leyi yi na mintlwa ya nkombo ya swi fundza.

Kereke leyi i xirho xa Vukwetsimi bya ti kereke ta misava leti hundzulukeke (World Communion of Reformed Churches). Kereke leyi yi tshunelene no tirhisana na Kereke ya Presbetari ya Muzambhiki na Kereke ya evangheli ya Lesotho.

Kereke leyi yi tiyisa Xiboho xa va Apostola (kumbe vunharhu vun'we) na xiboho xa Naysini (Vupfumeri bya vukreste).

Hi lembe ra 2004, kereke leyi a yiri na 30,000 wa malandza, 37 wa tinhlengeletano na 7 wa miti ya vugandzeri. Ririmi ra ximfumo ra kereke leyi i xitsonga.




#Article 253: Tzaneen (225 words)


Tzaneen i doroba leri kumekaka e ka masipala wa xifundza xa Mopani e xifundzeni-nkulu xa Limpopo a Afrika Dzonga. Doroba leri ri kumeka e ndzhawini leyi noneke naswona yi kumaka mpfula ya kahle, leswi endlaka yi faneriwa hi swa vurimi. Tzaneen yi le ka xiyimo xa vumbirhi hi vukula eka madoroba ya xifundza-nkulu xa Limpopo endzhaku ka Polokwane.

Kuna kwalomu ka 475,000 lava akeke eku suhi ka doroba leri, naswona rina va aka tiko va kwalomu ka 30,000. Tzaneen i kaya ra rixaka ra vatsonga na ra vapedi hi ku ringana. Kwalomu ka 225 000 wa vanhu va ri xaka ra vapedi vaka BaLobedu, BaNareng, Batlou, Bathlabin na BaKgaga va koxa Tzaneen kuri tiko ra vona. Hilaha ku fanaka, kwalomu ka 220 000 vanhu va rixaka ra Vatsonga va ka Shiluvane-Nkuna e hansi ka Hosi Muhlaba-Shiluvane (132 000 wa vanhu) na rixaka ra kaValoyi e hansi ka Hosi Nwamitwa-Valoyi (91 000 wa vanhu) navona va koxa Tzaneen kuri tiko ra vona. Havumbirhi bya tinxaka leti ti akile ku hundza tiko ra Tzanee na swona tikumeka ti hanyisana hi kurhula e madorobeni yo fana na Bushbuckridge na Hazyview. Kuna nhlayo ya valungu va kwalomu ka 25 000, leyi katsaka ngopfungopfu mabhunu, na nhlayonyana ya vanghezi, maphutukezi, maskothi, ma Ayirixi na majarimani. Mpfhuka wa suka e Tzaneen uya e Joni i kwalomu ka 420 wa ti khilomitara.




#Article 254: Xibedlele xa Mankweng (223 words)


Xibedlele xa Mankweng i xibedlele xa xifundza-nkulu lexi nge dorobeni ra Polokwane, e Limpopo. Xibedlele lexi xi vumbiwa hi swi bedlele swimbirhi swakhale kunga Pietersburg Hospital Campus na Mankweng Hospital Campus naswona xina mibede ya 450. Xi hetiwe hi lembe ra 1988 naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko-xikaya wa Lebowa, nkulukumba Noko Ramodike. Xibedlele lexi xi endle matimu loko ku velekiwa ka Blessing Hlungwane, n'wana loyi a a nyuhele ngopfu naswona a tika kwalomu ka 6,68 wa tikhilogiramu hi lembe ra 2013. Xithlele xi endla matimu kuva xibedlele xo sungula xa mfumo lexi endleke vuhandzuri bya mbilu, laha Dr. Muila SL a rhangeleke xipani xa madokodela na va ongori hi Dzivamusoko wa lembe ra 2019.

Xibedlele lexi xi akiwe hikwalaho ka swivilelo leswi humeke kusuka eka tihosi ta miganga e xifundzeni xa Thabamoopo. Tihosi leti akuri Kgoshi Mothapo, Kgoshi Mothiba, Kgoshi Molepo, Kgoshi Dikgale, Kgoshi Sophia Mamabolo na Kgoshi Mamabolo wale Segopje.  Kgoshi Mamabolo wale Segopje u nyikele hi misava laha ku akiweke xibedlele kona. Tihosi leti to burisane na Dr Cedrick Namedi Phatudi, khale ka holobye ya mfumo wa Lebowa, leswaku a hoxa xikombelo xa mali eka mfumo wa tiko wa nkarhi wolowo. Xi hetiwe hi lembe ra 1988 naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko-xikaya wa Lebowa, nkulukumba Noko Ramodike. 




#Article 255: Mutsari wa tinovhele (243 words)


Mutsari wa tinovhele i mutsari loyi a tsalaka ngopfungopfu matsalwa ya tinovhele, hambileswi vathlelaka va tsala matsalwa-nene kumbe minthseketo. Van'wana vatsari va tinovhele va tihanyisa hi ku tsala loku, kasi van'wana va korhokela ku fikelela xiyimo lexi. Votala vatsari va tinovhele va kayakaya loko va ta kandziyisa novhele ya madyondza, kambe endzhaku ka swona votala va ya mahlweni va tsala no kandziyisa matsalwa ya vona handle ka swiphiqo.

Vatsari va tinovhele va suka eka vuyimelo na mintlawa yo hambanahambana eka nhlangano wa vanhu, naswona leswi swi tala ku vumba vundzeni bya mintirho ya vona ya vutsari. Ku amukeriwa ka matsalwa hi vanhu, ku xopaxopiwa ka vutsari, ku hoxiwa ka mintokoto ya mutsari eka matsalwa ya yena na swimunuhatwa, swi nga vangela leswaku mutsari a a yelanisiwa ni matsalwa yakwe kumbe mintsheketo yakwe. Hiswona leswi vangelaka leswaku, mbangu lowu mutsari a tsalaka eka wona, na ndlela leyi matsalwa ya yena ma amukeriwaka ha yina hi vakhandziyisi na xitshungu, swi hlohloteriwa hi muxaka wa munhu, kuhlanganisa na rimbewu, xiyimo, rixaka, vutiko, vukhongeri na ndzhawu leyi a tshamaka kumbe a kuleleke eka yona. Hilaha ku fanaka, van'wana vatsari va ticha mavito ya vutsari.

Hambileswi vatsari van'wana va tinovhele va tsalaka minthseketo leswaku va ti korwisa, hakanyingi vatsari kuloni va tinovhele na vakaneri va hoxa vutihlamuleri byo karhi eka vatsari va tinovhele. Vatsari votala vatirhisa kulangutela loku, leswaku va tsala hindlela yokarhi, kuhlanganisa na mapfumba yo karhi kumbe tindlela to hambanahambana ku yimela vunene hi ku tiyiseka.




#Article 256: Vu Presbethari (443 words)


File:Burning-Bush-1.gif|thumb|300x300px|Nhova leyi tshwaka i mfungolowu tirhisiwaka ngopfu e tikerekeni ta Vu Presbethari; lowu imfungo wa kereke ya Vu Presbethari ya le Ireland. Marito ya xilatini lama tsariweke ma hundzuluxeriwa ku vula Yatshwa kambe yihluketile.Eka Vu Presbethari, matsalele man'wana mari Yitshwa kambe a yiherisiwanga.

Vu Presbethari i xiyenge xa ndzhavuko lowu hundzuluxiweke endzeni ka vupfumeri bya vu Phurostentanti, lebyi simekiweke kusukela e Nghilandi, ngopfungopfu e Scotland.

Tikereke ta vu Presbethari ti tekelela vito ra tona eka mafumele ya kereke ya Vu Presbethari, kumbe huvo ya vakulu leyi fumaka. Tikereke to tala leti hundzuluxiweke ti lulamisiwe hi ndlela leyi, kambe loko rito Presbethari ri tirhisiwa ngopfu eka tikereke leti sukaka eka kereke ya Scotland, na mintlawa yin'wana yo kaneta leyi vumbiweke hi nkarhi wa nyimpi ya xin'wana manana ya manghiza. Vu Presbethari swi kandziyisa nkoka wa vuhosi bya xikwembu, matimba ya matsalwa, na xilaveko xa musa hi ripfumelo eka kreste. Mfumo wa kereke ya Vu Presbethari wu tiyisiwe hi milawu ya nhlangano hi lembe ra 1707, leyi vumbeke mfumo wa Brithani. Kutiyisa kwalano, va Presbethari votala lava va akeke e Nghilandi va komba timintsun ta vona e tikweni ta Scotland, naswona vukhongeri lebyi byi yisiwe e Amerikha, ngopfungopfu hi varhurhi vopfa e tikweni ra Scotland. Vupfumeri bya vu Presbethari e tikweni ra Scotland byi khomelele eka ntivo-vukwembu lebyi hundzuluxiweke hi  John Calvin na vadya-ndzhaka lava n'wilandzeleke, hambileswi kungana mavonele yohambanahambana ya ntivo-vukwembu eka Vu Presbethari bya manguva lawa. Tikereke ta vu Presbethari ti vumbiwa hi marhavi manharhu, kunga  Kereke ya muganga, Ntlawa wa Vafundhisi va xifundza, Huvo leyi fumaka ya kereke.

Timintsu ta Vu Presbethari ti sukela eka hundzuluxo wa malembe-xidzana xa vu 16, laha xikombiso xa John Calvin wa tiko ra Geneva, a ari na nhlohlotelo lowu kulu. Eka malembe-xidzana ya vu 20, va Presbethari va tlange xiphemu xo hlawuleka eka nhlangano wa vukhongeri bya vukreste, kuhlanganisa na huvo ya tikereke ta misava. Tikereke ta vu Presbethari byotala ti kume tindlela to tirhisiana na tikereke tin'wana leti hundzuriweke na vakreste va mindzhavuko yo hambanahambana, ngopfungopfu eka Vukwetsimi bya ti kereke ta misava leti hundzulukeke. Tikereke tin'wana ta vu Presbethari nghenele nhlangano na tikereke tin'wana, to fana na Vu Vandla, Vu Luthere, Vu Anglikheni na Vu Methodisi. Vu Presbethari e tikweni ra Amerikha byi fike na varhurhi vo suka e tikweni ra Scotland, na va aki vale New England, lava ava vir va pfumeri va vukreste bya vuvandla, naswona va cinceke hikwalaho ka pfumba ro hlanganisa swifundza-nkulu swa Amerikha hi 1801. Xikan'we na va Episkopali, va Presbethari vatala kuva vanhu lava fuweke naswona vadyondzekile kutlula mintlawa yin'wana ya vukhongeri, naswona vakumeka ngopfu eka ntlawa wa van'wa mabindzu, Vabi va milawu na van'wa tipolitiki e Amerikha.




#Article 257: Phurofesa (208 words)


Phurofesa (ha kanyingi yi komisiwa ku va Prof.) i xiyimo xa tidyondzo e yunivhesithi na tindzhawu ta vuleteri e matikweni yo tala. Vuhundzuluxeri byo kongoma bya riviti lerisukaka eka ririmi ra xilatini, i munhu loyi a tiyisisaka vumbhoni naswona a ri monhu loyi a ngana ntokoto eka tavutshila kumbe sayensi, thicara ya xiyimo xa le henhla.

Eka swiyimo swa tindzhawu ta tidyondzo, riviti phurofesa ri hlamusela xiyimo xa le henhlahenhla xa vudyondzeki, lexi thlelaka xi tiveka tani hi Phurofesa-nene. E matikweni mambe riviti phurofesa rithlela ritirhisiwa ku eka swiyimo swa le hansi-nyana swa vudyondzeki ku fana na Phurofesa ya madyondza kumbe hlantswa ya Phurofesa; ngopfungopfu e tikweni ra Amerikha.  Matirhisele lama a ya pfumelelekanga e matikweni mambe.

Phurofesa u tala ku endla vulavisisi a thlela a letela machudeni eka tidyondzo ta vona. Eka ti yunivhesithi tin'wana tiphurofesa ti thlela ti pfuna machudeni na lawa ma endlaka vulavisisi leswaku ma hetisa switsalwana swa vona swo engetela. E tiyunivhesithi to tala tiphurofesa-nene ti tala ku rhangela tindzawulo kumbe swikolo swa vuleteri, swipani swa mindzavisiso na ku teka swiyimo swova nhloko ya yunivhesit kumbe xandla xa yona.  Tiphurofesa ti tala ku va erivaleni na swona ti languteriwa kuva varhangeri lava ngana ntokoto eka vutshila bya vona e tikweni kumbe e misaveni.




#Article 258: AmaBhungane (265 words)


Va AmaBhungane i nhlangano wa vatsari va vulavisisi bya mahungu lava langutanaka ngopfu na vukundzwana bya swa tipolitiki eAfrika Dzonga na le ka matiko ya vamakhelwane. Musunguri wa nhlangano lowu u ri vito ra vona ri vula ximfufununu xa vulongo (dung beetle) hi XiZulu, leri hi rin'wana ra tindzimi ta nkoka eAfrika Dzonga. Va vula leswaku va le ku yimbuleni vulongo bya ku nuherisa fambiselo ra xidimokrasi.”

Vulavisisi bya vona bya manyala ya “#GuptaLeaks” byi yimbule switori swotala eka malembe, switori leswi nga kombisa vukungundzwana lebyikulukumba eka mfumo wa Afrika Dzonga, kasi hi ku endla ntirho wa vona va kume ku amukeriwa ngopfu hi ku nyikiwa masagwati hi mahungu ya vulavisisi bya vona eka swa matsalwa ya mahungu.  Swiviko leswi va nga swi humesa swi komba leswo  ndyangu wa MaGupta wu”khotse no bvanyangeta mfumo” ku nga state capture hi xinakulobye xa vona na ndyangu wa loyi a a ri Mupresident Zuma, na swona leswi swi vangele ku hluriwa ka ANC eka nhlawulo wa Afrika Dzonga wa lembe ra 2016 eka madorobankulu ya Afrika Dzonga, ku hluriwa ka Zuma tani hi Mupresidente wa African National Congress hi ti 18 N'wendzamhala (Disemba) 2017 na ku huma ka Zuma entirhweni wa ku va nhloko ya mfumo hi ti 14 ta Februwara (Nyenyenyane) 2018. Na swona vatsari lava va mahungu va tlhele va va na xiavo eka ku humesa manyala lama ya tiviwak tani hi Paradise Papers exposé na swiviko swin'wana leswi fambelanaka na swa ikhonomi ya swa tipolitiki eAfrika Dzonga.  

Leswi landzaka hi man'wana ya masagwati lama ya nga nyiketiwa va AmaBhungane na swirhokulobye swa ntlawa wa vona:  




#Article 259: Ricece (145 words)


Ricece i riviti leri tirhisiwaka ku hlamusela n'wana lo ntsongo swinene naswona loyi a nga si kotaka ku vulavula. E ka ririmi ra xitsonga, riviti leri ri tirhisiwa ku hlamusela vana va vanhu ntsena.

Riviti ricece, ri tirhisiwa ngopfu ku hlamusela n'wana loyi a ha ku tswariwaka ku fikela ka loko a ta heta n'hweti. Eka vutshunguri riviti ricece ri hlamusela n'wana loyi a nge hansi ka masiku ya 28 endzhaku ko velekiwa; riviti leri ri thlela ri tirhisiwa ku hlamusela vana lava tswariwaka ngu nga si fika nkarhi, kumbe loko ku hundze karhi; n'wana loyi a nga si velekiwaku u vuriwa nyimba.  

Eka xinghiza, xikolo xa tincece i xikolo xa vana lava nge xikarhi ka malembe ya mune na malembe ya nkombo. Kasi i ku ya hi nawu n'wana lo ntsongo ku vuriwa ku sukela loko a velekiwa, ku ya eka malembe ya khume-nhungu.




#Article 260: Yvonne Mokgoro (132 words)


Yvonne Mokgoro o langiwini a bencini hi lembe ra 1994 hi nel;son mandela.yvonne i membara ya ya bodo ya centre ya human rights a xikolweni xale henhla xa pretoria imu tsama xitulu wa south africalaw reformcommission o ngene xikolo a north west univesity a humelela hi aB degree luris hi lembe ra 1982 ivi ata hi LLB degree malembe mambiri lama landzelaka.o dyondzile xikolo kambe e univesity ya pennsyvania law school a khuma degree ya LLM a xikarhi kati awadi leti anga tikuma hinkwato u vuye a nyikiwa leti landzelaka, ya black lawyers association hi lembe ra 1995 na the oude molen reserve order of merit hi lembe ra (1999-1996) na legal proffetion women achiever award hi centre ya human rights ka xikolo xa le henhla xa pretoria hi lembe ra 2003 




#Article 261: Edwin Cameron (2455 words)


Edwin Cameron (u velekiwe hi ti 15 Februwari/Nyenyenyane 1953 ePretoria) a a ri muavanyisi (jaji) wa Khoto ya Vumbiwa ku nga Constitutional Court of South Africa. U tiveka ngopfu hi ku lwela timfanelo ta vanhu va ku va na HIV/AIDS na timfanelo ta vanhu vo rhandzana hi rimbewu ro fanana ku nga gay-rights activism na swona u khensiwile hi Nelson Mandela tani hi wun'wana wa tinhenha letintshwa ta Afrika Dzonga ku nga South Africa.

Cameron u velekeriwe ePitori ku nga Pretoria. Tatana wa yena u ve a khotsiwa hikokwalaho ka ku yiva movha, kasi mhani wa yena a a nga ri na ndlela yo n'wi wundla. Hikokwalaho u tshame ngopfu vuhlangi bya yena eka ndhawu ya swisiwana ya le Queenstown. Sesi wa yena lonkulu u dlayiwe loko Cameron a ri na malembe ya nkaye.

Cameron u winile basari ya ku ya dyondza ePretoria Boys’ High School, xin'wana xa swikolo swa le henhla eAfrika Dzonga, kasi kwalano u fike a va mudyondzi wa le henhla swinene, hi ku vula ka yena, a a ri mufana wa xikolo wo tlhariha swinene. Endzhaku ka sweswo, u ve a ya eStellenbosch University, laha a nga dyondzela kona Latin na ti-classics. Laha, a a tshama eWilgenhof Mens Residence. Endzhaku ka sweswo, u ve a ya eOxford University tani hi Rhodes Scholar. Loko a fika kwalano u ve a cinca a dyondzela nawu no kuma digri ya BA in Jurisprudence a tlhela a kuma na Bachelor of Civil Law, kutani a wina Vinerian Scholarship. Loko a vuya eAfrika Dzonga u hetile dyondzo ya  LLB eUniversity of South Africa na swona u ve gracuweti ya le henhla swinene eka nawu.

Masungulo ya ntirho wa Cameron ya pfanganyise swa ku dyondzisa eyunivhesiti na ku va a tirha tani hi muyimeri eka nawo eka feme ya swa nawu ku nga legal practice. Hi lembe ra 1982, loko a ka ri a dyondzisa eUniversity of the Witwatersrand, u ve a tsala xisolo xikulukumba xa Chief Justice L. C. Steyn, loyi a a ri murhandziwa wa mfumo wa xihlawuhlawu ku nga apartheid. Kasi hi1987, Cameron u ve a tlhela a ya emahlweni a hlamsuela leswo vaavanyisi vanharhu va xiyimo xa le henhla va Afrika Dzonga va fanele ku suka eka swiyimo leswi ku endlela ku hlayisa ku xiximeka ka ta vuavanyisi, eka leswi a katsa na loyi khale a a ri Chief Justice, Pierre Rabie, ku endlala ku xiximeka ka ta vuavanyisi ta tikhoto. Cameron u tirhe eJohannesburg Bar ku sukela hi 1983 ku ya eka 1994. Ku sukela hi 1986 a a ri muyimeri wo langutana na timfanelo ta vumunhu ku nga human rights a tirha eWits's , laha kona hi 1989 nga nyiketiwa xiyimo xa ku va profesa wa swa milawu. Ntirho wa Cameron a wu katsa ku tirhana na swa milawu ya ta vatirhi na milawu ya ku thoriwa, no yimela valwi va nhlangano wa  African National Congress lava a va vekiwa milandzu yo lwa na  mfumo ku nga treason; kasi na lava a va phikizana na ku ya evusocheni bya vutho ra mfumo wa xihlawuhlawu hikokwalaho ka ripfumelo ra vona ro phikizana na fambiselo ra xihlawuhlawu; a tlhela a sirhelela lava a va lwela timfanelo to sirheleleka eka misava, na lava a va susiwa etindaweni ta vona hi nswirhi hi mfumo wa xihlawuhlawu; a a lwela na mfanelo ya ndzinganano eka vavanuna vo rhandzana na vavanuna van'wana xikan'we na vamanana vo rhandzana na vamanana van'wan. Hi 1992 ve mutsari wa muhlanganelwa na mutsari wun'wana  (ku nga Tony Honoré, wun'wana wa lava va va n'wi letela Oxford) va ve va tsala hi nhlokomhaka leyi nge: Honoré's South African Law of Trusts. Cameron u ve muavanyisi wa le henhla swinene ku nga silk hi 1994.

Hi Oktoba (Nhlangula) 1994, Presidente Nelson Mandela u veke Cameron tani hi muavanyisi wo khomela wa huvonklu ya High Court ku va mutshami wa khomixini ya ndzavisiso ku nga commission of inquiry mayelana na ku xavisa matlhari hi ndlela leyi nga ri ku nawini ku nga illegal arms hi va Armscor, lava a va tirha tani hi xiyenge xa vaxavisi va vutho ra vusocha ku nga SANDF, eka mfumo wa Yemen. Xiviko xa Cameron xi hlamusele hi ndlela yo sola swinene hi vukarhi matikhomelo ya va Armscor, kambe leswi swi hatle swi siveka swi nga ha vonaki kahle hikolwakho ka mfumo wa Afrika Dzonga lowu wu nga xava matlhari na swa nyimpi hi ndlela leyi nga ri ku nawini.

Cameron u vekiwe ku va muavanyisi ra makumu e Witwatersrand Local Division hi 1995. U tiveka ngopfu hi vuavanyisi bya yena eka nandzu wa Holomisa v Argus Newspapers Ltd, laha Bantu Holomisa a a tise nandzu wa ku lava ku riheriwa hi ku thyakisiwa vito hi nandzu wa defamation mayelana na va The Star hikuva va vule leswo a a  na xiavo xo khumbeka hi ku kongoma eka ku nghenisa vadlaya va ti-hit squad va nhlangano wa  Azanian People's Liberation Army lava a va ri na xikongomelo xa ku dlaya valungu. Vuavanyisi bya Cameron byi hlamuseriwe tani hi vuavanyisi  byo enta swinene bya ku hlamusela vumbiwa ku nga Constitution's mayelana na timholovo ta vanhu va le tlhelo, na leswaku vuavanyisi lebyi byi ve bya nkoka swinene eka ku sirhelela ntshunxeko hi ku mbulavulo ku nga free speech. Van'wana va vurile na leswo vuavanyisi lebyi a byi hambanile swinene na vuavanyisi bya minkarhi ya mfumo wa xihlawuhlawu ku nga apartheid-era law, kambe va sorile leswo vuavanyisi lebyi a byi navangi swinene eka angarhela no si rhelela vatsari va mahungu. Kambe xiyimo xa Cameron eka vuavanyisi xi ve xi tiyisiwa swinene eka milandzu yin'wana leyi yi nga yisiwa eka Huvonkulu ya tiaphili ku nga Supreme Court of Appeal.

Hi 1999, Cameron u ve a vekiwa ku va muavanyisi wa xinkadyana wa Huvo ya Vumbiwa ku nga Constitutional Court, laha a nga va na xiavo eka swiboho swa vuavanyisi bya nkoka eka milandzu ya Pharmaceutical Manufacturers na Grootboom na swona u tsale xiboho xa vuavanyisi hi nawumbisi wa Liquor Bill na matimba ya mimfumo ya swidundzhankulu  — lowu wu nga va wo sungula na swona wa ha ri ku wona ntsena lowu wu nga yisiwa eka Huvo (Khoto) hi presidente wa Afrika Dzonga ku nga  President of South Africa ehansi ka xiyenge xa 79 xa Vumbiwa ku nga Constitution. Va Judicial Service Commission va bumabumele leswo Cameron a vekiwa ku va muavanyisi ra makumu, kambe muavanyisi Sandile Ngcobo hi yena loyi a nga langiwa ku va muavanyisi wa Huvo ya Vumbiwa hikokwalaho ka ku nghenelela ka Thabo Mbeki, loyi hi nkarhi wa kona a a ri xandla xa president ku nga Deputy President, loyi a nga vona leswo xiyimo lexi xi fanele ku nyikiwa munhu wa ntima. Cameron u ve a vula leswo a a nga ri na ku kanakana leswo lexi a ku ri xiboho lexi faneleke.

Cameron u ve a langiwa ku va muavanyisi wa Huvonkulu ya tiaphili ku nga  Supreme Court of Appeal (hi nkarhi wun'we na Mahomed Navsa xikan'we na Robert Nugent), laha a nga tirha kona malembe ya nhungu. Kwalano u tsale swiboho swa vuavanyisi swa le mahlweni hi swivangelo swa nawu ku nga legal causation, hearsay evidence, public contracts na ku delela huvo ku nga contempt of court. Eka nandzu wa Minister of Finance v Gore, Cameron xiboho lexi a nga xi tsala na muavanyisi  Fritz Brand lexi xi nga vona mfumo wu ri na nandzu wa  delictually hi ku vanga ku lahlekeriwa eka ikhonomi ku nga pure economic loss hi vukungundzwana ku nga fraud.

Hi ti 31 Disemba (N'wendzamhala) 2008 Presidente Kgalema Motlanthe u veke Cameron ku va muavanyisi wa Huvo ya Vumbiwa, ku sukela hi ti 1 ta Janawari (Sunguti) 2009. U voniwa a ri xirho xa huvo lexi nga na mianakanyo yo vonela emahlweni swinene eka Huvo. U hlamuseriwa tani hi muavanyisi wa xiyenge xa le henhla swinene ku nga jurist of the highest order, munhu wa mianakanya ya milawu wa le henhla swinene eka tintangha ta yena na swona u yime a ri yexe hi vuntokoto bya yena eka swa nawu.

Cameron eka vuavanyisi bya yena eka nandzu wa Glenister v President, vuavanyisi lebyi a nga byi tsala na xandla xa muavanyisinkulu ku nga Deputy Chief Justice Dikgang Moseneke, vuavanyisi lebyi byi susile swiyenge leswintshwa swa nawu wa vuchuchusi bya tiko ku nga National Prosecuting Act na nawu wa ta vuphorisa ku nga South African Police Service Act hikuva milawu leyi  yi tsandzekile ku va yi tiyimela ku ringana ku kota ku sungula yuniti ya ku langutana na mikhuva ya ku bola na vukungundzwana ku nga anti-corruption unit. Leswi swi ve swi bumabumeriwa swinene tani hi vuavanyisi bya vuqambi bya leswintshwa ku nga imaginative na bya vutlhari byo enta swinene hi va anguli na swona leswo leswi a swi vula leswo ku fanele ku va na ejensi ya Afrika Dzonga ya ku lwa na vukungundzwane hambi loko va ANC lava fumaku a va tekile xiboho xa ku ntlurhula va Scorpions..

Swiboho swin'wana swa vuavanyisi leswi tivekaka ngopfu swa Cameron swi mayelana na ku lwa na ku thyakisiwa ka vito ku nga nawu wa defamation na nawu wa ku ntshunxeka ku vulavula ku nga free speech:

Cameron u ritharile hi ti 20 Agasti 2019, ku ri lembe ra makumembirhi ntlhanu 25 hi mpfhuka a langiwa ku va eka vuavanyisi ku nga bench.

Cameron u ve munhu wo swi veka erivaleni ku rhandzana ka yena na va rimbewu ro fana na ra yena ku sukela hi malembe ya va 1980. U vulavule na vunyingi bya vanhu eka pfhumba ra pride parade in South Africa leri nga khomiwa eJoni hi ti 13 Oktoba 1990. Endzhaku ka sweswo u ve a pfuneta ku tsala leswi a swi ta hoxeriwa eka vumbiwa ra Afrika Dzonga ku nga South African Constitution na swona u ve na xandla eka ku hoxeriweni ka xiyenge xa ku tshimbisa ku khoma hi xihlawuhlawu xa discrimination ka vanhu lava va endlaku swa ku rhandzana hi rimbewu rin'we ku nga sexual orientation. Hi wun'wana wa vanhu va 29 lava va nga sayina minsinya ya Yogyakarta Principles. U tlhela a va wun'wana wa swirho swa vasunguli va nhlangano wa Society for Homosexuals on Campus, ku nga nhlangano wa machudeni e-University of the Witwatersrand, lowu ka ndzhaku wu nga tiviwa hi vito ra Activate Wits.

Hi 1995 u angarhele ku papaxiwa ka matsalwa ya Defiant Desire: Gay and Lesbian Lives in South Africa, a celebration of the lives of gay men and lesbians in South Africa leyi a nga yi tsala kun'we na Mark Gevisser.

Ku sukela hi lembe ra 1988 Cameron a a ri mutsundzuxi wa yuniyoni ya National Union of Mineworkers mayelana na HIV/AIDS, na swona u pfunile ku tsala na ku burisana hi ntwanano na indastri ku endla ntwanano wo enta mayelana na AIDS ntwanano lowu wu nga sayiniwa na va  Chamber of Mines. Loko a ha ri eCentre for Applied Legal Studies, u ve a tsala chatara ya timfanelo mayelana na AIDS na HIV  no pfuneta ku sungula, AIDS Consortium (leyi ku nga afiliyexini ya minhlangano leyi nga ri ku ehansi ka mfumo leyi yi tirhasanaka na minhlangano leyi yi tirhanaku na swa  AIDS), na swona leyi a nga va mutshamixitulu wa yona eka malembe manharhu yo sungula, kasi u tlhele a va dayirektara wa AIDS Law Project.

Cameron yena hi vuyena u ngheniwile hi HIV hi malembe ya va 1980 na swona u ve a vabya swinene a vabyisiwa hi AIDS loko a ha tirha e Huvonkulu ya le henhla tani hi muavanyisi (jaji) . Muholo wa yena wu endle leswo a kota ku kuma mirhi ya ti-anti-retroviral treatment, leswi swi nga ponisa vutomi bya yena. Cameron u vone leswo u kote ku pona hikuva a ri na muholo wa le henhla, leswi hi swona leswi swi nga endla leswo a va mugingiriki swinene eka timhaka ta HIV/AIDS endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu ku nga apartheid eAfrika dzonga, no susumela leswo mfumo wu fanele ku pfuneta vanhu hi ku va  nyiketa mirhi ya ti-antiretroviral eka hinkwavo vanhu. U ve a sola Presidente Thabo Mbeki swinene hi pholisi ya yena ya ku kanetana ka yena ntungu wa AIDS leswi vuriwaka AIDS-denialist policies. Cameron u ve wo sungula na swona wa ha ri yena ntsena munhu wa xiyimo xa le henhla-henhla eAfrika Dzonga xa ku veka erivaleni leswo u hanya na  HIV/AIDS.

Buku ya yena yo sungula ku wina sagwati ya, Witness to AIDS, yi makongomana na ku kayakanya na vuvabyi. Yi papaxiwe eAfrika Dzonga, eUK, eUS na swona yi  hundzuluxeriwe eka ririmi ra XiJarimani na Xichayina.

Masagwati ya Cameron ya katsa Nelson Mandela Award for Health and Human Rights (2000); Stellenbosch University's Alumnus Award; Transnet's HIV/AIDS Champions Award; na San Francisco AIDS Foundation Excellence in Leadership Award. Hi 2008 u ve a va xirho xa Jury of the Red Ribbon Award, ku nga ntirhisano na UNAIDS Family. U ve muwini wa 2009–2010 wa Brudner Prize ku suka eYale University, leri ku nga sagwati leri ri nyikiwaka lembe na lembe eka swikolara swo humelela swinene leswi mintirho ya swona hi hoxaku swinene voko eka ku twisisa hi swilo leswi swi khumbaku vanhu va ti- LGBT no yisa emahlweni leswaku vanhu va ti-LGBT va amukeleka.

Hi 2002 va Bar of England and Wales va n'wi xixime hi  sagwati ra xipeceli ku nga Special Award hi xiavo xa yena eka swa international jurisprudence na timfanelo ta vumunhu ku nga human rights. U tlhela a va honorary fellow eka Institute of Advanced Legal Studies, London, naKeble College, Oxford; na swona a a ri visiting fellow ya All Souls College, Oxford hi 2003–04, ku endla ndzavisiso hi Aspects of the AIDS Epidemic, a kambela swinene fambiselo ra vo kanetana na ntungu wa AIDS wa vo fana na lava va tekeke xiyimo xo fana na xa President wa Afrika Dzonga ku nga Mbeki wo kanetana na timhaka ta ntungu wa AIDS. Hi 2009 Cameron was u vekiwe ku va  Honorary Master of the Bench ya Honourable Society of the Middle Temple. U tlhele a xiximiwa hi ku nyiketiwa tidigri ta vudokodela.

Cameron ku fikela hi lembe ra 2015, a a ri matsalana-nkulu ku nga general secretary wa Rhodes Scholarships e Southern Africa na ku tlhela a va patron wa Oxford University Commonwealth Law Journal. Exikarhi ka 1998 na 2008, Cameron a a ri mutshami-xitulu wa Council ya University of the Witwatersrand. U tlhela a va patron ya the Guild Cottage Children's Home, na Soweto HIV/AIDS Counselors' Association and Community AIDS Response.

Ku sukela hi Januwari (Sunguti) 2020 u ta va Muchansselara ku nga Chancellor wa Stellenbosch University.

Ndzima leyi Cameron a nga yi tlanga eka ku fikelela mirhi ya ti-antiretroviral treatment e Africa na le ka swiyenge swin'wana swa Dzonga wa misava, yi kombisiwe eka dokumentari leyi yi nga wina sagwati ya nhlokomhaka leyi nge: Fire in the Blood.




#Article 262: Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa (443 words)


Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa ti na nsohensohe ku tlula swifundzhankulu swin'wana swa South Africa, hikuva hi ku  hambana na swifundzhankulu (tiprovhinsi) tin'wana laha nhlangano wa African National Congress (ANC) wu nga angarhelangiku tipolitiki eka ndhawu.

Eka nhlawulo wa 2004, a ku na ntlawa lowu wu nga wina vunyingi bya tivhoti eka eka xifundzhankulu (province), kasi  ANC yi kumile 45% wa tivhoti. Hikuva, ANC a yi ri eka ntirhisano eka ku fuma na vandla ra New National Party (NNP), leri a ri ri na 11% wa tivhoti, leswi swi nga pfumelela leswaku ku vumbiwa mfuma kun'we wa ANC-NNP ku vumba mfumo wa xifundzhankulu. Hi lembe ra 2005 a ku ri na ku pfumeleriwa ka leswo swirho swa vandla ro karhi swi nga sukela mavandla ya swona swi tlulela eka mavandla man'wana hi fambiselo ra floor crossing leswi swi endle leswo swirho hinkwaswo swa NNP swa Palamende ya Xifundzhankulu swi tlulela eka vandla ANC, leswi swi nga nyiketa ANC ku va na vunyingi bya swirho eka xifundzhankulu. Va ANC va langile Ebrahim Rasool tani hi Holobyenkulu ku nga Premier; hi 2008 xivandla xa yena xi tekiwile hi Lynne Brown. Murhangeri wa xifundzhankulu wa ANC a a ri Mcebisi Skwatsha.

Vandla ra ku phikiza eVupeladyambu Kapa endzhaku ka nhlawulo wa 1994 ku ve vandla ra Democratic Alliance (DA), leri nga kuma tivhoti ta ku ringana 27% eka nhlawulo wa xifundzhankulu. Dorobankulu ra City of Cape Town, ku nga masipala loyi a nga na vanhu vanyingi eka xifundzhankulu, ri ve ri fumiwa hi mavandla-nhlanganelo, lowu a wu rhangeriwa emahlweni hi DA ku sukela endzhaku ka nhlawulo wa vamasipala wa 2006 municipal elections. Va vandla ra DA va tlakuse xiavo xa tivhoti leti va nga va na tona eka nhlawulo wa vamasipala wa lembe ra  2011 municipal elections ku fikela eka 61.09%, leswi swi nyike va vandla ra DA vunyingi bya tivhoti ku fikela laha va nga va vandla leri fumaku hi roxe ku va ri kota ku fuma dorobankulu ra City of Cape Town handle ko fuma kun'we na vanakulobye va yona 

Eka nhlawulo wa 22 April 2009 va vandla ra ANC va ve va humesiwa eka vufumi va humesiwa hi vandla ra DA, leyi yi nga wina 51.46% wa tivhoti. Nhlawulo lowu, wu ve nhlawulo wo sungula endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu laha vandla ra DA ri nga kuma kona vunyingi bya tivhoti eka xifundzhankulu. Murhangeri wa vandla ra DA Helen Zille u ve a teka xivandla xa  Brown tani hi  Premiyara hi ti   6 Meyi 2009.

Eka nhlawulo wa ti 7 Meyi 2014 va vandla ra DA maintained va ve vaya emahlweni no ngetela nhlayo ya vavhoti va yona, ku fikela eka vunyingi bya 59.4%.




#Article 263: Vukati (321 words)


Vukati i vuxaka lebyi akiwaka e xikarhi xa vanhu, lava vuriwaka mpatswa kumbe vatekani, lebyi akaka timfanelo na vutihlamuleri e xikarhi ka vona, na vana va vona, na maxaka. Nhlamuselo ya vukati ya hambana hi kuya hi matiko ya misava, hi kuya hi ndzhavuko, vukhongeri na vundzhawu. Hintolovelo, vukati byi katekisa vuxaka bya rimbewu exikarhi ka vanhu va mbirhi. Eka mindzhavuko yo karhi, vukati i xiboho xo sungula naswona lexi languteriweke leswaku vanhu va hlanganela vuxaka bya masangu hi kuya hi nawu. Vukati loko byi hlamuseriwa hi ku angarhela , byi voniwa tani hi xisungulo xa mindzhavuko hinkwayo. Xirhapa xa vu 16 xa Timfanelo ta vumunhu emisaveni, xi vika leswaku Wanuna na n'wansati lava tiyeleke, vana mfanelo yo aka ndyangu wa vona, handle ka ku siveriwa  hikwalaho ka nhlonge, vutiko kumbe vukhongeri. Vana timfanelo leti ringanaka kunghenela vukati, evukatini na kudlaya vukati. Vukati byi ngheneriwa ntsena hi vanhu lava vantshuxekeke naswona hi ku tirhandzela na ku pfumelelana.

Vanhu votala va nghenela vukati hikwalaho ka swivangelo swo tala,leswi hlanganisaka nawu, xiyimo, switwi, minthlaveko, rifuwo kumbe swivangelo swa vukhongeri. Malanghele ya munghana wa vukati ma nga ha hlohloteriwa hi rimbewu, swi yilana swo teka makwavo, milawu leyi fambisaka matekanele ya vukati, ku rhandza ka vatswari kumbe ku navela ka munhu hi yexe. E tindzhawini tin'wana ta misava, vukati byo lulamiseleriwa, vukati byo teka vana lava tsongo, vukati bya tshengwe naswona minkarhi yin'wana vukati byo sindzisiwa, byi nga va byi kuceteriwa hi kuya hi ndzhavuko. Hambiswiritano, tinxaka teleto ta vukati a tile nawini naswona e tinzhawini to tala e misaveni tani hi laha ti voniwaka tani hi nxaniso wa vavasati kumbe vana kumbe hi kwalaho ka nawu wa misava. Kuve na mapfhumba yo hambana hambana yo hlohlotela ku ringana ka timfanelo eka va vasati endzeni ka vukati ku hlanganisa na ku pfumelela hi nawu ka vukati e xikarhi ka vanhu va vukhongeri byo hambana, va nhlonge yo hambana, na va rimbewu le ri fanaka.




#Article 264: Rimbewu (111 words)


Rimbewu i nxaxamelo  wa swi hlawulekisi leswi hambanisaka e xikarhi ka vusati na vununa. Swihlawulekisi leswi swi nga hlanganisa swirho swa rimbewu, mahanyele la ma languteriweke hi kuya hi rimbewu e ka nhlangano wa vanhu, ku hlawula ka munhu eka timhaka ta rimbewu rakwe. Mindzhavuko yo tala emisaveni, yi pfumelelana na matirhisele ya minxaka yimbirhi ya rimbewu; hambiswiritano kuna lava va welaka e handle ka nhlamuselo leyi, naswona va tihlawulelaka rimbewu leri va lavaka ku hanya kuya hi rona. Mindzhavuko yi n'wana yi na tinxaka tin'wana ta rimbewu ku engetela ehenhla ka wanuna na N'wansati, ku fana na vahijras va Axiya ya N'walungu; naswona ti hlamuseriwa tani hi rimbewu ra vunharhu.




#Article 265: Wanuna (151 words)


Wanuna i munhu loyi a kuleke naswona a ri wa rimbewu ra xinuna.

Kufana na swin'wana swi harhi leswi mamisaka, nxaxamelo wa swiaki swa DNA ya wanuna, wu amukela ndzhaka ya khuromosomu ya muxaka wa X eka mana wakwe naswona wu amukela ndzhaka ya muxaka wa Y eka tata wakwe. Miri wa n'wana wa xinuna loyi a nga si tswariwaka, wu tumbuluxa swirhumiwa swo tala swa androgen ku tlula swa estrogen. Ku hambana ka ntalo wa swirhumiwa leswi emirini, swi vangela ku hambana ka ku vumbeka exikarhi ka wanuna na n'wansati. Eka malembe ya kondlo-andzidyi, swirhumiwa leswi swa miri switumbuluxiwa hi xitalo naswona swi hlohlotela makulele na swivumbeko swa swirho swa rimbewu ku hlanganiso na swin'wana swirho swo hlawulekisa wanuna eka n'wansati. Hambi swiritano, matumbuluxelo ya swirhumiwa leswi ma nga ha hambana eka vanhu va rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa.

Swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na, 




#Article 266: N'wansati (205 words)


N'wansati i munhu wa rimbewu ra xisati. Rito n'wansati ri hlamusela munhu loyi a kuleke. N'wana wa xisati loyi anga si hundzaka eka malembe ya kondlo andzidyi u vuriwa nhwanyana. Ha kanyingi, n'wansati una ti khuromozomu timbirhi ta muxaka wa X na swona u kota ku xurha nyimba, na ku veleka ku sukela loko ata fika eka malembe ya kondlo andzidyi, ku fikela loko a ta dyuhala.

Swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na,

Eka matimu ya vanhu, xiyimo xa vavasati xitale ku va sivela eka vukorhokeri na mintirho, naswona vukhongeri byo tala byi na milawu yo karhi leyi kongomeke vanhu vaxisati. Ku herisiwa ka milawu yo tala ya sivela no lawula vanhu vaisati, eka malembe-xidzana ya vu 20, swi va pfumelele ku nghenela mintirho yo tala leyi a yiri ya vavanuna, ku hlanganisa na tidyondzo ta le henhla. Kuya hi matimu, vavanuna va tala ku vanga madzolonga na kuxanisa vanhu vavasati, e mitini kumbe migangeni ya vona. Van'wana vavasati va aleriwe timfanelo to tihlawulela eka timhaka to veleka. Ku na mapfumba yo aka ku ringana exikarhi ka vavanuna na vavasati.

Van'wana vavasati va na rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa naswona va tihlawulela ku hanya e handle ka kulangutela ka mindzhavuko.




#Article 267: Vuhanyanyi (239 words)


Vuhanyanyi hi ku olovisa nhlamuselo, swivula “vutivi bya vukona bya vuhandle na vundzeni” bya munhu hi xiyexe. Hambi leswi ku hundzeke madzana-dzana ya malembe ya vulavisisi, tinhlamuselo, na mimphikamakaneta exikarhi ka va n'wavutivi, vuhanyanyi bya swivumbiwa abyi twisisiwi, hambi leswi ku nga xisekelo xa vutomi bya swivumbiwa. Ntsena hinkwerhu hi pfumelelana leswaku ha hanyanya.  Kuna mavonele yo hambana hambana eka leswi faneleke ku lavisisiwa leswaku hi kota ku twisisa vuhanyanyi. Minkarhi yi n'wana vuhanyanyi byi twisisiwa kuri ku kota ku ehleketa kumbe yiyenge xo karhi xa mihleketo. Khale ka khaleni vuhanyanyi a byi twisisiwa kuri vutomi bya vundzeni bya munhu, xivandla xa vuti anakanyi, kumbe xa mihleketo ya xihundla. Eka vulavisisi bya manguva lawa bya ma tirhele ya byongo, vuhanyanyi byi hlanganisa ntokoto wun'wana na wun'wana, kutwisisa, vutitwi na mavonele ya munhu. kungava ku twisisa, kumbe kutwisisa vutwisisi bya wena n'winyi, kumbe ku titwisisa.  Kunga va kuri na mimpimo yo hambana ya vuhanyanyi, kumbe mahanyanyele yo hambana hambana. Swin'wana swi vutiso swi hlanganisa na leswaku, xana swiharhi swina vutivi bya vuhanyanyi bya swona n'wini, kumbe kova vanhu ntsena. Kuhambana hambana ka mindzavisiso eka mhaka leyi, swi tisa ku kanakana leswaku swivutiso leswi vutisiwaka hileswi faneleke kumbe ee.

Swikombiso swa tihlamuselo eka mhaka leyi swi hlanganisa na: ku xalamuka, vutitwi bya munhu hi yexe kumbe ku valanga moya-xiviri hi kutilangutisa vundzeni; kumbe xifanekiso xa nxaxamelo wa timhaka, kumbe matshamele ya mihleketo, matirhele ya mihleketo; vuxopaxopi kumbe ndzhawu yo kongomisa mihleketo.




#Article 268: Mi anakanyo (132 words)


Mi'hleketo yi angarha nkhuluko wa makungu lama nga na xikongomelo xo karhi, la ma voyamelaka eka swiboho swa xiviri. Hambileswi mi ehleketo yi nga xisekelo xa vukona bya vanhu, ku hava nhlamuselo wa mi'hleketo lowu amukeriwaka hi ku helela.

I swa nkoka ku twisisa mavumbele, masungulo na nhlohlotelo wa mi'hleketo, hikwalaho ka leswi yi khumbaka mahanyele na swiendlo swa vanhu, nswona kunavela ku twisisa mi'hleketo i pakani ya vuleteri eka tidyondzo ta filosofi, tindzimi, mahanyele, matirhele ya byongo, ntivo-vutomi na tin'wana tidyondzo leti yelanaka na ntivo-vuthlarhi.

Mi'hleketo yi pfumelela vanhu leswaku va twisisa, vahlamusela ntumbuluko lowu va hanyaka eka wona, na ku vumba hi ta misava. Hiswona leswi endlaka  yiri ya nkoka eka swivumbiwa leswi ngana swilaveko, swikongomelo na kunavela, loko swi endla makungu, kumbe swi ringeta ku fikelela tipakani to karhi.




#Article 269: Vurhongo (211 words)


Vurhongo i xiyimo xa ntumbuluko xa mihleketo na miri, lexi hlawulekisiwaka  hi ku hundzuluxiwa ka mahanyanyele, ku hunguteka ka switwi, kuhunguteka ka matirhele ya mipfimbiti loku sivelaka ku chukunya ka miri lowu etleleke vurhongo. Vurhongo bya hambana na ku hanyanya, hileswi byi vangelaka kuhunguteka ka vutihlamuleri bya xivumbiwa eka leswi endlekaka, hambileswi ku nga na ku hambana eka xivumbiwa lexi nga eka khoma, laha vurhongo byi vangelaka matirhele yo hambana ya byongo.

Vurhongo byi rhendzeleka hi kuya hi nkarhi, laha miri wu tikumaka e xikarhi ka minxaka yimbirhi ya vurhongo: Vurhongo lebyi fambelanaka na milorho (REM), na vurhongo byorhula (no-REM). Vurhongo bya milorho byi hlanganisa na ku oma swirho ka nkarhinyana. Evurhongweni, miri wu kota ku tivuyeleta na ku aka masocha ya miri, mipfimbiti, misiha na man'wana ma tirhele ya miri lama pfunaka kutsundzuka, matitwele na swin'wana. Wachi yalendzeni ya miri hi yona yi hlohlotelaka vurhongo navusiku. Tidyondo to tala ti lavisisa xikongomelo  na ndlela yo etlela vurhongo. Swiharhi naswona swi xixima nkarhi na ma etlelele ya swona.

Vanhu votala va karhatiwa hi vuvabyi byo hambanahambana byo pfumala vurhongo kumbe ku kuhlwela ku etlela, ku hahama, kufamba famba ukarhi u etle na man'wana mavabyi. Kutala ka timboni ta gezi, swi cince nkarhi wo etlela e matikweni lama ngana tinkomponi to tala.




#Article 270: Norho (340 words)


Norho i nxaxamelo wa swifaniso, makungu na minthlaveko leswi ti endlekelaka e mi'hleketweni exikarhi ka swiphemu swokarhi swa vurhongo. Leswi endlekaka e xikarhi ka milorho na xikongomelo xa milorho a swisi twisisiwa hi ku helela, hambi leswi ku veke na mindzavisiso ya sayensi, filosofi ku hlanganisa na tinhlamuselo hi vukhongori. Ku hlavutela milorho i matshalatshala yo kuma kutwisisa mungo na rungula leri nga kumekaka eka milorho.

Milorho yi tala ku kumeka eka vurhongo bya milorho (REM), laha matirhele ya mi'hleketo mayelanaka na loko munhu a hanyanyile. Nkarhi lowu tekiwaka loko munhu a lorha, wa hambana hambana, naswona norho wu nga teka xinkarhana, kumbe kwalomu ka 20 - 30 wa timinete. Vanhu va tala ku tsundzuka norho loko va pfuxiwa exikarhi ka wona. Munhu u kota ku va na kwalomu ka milorho mi nharhu ku ya ka ya nthlanu hi siku, kasi van'wana ku fikela eka nkombo wa milorho hi siku; hambileswi milorho yi hatlisaka ku rivaleka.

Ku na mavonele yo hambana hambana ya tinhlamuselo ta milorho, kuya hi mindzhavuko na tinguva. Votala va pfumelana na nhlamuselo ya Sigmund Freud, leswaku milorho  yi paluxa  kunavela na minthlaveko leyi tumbeleke eka munhu. Kasi tinhlamuselo ti n'wana ti vula leswaku milorho yi pfuna mi'hleketo ka hlayisa mahungu, kutsundzuka, kululamisa swiphiqo, kumbe leswaku kova matirhele ya byongo ntsena.

Sigmund Freud, loyi a akeke xiphemu xa tidyondzo ta ndzavisiso wa matirhele ya mi'hleketo, u tsale matsalwa yo hlaya ku hlamusela milorho eku sunguleni ka malembe ya va 1900. U hlamusele milorho kuri ku paluxeka ka kunavela, kumbe ku karhateka  loku enteke loku fambelanaka na ku tsundzuka nkarhi wa vutsongwana. Kuthlandla kwalaho uthlela a hlamusela leswaku milorho hinkwayo yi fambelana na ku ntshunxa ntshikelelo wa timhaka ta masangu. Eka buku yakwe leyi nga na nhlokomhaka  The Interpretation of Dreams (1899), Freud u ake mahlahluvele yo hlavutela milorho na mimfungo leyi kumekaka e milorhweni. Eka manguva lawa milorho yi viniwa ku ri nhlavutelo wa byongo. Milorho yinga chavisa, yihlamarisa, yitsakisa, yihlanganisa mahlori kumbe timhaka ta masangu. Leswi endlekaka e milorhweni swile handle ka vutihlamuleri bya loyi a lorhaka.




#Article 271: Vuvabyi bya Khorona bya 2019 (494 words)


Vuvabyi bya Khorona bya 2019 (COVID-19) i vuvabyi lebyi tlulelanaka lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa Khorona xa muxaka wa vumbirhi lexi hlaselaka swirho swo hefemula (Hi ku komisa SARS-CoV-2). vuvabyi lebyi byi tsumburiwe ro sungula hi N'wendzamhala wa n'wexemo 2019, e dorobheni ra Wuhan, e Chayina, naswona byi hangalake na misava, leswi vangeke ntungu lowu nga kona. Hi 23 Mudyaxihi 2020, timhangu to tlula 5.23 wa timilliyoni ti vikiwile hi matiko ya188, kuhlanganisa na ntsengo wo hundza 338,000 wa vanhu lava dlaweke hi vuvabyi lebyi. Hambiswiritano, ntsengo wa lava hanyeke endzhaku ko khomiwa hi vuvavbyi lebyi wu le henhla ka 2.07 wa timilliyoni.[9]

Swikombiso leswi tolovelekeke swa vuvabyi  lebyi swi hlanganisa na dari, khohlokhohlo, kukarhala, ku heleriwa hi moya, na kulahlekeriwa hi vuswikoti  byo nuhwela na ku nantswela. Vutalo bya vanhu lava tluleriweke hi vuvabyi lebyi vava na swikombiso swi tsanana, van'wana va weriwa hi nhlaselo wa swirho swo hefemula lowu vangelaka masocha ya miri leswaku mahlasela mahahu, kufa ka swirho swin'wana swa miri, kutiyelela ka ngati. Nkarhi kusukela ka kutluleriwa hi vuvabyi kufikela loko swikombiso swa vuvabyi swi vonakala, i kwalomu ka masiku ya nthlanu, naswona wu nga va e xikarhi ka masiku mambirhi kuya eka mavhiki mambhiri.

Xitsongwatsongwana lexi xi tlulelana exikarhi ka vanhu lava nge kusuhi na kusuhi, hixitalo eka swisa leswi vangiwaka hi ku khohlola , ku etshemula, na kuvulavula. Swisa leswi swi tala ku wela ehansi kuri na ku famba mangwa emoyeni. Nakambe vanhu vanga thlela va tluleriwa hi xitsongwatsongwana, loko va khoma ndzhawu kumbe xilo lexi suleriweke ivi va tikhoma xikandza. Xitsongwatsongwana lexi xi tlulelana ngopfu e xikarhi ka masiku manharhu endzhaku ko sungula ka swikombiso, hambi leswi byi tlulelanaka naloko swikombiso swi nga si sungula. Ndlela ya ntolovelo yo hlahluva vuvabyi lebyi i ku teka no xiyisisa marha eka nkolo. Nhlahluvo wa xifuva na mahahu wu nga pfuna ku vona mahangalele ya vuvabyi e mirini.Tindlela to sivela vuvabyi lebyi ti hlanganisa na ku hlamba mavoko, ku papalata vanhu (ngopfungopfu lava ngana swikombiso), ku siva ku khohlola, naswona u tlela u papalata ku ti khoma xikandza. Ku engeta kwalano, ku bubabumeriwa tipfala milomo na tinhompfu. Swibumabumelo swo tipfala nomo na nhopfu swa hambanahambana, naswona mifumo yi'wana yi swi endle nawu, kasi yi n'wana ya swisivela. Ku na ku kayivela ka vumbhoni eka matirhele ya ku tipfala nhompfu na nomo ka vanhu lava hanyeke.

Hi kuya hi nhlangano wa Misava wa Swarihanyo (WHO), ku hava nsawuto wa vuvabyi lebyi. Hi siku ra 1 Mudyaxihi 2020, tiko ra Amerikha ri nyike mpfumelelo wa xihatla wo nyika vavabyi lava tikiriwaka murhi wa remdesivir. Vu ongori byi hlanganisa na ku tshungula swikombiso, nkatalelo na vuongori, ku papalata vanhu, na vutshunguri byo ringeta. Nhlangano wa Misava wa Swarihanyo wu tivise vuvabyi bya COVID‑19, kuri mhangu ya xihantla ya misava hi 30 Sunguti 2020 naswona wuthlela wu tivisa vuvabyi lebyi byiri ntungu hi 11 Nyenyankulu 2020. Ntungu lowu wu hangalake eka matiko yo tala e swi fundzeni hinkaswo swa ntsevu swa nhlangano wa Misava wa Swarihanyo.




#Article 272: Ntungu wa Khorona ya 2019 (290 words)


Ntungu wa Khorona ya 2019, lowu thlelaka wu tiviwaka hi ra Ntungu wa xitsongwatsongwana xa khorona, i tnungu lowu endlekaka wa Vuvabyi bya Khorona bya 2019 (COVID‑19), lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana le xi hlaselaka swirho swo hefemula xa khorona ya muxaka wa vumbirhi (SARS‑CoV‑2). Ntungu lowu wu tsumburiwe ro sungula e dorobheni ra Wuhan, e Chayina, hi N'wendzamhala wa n'wexemo 2019. Nhlangano wa matiko wa swarihanyo (WHO) wu tivise vuvabyi lebyi tani hi mhangu ya xihantla ya misava hi 30 Sunguti 2020, naswona  wuthlela wu tivisa ntungu hi 11 Nyenyankulu 2020. kusukela hi 26 Mudyaxihi 2020 timhangu to tlula 5.49 wa timilliyoni ti vikiwile hi matiko ya188, kuhlanganisa na ntsengo wo hundza 345,000 wa vanhu lava dlaweke hi vuvabyi lebyi. Hambiswiritano, ntsengo wa lava hanyeke endzhaku ko khomiwa hi vuvavbyi lebyi wu le henhla ka 2.22 wa timilliyoni.   As of 26 May 2020.[5]

Ntungu lowu wu kavanyete mahanyele na vubindzuri emisaveni hinkwayo, ku hlanganisa na ku hohloka ka swiyimiso swa timakete na ku xaviselana emisaveni. Wu vange ku thleriseriwa endzhaku kumbe ku yimisiwa ka minthlangu, vukhongeri, tipolotiki na minkhuvo ya ndzhavuko, ku kayivela ka swixavisiwa na tinhundzu hikwalaho ko xava hi richuho, ku katsa na ku hunguteka ka mimusi leyi thyakisaka moya. Swikolo, tiyunivhesithi, na makholichi swi pfariwile a matikweni yo tala ya misava laya ringanaka 177, naswona swi khumbe kwalomu ka 98.6 wa tiphesente ta machudeni. Mahungu-vun'wa hi ta xitsongatsongwana lexi ma hangalake na misava swonghasi, naswona ku ve na timhangu ta xihlawuhlawu na ku hlaseriwa ka valuveri va vachayina kumbe la va sukaka e matikweni lawa ma ngana swiviko swo tala swa vuvabyi lebyi. Kuthlele ku vikiwa timhangu leti e tikweni ra Chayina hi roxe, laha ku hlaseriweke valuveri lava va hehliweke hi ku tisa vuvabyi e tikweni.




#Article 273: Mahlahluvele ya COVID-19 (187 words)


Ku hlahluva vuvabyi bya COVID-19 swi hlanganisa ku kambisisa masalela lama tekiweke ku tiyisisa vukona bya xitsongwatsongwana xa SARS-CoV-2. Vuhlahluvi byi valanga vukona bya xitsongatsongana kumbe masocha ya miri lama tumbuluxiwaka hi miri endhzaku ko suleleka hi xitsongatsongwana. Mbuyelo wa hlahluvo wa vukona bya xitsongwatsongwana switirhisiwa kutwisisa ku hangalaka ka vuvabyi lebyi naswona swi pfuna tindzawulo ta swa rihanyo ku landzelela lava suleriweke na ku sivela ku hangalaka ka ntungu. Kasi nhlanhluvo wa masocha ya miri wu hlamula xivutiso xa leswaku xana munhu u tshama a suleriwa hi vuvabyi bya khorona, kumbe e-e, hi swona leswi endlaka nhlahluvo lowu wunga tirhisiwi ngopfu hi kuva swi nga ha teka miri mavhiki yohlaya leswaku miri wu tumbuluxa masocha.

Matiko yyo hambana-hambana ma tivumbelo milawu ya wona leyi lawulaka mahlahluvele ya vuvabyi lebyo, ku hlanganisa swikongomiso mayelana na lava vanga hlahluviwaka, makhambi yo thlela u hlahluviwa, ndlela yo kambisisa nhlahluvo, kuteka marha na matirhisele ya mbuyelo wa nhlahluvo. Kuhambana loko ku hlohlotele tinhlayo ta ximfumo ta ku hangalaka ka vuvabyi lebyi, kuhlanganisa nhlayo wa lava hlahluviweke, lava khomiweke hi vuvabyi, lava dlaweke hi vuvabyi lebyi, kuhlanganisa na vuxokoxoko bya vavabyi.




#Article 274: Ntungu wa Khorona kuya hi tiko (365 words)


Tsalwa leri ri nyikela vuxokoxoko byo anama rithlela ri hlayisa nongonoko wa tindzhawu le ti hlaseriweke hi ntungu lowu. Muvabyi wo sungula wa vuvabyi bya Khorona ya lembe ra 2019 u tsumburiwe e dorobheni ra Wuhan, e Chayina, hi N'wendzamhala wa 2019.

Ntsengo wa lava suleriweke na lava loveke hikwalaho ka ntungu lowu, hi kuya hi xiviko xa ndzawulo ya Univhesithi ya Johns Hopkins. Tinhlayo leti ti nga ha hambana na le ti vikiweke e henhla ka ndzimana leyi.

Hi kuya hi Michael Yao, nhloko ya ndzawulo ya mintirho ya xihantla ya nhlangano wa swa rihanyo wa misava (WHO) e tikweni nkulu ra Afrika, ku hlahluva na tsumbula vuvabyi bya ha sungula, i swa nkoka swinene hi kwalaho ka xiyimo xa tindzawulo ta swa rihanyo e matikweni ya Afrika le xi komba ntsikelelo hikwalaho ka mavabyi na mintungu leyi nga ntsamelo-maxelo. Vatsundzuxi va vula leswaku kungu leri sekeriweke eka kuhlahluva no tsumbula vuvabyi bya ha sungula ri nga pfuna matiko leswaku ma papalata xilaveko xo pfala tiko na ikhonomi, leswi vangaka ntshikelelo wo kulu swonghasi eka va aka tiko lava va hanyaka hi muholo wa siku na siku leswaku va wundla mindyangu ya vona. Nhlangano wa matiko, wu vula leswaku kuta va na xilavelo xa swihlahluvi swa vuvabyi swa kwalomu ka 74 watimiliyoni ku hlanganisa na 30, 000 ya michini yo hefemurisa vavabyi eka tiko-nkulu leri ringalo ni tshiki hi va aka tiko va kwalomu ka 1.3 watibhiliyoni hi lembe ra 2020. Ntsengo wa lava suleriweke hi vuvabyi wu tlule miliyoni hi ti 6 ta Mhawuri, laha nhlayo yo tala yi kumekeke eka nthlanu wa matiko lamanga: Afrika Dzonga, Algeriya, Ghibita, Ghana, na Nayjeriya. Hambiswiritano, switikomba onge ku na matiko yo tala ma tsandzeka ku kandziyisa mintsengo yo tiya, ngopfu-ngopfu matiko lama ngana vusweti. nhlayo ya mafu e tikweni nkulu ra Afrika yile hansi loko yi ringanisiwa na mafu ya tiko-nkulu ra Yuropa, hikwalaho ka leswi ntalo wa va aka tiko va tiko-nkulu ra Yuropa vanga vanhu lava dyuhaleke.

Mintsengo ya lava suleriweke yi tiyisiwile e matikweni hinkwawo ya tiko-nkulu ra Afrika, naswona tiko ra Lesotho rive ro hetelela ku vika ntsengo wa lava suleriweke loko ri ta tsumbula muvabyi wo sungula hi ti 13 Mudyaxihi 2020.




#Article 275: Can Themba (408 words)


Daniel Canodoise Can Themba (Khotavuxika 1924 - 8 Ndzhati 1967) a a ri mutsari wa switori swo koma wa Afrika Dzonga.

Themba u velekiwe le Marabastad, ekusuhi ni le dorobeni ra Pitori, kambe u tsale ntirho wakwe wo tala le Sophiatown, e Joni, eAfrika Dzonga. Malabrastad. Doroba leri ri mbundzumuxiwile ehansi ka Nawu wa Mintlawa ya Rixaka wa nkarhi wa xihlawuhlawu, lowu a wu avela mintlawa ya tinxaka ku ya etindhawini letintshwa. A a ri xichudeni le Fort Hare College, laha a kumeke digri ya Xinghezi (hi risiva) na diploma ya vudyondzisi.

Endzhaku ko rhurhela edorobeni ra Sophiatown, u ringete ku tsala switori swokoma. Themba u nghenele mphikizano wo sungula wa switori swo koma wa Drum (ku nga magazini wa vantima va le madorobeni lowu vulavulaka ngopfu hi vukambisisi hi swifaniso), laha a hluleke.

Hi ku famba ka nkarhi u tirhe eka Drum, laha a veke un'wana wa Majaha ya Drum, kun'we na Henry Nxumalo, Bloke Modisane, Todd Matshikiza, Stan Motjuwadi na Casey Motsisi. Hi ku famba ka nkarhi va hlanganisiwe na Lewis Nkosi na Nat Nakasa. Ntlawa lowu a wu hi xivuvulelo lexi nge: Hanya hi xihatla, lova wa ha ri ntsongo naswona u ri ni ntsumbu wosaseka.

Xiphemu lexi a xi hlawulekisa Drum a kuri vuswikoti byo kambisisa. Xin'wana xa swikongomelo swa kona a ku ri ku paluxa ntiyiso na kupfumaleka ka kuringana e hansi ka mfumo wa xihlawuhlawu. Themba u endle xiboho xo vona ndlela leyi tikereke to basa a ti ta angula ha yona loko a ya etikerekeni to vona, tani hi leswi a a ri munhu wa ntima.

Ku karhateka loku kulaka hi swipimelo swa xihlawuhlawu, ku n'wi vangele leswaku a rhurhela eSwazini laha a tirheke kona tanihi mudyondzisi. Hi 1966, u vuriwe mukomanisi ximfumo,  hikwalaho ka swona mintirho yakwe yi yirisiwile eAfrika Dzonga. Tibuku takwe ti sungule kumeka hi xitalo eka malembe ya va - 1980 hi ku humesiwa ka tibuku timbirhi leti nga - The Will to Die (1972) na The World of Can Themba (1985). 

Eka switori swakwe, u hlamusele ku karhateka ka vanhu va vantima la va dyondzeke e yunivhesiti na swona vahanya e madorobheni; naswona va tsandzeka ku humelerisa vuswikoti bya vona hi kwalaho ka swipimelo swo ya hi nghohe swa mfumo wa xihlawuhlawu, na swona va thlela va ringeta ku ringanisa vutomi bya le dorobhen na byale ma tiko xikaya.

U lovile hikwalaho ka vuvabyi bya mbilu eka kaya rakwe ra le Mazini hi 8 Ndhzati 1967.




#Article 276: Seshego (140 words)


Seshego ixidorobhana lexi kumekaka eka masipala wa Polokwane e mugangenin wa Capricon, lowu nge xifundzeni xa Limpopo etikweni ra Afrika Dzonga. Xidorobhana lexi xikumeka en'walungu wa vupeladyambu bya dorobha ra Polokwane.

Exikarhi ka 1972 na 1974 Seshego a ku ri ntsindza wa khale ka tiko-xikaya ra Lebowa, leri herisiweke hi 1994. Van'wamabindzu va kwalaho va tiveka hi ku humelerisa swakudya, swakunwa, fole, swiambalo, swiambalo, swilo swa dzovo, timhandzi ni swilo leswi endliweke hi ntsandza, swilo swa nsimbi, michini ni switirho. Vaaki va tala ku taka maendzo exikarhi ka Seshego na dorobha ra Polokwane hikwalaho ka ntirho.

Seshego u avanyisiwe hi tindhawu ta nhungu to tshama eka tona. Zone 1 endhawini yin'wana leyi vuriwaka Masakaneng, hilaha murhangeri wavandla ra politiki ra Economic Freedom Fighters, Julius Malema a kuleleke kona. Xidan'wana xa Seshego xikumeka eNambyeni wa Molatusi etlhelweni ra vupela-dyambu bya xidorobana.




#Article 277: Pitori (273 words)


Pitori, i rin'wana ra madoroba - nkulu manharhu ya Afrika Dzonga, leri tirhaka tanihi ntsindza wa rhavi leri rhangelaka ra hulumendhe, naswona tanihi muamukeri wa vayimeri hinkwavo va matiko mambe eAfrika Dzonga. (Doroba ra Kapa i ntsindza wa ku veka nawu nakambe Bloemfontein yiva ntsindza wa ku avanyisa.)

Pitori ri tsemakanya nambu wa Apies naswona riololokela evuxeni bya xintshabyana xa Magaliesberg. Yi na ndhuma tanihi doroba ra dyondzo ni ntsindza wa vulavisisi, laha yi rhurheleka eYunivhesiti ya Tshwane ya Thekinoloji (TUT), Yunivhesiti ya Pitori (UP), Sefako Magatho Health Science University (SMU), Yunivhesiti ya Afrika Dzonga (UNSA), Huvo ya Sayense ni Vulavisisi bya tinkomponi (CSIR), ni Vandla ra Sayense ra Vanhu. Yi tlhela yi rhurhela Nsimeko wa vulavisisi bya tiko na Ndzawulo wa Mimpimanyeto wa Afrika Dzonga. Hi 2010 a ku ri rin'wana ra madoroba lawa rhurheleka xidlodlo xa misava xa bolo ya milenge xa FIFA hi lembe ra 2010. Pitori i doroba ra vu nhungu hi ku fuma e tikweni-nkulu ra Afrika, kasi i ra vumune hi ku fuma e Afrika Dzonga.

Pitori i xiphemu xa le xikarhi xa masipalankulu wa doroba ra Tshwane leri vumbiweke hi ku hlanganisiwa ka khale ka valawuri vo hlayanyana va kwalaho, ku katsa na Centurion na Soshanguve. Van'wana va ringanyete leswaku ku cinciwa vito ra ximfumo ku suka Pitori ku ya eTshwane, leswi vangeke njhekanjhekisano wale rivaleni.

Pitori yi tshuriwe vito ku suka eka Andries Pretorius, loyi a a ri un'wana wa va rhangeri va mabunu, kasi van'wana vaaki va Afrika Dzonga minkarhi yin'wana va ri vitana Doroba ra minsinya ya Jacaranda, hikwalaho ka magidi ya mirhi leyi byariweke eswitarateni swa yona ni le mintanga ya swona.




#Article 278: Nthlavelo wa COVID-19 (349 words)


Nthlavelo wa COVID-19 i murhi wo dlaya xitsongwatsongwana lowu endleriweke ku tshungula CVID-19. Emahlweni ka ntungu wa COVID-19, ntirho wo endla murhi wo tshungula mavabyi lama vuriwaka SARS na MERS wu kondletele vutivi hi ta muxaka na matirhele ya xitsongwatsongwana lexi, naswona swi hatlisise maswekelo ya nthlavelo wa COVID-19.

Hi N'wendzamhal wa 2020, kwalomu ka 57 milambyana yo tshungula vuvabyi lebyi, ayiri karhi yi swekiwa naswona yi lavisisiwa, naswona 40 wa vanhu vanghenele vuringeti bya milambyana leyi eka xiyenge xo sungula xa swikambelo swa vutshunguri, ku engetela kwalano 17 wa vanhu va ngheneleke swikambelo swa vutshunguri swa xinyenge xa vumbirhi na xa vunharhu.  Eka xiyenge xa vunharhu,  mirhi yo hlayanyana ya vutshunguri ya COVID-19 yi kombise ku kuhumelela ka kwalomu ka 95% ka ku sivela vuvabyi bya CVID-19. Valawuri va swa vutshunguri va pfumelele mirhi ya tsevu yo tshungula vanhu: Milambyana yimbirhi ya vutshunguri ya RNA (Kunga tozinameran leyi swekiweka hi vaka Pfizer-BioNTech na mRNA-1273 leyi swekiweka hi vaka Moderna), timbirhi leti tolovelekeke eka mirhi yo tshungula (BBIBP-CorV leyi swekiweka hi vaka Sinopharm na CoronaVac leyi swekiweka hi vaka Sinovac), ku hlanganisa na mirhi yo tshungula (Gam-COVID-Vac leyi swekiweka hi va Huvo ya vulavisisi ya Gamaleya na AZD1222 leyi swekiweka hi Yunivhesithi ya Oxford yitirhisana na AstraZeneca). 

Pfizer, Moderna, na AtraZeneca yi vhumbe vuswikoti byo endla 5,3 wa magidi ya timiliyoni ta mimpimo hi 2021, leyi nga tirhisiwaka ku hlanganisa kwalomu ka magidi manharhu ya timiliyoni ta vanhu (tanihi leswi mirhi yo tshungula yi lavaka ku thlaveriwa leswaku yo kota ku sirhelela eka vuvabyi bya COVID-19). Hi N'wendzamhala, mirhi yo tshungula leyi tlulaka 10 wa magidi ya timiliyoni se a yi koxiwile no xaviwa hi matiko, naswona kwalomu ka hafu ya mirhi leyi xaviweke hi matiko lama fuweke lama vaaki va wona va endlaka kwalomu ka 14 wa tiphesente ntsena ta vanhu hinkwavo emisaveni hinkwayo. Matiko yo tala ma tlhele ma hlela tindlela to thlavela vanhu lava nga ekhombyeni lerikulu ro hlaseriwa hi mavabyi lawa, kufana ni vadyuhari ni lava nga ekhombyeni lerikulu ro khomiwa hi vuvabyi lebyi ni ku byi hundzerisela eka van'wana tanihi vatirhi va ta rihanyo.




#Total Article count: 278
#Total Word count: 88860