#Article 1: Papua Niugini (1328 words)


Papua Niugini em i wanpela kantri long rijen Melanesia long Pasifik.  Giraun bilong kantri i stap long isten hap bilong Niugini Ailan na tu long ol narapela ailan olsem Niu Briten, Niu Ailan, Bogenvil, Manus, na planti moa.

Sampela manmeri ikam long Niugini Ailan long nambawan taim long faivpela ten tausen (50,000) yia i go pinis.  Ol pipol bilong Hailans i wokim gaden long nain tausen (9,000) yia i go pinis - em i klostu nambawan taim long wol long wokim gaden.

Olsem fopela tausen (4,000) yia i go pinis, ol lain oli kolim Ostronisien i kamap long Papua Niugini, na oli bringim ol pik, pasin bilong hukim pis, pasin bilong wokim pot, na ol nupela tokples i kam.

Olsem tri handet (300) yia i go pinis, kaukau i kam long Saut Amerika.  Kaukau i winim taro long karim planti kaikai, na nau namba bilong ol manmeri i go antap long Hailans na sampela ol narapela hap.

Dispela nem Papua Niugini i kamap long tok Papua, hap tok bilong Malesia long kain gras bilong ol manmeri bilong Melanesia, na tok Niu Gini, i kam long wanpela man bilong Spen, Yñigo Ortiz de Retez, husait i tingim lukluk bilong ol manmeri bilong Niugini i wankain ol manmeri bilong hap Gini long Afrika.

Long yia 1883, kantri Briten i kam long Sauten Rijen na tokaut olsem em i giraun bilong ol nau.  Ol i kirapim gavman bilong dispela hap na givim nem British New Guinea, o Niugini bilong Briten.  Kapitol bilong dispela gavman em i Pot Mosbi.

Long yia 1884, kantri Jemani i kam long Ailans Rijen na Momase Rijen na tokaut olsem em i giraun bilong ol nau.  Ol i no kirapim gavman tru pastaim, tasol oli tokim Kampani bilong Niugini (Tok Siaman: Neuguinea-Kompanie) long bosim dispela giraun.  Nambawan taun bilong dispela kampani oli kolim Herbertshöhe long Tok Siaman. Nau yumi save long dispela taun long nem Kokopo.  Long yia 1899, gavman bilong Jemani i tokim kampani olsem i mas pinis long bosim giraun, na gavman i kirapim ofis bilong gavman long bosim Niugini bilong Jemani.

Taim wo i stat long 1915, ami bilong Ostrelia i rausim gavman bilong Jemani na bosim tupela giraun: Papua (Sauten Rijen) na New Guinea (Ailans Rijen na Momase Rijen).  Wo i pinis long 1918, na bihain Ostrelia i kisim tokorait long Lig bilong ol Kantri (Tok Inglis: League of Nations) long bosim tupela giraun.

Wo i kamap gen long 1941, taim ami bilong Siapan i kam na holim planti hap long Niugini olsem Niu Ailan, Manus, Niu Briten, Bogenvil, Momase Rijen na tu Oro na Milen Be.  Planti pait i kamap long kainkain hap long kantri long dispela taim.  Dispela wo i pinis long 1945.

Bihain long wo, Papua na Niugini i pas wantaim olsem wanpela giraun, wantaim nem Papua na Niugini, na Ostrelia i lukautim.  Haus bilong Asembli, olsem Palamen, i stat long 1964. Long 1972 nupela ileksen i kamap long Palamen tru, na ol memba i makim Michael Somare olsem nambawan Praim Minista bilong kantri.  Long dispela taim, nem bilong kantri i senis i go long Papua Niugini.

Long yia 1975, long 16 Septemba, Papua Niugini i kisim independens long Ostrelia, na em i sanap olsem wanpela kantri em yet nau.  Michael Somare bilong Pangu Pati i stap olsem Praim Minista inap long yia 1980, na long dispela taim Palamen i vot long rausim em na Julius Chan i kisim nambawan sia nau.

Long yia 1982, Michael Somare i winim vot na sanap olsem Praim Minista gen, tasol Palamen i rausim em long 1985 na givim dispela posisen i go long Paias Wingti.  Wingti i stap yet olsem Praim Minista bihain long ol ileksen bilong yia 1987, tasol Palamen i rausim em long 1988 na makim Rabbie Namaliu.

Traipela pait long Bogenvil i stat long yia 1988 i go long yia 1997.  Klostu tupela ten tausen (20,000) manmeri i dai pinis long dispela pait.

Long yia 1992, Sir Julius Chan i kisim pawa gen, inap long 1997, taim em i risain bihain long traubel wantaim Sandlain long Bogenvil.  Palamen i makim Bill Skate olsem Praim Minista long dispela taim.  Long 1999, oli rausim em gen, na Sir Mekere Morauta em i sanap olsem nupela Praim Minista bilong kantri.

Long ileksen bilong yia 2002, nupela pati bilong Sir Michael Somare, Nesenel Alains, i wokim nupela gavman, na long nambawan taim long kantri, dispela gavman istap long faivpela yia inap long ol ileksen long yia 2007.

Long nesenel ileksen bilong yia 2007, Nesenel Alains i winim ol narapela pati na kirapim nupela gavman gen.

Hekte bilong kantri em i 452,860 km².  Long planti hap long kantri igat ol maunten na bikbus istap.  Maun Wilhelm i winim ol narapela maunten long kantri: antap bilong em em i 4,509 m.

Arere long tupela traipela wara, wara Sepik na wara Flai, igat ol bigpela hap olsem ples tais.

Papua Niugini i silip antap long Raun bilong Paia bilong Pasifik, na olsem igat planti maunten i save pairap, na tu em i peles bilong ol guria. Long yia 1994 wanpela pairap bilong Tavurvur na Vulcan i bagarapim Rabaul taun olgeta.

Bigpela hap bilong ol pisin na abus bilong Niugini Ailan i wanlain long sampela pisin na abus bilong Ostrelia. Ol lain bilong kapul, kaskas na ol narapela abus olsem we ol i save karim pikinini long paus, ol i no save silip long narapela kantri: oli stap long Niugini na Ostrelia tasol.

Long ol ailan bilong Papua Niugini, ol abus i narapela kain gen: i no gat ol kapul, kaskas na narapela abus olsem.

Antap long 700 kain (Tok Inglis: species) bilong pisin istap long Papua Niugini.

Wanpela lain bilong ol pisin igat bigpela nem: ol kumul (Tok Inglis: bird of paradise).  Long Hailans Rijen, planti lain bilong ol pipol save kisim ol kumul long wokim bilas.  Long wan handet inap long tri handet yia igo pinis, planti bigmeri long Yurop i laikim tru gras bilong kumul, na baim ol Yurop man long kam sutim ol pisin na salim.  Nau kumul em i nesenel mak bilong Papua Niugini, na yumi lukim em long plak bilong kantri.

Igat antap long 5 milien manmeri oli silip long Papua Niugini.  Klostu long hap milien i silip long ol bikpela taun olsem Pot Mosbi, Lae, Maun Hagen, Madang, Wewak, Goroka, na Kokopo.  Bigpela hap tru bilong namba bilong ol manmeri bilong kantri i silip long ol peles.

Papua Niugini igat planti manmeri husait i kisim sik AIDS, na namba bilong ol i winim ol narapela kantri long Pasifik.  Dispela namba i kamap bikpela kwiktaim nau.

Papua Niugini igat antap long 800 tokples.  Dispela namba em i makim olsem wanpela ten tu pesen (12%) bilong olgeta tokples long wol, na i no gat narapela kantri long wol i winim dispela namba bilong ol tokples.  Igat tupela bigpela lain bilong ol tokples: ol tokples Papua, na ol tokples Ostronisia.

Igat tripela tokples bilong Palamen: Tok Inglis, Tok Pisin na Hiri Motu, tasol tokples bilong gavman na bigpela hap bilong ol sikul em i Tok Inglis.  Sampela sikul i yusim ol lokol tokples wantaim ol yangpela sumatin long halivim ol long lainim pasin bilong ridim na raitim. Tok Pisin em i nambawan tokples bilong kantri bilong wanem namba bilong ol manmeri i yusim, long ol taun na ol peles, i winim olgeta narapela tokples.  Planti lain long Sentral Provins na Gulf Provins i save yusim Hiri Motu, na ol i no save yusim Tok Pisin tumas.

Planti manmeri i save long tupela o tripela o moa tokples.  Planti ol tokples long kantri igat ananit long faiv tausen (5,000) manmeri tasol i save yusim.

Papua Niugini igat antap long wan tausen pasin bilong kastom, wantaim kainkain pasin bilong danis, singsing, katim diwai, wokim bilas, na ol narapela pasin bilong kastom.

Long sampela hap bilong kantri, ol sios i rausim bikpela hap bilong ol kastom pinis, tasol long ol narapela hap, kastom i stap yet na ol manmeri i bihainim kastom wantaim ol pasin bilong sios.




#Article 2: Daka (113 words)


Daka i sayor bilong lain Piperales. I gat kain kain daka:

Ol i yusim lip bilong daka long kirapim tingting, long kilim jem, na long switim maus. Long Ayurvedik marasin ol i yusim bilong kirapim man na meri i laikim. Long Malesia ol i marasinim pen long het na skru. Long Tailan na Saina ol i helpim tit i gat pen. Long Indonesia ol i boilim lip na dringim olsem marasin i kilim jem. Na ol i dringim lipwara bilong helpim bel i gat sik, na ol i welim o smelim bilong helpim het i gat pen, o helpim rot bilong pekpek i pulap tumas, o long klinim nus, o long helpim susu.




#Article 3: Ostrelia (805 words)


Ostrelia (Australia) oa bikpela nem, Commonwealth of Australia i wanpla kantri long bikpela ailan blong Pasifik. Em i gat ailan Tasmania na planti moa liklik ailan. Em i stap namba sikis bikpela kantri long ol blong olgeta sais long ples. Klostu ol kantri i stap Indonisia, Is Timor na Papua Niugini long not, Solomon Ailans na Vanuatu long not-is na Niu Silan long sot-is.

Long Janueri 1, 1901, Ostrelia i tanim long independan kantri. Ostrelia i gat klostu 24 milien pipol na long Praim Minista nau i Malcolm Turnbull.

Bipo British i kam long Ostrelia, ol Aboriginal pipol i blong hia klostu 40'000 (poten tausen) yia bipo. Ol i tokim moa long 250 (tu-handet na faivten) tokok lain. Ostrelia i nogat astok blong gavman, tasol ol kantri toktok i Tok Inglis. Ol narapla toktok i Tok Saina, Australian Kriol, Torres Strait Creole na sampla Indigenous toktok olsem Warlpiri, Tiwi, Is Arrernte na Pitjantjatjara.

Ostrelia i bikpela kantri na i gat planti mani wantaim sampla narapla ol kantri na em i gat namba tentu bikpela ekonomi long ol. Ostrelia i memba wantaim United Nations, G20, Commonwealth of Nations, World Trade Organization, Asia-Pacific Economic Cooperation na Pacific Islands Forum.

Pipol i bin sindaun long Ostrelia bikgraun i nabaut 42'000 na 48'000 (poten tausen na poten-et tausen) yia bipo, ating wantaim pipol i kam blong ol graun-bris wataim ples olsem Papua Niugini na Ostrelia i bin wanpela ples olgeta. Nabaut 1800 ol yia, pipol blong Yurop i kam, wataim kanaka blong Ostrelia i bin gat planti long bikpela pasin.

Nambawan taim European i bin lukim Ostrelia ples, na nambawan taim European i bin sanap long Ostrelia graun i bikos Dutch man, Willem Janszoon. Em i bin lukim nambis blong Cape York Poin long bipotaim 1606.

Nabaut 1770, James Cook i salim long sip abrus na rekot is nambis wanem em i kolim 'New South Wales' (Nupela Saut Wels) na givim long Yunaitet Kingdom. Wantaim Yunaitet  Kingdom lusim Amerika ples blong em long taim blong 1783, so Gavman blo em i salim wanpla lain long sip kolim 'First Fleet' (Nambawan Lain long Sip) wanem i gat kalabusman blong Inglan na bringim ol i long Ostrelia. Ol sip i ananit bos long Kapten Arthur Phillip na mekim nupela ples blong em long New South Wales. Ol i sanapim long Sydney Cove long 26th Janueri 1788 wanem i Kantri De blong Ostrelia kolim Ostrelia De.

Ol kanaka blo Ostrelia i bin gat namba nabaut 750'000 na 1'000'000 (seven handet na faivten tausen, na wan milien) bipo ol Yuropmanmeri i kam long hap, tasol bihain Yurop i statim, namba long indigenous i go daun tru, planti olsem sik i bringim long nupela Yurop pipol. Wanpla nupela gavman pepa i statim wantaim Aboriginal Protection Act 1869 (Pepa lo Lukautim blong Aboriginal pipol 1869) wanem i ansaim planti pikinini i tekewe long ol famili na komuniti - planti taim despla pipol i kolim Stolen Generation (Pipol i bin Tekewe) - wanpla tingting wanem i wokim poret namba long indigenous i go daun. Long 1967 Gavman long Ostrelia i mekim nupela loa long lukautim na nais poret Aboriginal pipol.

Ostrelia i gat sikispela stet; New South Wales (NSW [Niu Saut Wels]), Queensland (QLD [Kwinslen]), South Australia (SA [Saut Ostrelia]), Victoria (VIC [Viktoria]) na Western Australia (WA [Wes Ostrelia]), na tupela bikpela graunples teritori, Australian Capitol Territory (ACT [Kapitol Teritori blong Ostrelia]) na Northern Territory (NT [Not Teritori]). Long planti taim, em tupela teritori i wokim olsem stet, tasol i lukim olsem teritori.

Ostrelia tu gat sampla longwe ples blong Ostrelia Gavman i kolim, Ashmore and Cartier Islands (Asmor na Kartia Ailans), Australian Antarctic Territory (Antartik Teritori blong Ostrelia), Christmas Island (Krismas Ailan), Cocos (Keeling) Islands (Kokos (Kiling) Ailans), Coral Sea Islands (Koral Si Ailans), Heard and McDonald Islands (Herd na Mikdonal Ailans) na Jervis Bay Territory (Jevis Be Teritori).

Norfuk Ailan i tu wanpla autsait teritori blong Ostrelia, tasol Norfolk Island Act 1979 i givim en moa independans na i stap lokal i lukautim ailan, tasol em i stap ananit Ostrelian bos liklik.  

Ostrelia i gat plantikain long graun na bus na i kolim 'megadiverse country' (kantri i gat planti bus tru). Bikos Ostrelia i olpela tru, em gat plantikain long ol animal wanem i blong Ostrelia tasol. Nabaut 85% long bus i plaua i painim long Ostrelia tasol (i kolim 'endemic') na 84% long mamal (kainkain long animal i dringim susu wataim em pikinini tasol), moa long 45% long pisin na 89% long pis (kainkain nogat stap long solwara tasol), ol i endemic. Tu, Ostrelia gat moa kain long palai long ol wol, wantaim 755 (seven handet na faivten-faiv) kainkain long em.

Tasol Ostrelia i lusim ol displa kainkain bikos long tumas pipol na ol i bosim Environment na bus. Tasol Ostrelia i gat gut Environment loa na i stap traim long helpim Environment.




#Article 4: Solomon Ailans (474 words)


Solomon Ailans i stap wanpla independan kantri wantaim planti ol ailan long Osenia i wanem i stap is long Papua Niugini na not-wes long Vanuatu na gat ples sais long 28'400 (twenti-et tausen na foa-handet) skwea kilomita. Kapitol blong em i na bikpela taun long ol i stap Honiara long Guadalcanal ailan.

Ol ailan i bin stapim long pipol ol tausen long yia. Long 1568, Spanish wokabautman, Álvaro de Mendaña, i bin nambawan European long painim em na kolim en Islas Salomón. Long 1893 Yunaitet Kingdom i mekim en blong em na teritori. Taim blong Wol Woa II Solomon Ailains i bin lukim long planti paitim namel Yunaitet Stets na Japan na bikpela pait i wokim long Guadalcanal.

Bikpela nem blong en i bin The British Solomon Islands Protectorate, bihain em i tanim long 'Solomon Islands tasol long 1975. Long 1976 Solomon Ailans inap lukautim blong en na independans i bin givim tupela yia bihain. Tete, Solomon Ailan i stap Constitutional Monarchy (Konstitusinal Monarki) i wantaim Kwin blong Solomon Ailans i stap Kwin Ilisabet II long Head of State (Het blong Stet). Long Praim Minista nau i stap Gordon Darcy Lilo.

Long ol 1950 lokal kaunsil i bin mekim bihain Wol Woa II. na wanpla nupela konstitusen i bin mekim long 1970 na ol eleksan i wokim, tasol narapla konstitusen i bin mekim long 1974. Long 1973 ol wel prais i go antap na Briten i painim em hat tru long lukautim displa nupela koloni.

Bihain independans blong Papua Niugini long Ostrelia long 1975, Solomon Ailans i bin givim lukautim yet long 1976 na independans i bin givim long 7th Julai 1978. Nambawan Praim Minista oltaim i bin Sir Peter Kenilorea. Solomon Ailans i nogat lusim Royalti blong Ingland.

Long Septemba 2012, Duke na Duchess long Chambridge (Duk na Dases long Kaimbris) i go lukim ol ailan long makim namba 60 yia bihain Ilisabet i tanim long Kwin.

Nabaut 555'000 (faiv-handet na fifti-faiv tausen) pipol i stapim long Solomon Ailans, long ol displa, nabaut 94.5% i stap Melanesian, 3% Polinesian, 1.2% Mikronesian na tupela narapla kain long en na nabaut 3'000 (tri-tausen) Chinese (pipol blong Saina).

Namba long lokal toktok blong Solomon Ailans i stap 74, long en 70 i stapim na tokim, na 4 i stap dai pinis, olsem tingim blong Ethnologue. Tok Inglis i stap tokples blong gavman, tasol nabaut 1-2% long pipol i tokim en. Lingua Franca (toktok i tokim long planti pipol, tasol nogat tokples blong gavman) i stap Pijin, wanem i stap klostu Tok Pisin.

Nabaut 10% long pipol blong Solomon Ailans i gat blonde (hapwait) gras blong het. Em i stap natif kain long samting na nogat bikos Europeans tasol bikos long samkain gene wanem i mekim displa kala gras.

(1)Em i nogat kapitol blong em, tasol em i yusim Honiara wanem i stap kapitol blong Kapitol Teritori.




#Article 5: Tok Pisin (246 words)


Tok Pisin i stap wanpla tokples na toktok long bung blong Papua Niugini. Em i no tokples blong taim bipo, em i kamap insait long en 150 yia igo pinis. Planti ol hap tok blong Tok Pisin igat as long Tok Inglis, Tok Malay na long sampla ol tokples long Papua Niugini olsem Kuanua kam long Rabaul.

Dispela nem Tok Pisin i kam long Tok Inglis talk (i minim 'toktok') na pidgin (i minim 'toktok ol i yusim wataim namel ol pipol i nogat wankain tokples'). Sampla manmeri i tingting olsem hap tok pidgin i kamap long hap tok business (i min bisnis) long taim bipo tru. 

Tok Pisin em i wanpela tokples blong Gavman blong Papua Niugini (wantaim Tok Inglis na Hiri Motu). Antap long 2 milien manmeri save yusim Tok Pisin insait long Papua Niugini. Ol i yusim Tok Pisin long Haus Palamen, na long lokol gavman, na long sampela ol elementari skul. 

Tok Pisin i helpim tru ol lain long Papua Niugini, blong wanem i gat planti tokples long PNG - moa yet long olgeta narapela kantri long wol.

Tok Pisin, Bislama na Pijin kam long wanlain. Bislama i stap wanpla toktok blong Vanuatu, na Tok Pijin blong Solomon Ailans, tasol ol tripela i stap liklik narakain long wanwan narapla. Narapla toktok i klostu Tok Pisin i stap Torres Strait Creole wanem i tokim long Torres Strait, Queensland (Kwinslend), Ostrelia. Tasol em i nogat long klostu olsem Bislama na Pijin poret Tok Pisin. 




#Article 6: Hiri Motu (168 words)


Hiri Motu em i wanpela tokples long Papua Niugini. Em i wanpela tok namel i save helpim manmeri long toktok wantaim ol lain i gat narapela as tokples.

Em i wanpela namba tu tokples long Papua Niugini. Planti manmeri long hap saut i gat save long dispela kain tokples. Ofisel tok stret em i Tok Inglis, tasol nogat planti manmeri i stap long ples na save long Inglis. Olsem, na i gat tupela namba tu (seken) ofisel tok long Papua Niugini, tok i gat planti manmeri save long en. Motu, dispela pes i tok long en, na Tok Pisin. Motu em i toktok long hap Papua, na Tok Pisin em i bilong Niugini na Hailans tu.

Planti manmeri stret long Pot Mosbi na sampela arapela hap i gat save long dispela tokples, na planti manmeri long nambis em i gat save long dispela kain tokples, tasol sampela long Not Cos na arapela ples nambis nogat save, na manmeri long highlands ol i nogat save long dispela kain tokples.




#Article 7: Irak (314 words)


Republik bilong Irak i wanpela kantri bilong Esia.  Long sauten sait, em i gat arere waintaim Saudi Arabia na Kuwait.  Long noten sait, em i gat arere wantaim Taki, long not-westen sait wantaim Siria, long westen sait wantaim Jodan, na long isten sait wantaim Iran.  Kapitol bilong Irak em i Bagdad.

Long yia 1979 inap long yia 2003, Ba'ath Pati ol i save bosim Irak.  Sadam em i bin Presiden.  Long mun Mas bilong yia 2003, ol ami bilong Inglan na Amerika ol i wokim inveson long Irak.  Ol i rausim Sadam na Ba'ath Pati na ol i lusim gavman.  Nupela gavman i ol i kamap long de namba 28 long mun Jun bilong yia 2004.  Ghazi al-Yawer i kamap presiden bilong dispela nupela gavman.

Irak i gat planti ples wesan, tasol i gat wanpela hap bikpela tru, graun i gat wel longen.  Dispela hap i stap namel long tupela wara,  ol i kolim Yuprates na  Tigris.  Na tu, Irak tu i gat wanpela smolpela nambis long solwara ol i kolim Pesia Galp.  
Taim bilong ren na hat na kol, em i olsem ples wesan: winta, o taim bilong kol, em i no hat tumas na i no kol tumas.  Sama, o taim bilong san, em i drai na hatpela tru, na ren i no pundaun.  

Bipo tru Irak i save mekim planti bisnis bilong salim  wel bilong graun.  Em i salim bikpela hap bilong dispela wel i go long narapela kantri.  Tasol taim Irak i bin invesenim Kuwait long Mun Ogas long yia 1990,  UN, o Bung Kantri olgeta Graun, i stopim Irak na i no salim wel.  Nau bihain long dispela taim, UN i bin larim Irak long salim sampela wel na i inap baim kaikai na klos na marasin ikam long narapela kantri.  Long yia 2003, bikpela pait wantaim Amerika na Inglan i bin stat long Irak, na bisnis i dai.




#Article 8: Jisas (381 words)


Jisas i man i stap long kantri Juda (nau Israel) 2000 yia bipo. Nau ol i kolim olsem Jisas Krais(t) o Krais(t) tu. 

Stori long Jisas i kam long baibel. Taim bilong laip bilong Jisas, no man o meri i bin raitim stori long en. Man o meri i raitim baibel ol i no bung Jisas. Olrait sampela man o meri ol i tok stori bilong baibel ol i tru, na sampela ol i tok ol i no tru. Sampela i tok sampela pat i tru na sampela pat i no tru. 

Papamama bilong Jisas ol i bilong lotu bilong Juda, na Jisas i bilong lotu bilong Juda tu. Long dispela taim, man bilong Roma i bosim kantri bilong Juda. 

Taim Jisas i gat 30 o 35 krismas em i save wokabaut long kantri bilong Juda na i save skulim pipel long lotuim Got na laikim narapela manmeri. Em i toktok olsem Got em i laikim manmeri, na manmeri i mas laikim Got na i mas laikim wanpela narapela. 

Long baibel ol i tok olsem Jisas i save wokim gutpela masik olsem kamapim planti pis long baskit, tanim wara igo long wain, rausim sik long manmeri i gat sik lepa, mekim manmeri i dai pinis na ol i gat laip gen. 
 
Olrait Jisas i kamap femas na em i go long Yerusalem. Tasol ol bos bilong Juda na ol gavman bilong Roma ol i fret Jisas i kamap bikpela bos bilong olgeta man o meri bilong dispela kantri. Olrait ol i nelim Jisas long kros na ol i letim hia inap taim long i dai pinis. Long dispela taim, dispela we long kilim man i dai pinis, gavman bilong Roma ol i yusim tumas. 

Taim Jisas i dai pinis pren bilongen ol i planim long hul insait long ston. Tasol sampela de bihain bodi bilong Jisas i no stap long hul yet. Sampela i tingting Jisas i got laip gen na i save go long heven.

Man o meri husat i tingting Jisas i got laip gen ol i kolim Kristen. Kristen i tingting em i tru, olsem Jisas em Got i kam long graun. 

Planti man o meri i no Kristen, tasol ol i tingting Jisas i bin toktok planti gutpela samting, na Jisas i bin skulim planti gutpela pasin. 




#Article 9: Buda (111 words)


Buda (long tok Inglis Buddha) em i niknem bilong Sidarta. Sidarta em i man i stap long India 2500 yia bipo. 

Liklik tok Buddha i min i no slip long tok Saniskirit bilong India. 

Wanpela man o meri ol i kolim Buda long lotu bilong ol Buda, em i man o meri i gat enlaitmen. Enlaitmen i min dispela man o meri i no gat wanpela trabel yet insait long het bilongen. I gat hamamas tru tumas. Long lotu bilong ol Buda, wanpela man o meri i gat enlaitmen long wokim meditesen. Meditesen em i pasin i sit long plua na i no tok, na i painim hamamas insait long en.




#Article 10: Gandi (140 words)


Gandi (Mohandas Karamchand Gandhi), i man bilong kantri India. Em i dai pinis long yia 1947. Em i gat biknem long lotu na long toktok politik long kantri bilong em. Ol i kolim tu Mahatma. Mahatma long tokples bilong India, i minim man igat bikpela sol.

Taim Gandi i stap long India, kantri Inglan ol i bosim India na sampela ol narapela kantri. Planti manmeri bilong ol dispela kantri, ol i laik kamapim independens: ol i laikim bosim kantri bilong ol yet.

Gandi i bin bikpela lida bilong muvmen igo long independens long India. Em i bin yusim ahimsa, o pasim bilong abrusim pait. Dispela i minim olsem manmeri ol i traim lon wokim senis long kantri bilong ol, tasol ol i no yusim pasin bilong pait, o ol i no bagarapim narapela manmeri o tingting i bilong narapela manmeri. 




#Article 11: Nelson Mandela (156 words)


Mandela (Nelson Rolihlahla Mandela) i man bilong kantri ol i kolim Saut Aprika. Mama i karim Julai 18, 1918. Em i bin presiden bilong Saut Aprika stat long Julai 30, 1994 igo inap long Disemba 1999.

Bipo, em i bin bikpela lida bilong muvmen i pait long apated sistem long Saut Aprika. Apated (long Tok Inglis: Apartheid) em i gavman we waitpela manmeri na blakpela manmeri i stap abrus; o waitpela manmeri na blakpela manmeri ol i no gat wankain raits.

Taim Mandela i fait apated, gavman bilong Saut Aprika bilong dispela taim i kalabusim Mandala long taim bilong 29 yia, stat long yia 1962 igo inap long 1991. Tasol, long yia 1991 ol i rausim long kalabus, na em i kamap presiden bilong Saut Aprika.
 
Apated i finis long yia 1991, taim Mandela i kamap presiden bilong dispela kantri.

Mandela i tok: Birua bilong pasin birua i wanem? Edukesen em i birua bilong pasin birua.




#Article 12: Sidarta (364 words)


Sidarta (Siddharta Gautama, o Buddha Gautama) i man bilong India. Em i stap long India 2500 yia bipo. Planti man o meri ol i kolim Buda tasol.

Dispela man i bin stat budisim, o lotu bilong ol Buda. 

Mama bilong Sidarta i karim long India long yia samting olsem 563 bipo Kraist. Em i dai pinis taim i gat 80 krismas. 

Igat planti olpela stori long Sidarta, o Buda. Ating sampela stori i tru na sampela stori i no tru. Tasol, manmeri bilong toksave histori, o toksave long taim bipo tru, ol i tingting i tru olsem Sidarta i stap long India 2500 yia bipo. 

Olpela stori ol i tok olsem papa bilong sidarta em i king. Taim i pikinini yet, Sidarta i got planti moni. Papa bilongen i holimpasim na Sidarta i no bungim wanpela trabel yet. Tasol taim Sidarta i kamap 29 krismas em i wok autsait long haus bilong king na i lukim 4pela samting: em i lukim olpela man, sikpela man, man i dai pinis, na gutpela man i gat no haus. Long dispela taim igo, Sidarta i tingting long dispela foapela samting tasol. I no ken hamamas yet. 

Olrait em i lusim haus long king na em i go long bus. Em i bungim narapela man ol i traim painim hamamas long pasin asetik. Dispela i min ol i laik kaikai liklik tru, na ol i no laik moni na haus bilongen. Sidarta tu, em i traim painim hamamas long pasin asetik long taim bilong 7pela yia. Olrait em i save dispela pasin i nogut. 

Olrait em i tingting long laip bilongen longpela taim tru. Em i wokim wokim meditesen. Meditesen em i pasin i sindaun long graun na i no tok, na i painim hamamas insait long en. Olrait wanpela de em i sidaun long diwai na em i painim pinis enlaitmen. Enlaitmen i min dispela man o meri i no gat wanpela trabel yet insait long het bilongen. I gat hamamas tru tumas. Nau ol i kolim dispela diwai diwai bilong enlaitmen. 

Long dispela taim Sidarta i painim pinis ol save ol i kolim foapela tok tru. Ol i as bilong budisim, o lotu bilong ol Buda.




#Article 13: Meditesen (316 words)


Meditesen em i pasin bilong tingting. Kainkain meditesen i kamap long taim bipo tru, i stap long olgeta hap long graun na i gat kainkain mining bilongen. Long sampela hap, meditesen em i as bilong lotu bilongen. Long narapela hap, olsem Amerika o Western kantri, meditesen em i pasin bilong helt. 

Meditesen i kam long India long taim bipo tru. Em i bikpela samting long ol lotu i kam long India, olsem yoga, na Hinduisim o lotu bilong Hindu, na budisim o lotu bilong Buda. Long dispela lotu, meditesen em i wanpela pasin bilong lusim wol. Lusim em i bikpela wok bilong dispela bilip. Man i gat tumas laik bilong tingting bilong wol, i mas lusim dispela laik. Laik bilong gutpela kaikai, laik bilong nupela siot o trausis o redio o wanem, em i nogut tingting bilong manmeri Buda na ol i wok long meditesen long lusim dispela laik. Sapos yu wokim meditesen bilong lotu bilong Buda, maebi yu sindaun long hap, noken toktok, noken tingting, yu pulim win isi isi tasol. Lotu bilong Buda bilip bilongen olsem meditesen i givim hamamas na gutpela sindaun long manmeri i wok hatpela longen, na narapela bilip bilongen olsem meditesen i soim as tru bilong laip long manmeri i wok hatpela hatpela nogut tru longen. Sampela man o meri i no bilong Hindu na i no bilong Buda ol i wokim pasin meditesen tu, bikos em i save mekim bel isi, na rausim kros na fret.

Pasin bilong meditesen i go long olgeta hap long wol na mining bilongen i senis. Long Amerika na Western kantri, pasin bilong meditesen em i olsem kain pasin bilong mekim bel isi tasol na liklik sampela manmeri i bilip long lotu bilong Buda. Sampela dokta i tok olsem meditesen em i pasin bilong mekim bel isi tasol, lotu maski. Narapela sampela dokta i tok olsem olgeta lotu i gat sampela pasin olosem meditesen.




#Article 14: Budisim (127 words)


Budisim em lotu bilong ol Buda. Sidarta, o Buda, em i kirapim budisim long India 2500 yia bipo. Tede i gat 300 milion samting man o meri i lotuim Buda long Graun. 

Budisim igat longpela histori bilong em. Bihain Sidarta i bin dai, ol manmeri bilong lotu bilong Sidarta i raitim pinis ol tok bilong Sidarta na em i bin foundation long budisim.

Tok bilong Sidarta em i as bilong budisim. Sidarta i bin tok planti stori na toksave. Tasol tok bikpela tumas tru em i olsem: 

Em i etpela pasin yumi i mas bihainim long rausim pen bilong laip: 

Meditesen em i bikpela samting long lotu budisim. 

Manmeri bilong Buda ol i tok tu olsem: 

Man o meri bilong Buda i mas bihainim dispela faipela lo:




#Article 16: Tunde (119 words)


Tunde i nambatu de bilong wik.

Long sampela kantri (olsem Amerika na Inglan), wik i stat long Sande, na Tunde i nambatri de bilong wik.
 
Nem Tunde i kam long Tok Inglis Tuesday. Bipo bipo tru, dispela i min Tew’s Day, o de bilong masalai, o got, ol i kolim Tiu o Tir. Em i masalai bilong fait ol i lotuim long dispela taim.

Tasol ating taim Tok Pisin i kirap, manmeri i save toktok long Tok Pisin ol i tingting dispela i min Two Day, o nambatu de. Na tu, sampela man o meri it tok de olsem nde. Olrait Tuesday i kamap Tunde. Nau nambatri de em i kamap trinde, na nambafo de em i kamap fonde.




#Article 17: Trinde (152 words)


Trinde i nambatri de bilong wik.

Long sampela kantri (olsem Yunaitet Stet na Inglan), wik i stat long Sande, na Trinde i nambafo de bilong wik.
 
Nem Trinde i kam long to  Tri na De. 

Narapela nem de bilong wik, olsem Mande na Tunde, Fraide, Sarere, Sande, ol i kam long Tok Inglis. Tasol Trinde na Fonde em i no kam long Tok Inglis. Ating, bipo tru, taim Tok Pisin i kirap, manmeri i save toktok long Tok Pisin ol i tingting Tuesday i min Two Day, o nambatu de. Na tu, sampela man o meri i tok de olsem nde, olrait Tuesday i kamap Tunde. Nau nambatri de em i kamap Trinde, na nambafo de em i kamap Fonde. 

Sapos yumi i gat wok stat Mande i go inap Fraide na yumi i no gat wok long Sarere na Sande, orait Trinde em i de bilong namel long taim bilong wok. 




#Article 18: Fonde (140 words)


Fonde i nambafo de bilong wik.

Long sampela kantri (olsem Amerika na Inglan), wik i stat long Sande, na Fonde i nambafaiv de bilong wik.
 
Nem Fonde i kam long to  Fo(a) na De.  

Narapela nem de bilong wik, olsem Mande na Tunde, Fraide, Sarere, Sande, ol i kam long Tok Inglis. Tasol Trinde na Fonde em i no kam long Tok Inglis. Ating, bipo tru, taim Tok Pisin i kirap, manmeri i save toktok long Tok Pisin ol i tingting Tuesday i min Two Day, o nambatu de. Na tu, sampela man o meri i tok de olsem nde, olrait Tuesday i kamap Tunde. Nau nambatri de em i kamap Trinde, na nambafo de em i kamap Fonde. 

Fonde i de bilong namel long wik. 

Nambawan wik bilong yia, em i wik i gat nambawan Fonde bilong dispela yia. 




#Article 19: Fraide (229 words)


Fraide i nambafaiv de bilong wik.

Long sampela kantri (olsem Amerika na Inglan), wik i stat long Sande, na Fraide i nambasikis de bilong wik.
 
Nem Fraide i kam long Tok Inglis Friday. Bipo bipo tru, dispela i min Frige’s Day, o de bilong masalai, o got, ol i kolim Frige. Em i masalai meri bilong pasin laikim, long dispela taim. 

Sapos yumi i gat wok stat Mande i go inap Fraide na yumi i no gat wok long Sarere na Sande, orait Fraide em i de bihain tru long taim wok. Planti man o meri i hamamas long nait bilong Fride bikos ol i no mas i go long wok inap long Mande. 

Long Islam, o lotu bilong ol Mahomet, Fraide i de bilong lotuim insait long haus lotu. Long sampela kantri bilong Islam, olsem Iran na Afganistan, wik i stat long Sarere, na i pinis long Fraide.

Long Judaisim, o lotu bilong ol Juda, Sabat, o de bilong lotuim, em i stat long Fraide long taim san i pundaun, na i pinis long taim san i pundaun long Sarere. 

Long sampela sosaiti, olsem Yurop na Amerika, sampela man o meri i tingting olsem, sapos de namba 13 bilong mun i Fraide, em i min olsem kas nogut. Tasol, arapela man o meri ol i tingting, dispela tingting em i supastisen, o tingting giaman bilong taim bipo tru. 




#Article 20: Sarere (212 words)


Sarere i nambasikis de bilong wik.

Long sampela kantri (olsem Amerika na Inglan), wik i stat long Sande, na Sarere i nambaseven de bilong wik, o de bihain tru bilong wik.
 
Nem Sarere i kam long Tok Inglis Saturday. Bipo bipo tru, dispela i min Saturn’s Day, o de bilong masalai, o got, ol i kolim Saturnus long Tok Latin. Tok Latin, em i tok bilong Roma bipo bipo tru. Saturnus i masalai bilong Roma long dispela taim.

Narapela de bilong wik olgeta i gat tok de insait long en. Tasol Sarere i no gat de insait long en. Ating bikos Sarede i hat liklik bilong autim long maus, nau Sarede i kamap Sarere. 

Long planti kantri ol i no wok long Sarere. Sarere i hap bilong wiken, o hap bilong wik i no gat wok. Planti singsing na so ol i mekim long nait sarere, bikos i no gat wok long de bihain, o Sande.

Long sampela kantri bilong Islam, o lotu bilong ol Mahomet (olsem Iran na Afganistan), wik i stat long Sarere, na i pinis long Fraide.

Long Judaisim, o lotu bilong ol Juda, Sabat, o de bilong lotuim, em i stat long Fraide long taim san i pundaun, na i pinis long taim san i pundaun long Sarere. 




#Article 21: Sande (116 words)


Sande i nambaseven de bilong wik, o de bihain tru bilong wik.

Long sampela kantri (olsem Amerika na Inglan), wik i stat long Sande, na Sande i nambawan de bilong wik.
 
Nem Sande i kam long Tok Inglis Sunday. Dispela i min Sun’s Day, o de bilong San. Bipo bipo tru long Yurop, ol i lotuim san. Ol i tingting san i wanpela masalai, o got.

Long planti kantri ol i no wok long Sande. Sande wantaim Sarere ol i mekim wiken, o hap bilong wik i no gat wok.

Long lotu bilong ol Kristen, Sande i de antap bilong lotuim. Planti manmeri bilong Kristen ol i go long sios, o haus lotu bilong ol Kristen.




#Article 22: Lotu Kristen (108 words)


Lotu Kristen (o, Kristeniti) em i bikpela bilip bilong wol. Olgeta Kristen i tingim Papa Got i mekim graun na manmeri, na Got i salim bebi bilongen Jisas long toktok long olgeta manmeri. 

Buk Baibel (John 3:16) i tok: 

Planti pipol ol i tingting olsem dispela tok em i nambawan bilip bilong olgeta Kristen, na planti pipol no inap bungim long mining tru bilong dispela tok. Planti pipol no inap bungim long mining bilong olgeta hap long Buk Baibel. Lotu Kristen i kamap, na kainkain lain i kamap, nau planti lotu Kristen i stap na em i nogat wanpela bilip bilongen. 
 
Lotu Kristen i gat kainkain lain, olsem: 




#Article 23: Katolik (420 words)


Ol Katolik, o Ketlik, o Popi ol i manmeri bilong wanpela lain bilong Kristen. Ol Kristen ol i manmeri ol i save lotuim Jisas, o Krais, na ol i tingting Jisas em i Got o Bikpela i kam long Graun. 

Insait long Kristen, i gat kainkain lain. Ol Katolik i lain i gat wanpela bikpela bos ol i kolim Pop. Ol i bilip olsem dispela Pop sanap long ples bilong Pita, huset bin stap olsem namba wan disaipel bilong Jisas taim i bin stap long graun. Long olgeta ples long graun, bishop bilong Katolik Sios bai stap olsem bosman bilong Sios long dispela ples, na tu, olgeta bishop bilong Katolik Sios bilong kain kain hap ol bilip olsem ol mas holim pas long Pop olsem olgeta disaipels bin holim pas long Pita long taim Jisas bin go bek long Papa Got bilong em yet long heven. Pop i save stap long citi bilong Rom long kantri nem bilong em Itali. Nem bilong man huset i Pop nau nem bilong em Pop Francis. 

Tu ol Katolik save bilip olsem ol holim pas long wankain bilip olgeta Kristen long olgeta taim bin holim. Long wanpela we bilong autim dispela bilip em olsem:

Mi bilip long God Papa, em i gat olgeta strong, 
em i as bilong heven na graun olgeta, 
em yet i putim 
Mi bilip long Jisas Krais, em wanpela tasol em i Pikinini tru bilong God. 
Em i Bikpela bilong yumi Holi Spirit 
i putim em long bel bilong yangpela meri Maria, 
na em i karim em Pontias Pailat 
i tok na i givim pen long em, 
na ol i nilim em long diwai Kros. 
Em i dai pinis na ol i planim em, 
na em i go daun long ples bilong ol daiman 
Em i kirap bek long matmat long de namba tri 
Na bihain em i goap long heven. 
Nau em i sindaun long han sut bilong God Papa i gat olgeta strong 
Bihain Em bai i kam bek bilong mekim kot long ol man i gat laip na long ol daiman 
Mi bilip long Holi Spirit 
Mi bilip long Holi Kristen Sios. 
Mi bilip long olgeta Kristen i wanbel tru 
Mi bilip long God i save tekewe olgeta sin bilong yumi 
Mi bilip long olgeta daiman bai i kirap long matmat 
Mi bilip long God i save givim yumi laip i stap oltaim oltaim. Tru. 

I gat samting olsem 1090 milion manmeri long graun ol i Katolik. Dispela namba i winim namba bilong olgeta narapela lain Kristen.




#Article 24: Intanet (139 words)


Intanet (Internet long Tok Inglis) em i planti rot ol i bungim planti komputa long olgeta graun, olsem haus bilon spaida. Dispela rot ol i mekim long rop ol i save karim meses, o liklik pas. Dispela pas ol i raitim long tok ol i kolim Intanet Protokol (IP).

Tede planti pipel ol i yusim intanet bilong kain kain samting: 

Intanet em i kirap long Amerika long yia 1969 long ARPA. Em nau, World Wide Web (o haus bilong spaida em i bikpela olsem olgeta wol) ol i kirapim long CERN long Swis long samting olsem 1990. Olrait taim bihain dispela taim planti man o meri i bungim planti kompyuta igo long intanet. 

Tede i gat samting olsem 9.000.000.000 (nainpela bilion) pes long intanet. Na tu, i gat samting olsem 200.000.000 (tu handred milion) adres bilong imel long wol.




#Article 25: Planet (139 words)


Planet (long Tok Inglis: Planet) istap nem bilong olgeta ston i go nabaut San o narapela sta. Ol planet istap raun. mun istap nem bilong ol liklik ston i go nabaut planet. San bilong yumi i gat etpela planet. Piluto bin planet tasol nau olgeta manmeri bilong Estronomi i kolim dispela liklik planet. Istap tupela narapela liklik planet, Seres na Eris.

Nem planet i kam long Tok Girik: πλανήτης (planetes). I min welman o samting i go. Manmeri bilong Estronomi i got save long 209 narapela planet. Olgeta dispela i go nabaut narapela sta. 

Nem bilong olgeta planet i go nabaut San i kam long nem bilong god bilong Rom. Nem bilong sampela Mun i kam long stori Shakespeare raitim.

Dispela istap ol planet i go nabaut San. Numba wan istap kolstu long San. 

Istap tupela kain long planet:




#Article 26: Ol Yunaitet Stet (140 words)


Ol Yunaitet Stet bilong Amerika (Y.S, YS, Y.S.A – YU.ES, YU.ES.E, ) i kantri long Not Amerika.

Yunaitet Stet i gat 3.8 milien skwea mail hap, orait em i namba tri o namba foa bikpela kantri long olgeta hap.

Yunaitet Stet i gat tu 328 milien pipol i sindaun long em long tingting bilong wanpela makim olsem long 2019. Orait em i nambatri kantri i gat bikpela hamas manmeri.

Imigresen i mekim Yunaitet Stet arakain. Long Yunaitet Stet i gat planti kain lain manmeri bikos imigresen.

Ekonomi bilong Yunaitet Stets i moa bikpela long ol narapela kantri bilong wol.

Yunaitet Stet i gat 50 stet, olsem provins, na oli gat gavman bilong ol yet. 48 stet i stap wantaim, namel long kantri Kanada na kantri Meksiko.Stet Alaska i stap long westen sait bilong Kanada.  Narapela stet emi Hawai long Pasifik.




#Article 27: Yurop (224 words)


Yurop em i wanpela bilong ol sevenpela kontinen bilong wol. Em i westen hap bilong Yurasia, long westen sait bilong Esia. Long noten sait bilong Yurop igat Aktik Solwara, long westen sait igat Atlantik solwara, long sauten sait igat Mediterenien Si, long saut-isten sait igat ol maunten bilong Kokusus na Blek Si. Long isten sait, Yurop i pas long Esia long ol maunten bilong Ural, long Ural Wara, na Kespien Si.

Yurop em i namba tu long resis bilong ol liklik kontinen long skelim hekte bilong ol. Em i gat olsem 10,180,000 skwe kilomita o 2.0% bilong giraun na solwara bilong wol. Wanpela kontinen tasol, Ostrelia, em i mo liklik long Yurop. Em i namba tri long resis bilong namba bilong ol manmeri (bihain long Esia na Aprika) - igat 710,000,000 o olsem 11% bilong ol manmeri bilong wol. Densiti bilong Yurop em i antap tru long planti ol narapela hap bilong wol. Bilong ol 48 kantri bilong Yurop, Rasia em i nambawan long hekte bilong en na long namba bilong ol manmeri, na Vatikan Siti em i liklik moa long ol narapela kantri. Yurop em i asples bilong , wanpela grup istat long yia 1993 (tasol astok bilong en i go bek long ol yia long 1950) long wok wantaim long ol samting bilong gavman; nau tasol igat 28 kantri bilong en (2014).




#Article 28: Bogenvil (214 words)


Not Solomons o Bogenvil () em i wanpela provins bilong Papua Niugini.  Bogenvil provins nau igat sipesol sindaun olsem ol manmeri bilong provins i bosim sampela ol samting bilong gavman bilong provins ol yet.  Igat nem otonomos provins () bilong dispela, na nem tru bilong Bogenvil nau emi otonomos region bilong Bogenvil.  Buka em i kapitol na taun bikpela tumas bilong em, tasol pastaim long pait Arawa emi bin kapitol bilong provins, na nau tu gavman bilong provins itok olsem kapitol bai surik i go long Arawa taun gen.

Long 1966, ol i painim planti gol long Panguna main, tasol planti manmeri i kamap belhat long wanem kampani i rausim planti gol i go na i no givim planti mani long ol lain bilong ples.  Olsem na Francis Ona i statim Bogenvil Revoluseneri Ami o BRA, na long 1988 ol i kirapim pait wantaim gavman bilong Papua Niugini.  Ol i laik lusim PNG na kamap kantri bilong ol yet.  Dispela pait i pinis long 1997 tasol samting olsem 20,000 manmeri i dai pinis long dispela pait.

Long yia 2005 igat nambawan ileksen long gavman bilong Bogenvil yet.  Ileksen i makim Joseph Kabui olsem nambawan Presiden bilong Bogenvil provins.  

Ol distrik bilong Bogenvil: Buin, Siwai, Bana, Kieta, Torokina, Wakunai, Tinputz, Weskos, Buka, Atolls, na Nissan.




#Article 29: Tokples (136 words)


Tokples i tok bilong has ples bilong manmeri em i tokples bilong ol. Sampela save long tokples ol i kolim lingwistikis.

Tokples em i phenomenon long nature long manmeri; na moa tru taim manmeri lainim tokples long taim ol i bin pikinini. Tokples em i pattern long nois o gesture long symbols ol i yusim long komunikesen long narapela manmeri long namel long sens. Ol i gat tausens long tokples long graun na ol i sharim sampela propeti bilong olgeta.

Em i nogat klia idea long save wanem mekim sampela tokples o dialekt, tasol planti manmeri i toktok tokples em i dialekt wantaim ami na nevi.

Sampela manmeri i mekim narapela tokples, wankain olsem Esperanto na Klingon, tokples long progrem, na planti foamalisim long masematikis. 

Ol tokples i gat famili bilong tokples, o lain long em.




#Article 30: Pot Mosbi (430 words)


Pot Mosbi o Mosbi (Port Moresby long Tok Inglis) em i wanpela taun long Papua Niugini. Em i kapitol bilong kantri, na ol opis bilong nesenal gavman i stap long Mosbi. Emi stap insait long Nesenel Kapitol Distrik na tu emi kapitol bilong Sentral Provins. 

Mosbi em i nambawan bikpela taun bilong Papua Niugini. Long yia 2000 254,158 manmeri i bin stap long Mosbi. Papua Niugini i kamap, na planti manmeri i kam long painim wok long Mosbi. Olgeta niuspepa na television na redio na planti beng na bisnis i stap long Mosbi. Mosbi i gat bikpela wok bilong Papua Niugini istap long en.

Sampela peles bilong ol Motu na Koitabu pipol i stap pinis long hap bilong Mosbi taun. Bigpela peles bilong ol Motu, klostu tru long Dauntaun, emi Hanuabada. Ol Motu lain i save wokim traipela ron wantaim ol bot, oli kolim Hiri, long baim na salim ol samting. Nau yet yumi tingting bek long ol Hiri long wanwan yia long Hiri Moale long Septemba long Ela Bis.

Long yia 1873, wanpela bot bilong Inglan i kam na painim basis long Mosbi na tokaut olsem em bai giraun bilong ol nau. Nem bilong kepten bilong bot emi John Moresby, na emi givim nem Port Moresby long tingim papa bilong em, Sir Fairfax Moresby.

Taim wo i stat long 1941, ol ami bilong Amerika na Ostrelia i kam na wokim traipela ami bes long Mosbi. Planti pait i kamap long ol maunten namel long Mosbi na Oro Provins, na tu planti ol manmeri Papua i lusim Mosbi na go bek long ol peles bilong ol long dispela taim.

Bihain long wo, Mosbi i kamap olsem kapitol bilong gavman, na long taim bilong Independens bilong Papua Niugini long 1975, Mosbi emi kisim nem olsem kapitol bilong kantri. Ol i wokim planti nupela bigpela haus bilong gavman, na nupela Haus bilong Palamen i op long 1984.

Long yia 2004, wanpela ripot itok olsem Mosbi emi winim olgeta siti bilong wol olsem emi hap nogut. Oli tok olsem bilong wanem igat planti pasin nogut olsem rep, stilpasin, na kilim ol raskol i save wokim.

Insait long siti igat planti ol liklik hap. Planti ol bikpela opis istap long Mosbi Taun. Planti ol opis bilong gavman na Palamen istap long Waigani. Igat planti bisnis na stua long Boroko. Na tu igat Tuaguba, Koki (na maket bilong em), Badili, Gabutu, Konedobu, Matirogo, Tri Mail, Kaugere, Korobosea, Fo Mail, Gordons (wantaim bikpela maket), Erima, Hohola, Morata, Gerehu, Faiv Mail, Siks Mail, Et Mail, Nain Mail, na tu ol peles olsem Hanuabada bilong ol Motu lain.




#Article 31: Saksak (127 words)


Saksak em i wanpela kaikai ol i save kaikaim planti long Papua Niugini. Long ol tais na ol ples daun, em i nambawan kaikai bilong ol manmeri. Long Papua Niugini, ol i save kisim saksak long tupela kain diwai. Wanpela (Metroxylon rumphii) i gat nil, na narpela (Metroxylon sagu) i nogat nil. Long sampela kantri, ol i save kisim saksak long wanpela diwai i narpela kain olgeta (Cycas revoluta). Ol i save sukarapim dispela diwai, na bihain ol i wasim na troimwe pipia na kaikai tasol i stap. I gat kainkain we bilong kukim. Planti manmeri i save tainim wantaim hot wara long kukim. Dispela kain saksak ol i kolim hotwara. Sampela taim ol i save praim long sospen, tasol ol i no save priam wantaim gris.




#Article 32: Maun Hagen (180 words)


Maun Hagen o Hagen em i kapitol na taun bikpela tumas bilong Westen Hailans provins long Papua Niugini. Em i namba tri taun long Papua Niugini; Pot Mosbi na Lae i bikpela moa long em. Hagen i kisim nem long Maun Hagen, wanpela bikpela maunten i stap klostu long taun.

Long yia 1933, Mick Leahy na brata bilong em Dan Leahy, tupela i kisim balus na tupela i painim ples Wagi Vali. Tupela painem ples we planti manmeri i stap.

Liklik taim bihain, tupela i kisim sampela ofisa (wanpela ofisa husat i kamap wantaim tupela brata, nem bilong em Jim Taylor), na ol i kamap olsem nambawan waitman long wokabout i go long Maun Hagen. Ol i wokim wanpela liklik ples balus tu.

Maun Hagen en i gat wanpela bikpela ples balus, nem bilong em i Kagamuga ples balus. Maun Hagen tu i stap long Hailans Haiwe, rot we manmeri i ken kamap long Lae na Madang. Hailans Haiwe em i wanpela rot i gat sel. Westen Hailans i gat sampela mo rot tu, tasol planti i no gat sel.




#Article 33: Pinlan (141 words)


Ripablik bilong Pinlan (Tok Pinlan: Suomen tasavalta), o Pinlan (Tok Pinlan: Suomi) emi wanpela kantri bilong noten sait bilong Yurop.

Pinlan i stap namel long tupela kantri, Swidan na Rasia. Long taim bifo Swidan i bin lukautim Pinlan, na Pinlan emi hap bilong Kingdom bilong Swidan. Long yia 1809 Rasia i bin kisim Pinlan bihain long wanpela bikpela pait namel long Swidan na Rasia. Rasia i bosim Pinlan inap long yia 1917 taim Pinlan i bin kamap olsem wanpela independen kantri.

Long yia 1939 inap long 1944 Pinlan bin paitim tupela wo wantaim Rasia, we Pinlan i lusim sampela hap graun i go long Rasia, tasol i holim istap independens bilong en. Bihain long 1944 i no bin gat pait namel long Pinlan na ol narapela kantri. 

Pinlan i go insait long Yuropien Yunien long yia 1995 wantaim Swidan na Ostria.




#Article 34: Stadi bilong pasin bilong ol tokples (111 words)


Lingwistikis i save i lukluk long tokples long manmeri. Nem lingwistikis ikam long Tok Inglis linguistics, i min save long tokples (lingua-).

Save long tokples em i gat tripela axis. 

Bikpela interes bilong theoretical lingwistikis em i wantaim i lukluk tokples long wanpela taim. Diachronic lingwistikis em i lukluk hau sampela tokples i kamap difren long bipo. Historikal lingwistikis i wanpela kain long diachronic lingwistikis em i lukluk histori bilong wanpela o mo tokples.

Save long lingwistikis i bin statim wantaim diachronic lingwistikis, tasol nau planti yunivesiti long Amerika tisim mo theoretical lingwistikis. Bihain Ferdinand de Saussure na Noam Chomsky, ol manmeri bilong lingwistikis i bin dilim theoretical mo long diachronic.




#Article 35: Lev Vygotsky (126 words)


Lev Semyonovich Vygotsky (Tok Rasia: Лев Семенович Выготский, 1896 - 1934) em i wanpela man bilong Saikolosi i kam long Belaras. Vygotsky i tingting bung bilong manmeri igat sampela wok long intellectual divlopmen long pikinini. Tingting bilong em igat planti respect long stadi long divlopmental saikolosi, edukesen, divlopmen bilong pikinini na mo.

Vygotsky i kamap long famili bilong Juda na long taun bilong Orsha long Belaras (hap bilong Rasia dispela taim). Vygotsky i stat lainim lo long Yunivesiti bilong Mosko long Mosko, na pinisim stadi bilong em long 1918. Em i kamap  tisa long 1918 na em i  statim lainim saikolosi. Long 1924, em i kamap long Mosko gen, wokim planti projek. Em i dai pinis long 1934, wantaim planti wok em i no pinisim yet.




#Article 36: Tru Jisas Lotu (106 words)


Tru Jisas Lotu emi wanpela independen Lotu Kristen sios i kirap long Beijing, Saina, long 1917. Nau igat olsem 2.5 milien manmeri i save bihainim dispela lotu long 45 kantri istap long sikis kontinen. Sios emi stap long han bilong ol Pentekostal lain bilong ol kristen. Tru Jisas Lotu emi bihainim wanpela pasin oli kolim wanbel Pentekostal pasin - skul bilong nem bilong Jisas (Tok Inglis: Oneness Pentecostal theology - Jesus-Name doctrine). Dispela sios i stat long Ostrelia long yia 1982. Oli tok olsem oli laik bringim gospel long olgeta kantri pastaim long taim bilong Jisas bai kamap gen.

Dispela sios igat tenpela bilip na pasin:




#Article 37: Siaman Niugini (109 words)


Siaman Niugini (, ) emi nem bilong noten hap bilong Papua Niugini, taim ol man bilong Siamani i bosim. 

I stat long yia 1883, taim wanpela kampani Siaman Niugini Kampani i kam long Rabaul na stat wokim ol plentesen long Niu Briten, Niu Ailan, Bogenvil na Momase Rijen. Long dispela taim, kampani emi olsem wanpela gavman bilong hap. 

Long yia 1899, gavman bilong Siamani i kam na tokim kampani olsem gavman yet bai bosim nau. 

Long yia 1914, ami bilong Ostrelia i kam na rausim ol lain bilong gavman bilong Siamani, na gavman bilong Ostrelia i bosim dispela hap nau inap long independens bilong Papua Niugini long yia 1975.




#Article 38: Unserdeutsch (208 words)


Unserdeutsch (Siaman bilong yumi long Tok Jeman) o Kriol Siaman bilong Rabaul, emi wanpela tokples istap pinis long Papua Niugini.  As tokples bilong en emi Tok Jeman. Ananit long 100 manmeri i save long dispela tokples nau, na olsem 15 bilong ol istap long Niu Briten.  Long taim bifo igat sampela manmeri long noten hap bilong Ostrelia i save long dispela tokples.

Ol manmeri husat i save long Unserdeutsch ol i save long tupela tokples o antap; ol i save long Tok Jeman, Tok Inglis, Tok Pisin o Kuanua.  Bikpela hap bilong ol manmeri husat i save long dispela tokples oli lapun liklik nau.  

Dispela tokples i stat long taim bilong Siaman Niugini, long Is Niu Briten, namel long ol pikinini Tolai i no gat papamama na ol Saiman sista bilong sios i lukautim.  Bihain long taim bilong Siaman Niugini, na wantaim ol senis we ol manmeri i save raun long ol hap bilong Papua Niugini na long wol, na marit long ol narapela hap, dispela tokples i go daun, na nau i no gat planti manmeri i save long en.

Sampela hap tok long Unserdeutsch i go insait long Tok Pisin pinis.  Ol manmeri husat i save long Tok Jeman inap harim Unserdeutsch na save long en.




#Article 39: Karen afeas/holim/Julai (910 words)


Foa-pla memba blong Guadalcanal Memba blong Parliament (MP)  i tok em i tru bai ol i lusim Gavman blong Praim Minista Manasseh Sogavare sapos em i givim ol 'gun' go bek long local Polis Fos.  Tasol ol ibin tok tu olsem ol INO salim wok em ol i givim igo long Attorney-General Julian Moti na Police Commissioner Jahir Khan.

Wanpela kivung bilong ol Guadalcanal lida ibin singautim Gavman long rausim wanpela plen bilong givim ol 'gun' bek long Polis, wantaim tu long ol wok igo long Mista Moti na Komisena Khan.  Tasol Central Guadalcanal MP na wanpela maus-man bilong dispela 3-pla MP, Peter Shanel, ibin tokim Solomon Star ol i bilip Gavman ino bin brukim long taim em i makim Mista Moti and Komisena Khan.  Tasol, em i tok, ol ino sapotim tingting bilong givim 'gun' go bek long sampela dipatment bilong Police force. 

(TO JULY ARCHIVE)

Praim Minista bifo b'long Cook Ailans, Sir Thomas Davis i dai pinis, krismas blongen 90.   
Cook Islands Nius Sevis i ripot olsem ol ibin kisim Sir Thomas igo long hausik tupela dei igo pinis, tasol ol ino tok aut iet long 'public' hau em ibin dai.  Em ibin Praim Minista namel long 1978 na 1987 na Queen ibin givim em mak olsem wanpela 'knight' long 1981.  Sir Thomas ibin nambawan Cook Islander long pinisim stadi bilong em long kamap wanpla dokta insait long New Zealand na bihain ibin igo bek long kantri blongen long traim mekim gut helt sistim blong kantri. 

Ol nupela stadi i painim olsem 'male circimcision' oa rausim skin long sem long man inap daunim binatang b'long sik AIDS igo bikpela taim, Asia Pacific rijon i gat samting olsem 8-million pipol i kisim pinis HIV na AIDS.

Gavman bilong Australia i bilip taim 2025 i kamap, HIV-AIDS bai nap kilim wan poin faif milian pipol insait long Indonesia na mo long 300 tausen insait long Papua Niugini.  Wanpela International AIDS Society Conference insait long Sydney ibin harim tede olsem ol male circumcision i ken daunim dispela sik igo daun long 60 pe sen.

Gabriella Rossitto i ripot long mitin olsem 'Circumcision' ibin stap planti tausen yar na samting olsem 30 pesen ol man raun long wol i kisim dispela tritmen pinis.  Ol save lain long dispela international aids miting i tok wanpela bikpela samting longen em long pasim sik HIV igo insait long ol kantri bilong Africa.

Professor Robert Daly b'long America i tok, salens longen, em long sanisim pasin kalsa na tingting blong ol gavman long wan-bel long usim insait long wan wan kantri blong wol.

Presiden bilong New Caledonia, Marie-Noelle Themereau, i tok aut long em bai pinis long wok blongen. (New Caledonia i hap bilong France.)

Pasifik Niusman Campbell Cooney, i ripot ol ibin makim Presiden Marie-Noelle Temereau olsem president blong New Caledonia insait long 2004.  Tasol niusmeri wantaim Radio Djiido long Noumea, Maggie Poigouns, itok Presiden Themereau ibin givim tok save long pinis blongen bifo olsem em i tingting long lusim politik.  Dispela i min ol i pinisim tu kabinet bilong New Caledonia na ol memba bilong en bai kirapim wanpela 'caretaker' gavman.

Insait long wanpela-ten-foa (14) dei, Nesinal Kongres (oa Palamen) bai makim husait Memba ov Palamen (MP) bai kamapim gavman na husait bai kisim wok Minista.  Na dispela nupela kabinet bai makim nupela Presiden. 

Ol laspela wok traim bilong pasim stop-wok bilong ol Fiji nes ino karim kaikai.  1600 memba bilong Fiji Nursing Association ibin vot long mekim stop-wok bihain long militeri gavman ibin katim pei bilong ol lo ng faif pesnet long stat bilong dispela yar.

Ol las minit wok traim bilong gavman bilong pasim stop-wok ibin feil insait long ol toktok tede moning wantaim ol nes husat INO ibin laikim narapela tingting bilong peim ol.  Luini Latuua, General Sekreteri bilong Fiji Nusing Association, i tok, ol bikpela hospital long Fiji bai bungim heve tasol ol bai igo halivim tasol ol Emergency keis.

(Blanking while on holiday)

(KEEP, DON'T ARCHIVE THIS PARTICULAR NEWS ARTICLE: UNDERGOING GLOSSARY EVALUATION)

Wanpela pater b'long Itali, husait ol ibin kidnap long Pilipin Ailans, ol i larem em fri nau na nau i stap orait long wanpela  military kemp insait long Zamboanga provins long saut b'long kantri.  Shirley Escalante i ripot dispela pater ibin stap kalabus long han blong ol paitman long 40-de olgeta.  Chief bilong National Polis i tok Pater Giancarlo Bossi i stap orait, tasol em ibin igo bun kakaruk olgeta.

Polis bai  escort-im em igo long kapital Manila.  Ol Gavman ofisa itok bai oli  sasim ol lain i kisim pater ananit long ol nupela anti-terrorism lo.  Polis fos ibin painim pater long wanpela olple abeis b'long rebel pait-man mdash; Moro Islamic Liberation Front mdash; insait long Lanao del Sur provins long saut b'long kantri.  Ol ino bin peim mani long larem fri patet, tasol taim ol nius lain ibin toktok wantaim em, pater Giancarlo Bossi i tok tenkyu long Pilipin atoriti na autim bekpela bel sori b'longen igo long dai blong wanpela-ten-foa (14) Pilipin soldia, husait ibin dai insait long wanpela gun-pait wantaim ol rebel long wik igo pinis, long traim painim em. 

(Blanking while on holiday)
(SAVE, DON'T DELETE THIS EVALUATION GLOSSARY AT THIS TIME) 

military :  Ol manmeri em olegeta b'long amed foses.   (nau go bek long nius atikel)

pater :  nem olpela i kallim Roman Katolik minista, oa priest.   (go bek)

sasim : charge, to [make a] charge.   (bek)

escort :  wanpela manmeri wokabout klostu arapela manmeri.  (nau go bek long nius atikel)





#Article 41: Panama (177 words)


Panama emi wanpela kantri bilong Sentrel Amerika. Klaimat bilong Panama tropical, tasol i gat moa ren long hap bilon Atlantic olsem long hap bilong Pacific. Kapitol siti i stap long hap bilong Pacific, wet sison i kamap long mun June-September nambaut. Siti i gat liklik nesenel park, nem bilong em Parque Natural Metropolitano. Panama i gat bigpela biodaivesiti, i gat plenti kain diwai na pisin na binatang, na tupela kain slip kapul.

Bifo Panama emi wanpela hap bilong kantri Kolambia, tasol ol American i halivim ol kisim indipendens long yia 1904. Bihain indipendens ol i bin katim traipela sotkat bilong ol bot, nem bilong em Panama Canal. Nau ol bot ikam long solwara Atlantic nap go long Canal long solwara Pacific, na ol i sevim bigpela taim.

Ol American i atakim Panama long yia 1989 na rausim dikteta Manuel Noriega na tromwe em long kalabus. Nau i gat demokrasi, presiden i stap faivpela yia tasol na em i no nap sev tupela taim stret (em mas wet wanpela taim bifo em nap run gen long ilekshan).

.




#Article 42: Toksave long ol raits bilong ol manmeri long olgeta hap bilong dispela giraun (1055 words)


Toksave long ol raits bilong ol manmeri long olgeta hap bilong dispela giraun () em i wanpela bikpela toktok long ol rait bilong ol manmeri long olgeta hap bilong dispela giraun. Em i stap long yia 1948.

Long luksave olsem olgeta manmeri mas igat respek, na olgeta manmeri long dispela graun igat wankain raits long bihainim laik bilong ol, long gat lo na oda na gat gutpela sindaun.

Long ol hap nambaut taim manmeri i no luksave long raits bilong ol narapela manmeri, dispela tingting we ol manmeri mas gat fridom long toktok, gat fridom blong igat bilip, fridom long noken poret na fridom long laikim ol kainkain samting. Dispela em i bikpela samting bilong olgeta manmeri.

Long wanem em i gutpela stret, sapos man i no inap hariapim narapela long halivim em, olsem laspela samting, long i go egensim man o meri igat olgeta pawa insait long kantri na husat i save lukautim ol pipol bilong em long nogut pasin tasol, na dispela raits blong ol manmeri em lo bai lukautim na banisim.

Long wanem, em i gutpela stret long strongim pasin bilong kamapim gutpela sindaun namel long ol kantri.

Long tingting bilong ol manmeri we i memba bilong Yunaited Nesens insait long Jata, strongim gen bilop bilong ol long raits bilong manmeri, long soim respek, na long soim olsem wanwan man na wanwan merigat raits, na bai ol i strong long kamapim gutpela sindaun long ples bilong ol, na kamapim gutpela laip long laik bilong ol wanwan yet.

We wanwan memba kantri bin tok long kamapim, wantaim Yunaited Nesens, pasin bilong respektim na lukautim raits na fridom bilong manmeri.

Long dispela, olgeta manmeri mas save long raits na fridoms em i wanpela bikpela samting tru bilong wanwan manmeri.

Nau, Olsem na

Jenerol Assembli

Tokaut long dispela toksave long raits bilong manmeri long olgeta hap bilong dispela giraun. Long kamapim wanpela wei bilong olgeta manmeri na olgeta kantri, na olgeta wanwan manmeri, na olgeta samting I save mekim kamap komuniti, tingim dispela toksave, ol I mas skulim ol man meri bilong strongim, insait long wanwan kantri na tu long ol narapela kantri.



Yumi olgeta mama karim umi long stap fri na wankain long wei yumi lukim i gutpela na strepela tru.

Uumi olgeta igat ting ting bilong wanem samting I rait na rong na mipela olgeta I mas mekim gutpela pasin long ol narapela long tingting bilong brata susa.



Yumi manmeri igat olgeta raits na fridom i stap long dispela toksave, na noken skelim ol kainkain ol nammeri long ol samting olsem, kala bilong skin, em man o meri, tokples, lotu, politik, o ol narapela tingting, kantri o wanem hap yu kam long en, ol samting yu i gat, taim ol manmeri bon, o ol narapela samting.

Moa yet, noken mekim narapela samting long ol manmeri long as bilong wok politiks, wok jastis, o wok namel long ol kantri ilong dispela giraun o hap ol manmeri i kam long en, sapos em i free o narapela kantri i lukautim, i nogat gavman bilong ol yet o i aninit yet long pawa bilong king na kwin.



Yumi olgeta igat rait long stap laip, fri na sef.



Nogat manmeri mas stap na wok olsem slev. Yumi olgeta i mas stopim wok slev na wok bilong salim ol manmeri olsem slev.



Nogat wanpela manmeri igat rait long givim pen nating long narapela na bagarapim nem, kros, pasin nogut o nogut wei bilong panisim manmeri.



Olgeta manmeri long olgeta hap igat rait long luksave blong lo.



Maski yu wanem kain man o meri, yumi olgeta igat wankain raits tasol long lo. Sapos lo ino luksave long yumi wankain, yumi gat rait long tokaut long lo.



Olgeta manmeri igat rait long kot, long sanap long kot na kisim kompensesen sapos narapela manmeri o gavman i no bihainim Mama Lo bilong kantri bilong yumi.



Nogat wanpela man o meri o polis igat pawa long holim yu nating o rausim yu long haus bilong yu o long rot na kalabusim yu long rumgat o rausim yu go stap long narapela ples o kantri.



Ol manmeri igat rait long sanap na harim kot long ples klia, na husat i harim kot i mas stap fri long ol kainkain tingting long wokim gutpela tingting.





Nogat wanpela man o meri igat rait long go insait long haus bilong narapela man o meri, o nogat rait long lukim pas bilong narapela man o meri, o holim o lukim samting bilong narapela man o meri. Na tu i nogat man o meri igat rait long bagarapim nem bilong narapela man o meri o daunim nem bilong em. Na lo mas stap long banisim dispela kain ol hevi o pasin olsem.













Yumi olgeta igat raits long tingting long ol kainkain samting, lotu na bilip tu. Na yumi igat rait long senisim ol dispela tingting tu, na yumi igat rait long stap olsem, olsem yu yet o wantaim narapela, na skelim tingting na bilip wantaim ol narapela.



Yumi olgeta igat rait long tingting na tokaut, na narapela man o meri nogat rait long stopim yu. Na tu, yumi gat rait long putim tingting long niuspepa, radio na tv.







Olgeta manmeri na pikinini i wanpela memba long sosaiti, igat rait long stap long gutpela laip na gutpela sindaun, igat rait long kisim halivim long kantri, na ol wanem kain halivim save kam long ol intanesenel lain tasol ol wanwan manmeri mas bihainim laik bilong ogenaisesen na riso bilong gavman.





Yumi olgeta igat rait long malolo na wok sotpela taim tasol. Na tu, yumi igat rait long kisim pei long taim bilon maolo.









Yumi olgeta igat rait long gavmen bilong mipela long kamapim dispela kain ol lo long kantri bilong yumi. Na olgeta kantri long wol i mas igat gutpela sindaun na wok bung wantaim.





No at wanpela narapela man o meri o kantri inap long usim dispela human raits lo long kamapim birua long narapela o bagarapim ol raits na fridom bilong yu.

Ol senis getim mi long websait: 




#Article 43: St. Peter's College, Auckland (209 words)


St. Peter’s College emi i wanpela bikpela Katolic sekendary skul bilong ol mangi (pikinini man) tasol, na em i stap long sentrol Auckland citi. Dispela skul emi stap namel tru long Auckland citi long New Zealand. 
Bigpela bilong em i winim olgeta Katolik sekendari skul long New Zealand. Ol Kristian Brothers ol bin kamapim dispela skul long yia 1939, tasol long yia 2008 ol man we ol i no missionary ol lukautim.

Dispela skul em i givim ol bikpela mangi, National Certificate of Education Achievement assessment system, ol i kolim long NCEA na Cambridge International Examinations ol I kolim long CIE. 

Skul em i save enrolim seven pela ten (70) student long overseas. Ol big name man we ol I bing skul long dispela skul em Sir Michael Fay (em I wanpela bisines man na man bilong drivim ol liklik boat wantaim sel) na Sam Hunt (em man bilong raitim poetry).

Website bilong College: 

Moto bilong skul: To Love and To Share (Amare et Servire)

Kain College: Skul bilong ol mangi tasol long grade 7 i go long grade 13

Adres bilong skul: 23 Mountain Rd, Epsom, Auckland 3

Nam belong Prinsipol bilong skul: K F Fouhy




#Article 44: Kamikaze (182 words)


Kamikaze（神風 neim bilong em long tok siapan) minim kami -anutu god kaze -win. As bilong dispela tok i kam long taim iet bipo taim ol kong kong i pait. Pait i bin kamap namel lo ol Mongolien na lo Siapan. Ol i pait 13 hundred pela ia igo. Taim pait i kamap ol siapan i kolostu lus tasol wanpela strong pela win kam na bagarapim ol ami bilong ol Mongolian.

Lo 1940s ol sianpan pait lo big pela Wold Wo Tu. Ol ino poretim ol narapela counrti na pait pait uan taim olgeta lain olsem Amerika na Ostrelia na Indonesia na Pilipin na China na Koria na Chaina planti kong kong and Uaitman kantri.

Taim ol siapan i lus na olgeta bullet and gun na soldia bilong ol i pisin na daim ol kisim olgeta yang pela lik lik mangi lo ai skul na lo uni na treinim lo kamap pilot. Taim lo trein pinis ol save kisim uan pela balus na flaim na krasim ol balus bilong ol goes insait lo ol sip lo kilim soldia and sinskim sip blong fait.




#Article 45: Famili (231 words)


Kainkain lain i gat kainkain famili. Long Yurop ol manmeri i sindaun wantaim mamapapa na pikinini long en tasol. Bipo, ol lain Yurop i sindaun long wanpela haus wantaim mamapapa, pikinini, ol mamapapa long mamapapa, braadasusa long en, na bikpela famili i stap wantaim. Long wanim, ol i mas lukautim planti samtin wantaim- ol meri i wok long haus, na ol man i wok long gaden o long bisnis blong en. Nau, i gat planti kainkain famili long Yurop. Meri tasol i sindaun wantaim pikinini bilong en o man tasol wantaim pikinini bilong en. Sapos mamapapa indai pinis, pikinini bilong ol i stap long narapela lain i lukautim en. Sapos mamapapa i save bagarapim pikini na paitim ol, ol lain gavman i tekawe pikini bilong ol nogut lain na givim em long arapela manmeri i mas lukautim gut long en. 

Olgeta kainkain lain i gat narapela kain famili, tasol olgeta famiii i gat pasin bilong lukautim meri na pikinini. Long wanwan kantri, ol man i no save sindaun wantaim meri bilong en long wanpela haus- ol brada bilong meri i lukautim dispela meri na pikinini bilong en. Long arapela lain, man i gat planti meri na planti pikinini. Arapela lain tude i no save karim pikinini, longwanim ol i no laik kirapim planti manmeri tumas long Graun. Long PNG famili bilong manmeri i tu lain bilong asples na wantok bilong en.




#Article 46: Histori long Papua Niugini (249 words)


Histori em i save long as blong kain kain lain na ples blong en.  Long Yurop na Amerika na Ostrelia, ol manmeri i gat save long rait longtaim bipo, na ol i raitim histori bilong en.  Na tu, long taim bilong tumbuna long ol lain blong Yurop, ol manmeri i wokim tok histori, na sindaun wantaim na toktok long taim blong tumbuna na taim bipo.  Nem blong dispela pasin i 'oral history'.  

Histori long Papua Niugini i stap long ol toktok blong tumbuna.  Planti manmeri yet ol i lusim tingting blong histori blong en, long wanim i no bin kisim save long ol mamapapa na mamapapa bilong en igo igo long taim blong tumbuna.  Sapos olgeta manmeri blong PNG bai lusim tingting long lain blong en, mipela nogat histori bilong mi yet, tasol histori blong ol waitpela lain i bin kam long PNG.

Ol waitpela lain i bin i kam, ol inap rait, na ol raitin histori bilong yumi.  Ol i lukim pasim blong yumi na wokim tingting long as blong dispela pasim.  Dispela kain buk long ansropoloji na colonialism yet, i no histori tru bilong yumi.  Em i histori bilong ol waitpela lain i bin i kam na lukluk yumi.  Histori bilong mi i no kirapim long taim bilong colonialism tasol, nogat, histori bilong yumi i longpela tumas.

Sapos yu gat save long manmeri bilong PNG i bin raitim histori bilong yumi o yu gat save long wanpela stori bilong histori long PNG, yu laik raitim en hia.




#Article 47: Abus (114 words)


Abus o animal () em i wanpela kain tingting i gat laip. Ol yet i no inap mekim kaikai. Em i save kaikai sayor o arapela abus.

Sampela i gat bun, ol i kolim Vertebrates. Egsempel: Pisin, Mamel, Reptail na Pis.

Arapela no gat bun, ol i kolim Invertebrates. Egsempel: Binatang.

Pisin (Aves) save palai na wokim kiau: balus, kakaruk, kumul, muruk, etc.

Mamel (Mammalia) igat gras na ol i no wokim kiau (iksept nil kapul): sikau, kapul, bulmakau, man, bea (bear), etc.

Reptail (Reptilia) i no nap palai na i no gat grass na ol i wokim kiau: pukpuk, snek, etc.

Pis (Pisces) stap long wara.

Binatang (Arthropoda) liklik tumas: bataplai, anis, etc.




#Article 48: Krowesia (153 words)


Krowesia (Tok Inglis: Croatia, Tok Krowesia: Hrvatska) em i wanpela kantri long Yurop. Kapitol na nambawan bigpela taun tumas bilong dispela kantri em i Zagreb. Tokples bilong Krowesia em i Tok Krowesia. Krowesia i gat 20 kaunti, olsem provins, na biktaun Zagreb, na bikpela bilong en em i 56.594 km2. Em i gat klaimet bilong Solwara bilong Graun long namel (Tok Inglis: Mediterranean Sea) na kontinen. Solwara bilong Krowesia em i gat mo long 1000 ailan. Krowesia i gat 4,290,612 manmeri na lotu bilong planti manmeri em i lotu Kristen (Katolik).

Long taim bifo Krowesia em i hap bilong Yugoslavia. Long yia 1991 taim Krowesia i bin kamap olsem wanpela independen kantri. Bihain long 1995 i no bin gat pait namel long Krowesia na Sebia.

Krowesia em i wanwan memba kantri bilong Yunaitid Neishins, NATO, WTO, CEFTA na Kaunsil bilong Yurop. Bihain long yia 2013 Krowesia em bai memba bilong Yunion bilong Yurop.




#Article 49: Ranko Matasović (161 words)


Ranko Matasović (Mei 14, 1968) em i man bilong Krowesia. Em i bikpela long histori long lingwistikis. Em i stadim Indo-Yuropien famili bilong tokples na em i lukluk histori bilong Tok Krowesia, Baltik famili bilong tokples, Slavik famili bilong tokples, Keltik famili bilong tokples na mo tokples long Kokesen.

Em i man bilong Zagreb. Em i bin stadim lingwistikis na pilosopi na em i bin dokta save long lingwistikis (yia 1995) (Tok Inglis: A Theory of Textual Reconstruction in Indo-European Linguistics).

Em i bos long historikal lingwistikis long Pakulti bilong pilosopi long Zagreb. Em i memba long Akademi bilong Krowesia long save na tumbuna (Tok Inglis: The Croatian Academy of Sciences and Arts, Tok Krowesia: Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti; yia 2012).

Em i raitim plani pepa long save (Tok Krowesia, Tok Inglis, Tok Rasian na moa).

Em i tanim i bikpela samting pepa long Tok Latin, Tok Gris, Tok Lituwenia, Tok Hitait, Tok Aialan, Tok Wels, Tok Inglis na moa.




#Article 50: Goran Švob (190 words)


Goran Švob (Zagreb, Me 29 1947 - Epril 18 2013) i bin man bilong pilosopi na lajik long Krowesia.

Mama i karim em long Me 29, yia 1947 long Zagreb, wanpela taun long Krowesia.

Em i bin stadim pilosopi na Tok Inglis. Em i kamap tisa long 1971 na em i bin bos long lajik long Pakulti bilong pilosopi long Zagreb. Em i bin dokta save long pilosopi (yia 1988, long Tok Krowesia:  Fregeovo pojmovno pismo i zasnivanje moderne logike, Tok Inglis: Frege's Begriffsschrift and the foundation of modern logic, Tok Pisin: Begriffsschrift bilong Frege na as long nupela lajik). Em i stadim  Tok Saina na Tok Siapan. Long yia 1973 na 1974 i bin lusim Krowesia na i go long Inglan, long Oxford.

Em i laikim Gottlob Frege, Bertrand Russell na Ludwig Wittgenstein. Tingting bilong em igat planti respekt long stadi long pilosopi, pilosopi long tokples, lajik na Tok Saina na Tok Siapan. 

Em i dai pinis long Epril 18, 2013 long Zagreb. 

Goran Švob i raitim pinis planti buk. Buk bilong em i:

Em i raitim plani pepa long save (Tok Krowesia, Tok Inglis, Tok Saina na moa).




#Article 51: Malaysia (132 words)


Malesia, (tu nem bilong Malaysia) emi wanpela kantri stap long Southeast Esia. Emi brukim namel tu pat long South China Sea. Bikpela hap long Malay Peninsula klosap Straits of Malacca long wes, na klosap South China Sea long es. Narapela hap bilong kantri stap long north long ailan long Borneo, wes long not Philippines i stap klostu (Palawan ailan). Emi nem bilong kapitol Kuala Lumpur.

Gavman sistem bilong Malesia wankain Westminster parlimen sistem. Long lo sistem bilong Malesia as 'common law'. Malesia gat planti res na lotu. Mo tru manmeri bilong Malay res, tasol long hap Chinese res na Indian res (long India). Official tok ples emi stap tok Malay tasol planti pipel bilong Malesia tok Inglis tu.

Official lotu bilong Malesia emi stap Islam tasol non-Malay citizens inap gat narakain lotu.




#Article 52: Pop Francis (245 words)


Pop Francis (long tok Latin, ol i kolim em Franciscus), em i namba 266 Papa Santu bilong Katolik Sios. Trupela nem bilong em i olsem Jorge Mario Bergoglio. Mama i karim em long taun Buenos Aires, long kantri Argentina, long 17 disemba 1936. Taim Pop Benedict i tok olsem em i no ken inap long continue olsem Papa Santu, ol kardinal i makim kardinal Bergoglio olsem nupela Pop, na em i senisim nem bilong em Jorge na kisim dispela nupela nem Francis.
Pastaim long em i kamap pris em i bin wok olsem tisa. Em i kamap pater long yia 1969. Em i bin wok olsem Provincial Supiria bilong ol Jesuit Pater long Argentina, na tu em i bin wok olsem rekta bilong planti skul.
Long 20 mei long yia 1991 Pop Jon Pol II i makim pater Bergoglio olsem bisop bilong Daiosis bilong Oca, na tu olsem auxiliary bisop bilong Daiosis bilong Buenos Aires. Long 2001 Pop Jon Pol II i makim em olsem Kardinal bilong Mama Sios, na taim dispela Pop i dai, ol i tok olsem ol i laik makim Kardinal Bergoglio olsem Pop, tasol bihain ol i makim Kardinal Ratzinger, na Kardinal Ratzinger i kamap Pop na kisim nem Benedik 16.
Bergoglio em i bin presiden bilong ol bisop bilong Argentina, na long 13 march 2013 ol kardinal i makim em olsem Pop. Em i namba wan Pop bilong ol Jesuit Pater, na em i namba wan Pop bilong America tu.




#Article 53: Madu Cingagoler (353 words)


Cingagoler merupakan sebuah kampung yang tidak jauh dari jalan raya. Hanya berjarak sekitar 1,5 kilometer an sekitar 1,7 km dari garis pantai. Kini/tahun 2014 di kampung ini rembesan teknologi dan pengaruh luar sudah amat sangat mempengaruhi. Tayangan televisi, pengaruh penggunaan hp, dan gaya hidup lain dari pengusaha lokal yang menunjukkan kemewahan materi menjadi bahaya laten yang amat sangat membahayakan. Dalam 5 tahun terakhir masyarakat Cingagoler dibuat terperangah dengan mahalnya harga bahan tambang/mineral terutama batubara. Dimana pengusaha lokal mampu menunjukkan kekayaan materi yang melimpah dengan tampilan fisik yang luar biasa. Lantas “bincang” keseharian masyarakat di warung kopi selalu tidak lepas dari obrolan tentang “kekayaan, materi”.
Mereka yang meraup untung materi dari kekayaan bahan mineral di tanah sekitar Cingagoler ternyata tidak berbanding lurus dengan konsep konservasi lingkungan. Yang terjadi malah sebaliknya, hutan dirusak, pepohonan kecil ditebang untuk menyangga lubang tempat menggali batubara agar tidak ambruk. Inilah persoalan mendasar yang menjadikan kami membentuk komunitas yang bergerak di dalam bidang usaha kecil yang berbasis pelestarian lingkungan. Komunitas ini adalah komunitas “macing” usaha yang digarap adalah “ternak nyiruan” dengan pelestarian lingkungan.
Seperti dipaparkan di muka dalam sebuah wawancara dengan penggiat/petani lebah, keberadaan madu di kampung Cingagoler ternyata sudah berlangsung lama. Pada tahun 80-an lebah masih tersebar di bukit, hutan, pohon dan lainnya. Sifatnya masih liar atau belum diupayakan diternak di sekitar rumah penduduk. Namun pada tahun 1990-an penduduk Cingagoler mulai berinisiatif untuk merumahkan lebah. Lebah yang dulu tersebar di hutan kini mulai dipancing/dirumahkan ke dalam tempat yang dinamakan “parungpung.” Ketika lebah di hutan/semak sudah masuk ke dalam “parungpung/stup” dengan menggunakan teknik dan cara tertentu akhirnya koloni/sarang/stup tersebut di bawa ke sekitar rumah-rumah penduduk. Dari fenomena inilah kemudian kebiasaan ini dicontek oleh penduduk lain. Sehingga sebagian penduduk menjadikan ini sebagai sebuah hobi seperti halnya mengurus ayam kampung di rumahnya.
Masyarakat Cingagoler melakukan budidaya ini untuk kepentingan sendiri. Ternak madu dilakukan untuk memenuhi kebutuhan “lauh nasi.” Apa sebab, karena dari “Nyiruan” inilah penduduk sekitar bisa mendapatkan anak lebah untuk kemudian dimakan dengan cara di “pais/pepes.” Penduduk biasanya memakan pais ini bersama nasi dalam hidangan makan berat. “Ni’mat dan katanya penuh gizi” itulah yang menjadikan penduduk sampai sekarang menyenangi pepes lebah.




#Article 54: Sel (113 words)


Wanpela sel emi liklik moa yet samting i stap laif. Olgeta samting i gat laif olsem diwai, ol enimol, na ol manmeri i gat planti tumas sel. Dispela graun i gat planti difren kain sel, sampela ol save kisim lait b'long san na wokim kaikai b'long ol yet. Narapla kain sel, olsem dispela kain ol manmeri i gat save kaikai narapla samting. Yu no inap lukim sel, ol liklik tumas. Wanpela sel i gat difren kain samting b'long helpim em wok. Yu bai kolim dispela samting organel. Wanpela organel emi save givim tok long olgeta sel long wokim difren kain samting, olsem protin, na ol narapela sel. Nem b'long dispela organel emi Nuklios. 




#Article 55: Palawan (385 words)


Palawan (ofisel nem: Palawan Provins, Tok Inglis: Province of Palawan, Tok Filipin: Probinsya ng Palawan, Tok Cuyonon: Probinsya i'ang Palawan; Paragua) i ailans provins blong Filipin.

Palawan i stap long MIMAROPA rijin o Namba 4-B rijin. Palawan i bikpla olsem long ol provins blong Filipin. Kapitol blong en i Puerto Princesa City.

Narapla nem: ”The Philippines' Last Frontier.”

Ailans blong Palawan i stap long namel long Mindoro ailans long not-is na Borneo ailan long saut-wes. Palawan ailans i stap tu long namel long Wes Filipin Si long wes na Sulu Si long is.

Nem blong Palawan i kam long nem blong bikpla ailan blong ol ailans blong Palawan, nem blong en i Palawan tu. Palawan i mekim blong planti ailan, Palawan (Bikpla ailan) na planti liklik ailan raun en, wan kain, Busuanga ailan, Coron ailan, na Culion ailan (We ol manmeri husat i gat sik leprosy i stap long taim bipo.) long not. Balabac ailan long saut.

Long is, i gat Cuyo ailans, Magsaysay ailans, na Cagayancillio ailans (We Tubattaha Reef i stap longen). Long wes, Palawan i gat planti liklik ailans blong Kalayaan. Palawan i gat planti hap. Em i 23 municipalities.

Bipotaim histori blong Palawan i bin painimaut long Robert Fox. Long yia 1970's em i painim wanpla bun blong Homo Sapiens, husat i gat 50,000 yia tasol. Bun ya i gat moa krismas olsem long ol bun blong Filipin. Robert Fox givim nem blong bun Tabon Man as bun i bin painim long Tabon Cave long Quezon Municipality, i stap saut long Palawan (Bikpla ailan).

Palawán na Tagbanwa manmeri em i nambawan manmeri i stap long Palawan. Long taim bipo yet, em i tret long narapla manmeri blong narapla ailan husat i gat bot. Palawan (Bikpla ailan) tu i gat Batak manmeri. (Em i nogat Batek blong Malaysia o Batak blong Sumatra.) Em i wanblut long ol Aeta manmeri husat i stap long narapla ailan blong Filipin. Olsem na Batak manmeri tu i wanblut long ol Melanesian manmeri.

Manmeri i stap long narapla ailan blong Palawan, em i Cuyonon manmeri long ol Cuyo ailan, Calamianes manmeri long Calamian ailan.

Long 20th century Palawan i kisim planti imigren husat i stap long narapla ailan laik Luzon mainland, Ilo-Ilo provins na narapla ailan. Planti em i stap long Narra municipality na Puerto Princesa City.




#Article 56: Filipin (374 words)


Filipin em i wanpela kantri long Esia. Kapitol long emi Manila. Pilipin em i gat 100.981.437 manmeri (2015).

Ofisel nem: Tok Filipin: Republika ng Pilipinas, Tok Inglis: Republic of The Philippines, Tok Pisin: Republik blong Filipin.

Em i wanpla independen ailan kantri i stap long Saut-is Esia na Wes Pasifik. Filipin i mekim 7,107 ailan. Tripla bikpla hap long ol displa ailans em i Luzon long not, Visayas long namel na Mindanao long saut. Kapital blong em i Manila na biktaun i gat moa olsem manmeri long ol i Quezon City. Tupla biktaun olsem hap long Metro Manila o NCR Rijiin. Filipin i gat Wes Filipin Si na Saut China si long wes, Filipin Si na Pasifik long is, Celebes si long saut na Babuyan Chanel long not. Filipin i kisin banis wantaim long Taiwan long not na Palau long is na Indonesia na Malaysia long saut.

Filipin i stap long Pacific Ring of Fire na equator olsem na Filipin i kisim planti birua wankain, Earthquake na Typhoon. Tasol em i kisim tu wanpla bikpla bikbus na ol abus na binatang long wol. Filipin i mekim klostu 300,000 square kilometers, na i kisim 100 million manmeri. Em i namba 12 long bikpla namba long manmeri long wol na namba 8 long Esia. 10 million manmeri blong Filipin tu i stap long narapla kantri autsait blong Filipin. Planti narapla manmeri i stap long Filipin. Nambawan manmeri husat i stap long Filipin long taim bipo em i Negrito manmeri. Negrito i kamap long Melanesian famili. Ostronesian manmeri i stap tu long Filipin. Em i Tagalog, Cebuano, Bikolano, Palawan, Tagbanwa na narapla kain manmeri husat  i stap long Filipin nau. Manmeri blong Filipin i tret wantaim long Chinese, Indian, Malay na Muslim manmeri. Dastawe planti liklik kantri husat i kisim planti samting blong narapla kantri husat i mekim tret long em i mekim long Filipin long taim bipo.

Ferdinand Magellan i kamap long Homonhon ailan long Is Samar provins (nau) long krismas 1521. Em i as long Spain i kisim Filipin olgeta. Long 1543 Wokabaut man blong Spain, Ruy Lopez de Villalobos i givim nem long ol Filipin ailan Las Islas Filipinas  Em i kisim nem ya long nem blong King blong Spain, em i Philip II.




#Article 57: Narra (155 words)


Narra em i First Class Municipality i stap long Palawan provins, Filipin. 2010 census i rit, Narra i kisim 65,264 manmeri. Narapla long spelim nem blong Pterocarpus Indicus (Diwai blong kantri long Filipin), Em i spelim tu National Resttlement Administration. Progrem ya, i bin wokim long namba sikis mun, 18, 1954, we manmeri blong Luzon ailan husat i nogat graun i senisim ples blong en long ya. Long namba sikis mun, 21, 1969, Municiplaity of Narra i bin wokim long Presiden Ferdinand Marcos. 

Narra i kisim narapla nem Rice Granary of Palawan as Narra em i nambawan ples we rais i wokim long Palawan ailan. Municiplaity ya i gat Anihan/Palay  singsing, i save kamap long namba ten mun. 

Rasa ailan i stap long Narra, we Katala/Abukay/Kalangay (Narra i gat planti tok ples) o Red Vented Cockatoo pisin i stap. Na tu i stap narapla abus, binatang o pisin.

Narra i gat 23 Barangay (liklik hap)




#Article 58: Kamano (130 words)


Kamano (Kamano-Kafe) em i wanpela tokples long Isten Hailans provins long Papua Niugini. Sampela ol lain i save kolim Kamano olsem tok ples Kafe.

Kamano Kafe i gat wanpela samting long grama bilong en na ol i kolim nem bilong em Sen bilong Sentens. Planti ol lain tok ples Papua i gat grama olsem dispela. Olsem, long tok ples Kamano, taim yu stori, yu mas usim wanpela kain tok bilong wok pastaim na narapela tok bilong wok bihain. Wanpela master i lainim tok ples Kamano na i tok olsem, tok ples Kamano i gat naispela grama olsem, long wanem long tok bilong wok i kamap pastim long stori, dispela tok bilong wok i soim yu husait wokim dispela wok na hamas manmeri i wokim. . Wanpela sentens i kamap hia.




#Article 59: Ivolusan (106 words)


Ivolusan (Inglis: Evolution) emi senis i kamap long milian yia, na pradusim planti kain enimol na planis. Ol senis liklik tasol ol bikam bigpela bihain longpela taim.

Charles Darwin em i fes saintis i tingim long ivolusen. Em tingting ivolusan wok bikos long netirel seleksan. Em tingting olsem ol tumbuna bilong man wankain mangi (monkeys), na ol i senis long bigepla taim (olsem 3 milian krismas) na bikam ol man na meri. Ol arapela enimol na planis tu i kamap long ivolusan.

Bihain Darwin ol saientis stadi unives na painim nois bilong criesen bilong em. Ol i kolim criesen bilong unives bigpela bang (Inglis: Big Bang).




#Article 60: Larry Orsak (177 words)


Larry Orsak (1953-2017) saientis bilong Amerika, speselist bilong bataplai. Mama i karim em long USA long 15 oktoba 1953. Em stadi na wokim PhD long Kaliponia long 1988.

Em i wok planti yia long Papua Niugini, fes long Wau (Morobe Provins) na bihain long Madang na Lae. Em wokim bigpela wok long sevim na lukautim biodaivesiti (ol kain diwai na plaua na pisin na binatang) bilong Papua New Guinea. Em halivim sevim bigpela bus long Baitabag viles na wokim wantaim ol lain bilong viles. Philippe Cuénoud wokim sompela stadi wantaim em long ol bataplai i luk olsem spaida (spider mimicry). Ol i no pablisim dispela stadi, tasol Larry Orsak pablisim long spider mimicry bifo . 

Em stat wok long Unitech (Lae) long 2011, na halivim planti studen long PNG. Em kisim studen bilong PNG long USA na soim ol kantri bilong em yet. Em wok planti na slip liklik.

Em dai pinis long Papua Niugini long hatpen (heart attack) long 6 julai 2017. Ol planim em long Baitabag viles, klostu long ol wantok na pren bilong em.




#Article 61: Malesia (178 words)


Malesia, (tu nem bilong Malaysia) emi wanpela kantri stap long Southeast Esia. Emi federation long 13 stet na 3 nesenal teritori. Emi brukim namel tu pat long South China Sea. Bikpela hap long hapailan, Malay Peninsula klosap Straits of Malacca long wes, na klosap South China Sea long es. Narapela hap bilong kantri stap long north long ailan long Borneo, wes long not Philippines i stap klostu (Palawan ailan). Emi nem bilong kapitol Kuala Lumpur. Nesenal kapitol i bin muv long nupela bikpela taun long Putrajaya. Nupela taun i bin disain long administresen long kantri.  

Gavman sistem bilong Malesia wankain Westminster parlemen sistem. Lo sistem bilong Malesia i inap klostu wankain sistem bilong Britain long 'common law'. Malesia gat planti res na kalsa na lotu. Mo tru manmeri bilong Malay res, tasol long hap Chinese res na Indian res (long India). Opisal tok ples emi stap Tok Malei (Bahasa Melayu) tasol planti pipel bilong Malesia i save Tok Inglis tu.

Opisal lotu bilong Malesia emi stap Islam tasol arapela man o meri bilong kantri inap gat narakain lotu.




#Article 62: Barraba (888 words)


Barraba i viles long  New England rijon long Niu Saut Wels long Ostrelia. Bipo viles i bikples bilong distrik Barraba Shire. Viles na distrik i joinim wantaim distrik bilong Tamworth Regional Council long 2004. Barraba i stap long 'Bikpela Eria bilong ol Balus bilong Bundarra na Barraba'. Dispela eria i sambai bus bilong balus Regent Honeyeater (Anthochaera phrygia) em i balus no stap tumas.

Barraba i stap 477 kilomita notwes long Sidni, 548 kilomita sautwes long Brisben, na 90 kilomita not long Tamworth em i biktaun klostu winim bilong olgeta.

Wara Manilla i ran arere long viles. Barraba i stap long rot Fossickers Way na i stap long ol maunten Nandewar Range.

Manmeri Aborijini, ol Kamilaroi, i stap long ples bipo ol Yuropen i kamap. Namba wan Yuropen em i kam long dispela distrik i Allan Cunningham em i bin kamap long ples long 1827. Em i bin man bilong painim nupela ples na saveman i laik kisim save long ol gutpela diwai bus samting. Ol i kirapim namba wan fam, Barraba Station, pinis long distrik long 1837 o 1838. Ol i makim ples long viles pinis long 1852.

Painimaut long gol i bin kamapim viles. Ol i kirapim namba wan pos opis pinis long 1856 na ol i kirapim namba wan skul pinis long 1861. Ol i wokim namba wan lotu Angliken pinis long 1876 na ol i kirapim namba wan beng pinis long 1876 tu. Ol i wokim namba wan hotel, Commercial Hotel, pinis long 1878 na ol i wokim haus kot pinis long 1881. Ol i tokautim Barraba viles long 1885. Ol i wokim haus sik pinis long 1885 na ol i wokim namba wan lotu Metodis pinis long 1898.

Ol i kamapim niuspepa bilong ples, The Barraba Gazette, long 1900. Ol i wokim lotu Katolik pinis long 1906.  Rot bilong tren i kamap long Barraba long 1908 tasol las tren i ran long Barraba long 1983 na ol i rot long tren pasim pinis long 1987. Ol i wokim Banis bilong Wara bilong Connors Creek pinis long 1993 bilong kamapim wara saplai long viles.

Ol i painimautim bras (long tok Inglis: copper) pinis long Gulf Creek long 1889 na ol i kirapim namba wan bras main pinis long 1892. Gulf Creek i stap 22 kilomita notis long Barraba. Ol i kirapim liklik viles pinis em i bin gat hotel, skul, na pos opis.  Dispela main i bin bras min em i bikpela winim olgeta long Niu Saut Wels bilong 1901 na liklik viles i bin gat 300 manmeri long en. Tasol ol i pasim dispela main pinis long ol yia 1930. Ol i pasim pos opis bilong liklik viles pinis long 1966. Ol i lusim liklik viles pinis.

Ol i bin main asbestos kirap long 1919 i go inap long 1983 long Woodsreef em i liklik viles stap 15 kilomita is long Barraba. Ol i wokim main i go bikpela moa long 1974. Main i bin wokim 500,000 ton long waitpela asbestos. 

Main i bin lusim 75,000,000 ton long waitpela asbestos na 25,000,000 ton long ol bikpela ston ol i bin no laik. Olgeta asbestos i kamarupim 43 hekta na hip i go inap 70 mita antap.

Long 2008 nius bilong televisen i tok long wari long abestos em i ating mekim sik menmeri bilong Barraba. Abestos Diseases Foundation of Australia ol i bin singaut long we gavman mas stretim ples bilong main. Ol i bin singaut long tu nogat manmeri i no inap i go long ples bilong main. Rot i bin go long hap ples bilong main tasol ol i pasim dispela rot pinis long 2013. Ol i lusim liklik viles pinis.

Helt sevis Hunter-New England Health i bin mekim stadi long ol problem bilong helt tasol ol i no lusim dispela stadi yet.

Ol i kirapim diatomit (long Tok Inglis: diatomite o diatomaceous earth) main pinis long 1982.  Ol i yusim diatomit bilong wokim ol paura bom, ol pilta, ol polis long rubim, ol poisin bilong kilim i dai ol binatang, ol samting bilong stapim hot o kol i kam insait, long egrikulta, na pasin bilong wokim brik.

Man i inap painim plenti ston em i pe antap tru. Man i inap painim ol piksa bilong ston tu.

Ol fem bilong ples i gat bulmakau long mit, sipsip long mit na wul, o wit.

Ol taim bilong biksun long Barraba i hot na i ren. Ol taim bilong kol long Barraba i kol na i drai. De em i bin hot winim bilong olgeta i gat 41.8°C. De em i bin kol winim bilong olgeta i gat -9.4°C. Averes ren bilong wanpela yia i 688 milimita. De em i gat plenti ren i pundaun bilong winim olgeta i 25 Februari 1955. Long dispela de i bin gat 194.3 milimita.

Bipo ol i wokim Banis bilong wara ol kolim Split Rock Dam pinis, manmeri bilong Barraba i kamautim wara long Banis bilong Wara ol i kolim Connors Creek Dam, long liklik wara Barraba (Barraba Creek), na long wara Manilla. Taim ol dispela as i drai, manmeri bilong Barraba i bin kamautim wara long ol hul wara. 

Ol i wokim Banis bilong wara ol i kolim Split Rock Dam pinis long 1988, na ol i wokim bikpela mambu bilong wara pinis kirap long banis bilong wara i go inap long  viles long 2015.




#Article 63: Netirel seleksan (168 words)


Netirel seleksan (Inglis: natural selection) em i pasin bilong ivolusan: ol animal na planis senis long bigpela taim, na givim senis long pikinini bilong ol long DNA.

Eksempel nambawan:
Sapos mama abus i karim planti pikini, sompela stronpela, arapela nogat, ol strongpela bai stap laif na i gat pikini bilong ol yet, tasol arapela ating bai dai na i no gat pikini: bihain longpela taim, olgeta abus bilong dispela kain strongpela.

Eksempel nambatu:
Ol hos (horses) bilong bifo i stap liklik na igat sotpela lek (saientis painim bun bilong ol pinis). Hos i gat longpela lek mo is save ranawe hariap mo na i stap laif, tasol hos i gat sotpela lek ino nap eskep laian na laian kaikai ol. Bihain longpela taim hos bikam bigpela wantaim longpela lek.

Eksempel namba tripela:
Ol saientis tingting bifo i gat mangi (monkeys). Mangi i nap sanap inap ranawe na usim ol han bilong ol. Ol lainim toktok, wokim paia na wokim bunara na haus bilong ol: ol bikam man meri. 




#Article 64: Kuk (139 words)


Kuk i at na saiens long kukim kaikai long hat. I gat planti pasin bilong kuk long wol. Pasin bilong kuk na kuk bilong arakain kantri ol i soim kalsa na pasin bilong nau.

Olgeta ol i kuk. Manmeri i kuk long haus bilong en, na man kuk i kuk tu long haus kaikai.

Redim kuk long hat o paia i samting bilong man tasol. Ating em i stat 2 milien yia bipo, tasol i no gat samting i sapotim dispela tingting. I gat mak bipo bilong 1 milien yia tasol.

Kamap bikpela bilong egrikalsa, bisnis, tret, na pasin long kamap long arakain manmeri ol i givim man kuk planti nupela kaikai. Nupela samting na teknoloji ol i kamap bikpela planti pasin bilong kuk. Sampela man kuk nau ol i yusim saiens long givim tes bilong kaikai moa tes.




#Article 65: COVID-19 pandemic insait long Papua Niugini (132 words)


COVID-19 pandemic insait long Papua Niugini em i pat long pandemic bilong SARS-CoV-2. Em i bin namba wan keis long Papua Niugini long 20 Mas 2020. Papua Niugini em i bin kolim COVID-19 free long 4 Me 2020, tasol gavman em i bin painim narapela keis long 20 June. Tude Papua Niugini em i gat 453 ol keis, na 5 ol manmeri i dai pinis, na 232 ol manmeri i kisim mobeta.

COVID-19 pandemic em i bin kirapim insait long Wuhan, Hubei Provins, Saina, long Desemba 2019. Ya nupela virus na bin ripotim pastaim long World Health Organization antap long 31 Desemba 2019.

Em i bin namba wan keis long Papua Niugini blong man husat go long Spen, na husat em i gat 45 krismas. Em i bin isolated insait long Lae.




#Total Article count: 65
#Total Word count: 17122