#Article 1: Angelsko godka (337 words)


Angelsko godka (ang. English language ) – urzyndowo godka na terytorjach zależnych Wjelgij Brytańije, a we wjynkszośći jeji bůłych kolůńiji i důmińjůw, p.in. Irlandyji, Kanadźe, RPA, Australiji i Nowyj Zelandyji.

Terozki używo jům kole 400 miljůnůw ludźi kej uojczysto godka, a 1,2 - 1,6 miljarda kej uobco godka.

We sůmy Wjelgij Brytańije angelsko godka je de facto godkům urzyndowům, nale formalńy państwo to ńy mo żodnej uoficjalńy ustalůnej urzyndowyj godki. Podano sytuacyjo je tyż we Zjednoczůnych Sztatach. Angelski noleży do uoficjalnych godek ONZ, a uod XX wjeku je nojczyńśći używanům godkům we kůntaktach mjyndzynarodowych. Roz na kedy uokreślany kej pjyrszo ůńiwersalno godka ludzkośći.

Angelsko godka je fest zrůżńicowano geůgraficzńy. Djalykty růżnům śe fůnetykům, słowńictwym i do pewnygo stopńo gramatykům.

Alfabyt angelski je uobecńy taki sům kej alfabyt łaćiński i skłodo śe s dwadźeśća sześću buchsztabůw:

Angelsko godka je godkům pozycyjnům a analitycznům (wjelge znoczyńy majům czasowńiki pośiłkowe), nale wystympujům tyż ńykere elymynty fleksyji. Sům to relikty indoeuropejskigo systymu deklinacyji i kůńůgacyji, we pełńi zachowanygo we godkach słowjańskych i łaćińy, a we tajli we staroangelskej godce. Uodmjano bez przipadki dotyczy zaimkůw, rzeczowńiki pośadajům yno dopełńacz (Saxon genitive), tworzůny s kůńcůwkům -s.

W angelskej godce wystympujům przedimki: uokreślůny the i ńyokreślůny a(n). Formy an używa śe przed wyrazůma wymawjanymi s nagosowům samůgoskům - an hour nale a European. Co ńyzwykłe wśrůd godek indoojropejskych, ńy istńije kategoryja rodzaju gramatycznygo, s wyjůntkym zaimkůw trzećij uosoby liczby pojydynczej.

W angelskij godce je szesnośće czasůw (sztyry czasy po sztyry aspekty czasowe). Půńiższo tabela przedstawjo przikładowe zdańi we 16 czasach strůny czynnej (Present Simple: I do - Robia):

Wśrůd jynzykoznawcůw ńy mo połnej zgody co do tygo, eli kożdům s podanych wyżej kůnstrukcyji uważoć za samodźelny czas. Ńykerzi wyrůżńajům we angelszczyźńy jydyńy czas przeszły i teraźńijszy (ze wzglyndu na istńyńy we ńich prostych form czasowńika), pozostołe zaś czasy uważajům za aspekty tych dwůch czasůw.

Podstawowym szykym zdańo je SVO, podańy kej we Ślůnskej godce. Wyrazy uokreślajůnce poprzedzajům uokreślane. Szyk zdańo je uo wjela myńi swobodny we porůwnańu s Ślůnskům godkům.

Zajty uo angelskij godce




#Article 2: Ôpole (669 words)


Ôpole (, , , śl-mjym. Uppeln) – miasto na prawach krysu w połedniowo-zachodnij Polsce, siydziba władz wojywōdztwa ôpolskigo i krysu ôpolskigo. Stolica Gōrnego Ślōnska społym z Raciborzym. Położōne w Europium Postrzodkowyj, na Nizinie Ślōnskij, nad Ôdrõ.

Historyjŏ Ôpolŏ zaczła sie w 845 roku jak podŏwŏ to Geograf Bajerski. Anōnimowy kronikarz wykŏzoł ôwdy istniynie takigo grodu i plymiynia ô mianie Ôpolanie. Przed 1217 rokym Ôpole zyskało prawa miastowe, nadane mu z rōnk princa Kazimierza I ôpolskigo. Po śmierci ôstatnigo z Piastōw Ôpolskich, Jōna II Dobrego, w 1532 roku miasto przeszło we włŏdanie Habsburgōw. W czasie dalsze dwiesta lata Ôpole na dwa lata trefiyło w rynce Szwecyje (1632–1634) jak tyż na 21 lŏt w rynce polskij dynastyje Wazów (1645–1666). Potym zasik przejōnli jy Habsburgowie. W 1741 roku do Ôpolŏ wkroczyły wojska pruske.

Rok niyskorzij, po izbie wrocławskim, miasto społym z cołkim Ślōnskiem znŏdło sie w granicach Prus. W latach 1756–1763, w czasie trwaniŏ wojaczki siedmioletniej, Ôpole dwukrotnie ôstało zdobyte bez Austryjõ i rŏz bez Rusyjõ. Izba w Hubertsburgu ôstawiōł plac pod panowaniym Prus. W 1818 roku Ôpole ôstało stolicōm rejyncyje ôpolskij i utworzōno było w nim amt rejyncyje. W 1843 miasto dostało piyrsze połōnczynie banowe z Wrocławiem. Gradus tego placu zaczła rōść, co tyż dowiodło przeniesiynie rejōnowyj dyrekcyje bany z Katowic do Ôpolŏ. Stało sie to po I wojaczce światowyj. W latach 1922–1938 Ôpole ôstało siydzibōm władz rejyncyje jak tyż prowincyje gōrnoślōnskiej. W czasie II wojaczki światowyj wy mieście funkcjōniyrowały ôbozy roboty przimusowyj i party robocze zebranych wojynnych. W 1945 roku, po zajyńciu Ôpolŏ bez wojska sowiecke, przikludzōno było sam przimusowych polskich wysiedlyńcōw zza Buga. Kresowianie brali czynny udzioł w rewitalizacyji tego placu.

Ôd 1950 roku miasto stało sie stolicōm wojywōdztwa ôpolskigo. W 1963 roku zôrganizowano było w Ôpolu I Krajowy Festiwal Śpiywki Polskij. 34 lata niyskorzij miasto ôstało zniszczōne bez tragicznõ w skutkach potop. W 1999 roku Radni Sejmiku Wojewōdzkigo ôbrali erbowŏ cecha rodowy ôstatnigo princa piastowskiego Jōna II Dobrego na wapyn wojywōdztwa ôpolskigo. W 2004 roku papiyż Jōn Paul II dostoł doktorat honoris causa Uniwerzytetu Ôpolskigo. Trzi lata niyskorzij powstoła w Ôpolu Podstrefa Wałbrzyskiej Ekstra Cōuny Ekōnōmicznyj.

Dwudzieste siōdme pod wzglyndym numera ludności miasto w Polsce – ôficjalnie 128 208 miyszkańcōw, piytnŏste pod wzglyndym wiyrchnie – 148,99 km².

Numer ludności Ôpolŏ na przestrzyństwach lŏt:

W Ôpolu w roku 2017 w regeście REGON zaregistrowanych było 21 966 podmiotōw ekōnōmije nŏrodnyj, z czego 13 798 stanowiyły ôsoby fizyczne kludzōnce działalność ekōnōmicznõ. W tymże roku zaregistrowano było 1319 nowych podmiotōw, a 1291 podmiotōw ôstało ôdregistrowanych. Na przestrzyństwach lŏt 2009–2017 nojwiyncyj (1 601) podmiotōw zaregistrowano było w roku 2010, a nojmynij (1 267) w roku 2012. W tym samym ôkresie nojwiyncyj (1 561) podmiotōw wykreślono z regestu REGON w 2009 roku, nojmynij (929) podmiotōw ôdregistrowano było za to w 2010 roku. Podle danych z regestu REGON postrzōd podmiotōw posiadajōncych natura prawnõ w Ôpolu nojwiyncyj (2 608) je stanowiōncych spōłki handlowe z ôgraniczōnõ uwŏżnościōm. Przi Analizowaniu regest pod winklym numerōw zatrudniōnych prŏcownikōw idzie stwiyrdzić, iże nojwiyncyj (21 050) je mikro-fyrm, zatrudniajōncych 0–9 prŏcownikōw. 0,8% (177) podmiotōw za zorta działalności deklarowało bauerstwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo, za industryjŏ i baukōnszt swoja zorta działalności deklarowało 16,9% (3 716) podmiotōw, a 82,3% (18 073) podmiotōw w regeście zakwalifikowanŏ je za ôstała działalność. Postrzōd ôsōb fizycznych kludzōncych działalność ekōnōmicznõ w Ôpolu nojczyńścij deklarowanymi zortami przewŏżajōncyj działalności sōm Handel hurtowy i detaliczny; sprŏwōnek wozideł autowych, przi włōnczaniu motorcykle (22.7%) jak tyż Działalność profesjōnalnŏ, naukowŏ i technicznŏ (16%).

Ôpole je jednym z nojwŏżniyjszych ôstrzodkōw kulturalnych i intelektualnych w Polsce, ô dugij tradycyji. W Ôpolu dzioła pŏrã muzeōw i galeryje. Nojstarszym z nich je Muzeum  Ślōnska, kere ôstało założōne już w 1900 Terŏźnie powstŏwŏ sam Muzeum Polskij Śpiywki, kere grōmadzi bydzie zbiory zwiōnzane z polskõ muzykōm i Krajowym Festiwalym Polskij Śpiywki w Ôpolu.

Festiwal w Ôpolu poprzedzajōm trefiyniŏ przedfestiwalowe take jake Hip-Hop Opole eli Kawiarenki z Gwiazdami. Je tyn fajer fanowa miasta Ôpole i produkt z kery je kojarzōne miasto w Polsce. Ôpole ôstało ôkryślōne bez Jerzego Waldorffa w czasie I KFPP za Stolica Polskij Śpiywki co je mottym rozpoznawczym miasta.




#Article 3: Chorzůw (211 words)


Chorzůw (historyczne ślůnske mjana: Krůlewsko Huta, pol.: do 1934 Królewska Huta, póżniej Chorzów, mjym.: Königshütte) je mjasto we Polsce, położůne we Gůrnym Ślůnsku, we ślůnskim wojewůdztwje, we cyntrům Gůrnoślůnskigo Industryjnygo Uokryngu, wożny lokalny gospodarczy a kulturalny postrzodek.
Je mjastym na prawach krysu.

Chorzůw leży na Bytůńsko-Katowickij Płaskij Wyżyńe, kero je tajlům Ślůnskij Wyżyny. Bez Chorzůw przepływo rzyka Rawa, kero je fest zamaraszůno. Sůmśaduje ze Katowicůma, Rudům, Śwjyntochlowicůma, Śymjanowicůma, Pjekarůma a ze Bytůńym.

Znůmy je mjyndzy inkszymi ze Wojewůdzkigo Parku Kultury a Dychu a szportowygo klubu Ruch Chorzów. Je sam tyż Tyjater Rozrywki rozlygowany we downym Hotelu Redyn.

Uode downa Chorzůw je tajlowany na:

Uoficjalńy, Chorzůw tajlowany je na sztyry dźelńice:

Do żodnyj ze dźelńicůw Chořůwa ńe wrachowuje śe Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, nale leży uůn na teryńe mjasta.

Gyszichta mjasta je skuplowano fest blisko ze rozwojym bergmaństwa, hutńictwa, ynergetiki a chymije. Teroz wszyske gruby we Chorzowje sům ale pozawjyrane, dźołańy hutůw tyż je uograńiczůne. We mjeśće fůngujům atoli dali Azotowe Zakłady a Elektroćepłowńa ELCHO. Chorzůw mo tyż znůme zakłady KONSTAL, kere produkujům bany.

Głownym handlowym cyntrům Chorzowa je hulica Wolności.

We Chorzowje je dobrze rozwińůno śeć banowygo a autobusowygo ruchu. Krům tygo sům sam trzi banhowy - Chorzów Miasto, Chorzów Batory a Chorzów Stary. Wele mjasta bjygńe tyż autobana A4.




#Article 4: Wrocław (969 words)


Wrocław (, , , śl-mjym. Brassel, Gruß Brassel, , ) – miasto na prawach krysu w połedniowo-zachodnij Polsce, siydziba władz wojywōdztwa dolnoślōnskiēgo i krysu wrocławskiēgo. Stolica i nojsrogsze miasto Ślōnskŏ. Położōne w Europium Postrzodkowyj, na Nizinie Ślōnskij, nad Ôdrõ i jeji sztyryma dopłygami.

Miasto po rŏz piyrszy wzmiankowane w knif klarowny w roku 1000 w ferajnie z założyniym biskupstwa, jednak ôsadnictwo słowiańske na Ostrōwie Tumskim było co nojmynij 150 lŏt wczaśnij. Ôd kōńca X stoleciŏ było pod panowaniym Piastōw. W 1035 roku, w ôkresie tm. Ryakcyje Pogańskij, źrōdła informujōm ô budowie chrōma pogańskij wy mieście.

W XIII stoleciŏ dokōnano było lokacyje miasta na prawie magdeburskim, w 1335 miasto przeszło pod panowanie krōly Czech, niyskorzij (po krōtkim epizodzie panowaniŏ hōngaryjskigo) społym z Korōnōm Czeskōm ôstało włōnczōne do Mōnarchije Habsburskiej.

W 1741 społym z wiynkszościōm Ślōnskŏ ôstało zdobyte bez Prusy, w ferajnie z czym w latach 1741–1918 ôficjalne miano miasta brzmiała Krōlewske Stołeczne i Rezydencjalne Miasto Wrocław ().

Ôd 6 grudnia 1806 roku Wrocław oblegany bōł bez wojska Napoleōna. Po miesiyncznym ôblynżyniu, 5 stycznia 1807 roku, jyneroł francuski Dominique Vandamme zdobōł Wrocław. Miasto stało sie pōnktym ôrganizacyjnym polskich legiōnōw, kerych numer ôkryślōno było na 8400 rekrutōw. W 1807 roku Vendamme zarzōndziōł rozebranie fortyfikacyje naôbkoło miasta. Wrocław na tym użōł, bo bastiōny i mury ôgraniczały rozrost przestrzynny cyntrum. Pod panowaniym Francyje Wrocław ôstŏwoł do roku 1813, w kerym Napoleōn pōniōs klynskã, a miasto wrōciyło zaś pod panowanie Prus.

Na zaczōntku XIX stoleciŏ miasto zamiyszkane było bez 78 tysiyncy ôsōb (dane z 1819). W chycie stoleciŏ numer ludności przekroczyła 150 tysiyncy, w 1870 – 200 tysiyncy, pōł milijōna przi ôsiōnganiu na zaczōntku XX stoleciŏ (pdl. zestawiyniŏ Heinza Rogmanna z roku 1937 w 1910 miyszkało wy mieście 512.105 ôsōb, za to pdl. suplementu yncyklopedyje Orgelbranda jejich wielość wynosiyła 510.929 ôsōb).

W czasie I wojaczki światowyj Wrocław niy bōł oblegany. W latach 1918–1945 (po rewolucyji listopadowej) Miasto Stołeczne Wrocław (Hauptstadt Breslau). 25 siyrpnia 1944 roku miasto ôstało ôgłoszōne festōngym (Festung Breslau), 19 stycznia 1945 roku na byfel gauleitera Ślōnskŏ Karla Hanke dokōnano było przimusowyj pieszej ewakuacyje wiynkszości ôstŏwajōncyj jeszcze wy mieście ludności cywilnyj. 13 lutego 1945 roku Armijŏ Czyrwōnŏ, napoczła ôblynżynie Festung Breslau. 8 marca kōmynda Festung Breslau przejōn Hermann Niehoff. Jego poprzednik, Hans von Ahlfen, ôpuściōł miasto fligrym dwa dni niyskorzij. 16 marca fabrykŏrze przimusowi napoczli wyburzanie kamynic i budowanie lotniska na placu Grunwaldzkim. W nocach 1/2 kwietnia 750 fligrōw ruskich napoczło masowe bōmbardyrowaniŏ Wrocławia. 6 mŏja w godzinach wieczornych, w wili Colonia przi ul. Rapackiego 14 podpisano było akt kapitulacyje Wrocławia. Podpisujōm go jyn. Niehoff jak tyż jyn. Władimir Głuzdowski. W wyniku bojōw miyndzy Armijōm Czyrwōnōm i Wehrmachtem ôstało zniszczōne 70% miasta, a zabudowa niykerych dzielnic ôstała wyrōwnanŏ z ziymiōm.

Sztwŏrte pod wzglyndym numera ludności miasto w Polsce – ôficjalnie 643 782 miyszkańcōw, piōnte pod wzglyndym wiyrchnie – 292,82 km². Z narachowań MPWiK i policyje wynikŏ, iże istny numer ludności Wrocławia wynosi ôd 825 tysiyncy do 1 milijōna ôsōb. Wrocław je cyntrum rosnōncej aglomeracyje wrocławskiej, kerõ zamiyszkuje taksowano 1,25 mln ôsōb.

Numer ludności Wrocławia na przestrzyństwach lŏt:

W Wrocławiu produkowane sōm autobusy, wagōny, sprzynt AGD, postrzodki chymiczne i elektrōnika. Dynamicznie rozwijŏ sie sektōr IT (software wnyntrzne fyrm, software na ôbsztalowanie), tyż mocka zagranicznych fyrm (bp. Siemens, BenQ, LG (LG Philips + 6 podwykonawcōw + LG Electronics), Volvo, HP, QAD, Bombardier Transportation, Whirpool, 3M, Bosch, Wabco, Fagor etc.). Siemens dyrekt przenosi swoje cyntra programistyczne do Wrocławia. Swoje siydziby majōm sam nastympujōnce banki: BZ WBK, Lukas Banka, Eurobank, Santander Consumer Bank (dŏwnij PTF Bank), Banka Spōłprace Europejskij. Wy mieście dzioła nojsrogszŏ wielość fyrm leasingowych jak tyż windykacyjnych w krŏju, w tym nojsrogszy Europejski Fundusz Leasingowy. Srogi ôstrzodek industryje farmaceutycznego; US Pharmacia, Hasco-Medycyna, Galena, 3M, Labor, S-Lab, Herbapol.

Wrocław przinŏleży do nojsrogszych w Polsce ôstrzodkōw uniwersyteckich. Życie usōndkowe skupiŏ sie naôbkoło wyższych uczelniōw z uniwerzytetym rachujōncym 47 000 sztudyntōw i politechnikōm (bez 40 000 sztudyntōw) na czole.

Założōnŏ w 1950 roku Akadymijŏ Medycznŏ w Wrocławiu posiadŏ tradycyje bildowaniŏ siōngajōnce 1811 roku.

Uniwerzytet Ekōnōmiczny w Wrocławiu – powołany w 1947 roku grōmadzi bez 18 000 sztudyntōw. Uniwerzytet Przirodniczy w Wrocławiu założōny w 1951 roku je jednym z nojsrogszych tyj zorty w krŏju, z numerym bez 13 000 sztudyntōw.

Ôkrōm licznych placōwek państwowych w Wrocławiu mieści sie zgolymy numer uczelniōw prywatnych i ôstrzodkōw badawczych.

Bez Wrocław przebiygajōm:

Wrocław je wŏżnym wyndzłem banowym (Wrocław-Brochōw - 2. nojsrogszy wyndzeł banowy sztela towŏrowŏ w krŏju), z Wrocławia wychodzōm sznōrze banowe w richtōngach: Leszno-Poznań, Ôpole-Lubliniec, Legnica-Zgorzelec, Głogōw-Grinberg, Kłodzko-Kudowa Zdrōj, Wałbrzych-Lelynia Gōra, Ôleśnica-Ôstrów Wielkopolski. Miasto posiadŏ miyndzynŏrodowe lotnisko na Strachowicach jak tyż port rzyczny na Ôdrze.

Miastowy transport zbiorowy w Wrocławiu używŏ z sztrasban i autobusōw. Rozległa nec tramwajowa je jednã z srogszych w krŏju, jednak niy ôbsuguje mocka gynsto zamiyszkanych ôsiedli takich jak Kozanów, Psie Pole, Gaj eli Zakrzów, sznōrze autobusowe stanowiōm tedyć rōwnorzōndny postrzodek transportowy. Kōmunikacyjõ ôbsugujōm MPK Wrocław jak tyż myńsi prywatni przewoźnicy: Dolnośląskie Linie Autobusowe, Polbus oraz Urbus.

Wrocław je jednym z nojwŏżniyjszych ôstrzodkōw kulturalnych i intelektualnych w Polsce, ô dugij tradycyji. Prestiż miasta ôkryślŏ niy ino srogi numer tyjatrōw, muzeōw, kin i galeryje kōnsztu fungujōncych w zakrysie kultury, atoli tyż pokaźna wielość roztōmajtych i ôryginalnych trefiyń artystycznych, czynsto gradusa miyndzynŏrodowyj. Wrocław zapewniŏ swojim mieszkańcōm i turystōm możebnie szyrokõ ôfertã kulturalnõ – ôd muzyki dŏwnyj do projektōw z przestrzyństwa kōnsztu modernyj. Wizytkōm kulturalnōm Wrocławia stały sie festiwale muzyczne ô miyndzynŏrodowym znaczyniu jak choby Wratislavia Cantans, Festiwal Jazz nad Odrą, Dni Muzyki Starych Mistrzów, Przegląd Piosenki Aktorskiej, Międzynarodowe Zaduszki Jazzowe, Wrocławskie Spotkania Teatrów Jednego Aktora i Małych Form Teatralnych, Międzynarodowy Festiwal Dialog Wrocław. Widziane już w Europium stały sie rychtowane z rozmachem przedstŏwiynia ôperowe ôrganizowane w wrocławskiej Hale Stoleciŏ.

Wrocław tajluje sie administracyjnie na 48 ôsiedli, stanowiōncych jednotki spōmocne miasta. Dŏwnieć miasto skłŏdało sie z 5 dzielnic: Psie Pole, Śródmieście, Stare Miasto, Krzyki, Fabryczna, kere terŏźnie niy posiadajōm włŏsnyj natury prawnyj, stanowiōm jednak durch kryterium ôrganizacyje mocka amtōw i instytucyje.




#Article 5: Bytům (118 words)


Bytům (tyż Bytůń, pol.: Bytom, śl-mjym. Beuthn abo tyż Beuthn Oberschläsing, ńym Beuthen Oberschlesien, czes. Bitom, łać. Bithomia, Bethania) – mjasto położůne we połedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym. Je uůno powjatym grodzkym.

Jedno ze nojstarszych mjast Gůrnygo Ślůnska, wzmjankowane we 1123, we 1179 uodłůnczůne uod Małopolski a prziłůnczůne do Kśynstwa Raćiborskigo, uod 1254 prawa mjejske. W XIX wjeku industrjalizacyjo, powstajům huty i gruby wůngla kamjynnygo. Po plebiscyće pozostoło we grańicach Ńymjec, uod 1945 we Polsce.

Bytům bůł kole połowy XIX stolećo nojwiynkszym mjastym prziszłyj aglomeracyje. Jak bůła wytyczano sztreka bany ze Berlina na Gůrny Ślůnsk i dalij do Rusyje, to we Bytůmju cugu ńy chćeli. Sztreka poszła kaj indźij i inksze mjasta na ńij wyrosły - nojbardźij Katowice.




#Article 6: Racibōrz (225 words)


Racibōrz (, , śl-mjym. Rattebor, Rottwer) – miasto w połedniowo-zachodnij Polsce, w wojywōdztwie ślōnskim, siydziba władz krysu raciborskigo. Stolica Gōrnego Ślōnska społym z Ôpolym. Położōne w Europium Postrzodkowyj, na Nizinie Ślōnskij, nad Ôdrõ.

Trufŏ sie, iże zidlōng Budorgis z karty Claudiusa Ptolemaeusa może być Raciborzym. Budorgis ôstała ôdwzorowana na antycznyj karcie Claudiusa Ptolemaeusa z lŏt 142–147 naszyj ery. Ô tym, iże plac tyn mōg być Raciborzym, informuje kompendium „Hazlitt” (1850) abo „Lexicon Universale” (1698) jak tyż wynikŏ to z położyniŏ postrzōd inkszych zidyntyfikowanych placōw Ślōnska. Przinŏleży jednak krytycznie zauważyć, iże pisŏrze tamtych lŏt chutnie dorabiali miastōm i nŏrodōm antyczne rodowody.

Grōd raciborski bōł co nojmynij już ôd XI stoleciŏ. Prawa miastowe Racibōrz dostoł w 1217 na prawie flamandzkim. 17 czyrwnia 1299 princ raciborski Przemysław nadoł Raciborzowi prawa miastowe podle prawa magdeburskiego, podle kerych miasto przejōnło ôd princa mocka jego uprawniyń.

W XVIII stoleciŏ Racibōrz podlygoł inspekcyje dŏwkowyj w Prudniku. Po izbie wrocławskim, miasto społym z cołkim Ślōnskiem znŏdło sie w granicach Prus. W 1846 miasto dostało piyrsze połōnczynie banowe z Kandrzinym, a w 1847 z Berlinem i Wiedyniem. W czasie II wojaczki światowyj wy mieście funkcjōniyrowały ôbozy roboty przimusowyj i party robocze zebranych wojynnych. W 1945 roku, po zajyńciu Raciborza bez wojska sowiecke, przikludzōno było sam przimusowych polskich wysiedlyńcōw zza Buga. Kresowianie brali czynny udzioł w rewitalizacyji tego placu.

Numer ludności Raciborza na przestrzyństwach lŏt:




#Article 7: Ślůnsko godka (612 words)


Ślůnsko godka (ślůnski, ślůnsko mołwa; roz za kedy mjanowano uod jeji używoczůw: pů naszymu; wymowa podug Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła: ]) – godka, podug keryj godajům rdzynne ludźe Gůrnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludźi Dolnygo Ślůnska. We Norodowym Wszechuobecnym Wykoźe we 2011 roku bez 509 tyśůncůw perzůnůw pośwjodczůło ślůnski jako důmowo godka. Tajla ś ńich przebywo za krejůma Polski - we Mjymcach, Czeskij Republice a USA. Ślůnsko godka, podug SIL International, wrachowuje śe do grupy lechickij zachodńosłowjańskich godkůw. Nojbliższe ji godki to polsko, kaszubsko, godki sorbske (gůrno- a dolno-) a tyż czesko a słowacko.
Ślůnsko  mołwa uodrůżńo śe uod inkszych godek słowůma, fůnetykům a uortografijům. We polskij naukowyj literaturze důminuje poglůnd, co etnolekt ślůnski je skupinům gwarůw abo djalektůw/poddjalektůw we ramach polskij godki.

Godka mo kupa roztůmajtych mjanůw, używanych rzodźi lebo czyńśći. W Internecu nojbarzi popularne je ślůnsko godka. Drugim używanym tyż je przimjotńik ślůnski, kery pochodźi uod wyrażyńo jynzyk ślůnski (samo słowo jynzyk ńy mo we ślůnskim, na uopach do polskigo, znoczyńo godki; podańy je we godce gůrno- a dolnosorbskij, kaj używo śe uokryślyńůw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo śe tam jako reč a rěc, eli je babskij zorty).

Roz za kedy trefjo śe tyż pojstrzůd rodźimych ludźi używajůncych godki uokreślyńa: pů naszymu, ślůnsko rzecz, prawjyńy, rzůndzyńy, ślůnsko mowa (tyż mołwa).

Skiż tygo, co ńy mo ślůnski statusa godki we przekůnańu ńykerych polskich godkoznowcůw, godo śe uo ńi dialekt śląski (ślůnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślůnsko gwara).

Nojczyńśći mjano lo godki pochodźi uod łaćinskigo mjana Ślůnska - Silesia. Bestůż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madźarsko godka) a Сілезька мова (ukrajińsko godka). Ńykere godki zaadaptowały mjano zy mjymjeckigo Schlesien, jako bajszpil Šlešćina (gůrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлезиски јазик (macedůńsko godka). We czeskij godce pado śe Slezský jazyk abo Slezština.

Systym spůłgłoskowy przedstowjo śe fest podańy na polsko godka:

We godce ślůnskij do śe normalńy wyrůżńić 7 samogłoskůw, nale we ńykerych djalyktach sům tyż jake samogłoski szpecyjolne.

Podstawowo systema samogłoskowo rozrůżńo samogłoski szkryflanych kej 

Ćeszyński djalekt, glywicki djalekt, kluczborski djalekt a uopolski djalekt mojům tyż nosowe y, uoznaczůne kej [ɨ̃].

Pjyrszym hanszriftym, na kery śe przistowo, iże we ńim uostała użyto ślůnsko godka, je Kśynga Henrykowsko (Hańcowy Festbuch).

Na formowańy śe słowńictwa godki ajnflus mjały pożyczki ze godek: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, fůngůjůncygo dowńij kej uodrymbno godka), mjymjeckij (tajli s germańskigo djalyktu ślůnskigo, ńiźli ze standardowygo mjymjeckigo) a tyż słowackij. W godce ty przewożo zdrzůdłosłůw zachodńo-słowjański. Srogo tajla wyrażyńůw bliższo je rodszy godce staropolskij, a kůnkretńy sůmśedńym djalyktům wjelgopolskimu i małopolskymu a godce dolnołůžyckij, gůrnosorbskij i morawskij, kej wspůłczesnymu standardowymu polskimu.

Krům tygo, do śe tyż nolyźć słowa z takich godek, kej francusko, laszsko, łaćina, słowacko, starowysokomjymjecko, strzedńowysokomjymjecko, strzedńońiderlandzko a italsko.

Choća tela godek mjoło ajnflus na ślůnski, mo uůn tyż słowa, kere sům typowo ślůnske. Ńy uobstały śe uůne we inszych godkach, djalyktach lebo gwarach, uostały śe ino we ślůnskich. Godkoznowce za taky uokryślyńa uznowajům mjyndzy inkszymi swaczyna, kopruch, starzik, dokorzůnd a inksze wywołany je nostympujůncy alfabyt:

Atoli ten warjant szkryflańo je używany nojczyńśći, istńijům tyż inksze szrajbůngi, zawjyrajůnce np. v, ú, ũ a ô. Pojawjajům śe uůne atoli sporadyczńy. Uogůlńy, godka ślůnsko może być szkryflono 10 alfabytůma, co sům gorzij lebo lepij widźane, bez ńykerych godkoznowcůw polskich uokreślo śe kej gwary etnolektu ślůnskigo. Wspůłcześńy do śe wyrůżńić 7 uodmjon godki ślůnskij: ćeszyńsko, gliwicko, jabłůnkowsko, kluczborsko, ńymodlińsko, průdńicko a uopolsko. Ślůnsko godka uostała tyż zaregistrowano we Mjyndzynorodowy Uorgańizacyji Godkowyj, kaj przidano uůnyj kod ISO: szl. Bůły to pjyrsze kroki zdatne do stworzyńo m.in. ślůnskij Wikipedyje.

Wymowa we IPA: 




#Article 8: Wikipedyjo (264 words)


 
Wikipedyjo – wjelogodkowy plan internecowyj yncyklopedyje, kery fůnguje podle prowidła uodymkńyntyj treśći. Fůnguje ze uoporům uoprůgramowańo wiki (hawajsko godka: wiki wiki - wartko), wylazłego s kůncepcyje WikiWikiWeb, bez co możebne je sprowjańy zajty kożdymu użytkowńikowi, kery jům nawjedzo a aktualizacyjo jeji treśći we prawym czaśe. Słowo Wikipedyjo je nyjolůgizmym kery powstou ze skuplowańo ausdrukůw wiki i yncyklopedyjo. Reklamowy szlagwort Wikipedyje mo klang: Swobodno yncyklopedyjo, kero kożdy umi sprowjać.

Wikipedyjo nastała 15 styczńo 2001 goda kej retůngplan szkryflanyj bez fachmůnůw a raźinku uż ńyegzistujůncy Nupedyje. Siela szafarzůno je łůna bez czelodka nůn-profit Fůndacyjo Wikimedja. Wikipedyjo mo nade 54 milyjůnůw artiklůw we wszyjstkych godkowych edycyjach, wrachowujůnc do tygo nade 6,2 mln artiklůw we wersyji angelskij a nade 1,4 mln parolůw we wersyji polskij. Je nade 200 godkowych edycyjůw Wikipedyje, we tymu 32 mo nade 50 tys. parolůw. Wikipedyje polsko a mjymjecko uostały tyż zrychtowane na plaće DVD-ROM. Usůndzo śe tyż zrychtowańe angelski Wikipedyje na plaće DVD abo we wersyji kśůnżkowyj. Uod anfanga istńyńo Wikipedyjo je corozki barzi hyrsko, a Fůndacyjo kero ńům szafarzi wprawjůła we ruch tyż roztoliczne szwesterplana. Wikipedyjo je jydnům s nojczyńśći nawjedzanych neczajtůw, a wjela zajtůw uruchůmjůło jeji mirrory abo forki.

Wspůłzałożyćel Wikipedyje Jimmy Wales nazwoł jům průbům stworzyńo i rozpowszychńańo wjelojgodkowy swobodny yncyklopedyje uo nojwyrszym możebnym urowńu lů kożdyj uosoby na Źymi w jeji włosny godce. Spůrne je dowańy wjary Wikipedyji skiż możebnośće půńywjyrańo treśćůma parolůw, ńyjednaki ich jakośći i co ńy sům uůne lite. S drůgi strůny możebnoś swobodny dystrybucyje jeji zawartośće, ćyngjym poprowjany, srogi zaśyng a nůmera edycyjůw godkowych sprawjůły, iże Wikipedyjo je jydnym s nojczyńśći podowanych zdrzůdeł we Internecu.




#Article 9: Ślůnski alfabyt fůnetyčny (151 words)


Alfabyt fůnetyčny lo ślůnskij godki powstou we 2006 roku kej průba usystematyzowańo ślůnskij pisowńe a stwořyńo interpisma, zawjyrajůncygo wšyjske lůgične a půprowne elymynty s koždygo popředńigo. Zaletům je sam ujednolicůny zapis mjynkich spůuguoskůw. Mocka Ślůnzokůw ńy přijmuje atoli pisma, skiž tygo, co mojům ńyrodźi hačkůw nad buchštabůma. Alfabyt fůnetyčny skuodo śe s 32 buchštabůw:

A B C Ć Č D E F G H I J K L M N Ń O P R Ř S Ś Š T U Ů W Y Z Ź Ž.

We alfabyće fůnetyčnym momy jedna dodatkowo buchštaba wzglyndym alfabyta polskigo: ů. Zastympuje uůna polske ó (kej mo take some břmjyńy [u]), nale mo tyž funkcyjo inkšyj guoski - [o] - půmjyndzy polskimi [u] a [ɔ] (kej břmi kej ńymjycke o we suowach: wohnen, Kohl). Stosowano je nojčyńśći před buchštabůma m, n, ń, kaj we polskij godce wystympuje ą. Bajšpil: mąka - můnka, robią - robjům.




#Article 10: Heksa (124 words)


Heksa – we ńykerych wjerzyńach ludowych: baba zajmujůnco śe czornům magjům, ćepjůnco prziroki, kojarzůno s śiłůma ńyczystymi - czynsto s szatanym. Mynskym uodpowjydńikym je czarowńik. We folklorze pojawjajům śe tyż dobre heksy, kere zajmujům śe tam czystům i dobrům magjům. Postaće heksůw mogymy trefić m. in. we ojropejskij mitolůgji ludowyj, jydnokże tam fůnguje raczyj pod mjanym wjydźmy i mo trocha myńi pejoratywne znaczyńy.

W 1484 papjyż Innocynty VIII wydoł bullym Summis desiderates bydůmcům podsůmowańym wcześńijszych uchwoł potympjajůncych czary i zezwolyńym karańo śmjerćům heksůw a czarowńikůw. Innocynty VIII powołoł śe we ńij na słowa Bibliji Ńy pozwolisz żyć hekśe. (Wj.,22,17.)

Motyw heksy je uobecny tyż we kulturze ojropejskij růżnych epok, m.in. we Makbeće W. Szekspira. Poymat symfůńiczny Antonína Dvořáka s 1896 mo titel Heksa połedńa.




#Article 11: Polsko (468 words)


Polsko, Polsko Republika (, IPA: /ˈpɔlska/) – państwo we szczodkowyj Ojropje, nad Bałtyckim Morzym. Je we dorzyczu Wisły a Uodry. Stolicům państwa je Warszawa.

Noleży do Ojropejskij Uńije, Sztrefy Schengen, Uorganizacyje Zjydnoczůnych Norodůw, NATO a inkszych mjyndzynarodowych uorgańizacyjůw.

Mjano Polsko je używane uod XI stoleća. Pochodźi uod mjana słowjańskego plymjůna Polanůw kerzy mjyszkali we Wjelgopolsce. Dawnyj używano łaćinskych mjanůw terra Poloniæ – Polska źymja lub tyż Regnum Poloniæ – Polske Krůlestwo.

Gramatikowo mjano Polsko (Polska) składo śe ze dwůch tajli: rdzyńa pol (uod „pole”), co uoznaczo uotwarto przestrzyń lub tyż uprowne pole a przymjotńykowego formantu -ska. Tyn formant je charakterystyczny dla słowjańskych a polskych mjanůw przestrzynnych a mjejscowych. Końcůwka wystympuje tyż we rodźimych mjanach innych słowjańskych państwůw, np. Czesko Republika – Česko, Słowacyjo – Slovensko, Chorwacyjo – Hrvatska.

Pjyrsze znoki pojawjeńo śe czowjeka we Polsce uoddykńynto we uokolicach Wjelgich Kůńczycůw na Ślůnsku Ćeszyńskim (uokoło 800 tyśůncůw lot tymu) a we uokolicach Strzygůńa na Dolnym Ślůnsku (bůły tam kamjynne werkcojgi ze uůn. 500 tys. lot tymu).

Jako symboliczny anfang państwowośći polskej uznowo śe jeji krzest, kery kśůnże polski Mjyszko I dostoł we 966 roku. We grańicach polskego kreju pode włodańym Mjeszka I były: Wjelgopolsko, Mazowsze, tajla Půmorza ze Gdańskem, Ślůnsk a Małopolsko.

Pjyrszym władcům Polski, kery został koronowany, był syn Meszka I – Bolesław Chrobry. Bolesław przikuplowoł ku Polsce Łużyca, Morawa, Słowacyjo a Czerweńske Grůdy.

We lotach 1010 a 1017 mjymjecki kajzer Hajnel II Śwjynty napadoł na zachodńo tajla polskeho Ślůnska. We 1038 kśůnże czyski Brzetysław I napodł a prziłůnczůł tajla Ślůnska po lewyj zajće Uodry do Czechůw. Ńyskorzi po 12 lotach krůl Kaźimjyrz I Uodnowićel zdobůł zaś cołki Ślůnsk lo Krůlestwa Polskego. Do 1106 roku bůło wjela wojyn Polski ze Czechůma, potym s mjymjeckim cesarzym Hajnlym V.

We 1138 testamynt Bolesława Krziwoustego napoczůn uoztajlowańe dźelńicowe Polski. Ślůnsk a lubusko źymje dostoł jigo nojstarszi syn Władysław II Wygnańec, Mazowsze dostoł Bolesław IV Kandrzawy, a zachodńo Wjelgopolske dostoł Mjyszko III Stary.

We latach 1648–1657 na Ukrajińe trwało powstańa przećiwko Rzeczypospolityj.

Uod 1795 Polska bůła pod zaborůma, a jeji terytoryjům potajlowano mjyndzy Rusyjo, Austrijo a Prusy. Uod 29 listopada 1830 do 23 paźdźerńika 1831 trwoło powstańe listopadowe a uod 22 styczńa 1863 do paźdźerńika 1864 trwoło powstańe styczńjůwe przećiwko Rusyji. Samostanowjyńy uodzyskoła uod Mjymcůw a Austro-Wynger po kůńcu I wojny śwjatowyj 11 listopada 1918.

Polsko zajmuje 9. mjejsce we Ojropje pod wzglyndym placu (312 696 km²) a 8. pod wzglyndym liczby ludźi (38 386 000). Na śwjoćie Polsko zajmuje 69. mjejsce pod wzglyndym placu a 36 pod wzglyndym liczby ludźi. Cołkowito dugość lůndowyj grańicy Polski wynośi 3071 km. Dugość wybrzeża polskego wynośi aże 440 km. Nojwjynkszo gůra Polski sům Rysy (2 499 m n.p.m.) we Tatrach.

Polsko grańica mo nastympujůncymi państwami:

a bez grańica morsko (grańica jedźinyj ekůnůmicznyj sztrefy) s Dańijům a Szwecyjům.

Uod 1 styczńa 1999 Polsko podźelůno je na:




#Article 12: Ojropa (110 words)


Ojropa – tajla śwjata, zauobycz uokryślano (ńyakuratńy) kej kůntynynt. Leży na půłkuli půłnocnyj, na půgrańiczu půłkul wschodńij a zachodńij. Wroz ze Azyjům tworzi kůntynynt: Ojroazyjo.

Ojropa mo 10,5 mln km² placu. Mo festylńy rozwińynto lyńijo brzygowo, kero je dugo na kole 38000 km (bez wyspůw). 25% jeji powjyrzchńe zajmujům půłwyspy, a 7,5% wyspy. Nojdugszům rzykům je Důnaj. Wjynkszo tajla powjyrzchńe je ńiźinno, nojwyższy wjyrch: Mont Blanc (4808 m n.p.m.) we Alpach.

Pjyrsze istoty czowjekowate mjyszkały sam 800 000 lot nazod. czowjek wspůłczesny prziloz sam ze Afriki 40 000 lot nazod i śe tu krojcowoł. We II tyśůncleću p.n.e. zaczůn śe uokres historyczny. Na terozki půmjyszkuje sam kole 712 milijůnůw ludźi.




#Article 13: Polsko godka (221 words)


Polsko godka (pol. język polski, [ˌjɛ̃zɨk ˈpɔlskʲi], polszczyzna) to je godka zachodńosuowjańsko, užywano bez ůngyfer 42,5 miljůnůw ludźi na coukym śwjeće, guůwńy we Polsce. Zarozki po ruskim, je drůgům pod wzglyndym ličby užytkowńikůw godkům suowjańskům, na růwńi s ůkrajińskům.

Uobecńy polski je godkům uřyndowům we Polsce a je lo 37-38 miljůnůw ludźi godkům uojčystům. Wjela godojůncych we ńij mjyško tyž we zachodńij Bjouoruśi, Ůkrajińe uoroz na wschodńij Litwje ščygůlńy nauokouo mjasta Wilno. Ze wzglyndu na migracyje Polokůw, po polsku godo śe tyž we Stanach Zjydnočůnych, Australiji, Kanadźe, Brazylije, Irlandji a Wjelgij Brytańji.

Polsko godka je guůwnym přydstawićelym grupy lechickich godek, oduomu zachodńosuowjańskych. Wykštoućiuy śe uůne na terytoryjům uobecnyj Polski s pjyrwotnych djalyktůw, we kerych śe godouo we Wjelgopolsce a Mouopolsce. Godki te mojům podane na śebje suowńictwo, ščegůlńy do suowackigo (nojbarźi), českigo, kašubskigo, ślůnskigo, bjouoruskigo a ůkrajińskigo.

Polsko godka zaličano je do grupy godek suowjańskich, mjanowano lechickům. Uobejmuje uůna take godki kej půmorsko (uobecńy martwo, pozostouo po ńij ino kašubsko a tyž pouabsko godka (wymaruy we XVIII wjeku). Bliskimi krewnymi polskij godki sům godka česko, suowacko, gůrno- a dolnouůžycko. Inkše godki suowjańske tyž majům jake wspůlnośći s polskům, sům uůne atoli řodše.

Skuli tygo, co polsko godka noležy do godek indoojropejskich, bezmauaś wšyjske godki Ojropy majům co wspůlnygo ś ńům. Wyjůntkym sům tukej godki kerych śe ńy wuůnčo do familije indoojropejskij.




#Article 14: Dakel (133 words)


Dakel (mjym.: Dackel) to je rasa, a wuaściwje 9 ras psůw, kere charakteryzujům śe krůtkymi nůgůma, wydužůnym tuowjym, pyskym a tyž dość dugim, prostym šwancym. Uůmaščyńy nojčyńśći rudobrůnzowe abo čorne podpalane. Rozrůžńůmy rasy podug śerśći (dakel krůtkokuduy, dakel dugokuduy i dakel šorstkokuduy) i wjelgośći (krůličy (karuowaty), mińaturowy i standardowy). Kůmbinacyje tych cech dajům we sůmje 9 ras.

Dakle pochodzům ze Ńymjec, nale ńymal identyčńy wyglůndajůnce psy znejdźono we Egipće na rysunkach we śwjůntyńi Bescheb. W Ńymcach bouy uone opisane we XIV wjeku.

Dakel je psym myśliwskym.

Dakel to pjes fest žywy, uodwažny, čujny a inteligyntny. Půmimo, aže je fest přiwjůnzany do swojigo uopjekůna, nadal zachowuje wrodzůno ńyzaležność. Uod ščyńjyńća wymogo kůnsekwyncyji při wychowańu a dobrygo kůntaktu s uopjekůnym, skuli tygo co inačyj možno śe rozwinůńć u psa zuośliwy i ńypřijymny charakter.

Wzorce rasy:




#Article 15: Jaborygyny (210 words)


Jaborygyny – mjano rdzynnygo noroda Australije, kery přibůu na tyn kůntynynt s Azyje kole 40 000 rokůw nazod. Terozki žyje uůnych sam kole 460 tyśůncůw.

Přemjyškujům zauobyč licho zaludńůne a ńyurodne uobšory Zachodńij Australije, Queenslanda a Půunocnygo Terytoryja. Mnogo populacyjo Jaborygynůw přemjyškuje nale šrůmowiska we srogich mjastach Australije.

Jaborygyny sům zauobyč zarachowane do čorny čowječyj rase, baj podug ńykerych antrůpolůgůw twořům špecyjalno rasa abo zorta australojidalno. Pod wzglyndym fizykowym majům natura:

Uchowali swojy zawjyřyńa. Religijo Jaborygynůw, tako kej inkšych norodůw co žyjům we takućkich warůnkach, je fest zmotlano s noturům a źymjům - čowječům muterkům. Rdzynne pńoki Australije kwolůuy grůnt, zawjyřajůnc, iže dušyčki uojcůw učyńůuy jeji forma downo rańśi na co prawjům Čas Śńika. To ś ńich bjerům śe wšyjske elymynty notury, ćoua na ńebje, flancynweld, founa a jejich potůmne.

Cifra Jaborygynůw bez fal ślatowaua aže do 30. rokůw XX wjeka, kedy (1933) jejich cifra uocyńano ino na 67 tyśůncůw. Australijowe regyrůngi aže do pouy 60. rokůw XX wjeka uůnačůuy napřoćiw Jaborygynůw politika asymilacyje pod drukym a dźepjyro uowdy wyškryfloli uůnych s uoficjalnygo Festbucha Flancynwelda a Foůny tygo landu i přijmńůnto prawiduo asymilacyje ze samośćy. Dźepjyro uode 1984 goda radujům śe uůńi we pounośći welůnkowym rechtym. Postřůd Jaborygynůw ukozuje śe srogšo arbajtlůuza a uožarstwo kej postřůd uostauyj tajle noroda Australije.




#Article 16: Adolf Hitler (309 words)


Adolf Hitler (ur. 20 kwjetńa 1889 we Braunau am Inn, zm. 30 kwjetńa 1945 we Berlińe) – mjymjecki politiker, kanclyrz Mjymjec uod 1933, führer i kanclerz III Rajchu uod 1934, prziwůdca Narodowo-Socjalistycznyj Mjymjeckej Partii Robotńikůw (NSDAP), ideolůg mjymjeckej uodmjany faszyzmu zwanyj uod jygo nazwiska hitleryzmym abo narodowym socjalizmym (naźismym), twůrca a dyktator III Rzeszy mjymjeckij, zbrodńorz wojynny, uodpedźalny za zbrodńe przećiw ludzkośći.

Po uobjyńću uobu fůnkcyji zmjyńůno nazwa jygo stanowisko na „Führer und Reichskanzler” (Wůdz i kanclyrz Rajchu). Uznowany je bez wjynkszość historykůw za uosobiśće uodpedźalnygo za polityka rasowo naźistowskych Mjymjec, Holocaust a za śmjerć milijůnůw ludźi ubitych podczas jygo rzůndůw. Agresywno polityka zagrańiczno, kero stosowoł, doprowadźyła do rozpyntańo bez Mjymcy II wojny śwjatowyj, we wyńiku keryj zginyło 55 miljůnůw ludźi.

Rodzyństwo Adolfa Hitlera:

Hitler rodźił śe 20 kwjetńa 1889 we mjeśće Braunau am Inn kole Linz we Gůrnyj Austriji we Austro-Madźarach. Był dźeckem Klary Pölzl a Aloisa Hitlera. Wychowywoł śe we Passau, Lambach a Leonding. Krůtko po śmjyrći fatra we 1903, kole 1905 zajyntyresowały go antysemjicke (antyżydowske) a pangermańske poglůndy profesora Leopolda Poetscha. Przez śmjyrć matki we 1907 popadł we depresyje. We 1909, Hitler zaczůł studja sztukji we Wjedyńu.

We 1913 zamjyszkoł we München we Mjymcach. 16 śyrpńa 1914 dołůnczył do Bajerskej armii. Broł udźoł we I wojńe śwjatowej. Walczył we Belgiji a Francyji we 16 Bajerskjim Pułku Rezerwowym. 2 grudńa 1914 dostoł Żelazny Krziż II klasy.

Po wojńe wrůćił do München. Dołůnczył do Narodowo-Socjalistycznyj Mjymjeckej Partii Robotńikůw, kerej bůł prziwůdcům. Uod 1933 bůł kanclyrzem Mjymjec. Po uobjyńću uobu fůnkcyji zmjyńůno nazwa jygo stanowisko na „Führer und Reichskanzler” (Wůdz i kanclyrz Rajchu). 1 wrześńa 1939 przez angrif Mjymcůw na Polsko uozpoczył II wojne śwjatowům, we wyńiku keryj zginyło 60 miljůnůw ludźi.

Lista ńypołno

Rzůnd Adolfa Hitlera był uod jego przejyńćio władzy  (tzw. Machtergreifung) 30 styczńa 1933 aż do jego śjyrći 30 kwjetńa 1945 (12 lat a 3 mjeśůnce).




#Article 17: Afrika (180 words)


Afrika – drugi podug wjyrchu kůntynynt na Źymi, mo 30,316 mln km² wjyrchu - 20,3% cołkowitygo wjyrchu lůndowygo Źymje. Půmjyszkuje go bezma 14% populacyji Źymji t.j. 920 mln ludźi (2006). Przechodźi bez ńa połudńik 0°, uobadwa zwrotńiki, a tyż růwńik.

Je nojbjydńijszym kůntynyntym na źymskij kugli, dotkńyntym wjelůma plagůma, kej malaryjo a AIDS – a tyż placym, kaj nojwjynkszo tajla ludnośći ćerpi ńydożywjyńy abo nawet głůd.

Na půłnocy Afriki je rozlygowano nojsrogszo pustyńijo śwjata – Sahara, a na połedńu nojstarszo pustyńijo śwjata – Kalahari. Nojdali wysůńyntym na půłnoc půnktym Afryki je Bjoły Przilůndek (37°20' N), na połedńe Igelny Przilůndek (34°50' S), na wschůd Przilůndek Hafůn (51°29' E) a na zachůd Przilůndek Almadi, położůny na Půłwyspje Źylůnygo Przilůndka (17°33' W).

Nojwyższy wjyrch to wulkůn Kibo (5895 m.n.p.m.) we masywje Kilimandżaro. Nojdugszo rzeka to Ńil (6 671 km dugośći), a nojwjynksze jeźoro to Jeźoro Wiktorji (pow. 68,8 tyś. km²). Nojńiższy půnkt to depresyjo jeźora Assal (173 m p.p.m.). Śtrzedńo wysokość kůntynyntu wynośi 658 m. Nojgłymbsze je jeźoro Tangańika (1435 m). Nojwjynkszym půłwyspym we Africe je Sůmalijski Půłwysep. Nojwjynkszo wyspa Afriki to Madagaskar.




#Article 18: Afy prawe (171 words)


Afy prawe, antropojidy – infrarzōnd cycŏczōw naczelnych, co ôbejmuje:

Majōm roztōmajtõ srogość, nojmyńszŏ, pigmejka, je myńszo ôd wewiōrki, nojwiynkszy gatunek, goryl, je srogszy ôd czowieka.

Ciało ôd afōw je pokryte mynij abo barzij gynstymi szkutami, co tworzōm czynsto na łebie i karku zorta grziwy. Pozbyte szkutōw mōgōm być yno gymba, dłōnie, podeszwy szłapōw i ôkolice zadku. Ufarbiynie afōw je z wiynksza ciymne i skrōmne, yno tajle ciała bez szkutōw bywajōm zafarbiōne jaskrawo. U niykerych zortōw afōw trefiajōm sie trocha żywsze i barzij kōntrastowe farby szkutōw.

Ôpacznie jak u inkszych rzyndōw cycŏczōw, u afōw mōzgoczaszka je moc rozwiniyntŏ i barzij zaôkrōnglōno. Cechōm charakterystycznōm czaszek afōw je tyż forma ôczodołōw, skerowanych do przodku (wyraźnij niż u małpiatek) i blank ôddzielōnych ôd jam skrōniowych. Uzymbiyniy ôd afōw je połne.

Afy z wiynksza żyjōm we stadach abo grupach ô naturze familjōw, ô rozbudowanyj strukturze społecznyj. Wystympujōm tyż gatunki mōnogamiczne. Czynsto stadu przewodzi nojsilnijszy samiec. U samic wystympuje 4-tydniowy cykl mynstruacyjny, brak sezōnowości urodzyń. Samica rodzi porzōnd jedne mode, co bez dugszy czas je przi matce.




#Article 19: Steuerowy szrajbůnek (164 words)


Steuerowy szrajbůnek, (tyż: ślůnske Steuerowe abecadło, Steuerowa uortografijo) – przesprowjane łaćińske abecadło stworzůne we mjyndzywojynnym uokreśe uod dochtora Feliksa Steuera, dyrechtora jednego ze katowickich licyjůw. Abecadło te skłodo śe ze 30 znokůw:

A, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, P, R, S, Ś, T, U, Ů, W, Y, Z, Ź, Ż.

a uoźmju dwaznokůw: 
AU, CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, RZ, SZ.

Dwaznok ou uostoł przidany, coby uoddać wymołwa kůntynuanta downygo ajchńůnygo a we zachodńim Ślůnsku (je uůn używany na placu połedńowoślůnskigo au a uogůlnoślůnskigo o). Proteza u- przed o uoznoczo prelabjalizacyjno wymołwa krůtkigo [w] przed kożdym nagłosowym o. Charakterystycznům cechům Steuerowygo szrajbůnku je zmjynkczańy spůłgłoskůw uod j, btp. bjoły, lebo uod uosobnyj buchsztaby, btp. ćymny. Inkszům wprowadzůnům zmjanům we uortografiji Steuera je wkludzyńy apostrofu lo abrewjacyjnych formůw czasowńika, btp. wźůn'ech (uod wźůn żech).

We tym szrajbůnku wydowoł swoje dźeła po ślůnsku, mjyndzy inkszymi Ostatńi gwojźdźaurz (1934) a Z naszej źymjy ślůnskej (1934)..




#Article 20: Arkōna (199 words)


Arkōna (niym.: Kap Arkona) – skolisty przilōndek na pōłnocnym kraju Rugije (Meklymburgijŏ-Przedpōmorze).

We wczesnym strzedniowieczu bōł we tym miyjscu cyntralny grōd ôbrōnny zachodniosłowiańskich Ranōw, co leżoł na niydostympnym, wōnskim cyplu pōłwyspu Wittow. Bōł ôtoczōny ze trzech strōn urwiskym wysokim 45 metrōw, co ôpadało ku morzu. Ôd strōny lōndu nojprzōd wałym ziymnym i fosōm, potym kole 1000 roku bōł rozbudowany i postawiōny bōł mur drzewiano-ziymny, hned 10 metrōw wysoki i bez 250 metrōw dugi we liniji prostyj. Ôkrōm tego ôd strōny Bałtyku stoły umocniynia 4,5 metra szyroke.

Arkōna była znano za ôstrzodek kultu pogańskigo boga Świyntowita (połabske: Svontevit, czytej swantewit). Podle Saxo Grammaticusa, świōntyni Świyntowita (kōńciny) strzygła stałŏ załoga, co miała 300 wojōw, podlygłych pod arcykapłana. We świōntyni stoł posōng i szac ôd Świyntowita, co bōł naprŏwdã szacym państwa Rugian. Po splōndrowaniu (1067/1068) a potym zniszczyniu (1125) Radogoszczy, Arkōna stała sie nojważniyjszym miyjscym kultu religijnego Słowian nadbałtyckich.

We 1136 roku, krōl Danije Eryk II Pamiyntny, zmusiōł do kapitulacyje ôbrōńcōw zajyńciym nadbrzeżnych zdrzōdeł wody, ale Ranowie hned ôdzyskali samodzielność, a miyszkańcy zbudowali wnōntrz grodu zbiornik na woda, coby zabezpieczyć sie przed podobnymi wypadkami.

Arkōna zdobōł i zniszczōł we 1168 krōl duński Waldymar I. To zdarzynie poprzedziyło przimusowõ krystianizacyjõ miyszkańcōw tygo regiōnu.




#Article 21: Arkona (kapela muzycznŏ) (191 words)


Arkona (rus.: Аркона) – zouožůno we 2002 roku rusko grupa muzyčno wykůnujůnca folk-pagan metal. Grupa do tyj pory mo we dorobku štyry puyty a wydańy DVD kůncertu.

Grupa zostoua zouožůna ze ińicjatywy Mašy Scream Arachipowyj i Aleksandra Warlocka Korolijewa, keři noleželi do koua rodźimowjercůw s mjejscowośći Dougoprudnyj. Počůnkowo grupa mjoua mjano Hiperboreja (rus. Гиперборея). W jeji skuod wešli: Maša Scream Arichipowa (śpjyw), Jewgyńij Kńazyjew (gitara), Jewgyńij Bořow (bas), Ilja Bohatyrjew (gitara), Aleksandr «Warlock» Korolijew (bymbny), Uolga Uůginowa (klawiše). Juž we lutym tygo samygo roku grupa zmjyńiua mjano na Arkona (oryg. ros. Аркона). Tymatyka utworůw počůnkowo bůua zorjyntowano na folk-pagan metal, s tekstůma nawjůnzujůncymi do rodźimowjerstwa i historii Ruśi.

Pjyrše dymo zespůu nagrou we 2002 roku we studju CDM-records. Zawjerouo tři utwory: Kouada, Sůnceworot, Ruś. Materjou tyn do śe nolyźć na bůnus-tracku albůmu Žyzń wo suawu.

Zespůu šeršo publičność i rozguos na ruskej scyńy paganmetalowyj zyskou wystympůma na festiwalu Jazyčeskaja Ruś.

Mimo problymůw finansowych i čynstych zmjan skuadu, grupa wydawoua kolejne puyty, stopńowo přechodzůnc do stylu co roz baři folkowygo, s wjynkšym udźouem ludowych instrůmyntůw.

Muzykanty Arkony čynsto wspůupracujům s zespouůma Swarga, Butterfly Temple i Aukonost, wzajymńy wspůmagajůnc śe we sesyjach nagrańowych.




#Article 22: Arystoteles (127 words)


Arystoteles (gr.: Ἀριστοτέλης, Aristotelēs; ur. 384 p.n.e., zm. 322 p.n.e.) – jydyn s třech, kole Platůna a Sokratesa nojsrogšych filozofůw greckych. Stwořůu uopozycyjny do platůńismu a růwńy spůjny systym filozofičny, kery fest dźouou na filozofijo a nauka ojropejsko a tyž jygo chřeśćijańsko uodmjana mjanowano tůmismym bůua uod XIII w. a je do dźiśej uoficyjolnům filozofijům Kośćoua katolickigo.

Arystoteles pouožůu sroge zasugi we astrůnůmije, fizyce, bjologije a logice, nale tajla jygo teoryje astrůnůmičnych a fizyčnych uokazoua śe felerno. Zbyt rygorystyčno akceptacyjo uůnych teoryje bez předstawićelůw filozofije scholastyčnyj stoua śe jydnům s přičyn uopůźńyńo rozwoju uůnych nauk we Ojropje, nale s drůgi strůny myśl Arystotelesa zainspirowoua do pošukiwańo nowych hipotez we kosmologije a fizyce bez krytyčnych arystotelikůw juž we XIII a XIV wjeku (zwuašča tzw. via moderna we filozofije).




#Article 23: Astrōnōmijŏ (165 words)


Astrōnōmijŏ (gr.: ἀστρονομία) – nauka ô ciałach niybieskch, jejich budowie, ruchach, pochodzyniu a ewolucyji, a tyż ô materyji rozproszōnej we przestrzyństwie kosmicznym (mianowanym tyż kosmosym). Astrōnōmijŏ, a radszyj jij tajla mianowanŏ kosmologijōm, tykŏ sie tyż wszechświata jako cołkości. Miano astrōnōmijŏ wziōnło sie z greki: gr. ἄστρον astron (gwiŏzda) + νόμος nomos (prawo).

Astrōnōmijŏ idzie inakszyj mianować naukōm ô wszelich ôbiektach a zjŏwiskach, co trefiajōm sie poza Ziymiōm.

Dzisiyjszŏ astrōnōmijŏ je dicht zwiōnzanŏ ze astrofizykōm, kerŏ je używaniym praw fizyki do interpretacyje wynikōw ôbserwacyji astrōnōmicznych. Zwiōnzek tyn je tak głymboki, iże dzisiej ôbie dziedziny sōm bezma jydnościōm. Mōg ôn powstać skuli ôdkryciŏ, iże ciała niybieske skłŏdajōm sie ze takij samyj materyje, co wszyjske inksze ôbiekty naôbkoło nŏs.

Ôbiekty, kerymi zajmuje sie astrōnōmijŏ, to ciała niybieske: planety, miesiōnczki, planetoidy, gwiŏzdy, gwiŏzdozbiory, skupiny gwiŏzdowe, grōmady gwiŏzd, galaktyki, mgławice, grōmady galaktyk, materyjŏ miyndzygwiŏzdowŏ, gaz miyndzygalaktyczny, materyjŏ egzotycznŏ, antymateryjŏ, ciymnŏ materyjŏ, kwazary, czŏrne dziury i wiela inkszych. Astrōnōmijŏ badŏ tyż procesy, co zachodzujōm miyndzy tymi ciałami.

Muzōm astrōnōmije je Ōranijŏ.




#Article 24: Azyjo (134 words)


 
Azyjo (gr.: Ἀσία, Asia) – tajla śwjata, kero wroz ze Ojropům tworzi Ojroazyjo, nojwjynkszy kůntynynt na Źymji.

Sůmśaduje s Ojropům uod zachodu, s Afrikům uod połedńowygo zachodu Uoceanym Indyjskym a Australijům uod połedńowygo wschodu, a Pacyfikym uod wschodu. Akuratny przebjyg zachodńij grańicy geograficznyj przedstawjůny je we artiklu grańica Ojropa-Azyjo.

Uobszor Azyje to 44,5 mln km² placu lůndůw, tj. ~29,88% placu wszyjskich lůndůw.

Mjano kůntynyntu wywodźi śe uod staroasyryjskigo słowa acu, kere uoznaczo wejśće, mjejsce jasne, kraj wschodzůncygo słůńca. Poczůnkowo mjano to uodnośiło śe jedźińy do Azyje Myńszyj. Ůngyfer 450 r. przed narodzyńym Chrystusa uodrůżńůno Azyjo Akuratno uod Azyje Mńijszyj. Azyjo bůła mjanym ńimfy Nerejidy, żůny Japeta; tak tyż mjanowano zorta żyta. Nale je tyż rzecz uo tym, iże te mjano pochodźi uod greckigo suowa azjos uoznaczajůncygo szlům rzyczny.

Azyjo zamjyszkuje 2/3 cołkij ludnośći Źymje.




#Article 25: Bala (120 words)


Bala, inakszyj tyż bal – kulisty przedmiot nojczyńścij używany we roztōmajtych szportach. Bale sōm z wiynksza kuliste, ale mōgōm mieć inkszy kształt. Wiynkszość bali je elastyczne, a we postrzodku napołniōne luftym. Szportowcy kopiōm balã nōgami, ôdbijajōm rynkami, gowōm, abo tułowiym. We wiynkszości ger zespołowych bala (bal) je przekazowanŏ miyndzy czōnkami drużyny we cylu wrażyniŏ jij do tora, kosza, abo tyż na pole ôd przeciwnika. Niykere bale sōm sztajfne a sprynżyste, co pozwŏlŏ im na ôdbijanie sie ôd twardych powiyrchni stołōw abo raketek. Inksze bale sōm napołniōne sprynżōnym luftym, co pozwŏlŏ na bicie w nie ze wielkōm siyłōm bez ryzyka urazu i posyłanie ich na sroge ôdległości. Cylne trefiynie bale (bala) tak, coby zmylić przeciwnika, je podstawōm sukcesu we mocy ger.




#Article 26: Beata Kozidrak (128 words)


Beata Elżbieta Kozidrak (ur. 4 moja 1960 we Lublińe) – polsko pjosynkorka, wokalistka skupiny Bajm. 
 
Karjera začyua we 1978 roku na Krajowym Festiwalu Pjosynki we Uopolu, śpjewajůnc utwůr Piechotą do lata (Pjechty do lota) i zdobywajůnc drůgi plac. W lotach 80. i 90. wystympowoua s grupům Bajm, s kerům nagroua 10 albůmůw (wšyjske uzyskouy status zuotych abo plotynowych, předajůnc śe we sůmje we nakuadźe přez 3,5 miljůna ygzymplaři).

W 1998 roku Beata Kozidrak rozpočyua karjera solowo, wydajůnc albům zatytuůowany Beata. Dočekou śe uůn znokůmitych recynzyji uod krytykůw, přińůs dwje Nagrody Muzyčne Fryderyk a uzyskou status podwůjńy plotynowygo, předajůnc śe we nakuadźe přez 200 000 ygzymplaři. Pů sukceśe solowygo krůnžka Kozidrak kůntynuowoua wspůupraca s Bajmym.

Jeji kolejnym solowym projektym je albům Teraz płynę (Terozki puyna), wydony we 2005 roku.




#Article 27: Belweder (telewizůr) (155 words)


Belweder – marka uodbjorńika telewizyjnygo uo symbolu OT1471, produkowanygo pod kůńec lot pjyńćdźyśůntych XX wjeku (uod listopada 1957) bez Waršawske Zakuady Telewizyjne. Bůu to drůgi (po OTW Wisła) produkowany we Polsce a pjyršy uopracowany we couośći we Polsce uodbjorńik.

Pjyrše zouožyńo techńične a model laboratoryjny wykůnano we WZT we 1955 roku, prace projektowe a průby prowadzůno do lipca 1957. Přůd kůnstruktorůma postawjůno zadańy uopracowańo nowočesnyj kůnstrukcyje s wykořistańym technolůgije dostympnyj we kraju, tzw. antyimportowej. Je wert zoznočyć, aže půpředńo kůnstrukcyjo, telewizor Wisua, we znočnyj mjeře uopjeroua śe uo licyncyjne uopracowańo sowjecke a elymynty sprowadzane s ZSRR. We Belwedeře zouožůno zastosowańy nowočesnych na tomte časy lamp elektrůnowych na dźewjyńćůnůžkowych cokouach nowal tzw. seryje ojropejskij a tyž, we ńywjelgim zakreśe, jydnygo s nojnowšych uůwčesnych wynalazkůw – přiřůndůw půupřewodńikowych. Zastosowano we ńim tyž inkše elymynty, dotychčos ńy produkowane we Polsce, m.in. uoporńiki mińaturowe uo uobćůnžalnośći 0,1 W, kůndynsatory ceramične uo wysokij stouej dielektryčnyj, rdzyńy ferrytowe a přewody symetryčne.




#Article 28: Bob Marley (137 words)


Bob Marley, waśc. Robert Nesta Marley (ur. 6 lutygo 1945 we Nine Miles, regiůn Saint Ann na Jamajce, zm. 11 maja 1981 we Miami) – jamajski muzyk, kery rozpropagowou muzyčny styl reggae, inspirator do gatůnku Ska, gorliwy zwolynńik lygalizacyji marihuany, śćiśle zwjůnzany s ruchym rastafarjan, uůgošůny bez swojich zwolynńikůw „pjyršům gwjazdům Třećygo Śwjata” i „Rasta Prorokym”.

Kej rastafarjańin, Bob Marley bůu wjelgim uobrůńcům užywańo marihuany kej sakramyntu. Na uokuadce albůmu Catch a Fire widńije jygo zdjęće, kuřůncygo dužygo skrynta s marihuany. Zastosowańy marihuany do rozwoju duchowygo je wzmjankowane we wjelu utworach.

Zmar we wyńiku přeřutůw choroby nowotworowyj do puuc i můzgu. Inwazyjo nowotworu začyua śe uod stopy, na palcu kerej wykryto čerńaka zuośliwygo. Doradzano mu amputacyjo palca, nale uodgodou s kuli rastafarjańskych překůnań.

W 1994 roku Bob Marley zostou wprowadzůny do Rock and Roll Hall of Fame.




#Article 29: Bralin (wojewůdztwo wjelgopolske) (135 words)


Bralin – wjeś we Polsce pouožůno 7 km na zachůd uod Kympna, we wojewůdztwje wjelgopolskym, we powjeće kympińskym, we gmińy Bralin. Po raz pjyrwšy wzmjankowano we roku 1136. Uośrodek usůgowy, řymjeślńičy, zakuad metalowy.

Uod počůnkůw swygo istńyńo mjejscowość noležoua do Ślůnska. W lotach 1540 - ůng. 1875 pośadoua prawa mjejske. W 1919 Bralin wroz s tzw. Krajym Rychtalskym zostou uobsadzůny bez wojsko polske, a nastympńy, na mocy Traktatu Wersalskigo (10 styčńo 1920r.) bez plebiscytu, wůuůnčůny s mjymjeckej Prowincyji Ślůnskij (powjatu sycowskigo) i wůunčůny (w wyńiku prac Mjyndzysojušńičej Kůmisyji Grańičnyj - 19 styčńo 1920 r.) do wojewůdztwa poznańskigo.

Ludność Bralina i uokolic posůguje śe gwarům sycowskům noležůncům do istńijůncych juž dźiś yno ščůntkowo gwar dolnoŚlůnskych bydůncych tajlům dolnoślůnskij godki. Ślůnzoki - mjyškańcy downygo Kraju Rychtalskigo zachowujům počuće uodrymbnośći we stosůnku do ludnośći polskij downygo powjatu kympińskigo.




#Article 30: Brzeźńicko Wyngorza (300 words)


Brzeźńicko Wyngorza (polsko godka: Brzeźnicka Węgorza) to je rzyka we Polsce,  we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we kryśe łobeskim, we gmińe Wyngorzino. Je lewym dopływym Regi uo dugośći ůng. 40 km, a wypływo ze jeźoro Studńica na Pojeźerzu Drawskim, ze becyrku zawartygo Drawskigo Poligůna. Przepływo bez Uostrowicke Jeźoro a Bućerz, Jeźoro Mało a Wjelgo Czapla a Jeźoro Brzeźńok. Uchodźi do Regi we becyrku Łobza.

Rzyka fest uodrůżńo śe na uosobliwych tajlach swygo bjygu. We gůrnym przipůmino gůrsko rzyczka, mo wartki a targajůncy nurt, kamjyńanne dno a srogi ślatůnek. Dolny nurt (půńiży jeźora Żabicy) charakteryzuje śe szyrokům dolinům a polekim spływym masůw wody a prosto po rzyce wystympujům tam fest bogate florystyczńy łyngi jaśyńowo-uolchowe, barzołowe uolsy, żyzne a kwaśne buczyny a grůndy. Pospolitym lygowiskym ptokůw je kůńcowy uodćinek nurtu, u ujśća do Regi. We czaśe swojygo spływańo tworzi roztoliczne małe wodospady.

Nad Brzeźńickům Wyngorzům uod kwjetńa 2004 znojduje śe szpecjalny uochrůnny teryn uo wjyrchu 433,6 ha. Chrůńi śe sam lasy liśćaste przed przemjyńyńy jejich uod leśnyj industryje (znamjyńńy zaleśańym nadbrzyżůw ńyprawymi gatůnkůma strůmůw - śwjyrkym a sosnům). Brzygi rzyki sům placym bytowańo krzikliwygo uorzołka a myngi gatůnkůw yntkůw. Brzeźńicko Wyngorza je placym tarła pstrůngůw, zauobycz uod paźdźerńika do listopada.

Prosto po brzygowyj lyńiji Brzeźńickij Wyngorze rośńe szuwarowe zbjorowisko, kere stanowi śedlisko bjelika, trzmjelojada, rudyj a czornyj kańi, puchacza, żůrawja, czornygo boczůńa, dyrkocza, dźyńćoła czornygo, borowygo szkowrůnka, a tyż bibrůw a fiszůtrůw. Uo wjelgij czystośći rzyki dowo pośwjodczyńy wystympowańy słodkowodnygo krasnorosta Hildebrandtia rivularis.

Dnym doliny rzyki prowadźi czorno turystyczno cesta, kero przerzńe we poru mjyjscach nurt. Brzeźńicko Wyngorza je placym czynstych kajakowych spływůw, a bez połůnczyńy ze Regům do śe ś ńi wypłynůńć aże na Bałtycke Morze. Cesta atoli noleży do fest trudnych skuli kupy utrudńyńůw (rujiny młyna, wodospady). Bestůż tyż pojstrzůd kajakarzůw rzyka mo potoczne a wicowe mjano Rzeźnicka Węgorza(ślůnske tumaczyńy: Masarsko Wyngorza).




#Article 31: Bůg (100 words)


Bůg abo bůstwo – pojyńće leżůnce u podstaw wjynkszośći wjerzyń religijnych. Zajmuje śe ńim teolůgijo, a tyż filozofijo i je uůno uwożane za zagadńyńy metafizyczno-ygzystyncyjolne. Skuli wjelkigo zrůżńicowańo rozůmjyńo tygo pojyńćo, ćynżko je uo jygo jydnoznaczno defińicyjo. Kej nojbarźi růżńůnce śe uod śebje, noleżi wyuodrymbńić defińicyje używane bez popularne religije politeistyczne a můnotejistyczne, dejizm, pantejizm a panyntejizm. Postrzůd religiji můnotejistycznych noleży wyrůżńić můnotejizm tryńitarny.

Nojbardźij powszychńe pod pojynćym bůg (bůstwo) rozůmi śe uokreślyńy istot bydůncych przedmjotym kultu religijnygo. Czasym bůgůma uokreślo śe yno ńykere (nojważńijsze) s tych istot, do inkszych rezerwujůnc inksze uokreślyńo (půłbůgowje, herośi, śwjyńći, duchy przodkůw, ańoły atd.).




#Article 32: Bůmsztok (150 words)


Bůmsztok (spůmůżok) je dugi, pjyńćůmyjtrowy mylok, ze jednyj strůny zakůńczůny łapkům, kery suży do tak mjanowanygo bůmsztokowańo, eli manewrowańo statkym na mjałkich wodach bez uodpychańy śe uode dna. Wykorzistuje śe go tyż we czas stańo statku, jechańu we wjyrch rzyki przi mjałkij wodźe a uodpychańo śe uod brzygu.

Bůmsztoki nojdujům szyroke zastosowańy we statkach bez napyndzańo, btp. barkach. Marynorzowi, kery uobsuguje bůmsztok, trza być nojsamprzůd akuratńy przeszkolůny, bo hantjyrowańy ńim wymogo dużyj śyły do kupy ze precyzyjům. Noleży go zaćepnyć na dno rzyki na szryjg do kerůnku jechańo statku.

Coby przebrodźić utkńyńće bůmsztoka we kalnym dńe, do jigo kůńca przisznalowuje śe ćynko, uocylowo linka, połůnczůno ze ferdkym. Właźi uůn tedy we dno jedźińy we takim stopńu, na jaki pozwolo uůnymu linka, potym jako rezultat ruchu statku uodtargowuje śe uůn uode dno.

Szpecjalno zorta bůmsztoku, tzw. loski, wykorzistuje śe we przepychańu barki do śluzy. Sům uůne zauobycz moc leksze a ćyńsze.




#Article 33: Chińskŏ Ludowŏ Republika (380 words)


Chińskŏ Ludowŏ Republika, skrōt CHLR (People's Republic of China  P.R.C. Angelsko godka, chiń. trad. 中華人民共和國, uleksz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōngguó, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; ) – państwo we Azyji wschodnij, kere ôbjymuje historyczne Chiny (bez Tajwanu) a Tybet i inksze ziymie we Azyji Postrzodkowej zamiyszkane społym ôd 56 skupin etnicznych. Chiny to je nŏjludniyjsze państwo świata, jejich populacyjŏ je wiynkszŏ jak 1,3 mld ôsōb. Wiyrchniowo sōm 4. na świecie, a ekōnōmicznie (PKB nōminalny) – 3. (w 2007 r., po USA i Japōniji) abo tyż 2. (PKB realny) po USA.

Państwa, kere graniczōm ze ChLR to: Afganistan, Bhutan, Birma, Indie, Kazachstan, Kirgistan, Koryjŏ Pōłnocnŏ, Laos, Mōngolijŏ, Nepal, Pakistan, Rusyjo, Tadżykistan, Wietnam.

Chociŏż za kōntynuatora tradycyje politycznyj Chin widzi sie tyż Republikã Chińskõ na Tajwanie, ôd lot 70. za przizwolyniym USA to ChLR reprezyntuje nŏrōd chiński we ôrganizacyjach miyndzynŏrodnych, tj. ÔNZ abo WHO.

Władza we ChLR sprŏwuje ôd 1949 r. Kōmōnistyczno Partyjŏ Chin. Do kōńca lot 70. Chiny były państwym totalitarnym na wzōr stalinowski, a we latach 60. nasiliły sie we kraju tyndyncyje izolacjōnistyczne. Po śmiyrci Mao Zedōnga i fiasku maoizmu, we latach 80. partyjŏ napoczła ale reformy ekōnōmiczne, tj.: Ôdchōd ôd gospodarki planowyj a ôdwarcie na świat, a ustrōj zaczōn przenosić sie we strōna autorytaryzmu. We latach 80. i 90. prziszła liberalizacyjŏ życiŏ społecznygo i kulturalnygo, bez m.in. wkludzynie swobody rajzowaniŏ. Społym ze reformami ekōnōmicznymi zaczła sie terŏźnie nŏjwiynkszŏ migracyjŏ we historyji świata - ze wsi do miast przekludziyło sie już 140 mln Chińczykōw.

Terŏźny ustrōj Chin je nōminalnie socjalistyczny (tm. socjalizmus ô chińskych włŏsnościach), we praktyce je to ale kapitalizmus, bez typowych np. do UE rozlygłych zabezpieczyń socjalnych, co absztichuje sie lekim zafarbiyniym nōmynklaturowym i srogim woluminym inwestycyji zagranicznych a eksportu. W sferze polityki, partyjŏ kōmōnistyczno regyruje autorytarnie, a przi tym ôdwołuje sie do nacjōnalizmu, banuje ruchy ôpozycyjne i prōbuje budować gospodarkã ôpartõ na wiydzy na muster krajōw sōmsiednich m.in. Japōnije, Koryje Płd., a tyż Singapuru.

Chiny to tyż jedyn ze nŏjstarszych ôstrzodkōw cywilizacyjnych świata, ô ôsobnyj i bōgatej tradycyji muzycznyj, tyatralnyj, literackij, filozoficznyj a historycznyj, a tyż naukowyj. Po zakōńczyniu rewolucyji kulturalnyj chińskŏ kultura poleku sie ôdrŏdzŏ, chociŏż podle krytykōw szkody wyrzōndzōne za czasōw Mao Zedōnga sōm zbyt wielge, coby możebne było jij połne ôdrodzynie. Bezprecedynsowe we dzisiyjszych Chinach je tyż terŏźne ôdymkniyńcie tygo kraju na świat i jigo wartkŏ okcydyntalizacyjŏ.




#Article 34: Krześćijaństwo (630 words)


Chřeśćijaństwo (gr. Χριστιανισμóς , uać. Christianitas) – religijo můnotejistyčno i familijo zwjůnzkůw wyznańowych, kere guošům naučańy uo mesyjůństwje i synostwje božym Jezusa Chrystusa, jygo mynčyńskij i uodkupjyńčej śmjyrći a zmartwychwstańu. Śwjyntům kśygům chřeśćijan je Biblijo. Nojwjynkšo religja na śwjeće pod wzglyndym ličby wyznawcůw (kole 1/3 ludnośći śwjata), bjorůnc pod uwaga wšyjstke uodůmy wchodzůnce we jej skuad. Zgodńy s Dźejůma Apostolskymi (11,26) W Antjochje po roz pjyršy zmjanowano učńůw chřeśćijanůma (gr. Χριστιανός).

Pjerwotńy symbolym chřeśćijaństwa bůua ryba, zaś we III w. stou śe ńim křiž. Nawjůnzano we tyn sposůb do dwůch pjyršych liter greckych suowa Christos (chi i ro), a nastympńy tyž do ukřižowańa Jezusa Chrystusa. Wprowadzyńy křiža greckigo do chřeśćijaństwa připisuje śe mńichowi ygipskymu Pachůmjušowi (rok 322 n.e.).

Dokuadne uokreślyńy grańic tej religije je kwestjům spornům. Ńy wšyscy zaličajům do wyznań chřeśćijańskych (guůwńy s kulitego, co ńy uznojům istńyńo Bůga we Trůjcy Śwjyntej) Śwjadkůw Jehowy, mormůnůw, arjan a ńykerych nowych ruchůw religijnych, nawet kej te wyznańo uwažajům śe za chřeśćijańske.

Chřeśćijaństwo je objawjůnům religijům můnotejistyčnům: zakuodo wjara we jydynygo Bůga, kery je Stwůrcům śwjata. Wjynkšość chřeśćijan wyznoje dugmat tryńitarny (wjynkšość uznoje wjara we uůw dugmat za warůnek kůńyčny, by můc śe nazywać chřeśćijańinym), kery gośi, aže Bůg istńije we třech uosobach (hipostazach), čyli, aže Bůg je Trůjjydyny. Uoznača to, aže Bůg, co do natury je Jedyn, choć we třech Uosobach: kej Bůg Uojćec, Syn Božy (Jezus) i Duch Śwjynty. Koždo s uosůb Božych mo ta samo, jydno bosko natura i pozostaje we wzajymnej relacyji uosobowyj na zasadźe pochodzyń: Bůg Uojćec stanowi zasada pochodzyńo do Syna, a cuzamyn s ńim (wspůlńy – uac. filjoque – we tradycyji zachodńij, bez Syna – uać. per filium – we tradycyji wschodńij) do Ducha Śwjyntygo.

Bůg s miuośći do půgrůnžůnej we gřechu ludzkośći posuou swygo Jednorodzůnygo Syna kery stou śe čuowjekym i dokůnou dźeua zbawjyńo śwjata. Chřeśćijańy wjeřům, aže přijmujůnc uofjara Jezusa uzyskujům zbawjyńy i žyće wječne. W časach uostatečnych nastůmpi zmartwychwstańy ćou a Sůnd Uostatečny na kerym nastůmpi tajlůng na zbawjůnych i potympjůnych.

Chřeśćijańy ńykerych wyznań (m.in. katoliki i prawosuawńi) uoddajům tyž čeść Marii - matce Jezusa, śwjyntym i ańouům, kere to kulty rozpowšychńiuy śe uod IV stolećo.

Podstawowym přikazańym etyčnym chřeśćijan krům přikazań Dekalůgu je přikazańy miuośći Bůga a bliźńich (nawet ńypřoćeli).

Chřeśćijańy wjeřům we jydyn Kośćůu powšychny ustanowjůny bez Jezusa, kej wspůlnota ludźi wjeřůncych i důnžůncych do zbawjyńo. Tajla s ńich uwaža, aže uowym Kośćouem je zgrůmadzyńy do kerygo noležům (chřeśćijańy ekskluzywńi), a inkša tajla – aže Kośćouem tym je ńywidźalno wspůlnota ludźi pouůnčůnych wspůlnům wjarům, noležůncych do růžnych wyznań (chřeśćijańy inkluzywńi). Pjyrše podejśće skuańo do uodmawjańo inkšym wyznańům prawa do nazywańo śe chřeśćijańskymi a prozelityzmu – nawracańo inkšowjercůw. Drůge skuańo do ekůmyńizmu a dostřygańo we inkšych wyznańach inspirujůncych wartośći. Bo we ramach chřeśćijaństwa fůnkcjůnuje wjela wyznań (dynůminacyji) te wewnyntřne tajlůngy můgům być bez wjernych traktowane kej nojwjynkša rano wspůučesnygo chřeśćijaństwa, nale tyž kej bůgactwo i wartość.

Klasyčny tajlůng dźeli chřeśćijaństwo na tři guůwne uodamy:

Na śwjeće istńije tyž wjela wyznań uznojůncych śe za chřeśćijańske, nale ńy uznawanych bez inkše wspůlnoty za chřeśćijańske. Přikuadym može być antropozofja Rudolfa Steinera, přijmujůnca reinkarnacyjo. S kolei we Stanach Zjydnočůnych powstou Kośćůu Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, kerygo wyznawcy nazywańi sům mormůnami, gdyž uobok Bibliji uznojům ješče Kśynga Mormůna, kerům řekůmo spisali žydźi, keři wywyndrowali s Jerozolymy do Ameryki we VI stolećo před Chrystusym.

Wyznańo chřeśćijańske twořům jydno s nojwjynkšych religii, ščygůlńy ličnům we Ojropje a na terynach skolůńizowanych bez Ojropejčykůw – we Americe i Australiji.

Bardzo trudno je šacować dokuadna ličebność wyznawcůw, bo wjela s tych wyznań, we ščygůlnośći katolicyzm, praktykuje chřest ńymowlůnt i uwaža koždygo uochřčůnygo za swojygo wyznawcy, nawet ježeli zostou uůn čuůnkym inkšygo Kośćoua eli nawet religii. Jedynym sposobym na uopuščyńy Kośćoua za žyća je apostazyjo.

Šacůnkowo uobličo śe, aže chřeśćijaństwo wyznoje přez 33% ludnośći śwjata (ůngyfer 2,1 miljarda), we tym:




#Article 35: Cygareta (127 words)


Cygareta – wyrůb tytůńowy skuodajůncy śe s rurki s ćynkej bibůuki (gilzy) uo średńicy do 1 cm a dugośći do 12 cm (zwykle 85 mm), wnůntř kerej znojduje śe mišůng tytůńowy zawjerajůncy spreparowane liśće růžnych uodmjan tytůńu (abo řodźi marihuany, cracku eli inkšych substancyji dźouajůncych narkotyčńy).

Podčas kuřyńo cygarety zawarto we dymje cygaretowym ńikotyna dostowo śe do krwi i wywjyro swoi dźouańy na uorgańizm kuřoka. Krům ńikotyny dym tytůńowy zawjyro tyśůnce inkšych škodliwych, rakotwůrčych substancyji chymičnych.
Istńijům tyž cygaryty ńy zawjerajůnce tytůńu, ino źeliny (majeranek, mjynta).

Podano rola speuńo fajfka (mjast we papjůře, kery hajcůje śe wroz s tytůńym, spreparowane liśće ůmješčůne sům we ńypolnym, nojčyńśći drewńanym cybuchu) a cygaro (tu mjast papjůru je wysušůny, nale ńyrozdrobńůny, liść tytůńu. Moue cygaro, zbližůne wyglůndym do cygaryty, to cygaretka).




#Article 36: Ślůnsko mjymjecko godka (129 words)


Ślůnsko godka (ślůnski djalekt mjymjeckij godki; śl. Schläsche Sproache abo tyż Schläsisch lub Schläs'sch, mjym.: Schlesisch abo Schlesische Sprache) – godka, kerům posůgiwała śe rdzynno ludność Dolnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludnośći Gůrnygo Ślůnska. Na ksztołtowańy śe słowńictwa godki mjała ajnflus mjymjecko godka a tajlowo zapożyczyńo s godki polskij a czeskij (a raczyj morawskigo, fungujůncygo kejśik jako uodrymbno godka). Godka mo kod ISO sli.

W tym djalykće przedźwjyn - kiwała trocha godka uosadnikůw ze Frankońi i Turyngji.

We rzeczowńikach a czasowńikach tygo djalektu sům przemjyńůne en na a, lb: Kirschen - Kerscha, essen - assa, a sylaba zdrobńojůnco lein we reszće ślůnska el zmjyńo śe sam na la, kej lb.: Bäumchen (Bäumlein) – Beemla, Töpfchen – Tippla

Zachowoła śe ślůnsko szpracha do dźiśej. Tam je tyż sorbsko godka.

Zdrzůdła:




#Article 37: Dymokratyczno Republika Kůnga (106 words)


Dymokratyčno Republika Kůnga (République démocratique du Congo) – třeće pod wzglyndym wjelgośći państwo Afriki, pouožůne we jeji střodkowyj tajli, we dořeču řeki Kůngo, u kerej ujśćo pośado 37 km dostympu do Uoceanu Atlantyckigo. Nazwa, uoznačajůnco myśliwy, pochodźi uod ludu Bakůngo. W uokreśe kolůńalnym DR Kůnga wystympowoua kej Wolne Państwo Kůngo (do 1908) i Kůngo Belgijske (do 1960), a po uzyskańu ńypodlygośći we lotach 1971-1997 kej Zair. Do uodrůžńyńo uod sůmśadujůncyj Republiki Kůnga (Kůngo-Brazzaville), DR Kůnga wystympowoua tyž kej Kůngo-Léopoldville, a uobecńy po zmjańy nazwy stolicy, kej Kůngo-Kinšasa.

Nojwjynkše mjasta kraju: Kinšasa, Lubůmbashi, Mbuji-Mayi, Kisangańi, Kananga. Kraj zamješkuje 250 grup etńičnych. Nojwjynkše to Kůngo, Luba i Můngo.




#Article 38: Familok (139 words)


Familok – chaupa stowjano lo familijůw uod grubjorzůw we mjastach we cołkym Gůrnym Ślůnsku mjyndzy XIX a XX stolećym.

Bezma wszyjske familoki stowjane bůły ze cegły, mjały uůne jedyn abo dwa sztoki, bez kanalizacyje (bůła ino na schodach, tam kaj waserlajtůng). Kożde pomjyszkańy skłodało śe ze kuchyńe a izby, ńykej kůmory. Nad ausgusym nojdowoł śe waserlajtůng, a haźel we familokach pjyrwyj bůł na placu, potym, kej sprawjůno uostała kanalizacyjo, we śyńi.

Familoki bůły stowjane wele drůgi, jedyn kole drugigo, raja za rajům, a skiż tygo powstowoł charakterystyczny ukłod urbańistyczny. Uodrůżńały śe tyż uod inkszych kamjyńicůw tym, co mjały fynsterrůmy (abo futrziny) we uoknach a fynsterbrety uobmalowane blank na czyrwjůno (we kerych pomjyszkiwali grubjorze) abo źylůno (pomjyszkiwane bez hůćorzůw).

Moc familokůw je we Biskupicach, Bobrku, Chropaczowje, Chwalowicach, Lipinach, Ńikiszu, Fryńe, Uorzegowje, Śymjanowicach, Szůmbjerkach, Szopjeńicach, Śwjyntochlowicach, Zołynżu. Czynsto sům zabytkowymi uobjektůma.




#Article 39: Ferenc Karinthy (107 words)


Ferenc Karithy (rodz. 22 czyrwca 1921 we Budapeszće, um. 29 lutygo 1992 we Budapeszće) – pisorz a reportażysta madźarski, syn inkszygo pisorza Frigyesa Karinthjygo, s bildůngu lingwista.

Po ukůńczyńu sztudyrowano pracowoł we budapesztyńskych tyjatrach kej dramaturg. Pjyrszy jygo růman to bůła Noc Don Juana, za kerům erbnůł ńymało zoc. Druge ze rzyndu, surryjalistyczne dźeło - Wywołowańy duchůw pośwjyńćůł uojcu a prozajikowi Dezsö Kosztolánymu. We ńyskoryj twůrczośći skłańoł śe ku idyji ryjalizmu. We tyj kůnwyncyji utrzimany je m.in. grůmada uosprowek Pjykne żywobyće, růmany Cyntaur aMulorze.

Ferenc Karinthy bůł mockrotnym laureatym nadgrody literackij im. Attili Józsefa, m.in. za růman Budapesztyński podźim (1953). Za Reportaże literacke uotrzimoł nadgroda im. Kossutha.




#Article 40: Francyjŏ (492 words)


Francyjŏ (fr. France ), Francuskŏ Republika (fr. République Française ) – krej, kerego metropolitarnŏ tajla we zŏchodnij Ojrŏpie, atoli kerŏ mŏ aji zamorske terytoryja na inkszych kōntynentach.

Francyjŏ je piōntŏ pojstrzōd nojbarzi rozcapiyrzōnych krejōw na świecie a jedynŏstym we rankingu sztandardōw żywobyciŏ. Je ôna jednym ze bajstlyrzōw Ojrŏpejskij Unije aji Ôrganizacyje Skuplowanych Nŏrodōw. Je tyż czōnkym Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Frankofōnije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Istości ÔSN, kaj mŏ tyż prawo do weta.

Skuli srogij wielości ludzkōw, wiyrchu, ekōnōmijnygo potyncjału a nuklyjarnygo arsynału widzianŏ kej jedyn ze nojfestelnijszych krejōw świata.

Worta Francyjŏ przilazuje ôd germańskigo plymiynia Frankōw, ôd kerych sztat ôstoł zônaczōny.

Metropolitarnŏ Francyjŏ je na ziymi ôd Pojstrzōdziymnygo morza na połedniu ku Pōłnocnymu morzu na pōłnocy a ôd Ryna na zŏchodzie do Biskajskij zatoki na wschodzie.

Francyjŏ mŏ ranty wele Belgiji, Luksymburga, Niymcōw, Szwajcaryji, Italiji, Mōnako, Andory a Szpaniji.

Metropolitarnŏ Francyjŏ je we sztrefie pokojnygo klimata, na kery ajnflus mŏ Azorski Wyż, choby we cołkij Zŏchodnij Ojrŏpie.

Ranty dzisiejszyj Francyje je podanu na ranty antycznyj Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiōli ja Rzimiany w I w.p.n.e. Gale s czasym wiyny gŏdkã a religijõ ôd agresorōw. We IV w.n.e germańske plymiōna, gōwnie Franki przelazły Ryn a podbiōły Galijõ.

Jako samorzōndny krej Francyjŏ zipie ôd 843 r. bez tajlōng Karolińskigo Imperyjōm na wschodniõ, pojstrzodkowõ a zŏchodniõ tajlã, kaj zõchodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.

Karolingi regirowały we Francyji do 987 r., kej swōj regirōng napoczōn Hugo Kapet, kery je fater dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Wiyrch francuskij mōnarchije je we czasie regirōngu ôd Ludwika XIV, mianowanygo Krōlym Klarōm. We tym czŏsie Francyjŏ fest ajnflus na ojrŏpejski kōnszt, kulturã, ekōnōmijõ a politykã. Je tyż nojbarzi zaludniōnym krejem w Ojrŏpie.

Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792 r., kej sztartła Francuskŏ Rewolucyjŏ a ôstoła zônaczōnŏ I Francuskŏ Republika. We 1799 r. napoczōn regirować Napoleōn Bōnaparte, kery wiōn na siã titel I Kōnsula, a we maju 1804 r. cysŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiōła mockã krejōw a zicła tam reskyre, kere przilazywały ze familije ôd Bōnapartygo. Po szlusie Napoleōna we Francyje zaś wrŏcŏ mōnarchijŏ. Niyskorzij, dochodzi do mocki swalōnkōw a pōmiōnōw systyma regirōngu ôd cysŏrstwa po republikã.

We XX w. Francyjŏ napoczynŏ być corŏzki mij ważnŏ we światowyj polityce. Eli jeszcze bez I Światowŏ Wojna Francyjŏ bōła aktywny szpiler, to II Światowŏ Wojna prziniesła ino miymiyckŏ przymoc a ôkupacyjŏ aji niyskrzij kolaboracyjŏ ś nimi, zônaczōły cŏłkowity upŏdek Francyje. Miało to ajnflus tyż na francuskõ ekōnōmijõ a wielość ludziōw. IV Republika ôstoła ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958 r. ôstŏć przewesklowanŏ we dzisiejszõ V Republika.

Francyjŏ je dymokracyjŏ, co je typym republiki. Grōndym prŏw we Francyji je Kōnstytucyjŏ ze 1958 r., keryj we piyrszym artiklu je szrajbniynte, co Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika. Ôd 2003 r. tyn artikel gŏdŏ dalij, co ônyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ.

Ustŏwodŏwczy regirōng je we gracach Parlamyntu, kery dzieli sie na dwie izby: niższŏ – Nŏrodowe Zgrōmadzyniy a wyższŏ – Synat. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je terŏzki François Hollande a prymiyrzym Manuel Valls.

  




#Article 41: Fusbal (163 words)


Fusbal (ang. football, mjym. Fußball, pol. piłka nożna) – manszaftszpil, wywůłano we weldźe szportzorta. We fusbalowych wetkach (szpilach) 2 manszafty szpilajům. Wbiće bala do tora spůrńika je szpilowym cfekym. Wygrywo ta manszafta, kero sprawi to mer razůw. Szpile skłodajům śe ze dwjůch tajlůw, kere majům po 45 minutůw. Sům uůne szpilane na rechtekym, trowjastym szpilplacu. Mjary szpilplaca to uod 45 m do 90 m szyrzce na uod 90 m do 120 m lang. Tory majům mjary 244 na 732 cyntimetrůw.

Fusbal wynojdli we Ynglandźe, kaj pjyrsze szpile szpilali uż bezma we III w. Pjyrszy angelski fusbalowy ferajn - Sheffjeld Club - erygowany bůł we 1855 g. 8 rokůw ńyskorzi stanůł już pjyrszy angelski fusbalowy ferajn, kery wprowadźůł jednake prawidła lo wšyjskych. We 1904 g. stanůła Pojsztrzůdnacyjowo Fusbalfederacyjo (FIFA).

Ńyformalny manszaft fusbalowy, we kerym szpilujům fusbaloki s wojewůdztwa ślůnskigo, ńy noleży do FIFA ńy UEFA. Ńy bjere udźůłu we uoficjalnych turńejach. Na uostatku szpilali ze Polokůma (1:1, Stadjůn Ślůnski we Chorzowje, 9 grudńa 2006).




#Article 42: Giskana (170 words)


Giskana to przynośny zbjorńik na woda, wykůnany nojczyńśći s blachy abo ze sztucznygo tworzywa, przeznaczůny do podlewańo źelinůw.

Ksztołt giskany je podany na walec uo podstawje elyptyczny, s půłkolistym hynklym s wjerchu. S boku, przi podstawje przimocowano je kůńcůwka, bjygnůnca na sztyjc na wjyrch a słůżůnco do podlewańo. Jeji ksztołt je podany na mocno wydużůny śćynty stożek, zakůńczůny cedzitym. Mo uůno za zadańy rozdźelić mocny strůmjyń wody, tak coby fest nie gichło a ńy wypłůkiwoł uůn gleby i ńy tworzůł zagłymbjyń we zolu. Głůwny zbjorńik giskany a tyż wydużůno kůńcůwka tworzům ukłod połůnczůnych naczyń. Podlewańy uodbywa śe bez przechylańy giskany we strůna kůńcůwki, co powoduje podńyśyńy we ńij poźůmu wody a powstańy ćiśńyńo, dźynki kerymu woda wypływo bez cedzitko. Gůrno powjerzchńo giskany je zwykle tajlowo zawarto uod strůny yndůngu, tak coby zapobjegnůnć wylewańu śe wody przi przechylańu. We myńszych giskanach s sztucznych tworzyw czynsto zawarto je cołko gůrno powjerzchńo, we kerej pozostawjůny zostowo jedźińy moły uokrůngły uotwůr do filowanio. Uobjyntość giskanůw waho śe we grańicach uod kilku do kilkudźeśyńću litrůw.




#Article 43: Grecyjo (121 words)


Grecyjo (grec. Ελλάδα (Elláda), IPA: [] abo Ελλάς (Ellás), IPA: []), Republika Grecko (Ελληνική Δημοκρατία (Ellinikí Dimokratía), IPA: []) – państwo we pouedńowo-wschodńij tajli Ojropy, pouožůny na krańcu Půuwyspu Boukańskigo. Grańičy s Albańjům, Republikům Macedůńii i Buugarjům na půunocy a s Turcyjům na wschodźe. Mo dostymp do dwůch můř: Mořa Egejskigo na wschodźe, a Mořa Jůńskigo na zachodźe. Na uobu znojduje śe wjela wysp, tyž bydůncych tajlům Grecyje.

Uznowano za kolebka zachodńij cywilizacyji i bydůnco mjejscym narodźin dymokracyji, filozofji, športůw, polityki i dramatu, Grecyjo mo dugo i bůgato historyjo i dźedźictwo kulturowe, kere wpuynůuo na inkše kultury Ojropy, půunocnyj Afriki i Bliskigo Wschodu. Uobecńy je rozwijajůncym śe krajym, bydůmcym čuůnkym Uńii Ojropejskij uod 1981 r. a strefy ojro uod 2002 r.




#Article 44: Grzeszny żywot Franciszka Buły (189 words)


Grzeszny żywot Franciszka Buły (tumaczyńy ze pol: Grzyszne żywobyće Francka Buły) – film polski reżyserowany uod Janusza Kidawy, zrealizowany we 1980 roku.

Film uosprawjo uo losach mjyszkańcůw Gůrnygo Ślůnska we uokreśe dwadźestoleća mjyndzywojynnygo. Předstawjo uobroz tamtych lot - tajlůng Gůrnygo Ślůnska grańicům polsko-mjymjeckům, problymy gůrnoślůnskych hajerůw, štrajki i kryzys gospodarčy. Tytůuowy bohatyr, Frańćik Bůua, s kuli panujůncyj we rodźińy bjydy po śmjerći uojca wstolećo 15 lot podejmuje robota na grubje. Tam styko śe s kůmůńistyčnym agitatorym, zostaje bez ńygo zaprošůny na spotkańy s delygatym s Waršawy.

Zostowo zawarty we herešće za zwjůnzki s kůmůńistůma i posůndzyńy uo zachabjyńe. Trafjo do cuchthauzu, we mjyndzyčośe ůmjyro jygo matka. Po wyjśću na wolność trudńi śe přymytym, ńylygalnym wydobyćym wůnglo s bjydašybůw, we kůńcu postanowjo zostać elwrym - čuůnkym trupy wyndrownych artystůw, pouůnčyńo cyrku, kabaretu i kapeli mjejskij, utřimujůncych śe s datkůw za wystympy na gůrnoślůnskych podwůrkach. W uobliču zbližajůncyj śe wojny, trupa Frańćiška Bůuy postanowjo přeznačyć zarobjůne pjyńiůndze na zakup karabinu mašynowygo do polskij armii.

We filmje wystůmpiuo wjelu naturščykůw, a djalůgi we couośći godane sům we ślůnskij godce.

Film dostou Nagroda Guůwno Jury na Festiwalu Polskych Filmůw Fabularnych we 1980 roku.




#Article 45: Gůrny Ślůnsk (406 words)


Gůrny Ślůnsk (gś-mjym. Oberschläsing, śl-mjym. Aeberschläsing, pol. Górny Śląsk, czes. Horní Slezsko, łać. Silesia Superior, mjym. Oberschlesien) – historyczno krajina rozlygowano na teryńe Polski a Czeskij Republiki we dorzyczu gůrnyj Uodry a poczůnkowygo bjygu Wisły, połedńowo-wschodńo tajla Ślůnska.

We uoficjalnym smjanowańu pedźano po tymu za pjyrsze we XVII stoleću. We gyszichće bůły stolicům Gůrnygo Ślůnska Uopole a Raćibůrz, a śedźibůma pjastowskich a tyz inkszych gůrnoślůnskich fysztůw bůły Bytům, Ćeszyn (podug brańo Ćeszyńskigo Ślůnska za tajla Gůrnygo, bo tyż idźe mjeć go za uosobno wytajlowano krajina), Glywicy, Hlubczycy, Karńůw, Kojźly, Lublińec, Ńymodlin, Uopawa, Toszek. We Gůrnym Ślůnsku  bůły tyż stanowe kreje, mjyndzy inkszymi we Wodźisłowju, Pszczyńe, Bogůmińe, Bjelsku (uod 1752 kśůnżynstwo) a Bytůmju.

Uośwjyńćim, Zator a Śewjerz felerńy śe mo za śedźiby gůrnoślůnskich půnůw. Mjano Gůrny Ślůnsk pojawjůło śe poradźeśůnt rokůw po powroće tych kśůnżynstwůw do Małopolski.

Nojwjynkszům gůrům we Gůrnym Ślůnsku je Pradźod, na postrzůd tych rozlygowanych we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska - Barańo Gůra.

Gůrny Ślůnsk spostrzůd inszych krajin mo srogo zorta kůnsztownych drewńanych kośćůłůw a kaplic rozlygowanych we wjelu wśach a mjastach. Nojczyńśćij baumajstry, ftorzy je stworzili uostali anońimowi. Nojstarsze kośćůły połażům ze XV stolećo kej lb. we Pońiszowicach (1404), a Kśynżym Leśe (1494). Wśe na Gůrnym Ślůnsku rozlygowane sům nojczyńśćij na reglach cyntralnygo, dugego placu, na kerygo jednym ze kůńcůw nojdźi śe kośćůł (nojlepij do śe to uobrzirać we bycirku Raćibůrza a Pszczyny).

Wschodńo tajla Ślůnska mjanowano we Strzedńich Storoczach Kśůnżynstwym Uopolskim a mjano te pochodźi uod tytulatury Pjastůw, uopolskich fysztůw – Dux Opoliae – erbůw Mjeszka I Motloszłapygo. Tytuła ta porůżńała jejich uod erbůw Bolesława Wysokigo, kerzi używali przede wszyjskim tytuły ślůnskich fysztůw – Dux Silesiae. We czasach uostatńigo uopolskigo Pjasta Jana II Dobrygo (um. 1532) za pjyrsze pojawjůło śe słowo Horne Slezsko. Mjano to bůło do uoznoczańo terynůw Ślůska położůne we gůrnym bjygu rzyki Uodry. Na uodwyrtka do tygo zaczyno używać mjana Dolny Ślůnsk, na uostatki ślůnske, choćoż rozlygowane bůły we strzodkowym a ńy dolnym bjygu Uodry (ta tajla rzyki przepływo już bez Půmorze). Uodra je naturalnym krziżym Ślůnska a stela uodńeśyńy do rzyki.
Terozki mjano Gůrny Ślůnsk ńy fůnguje we żodnym szczeblu państwowygo ferwaltůngu. Źymje Gůrnygo Ślůnska zajmujům tajla uopolskigo a ślůnskigo wojewůdztwa a we Czeskij Republice. Je to prziczynům do marasu we mjanowańu. Uokryślyńym gůrnoślůnski fest czynsto używo śe do jednostkůw a uorgańizacyjůw uod Slůnska a Małopolski a tyż te, kere leżům we ślůnskim a małopolskim wojewůdztwje. Bez tyn przikłod:

Jednako przepůminane sům tajle woj. uopolskigo we gůrnoślůnskich jednostkach.




#Article 46: Hazokowate (104 words)


Hazokowate, hazoki (Leporidae) – familijo hazokowcůw kero objimo kole 60 zortůw.

Teroski hazokowate pomjyškujům wšyjstky kůntynynta bez Antarktydy.

Pjyrwyj ńy přemjyškowauy Australije, nale uostauy na ńja skludzůne bez čowjeka.

Sům to gowjedńiki kolańijowe, poštředńi srogośće.

Hazokowate zauobyč gibjům śe šusůma ze šwůngym do 70 km/h.

Pořůnd pomjyškujům dźury, ńykej skoli knie, ńy skludzajům na forant na źima i ńy hibernujům. Borealne zorty wekslujům na źima farba na bjouo.

Znakym noturnym hazokowcůw je to, iže zadńi šuapy sům dužo dugše uod předńich. Majům duge, špicate ušy, krůtki, ćićaty pelc. We wyrchńi ščynce majům 2-je pory śekočůw, s kerych pjyršo štyjc růśńy i dopůmino śe zećyrańo.




#Article 47: Szpańijo (185 words)


Szpańijo, Krůlestwo Szpańije (szp. Reino de España, gal. Reino de España, kat. Regne d'Espanya, arag. Reino d'España, bask. Espainiako Erresuma, okc. Regne d'Espanha, ast. Reinu d'España) – nojwjynkse ze trzech państw położůnych na Půłwyspje Iberyjskym. Na zachodźe Szpańijo mo grańica s Portůgalijům, na połedńu ze Gibraltarym kery noleży do Wjelgij Brytańije, a bez Ceuta a Melilla zy Marokym. Na půłnocy, bez Piryneje, krej grańiczy ze Francyjům a Andorům. We skłod Szpańije włażům tyż Baleary na Strzůdźymnym Morzu, Kanaryjske Wyspy na Atlantyckim Uoceańe a tak mjanowane terytoryja suwerynne (szp.: plazas de soberanía), we skłod kerych włażům dwja szpańelske bamberstwa we Půłnocnyj Africe, Ceuta i Melilla, a roztoliczne ńypůmjyszkane wyspy po sztrzůdźymnůmorskij strůńe Gibraltarskij Wynżyźńe, take kej Chafaryny, Alborán abo Perejil. Do Szpańije, a gynau do Katalůńije, noleży tyż uotoczůne bez terytoryjům francuske mjasteczko Llívia.

Szpańijo tajluje śe na 17 autůnůmicznych spůlnotůw (Comunidades Autónomas), kere majům szyroko autůnůmijo (uosobliwje jeli chodźi uo edukacyjo, dowki atp.), a dwa autůnůmiczne sztady (Ciudad Autónoma).

Intygralnům tajlům Szpańije sům tak mjanowane szpańelske bamberstwa we Půłnocnyj Africe.
Autůnůmiczne spůlnoty Szpańije tajlujům śe na 50 prowincyjůw.

Szpańijo je człůnkym Ojropejskij Uńije a NATO.




#Article 48: Indyje (119 words)


Indje, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat , Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo we Azyji Pouedńowy, zajmujůnce wjynkšość subkůntynyntu indyjskigo.

Uod půunocy Indje sům uůgrańičůne bez pasma gůrske: Karakorům i Himalaje. S Indiůma grańičům: Pakistan na půunocnym zachodźe, Afgańistan na bardzo mouym uodćinku i Chiny, Nepal a Bhutan na půunocy, Birma i Bangladeš na půunocnym wschodźe, Sri Lanka bez zatoka Mannar i ćeśńina Palk na pouedńowym wschodźe. Uod pouedńowygo zachodu kraj uotačajům wody Mořa Arabskigo, zaś uod pouudńowygo wschodu Zatoki Byngalskij i Mořa Andamańskigo. Do Indii noležy archipelag Lakkadiwůw ležůncy na Mořu Arabskym 450 km na zachůd uod wybřežy kraju, a ležůnce we Zatoce Byngalskej archipelagi Andamanůw i Ńikobarůw.




#Article 49: Indůnezyjo (102 words)


Indůnezyjo – wyspjarske państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyje, kerygo stolicům je Dżakarta s 8,4 mln mjyszkańcůw.

Je rozlygowano na 18 108 wyspach. Ůngyfer 6 tyś. ś ńich je půmjeszkiwanych. Przinoleżům uůne do Malajskigo Archipelagu. Wyspy Indůnezyje sům rozćůngńynte śe na dugość przez 5 tyś. km wzduż růwńika a na dugośći 1750 km s połedńo na půłnoc. Jeich brzygi uopływajům Pokojny a Indyjski Uocean. Na wyspach sům liczne wulkony. Indůnezyjo je czynsto nynkano bez trzyńśyńo źymje a tsůnami. Nojwyższym wjyrchym je Puncok Jaya - na 4884 m wysoki. Indůnezyjo grańiczy s Papuům-Nowům Gwinyjům na Nowyj Gwinei, Malezyjům na Borneo i Wschodńim Timůrym na Timůrze.




#Article 50: Iran (103 words)


Iran (farsi: ايران – Īrān), ôficjalnŏ nazwa: Islamskŏ Republika Iranu (farsi: جمهوری اسلامی ايران – Dżōmhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, co leży nad Morzym Kaspijskym, Zatokōm Perskōm i Zatokōm Ōmańskōm.

Piyrszŏ wersyjŏ miana Iran pojawiyła sie już we Aweście, kaj je mŏwa ô Aryānām – krŏju Ariōw. Jeji formōm strzednioperskōm było używane ôd Sasanidōw ôkryślynie Ērānszahr – krŏj Ariōw. Mimo to we europejskich gŏdkach aże do XX stoleciŏ na ôkryślynie Iranu używano powszechnie miana Persyjŏ, a niy Iran. Miano Persyjŏ pochodzi ôd nazwy ludu, co stanowi tajla ludōw irańskich, co przibyły na terytorium dzisiyjszego Iranu pod kōniec II tysiōncleciŏ p.n.e.




#Article 51: Irena Sendlerowa (184 words)


Irena Stanisława Sendlerowa, s důmu Krzyżanowska (ur. 15 lutygo 1910 r. we Waršawje, zm. 12 maja 2008 we Waršawje) – polsko dźouočka spouečno, Sprowjydliwo Postřůd Narodůw Śwjata.

Urodzyno we Waršawje, we lotach mjyndzywojynnych mjyškanka Tarčyna. Jeji uojćec bůu lekařym, kerygo pacjyntůma bůuo moc bjydnych Žydůw. W čaśe wojny pracowoua lo mjyjskigo uostřodka půmocy spouečnyj. Napočyua půmagać Žydům dugo před powstańym getta waršawskigo. W grudńu 1942 r. śwježo utwořůno Rada Půmocy Žydům Żegota mjanowoua ja šefowům wydźouů dźećecygo. Kej pracowńik uostřodka půmocy spouečnyj mjoua přepustka do getta, kaj nośiua Gwjozda Dawida kej znok solidarnośći s Žydůma a kej sposůb na ukryće śe postřůd spouečnośći getta. Wspůupracowoua s polskům uorgańizacyjům půmocowům dźouajůncům pod mjymjeckym nadzorym a zorgańizowoua přymycańy bajtli žydowskych s getta, ůmješčajůnc je we přibranych familijach, důmach lo bajtli i u śůstr katolickych we Waršawje, Turkowicach a Chotůmowje. Areštowano we 1943 r. bez Gestapo, bůua torturowano a skazano na śmjerć. Żegota zdououa ja uratować, překupujůnc mjymjeckych stražńikůw. W ukryću kůntynuowoua dali robota nad uocalyńym žydowskych bajtli - uratowoua jejich ůngyfer 2500. Bez coue žyće podańy kej jeji uojćec zwjůnzano bůua s ruchym socyjalistyčnym i PPS.




#Article 52: Irlandyjo (1084 words)


Irlandyjo, Republika Irlandyje (Éire, Poblacht na hÉireann, połne mjano angelsko to jedźińy Ireland, co mo podkryślać důnżyńo zjydnoczyńowe ze Irlandyjům Půłnocnům) – państwo we Ojropje Zachodńij, człůnek Uńije Ojropejskij. Zajmuje wjynkszość placu wyspy uo tym samym mjańe.

Wyspa Irlandyjo tajluje śe na 4 historyczne prowincyje, a uůne na 26 hrabstwůw ńyzoleżnych uod jejich tajlůngu na Irlandyjo a Půłnocno Irlandyjo.

Irlandyjo to dymokracyjo parlamyntarno. Jeji systym prawny je uoparty na prawje zwyčajowym i ustawodawstwje uchwalanym bez parlamynt zgodńy s kůnstytucyjům.

Přepisy Uńje Ojropejskej majům moc prawno we Irlandyji. Kůnstytucyjo irlandzko, přijyntao 29 grudńa 1937, uopisuje forma řůndu a tyž defińuje wuadza i fůnkcyje Prezydynta, uobu izb parlamyntu (Oireachtas) jako i řůndu. Defińuje tyž struktura i wadza sůndu a uopisuje podstawowe prawa uobywatelske. Akt Republiki Irlandyji s 1948 zerwou uostatńy formalne zwjůnzki s Wjelgům Brytańiům. Irlandyjo uodzyskoua ńypodlygość we 1921.

Prezydynt je gowům państwa i je wybjerany we wyborach bezpośredńich na kadyncyjo, kero trwa 7 lot. Ta sama perzůna može być prezydyntym ino dwukrotńy. Bjerne prawo wyborče přisůgiwo uobywatelům, keři ukůńčyli 35 lot. Uod 1997 prezydyntym Irlandyji je Mary McAleese. Uobowjůnzkym prezydynta je stańy na stražy kůnstytucyji a uoficjalne reprezyntowańy narodu. Ńymal wšyjstke uprawńyńo přiznawane mu bez kůnstytucyjo wykůnuje uůn za radům řůndu.

Taoiseach (prymjer) stoji na čele řůndu i je mjanowany bez prezydynta na wńosek Dáil Éireann (izba ńižšo parlamyntu). Taoiseach nůminuje inkšych čuůnkůw řůndu (uogůuem ńy myńi kej śedmju i ńy wjyncyj kej pjyntnastu), kerych muśi zaakceptować Dáil Éireann. Nůminuje tyž jydnygo čuůnka řůndu, zwanygo Tánaiste, kery peuńi fůnkcyjo wiceprymjera. Bertje Ahern je prymjerym Irlandyji uod čerwca 1997, a Michael McDowell pouńi fůnkcyjo Tánaiste.

We irlandzkym parlamyńće sům dwje izby:

Samořůndy lokalne sům admińistrowane bez 114 wuadz lokalnych, kere sům uodpedźalne, mjyndzy inkšymi, za: mjyškalńictwo i baukůnšt, transport drůgowy i bezpječyństwo, kanalizacyjo, ińicjotywy dotyčůnce rozwoju i kůntrola nad ńimi, rekreacyjo, uochrůna środowiska, rolńictwo, edukacyjo i půmoc spouečno. Samořůnd lokalny je finansowany tajlowo bez řůnd cyntralny a tajlowo bez lokalne źrůda, we tym lokalne dowki.

Choćaž bez wjeki Irlandyjo bůua uwažano za jydyn s nojbardźij katolickych krajůw na śwjeće, uobecńy uobserwuje śe znočůncy spadek ličby praktykujůncych, kery spad uod lot śedymdźeśiůntych s poźůmu 90% do 45% we skali kraju. W ńykerych dźelńicach Dublina do kośćoua co ńydźela chodźi uod 8% do 15% ludnośći.

Armiyjo Irlandzko mo 8.500 zawodowych žouńyři i 13.000 rezerwowych. Tak moua ilość wojsko je spowodowano neutralnośćůn Irlandyje (np. ńy je čuůnkym NATO). Půmimo to Irlandyjo je zaangažowano we misyjoch pokojowych

Nojwažńijšymi gouyńźůma gospodarki irlandzkej sům industryje:

Šeroko śwjadčuůne sům usůgi we zakreśe:

Rozwůj gospodarki přebjyga dwutorowo - s jydnej strůny bowjym zachynca śe do rozwoju prywatnej ińicjotywy, s drůgi zaś - zostawja podstawowe gouyńźe gospodarki we rynkach państwowych a usůgi majůnce klučowe znočyńy do kraju. Irlandyjo je jydnym s nojšybćij rozwijajůncych śe gospodarčo państw ůńijnych. W latach 1987-1997 wzrost gospodarčy śyngou 6% we stosůnku ročnym. Uobecńy Irlandyjo, uobok Norwygije i Šwajcaryje, je krajym uo nojwyžšym PKB per capita we Ojropje. Gospodarka je śćiśle uzaležńůna uod handlu, a guůwńi partneři to Wjelgo Brytańja, Ńymcy, Francyjo a Stany Zjydnočůne. Dowki stanowjům 30% PKB Irlandii.

Stawki dowki dochodowy uod uosůb fizyčnych to 42% a 20% s šerygym ulg. Podatek dochodowy uod firm je nojńižšy we starej ŮE i wynośi 12,5%, co bywa čynsto podawane kej jydyn s guůwnych čynńikůw napuywu inwestycyji zagrańičnych do Irlandii. Podstawowa stawka podatku uod towarůw i usůg wynośi 21%. Irlandyjo mo nojwyžša we Ojropje puaca mińimalnům wahajůncům śe uod 39% do 77% středńij krajowyj we zaležnośći uod branžy. Pod wzglyndym HDI Irlandyjo zajmuje 5. mjejsce na śwjeće, a pod wzglyndym HPI 18. mjejsce na 19 nojbardźij rozwińjyntych państw.

Irlandzka gospodarka je tyž jydno s nojmyńi innowacyjnych gospodarek we Ojropje s poźůmym wydatkůw na badańo i rozwůj 1,2% PKB.

Fynůmynym irlandzkej gospodarki na skala śwjatowům bůu śilny rozwůj přymysuu wysokych technolůgii, kery přičyńiu śe do wzrostu gospodarčygo na poźůmje 15,8% ročńy. Inwestycyje we růžnygo rodzaju gouyńźe přymysuu tygo kraju wyńikouy ze stratygičnygo pouožyńo Irlandii (přičůuek amerykańskych inwestorůw interesujůncych śe rynkym ojropejskym).

Šybki rozwůj Irlandyjo zawdźynčo půmocy Uńji Ojropejskij, dugoletńim zwolńyńům podatkowym, a tyž stosůnkowo tańij śile robočej. Přińosuo to kořiśći přede wšyjstkym uośrodkům rygůnalnym, gdźe přymysu uoparty je guůwńy na přetwůrstwje puodůw rolnych. Rozwinůu śe přymysu zbožowo-muynarski, mlečarski, browarńictwo a produkcyjo wysoko procyntowych alkoholi - whisky.

Rolńictwo pozostaje jydno s nojwažńijšych gouyńźi gospodarki. Je uůno wysoko zmechańizowane i daje zatrudńyńy 9,5% ludnośći. Produkcyjo wouowiny i mlyka stanowi 58% uůgůuu produkcyji rolnej. Uolbřimjům wjynkšość we rolńictwje stanowjům moue gospodarstwa rolne. Powjeřchńo přeznačůna pod uprawy rolńiče je ńywjelga, za to wysoce produktywno. Guůwnymi roślinůma uprawnymi sům zboža, buraki cukrowe a kartofle. Uolbřimje uobšary uůnk i spřijajůncy klimat pozwalajům na couoročny wypas zwjeřůnt.

Zasoby surowcůw naturalnych we Irlandyje sům ńywjelge. Irlandyjo mo zuoža cynku a ouowju, kere uodkryto na počůntku lot 90. XX w. Wydobywa śe přede wšyjstkym gips, rudy cynku (164 tys. t. ročńy) i ouowju (45 tys. t. ročńy).

Stratygične znočyńy mo transport samochodowy. Irlandyjo mo gynstům śeć drůg, kere čynsto ńy sům ale we nojlepšym stańy. Śeć drůg uobejmuje 92.327 km, s čygo yno uok. 280 km majům standard autobany (mařec 2007). W uostatńich lotach prowadzuůna je rozbudowa, a moderńizacyjo autostrad na wjelu uodćinkach we couym kraju. Śeć kolejowo je dugo na 1.944 km.

Nojwažńijšymi portami handlowymi sům Dublin a Cork, a morsko žyglůga handlowa ličy 150 statkůw. Nojwjynkšym portym morskym je Dublin, zaś přewozy transatlantycke uobejmujům přede wšyjstkym Cork. Přistańy průmowe we Dublińy, Dun Laoghaire a Rosslare zapewńajům pouůnčyńo s guůwnymi portůma Wjelgij Brytańii.
Zbudowano we XVIII i XIX w., a nastympńy moderńizowano śeć kanouůw suužy přede wšyjstkym do přewozu towarůw, leč mo tyž znočyńy turystyčne.

Mjyndzynarodowe porty lotńiče we Dublińy, Cork, Knock a Shannon sům znůne tyž kej štrefy wolnocuowe. Irlandyjo mo 40 lotńisk krajowych i mjyndzynarodowych. Pouůnčyńo transatlantycke uobsůgiwane sům bez Shannon i Knock, zaś ojropejske bez Kerry, Cork, Dublin, Galway i Sligo. W pouowje 1990 wšyjstke lotńiska uobsůgiwouy ůngyfer 10,5 mln pasažerůw.

W Irlandii uobowjůnzuje ruch lewostrůnny.

Nojbardźij znůnym dańym irlandzkym je rodzej gulašu s jagńjyńćiny abo barańiny. Mjynso duśi śe s kartoflamiy, cebulům, marchewkům, porym i kašům jynčmjynnům. Uod XIX stolećo kartofle sům podstawům djety Irlandčykůw. Tradycyjny gulaš irlandzki podaje śe s buchtamiy robjůnymi s uoju.

Charakteryzuje ja śilny ajnflus Kośćoua katolickigo na průgrům naučańo, řadko spotykany uobecńy we krajach ojropejskych.

Ńy mo znočůncych uośiůngńjyńć (moua ličba ludnośći). Ino we ńykerych dyscyplinach, guůwńy we Rugby reprezyntacyjo narodowo gro we puchaře 6 narodůw a uodnośi we ńim sukcesy. Mjyškańcy interesujům śe přede wšyjstkym športůma narodowymi (hurling, futbol gaelicki) i lokalnymi rozrywkůma. W škouach naćisk na šport je tyž ńywjelgi (1h we tygodńu) co powoduje wjelgi uodsetek ludźi uotůuych.




#Article 53: Jadwiga Bilczewska-Stanecka (315 words)


Jadwiga Bilczewska-Stanecka (rodz. 22 lutygo 1921, um. 23 lutygo 1976) dugoletńo kerowńička šuli podstawowyj we Wilamowicach (1961-1971), zouožyćelka a kerowńička Rygjůnolnyj Skupiny Pjeśńi i Tańca Wilamowice (1948-1976). Autorka wjelu śpjywek, gydicht i melodyji. Choreůgraf skupiny. Zrekůnstruowoua mynski strůj wilamowski.
Pochowano we rodźinnym grobowcu na smyntořu we Wilamowicach.

Jadwiga Bilczewska urodźiua śe 22.02.1921r. we Wilamowicach, tukej ukůńčůua škoua podstawowo, zaś liceům uůgůlnokštoucůnce we Kyntach. Matura zdoua we 1939 r., wojna přerwoua jei dalše studja. Ńymcy areštowali masowo študyntůw, uůna tyž bůua na liśće podejřanych, nale udouo śe jei před areštowańym wyjechać do Wjedńo, kaj bůua we kilku důmach na suužbje. W roku 1942 wuadze wjydyńske wydouy rozkaz wyśedlyńo Polokůw s Wjydńo i wtynčas wrůćiua do dom. Nojpjyrw pracowoua kej sekretarka we gmińy we Wilamowicach, nastympńy bůua ekspedjyntkům we sklepje we Bjelsku, a potym sekretarkům we zyjgywerku we Kozach, sam wspůupracowoua s partyzantůma, přenośiua rozkazy i gazyty. W roku 1945 podjyua robota we škole podstawowyj we Wilamowicach. W roku 1948 hajtnyua śe ze Mječysuowym Staneckim. W 1946 r. zouožůua zespůu lo bajtlůw, kery brou udźou we wšyjstkych uročystośćach, wystawjou lične předstawjyńo i wječorńice. W 1951 uobjyua kerowńictwo škouy podstawowyj we Wilamowicach. W 1955 zespůu skuadou śe juž ze staršej muodźežy i mjou we swojym programje pora tańcůw rygůnalnych. W 1957 wuadze grůmadzke zlikwidowouy śwjetlica i zespůu, kery dopjero po 2 lotach wznowiu robota pod protektoratym TKKF, a nastympńy pod šyldym cepeliji we Čechowicach. Zespůu nawjůnzou kůntakty s zespouůma pjeśńi i tańca Ślůnsk i Mazowše. Pora rozůw nagrywou swoje programy we Polskym Radyju a we Telewizyji. Rozmiuowano we roboće s muodźežům i zespouem twořůua samodźelne programy uokoličnośćowych wystympůw. W uostatńich dńach swygo žyća uodmodźiua zespůu, pracowoua do kůńca, tydźyń před umarćem prowadźiua průba s zespouem učůnc go nowych pjosynek, kere sama twořyua. 23.02.1976r. we 55 ročńica swojich urodźin zakůńčůua swoje bardzo pracowite žyće. Bůua bez 20 lot radna powjatową. Juž we chorobje uotřimoua Křiž Kawalerski Uorderu Uodrodzyńo Polski.




#Article 54: Japůńijo (155 words)


Japůńijo (jap. 日本 – Nihon abo Nippon; 日本国 – Nihon-koku abo Nippon-koku ) – państwo wyspjarske leżůnce we Azyji Wschodńij na Pacyfiku. Morze Japůńske uoddźelo kraj uod kůntynyntu azyjotyckigo. Archipelag Japůński rozćůngo śe uod Wysp Nansei na połedńu do Hokkaido na půłnocy i skłodo śe s ůngyfer 4 000 wysp. Nojwjynksze s ńich to: Honsiu, Hokkaido, Kiusiu i Sikoku.

Japůńczyki sům dźiś społeczyństwym jydnolitym pod wzglyndym narodowośćowym, godkowym, kej tyż wyznańowym i kulturowym.

Mjyszkańcy uowygo kraju uod zarańo dźijůw muszům zmagać śe s śiłami przirody: trzyńśyńůma źymje, wybuchůma wůlkonůw, ńiszczyćelskymi falůma tsůnami i katastrofalnymi sztůrmůma. Natůmjast rzeźba terynu i skrůmne złoża surowcůw mineralnych ńyzbyt sprzijajům powstańu śilnygo państwa. Gůrzisty charakter Japůńje sprawił, iże wůnske ńiźiny nadbrzeżne stoły śe głůwnym mjejscym uosadńictwa ludnośći; sam tyż rozwinyła śe gospodarka, sam powstoły mjasta; rozkwitła cywilizacyjo. Choby na przekůr tym ńysprzijajůncym warůnkům wspůłczesny Kraj Kwitnůncyj Wiśńi je nojbardźij rozwińjyntym państwym Azyje i jydnym s nojlepij rozwińjyntych na źymskym globje.




#Article 55: Jezus Krystus (126 words)


Jezus Chrystus (Jezus z Nazaretu; z hebr. ישוע, ישו Joszue aram.: ܝܫܘܥ, ܝܫܘ Jeszua = JHWH půmocům/zbawjyńym i ze gr.: Χριστός Christós – namaszczůny, půmazańec, mesyjosz) – cyntralno postać chrześćijaństwa, podug Wańelije założyćel religije krześćijańskij, Syn Boży a zbawićel. Do wjynkszośći wyznań krześćijańskych tyż wćelyńy Boga we uosobje Syna Bożygo. W islamje uznowany je za proroka. Jego uokres żywobyćo datuje śe na lata uod kole 8-4 roku p.n.e. do kole 30-33 roku n.e.

Podug zopisůw we Wańelijach Jezus nauczoł we Galileji a Judeji we Izraelu, zostoł skozany na śmjerć a ukrziżowany we Jerozolimje zgodńy ze wyrokym rzimskigo namjestńika (uać. praefectusPůncjusza Piłata, a trzećigo dńa po umarću zmartwychwstoł. Dźeła i nauka Jezusa uopisane we Wańelijach stanowjům podstawa krześćijaństwa. Nauka Jezusa została przekozano śwjatu bez szkolorzůw mjanowanych apostołami.




#Article 56: Józef Kożdoń (3373 words)


Józef Kożdōń  (czes.: Josef Koždoň, pol.: Józef Kożdoń, mjym.: Josef Koždon), ur. 8 wrześńa 1873 we Lesznyj Gůrnyj kole Ćeszyna, zm. 15 grudńa 1949 we Uopawje) – ślůnski polityker, zołożyćel a reskierok Ślůnskij Partyje Ludowyj, spůłzołożyćel a sekretorz gyneralny Zwjůnzku Ślůnzokůw na Ślůnsku Ćeszyńskym, zwolynńik autůnůmije a ńypodlygośći Ślůnska, propagator ślůnskij narodowośći. Dźołocz społeczny a samorzůndowy, posůł Ślůnskigo Sejma Krajowygo we Uopawje we lotach 1909-1918, ekspert delygacyje czechosłowackij na kůnferyncyje wersalskij we roku 1919, człůnek ślůnskij Krajowyj Admińistracyjnyj Kůmisyje we Uopawje we lotach 1919-1927, burmistrz Czeskigo Ćeszyna we lotach 1923-1938, zołożyćel (1925) a prezes we lotach 1940-1944 Ślůnskigo Banku Ludowygo.

Narodziōł sie w ewangelickiej familiji bauerskij. Z dōmu wyniōs znajōmość ślōnskigo dialektu cieszyńskigo i gŏdki niymieckigo. Skōńczōł niymieckõ szkołã chopskõ w Lesznej Wiyrchnij, niymiecke gimnazjum ryalne w Cieszynie i niymiecke syminarium nauczycielskie w Cieszynie (1892), kaj skōńczōł tyż kurs gŏdki polskigo. W latach 1893–1898 robiōł w niymieckij szkole chopskij we Szpricy, a ôd 1898 w utrakwistycznej, ewangelickiej szkole chopskij na Kępie w Skoczowie, keryj bōł kerownikym ôd 1902. Bōł aktywnym czōnkym ślōnskigo Krajowego Ferajnie Rechtorōw w Opawie. Za propagator ôświaty zainicjowõł stworzynie polskij czytelni publicznyj we Szpricy jak tyż współtworzył niymiecke Tŏwarzistwo Czytelnicze (Leseverein) w Skoczowie.

Tyż ôd 1898 bōł majstrym chōru niymieckigo Mynskigo Tŏwarzistwa Śpiewaczego w Skoczowie. W swej szkole przigōnioł kamratōw za zniemczanie mian i przeciwstawiał sie tyndyncyjōm germanizacyjnym, skirz czego niymieckŏ, cieszyński cajtōng „Silesia” nazwała go „polskim agitatorem” i ôd terŏz dlŏ mocka „uchodziōł za Polŏka”. Józef Kożdōń ôd 1905 zaczōn głosić hasło „Ślōnsk dlŏ Ślōnzŏkōw”, ôstro przi sprzeciwianiu sie wzrōstowi wpływōw polskich i czeskich postrzōd miyjscowyj ludności bez inteligyncyjõ, napływajōncõ z Galicji i Moraw jak tyż jeji miyjscowych sojuszników. W 1907 wziōn udzioł w kampaniji ôbiōrczyj skupiny swego szwigra, skoczowskiego burmistrza Karola Sohlicha – Niymieckij Partyje Postympowyj, kerŏ w ôbiorach do austryjŏckij Dorady Państwa konkurowała z Niymieckõ Krześcijōńskõ Partyjōm Chopskõ i Niymieckõ Partyjōm Socjalistycznõ. Polscy historyki wnioskujōm, iże skirz manżelstwa z Julią Sohlich, Kożdōń zmiyniōł poglōndy z propolskich na proniemieckie. W 1910 założōł Kōmitet dlŏ Utrzimaniŏ Czystoty Dialektu Ślōnskigo, kerego cwekym było wysnŏżynie dialektu cieszyńskigo z germanizmōw. Bōł uzdanym orędownikiem ôświaty utrakwistycznego (dwugŏdkowego), tōż wrŏz dopōminoł sie wkludzyniŏ gŏdki niymieckigo w polskich szkołach chopskich bp. w Górkach Wielgich jak tyż wkludzyniŏ gŏdki polskigo w niymieckich szkołach ryalnych i gimnazjalnych bp. w Cieszynie. Wypominał polskim narodowcom, iże sami znajōm biegle gŏdka niymiecki, dziynki czymu majōm zapewniōne lukratywne posady jak tyż uczōm włŏsne dziycia tyj gŏdki, przi krytykowaniu jejich za szperowanie utrakwizacji polskich szkōł chopskich i dōnżynie do pōmiany szkōł dwujęzykowych w polske, co ôdbiyrało dziyciōm ślōnskich chopōw możebność nauki niymieckigo, a tym samym szansã ôbywatelskigo sztajgniyńciŏ. Podkryślōł to słowami: „Partyjŏ wszechpolska ino chce, coby dziycio biydnego chopa, pod bankym zrodzone, dycki pod bankym ôstało”, co polscy narodowcy skōmyntowali tekstym „Kożdoń znieważa chopōw”. Józef Kożdōń nikej niy zmiyniōł swych poglōndōw, przi prawiyniu jednoznacznie „Niymcym niy je żech, dyć niy je żech tyż i być niy chcã Polŏkym”.

Latym 1908 napoczōn formowanie włŏsnyj skupiny Ślōnskij Partyje Chopskij, kerŏ w mōmyncie registracyje w styczniu 1909, rachowała kole 2000 czōnkōw, skupionych w 30 grupach terenowych. Ôd lutego 1909 roku wydŏwała włŏsny ôrgan presowy tydnik „Ślōnzŏk” – redagowany dalszo bez Adolfa Hoffmana i Klaudiusza Koske, na kerego łamach m.in. sōm Kożdōń głosiōł, iże Ślōnzŏki stanowiōm ôsobny nŏrōd. Kożdōń reklamowoł „Ślōnzŏka” za „najpoczytniejszą cajtōng na Ślōnsku Weschodnim”. Polscy narodowcy ubolewali, iże „Ślōnzŏk bōł na jejich terynie „najpoczytniejszą cajtōngym. Ludzie jōm/jã sie ajnfach rozrywali”. W tymże 1909 roku z ramiynia swej partyje Józef Kożdōń ôstoł deputyrowanym do Ślōnskigo Syjmu Krajowego w Opawie z bielsko-strumiyńsko-skoczowskiego rejōnu ôbiōrczego – dostoł wiyncyj głosōw aniżeli prziwōdca polskigo ruchu na Ślōnsku Cieszyńskim, Józef Londzin. W rejōnie cieszyńsko-jabłōnkowsko-frysztackim zwyciynżōł uzdanie Franciszek Halfar, podpiyrany tak beze strōnnictwa Polŏkōw, jak i „partyjõ Ślōnzŏkōw”, drugŏ sztrŏfa zdobyła polskŏ działŏcz nŏrodny Jōn Michejda, kery dziynki głosōm elektorów czeskich pokōnoł kandydŏta ŚPL – Józefa Cichego. Trzeci kandydŏt ŚPL Edward Quasnitza zwyciynżōł w I turze w rejōnie frydecko-ostrawsko-bogumińskim, eliminując kandydŏta polskigo Adamka i czeskigo agrariusza, dziynki czymu dotrzoł do ôbiorōw ścisłych, w kerych ulegnōł czeskimu narodowcowi Jōnowi Poppe – burmistrzowi Ostrawy Ślōnskij (ôwdy noszōncyj miano Polskŏ Ostrawa). W Syjmie Kożdōń zasiŏdoł w Wydziale Ekōnōmicznym, Spraw Wojskowych i Publicznego Bezpiyczyństwa, kaj zaprzyjaźnił sie z synym ślōnskigo hetmana krajowego grŏfie Jōnym Larisch-Monnichem z Karwinyj. W lipniu 1910 w Cieszynie społym z Józefem Cichym i Pawłem Wanią założōł zaplecze Ślōnskij Partyje Chopskij Ferajn Ślōnzŏkōw (Bund der Schlesier), przōdzij pod mianym Ślōnski Ferajn Chopski Naszŏ Ôjczyzna” (Schlesischer Volksverband „Unsere Heimat”).

Kożdōń zwalczoł liderōw ruchu polskigo Jōna Michejdę i Józefa Londzina, protestowoł tyż przeciwko przibywaniu polskich rechtorōw i fabrykŏrzy z Galicji na teryn Ślōnskŏ Cieszyńskigo, przi uwŏżaniu, iże ôdbiyrajōm autochtonom robotã. „Podane stanowisko zajmowało przi Czechów. Ôbskarżano było jejich ô czechizacyjõ Ślōnskŏ Cieszyńskigo. Tak jak pismo wystympowało przeciw napływowym z Galicji, tak samo szerziło niychyńć do napływowych Czechów z Moraw i Czech”. Polscy badŏcze swrŏcajōm napōmniynie, iże niy wystympowoł przeciwko niymieckim przibytnym. W 1910 na Ślōnsku Cieszyńskim zamiyszkowało bez 57 tys. imigrantōw z Galicji, bez 25 tys. imigrantōw z Czech i Moraw i rōncz niyspełna 2 tys. imigrantōw z ôstanych krŏjōw austryjŏckich. Po wtóre zapōminajōm, iże prziwōdcy napływowych Czechów chcieli włōnczyniŏ Ślōnskŏ Austryjŏckigo do Moraw (co antlich w 1928 ôsiōngli), prziwōdcy napływowych Polŏkōw dōnżyli do włōnczyniŏ Ślōnskŏ Cieszyńskigo do Galicji, przi prawiyniu nawet, iże „Ślōnsk Cieszyński bōł dycki administracyjnõ tajlōm Krakowskigo” za to napływowi Niymce (m.in. Haase, Bukowski, Payer) niy ino podpiyrali utrzimanie samodzielnego i autōnōmicznego statusu krŏju koronnego Ślōnsk, atoli tyż ôficjalnie poprzili nastōnie i działalność broniącej tego statusu Ślōnskij Partyje Chopskij, kere to sparcie (ôsobliwie ze zajty Payera) polscy narodowcy Kożdōniowi częstokroć wypominali.

W przimo jego poglōndy idzie przikludzić do hasła Ślōnsk dlŏ Ślōnzŏkōw podle ôpiniōw polskich działŏczy podpiyroł akcyjõ germanizacyjną na Ślōnsku (podle inkszych źrōdeł brōniōł praw ludności do używaniŏ gŏdki polskigo we szkołach i amtach, ale niy podzielał teoryje, iże tam kaj ôstała polskŏ mŏwa, ta ziymia je polskŏ, argumentując, iże na pograniczu niy idzie pasować kryteriōw gŏdkowych ani wyznaniowych).

W 1911 Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ pokŏzała sie herski skupinōm na Ślōnsku Cieszyńskim, przi ôbyjmowaniu władza w 39 gminach krysōw bielskigo i cieszyńskigo. W tym samym roku, z tych dyrekt rejōnōw Józef Kożdōń kandydował na deputyrowanym do Dorady Państwa w Wiedniu. Jednak straciōł sporo głosōw na rzecz socjalistów (Chobota i Kunickiego), kerzi dziynki m.in. nagłośnieniu ferajnōw Kożdōnia ze ślōnskõ arystokracyjōm, pokōnali go nawet w niykerych gminach reskyrowanych bez jego partyjõ. Niy bez znaczyniŏ bōł tyż fakt zastawiyniŏ z bielskigo rejōnu ôbiōrczego 8 gmin naôbkoło Bielskŏ, kere poprziły Kożdōnia w ôbiorach syjmowych, a kere w ôbiorach parlamyntarnych prziłōnczōno było do jednego z rejōnōw ôbiōrczych na Ślōnsku Opawskim (Krys ôbiōrczy nr 10). W efekcie sztrŏfy w ôbōm rejōnach zdobyli kandydŏciŏ polskigo ôboza nŏrodnego (spōmniyni wyżyj Londzin i Michejda). W czasie I wojaczki światowyj Kożdōń ôstoł formalnie deputyrowanym, atoli Ślōnski Syjm Krajowy niy obradował, przijōn tōż funkcyjõ Kōmisŏrza Aprowizacyjnego gminy Skoczōw, przi fungowaniu we tym samym czasie w Kōmitecie dlŏ podpor familiji żołnierskich.

W 1914 partyjŏ rachowała kole 1000 czōnkōw.

Po I wojaczce światowyj Kożdōń mioł nadziejã na dostanie niyzależności dlŏ Ślōnskŏ Austryjŏckigo w rōmach federacyje państw austryjŏckich. Kej ta kōncepcyjŏ upadła, ôpedzioł sie za jego imyntnõ niyzawisłościōm i połōnczyniym z postulowanym niypodlygłym państwym górnośląskim. W czesko-polskŏ ôstudo ô dŏwne Ksiynstwo Cieszyńske ôpedzioł sie po zajcie Czechów. W grudniu 1918 Józef Kożdōń społym z ślubnōm Julią ôstoł porwany bez Polŏkōw i ôsadzōny w wiynziyniu w Krakowie, a jego ślubnŏ w ôbozie Krakōw-Dąbie. Kożdōnia wypuszczōno było po miesiōncu po interwyncyjach tukejszych politykrōw niymieckich i czeskich. Po tym incydyncie przeniōs sie do Morawskiej Ostrawy.

W czasie miyndzynŏrodowych ôsprŏwek ô prziszłości Ślōnskŏ postulował utworzynie niypodlygłego państwa, w kerym skłŏd mioł wchodzić dŏwny Ślōnsk austryjŏcki, teryn Moraw ôddzielajōncy jego dwie czynści ôd siebie (rejōn Morawskiej Ostrawy i Mistek z Koloradowem), Biołŏ z ôkolicami – w prziszłości państwo to miało połōnczyć sie z niypodlygłym państwym Gōrnego Ślōnska. Na kōnferyncyji wersalskiej „Memoriał we sprawie utworzyniŏ Republiki Ślōnsk Weschodni Cieszyn”, przirychtowany bez Kożdōnia jak tyż Richtera i Fuldę – liderōw Delegacyji Niymieckich Partyje Ślōnskŏ Weschodnigo, przedstawiōł bielski radny Robert Piesch, wchodzōncy w skłŏd delegacyje austryjŏckij. Na placu, ôkrōm licznych memoriałów Kożdōnia, Kōmisyjŏ dostała „Memoriał we sprawie Samostanowienia Krŏju Cieszyńskigo” Edwarda Augusta Schrodera, kery autōr podpiyroł i argumentował tam niepodległościowe dōnżyniŏ Kożdōnia. Postulat tyn znŏd sparcie postrzōd trzech czōnkōw Kōmisyje Międzysojuszniczej: Dubois’a ze Stanōw Zjednoczōnych, Tissiego z Italije i Coulsona z Wielgij Brytanije, ôpowŏżnie jednak zaoponował przedstŏwiciel Francyje Grenard. W tyj sytuacyji Kożdōń zapropōnowoł, coby w absztimōngu ślōnskim przidać trzeciõ ôpcyjõ ôbioru – niyzawisłości, jednak i tyn postulat niy znŏd sparciŏ. W efekcie Kożdōń nawiōnzoł bliske relacyje z czołowymi politykami czechosłowackimi: prezydyntym Masarykiem, prymierym Kramarzem i ministrym spraw zagranicznych Beneszem, kerzi zapewniyli go, iże Ślōnsk w granicach Czechosłowacji zachowie autōnōmijõ politycznõ, kerõ posiadoł w mōnarchiji Habsburgów, a Ślōnzŏki dostanōm autōnōmijõ narodowościową. W Paryżu bōł jednym z macherōw delegacyje czechosłowackiej. Ôbalōł tam argumynta etniczne zajty polskij, przi przekōnowaniu aliantów, iże Ślōnzŏki stanowiōm sztwŏrtõ ôsobnõ nŏrodność na tym terynie. Storpedował plan dzielynie Ślōnskŏ Cieszyńskigo na dzioł wodnym pōmiyndzy Olzą i Wisłōm, niy przi chcyniu „za żŏdnõ cynã ôdstōmpić Ustrōniŏ, Skoczowa i Szprice”, kaj mioł nojwiyncyj spōmŏgŏczy. Przekōnoł politykrōw czechosłowackich do forsowania absztimōngu, przi prawiyniu iże jego spōmŏgŏcze to wiynkszość ludności Ślōnskŏ Cieszyńskigo, w tym 9/10 ewangelików. Krōm ôficjalnego sparciŏ dlŏ Czechosłowacji, Kożdōń niy zrezygnowoł z ôpcyje niyzawisłości i nawiōnzoł bliskõ spōłpracã z liderym górnośląskich niepodległościowców Ewaldem Lataczem, kerujōncym hned półmilionowym Ferajnym Gōrnoślōnzŏkōw-Bund der Oberschlesier.

W tym ôkresie ôbie ôrganizacyje utworzōne bez Kożdōnia przibrały masowŏ natura. Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ miała co nojmynij pŏrãnŏście tys. czōnkōw, a Ferajn Ślōnzŏkōw 52 tys. czōnkōw. Z inspiracyje Kożdōnia w Frysztacie Paweł Bajtek założōł jeszcze Ślōnskõ Partyjõ Socjaldemokratyczną, rekrutującą sie z lewicowych spōmŏgŏczy nŏrodności ślōnskij, zaôbycz z Ustrōniŏ i Goleszowa, kaj miała nojsrogsze grupy terenowe. W ôrganizowaniu jeji rozrastających sie struktur broł udzioł Karol Smyczek – ôsobisty sekretŏrz Kożdōnia. Imyntnõ tamtyjszõ liczebność czōnkōw i sympatyków „ruchōw ślązakowskich” szacuje sie na kol. 100 tys. Ôpowŏżnŏ wiynkszość z nich miyszkała na terynach administrowanych bez Polŏkōw, a sam ôbowiōnzowoł zakŏz kolportażu „Ślōnzŏka”, za to czōnki tych ôrganizacyji podle samego Kożdōnia byli ôfiarami zastraszania, sprań, podpaleń, demolowania jejich lokalōw itp. Nojbarzij narażyni na terror byli ślōnscy socjaldemokraci, w ferajnie z czym Kożdōń ugŏdoł sie z Emanuelem Chobotem – liderym Polskij Partyje Socjaldemokratycznej z siydzibōm w Morawskiej Ostrawie, rywalizujōncyj z Polskõ Partyjōm Socjalistycznõ z siydzibōm w Cieszynie. W efekcie doszło do zjednoczyniŏ ŚPSD i PPSD pod szyldem tyj ôstatnij. Polske władza prōbowały dokōnać tyż rozłamu w samyj Ślōnskij Partyje Chopskij. Prōba wykreowania propolskiego Karola Sikory na liderze partyje niy podarziła sie, tōż drukym zmuszōno było pŏrunŏstu spostrzōd znaczōncych działŏczy do ôdbyciŏ partyjnego sjŏzdu i wykluczyniŏ Kożdōnia z ôrganizacyje. Taki medialny pokŏz podziałał na władza w Pradze, kere przi sōndzyniu, iże je to ryalny rozłam „ruchu ślązkowskiego”, wycŏfały sie z dōnżyń do absztimōngu. Niy pōmōgła byzuch Kożdōnia w Pradze ani protest do alianckiej Kōmisyje. Przeciw woli miyszkańcōw 15 lipnia 1920 dokōnano było dzielynie Ślōnskŏ Cieszyńskigo. Po zajcie polskij, kaj ôstało kole 80% struktur Ślōnskij Partyje Chopskij i Ferajnie Ślōnzŏkōw-Bund der Schlesier, działalność stronników Kożdōnia niy było dozwolōno.

Ôd 1919 Kożdōń bōł czōnkym Krajowyj Kōmisyje Administracyjnyj dlŏ Krŏju Ślōnskigo z siydzibōm w Opawie. Po dzielynie Ślōnskŏ Cieszyńskigo osiadł w Czeskim Cieszyn. Hned ôbsztalowoł politykã przi władza Czechosłowacji, ôd kerych dopōminoł sie poszanowania odrębności regiōnalnych, autōnōmije narodowościowej i amtōw dlŏ Ślōnzŏkōw. W styczniu 1921, przi stōniu na czole delegacyje przedstŏwicieli Krŏju Ślōnskigo, przi powołowaniu sie na przedplebiscytowe ôbiecki, prōbowoł dostać ôd prezydynta Tomáša Masaryka autōnōmijõ dlŏ czeskigo Ślōnskŏ. Jednak Masaryk niy majōnc żŏdyn nŏleżności formalnych (absztimōng sie niy ôdbōł) ze swych ôbiecek sie wycŏfoł. Przedmiot autōnōmije narodowościowej władza potraktowały enigmatycznie. W czasie wykŏz ludności w plac postulowanej bez Kożdōnia kategoryje: nŏrodność ślōnskŏ, ukŏzały sie trzi: Ślōnzŏk-Czechosłowak, Ślōnzŏk-Polŏk, Ślōnzŏk-Niymiec, a deklarujōnce sie w tyn knif 47 tys. ôsōb rozparcelowano pōmiyndzy trzi nŏrodności. W efekcie Ferajn Ślōnzŏkōw-Bund der Schlesier, niy mogōnc ôficjalnie reprezyntować myńszości ślōnskij, potajlowoł sie na sekcyje gŏdkowe: niymieckõ, polskõ i czeskõ. Tã ôstatniõ hned zlikwidowano było, bo niy mogła dostŏwać dotacyje dlŏ myńszości nŏrodnych. Józef Kożdōń prziwstoł do sekcyje niymieckij, jednak za sekretŏrz gyneralny przewodziōł ôrganizacyje ôficjalnie reprezyntujōncyj tak myńszość polskõ, jak i niymieckõ. Prziwstōnie Kożdōnia do sekcyje niymieckij, wynikało z faktu, iże zgodnie z prawym, do keryjś prziwstŏć musioł. Za to w czasie dalszy wykŏz wszeôbecnego w 1930, kaj nŏrodność ślōnskõ potajlowano było na kategoryje: Ślōnzŏk-Czechosłowak, Ślōnzŏk-Czech, Ślōnzŏk, Ślōnzŏk-Polŏk, Ślōnzŏk-Niymiec i Ślōnzŏk-Słowak, sōm Kożdōń zadeklarowoł sie jyny, za „Ślonzok”. Z jego działalnościōm w przedmiocie odrębności nŏrodnyj Ślōnzŏkōw w latach 30. korespōndowała twōrczość i działalność frydeckiego pisŏrza Erwina Goja (Óndra Łysohorsky), ô kerym Czesi napisali: „Ondra Lysohorsky, to znaczy Kożdōń na Parnasie”.

Na frakcyje potajlowała sie tyż sama Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ. Frakcyjŏ proczeska z Karolem Smyczkiem i Karolem Pawlasem na czole dokōnała secesji, przi stŏwaniu sie ôsobnõ partyjōm, spōłpracujōncõ z czeskimi Agrariuszami. Frakcyje proniemiecka i polskojęzyczna, spōłdziałały jyno w niykerych gminach, a łōnczyć jy ôsoba Józefa Kożdōnia. Frakcyjŏ niymieckŏ pod wodzōm Rudolfa Francusa i Waltera Harbicha skutecznie sztartowała w ôbiorach do krysu cieszyńskigo. Za to frakcyjŏ polskojęzyczna w ôbiorach do praskigo parlamyntu i brneńskiego Syjmu, wchodziyła w skłŏd szyrokij polskij koalicyje. Na czole delegacyje, kludzōncyj koalicyjne ôsprŏwki, stoł Kożdōń. Spōlnym hasłym ôbiōrczym polskij koalicyje było: „Ślōnsk dlŏ Ślōnzŏkōw” w ôbiorach do parlamyntu (1925), a piyrsze plac w ôbiorach do Syjmu (1928) zajōn Gustaw Wałach ze Ślōnskij Partyje Chopskij. Krōm spōłprace z Polŏkami, Józef Kożdōń durch uwŏżoł sie jyny za Ślōnzŏka. W 1929 ôdciepnōł tōż propozycyjõ Strōnnictwa Chopskigo rozwiōnzaniŏ Ślōnskij Partyje Chopskij i prziłōnczyniŏ sie do ôboza polskigo. Wczaśnij ôdciepnōł czeskõ propozycyjõ ôpuszczyniŏ Ślōnskŏ i ôbjyńciŏ eksponowanego stanowiska w Pradze. W 1927 władza czechosłowackie po rŏz dalszy pogwałciły zapewniyniŏ dane Ślōnzŏkōm, przi uzdŏwaniu połōnczyć czeskõ tajla Ślōnskŏ z Morawami. Zarŏz powstoł Kōmitet Ôbrōny Praw Ślōnskŏ, pod wodzōm burmistrza Opawy Ernsta Franza, kery prōbowoł szperować wkludzyniu w życie tyj decyzyje, m.in. bez kolportaż niemieckojęzycznej broszury Kożdōnia „Prawo naszyj ślōnskij ôjczyzny do administracyjnyj niyzależności”, w keryj przedstawiōno było nieracjonalność tyj decyzyje, przi ôprzyniu sie na argumyntach historycznych, ôbywatelskich i ekōnōmicznych. Przeciwko uzdaniu połōnczōnego Krŏju Ślōnsko-Morawskiego protestowały pospōł Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ, Ferajn Ślōnzŏkōw jak tyż wszyjske ôrganizacyje polske i niymiecke, jednak praske władza zignorowały te protesty.

W 1938 Armijŏ Czechosłowacka zdławiła rebelię Niymcōw sudeckich na Ślōnsku Opawskim. W efekcie III Rzesza upomniała sie ô teryny Czechosłowacji zamiyszkane zaôbycz bez ludność niymieckõ, a Polskŏ, przi używaniu z przileżytości ô tm. Zaolzie (zachodni Ślōnsk Cieszyński bez krysu frydeckiego i miasta Ostrawa Ślōnskŏ). Ôwdy mocarstwa alianckie wysłać do Pragi swych przedstŏwicieli. W tyj sytuacyji 8 września Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ, za „reprezyntacyjŏ nŏrodności ślōnskij” wysłać memoriał do przedstŏwiciela Wielgij Brytanije – lorda Waltera Runcimana, w kerym spōminała ô niedotrzymanej ôbiecki absztimōngu w 1920. Przi Powołowaniu sie na zaistniałe nowe warōnki, dopōminała sie ôd sztwōrki mocarstw alianckich przekludzyniŏ absztimōngu w przedmiocie neutralizacyji spornych terynōw. Pismo, do kerego prziwstōno było robotã Kurta Witta „Die Teschener Frage”, sygnował m.in. czesko-cieszyński burmistrz Józef Kożdōń (snŏdź autōr memoriału) Jednak postulat „reprezyntacyje nŏrodności ślōnskij” – jak sie sami ôkryślyli – ôstoł bez echa.

W 1923, krōm braku akceptacyje ze zajty władza czeskich, kere chciały Czecha na tym stanowisku, głosami Niymcōw, Ślōnzŏkōw i Polŏkōw (w proporcyjach 15, 5 i 2, przeciw 13 głosōm czeskim) ôstoł ôbrany burmistrzym Czeskigo Cieszyna. Dziynki swym talyntōm ôrganizacyjnym, Józef Kożdōń bōł barzo dobrym burmistrzym, co prziznajōm czasami nawet jego ôpaczniki. W czasie jego rządów miasto rozwijało sie błyskawicznie, wybudowano było lazaryt, szkoły i przedszkola m.in. tyż szkołã polskõ, a przede wszyjskim zgolymy numer dōmōw miyszkalnych m.in. glid kamynic przi ulicy Akacjowej jak tyż ôsiedle dōmkōw jednorodzinnych Na Rozroście. Kole kościoła katolickigo powstoły trzi kościoły ewangelickie („Na Rozroście“, „Na Niwach“, czeskobraterski na Frydeckiej) i synagoga jak tyż smyntŏrz kōmunalny. Postawiōno było tyż budōnki administracyjne m.in. gmach amtu krysowego, a w 1929 Czeski Cieszyn dostoł włŏsny rathaus, przi kerym w 1933 powstoł nowy rynek. Miasto przetło nec nowych ulic (po dzielynie Cieszyna była sam praktycznie ino jedna ulica Saska Kępa), powstoła tyż miastowŏ masarnia, znacznie rozrosła sie infrastruktura handlowŏ i gastrōnōmicznŏ. Burmistrz Kożdōń w czasie wszelich ôficjalnych przemōwiyń używoł kole amtowyj gŏdki czeskigo i niymieckigo – rodnego dlŏ wiynkszości miyszkańcōw, tyż gŏdki polskigo, krōm iże Polŏki niy stanowiyli w tym mieście ôrdōnkowych 20% miyszkańcōw, co gwarantowałoby im równouprawnienie gŏdkowe. Dziynki jego hyrskości zyskiwała cołkŏ Ślōnskŏ Partyjŏ Chopskŏ, keryj sparcie wy mieście wzrosło hned trzykrotnie (1922 – 604 głosy i 5 radnych, 1931 – 1684 głosy i 12 radnych). Trzykrotnie w latach 1923, 1927 i 1931 bōł ôbiyrany głosami Ślōnzŏkōw, Niymcōw i Polŏkōw przi ôdpŏro Czechów. Po rŏz sztwŏrty ôstoł ôbrany jednogłośnie we wrześniu 1938. Jednak miesiōnc niyskorzij, po przejyńciu Zaolzia bez Wojsko Polske, ôstoł wychrōniōny z tyj funkcyje. 6 paździyrnika władza zdelegalizowały wszyjske niepolskie ôrganizacyje na tym terynie, no tōż tyż Ślōnskõ Partyjõ Chopskõ i Ferajn Ślōnzŏkōw.

Ôbrŏz Kożdōnia niy dlŏ wszyjskich bōł pozytywny eli choby neutralny. Bez Polŏkōw, ôsobliwie świadōmych nŏrodowo, Kożdōń ôd dości dŏwnŏ bōł jednoznacznie widziany za ôszydnik i realizator cudzych cwekōw. Polŏki, bp. Marja Pilchówna piszōncŏ w Zaraniu Ślōnskim przedstawiać go dości jednoznacznie:Oczywiście w czasach plebiscytu „prym” tutaj dzierżyli śląscy renegaci, za pieniądze niemieckie, czy czeskie. ... Pamiętam nazwisko zdrajcy Kożdonia i obóz „Ślązakowców” z ich organem, Nowym czasem, napadającym pod płaszczykiem wyznaniowym, jeszcze długi czas po wojnie na polskość. ... To był dobry chłop ten Kożdoń. ... Ten umiał żerować na ciasnocie narzuconej przez zaborców, na obojętności narodowej rodaków. Sprzedał Śląsk Czechom.

Po uwiynziyniu, krōtkim pobycie w Bielsku i Katowicach, kaj używoł z szczyrości myńszości niymieckij (Volksbundu), nawrocie do Cieszyna i dalszych ôdpytōnkach, w listopadzie 1938 roku Kożdōń przeniōs sie na terytorium III Rzesze, do Opawy. Ôwdy bez wiedze i sztamy Kożdōń, lider frakcyje proniemieckiej Ślōnskij Partyje Chopskij Walter Harbich nawiōnzoł kōntakt z byłym czōnkym tyj partyje Paulem Lamatschem i skirz jego postrzednictwa podporzōndkowoł zdelegalizowaną Ślōnskõ Partyjõ Chopskõ Cyntralnyj Placōwce Ludności Niymieckij (Volksdeutsche Mittelstelle), zwiōnzanyj z wydziałym narodowościowym agendy dywersji podległej Reichsführerowi SS. Kożdōń mioł nadziejã, iże niymiecke panowanie na Ślōnsku bydzie nawrotym do czasōw mōnarchije Habsburgów. Wrōciōł do Cieszyna „owacyjnie witany beze swojich spōmŏgŏczy” dwa tydnie po zajyńciu miasta bez Wehrmacht. Ôczekowaniŏ Kożdōnia na sparcie jego starōnkōw we sprawie samostanowienia Ślōnzŏkōw niy ôstały społniōne, a władze niymiecke spotrzebowały go do swojich cwekōw, zaôbycz do stŏwki do wojska. Niy prziwrōcōno było mu stanowiska burmistrza, niy zalegalizowano Ślōnskij Partyje Chopskij, niy przizwolōno było na wydŏwanie presy. Po prŏwdzie w czasie policyjny wykŏz ludności zarachowano było nŏrodność „ślązacką” (ôgraniczōnõ jednak do terynōw Ślōnskŏ Cieszyńskigo, włōnczōnych dyrekt do Rzesze, to znaczy bez krysu frydeckiego i miasta Ostrawa Ślōnskŏ, włōnczōnych do Protektoratu Czech i Moraw), kerõ zadeklarowało 157 tys. ôsōb, atoli dwa lata niyskorzij wkludzōno było volkslistę, zgodnie z kerõ wszyjscy mieli ôstać Niymcami. Kożdōń ignorowoł zakŏz publicznego posugowaniŏ sie gŏdkōm „ślązackim”, publicznie krytykowoł „rozstrzelania ludności niywinowatyj”, zakŏz używaniŏ gŏdki polskigo w kościołach i inksze przejŏwy polityki germanizacyjnej. Nazisty niy chcieli pasować przi niego żŏdnyj represji, bo rōwnałoby sie to dlŏ nich z klynskōm propagandową na tym terynie. We wrześniu 1943 z przileżytości 70. gyburstagu Kożdōnia, za aprobatōm Adolfa Hitlera (wymŏganõ w warōnkach wojynnych) urzōndzōno było huczną fest, w czasie keryj nadano było mu tytuł hōnorowego ôbywatela Cieszyna „za zasugi dlŏ niemczyzny”. Tukejszy kreisleiter NSDAP Pannenborg w swym przemōwiyniu uznoł go za „muster niymieckigo bojownika”, a cieszyński landrat Kruger pochwalił za perfekt wiadōmość miyjscowych relacyji. Przeciw ôpinie nazistowskiego dygnitarza Kożdōń spotrzebowowoł swojã pozycyjõ, by chrōnić przed nazistowskimi represjami swych dotynczasowych politycznych ôpacznikōw. Pōmōg nawet swemu adwersarzowi Władysławowi Zabawskiemu, kery niy ino oczerniał Kożdōnia bez 30 lŏt na łamach „Dziynnika Cieszyńskigo”, ale nawet sproł go z kōmpanami w kwietniu 1909, czym zarŏz pochwalił sie w swej cajtōngowi.

Pod kōniec 1944, kej Armijŏ Czyrwōnŏ zbliżała sie do granic Ślōnskŏ, Kożdōń społym z familijōm ôstoł ewakuowany w głōmb Rzesze. Jednak w drōdze uznoł, iże niy chce ôpuszczać Ślōnskŏ. W Karlovych Varach rozstał sie z ślubnōm i podarzōł sie w drōgã powrotną do Cieszyna, a sam hned po wkroczyniu Armije Czyrwōnyj ôstoł na pŏrã tydni internowany. Po wojaczce ôstoł w Czechosłowacji i, dziynki flyjdze czeskich nŏrodnych socjalistów, uniknōł ôbskarżyń ô kolaboracyjõ. Władze Czechosłowacji ôdciepły tyż polski antrag ô jego ekstradycyjõ. Fiaskym zakōńczyła sie tyż prōba uprowadzenia Kożdōnia do Polski, zaplanowanŏ beze sztab zaolziański Wojska Polskigo. Po tym trefiyniu 73-latowy Kożdōń , spranym knyplym i kamyniym, zaś przeniōs sie do Opawy. Tam – na żōndanie policyje – napisoł antrag ô rehabilitacyjõ, do kerego prziwstoł wykŏz kol. 300 ôsōb, kerym pōmōg w czasach nazistowskiego terroru. Na kōńcu antragu spytoł „czym mōg wiyncyj uczynić i fto wiyncyj uczyniōł?”. Józef Kożdōń umrził w 1949 na żōłtŏczkã nieżytową w opawskim hospicjum Marianum przi ulicy Roosevelta 45. Ôstoł poschrōniany 11 grudnia 1949 na bazowym smyntŏrzu w Opawie. Jego symboliczny grōb je tyż na smyntŏrzu kōmunalnym w Czeskim Cieszynie.




#Article 57: Kanada (230 words)


Kanada (ang., fr.: Canada) – państwo pouožůne we Americe Půunocnyj, rozćůngajůnce śe uod Uoceanu Atlantyckigo na wschodźe do Uoceanu Spokojnygo na zachodźe a Uoceanu Arktyčnygo na půunocy. Na pouedńu a půunocnym zachodźe grańičy ze Stanůma Zjydnočůnymi. Drůge państwo śwjata pod wzglyndym powjeřchńi (po Rusyji) a 36. pod wzglyndym ludnośći.
Kanada je čuůnkym ONZ, NAFTA, Wspůlnoty Narodůw, Frankofůńije, NATO, G8, APEC.

Uobšar uobecnyj Kanady zamješkiwouy uod tyśyncy lot ludy tubylče (plymjůna Indjanerůw a Inuitůw). Rozpočynte pod kůńec XV w. brytyjske a francuske ekspedycyje zbadouy couke atlantycke wybřeže Kanady, co spowodowouo stopńowe jeich zaśedlyńy bez brytyjskych a francuskych uobywateli. We 1867 r. štyry kolůńije wlazujůnce we skuod Brytyjskij Ameriki Půunocnyj uchwoliuy Kůnfederacyjo Kanady a powououy do žyćo nowe państwo - Kanada. Stopńowy proces ůńyzaležńańo śe uod Wjelgij Brytańji uośiůgnůu půnkt kulminacyjny we 1982 r., kej uchwalůno nowo Kůnstytucyjo Kanady (ang. Canada Act 1982), co zerwouo uostatńy wjyńźi zaležnośći uod parlamyntu brytyjskigo.

Kanada do dźiśej pozostowo můnarchjům kůnstytucyjnům, s Elžbjetům II kej gowům państwa a utřimuje dymakracyjo parlamyntarno. Kej federacyjo zuožůno s dźeśyńću prowincyji a třech terytorjůw, Kanada pozostowo krajym dwujynzyčnym i wjelokulturowym, we kerym na poźůmje federalnym uobowjůnzujům dwje godki uoficjalne: angelsko a francusko (w jejich kanadyjskych uodmjanach). Kanada je państwym upřymysuowjůnym a zaawansowanym techńičńy, uo zrůžńicowanyj gospodarce we znočnym stopńu uzaležńůnyj uod wasnych bůgactw naturalnych a wymjany handlowyj - zwašča ze Stanůma Zjydnočůnymi, s kerymi Kanada pośado trwoue a zuožůne zwjůnzki.




#Article 58: Kaszubsko godka (443 words)


Kašubsko godka (kaš. kaszëbsczi jãzëk) – godka s grupy zachodńosuowjańskij godek suowjańskych, kerym posůguje śe we Polsce koždy dźyń přez 50 tys. Kašubůw. Kašubsko godka je jydnům s godek půmorskych – uo uodrymbnej godce do śe godoć juž we wjeku XIV. Za nojstarše druki kašubske uwažane sům Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Šymůna Krofeya s roku 1586. Užywano uobecńy forma pisano kašubskij godki je ewolucyjům zapropůnowanyj we 1879 roku bez Floriana Ceynowe we wydanyj we 1879 roku we Poznańu kśůnžce Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé. Podšukowoč kašubskigo Friedrich Lorentz wyuodrymbńiu we tyj godce 47 guoskůw, kere terozki śe zapisuje 34 buchštabůma, tajla ś ńich (ch, cz, dz, dż, rz, sz) bez pouůnčeńy dwůch buchštab, podańy na polsko godka.

Zaśyng kašubskigo uode downa bez přerwy śe půmyńšo (uobezdřij: Kašuby).

Do ńydowna panowouo, a postřůd tajli godkoznawcůw we Polsce panuje šyroko rozpowšychńůne překůnańy uo tym, co kašubski stanowi djalykt abo gwara polskij godki.

We roku 2003 dano kašubskij godce třibuchštabowy mjyndzynarodowy kod CSB podug normy ISO 639-2.

Terozki we Polsce istńije kilkadźeśůnt šuli, we kerych bajtle učům śe kašubskigo. Uod 2005 roku istńije možebność zdawańo ś ńigo ygzamina maturalnygo. We kašubskim wydawane sům kśůnžki a cajtůngi, ymitowane sům rygjůnalne průgramy radyjowe a telewizyjne.

Podug ustawy s dńa 6 styčńa 2005 r. uo myńšośćach narodowych a etńičnych a uo rygjůnalnych godkach, do śe užywać před uorganůma gminy, kole godki uřyndowyj, kašubskigo kej půmocńičo godka – pjyršo dokůnoua tygo pouožůno we kryśe bytowskym gmina Parchowo.

We 2005 we ůsmym tomje yncyklopedyje douůnčanyj do Gazety Wyborczyj nolozua śe nastympujůnco treść (tumačeńy na ślůnski): kašubski djalykt, [to] djalykt užywany bez Kašubůw na Půmořu Gdańskim a we wsch. tajli Půmořa Zach.; nojbaři uodrymbny s djalektůw polslij godki (choć śilńy gynet. ś ńim zwjůnzany), uznowany tyž za godka lebo djalykt přejśćowy mjyndzy polskim a wymaruymi godkůma Ranůw, Uobodrytůw a Dřewjan [...]

Hanna Dalewska-Gryń myśli, iže literacko godka uoparto na djalyktach kašubskich do śe uznoć za mikrogodka.

Alfabyt kašubski mo we śe mastympujůnce buchštaby:

We ślůnskij godce s tygo nie wystympujům

Buchštaba u je ńykedy čytano kej postředńo mjyndzy u a i, kej mjymjecke ü.

Na uodwyrtka do ślůnskij godki, guoski cz, sz, ż, dż, rz wymawjo śe baři mjynko, kej [], [], [], [], [] (jak we angelskij godce).

Wyrůžńo śe 4 zespouy djalyktalne kašubskigo, we ramach kerych wystympuje ůngyfer 50 gwar.

Òjcze nasz, jaczi jes w niebie,
niech sã swiãcy Twòje miono,
niech przińdze Twòje królestwò,
niech mdze Twòja wòlô
jakno w niebie tak téż na zemi.
Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô
i òdpùscë nóm naje winë,
jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm.
A nie dopùscë na nas pòkùszeniô,
ale nas zbawi òde złégò. Amen




#Article 59: Skryszůw (134 words)


Skryszůw (pol.: Skrzyszów) – wjeś położůno we połedńowo-zachodńij Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we wodźisławskim kryśe, we gmińy Godůw.

Skryszůw położůny je na połedńu ślůnskigo wojewůdztwa. Leży na Rybńickym płaskowyżu, kery je tajlům ślůnskij wyżyny. We 2008 mjyszkało sam 3429 ludźi. Bez teryn wśi je budůwano autobana A1.

Skryszůw bůł założůny we roku 1286 - 25 lutygo biskup krakowski Poulek s Przemankowa wystawjůł wůjtowi bytůmskimu dokumynta lokacyjne na założyńy podug mjymjeckigo prowa dźedźiny Cressowica (Skryszůw). Wjoska założůno na 30 łanach kmjecych. Wystawjůne we 1301 roku bez kśynća raćiborskigo dokumynta stanowjyły, iże Skryszůw je we kśynstwje raćiborskim, a jigo właśćićel to je rycerz Adam ze Skryszůwa.

We Skryszowje dźoło uod 1932 klub szportowy LKS Gwiazda Skrzyszów, kery mo sekcyjo fusbalowo (terozki gro we klaśe uokryngowej) a uod 1957, sekcyjo tyńisa stołowygo (terozki gro we III lidze).




#Article 60: Rzimskokatolicki kośćůł (121 words)


Kośćoł rzimskokatolicki (katolicki, zachodńi, rzimski, łaćiński) – właśćiwe mjano winno brzmjeć Kośćůł katolicki uobrzůndku łaćińskigo; nojwjynkszo liczebńy tajla Kośćoła katolickigo, kero uopjero liturgije na uobrzůndku łaćińskym (czyli wg Mszołů Rzimskigo) i liturgijach bliskych a pochodnych. Głowům Kośćoła je papjyż (biskup Rzimu) kej gowa Kośćoła Powszychnygo.

Wspůłcześńe mjano Kośćoł rzimskokatolicki ńy uodnośi śe do cołkego Kośćoła katolickigo (choć potoczńy je stosowano i we takym znoczyńu), pjyrwotńy nazywano tak coły Kośćoł katolicki, zaś przedrostek rzimsko- uodnośiu śe ńy do uobrzůndku, nale do jydnośći s biskupym Rzimu.

Podug sůmygo Kośćoua rzimskokatolickigo, jego zołożyćelym je Jezus Chrystus, a powstoł uůn we I wjeku n.e. Inkszům czynsto spotykanům we zdrzůduach datům powstańo Kośćoła rzimskokatolicki je rok 1054 – data rozłamu na Kośćoł Zachodńi i Kośćoł Wschodńi.




#Article 61: Źymja (133 words)


Źymja (łać. Terra) – trzećo we kolejnośći (liczůnc uod Słůńca) a pjůnto co do wjelgośći planeta Ůkłodu Słůnecznygo.

Nołokoło Źymje krůnży jydyn naturalny satelita – Mjeśůnček a prawdopodobńy dwa kśynžyce půłowe (kśynżyce Kordelewskigo) a wjelgo liczba sztucznych satelitůw. Stoło, stabilno uorbita mo tyż planetojida 3753 Cruithne, kero pozostawo we rezůnańśe s uorbitům Źymje beś ńykerych naukowcůw je uważano za drůgi kśynżyc Źymje.

Źymja uformowoła śe ůngyfer 4,5 milijorda rokůw tymu.

Źymja mo wuaśćiwo masa a grawitacyjo do utrzimańo atmosfery, kera chrůńi przed szkodliwym průmjyńowańym ultrafjoletowym, a tyž pole magnetyczne chrůńjůnce przed pochodzůncym ze Słůńca průmjyńowańym korpuskularnym.
Uoddalyńy uod Słůńca je waśćiwe do utrzimańo uodpowjydńij tymperatury. Uważo śe, aże czynńiki te sprzijouy powstańu żyćo na naszyj planeće.
Je nojwjynkszo s planet skalistych we Ůkuodźe Suůnečnym, a tyž kej dotychczas jydynym znůnym mjejscym wystympowańo żyćo.




#Article 62: Państwo (170 words)


Państwo je politycznōm, suwerynnōm, terytorialnōm i ôbligatoryjnōm ôrganizacyjom społeczyństwa. Ôrganizuje i koordynuje robotã wielgich grup społecznych. Państwo mŏ tyż granice terytorialne. Je niyznŏleżne i niypodlygłe.

Prawne kryteria państwowości, przijynte na mocy kōnwyncyji we Mōntevideo ze 1933, ôkryślane sōm nastympujōnco: (artikel 1.) Państwo jako podmiot prawa miyndzynŏrodnygo winno posiadać take elymynty:

Kōnwyncyjŏ była trefym rygiōnalnym a ôgraniczyła sie ino do państw amerykańskich, ale jij prawidła sōm przikwolōne we zwyczajowym prawie miyndzynŏrodnym.

Piyrszym problymym państwowości je uznanie państwa na arynie miyndzynŏrodnyj, czyli stwierdzynie ôd podmiotu prawa miyndzynŏrodnygo faktu istniyniŏ jakigoś państwa i gotowości do respektowaniŏ zwiōnzanych z tym skutkōw prawnych. Przedmiotym uznaniŏ może być: państwo, regyrōnek, insurgynty, strōna, co walczy abo nŏrōd. Uznanie państwa może być udzielōne abo indywidualnie ôd podmiotu prawa miyndzynŏrodnygo (napoczyńcie stosōnkōw dyplōmatycznych abo podpisanie umŏwy bilateralnyj), abo kolektywnie ôd skupiny państw (na podobne, jak we przipŏdku pojedynczygo państwa) abo ôrganizacyje miyndzynŏrodnyj (przijyńcie we poczet czōnkōw). Uznanie państwa winno mieć nŏturã jednoznacznõ i niyodwracalnõ, chociŏż we praktyce trefiŏ sie przipŏdki zawieszyniŏ abo zerwaniŏ stosunkōw dyplōmatycznych abo wyłōnczynie czōnka ôrganizacyje.




#Article 63: Luftbiksa (185 words)


Luftbiksa – popularne uokreślyńy karabinu pneumatycznygo abo pistoletu pneumatycznygo.

Luftbiksy sům używane zarůwno we wyczynowym strzelectwje pneumatycznym (szport uolimpijski), kej i do szpasu, a we krajach, we kerych je to dozwolůne, tyż do polowań na drobno zwjerzina a do uodstrzołu szkodńikůw.

Materjołym pyndnym we luftbiksach je sprynżůny luft abo dwutlynek wůngla. Ze wzglyndu na sposůb sprynżańo luftu luftbiksy idźe potajlować na: tłokowe (luft sprynżany je we můmyńće strzołu bez tłuk napyndzany fedrům metalowům abo tzw. fedrům gazowům), ze wstympnym sprynżańym luftu (ang. PCA - pre-compressed air), we kerych luft sprynżany je przed kożdym strzołym we kůmorze sprynżańo (za půmocům tłoka poruszanygo dźwigńiům), a luftbiksy zasobńikowe (PCP), zaśilane s wjelorazowyj biksy ze sprynżůnym luftym abo s jydnorazowych biksůw s dwutlynkym wůngla.

Luftbiksa strzylo poćiskůma (śrutym) wyrychtowanymi zazwyczej ze stopu ołowju (spotyko śe tyż wyrychtowane ze stopu cynku abo s tworziwa sztucznygo s uosadzůnym we ńim tajlym metalowym).

Kaliber luftbiksůw szportowych to nojczyńśći 4,5 mm (ze wzglyndu na bardźij płasko trajektorja lotu śrutu), a myśliwskych - 5,5 mm a 6,35 mm; kalibrym pośredńim je 5 mm. Ńyliczne modele karabinkůw sům produkowane we kalibrze 9 mm i wjynkšym.




#Article 64: Yntki do wody (102 words)


Yntki do wody – dyscyplina szportowo, kero uobejmuje yntki s trampoliny (wysokość 1 m abo 3 m) a s wjeży (wysokość 5 m, 7,5 m abo 10 m). Sům wykůnywane s mjejsca abo ze rozbjygu, we zoleżnośći uod ustawjyńo zawodńika we můmyńće wybićo a kerůnku uobrotu. Zawodńiki skokajům tak indywidualńy, kej i dwůjkůma (kaj liczy śe tyż synchrůńizacyjo).

Rozrůżńo śe 6 grup yntek wykůnywanych we trzech sztelůngach. Uo wyńiku decyduje uocyna poprownośći yntki bez syńdźůw a wspůłczyńńik jeji trudnośći. Uod 1899 uodbywajům śe we tej kůnkuryncyji mistrzostwa Ojropy, uod 1904 yntki do wody sům dyscyplinům uolimpijskům, uod 1973 rozgrywane sům mistrzostwa śwjata.




#Article 65: Zorian Dołęga-Chodakowski (260 words)


Zorian Dołęga-Chodakowski (prowdźiwe mjano Adam Czarnocki, ur. 4 kwjetńa 1784 we Podhalnej kole Ńyśwježa, zm. we 1825 r.). Etnůgraf, archeolůg i historyk; prekursor badań nad Suowjańščyznům. Badou pozostouośći materjalne a duchowe Suowjańščyzny předchřeśćijańskij. Zachwycůny swymi uodkryćůma etnůgrafičnymi postanowiu chodźić po krajach suowjańskych. Uod tamtyj pory začůn wojować s klasykůma a klerym uo wartość kultury Suowjan. W swojich půglůndach bůu, kej na časy, we kerych žůu, wjelgim radykauem. W liśće do kśyńća Adama Čartoryskigo škryflo: Dwa stany zagubiuy starožytnům narodowość tygo kraju. (...) Prowda historyčno bez wšyjstke wjeki nošygo bytu pokazuje, aže duchowjyństwo podlygue uobcyj gowje, cudzům mowům i naukům řůndzůnc śe zbyt přymožńy, wstřůnsnyuo ńyraz trůnym nojlepšych krůlůw našych i widźalńy usposobjouo nas na prowincyjo papjeskům. Šlachta uopanowano zupeuńy uod duchowjyństwa, wyřekušy śe bez uośym wjekůw swyj mowy, ćůngle přijmowoua uobce zwyčaje, gardźiua narodowośćům, bo ńy chćoua mjeć ńic wspůlnygo s pospůlstwym i lekko dajůnc śe kouysać wšelkym zamařyńům, ńic juž stouygo i uodwječnygo dźiś nům ńy ukazuje. Czarnocki nazywou śebje wyndrowńikym dźikym.

Dźynki jygo badańům udouo śe uobudźić zainteresowańy ludyčnośćům w štuce i kultuře. To dźynki Zorjanowi powstouy tak znůmjynne půmysuy jak Dźady Mickewiča, abo Krůl-Duch Suowackigo. Dźynki Zorjanowi tyž w uostatńim ńymal můmyńće udouo śe zwrůćić uwaga na střympki suowjańskej mitolůgii i pozbjerać je před zaguadům katolickych misjůnaři i šlachty. Historycy uwažajům, aže ńy istńouby nawet ćyń mitolůgii polskej bez Zorjano.

Uostatńo uo Zorjańy piše uobšerńy Maria Janion w Ńysamowitej Suowjańščyźńy ńykej přiwracajůnc pamjyńć uo ńim kej uo šalůnym historyku-etnůgrafje, kery ńypůmjerńy zasuužůu śe do polskej Suowjańskośći.

Wšyjstke hańšrifty Zorjano zawjerajůnce podańo i mity starosuowjańske wćůnž sům ńywydane.




#Article 66: Ślůnzoki (209 words)


Ślůnzoki (śl-mjym. Schläsinger, , , , ) – mjano skupiny ludnośći, kero mjyszko na Ślůnsku.

We tym artiklu uomawjo śe Ślůnzokůw we znoczyńu perzůnůw kere deklarujům narodowość ślůnsko, abo kere zachowujům poczuće pewnyj uodrymbnośći kulturalnyj, godkowyj a etnicznyj, nale deklarujům narodowość polsko, mjymjecko abo czesko. Roz na kedy tyż mjanym Ślůnzokůw uokryślo śe mjyszkańcůw Ślůnska, bez wzglyndu na jejich zwjůnzki s kulturům ślůnskům abo jejich brak.

Podug roztůmajtych szacůnkůw, we Polsce a Czeskij Republice mjyszko uod 800 tyś. do 1 250 tyś. Ślůnzokůw. Je tyż djaspora ślůnsko we Mjymcach, Zjednoczůnych Sztatach, Australiji a inkszych krejach, uo kerej numerze ńy ma wjarygodnych danych.

Ślůnzoki posůgujům śe ślůnskům godkům a ślůnskům mjymjeckům godkům. Ślůnsko godka kero ńykere uznowajům za djalykt polskij abo czeskij godki a Ślůnsko mjymjecko godka kero ńykere uznowajům za djalykt mjymjeckij.

Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2011, ślůnsko nacyjo we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska deklarowało 817 000 perzůnůw, we tym 362 tyś. kej jedźino, 56 tyś. kej pjyrszo ze dwůch, a 391 tyś. kej drugo.
Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2002, narodowość ślůnsko we polskij tajli Ślůnska zadeklarowouo 173 200 uosůb.

Narodowość ślůnsko ńy je prawńy uznowano we Polsce ańi we Czeskij Republice. Polski gerycht uokreślůł Ślůnzokůw kej grupa rygjůnalno zamjeszkujůnco Ślůnsk.




#Article 67: Marlon Brando (293 words)


Marlon Brando (do bliskych 'Bud', ur. 3 kwjetńa 1924 we Omaha, Nebraska, um. 1 lipca 2004 we Los Angeles) – amerikański aktor, znony přede wšyjskym s růl we takych filmach kej Bana zwano požůndańym, Na nabřežach, Dźiki, Uojćec chřestny (prawdopodobńy jeigo nojbaři rozpoznawalno rola), abo Čas Apokalipsy. Wyrežyserowou tyž western Dwa uobliča zymsty, we kerym sům zagrou.

Je uůn uwažany za jydnygo s nojwybitńijšych aktorůw amerikańskych. Brando wypracowou wuosny styl gry aktorskij, uoparty na systymje Stańisuawskigo. Grou guůwne role we dramatach, kůmedyjach i westernach, kaj zwykle wćelou śe we postaće zbůntowanych bohaterůw uo skůmplikowanej psychice. Jygo styl aktorski mjou ajnflus na takych aktorůw kej James Dean, Paul Newman eli Robert De Niro.

Jygo žyće prywatne bůuo buřliwe. Cera popeuńiůua samobůjstwo, syna zawarli we cuchthauźe za morderstwo, a Brando mjou problymy s nouůgym alkoholowym. We bjůgrafiji The Only Contender kero bůua wydano we 1976 roku uotwarće přiznowou śe do Biseksualizmu, škryflajůnc: Jak wjelu chopůw mjoužech dośwjadčyńo hůmoseksualne, i ńy ma mje za to gańba. Uorjyntacyjo Brando jasno zostoua sprecyzowano na portalu NNDB.

Je laureatym wjelu prestižowych nagrůd, m.in. dwůch Uoscarůw (poza tym zdobůu ješče šeść nůminacyji) – za Uojca chřestnygo i Na nabřežach.

We 1973 roku uodmůwiyu přijyńćo Uoscara za Uojca chřestnygo, coby zaprotestować přećiwko dyskryminacyji Indianerůw i jejich zcygańůnymu předstawjańu we westernach, a tyž we geśće poparćo do Indjanerůw ze Ruchu Indianerůw Amerikańskych kere uokupowali Wounded Knee we rezerwaće Pine Ridge. Mjast ńygo na scyna wylazua modo Indjanerka Sacheen Littlefeather (Maria Cruz), kero we jygo imjyńu uodgodoua přijyńćo nagrody a wyjaśńiua tygo powody (Brando wspjerou potym m.in. přiwůdce uokupacyji Dennisa Banksa).

Krům nagrůd prestižowych mo tyž na swoim kůńće Zuoto Malina za rola we filmie Wyspa doktora Moreau a dwje nůminacyje – za Wzůr i Kolůmba uodkrywce.

Nojwažńijše filmy s filmografii Marlona Brando:




#Article 68: Czasowo strefa (196 words)


Czasowo strefa – wytyczůny wjyrch powjyrzchńi Źymje uo szerokośći 15° dugośći geograficznyj, kery rozćůngo śe połedńikowo mjyndzy bjygůnůma, we kerym urzyndowo uobowjůnzuje jednoki czas (czas strefowy). Je uůn słůnecznym czasym strzedńim postrzedńygo połedńika tej strefy, kery růżńi śe uo cołkowito liczba godźin uod uńiwersalnygo czasu.

Wszyjske půnkty położůne na tym samym połedńiku majům tyn sům lokalny czas (mjejscowy). Kożdo zmjana dugośći geograficznyj powoduje zmjana lokalnygo czasu - we uokreśe, kej ludźe zaczyńi przekludzać śe coroz czyńśći a gibći, stowało śe to fest ńywygodne. Cołko Źymja potajlowano na 24 strefy czasowe. Uńiwersalny czas a czasowe strefy zostoły zapropůnowane we 1878 roku uod kanadyjskigo wynalazce Sandforda Fleminga, zaś wkludzůno je we 1884 roku.

Strefy czasowe we ńyzmjyńůnym ksztołće uobowjůnzujům na morzach a uoceanach. Na lůndach jejich ksztołt zostoł zmodyfikowany tak, coby małe a strzredńe państwa znodły śe we uobrymbje jednyj czasowyj strefy, czyli uobowjůnzywoł we ńich jedyn czas. Wjynksze państwa, take kej Zjednoczůne Sztaty, Kanada, Brazylijo, Rusyjo abo Australijo, znojdujům śe we kilku czasowych strefach. Nojwjynkszym krajym na śwjeće, we kerym na cołkim terytorjům uobowjůnzuje ta sama czasowo strefa sům Chiny i to půmimo, aże růżńice we suůnecznym czaśe mjyndzy wschodńimi i zachodńimi prowincyjůma wynoszům przez 3 godźiny.




#Article 69: Sztrům (113 words)


Sztrům – kożdy uporzůndkowany (skerowany) ruch sztrůmowych ładůnkůw. Ruch tyn zauobycz je powodowany uobecnośćům sztrůmowygo pola (růżńicy potyncjołůw).

Wjelgośćům uopisujůncům sztrům je natynżyńy sztrůmu I, kere defińuje śe kej pochodna ładůnku sztrůmowygo q, kery przepływo bez poprzeczny przekrůj przewodńika, po czaśe t przepływu tygo ładůnku:

Jednostkům natynżyńo sztrůmu we ukłodźe SI je amper [A].

Natynżyńy sztrůmu I idźe wyraźić tyż bez liczba ładůnkůw przepływajůncych bez powjerzchńa S, majůncych gibkość v

kaj: n - kůncyntracyjo nośńikůw sztrůmu wyrażůno bez jejich liczba na jydnostka uobjyntośći (poruszajůncych śe we ta sama strůna), q - ładůnek kożdygo s nośńikůw, v - składowe gibkośći nośńikůw we kerůnku prostopadłym do powjerzchńi S, bez kerům płyńy sztrům uo natynżyńu I.




#Article 70: Rzyka (186 words)


Rzyka – naturalny, wjyrchńi wodny ćek, co uůn płyńe we wyżłobjůnyj bez rzyczno erozyjo krzikopje a uokresowo zalewo rzyczno dolina. Ćek tyn muśi mjeć uokreślůno dugość albo wjyrch dorzyczo - ćeki půńiży umołwjůnygo kreju (roztomajće, znoleżńy na państwo, we Polsce dorzycze uo wjyrchu ńy myńi kej 100 km²) uznowo śe za potoki abo strůmjyńy.

Rzyka może zoczynać śe uod zdrzůdła abo powstować bez połůnczyńy poru potokůw eli tyż wypływać ze jeźora.

Stało rzyka mo ujśće do inkszej rzyki, jeźora abo morzo. Rzyki, co uůne uchodzům do wodnygo grůmadńika mjanuje śe znamjynnymi rzykůma, inksze to jejich dopływy. Znamjynno rzyka do kupy ze dopływůma tworzi rzyczn systyma.

Bjyg rzyki mo nojczyńśći trzi wożne tajle: wjyrchńi, strzodkowy a dolny. Ujśće rzyki może być trichterowate (estuaryjům) abo szyroke (delta). Inakszy je u czasowych rzykůw, kere ujśćo ńy majům, a ajnfach krok we krok śe zatrocajům, wśůnkajůnc we grůnt.

Rzyki majům znoczyńy lo gospodarki, sům wykorzistowane jako zdrzůdła pijalnyj wody a do transportu. Sům tyż naturalnym śedliskym roztomajtych gatůnkůw źelinůw a gadźiny.

Nojwjynksze rzyki na śwjeće to: Amazůnka (ze Ukajali), Ńil, Jangcy, Missisipi - Missouri, Huang He a Uob (ze Irtyszym).




#Article 71: Wodźůnka (128 words)


Wodźůnka (pol. wodzionka) – rygjůnalno zupa ślůnsko, inakszy mjanowano brołtzupa. Jeji bazům je wrawo woda, kerům zalywo śe pozostałe, fest ajnfachowe skłodńiki.

Rychtowano bez zaloći czyrstwygo chlyba (2-3 dńowygo) rosołym abo wodům s wyrflym bulijůnowům, a ńyskorzi dodańy kneblochu (drobno pośekanygo a posztampfowanygo s solům). Dodowo śe tyż tuste abo masło a maga. Wodźůnka je tyż roz za kedy jedzůno ze bratkartoflůma.

Wodźůnka wykůnywano do zgody ze 'tradycyjnům recepturům', mo we śe szpek pokroty we kostka, skwyrczůny na patelńi, tak coby powstoły szpyrki. Knebloch sztampfuje śe ze solům, a czyrstwy chlyb kreje i dokłodo knebloch, zalywo śe wszyjstko szpyrkůma s tustym, a ńyskorzi wrawům wodům.

W Mjymcach znůmo je jako Wassersuppe (Wasser - woda i Suppe - zupa), nale ńy je to zupa uo gynau tyj samyj recepturze.




#Article 72: Safůna (123 words)


Safůna, Safo, Sapfo (gr. , uac. Sappho) – nojsuawńiyjšo půytka starožytny Grecyje s přeuůma VII a VI wjeka p.n.Kry., znoċno předstowićelka půyzyje liryčny (liryka eolsko).

Pochodźiůua s Mitelany na wyspje Lesbos. Bůua cerům Skamadrymanosa i Kleuis. Mjarkuje śe, iže pochodźiůua s  arystokratyčny familije. Wydaua śe za zabranygo handlyřa. W čaśe breweryjůw na wyspje muśaua s ńyj uchodzować. Schrůńůua śe na Sycylyji, ńyskoři wroco nazod na Lesbos. Wedle powiarki uobmjyuowaua śe ńyščyńśliwjy we Faůńy i hopnůua ze skouy na wyspje Leukada.

Twůrčość (zawarto bez njům we 9 kśyngach) zachowaua śe we fragmyntach:

Safůna wkludźyua wuosno mjara wjeršowo (strofa saficko). Bůua inspiracyjům lo Katullusa, kery jedyn jeji wjerš přetuplikowou na uaćina, a na wjela zbjyrou szprymy. Do twůrčośćy Safůny nawjůnzywauo wjela půytůw starožytńich i teroźńich:




#Article 73: Mjycław (100 words)


Mjycław (Masław, Mojsław) (rodz. ? - um. 1047) – możnowładca mazowjecki, cześńik Mjyszka II. We uokreśe połůnczůnygo s pogańskům reakcyjům ludowygo powstańo po umarću Mjyszka II uobjůł władza na Mazowszu uogłaszajůnc śe kśyńćym, a Mazowsze ńyzależnym krejym. Skuli zamjyszek Kaźimjyrz Uodnowićel zmuszůny bůł uchodźić s kraju a szukać schrůńyńo we Madźarach. Kej powrůćů, Mjycław przećiwstawił śe zbrojńy nowymu kśyńću, sprzimjyrzajůnc śe s Půmorzanůma a Jaćwingůma. Zginůł we 1047 we walce ze zjydnoczůnymi wojskůma Kaźimjyrza Uodnowićela a kśyńća kijowskigo Jarosuawa Můndrygo.

Podug hipotezy Stanisława Rosponda, Masław je skrůcůnům formům ńyzachowanygo we pjyrwotnym brzmjyńu mjana Jimasław, kery wtůrńy utrzimoł śe kej Jimisław




#Article 74: Górnik Zabrze (119 words)


Górnik Zabrze (ślůnske tumaczeńy: Grubjorz Zobrze) – polski fusbalowy klub ze Zobrzo. Powstoł 14 grudnia 1948 roku a swoje szpile gro na stadjůńe przi ulicy Roosevelta 81 na szpilplacu mjana Ernesta Pohla ftory jest terozki modernizowany a docelowo wleźe na ńygo 31871 ludźiůw. Zdobůł 14 majstrůw Polski a 6 razy dostoł jij puhar. We latach 1978, 2009 a 2016 klub spadoł s Ekstraklasy, nale pů roku wrocoł do elity.

Farby klubu sům bjoło-modro-czyrwjůne.

Na stan 6 czyrwca 2017 trynerym Górnika je Marcin Brosz, a prezesym Bartosz Sarnowski.

Kibice klubu majům mjano Żabole, a zorta ultras ma mjano Torcida. Kibice majům sztamy s GKS Katowice, ROW Rybnik, Wisłoka Dębica a Hajduk Split

Majster Polski:

Puhar Polski:

Puhar Ligi:

Superpuchar Polski:




#Article 75: Trzi karty (100 words)


Trzi karty (tyż trzi kůbki abo trzi zdrzadouka) – rodzaj uoszydzańo, kere mo pozory gry hazardowyj. Uodbywo śe na bazarach, roz za kedy tyż we mjejscach ńyprzeznaczůnych do handlu, n.p. we mjejscowośćach wypoczynkowych. Nojczyńśći uoszydzorz s kilkůma wspůlńikůma finguje gra, we kerej je uogrywany bez wspůlńikůw do můmyntu, kej na gra zdecydujům śe przipadkowe uosoby. Poczůnkowo i uůne wygrywajům, dopůki ńy zacznům stawjać wjynkszych kwot. Uoszydzańo polygo na tym, aże prowadzůncy gra ukrywo zwyćynsko karta abo kulka - we duůńi abo rynkowje, a po uobstawjyńu bez grajůncygo dowolnygo kubka abo karty podrzuco jům nazod na mjejsce, kerygo grajůncy ńy uobstawiu.




#Article 76: Ńyprawo Biblijo (331 words)


Ńyprawo Biblijo (Biblijo cudzołożńikůw, Biblijo grzeszńikůw, Biblijo Ńygodźiwo, Zło Biblijo; ang. The Wicked Bible, rzodźi: Adulterous Bible abo Sinner's Bible) – przijyne uokryślyńy Biblije wydanyj we angelskij godce we 1631 roku uod Roberta Barkera a Martina Lucasa, krůlewskich durkmajstrůw s Lůndynu, kero mjoło być reprintym tzw. Biblije Krůla Jakuba. Uokryślyńy wywodźi śe ze feleru zecerskigo – we tekśće dźyśyńću przikazań uopuszczůno słowo ńy we przikazańu Ńy cudzołůż. Kiwńyńće uostało rozpowszychńůne we wjelgij ilośći egzymplarzůw, stůnd uokryślyńy. Autory reprinta uostały rok ńyskorzi posztrofowane grziwnům wysokům na 300 fůntůw a uodebrano jejim licyncyje na druk. To wydańy Biblije zšokowouo ůwčesnygo krůla Ynglandu a Škocyje Karola I (kery štalowou pod tyn čas tyśůnc kopji Biblije, ńy wjydzůnc uo chachńyńću) a biskupa Canterbury. Tyn drůgi pedźou wtenčos:

S byflu krůla, zeceři a wydawcy uostoli wezwańi před Star Chamber (ůwčesny gerycht). Pů dokuadnyj analiźe wšyjskych wydařyń dowjydźůno winy uoskaržůnych. Zasůndzůno štrofa bůua růwnowartośćům ůwčesnyj pynsyje mjeśynčnyj abo gospodarstwa uo powjyřchńi 120 ha.

Wjynkšość kopji Ńyprawyj Biblije uostoua uod rozu anulowano a wycofano s užywańo, do dźiśej uostouo śe ino 11 ygzymplaři, s čygo jydyn znojduje śe we Uoddźale Kśůnžki Řodkij New York Public Library a prowje ńigdy ńy je udostympńany, a inkšy do śe zobočyć we Muzeům Biblije we Branson, Missouri (USA).

(…)
Honour thy father and thy mother, that thy dayes may bee long vpon the land which the LORD thy God giueth thee.

(...) Čćij uojca swygo a matka swoja, kej ći kozou PAN, Bůg twůj, cobyś dugo žůu a coby ći śe dobře dařiuo na źymji, kero dowo ći Pan, Bůg twůj.

Krům uobuřyńo ůwčesnygo Kośćoua, sprawa wydańo Ńyprawej Biblije dočekouo śe kůmyntaři postřůd historykůw. Zapis zdařyńo zachowou śe s notatki spořůndzůnyj bez jydnygo ś ńich: 

Do śe widźeć lekuśki uoddźwjynk Ńyprawyj Biblije na wspůučesnych ludźi. Ńyřodko užywano je kej bajšpil čygo abstrakcyjnygo, lebo uobrazuje zgoršyńy ludźi (eli přestřygańy řekůmygo přikazańo). We literatuře do śe nolyźć ańi echa Ńyprawyj Biblije:

Wspůučeśńy do śe ańi trefić ludźi, keři uwažajům Ńyprawo Biblijo jako dźeuo šatana.




#Article 77: Leonardo da Vinci (263 words)


Leonardo da Vinci po prowdźe  (ur. 15 kwjetńa 1452 r. we Vinci we Italiji, um. 2 moja 1519 r. we Clos Lucé we Francyji) – italski, rynesansowy malyrz, baumajster, filozof, muzykant, dichter, uodkrywca, matymatyk, anatům, geolog.

Rodźił śe a wychowoł kole mjasta Vinci, kej ńyślůbny syn notarjusza kyjza Pjera da Vinci a chopki, Cateriny. We wspůłczesnym pojmowańu ńy mjoł nazwiska, człůn da Vinci uoznoczo ze mjasta Vińći. Jigo cołke nazwisko, nadane mu przi narodźinach, to Leonardo di ser Piero da Vinci, co uoznoczo Leonardo, syn sera Piera s mjasta Vińći.

Leonardo ńyroz bůł uopisywany kej archetyp czowjeka rynesansu, kerygo ćekawośći dorůwnywoła ino śůła jigo pomysłůw. Szyroko uważo śe uůnygo kej jydnygo ze nojsrogszych malyrzy a prawdopodobńy nojbarzij uobdarzůnům wszychstrůnnům grafikům uosobům we gyszichće.

To właśńy grafika przisporzůła Leůnardowi nojsrogszyj popularnośći. Dwje ze jigo prac, Mona Lisa i Uostatńo Wjeczyrza, majům przodńy mjejsca na listach nojznůńszych, nojczyńśći imitowanych i wspůminanych portretůw i dźeł malarstwa. Růwńy sroge znoczyńy we gyszichće kůnsztu mo szkic Leůnarda Czowjek witruwjański. Do czasůw teroźńich przetrwoło nojprawdopodobńij 15 jigo uobrozůw.

Kej inżyńyr, Leůnardo tworzůł projekty wyprzedzajůnce jigo czas, uobsztalowujůnc kůncepcyjo helikoptera, pancerwagyna, wykorzistańo podstaw tektůńiki plat, podwůjnygo kaduba szifu a wjela inkszych inkszowacyji. Wzglyndńy moła licza jygo půmysłůw uostoła wćelůno we żywobyće za jigo czasůw.

Da Vinci robjůł na nojsrogszych dworach Ojropy, m.in. do rodu Sforzůw a Medyceuszy. Doprowadźił do znocznygo wzrostu poźůmu wjydzy uo anatůmiji, Lůndowym budowńictwje a hydrodynamice. Zaznaczůł swojo uobecność tyż we dźedźińy architektury, rzeźby, filozofiji a pisorstwa, nale te zajyńća uodgrywoły myńijszo rola we jigo żywobyću. Do dźiśoj przetrwoło 7000 zajtůw jigo notatkůw ze rysůnkůma a szkicůma.




#Article 78: Lůndůn (263 words)


Lůndůn (ang.: London) – mjasto we pouedńowo-wschodńij tajli Wjelgij Brytańije, stolica tygo państwa, a tyž stolica Ynglandu. Pouožůny nad Tamizům, je drůgim nojwjynkšym mjastym Ojropy (pů Moskwje, před Paryžym), je tyž jydnym s wjynkšych mjast śwjata zarůwno we skali samygo mjasta kej i aglůmeracyje. Ličba mjyškańcůw Lůndůnu (w grańicach tzw. Wjelgigo Lůndůnu) wynośi kole 8,2 miljůna (2006) na placu 1607 km²; couko zaś aglůmeracyjo lůndyńsko, uůnčńy ze wšyjskimi přilyguymi mjastůma (uod Tůnbridge na pouedńowym wschodźe po Windsor na půunocnym zachodźe) ličy ůngyfer 20 miljůnůw ludźi (uobšar tzw. mygalopolis). Ůngyfer 20% mješkańcůw pochodźi s Azyji, Afriki i Karajibůw.

Teroźni Lůndůn je nojwjynkšym cyntrům finansowym śwjata (uod roku 2006 před Nowym Jorkym). Třidźeśći procynt śwjatowygo uobrotu walutami, štyrdźeśći procynt śwjatowygo uobrotu Ojrobůndow itd. W Lůndyńe usytuowanych je kilkaset bankůw, nojwjynkšo geuda we Ojropje (třećo na śwjeće), lične towařistwa ubezpječyńowe i inwestycyjne. Lůndůn je tyž uogrůmnym uostřodkym medjalnym. Mjasto poune zabytkůw a muzeůw přićůngo ročńy ůngyfer 30 miljůnůw turystůw. Je tyž nojwjynkšym mjyndzynarodowym wynzuem kůmůńikacyje lotńičyj (lotńisko Heathrow a lotńisko Gatwick přijyuy we 2003 roku přez 110 miljůnůw pasažerůw; Heathrow (kere je nojwjynkšym lotńiskym mjyndzynarodowym pod wzglyndym ličby pasažerůw) ůngyfer 65 miljůnůw, Gatwick ůngyfer 30 miljůnůw, lotńisko Stansted ůngyfer 19 miljůnůw i Lutůn ůngyfer 3 miljůnůw itd.).

Admińistracyjńy Wjelgi Lůndůn (Greater London) je podźelůny na 32 dźelńice (Boroughs) a autůnůmične City: s tygo 12 a City of London twořům Inner London (Wewnyntřny abo Cyntralny Lůndůn), a pozostoue - Outer London.

Nojwažńijše (tyž ze wzglyndůw historyčnych) dźelńice to City of London i City of Westminster pouožůne na půunocnym břygu Tamizy, a Southwark i Lambeth na pouedńowym břygu.




#Article 79: Zjednoczůne Sztaty (202 words)


Zjednoczůne Sztaty, Zjednoczůne Sztaty Ameriki (ang.: United States, United States of America, we abrewjacyji: US, USA) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Americe. Grańica mo s Kanadům na půłnocy a Meksykym na połedńu; uod wschodu grańica kraju stanowi Atlantycki Uocean, uod půłnocnygo wschodu Arktyczny Uocean, a uod zachodu Pokojny Uocean. Je to trzeće państwo śwjata jeli chodźi uo terytoryjům (po Rusyji a Kanadźe), a tyż trzeće we wjelośći ludźi (po Chinach a Indyjach).

Zjednoczůne Sztaty powstały pod kůńec XVIII stolećo, Deklaracyjo Samostanowjyńo uogłoszůno we 1776 roku. Na poczůntku mode państwo toczůło wojny, wpjyrw ze Ynglandym, do kerygo zawczasu uosobne sztaty noleżały jako kolůńije, ńyskorzi we rokach 1861-1865 bůła secesyjno wojna, mjyndzy půłnocnymi sztatůma, kere bůły za zńyśyńym ńywolńictwa, a połedńowymi, kere chćały je utrzimać, a tyż we tym samym XIX stoleću ze Meksykym.

Terozki Zjednoczůne Sztaty sům nojwjynkszům ekůnůmicznům a armijnům potyngům śwjata. We zagrańicznyj polityce uod wrześńa 2001, po terrorystycznych zamachach na World Trade Center a Pentagůn, kůncyntrujům śe na wojńe s terroryzmym.

Admińistracyjńy sům potajlowane na 50 sztatůw a dystrykt Kolůmbijo, s czygo 2 sztaty - Alaska a Hawaje - leżům poza zasadńiczym uobszarym kůntynyntalnyj tajli USA - Alaska na půłnoc uod ńygo a Hawaje furt na zachůd, na Pokojnym Uoceańe.




#Article 80: Czesko Republika (178 words)


 Czesko Republika (czes.:Česká republika, Česko; ČR) – państwo we Postrzodkowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Uod 1918 do 1939 a uod 1945 do 1993 bůło tajlům Czechosłowacyje. Uode 2004 roku Czesko Republika je we Ojropejskij Uńiji.

Teroźno Czesko Republika skłodo śe ze trzech gyszichtowych regijůnůw, kerymi sům Czechy (czes. Čechy), Morawa (czes. Morava) a Ślůnsk (czes. Slezsko). We 1920 przikuplowali do Czechosłowacyje małe kraje Dolnyj Austryje a sům uůne bestůż tyż we teroźnyj Czeskij Republice. Godłym państwowym Republiki je Czeski Lew a dwa uorły - ślůnski a morawski. Stolicům państwa je Praga.

Nojwjynkszo gůra Czeskij Republiki je Śńyżka we Sudetach.

Czesko Republika je we ńykerych państwach felerńy mjanowano Czechůma, choćoż Czechy to je ino jedyn s regijůnůw CZR a ńyma to mjano uode państwa. Mjyszkańcy Czeskij Republiki fest růżńicujům mjano Czechy uod Czeskij Republiki a nojbarzi godajům cołkym mjanym: Česká republika (U nás, v České republice abo krůcyj U nás, v Republice).

Co by bůło jeszcze krůcyj průmujům uůńi we swojij godce nowe mjano państwa Česko (analogiczńy jako Polsko, Slovensko, Německo atp.), nale ńyma to powszechńy we stosowańu.




#Article 81: Mjymcy (148 words)


Mjymcy (mjym.: Deutschland abo Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo we strzodkowyj Ojropje, noleży do Ojropejskij Uńiji a NATO. Mo dostymp do Bałtyckigo Morza a Půłnocnygo morza. Mo nojwjynkszo liczba ludźi we cołkij Ojropejskij Uńiji - przez 82 miljůny. Ńymcy sům państwem federalnym a skłodajům śe ze zwjůnzkowych krejůw. Stolica majům we Berlińe.

Po II wojńe śwjatowyj wschodńo tajla Mjymcůw prziłůnczůno do Polski a SSSR, a pozostołe terytorjům potajlowano mjyndzy zachodńich alijůntůw (trzi uokupacyjne strefy) a SSSR (jednoł uokupacyjno strefa). Stolica, Berlin, tyż podźelůno na sztyry zony. Ńyskorzi ze trzuch zachodńich zonůw utworzůno państwo uo mjańy Republika Federalno Mjymjcůw, a ńyskorzi  ze zony radźeckij Mjymjecko Dymokratyczno Republika, ze stolicům we wschodńij tajli Berlina. Berlin Zachodńi mjoł uodrymbny status.

Zjydnoczyńy Mjymcůw nastůmpiło we 1990 bez prziłůnczyńy MRD do RFM. Stolica RFM przećepano potym s Bonn do Berlina.

Mjymcy śe skłodajům ze 16 zwjůnzkowych krejůw, kere sům pokazůne na tej karće:




#Article 82: Wielgŏ Brytanijŏ (181 words)


Wielgŏ Brytanijŏ, Zjednoczōne Krōlestwo Wielgij Brytanije a Pōłnocnyj Irlandyje (The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Britain, UK) – unitarne wyspiarske państwo położōne we Zachodnij Ojropie. W skłŏd Wielgij Brytanije włażōm: Yngland, Walijŏ i Szkocyjŏ położōne na wyspie Wielgŏ Brytanijŏ, Pōłnocnŏ Irlandyjŏ leżōncŏ we pōłnocnyj tajli wyspy Irlandyjŏ. Guernsey, Jersey a Wyspa Man, posiadajōm ôdrymbny status depyndyncyje brytyjskij Korōny. Zależnymi teritoryjōma ôd Wielgij Brytanije sōm: Gibraltar, Anguilla, Bermudy, Brytyjske Dziewicze Wyspy, Falklandy, Georgia Połedniowŏ a Sandwich Połedniowy, Kajmany, Mōntserrat, Turks i Caicos, Św. Helyna, Brytyjske Teritoryjum Indyjskigo Ôceanu a Pitcairn.

Wielgŏ Brytanijŏ je tyż człōnkym-zŏłożycielym Spōlnoty Nŏrodōw zrzeszajōncyj bōłe kolōnije, dōminija i inksze brytyjske posiadości, włazi tyż we skłŏd G8. Przinŏleży ku Radzie Bezpieczyństwa ÔNZ, we keryj mŏ recht veta.
Wielgŏ Brytanijŏ to jedno z głōwnych mocarstwōw ôbecnych czasōw. Jeji zbrojne siyły stacjōnujōm we 80 krejach świata (nŏjsrogsze stałe garnizōny sōm w Niymczech, na Cyprze, na Falklandach, na Gibraltarze a w Kanadzie). Zjednoczōne Krōlestwo mŏ tyż ōngyfer 200 atōmowych głowicōw. Krej tyn bōł tyż zaliczany ku nŏjbarzi ańflusowym we Ojropejskij Unije, podwjela ś ńij ńy wyloz 1 lutygo 2020.




#Article 83: Tank (116 words)


Czoug (abo tank) – gůńśyńicowy wůz bojowy, przeznaczůny do walki s śiłůma przećiwńika na krůtkych i średńich dystansach za půmocům prowadzyńo uogńo na wprost. Ćynżki pancyrz i dużo mobilność zapewńajům czougům przetrwańy na polu bitwy, a napynd gůńśyńicowy pozwalo na przymjeszczańy śe s dużům pryndkośćům we trudnym teryńy. Czoug je zasadńiczym środkym prowadzyńo walki lůndowyj, zwaszcza natarća.

Wjynkszość wspůuczesnych czougůw je uzbrojůnych we pojydynczo armata czougowo, ůmjeszczůno we uobrotowyj wjeży a we jydyn abo wjyncyj karabinůw maszynowych. Korpus czougu wykůnany je s pancernych puyt uo zrůżńicowanyj grubośći. Pjyrsze czougi ńy pośadouy wjeży, a jejich uzbrojyńy artyleryjske bůuo ůmjeszczůne we spůnsůnach, pjyrszym czougym uo klasycznyj i używanyj uobecńy kůnstrukcyji (obrotowo wjeża na kadubje) bůu francuski Renault FT-17.




#Article 84: Roman Zmorski (156 words)


Roman Zmorski ur. 1822 we Waršawje - zm. 1867 we Dreźńy) – polski poeta i tuůmač.

Bůu synym uřyndńika, edukacyjo rozpočynou we Bjouej Podlaskij, a ukůńčůu we Waršawje. Noležou do tzw. Cyganerii Waršawskij. Wspůupracowou s Edwardem Dembowskym. Aktywńy dźouou we kůnspiracyji. S kiž tygo zostou relygowany s waršawskigo gimnazjům. W zwjůnzku s dźoualnośćům kůnspiracyjnům čynsto zmjyńou mjejsce pobytu. Wuadze pruske wydouy za Zmorskym list gůńčy. Znalazu wůwčas schrůńyńy we Lewkowje kouo Uostrowa Wjelgopolskigo, u Wojciecha Lipskiego.

Podčas pobytu we Wjelgopolsce zafascynowou śe ideůma panslawizmu. Publikowou poezyje we poznańskym Tygodńiku Literackym. Podejmowou we celach etnůgrafičnych wyprawy na Půmoře i Ślůnsk. W 1845 zawar potajymńy ślub s Teklům Parčewskům we Uośeku kouo Skalmjeřic, kaj wůončas śe ukrywou. Bůu tyž tuůmačym literatury serbskij. Wydou zbjůr přetůmačůnych s tyj godki pjeśńi. Badou lygyndy suowjańske. Je autorym wjerša-wrůžby uo powroće suowjańskigo prawa i mowy na suowjańskům gůrym - Ślynžym, powstou uůn kej wpis do kśygi pamiůntkowyj schrůńiska, uobecńy nošůncygo jygo mjano.




#Article 85: Zeami Motokiyo (116 words)


Zeami Motokiyo, jap. 世阿弥 (1363 - 1443), znony tyż kej Kanze Motakyo to bůł japůński aktor a pisorz uod szpili tyjatralnych. Napisoł menga s nojważńijszych szpili we japůńskym tyjatrze.

Chowoł go uojćec, tyż aktor, Kanami. Cuzamyn uoba uodymknyli tyjater Noh, kery potym zaczůn wystawjać szpile do Ashikagi Yoshimitsu, szůgůna Japůńje. Kej Zeami zastůmpił uojca cołkym, uopracowoł włosny styl, kery dziśej znomy kej Nah - miszůng pantůńimy a gimnastyki słownyj.

Kole 50 szpili tyjatralnych je jymu przipisywane, m.in. Izutsu, Hagoromo (Mantel z pjůr), Koi no omoni (Ładunek kochańo) a Takasago. Napisoł łůn tyż podryncznik lo aktorůw Fūshi kaden (風姿花伝) znony tyż kej Kadensho (花伝書).

To łůn je uwożany za chopa kery s Noh zrobił poważno forma tyjatralno.




#Article 86: Kurůw (puławski krys) (170 words)


Kurůw (pol.: Kurów) to je wjeś gminno we Polsce, śedźiba gminy Kurůw, pouožono we powjeće půuawskim, we wojewůdztwje lubylskim. Kurůw ležy nad řykům uo mjańe Kurůwka a na pograniču ze Růwńinom Lubartowskum a s Puaskowyžem Nouynčowskim.

Bez Kurůw přebjego ojropejsko trasa E372 i dwje drůgi krajowe (12, 17). Za pora lot bez půunoc Kurowa mo přebjegać trasa ekspresowo S12 i S17.

Pjyršo wzmjanka o Kurowie je ze 1185 roku. Bez lata 1442-1870 Kurůw mjou prawa mjejske, kere utraćiu bez tůž, co tutejšo ludność půmagoua we Powstańu styčńowym.

We Kurowje śe urodźiu Wojciech Jaruzelski, downy prezydent Polski.

Cyntrům to je taki dystrykt Kurowa, we kerym je wjynkšość ulic.

Kolonia Jůsefůw to je přiśůuek we souectwje Kurůw, we gmińe Kurůw, we powjeće půuawskim, we wojewůdztwie lubylskim.

Půunocny krańec uod kůńca XX wjeku administracyjńy noležy do Kurowa a je ulicům Fabryčnům, pouedńowy fragmynt je přiśůukem.

Pozostauo tajla to je půunocno tajla ulicy Groničnyj, půunocno tajla ulicy Guowackigo, zachodńo tajla ulicy Půuaskij a ulicy Warszawskij, ulica Blich a Nadřyčno.

 Ličba ludźi na dźeń 31.12.2007: 




#Article 87: Nicolaus Copernicus (110 words)


Nicolaus Copernicus Torinenis (ur. 19 lutygo 1473 we Torůńu, zm. 24 moja 1543 we Frůmborku) – polski. astrůnům, matymatyk, prawńik, ekůnůmista, stratyg, dochtůr, poeta, astrolůg, tumocz, kanclerz kapitůły warmińskij uod 1511, kanůńik warmiński, scholastyk wrocławski, duchowny katolicki.

Jygo nojważńijszym dźołym je De revolutionibus uorbium coelestium – Uo uobrotach sfer ńybjeskych (pracowoł nad ńim we lotach 1515–1530, nale ukozoło śe dźepjyro we 1543 roku we Norymberdze naszkryflane we uaćińskij godce), we kerym uopisoł heljocyntryczno wizyjo wszychśwjota we mańyra wystarczajůnco szczygůłowy, by můgła stać śe naukowo użyteczno. Uogoszůno bez ńygo teoryjo heljocyntryzmu bůła nojważńijszům rewolucyjůom naukowům we dźejach ludzkośći uod czasůw starożytnych, mjanowanům ńykedy przewrotym koperńikańskym (uod polskigo spolszczyńo nazwiska na Kopernik).




#Article 88: Paryż (152 words)


Paryž (fr.: Paris) – stolica a nojwjynkšo aglůmeracyjo Francyje, pouožůno we cyntrům Basynu Paryskigo, nad Sekwanům (La Seine). Mjasto stanowi cyntrům polityčne, ekůnůmične a kulturalne kraju, jydno s 10 nojwjynkšych we Ojropje. Znojdujům śe sam lične zabytki a atrakcje turystyčne, co powoduje, aže Paryž je co roku uodwjydzany bez wjela miljůnůw turystůw.

W grańicach admińistracyjnych Paryža zamješkuje přez 2 mln uosůb (podug spisu ludnośći s 2005 bůuo to 2 153 600), nale we coukym zespole mjejskym juž přez 12 mln (w 2007 paryskům přestřyń aglůmeracyji zamješkiwouo 12 067 000 uosůb). Paryž stanowi tym samym drůgo co do wjelgośći pod wzglyndym ličby ludnośći aglůmeracyjo we Uńji Ojropejskij, po Lůndyńy.

Paryž, kery je uosobnym departamyntym uo nůmeře 75, je jydnočeśńy stolicům rygjůnu admińistracyjnygo Île-de-France.

Mjasto mo ukuod kůncyntryčny s rozchodzůncymi śe gwjaźdźiśće bulwarůma. Jygo uoś stanowi wćynto dolina Sekwany, kera dźeli Paryž na dwje tajle: prawobřežno (půunocno) Rive Droite a lewobřežno (pouedńowo) Rive Gauche.




#Article 89: Warszawa (117 words)


Warszawa (pol.: Warszawa) – nojwjynksze mjasto Polski, głowne mjasto uůnyj a mazowjeckigo wojewůdztwa, rozlygowane we postrzodkowo-wschodńij Polsce, nad Wisłům. Warszawa je znamjynnym ojropejskym naukowym, kulturalnym, politycznym a gospodarczym postrzodkym. Majům we ńi plac śedźiby parlamyntu (Sejmu a Synatu), Prezydynta RP, Rady Mińistrůw a inkszyj cyntralnyj władze, a tyż dyplůmatyczne placůwki - ambasady.

Wjelgi wynzeł cestowy a banowy a nojwjynkszy we Polsce lotńiczo hawyna Warszawa-Uokyńće.

Warszawa terozki tajluje śe admińistracyjńe na 18 dźelńic, jeji tajla na prawym brzygu Wisły mjanuje śe Praga.

Pjyrszo spůminka uo Waršawje můmy we zdrzuduach ze 1289 roku. We 1413 uostowo stolicům Kśynstwa Mazowjeckigo. 1596-1609 przyńyśůno sam s Krakowa stolica Polski. We uokreśe okupacyji hitlerowskij bůło sam powstańy warszawske a powstańy we getće warszawskym.




#Article 90: Krakůw (178 words)


Krakůw (pol. Kraków, krak. Krakowia, mjym. Krakau) – mjasto we połedńowyj Polsce, stolica wojewůdztwa mauopolskigo, leży nad Wisłům. Gyszichtowo stolica Zachodńij Galicyji. Je uůno grodzkym krysem. Jydno s nojsrogszych mjast we Polsce, poza Warszawům. Downo stolica Polski a śedźiba krůlůw Polski. Krakůw je mjastym uo bez tyśůncletńij gyszichće a srogej kulturze a bałkůnszće.

Krakůw dycki był srogim uostrzodkem kultury mjymjeckjyj za wschodńům gronicům Rajchu. Terozki do kupy ze GOP tworzy Krakowsko-Katowicki Uobszor Mytropolitolny, mjanowany tyż Krakowsko-Ślůnskim Bipolym a tyż Połedńowym Europolym. Je on nojsrogszym uobszorym zurbonizowanym we Polsce.

Je znaczůncym uostrzodkym uńiwersyteckym, ze nojstarszym we Polsce Uńiwersytetym Jagellůńskym.

Je kluczowym wynzłem kůmůńikacyjnym, drůgowym i kolejowym. W pobliskych Balicach znojduje śe mjyndzynarodowo hawyna lotńicza.

Plan zabudowy starygo Krakowa – terozki postrzůdmjeśće we uobrymbje Plant – wkludzony zostoł do zabytkůw klasy 0, nojwożńyjszej we skali mjyndzynarodowyj. Do inkszych zabytkůw trza wkludzać tyż Wawel, Barbakan, downe mjasto żydowske Kaźimjyrz a mocka inkszych.

Szpilajům sam tyż dwa jydne s nojstarszych we Polsce klubůw szportowych: Cracovia (ajshokej a fusbal) a Wisła Krakůw (fusbal a korbbal).

Mjasta bliźńacze: 

Mjasta partnerske: 

Wspůłpraca mjast bes umowy:




#Article 91: Meksyk (mjasto) (194 words)


Meksyk (hišp. Ciudad de México, nah. Tenochtitlán, ang. Mexico City) – stolica Meksyku, pouožůna na wyžyńy ležůncyj we środkowyj tajli kraju. Zajmuje 1479 km² placu. Populacyjo mjasta wynośi 8 720 916 ludźi, natůmjast uobšar metropolitarny zamješkuje 19 231 829 uosůb (2005 r.). Šacuje śe, aže couke mygalopolis ličy ůng. 22-25 mln mješkańcůw a je uznawano za třećo, po Tokjo a Seulu aglůmeracyjo mjejsko śwjata. Rygjůn mjasta uodznačo śe tyž jydnym s nojwjynkšych a nojšybšych přirostůw ličby ludnośći.

Meksyk zostou zouožůny we XIV w. bez Aztekůw (Tenochtitlán). W krůtkym uokreśe stou śe uośrodkym Imperjům Aztekůw. Wspůučesny Meksyk je cyntrům polityčnym, kulturalnym a gospodarčym Federacyji Meksykańskij. Mimo, aže kedyś bůu znůny kej Mjasto pauacůw a mjejsce s nojbardźij přejřistym luftym, gwoutowno urbańizacyjo a rozwůj přymysuowy doprowadźiuy do přeludńyńo a zańyčyščyńo środowiska. Dali možna sam znejść bajšpile wspůúčesnygo a kolůńalnyjnygo baukunštu a lične parki a muzea. Historyčne cyntrům mjasta a ležůnce we jygo pobližu puywajůnce uůgrody Xochimilco zostouy wpisane na lista Śwjatowygo Dźedźictwa Kultury UNESCO we 1987. Do tej listy we 2004 roku dodano dům a pracowńa architekta Luisa Barragána, a we 2007 roku tyž kampus ůńiwersytecki při Universidad Nacional Autónoma de México (Narodowym Autůnůmičnym Uńiwersyteće Meksyku).




#Article 92: Nowy Jork (228 words)


Nowy Jork abo Mjasto Nowy Jork (ang. New York, New York City abo City of New York, uoficjalńe The City of New York) – mjasto we stańy Nowy Jork, nojwjynkše pod wzglyndym ličby ludnośći mjasto we Stanach Zjydnočůnych. Mjasto, kere ńigdy ńy zasypjo, zwane tyž Wjelgim Jabkym (Big Apple). Ležy na wschodńim (atlantyckym) wybřežu USA, při ujśću řyk Hudson i East River do Zatoki Nowojorskij.

Ůwožany za śwjatowe cyntrům m.in. reklamowe i medjalne (do ńydowna tyž finansowe). W Nowym Jorku mjeśći śe guůvno śedźiba UoNZ.

Novy Jork zouožůny zostou we 1614 bez Holyndrůw na wyspje Manhattan kej faktorja handlowo, we 1625 zouožůno uośedle Nieuw Amsterdam (Nowy Amsterdam), guůwny port kolůńji Nowe Ńiderlandy. Prawa mjejske Nowy Amsterdam zyskou we 1653. We 1664 wroz s kolůńjům zostou zdobyty bez Anglikůw i přemjanowany na Nowy Jork. W roku 1673 Holyndři uodzyskali mjasto, nale na mocy pokoju we Westminster 19 lutygo 1674 uoddali mjasto Anglikům we zamjan za uznańy holynderskych praw do Surinamu. W XVIII stolećo podčas wojny uo ńypodleguość USA (1775–83) brytyjske wojsko prowadźiuo uokupacyje mjasta. W lotach 1785–90 bůu śedźibům wuadz USA. We 1929 krach na geudźe nowojorskij započůntkowoú wjelgi śwjatowy kryzys gospodarčy. 11 wřeśńa 2001 přeprowadzůno zamach terrorystyčny na World Trade Center, wskutek kerygo zginyuo ůng. 3000 ludźi, we tym 343 stražokůw FDNY (Fire Department New York City abo Fire Department New York) a zńiščůny zostou couky kůmpleks WTC.




#Article 93: Pokojny Uocean (123 words)


Uocean Spokojny, Pacyfik, Uocean Wjelgi to uocean znojdujůncy śe půmjyndzy Azyjům, Amerikům Půunocnům i Amerikům Pouedńowům, Antarktydům a Australijům. Uocean tyn je nojwjynkšym, nojguymbšym i nojstaršym na śwjeće zbjorńikym wodnym. S powjeřchnjům růwnům 179,7 mln km² zajmuje jydno třećo coukej Źymje. Pouedńikowo rozćůngo śe půmjyndzy Mořym Beringa, a Antarktyčnym Mořym Rossa na ůngyfer 15500 km. Nojwjynkšo rozpjyntość růwnoležńikowo Pacyfik uośiůngo mjyndzy Indůnezyjům, a wybřežym Kolůmbijům i je to 19,800 km.

Mjano (hišp. pacífico - spokojny) zostou nadany bez žyglořa portůgalskigo we sůužbje hišpańskij Ferdynanda Magellana. Bez wjynkšość jygo wyprawy uocean tyn faktyčńy pozostawou spokojny. Jednokže pacyfične wyspy nynkane sům bez lične šturmy i tajfůny, a uotačajůnce lůndy našpikowane sům wulkonůma. Čynsto spotykane sům třyńśyńo źymje, a te podwodne powodujům wjelge fale zwane tsůnami.




#Article 94: Kraking (233 words)


Kraking to je proces, we kerym důgouańcuchowe čůnstečki uorgańične (np. ćynžke wůnglowodory) sům uomane na krůtše (np. leke wůnglowodory) bez rozpod wjůnzań wůngel-wůngel. Podle inkšej defińicyje, kraking to je rozbiće wjynkšego alkanu na myńšy alkyn i alkan.

We 1855 krakinga ropy wynoloz amerikoński učůny Benjamin Silliman Jr. Pjyršy termokraking wynoloz ruski inžyńyr Wuodźimjeř Šuchow.

Kraking rafineryjny pozwolo sprowjać „lekki” produkta, na přikuod LPG eli bynzina, ze ćynžkich frakcyje pozostauych po destylacyji ropy naftowyj. Katalityčny kraking fluidalny užywany je do produkcyje LPG a bynziny, kedy hydrokraking to je guůwne zdřůduo produkcyje paliwa uodřutowego, diesla itp.

Kraking katalityčny wykořistowo zeolity kej katalizatory a středńe tymperatury řynda 400-500 °C co by usprawńić rozpod wjynkšych wůnglowodorůw na myńše.

Termokraking wykořistuje podwyžšůne tymperatury (kole 800 °C) a ćiśńyńy (kole 7MPa), přeto mechanizm je rodńikowy.

Ińicjacyjo to reakcyjo, we kerej jedna čůnstečka śe rozpodo na dwa rodńiki.

Transfer protůna polygo na přeńyśyńu atoma wodora ze jydnyj čůnstečki na drugo.

Rozpod rodńika polygo na rozpodźe rodńika na dwa čůnstečki: alkyn a inkšy rodńik. Tyn krok uodpowjado za powstowańy alkynůw.

Addycjo rodńika polygo na tym, aže rodńik reagowo s alkynym a dowo nasycůny, duůžšy rodńik. Je to uodwrotność popředńij reakcyje.

Terminacyjo polygo na tym, aže dwa rodńiki reagujům a powstowo čůnstečka, kero ńy mo rodńikym. Terminacyjo uodbywo śe na dwa sposoby: při rekůmbinacyji dwa rodńiki uůnčům śe a powstowo dužy wůnglowodůr, a při dysproporcjůnacyji bez přeńeśyńy wodora dostowůmy alkan a alkyn.




#Article 95: Pakistan (139 words)


Pakistan, Islamsko Republika Pakistanu (ang. Islamic Republic of Pakistan; urdu trl. Islāmī Jamhūriyat Pākistān, trb. Islami Dźamhurijat Pakistan) – państwo we pouedńowyj tajli Azyje, pouožůne nad Mořym Arabskym.

Wjynkše mjasta: Karači, Lahaur, Faisalabad, Rawalpindi, Pešavar, Kweta, Multan, Bahawalpur, Sakkhar, Hajdarabad.

Dugość grańic: 6 774 km, we tym:

Nojwyžšy půnkt: K2 8 611 m n.p.m., nojńižšy půnkt Uocean Indyjski 0 m
Admińistracyjny tajlůng: 4 prowincyje, 1 terytorjům stouečne i 1 terytorjům plymjynne. Pakistan rośći pretynsyje do terytorjům Džammu i Kašmir – spornygo s Indjamůma; spůr uo tyn uobšar uod lot 50. XX wjeku stanowi zařewje powažnygo kůnfliktu mjyndzypaństwowygo. S kuli tych roščyń statystyka pakistańsko podowo wjynkšy uobšar państwa – 896 145 km².

Religje: Islam (97%, we tym 77% sůnńići i 20% šyići), wyznańa
chřeśćijańske (1,6%), hinduizm (1,5%), buddyzm, śikhizm.

Skuod narodowośćowy : Pyndžabčycy (48%), Sindhowje, Beludžowje, Paštůńi, uchodźcy s Afgańistanu.




#Article 96: Republika Połedńowyj Afriki (108 words)


Republika Połedńowyj Afriki (ang.:Republic of South Africa) – państwo na połedńowym ranće Afriki.

Uůnygo anfang to dwje burske republiki: Transwal a Uorańijo. Bury bůły potůmkůma uosadńikůw ńiderlandzkych przibůłych sam we XVII stoleću. Pod kůńec XIX stolećo wybuchły dwje burske wojny s Wjelgům Brytańijům. Do roku 1994 we RPA uobowjůnzywoł raśistowski systym społeczny (apartheid). Postaćům symbolizujůncům walka s państwym prześladujůncym czornych uobywateli bůł Nelson Mandela. Za swůj wkłod we dymokratyczne przemjany Mandela erbnůł we 1993 roku Pokojowo Noblowo Nadgroda. Ale uod czasu przejyńćo władzy bez czornych, gwołtowńy půgorszůła śe sytuacyjo gospodarczo a wewnyntrzno kreju, a dyskryminowańi bywajům terozki jigo bjołe mjyszkańce. Mimo tygo, RPA pozostowo nojbůgatszym państwym na kůntynyńće.




#Article 97: Turecki mjodek (136 words)


Turecki mjodek – zorta bůmbůna tradycyjńy przedowano we Krakowje u bramůw smyntornych we Wszyjskych Śwjyntych a we Zaduszki. Roz za kedy je tyż do dostańo przi kośćołach we czas podźimnych uodpustůw.

Turecki mjodek mo forma ńyrygularnych, twordych klůmpůw uo leko mjodowym smaku, kere můgům śe łůmać abo lekko trzaskać, a uůnygo bazowym skłodńikym je skarmylizowany cuker ze wůńůncymi yjlkůma a farbůma, we kery wtopjůne sům potrzaskane uorzechy. We klasycznyj uodmjańe uo śmjytankowym smaku, karmelowo masa mo bjoło farba, sům ale tyż inksze zorty, znoleżńy na użytych smakowych a wůńůncych dodatkach, ntp. kakatyjowy, kawowy eli wańilijowy mjodek.

Mjodek nojczyńśći przedowany je we fertichnych porcyjach zawińyntych we tutki ze przezdrzoczystyj folije, roz za czas we papjůrowe tutki, we ńyrůwno potrzaskanych, ńywjelgich sztiklach. Myńsze kůnski mjodku bůły kejśik tyż na mjejscu uodłupywane zes wjynkszyj bergi a uodwożane uod stragańorza.




#Article 98: Peru (225 words)


Peru (Perú, Republika Peru - República del Perú) – państwo we zachodńij tajli Ameriki Pouedńowyj, nad Uoceanym Spokojnym. Je to třeće co do wjelgośći państwo kůntynyntu a nojwjynkšy kraj andyjski. Stolicům Peru je Lima.

Peru je krajym uo bůgatej, wjelowjekowyj historyji. Na teryńy uobecnygo Peru we uokreśe prekolůmbijskym istńouy rozwińynte cywilizacyje indjanerske. Po zdobyću Peru bez hišpańskych kůnkwistadorůw na čele s Francisco Pizarro, utwořůno sam nojwjynkše a nojbůgatše wicekrůlestwo. Mimo zrywůw powstańčych Inkůw ńy udouo im śe pokůnać hišpańskych kolůńizatorůw. We XIX wjeku we coukej Americe Pouedńowyj pojawiuy śe důnžyńo ńypodlyguośćowe uod hišpańskij metropoliji. Dźepjyro we 1821 roku dźynki uobcym bojowńikům Peru proklamowouo ńypodlyguość.

Mimo mocy bůgactw naturalnych Peru we XIX a XX wjeku ńy můguo uzyskać uodpowjadajůncyj mu pozycyji mjyndzynarodowyj. Sytuacyjo wewnyntřno kraju bůua ńystabilno, a šyroke řeše spouečne ćerpjouy bjyda. Wjelokrotńy armja, na dužše abo krůtše uokresy, přejmowoua wuadza abo mjoua ajnflus na polityčno sytuacyjo we kraju.

Po uokreśe po tajli dyktatorskych řůndůw Alberto Fujimoriygo, we dymokratyčnych wyborach wuadza zdobůu Alejandro Toledo, pjyršy prezydynt indjanerskigo pochodzyńo we historyji kraju a coukej Ameriki Pouedńowyj. Mimo pewnych uośůngńyńć na polu gospodarki a wzglyndnygo uspokojyńo sytuacyje we Peru, kraj tyn nadal boryko śe s ličnymi problymůma spouečno-polityčnymi. Uod paźdźerńika 2006 prezydyntym půnowńy je Alan Garcia Perez, kerygo popředńy řůndy doprowadźiuy kraj do zapaśći gospodarčyj.

Uod paźdźerńika 2016 prezydyntym půnowńy je Pedro Pablo Kuczynski, uod 2018 prezydyntym. 




#Article 99: Ptoki (388 words)


Ptoki (Aves) – grůmada stouoćeplnych zwjyřůnt s podtypu kryngowcůw. Je nojbarźi zrůžńicowanům spojstřůd grůmad kryngowcůw lůndowych – na coukij Źymji je ůngyfer 10 000 gatůnkůw ptokůw, kere zamjyškujům ekosystymy na coukym śwjeće. Jejich wjelgość waho śe uod 5 cm u koliberka hawańskigo do 2,7 m u struśa. Dźou bjolůgije badajůncy ptoki to uorńitolůgijo.

Charakterystyčne lo ptokůw nowočesnych (Neornithes) sům: skůra wytwařajůnca fyjdry, předńy kůńčyny překštoucůne we křidua, ščynki uokryte růgowym dźobym, u wspůučesnych předstawićeli pozbawjůnym zymbůw, leki, mocny škelet a štyrodźouowe serce. Ptoki sům prowje zawdy zdolne do lotu, atoli ńykere gatůnki sům wtůrńy ńylotne – jejich ukuad pokarmowy a uoddechowy sům přistosowane do tej zdolnośći. Krům tygo uodznačajům śe wysokům aktywnośćům metaboličnům. Rozmnažajům śe bez skuadańy a wyśadywańy uotočůnych twardům šupům jajcůw. Ńykere ptoki, ščygůlńy s řyndůw krukowatych a papůgowych noležům do nojbarźi inteligyntnych gatůnkůw zwjyřůnt, zdolnych do twořyńo a užywańo přiřůndůw půmocńičych a překazujůncych ta wjydza nastympnym pokolyńům.

Wjela gatůnkůw uodbywa dalekodystansowe wyndrůwki, inkše přymjyščajům śe myńi rygularńy na krůtše uodlyguośći. Sům zwjeřyntůma socyjolnymi, porozůmjewajům śe při půmocy wizualnych sygnouůw a zawouań kůntaktowych, kej i śpjywym, bjorům udźou we wspůlnych lyngach, polowańach, přepyndzańu drapježńikůw, zgrupowańach migracyjnych.

Wjynkšość gatůnkůw ptokůw žyje můnůgamičńy, nojčyńśći na čos jydnygo sezůnu, roz na kedy na uokres kilku lot, řodźi twořům ta samo para bez coue žyće. Inkše gatůnki twořům lyngowe systymy poligyńične – s kilkůma samicůma připadajůncymi na jydnygo samca. Řodko spotyka śe gatůnki polijůndryčne s wjelůma samcůma a jydnům samicům. Jajca sům na zwyk skuadane do gńozd i wyśodywane bez uojcůw. Cechům charakterystyčnům lo wjynkšośći ptokůw je dugi uokres uopjekůńčy nad wyklutymi pisklyntůma.

Wjela gatůnkůw ptokůw mo znočyńy gospodarče lo čowjeka, nojčyńśći kej zwjyřynta užytkowe. Sům přede wšyjskym zdřůduym požywjyńo pozyskiwanygo bez hodowlo abo polowańo. Zastosowańy gospodarče znojdujům tyž tajle pozyskiwane s ptokůw np. fyjdry. Ńykere gatůnki, ščygůlńy ptoki śpjewajůnce, kej i papůgowate, sům popularnymi zwjeřyntůma důmowymi. Krům tygo uodchody kilku gatůnkůw sům užywane kej nawůz we rolńictwje. Ůngyfer 120–130 gatůnkůw ptokůw wymoruo uod XVII w. kej rezultat ludzkij dźoualnośći, setki inkšych gatůnkůw wymaruo wčeśńij. Uobecńy uocyńo śe ůngyfer 1200 gatůnkůw kej zagrožůnych wygińyńćym bez čynńiki antropůgyńične, s drůgij strůny čowjek stara śe atoli uo jejich uochrůna. Ptoki sům tyž ylymyntym ludzkij kultury – uod religje bez poezyjo do muzyki popularnyj. Amatorsko uobserwacyjo ptokůw, kera rozwinyua śe we uostatńich dekadach do rozmjarůw masowygo hobby, je uprawjano we wjelu krajach rozwińyntych.




#Article 100: Prziborze (zachodńopůmorske wojewůdztwo) (489 words)


Prziborze (pol. Przyborze, mjym. Piepenberg, na Łobeskij Wyżce. Na zachůd uod Prziborzo płyńe rzyka Rega, ńydaleko nojduje śe tyż jeźoro Karwowo.

Prziborze rozlygowane je na wjyrszku uo ćyntych rantach (dyńiwelacyjo růwno śe ńykej do 50 myjtrůw). Teryn, na kerym leży dźydźina, je wschodńim brzygym doliny Regi. Jak jynoż śe kůńczům wszelake prziborske důmy, zaczyno śe strůmy rant, kery je uobserwacyjnym půnktym na becyrkowe stawy a lasy.

Wjozdym do wśi je aleja ze uobuch strůnůw uobrůśńynto strůmůma. Je uůna uodnogům wojewůdzkij cesty nr. 148, kerům idźe dojechać do peryferyjnych hulicůw Łobza (ul. Nowe Osiedle). Uod tyj hulicy drůga do wśi je růwnako 5,5 kilomyjtrůw

Nojbliższy banhow to banowo stacyjo Łobez. Do nojbliższyj lotńiczyj hawyny - Sztetin-Golyńůw - je 64,7 kilomyjtrůw

We rokach 1975-1998 mjejscowość bůła położůno we sztetińskim wojewůdztwje. Za czasůw Polskij Ludowyj Republiki, nojdowoł śe sam Państwowy Rolny Statek (PGR), kery wroz ze upodkym systymu zaczůn mjyńić śe we rujina a dźiśo stojům eszcze uůnygo uostatki, uodgrodzůne a przirychtowane do rozebrańo.

We uostatńich rokach do śe uoboczyć sroge ślatywańy wjelośći ludźi we wśi, znamjyńńy skuli ymigracyje do bliskigo Łobza. Wjynkszość důmůw stoji pusto, widźalno tajla wykorzistywano je jedźińy we czaśe feryjůw jako důmki letńiskowe. Prziborze połńi terozki jedźińy mjyszkalno fůnkcyjo, Prziborzany robjům wjync poza dźydźinům. Ńy mo sam ańi szuli a tutejsze bajtle chodzujům do szuli we Łobźe, kaj klůdzům śe autobusym.

Prziborze ńy je dźydźinům, kero echt je nastowjůno na turystyka. Ńy mo sam noclegowyj baze. Je we ńi ale pora zachůw, kere skiż swoji gyszichty můgům być lo turystůw interesantne.

Na kraju wśi znojdujům śe uostatki wańelickigo smyntorza, kery założyli we XIX st. Zachowały śe żeliwne krziże, nojstorszy ze 1862 r. Nojstorszy grůb pochodźi ale ze 1858 r. Sům tam ale pogracańi ńy ino Mjymcy, nale tyż Poloki (kerzi lyżům barzi na poczůnku kerchůwa). Nojuostatńijszy pochůwek uodbůł śe sam we 1953 roku.

Kyrhof tyn znůmy je tyż ze stanowisko ajnfachowygo efoja. Źelina aże po korůny uoploto strůmy pnůnczůma uo rubośći ramjyńo dorosłygo czowjeka. Skuli tygo, co je to źelina dycki źylůno, nojlepi je widźalno we źimje, kej ńy mo inkszych zaroślůw mjyndzy strůmůma a krziżůma.

We becyrku Prziborzo wystympujům tyż klify nad Regům, dochodzůnce ańi do 50 m. Na połedńu uod zabudowańo mjyszkalnygo spoczywo naćepńynty grańitowy kamjyń uo szyrzce 9,1 m, przitransportowany sam ze Skandynawije przed kilkůnastůma tyś. rokůw. Akuratne rozlygowańy kamjyńa je na połedńe uod mjyszkalnych stowjyńůw, we downym szczyrkowym wyrobisku.

Becyrk Prziborzo je wykorzistywany lo nauczańo a uprowjańo lotńarstwa. Durch wjejům sam połedńowe a zachodńe wjatry a Rega mo wysoki trawjast brzyg, co je fest půmocne lo tyj zorty szportu.

We czas źimy używo śe zboczůw a rantůw Prziborzo do narćarskich a saneczkowych zjozdůw.

Bez Prziborze prowadźi modro kołowo cesta, kero mo prezyntować roztomajte formy rzeczne RegiCesta przebjygo bez půłnoc wśi, kole kerchůwa a złaźi na strůmy krej. Na traśe cesty pokozany je kamjyń a wzgůrze lotńorzůw. Cołko cesta mo swůj anfang we becyrku jeźora Karwowo, kůńczy śe bliżno uode grańice Nadleśnictwa Łobez a Resko.




#Article 101: Qele Qele (202 words)


Qele Qele (uorm. - Քելե Քելե - uoznoczo: dali dali, wym. [kʲɛ'lɛ kʲɛ'lɛ]) to śpjywka uod Sirusho, kero reprezyntowała Armyńijo na Kůnkurśe Śpjywki Ojrowizyje 2008. Artystka sama napisała słowa śpjywki, muzyka skůmpůnowoł H.A. Der-Howagimjan. Śpjywka je blank po angelsku, kej ńy liczyć intra a słůw qele qele. Jako gatůnek połůnczo we śe cechy popu a uormjańskij ludowyj muzyki.

Wybrano jům 13 merca 2008 we krajowych welůngach śpjywki repryzyntujůncyj, po absztimůngu.
Do śćisłygo krajowygo finału dostało śe 4 nojpopularńijszych śpjywokůw a śpjywoczek ze cołkij Armyńije. Bez SMS-absztimůng a nůmery ekszpertůw ze żyri podjůno decyzyjo, co to Qele Qele bydźe forszlagym na Śpjywka lo Ojropy we Belgradźe. Zarozki po tym, Sirusho sztartnůła kůncertowo sztreka po Belgiji. Przijůno ja tam fest ćepło. Bůła tyż we Lůndyńe, Paryżu, Pradze a Berlińe.
We finale śpjywka dostała 4. plac, zebrał tyż 199 pkt., we půłfinale mjała drugi plac a 139 pkt.
Śpjywka uotrzimała maksymalno nota (12 pkt.) uod: Francyje, Belgije, Ńiderlandůw, Grecyje, Rusyje, Czeskij Republiki, Gruzyje a Polski.

Tytuła Qele Qele uoznoczo gynau łaźić lebo maszyrować, kere je wźůne ze starouormjańskigo słowa, dźiśo używanygo we slangu. Kej pisała słowa śpjywki, Sirusho průgowała uprośćić tekst jako ino śe dało, coby bůł uůn wpadajůncy we ucho a idyjalny do tůńca.




#Article 102: San Marino (299 words)


San Marino, Republika San Marino () , tyż Nojjaśnijszo Republika San Marino () – niysroge państwo we połedniowyj Ojropje, kere je ynklawům postrzůd Italije. Je rozlygowane we Apyńińskij Půłwyspje, we půłnocno-wschodnij tajli Apyńińskigo Půłwyspa. Jigo wjyrch je yno 61 km2, mjyszko sam wele 32 000 ludziůw. Głůwne mjasto mjanuje sie tak kej cołke państwo - San Marino. Je to nojmyńszy ferajńista Rady Ojropy.

San Marino je poważane za nojstarszo durch egzisterujůnco republika na świecie, kontynuuje tradycjo zakůnu, kery powstoł 3 września 301 goda uod Marinusa ze Arby. Podug powjarki Marinus wyjechoł ze Rab (růmańskij kůlůńije Arby), kiej prziszły  kajzer Diocletian wydoł byfel, coby uodbudować mury mjasta Rimini, zniszczůne uod piratůw.

Państwowo ekůnůmijo uopjyro śe na financach, industryji, usugach a turystyce. GDP na perzůna je sam 36 200 dollarůw, co dowo uůnym 39. plac na wykoźe państw śwjata, a 18. we Ojropje. Je poważane za nojbarzi stało eknůmijo, majům fest mało ludziůw bez roboty, niyma sam pożyczek publicznych ani debetu.

San Marino je ynklawům we terytoryjům Italije, graniczno lyńijo dwůch państwůw mo 39 km. leży pojstrzůd regijůnůama Emilia Romagna a Marche, kole 10 kilomyjtrůw uode brzyga Adrjatyckigo Morzo. Landszaft je zdůminowany bez Apyńiny, cołki kraj to sům leko gůrziste teryny, beztůż yno 17% kraju nadowo śe do uprawy. Nojwyższy plac to je wjyrch Monte Titano, kery mo 749 myjtry nade morzym, nojńiży je rzyka Ausa, kero je na poźůmje yno 55 myjtrůw. Bez San Marino płynům krům Ausy rzyki Marano a San Marino, ńyma żodnych wjynkszych jeźorůw abo inkszych akwynůw. Je to trzeći uod kůńca podug wjelkości kraj Ojropy, myńsze sům yno Watykůn a Můnako.

Klimat San Marino je strzůdźymnomorski ze ajnflusym kůntinyntalnym. Je sam gorko we lato a źimno we źima. Nojwyższo strzedńo tymperatura je we lipcu a śyrpńu - 27 °C, a nojźimńi we styczńu, ynoć 6 °C.




#Article 103: Trzyśńa (1161 words)


Trzyśńa, mjanowano tyż amlarům, ptaśům trzyśńům (Prunus avium, Cerasus avium (L.) Moench.) – gatůnek uowocowygo strůmu, kery noleży do familije růżowatych. Rośńe we dźiwokim stańe uod půłnocno-zachodńij Afriki a zachodńij Azyje, bez Brytyjske Wyspy na połedńe dů Maroko a Tůnezyjo do połedńowyj Szwecyje, Ukrajiny aże śyngo na Kaukaz a půłnocny Irůn, s mołymi populacyjůma we zachodńich Himalajach. We Polsce trefjo śe ja na teryńe cołkigo kreju, uod ńiźinůw po pogůrze a ńiższe gůrske teryny (po 700 – 900 m n.p.m.), nale znamjyńńy na połedńu kreju.

Trzyśna je to strům śćepujůncy liśće na źima, kery dorosto ańi do 15-32 myjtrůw, s pńym uo szyrzce 1,5 m. Mode strůmki pokozujům śylno apikalno důminancyjo ze prostym pńym a symetrycznům korůnům, kero pomjyńo śe na ńyregularno ino we starych strůmach. Trzyśńa wyrobjo żywica ze swojich ranůw na pńu, kerům lakuje se rany coby ńy wpuśćić do śe chrobokůw a grzibowych infekcyjůw.

Pjyń je lekuśko modro-brůnzowy a mo mołe gůmkowe wćyńća na modych strůmkach, kere stowajům śe ćmawo czorno-brůnzowe a rube na starych uosobńikach. Liśće sům uobłůnczaste a uostre, 7–14 cm duge a 4–7 cm szyroke, gładke a matowe lebo leko śe jarzůnce na wjyrchu, roz za czas tyż uomszůne, ze zůmbkowanym brzygym a szpicatym kůńcym. Sům utwjyrdzůne do sztyngla mołym źylůnym abo czyrwjůnym sztyngelkym uo dugośći uod 2 do 3,5 cm, kery mo na śe jake gruczołki (uod dwůch do pjyńću). A tyż na brzygach liśći wystympujům take gruczouki. Na podźim, liśće stowajům śe apluzinowe, růżowe abo czyrwjůne podwjela ślatujům.

Kwjoty pojowjajům śe na trzyśńi wczesnym zeźimkym tedy, kedy robjům to tyż liśće. Rodzům śe we wjechach od dwůch do szyśću, kożdy kwjotek mo 2,5-3,5 cm wjelgośći a 2-5 cyntymyjtrowo szypułka, 5 śńyżnobjołych płatkůw, żůłte pryńćiki a srogi supek (kwjoty sům uobupłećowe a zapylane uod pszczołůw).

Uowoc je 1-2 cyntymyjtrowy we uobwodźe kostkowjec (może być srogszy we chowanych zortach), leko czyrwjůny do ćmawomodry kedy je już dojzdrzały latym), kożdy je zjodliwy, uod słodkich bez ćyrpke, do gorzkich. Amlarowe jagůdki nodajům śe do jedzyńo na surowo. Skłodo śe ze uoźmju- do dwanastumilimyjtrowyj szupy szyrokij na 7–10 mm a rubyj na 6–8 mm, mjůnższowyj uotoczki a samygo źorynka dugigo na 6–8 mm. Uowoc je jydzůny uod moce ptokůw a cyckaczůw, kere trowjům trzyśńa a wydolajům źorynka we uodchodach. Ńykere gryzůńe a pora ptokůw (uosobliwje rubodźůb) uodmykajům szupa coby zeźreć naśůnko. Wszyjske tajle trzyśńe krům dozdrzałych uowocůw sům leko trujůnce skuli tygo, co zawjyrajům glikozydy.

Jako jodło, amlarowe jagůdki sům zdrzůdłym cukrůw, uorgańicznych kwasůw, pektyny, witaminy C, prowitaminy A, mineralnych solůw a srogij ilośći ryboflawiny.

Postrzůd uodmjan trzyśńi mogymy stworzić podstawowy tajlůng na syrcůwki (uo uowocach mjynkich a pounych soku) a chrzůnstki (uo uowocach twordych, nale lepi przetrzimujůncych transportowańy)

Downo historyjo klasyfikacyje trzyśńe ńy je fest jednoznaczno. We pjyrszyj edycyji Species Plantarum (1753) Karol Linneusz traktuje tyn uowoc ino jako waryjacyjo a ńy jako gatůnek, Prunus #8 cerasus [var.] ι avium, cytujůnc Pinax theatri botanici (1596) Gasparda Bauhina. Jigo uopis, Cerasus racemosa hortensis (Wiśńa grońasto zygrodowo) dowo bewajs, co uopisańy gatůnku mjouo plac na roślińe uprowjanyj. We drůgij edycyji Flora Suecica ze 1755 roku Linneusz pomjyńo waryjacyjo na uosobliwy gatůnek Prunus avium, co śe tuplikuje ptaśo wiśńa s łaćiny. Mjano łaćińske trzyśńi to zaadaptowane a przetumaczone słowo we słowo mjana duńske a mjymjecke (uodpowjydńo: Fugle-Kirsebær, Vogel-Kirsche). We angelskij godce mjano Bird Cherry (ptaśo wiśńa) je używane lo czeremchy pospolityj (Prunus padus).

Dźiwoke jagůdki amlarowe skłodoły śe na ludzke jodło juz pora tyśůncůw lot nazod. Skamjylinki uodnejdźůno na roztůmajtych stanowiskach s Epoki Brůnzu, pojstrzůd cołkij Ojropy, a we tym tyż we Wjelgij Brytańiji. We jydnym bajszpilu uod ńich, skamjyńołośći trzyśńe znjedźůno we uodwjyrće uod nygůw spode důma na palach, wywodzůncygo śe ze wczesnyj lebo strzodkowyj Epoki Brůnzu, a stawjůnygo kole jeźora Garda we Italiji. Pri půmocy datowańo radyjowůnglowygo ustalůno, co průnbka pochodźi s przydźouł czasowygo uod 2077 do 10 roku p. Chr. Naturalne lasy bůły wtynczos fest wyplewjůny.

Kole 800 roku p. Chr. trzyśńe bůuy już cylowo cuchtowane we Turcyji, a ńyskorzi potym we Grecyji.

Jako poprzedńik chowanyj suodkij wiśńe, dźiwoko amlara je pod tyn czas jydnym s dwůch gatůnkůw kery dostarczo nojwjyncyj plůnůw pode industryjo a handel zjodliwymi gatůnkůma wiśńe (tyn drůgi to je wiśńa pospolito – Prunus cerasus – używano guůwńy do warzińo; reszta zort mojům sam fest mouy ajnzac). Roztůmajte uodmjany trzyśńe do chowu sům cichtowane na coukim śwjeće kaj ino klimat na to pozwolo; nůmera uodmjan do chowu je fest wjelgo. Gatůnki tyż a ućyknůuy uode chowu a stouy śe wynaturalizowane we ńykerych uagodnych rygjůnach, wuůnczajůnc sam Kanada, Japůńijo, Nowo Zelandyjo a ańi půunocno-zachodńe a půunocno-wschodńe tajle Stanůw Zjydnoczůnych.

Uobecńy, srogům problymům we chowańu trzyśńi je uobecność muszki trzyśńůwki s gatůnku Rhagoletis cingulata. Skuodo uůna jajca we uowocach, ker stanowjům potym joduo lo larw. Take uowoce sům po wylyngu skurczůne, uodksztoucůne a ńywyrůśńynte. Gibći tyż gńijům a dozdrzewajům, a jejich mjůnższ je wydrůnżůny uod larw. Uobecność Rhagoletis cingulata wymogo uod sadowńikůw kůntrola kożde dźyśyńć dńůw.

Dwje specyficzne mjyndzygatůnkowe hybrydy, P. x schmittii (P. avium x P. canescens) a P. x fontenesiana (P. avium x P. mahaleb) sům tyż cuchtowany ńyrzodko jako strůmy zdobńicze. 

Ćymne, czyrwůno-brůnzowe drzewo kere śe pozyskuje uod trzyśńi, je wysoko cyńůne we swyj roli jako uatwo formowalne  strům do tokarstwa. Powszechńy wyrabjo śe ś ńigo meble a tyż i instrumenta muzyczne.

Je możność żućo żywicy amlarowyj kej substytut gumy do żućo. Medikamynta mogům być narychtowane sztyngelkůw - mojům uůne tedy dźołońy śćůngajůnce, przećiwkrzipotny a moczopyndny.
Ze strůmu do śe ańi pozyskać farba uo uodćyńu źylůnkawym.

Już Plińjusz Starszy rozrůżńo gatůnek Prunus, śliwkowy, a Cerasus, wiśńowy. We zdrzůduach uode ńigo je cytowane mynga uodmjan, ńykere ale to jedźińy warjanty, a ńykere mogły być uosobnymi gatůnkůma. Wymjyńo uůn take kej Aproniana, Lutatia, Caeciliana atd. Dźeli je podug szmaku, włůnczajůnc sam dulcis (słodke) a acer (ćerpke)
 
Idźe we swych szrajbůngach ańi dali, kedy godo, co podwjela rzimski kůnsul Lucius Licinius Lucullus pokonoł Mitradytůw we 74 roku p. Chr., Cerasia... non fuere in Italia, “Ńy bůło trziśńowych strůmůw we Italiji”. Podug ńigo, Lucullus sprowadźił je ze Pontu a po 120 lotach rozplywiły śe po cołkij Ojropje a Wjelgij Brytańiji.

Naśůnka kupy zort amlarowych uostoł znejdźůne we Epoce Brůnzu a rzimskich stanowiskach archyjolůgicznych po cołkij Ojropje. Uodńeśyńa do “słodkich” a “gorzkich” wspjyrajům uobecno teza, co “słodko” bůła Prunus avium; ńy mo bowjym inkszych kandydatůw postrzůd znajůmych wiśńi. We 1882 roku Alphonse de Candolle wskozoł co naśůnka Prunus avium trefjůno na na zachach uod kultury Terramare na půłnocy Italije (1500-1100 p. Chr.) a przez warstwůma uod szwajcarskich důmůw na palach. Uo zdańu Plińjusza godo (z. 210):

De Candolle sugeruje, iże to co Lucullus przińůs to bůła zorta Prunus avium s Kaukaza. Pochodzyńy uodmjan Prunus avium je durś problematyczno a uodymkńynto kwestyjo. Ńykere uoźymnasto- a dźewjytnastowjeczńi botańiki przipisujům pochodzeńy amlary ze zachodńij Azyje, bazujůnc na szrajbůngach Plińjusza; zaprzeczajům tymu ale uodkryća archyjolůgiczne a uodnejdźůne naśůnka s prehistorycznyj Ojropy.

Uobecńy cuchtowane trzyśńe růżńům śe uode dźiwokich skiż tygo, co mojům wjynksze uowoce uo uobwodźe 2–3 cm. Strůmy sům chowane na karuowatych kłůnczach coby utrzimać je myńsze a łatwijsze we plonowańu.




#Article 104: Italijo (152 words)


Italijo, Republika Italsko (it.: Italia, Repubblica Italiana) – państwo położůne we Połedńowyj Ojropje, na Apyńińskim Půłwyspje, je ůune człůnkym wjelu uorgańizacyjůw, m.in.: Ojropejskij Uńije, NATO. Italijo noleży do uoźmju nojbarźi industryjowonych a bogatych państw śwjata - G8.

Cołkowito dugość lůndowyj grańicy Italije wynośi 1932,2 km. Sůmśaduje uůna s Francyjům – 488 km grańicy, Szwajcaryjům – 740 km, Austrijům – 430 km i Słowyńijům – 232 km). Wnůntzr terytorjům Italije znojdujům śe tyż dwa państwa-ynklawy: San Marino (39 km grańicy) a Watykůn (3,2 km).

Dugość wybrzeża italskigo wynośi aże 7600 km. Uoblewajům je wody poru akwynůw Strzůdźymnygo Morza: Liguryjske Morze, Tyrryńske Morze, Jůńske Morze a Adrjatycke Morze.

Nojwyższy půnkt połožůny je na nojwyższym masywje Ojropy, Můnt Blanc. Nośi uůn mjano Můnt Blanc de Courmayeur – jygo wysokość to 4807 m n.p.m.

Italijo podźelůno je na 20 rygjůnůw (5 ś ńich na szczygůlnych prowach), 109 prowincyji (s kerych 2 sům autůnůmiczne) a 8092 gminy.




#Article 105: Rydůłtowy (107 words)


Rydůutowy (pol: Rydułtowy) – mjasto na Gůrnym Ślůnsku, kere ležy we wojewůdztwje ślůnskym, we powjeće wodźisuawskym. Je to uoštřodek fedrůnku wůnglo.

Wzmjankowane je za pjyrwa we kśyndze arcybiskupa wrocuawskigo, ze 1228 goda. Rydůutowy prawa mjejsky erbuy we 1951 godźe. Skiž razultata dwjustopńowygo admińistracyjowygo tajlowańo, utraćouy je. Pjyršygo styčńa 1992 roku uodzyskouy mjejsky recht.

Mjyškańec Rydůutůw mjanuje śe Rydůutowik.

Mjano mjasta pochodźi uod feudaua uo mjańe Rudolf, pjyrwej śe nazywauo Rudolphi villa.

Zmjany mjana mjasta we ćůngu wjekůw:

Zmjany nazwy najwjynkšej tajli mjasta - Radošůw: 		

	 	
We XX wjeku dodano kůńcůwka -owy.

Mjasto Rydůutowy je uostřodkym fedrowańo wůnglo. Wjynkšość zatrudńůnych we industryji robi na grubje Ryduůutowy-Anna.

Izby pamjyńći při:	




#Article 106: Utopek (124 words)


Utopek, Utoplec lebo Wasermůn – morcha wodno podug berybojek, godek, uosprowek, powjarek, zawjeřyńůw a wicůw, kero ukozuje śe we Gůrnym Ślůnsku, idyntiko s polskym Wodńikym. Uosprowki uo Utopku sům uobstůnům tajlům ślůnskij kultury. Lyjbysraumym Utopka mjały by być barzoły, barziny, rybńiki, rzyki, plosa, a stawy.

Podug wszyjskich uosprowek, Utopek kwatyruje se we stawje, roz za czas weksluje pomjyszkańy na inksze, coby go kery ńy ukatrupjůł. Kożdy Utopek je zgobńikym, bywo jarny, kej ńy strzimje.

Kożdo powjarka mo inkszo wersyjo, co do pochodzyńo Utopka. Jedno pado, choby Půnbůczka ńykere jańoły suchać ńy chćały, Uůńi śe pogorszyli a pośćepowali je ś ńyba. Te jańoły, kere poślatowały na źymja, uostały jancykrystůma, te kere do lasa - ńyherskyma morchůma, a te kere do zyja a rzyki - Utopkůma.




#Article 107: Ślōnsk (862 words)


Ślōnsk (śl-mjym.: Schläsing, pol.: Śląsk, niēm. Schlesien, czes. Slezsko, łac. Silesia)
Marek Szołtysek: Ślonsk je piykny = Śląsk jest piękny = Silesia is beautiful = Schlesien ist wunderschön = Slezsko je krásné = La Slesia é bella = La Silésie est belle: Rybnik 2007: ISBN 978-8388966-21-7 ; zajta 44
 – historyczno kraina położōno we Strzodkowyj Ojropie, na placu Polski, Czeskiēj Republiki i Niēmiec. Ślōnsk je we dorzyczu gōrnyj a strzodkowyj Ŏdry a poczōnkowygo biygu Wisły. Terozki skiż ŏdmiynnych geograficznych, historycznych, ekonōmicznych a etnicznych warunkōw, Ślōnsk tajluje siy na: Gōrny a Dolny.

Nojwjynkszům gōrůō Ślōnska je Śniēżka.

Historyczne miana ôdnoszōnce sie do Ślōnska:

Za piyrsze, krajym regiōnu bōł wodny tajlōng Gōrnyj Ŏdry. Poza Ślōnskiym rozlygowany bôł Bytōń, kery leżoł we dorzyczu Wisły (małopolski grōd). Ślōnsko-wielgopolsko granica bōła ŏznoczano ŏd lynije wodnygo tajlungu Ŏdry i Warty, a połedniowym krajym bōły gōrske wiyrchy. Podle kōncepcyje ruchu ludnośći rzykoma, do Ślōnska wrachowowała siy kłodzko ziēmia we dorzyczu Ŏdry. Nojstarszo granica Ślōnska a Łużyce biygła podle Łużyckij Nyse.

Na połedniowym wschodzie tradycyjnōm granicōm je rzyka Bioło (kraj miyndzy downymi diecezyjōma – wrocłowskōm i krakowskōm, choć ŏd 1179 roku do XV stolecio ziymie Ŏświēncimskiēgo Ksiōnżynstwa, Zatorskiēgo Ksiōnżynstwa a Siewierskiēgo Ksiōnżynstwa noleżały do ślōnskich Piastōw). Na połedniowym wschodzie kraj biygnie wiyrchōma Ślōnskigo Beskidu, jak: Klimczok, Kotorz, Malinowsko Skała, Baranio Gōra a Ŏchodzita. Na wyżce sztadōw Czechowicē-Dziedzicē, Pszczyna a Bieruń granicowōm rzykōm je Wisła (do ujścio Przēmsze), a potym Przymsza. We Gōrnoślōnskim Industryjnym Ŏkryngu krajym je Brynica.

We niymieckij tradycyji granice prowincyje Ślōnsk spamiyntane sōm jako tradycyjne kraje Ślōnska, przi czym wrachowujōm do niygo m.in. teryny rozlygowane na zachōd ŏuod Kwise, przi tym we polskij tradycyji na zachodzie to gynau Kwisa je krajym. Te porōżniynia dajōm baza na haja ŏ tyn kraj. Problym je tyż połedniowo granica Dolnēgo Ślōnska, kero biygnie wiyrchōma Sudetōw – podle niykerych kłodzko ziēmia je ŏsobnym historycznie placym.

Ślōnsk je rozlygowany we gōrnyj dukli Ôdry na połedniu i zŏchodzie a ôparty je ô paśma Sudetōw i Karpatōw. Jego zachodniŏ tajla, Dolny Ślōnsk je bauerskim regiōnym. Gōrny Ślōnsk położōny na rozlygłyj wyżce zebrany je we surowce mineralne.

Plac rozlygowanio Ślōnska je roztōmajty podle ukształtowaniŏ terynu. Na połedniu i zŏchodzie landszaft je gōrzisty (Sudety i Karpaty Zachodnie), w połedniowo-weschodnij czynści je wyżynny (Ślōnskŏ Chyża), ôstatek przestrzyństwa zajmujōm zaôbycz niziny.

Ślōnsk leży w Strzodkowoeuropejskij Nizinie (z wyjōntkym Sudetōw, Karpatōw Zachodnich jak tyż Chyże Ślōnskij). Rozciōngajōm sie sam ôd połedniŏ nastympujōnce makroregiony: Zachodnie Beskidy (Ślōnski Beskid, Ślōnsko-Morawski Beskid), Zachodniobeskidzkie Pogōrze, Ôświyncimskŏ Kotlina, Ôstrawskŏ Kotlina, Ślōnskŏ Chyża, Ślōnskŏ Nizina, Weschodnie Sudety, Postrzodkowe Sudety, Zachodnie Sudety, Sudeckie Przedgōrze, Ślōnsko-Łużyckŏ Nizina, Zielōnogōrske Zniesiynia, Trzebnicki Woł, Milicko-Głogowske Ôbniżynie, tajla Lubuskiego Pojezierza jak tyż Pradoliny Warciańsko-Ôdrzańskiej.

Nojwyższōm szpicōm Ślōnska je Śnieżka ô wysokości 1603 m n.p.m. bydōncŏ w Karkonoszach.

Nec wodnŏ formuje sie naôbkoło Ôdry i jeji dopływōw: Ôlzy, Kłodzkej Nysy, Bobru, Kaczawy, Baryczy, Kłodnicy, Małyj Panwi i inkszych. Weschodnie krańce Ślōnska leżōm w dorzeczu Wisły z nojdugszymi rzykami: Brynicōm, Przemszōm, Pszczynkōm, Gostyniōm i Biołōm. Na Ślōnsku źrōdła swoje mŏ tak Ôdra (w Ôdrzańskich Gōrach), jak i Wisła (Baraniŏ Gōra). Bezma cołki Ślōnsk je w zlewisku Bałtyckigo Morza, jyno pŏrã ciekōw wodnych zasiylo Morze Pōłnocne bez Łabã (z bazowymi rzykami: Izera, Dziwa Orlica, Úpa) jak tyż Czŏrne Morze bez Wŏg.

Jedna z nojstarszych ksiōng szkryflonych na Ślōnsku je ksiēnga hēnrykowsko. Je to stuzajtno ksiynga spisano po łacinie chrōnika ŏpactwa cystersōw we Hēnrykowiē we Dolnym Ślōnsku. Tajla piyrszo tyj ksiyngi ŏpisuje lota ŏd fōndacyje klasztoru we 1227 bez Hajnla Brodatygo do 1259, tajla drugo prowadzi historyjo ŏpactwa do 1310. Ksiynga zawiyro we zapiskach z 1270 zdaniy, o kerym siy godo, że je nojstarsze zaszkryflane we godce polskij, czeskij a ślōnskij (te godki bôły tedy blank na siy podane):
,,Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai
co je po ślōnsku:,,Dej, jo pobrusza, a ty pocziwej,
a po polsku: ,,Daj, ja pomielę, a ty odpoczywaj.

Na Ślōnsku je sam 7 filharmonii, a dwie Akademie Muzyczne - we Katowicach a Wrocławie. Trza jeszcze pedzieć o ludziach, kerzy ta muzyka piszom. Nojbarzi znani we świēcie to: Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Georg Philipp Tellemann, Edward Bogusławski, Jan Wincenty Hawel, Wojciech Kilar. 
Schlesisches Musikfest (ślōnske tumaczeniē:Ślōnski Muzyczny Fest) to fest kery ôdbywo siē ôde 1876 z pauzōm we lotach 1942-1996.

Ślōnsko kuchnia je fest charakterystyczno, noleżi do kuchńi strzodkowoojropejskich, nale mogymy pedzieć, że w każdyj tajli Ślōnska warzi siē trocha inaczij. Bez wiela lot mioła ajnflusy ze polskom, mjymjeckom a czeskom, beztoż na cołkim Ślōnsku jodło niē je take some. Na Ślōnsku je wiela jodła kere nikaj indzij na zimji niē ma, nale nikere potrawy sōm take kej na terynach z kerych mioły ajnflus. Powszechnie uważo siē, iże nojczēnstszym ślōnskim jodłym sōm rolady wroz ze ślōnskimi kluskōma a modrōm kapustōm, zaś piērsze danie musi być nudelzupa.

Ôblēczēnia ludowe Dolnēgo Ślōnska:

Ôblēczēnia ludowe Gōrnēgo Ślōnska:

Nojbarzij znane ślōnske tańce to: Trojak, Grozik, Ôwczarek, Diobōłek, Gołōmbek, Puszczany, Ôd buczku.
Wielgo tukej je rola ZPiT Śląsk im. S. Hadyny, kery stoł siy nojwiynkszym i nojznońszym propagatorym ślōnskiyj kultury we Polsce i na świyciy.

Ze Ślŏnska je 17 ludzi, kerych ŏtrzymoło nadgroda Nobla, ze tygo dziesiynciu pochodziōło ze Wrocławia:

Bez lauryatōw nadgrody Nobla, wstrzōd Ślōnzokōw je tyż wiela inkszych naukowcōw, do bajszpila: Theodor Kaluza, Gregor Mendel, Fritz London, Maria Cunitz, Richard Courant, Carl Friedländer a Carl Wernicke.




#Article 108: Szekulada (119 words)


Szekulada (nah.: xocolotl - goszko woda) – wyrůb cukerńiczy uůnaczůny s mjazgi kakaowyj, fetu kakaowygo (masło kakaowe) abo fetu cukerńiczygo, czygoś do słodzyńo a inkszych dodatkůw. Wytwarzano je uůna nojczyńśći we postaći tabulek. We ńykerych krajach, gůwńy we Meksyku, powszychńijszo je szekulada we postaći napoju na wodźe, mleku abo inkszym płyńy. Rzodźi trefjo śe szekulada sproszkowano abo we granulkach.

Szekulada „couverture” je wyrobym uotrzymonym ze wyrobůw kakaowych a cukrów, zawjero ńy mńij ńiż 35% suchyj masy kakaowyj, we tym:

We produktoch szekuladopodobnych zawortość kakao ńy przykraczo 7% cołkej masy. Wjynkszość producyntůw lo uzyskańo gładkij, jydnorodnyj struktury dodowo do szekulady lecytyna sojowo (E322), abo PGPR (polirycynoyoleińon poliglicerolu – E476), co pozwalo zmńyjszyć zawartość drogjygo masła kakaowygo a uobńyżyć lepkość masy.




#Article 109: Szwecyjo (214 words)


Szwecyjŏ (szwedz. ), ôficjalniy Krōlestwo Szwecyje (szwedz. ) – nordycke państwo na Skandynŏwskim Pōłwyspie we Pōłnocnyj Ojropie. Mŏ granicã z Norwygijōm na zachodzie a Finlandyjōm na wschodzie, je tyż skuplowanŏ z Danijōm bez most Øresund.

Szwecyjŏ mŏ wiyrch 450 295 km² a skiż tygo je to trzeci nŏjsrogszy (podle wiyrchu) krej Ojropyjskij Unije. Miyszkŏ sam ōngyfer 9,4 milijōna ludziōw. Je to państwo z małōm gynstościōm zaludniyniŏ – 21 per./km² – a je ôna skōncyntrowanŏ w połedniowyj tajli. Bez 85% populacyje żyje we miyjskich zōnach. Haupsztadym Szwecyje je Sztokholm, kery je aj nŏjsrogszy szwedzki sztad.

Jako samostanowiōny a jednolity krej Szwecyjŏ powstała we strzedniowieczu. We XVII stoleciu egzystirowało Szwedzke Imperium a patrziło ôno do nŏjwŏżniyjszych pōństw Ojropy. Mocka podbitych  terynōw straciła we XVIII a XIX stolyciu, baji Finlandyjõ lŏ Rusyje we 1809. Ôstatniŏ wojna, we keryj bojowała Szwecyjŏ bōła we 1814, kej naciepała Norwygije persōnalnõ unijõ (do 1905). Ôd tedy je to neutralne państwo. Z Ojropejskōm Unijōm sie skuplowała we 1995, je tyż człōnym OECD.

Dzisiej Szwecyjŏ je kōnstytucyjnŏ mōnarchijŏ z parlamyntarnōm dymokracyjōm a fest rozwiniyntōm gospodarkōm. Mŏ trzeci plac w Democracy Index rychtowanym bez cajtōng The Economist a dziywiōnty w Indeksie HDI. We 2010 roku miała nŏjrychlyjszy ekōnōmiczny wezrost a nŏjsrogszõ innowacyjõ w Ojropie. Światowe Ekōnōmiczne Forum uznało jã za nŏjbarzij kōnkuryncyjny ojropejski krej.




#Article 110: Zecer (235 words)


Zecer (mjym.: Setzer) to mjano uosoby, kera zajmuje śe rynčnym abo mašynowym skuodańym na potřeby druku typůgrafičnygo. Zecer skuodou s materjouů zecerskigo (čćůnki a inkše elymynty) proste formy drukowe, abo přigotowywou elymynty tych form (špalty, tabele, wzory) do půźńijšygo wykořistańo bez metrampaža.

Zecerym bůua zarůwno perzůna pracujůnco we pojydynčych gotowych čćůnkach fabryčnych, kej a uoperator uodlewarki můnotypowyj skuadajůncy tekst s bježůnco uodlewanych pojydynčych čćůnek (můnotypůw) skuadanych uod razu we tekst, kej a uoperator uodlewarki (skuadarki) linotypowyj twořůncy uod razu couke wjyrše linotypowe tekstu šyrokośći špalty.

Zecer pracowou w uouowju (stop drukarski), stůnd uouowica bůua ńymocům zawodowům mengi zecerůw, a we koždej zecerńi istńouy lo pracowńikůw přidźouy mlyka na mjejscu. Postřůd zecerůw douo śe spotkać ńyřodko uosoby guchůńyme - take ludźe potrafili idealńy skupić śe nad pracům wymagajůncům srogjej kůncyntracyji, a gynau zawůd zecera bůu jydnům s tych profesyji, kaj guchůńyme uosoby skerowywano. Ńymocům zawodowům zecerůw bywouy tyž śińoki, ščygůlńy kedy zecerńi towařišůu butel ńyuodlyguych mašyn drukarskych, a wtedy uosoby (nawet te suyšůnce) rozpočynouy godka ze swojim přišuym interlokutorym uod zwrůcyńo na śebje uwagi za půmocům řucyńo jakymś drobnym elymyntym justůnku čy ńywjelgům čćůnkům.

Zecerstwo bůuo řymjosuym, wymagajůncym uolbřimjej wjydzy a dośwjadčyńo, stůnd zecerůw na růwńi s drukařůma nazywano towařišůma štuki drukarskij a bůuo to uokreślyńy majůnce we se bardzo dužo prowdy. Postřůd kupy ńyzwykuych ůmjejyntnośći zecera bůuo m. in. bjygue čytańy tekstu jydnočeśńy do gůry nůgůma a we uodbiću zdřadlanym.

Uobecńy zecer to zawůd ginůncy.




#Article 111: Ślůnsko Wikipedyjo (258 words)


Ślůnsko Wikipedyjo – yncyklopedyjo internecowo ze familije Wikipedyje, kero je tworzůno we ślůnskij godce.

Pjyrszy wńosek uo uruchůmjyńy uosobnygo projektu lo ślůnskij godki złożůno na Wikimedia-Meta we marcu 2006 roku. Uostoł włůnczas uodćepńynty, głůwńy skiż braku kodu ISO 639-3 lo godki. Po uotrzimańu uod ślůnskij godki kodu ISO szl nazod dano forszlag zrobjyńo Ślůnskij Wikipedyje. Tům razům głosůw na uodpora ańi tyż przeszkůd formalnych ńy bůło. Ślůnsko godka uzyskoła status eligible, tzn. uostoła uznano za uodpedńo do stworzyńo we ńi uodrymbnygo projektu. Jako nastympstwo takigo postanowjyńo, napoczyno robota nad tumaczyńym interfejsu MediaWiki na ślůnsko godka, a 31 marca 2008 utworzůno testowo wersyjo Wikipedyje we Inkubatorze. Tumaczyńy interfejsa MediaWiki ukůńczůno 26 kwjetńa 2008. Kolejnym warůnkym akceptacyje projektu godkowygo, bůło utworzyńy projektu we Inkubatorze a utrzimańy jego aktywnośći. To zadańy uostoło na uostatku powożůne za wykůnane 3 maja 2008. Ńyskorzi Kůmitet Godkowy Fůndacyje Wikimedyjo zwrůćůł śe do godkoznowcy (bůł ńim dr. Tomasz Kamusella) coby tyn uorachowoł, eli zawartość ślůnskij Wikipedyje je poprawno pod wzglyndym godkowym i merytorycznym, a tyż eli je zgodno ze prawidłym nyjutralnygo půnkta wezdrzyńo. Po uzyskańu pozytywnyj nůmery godkoznowcy, projekt uostoł zaakceptowany 23 maja 2008. Na kůńec, domyna szl.wikipedia.org uruchomjůno 26 moja 2008. Podug stanu na 14 lipca 2009, mjała uůna 1430 artiklůw, 2356 używaczůw a 3 admińistratorůw. 30 grudńa 2011 powstoł 2000. artikel, kerym bůł Stanisław Pietkiewicz. Na stan 19 styczńa 2014 wikipedyjo ta mjoła 2423 artiklůw, 9922 wszyjskich zajt, 8905 używoczůw, ze tygo 4 adminůw.

Ślůnsko Wikipedyjo je spůmńano we uzasadńyńu do projekta ustawy uo regijonalnych godkach, kero we polskim Sejmje złożůł posoł Marek Plura.




#Article 112: Uochodze (3664 words)


Uochodze (pol. Ochodze, mjym. Ochotz, 1936-1945 Frühauf) – wjejś we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim kryśe, we gmińe Kůmprachćicy. Uod 2009 roku we wśi uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.

Charakteristicnyn uobjyktyn we Uochodzach je drewjanny kojśćůł śwjyntego Mourćina ze 1702 roku. Do 1941 roku stoł uůn we Kůmprachćicach, kej bůł przekludzůny na nowy plac. Wjejś Kůmprachćicy wcejśńi (1935) wybudowała nowou śwjůntyńa pod wyzwańym śwjyntego Frańćika.

We wśi je tes dynkmal postawjůny we 1930 roku ku pamjyńći mjyskajńcůw ftorzi padli we Wjelkej Wojńe (1914-1918)  
 
We werće uobejzdrzyńou je tes kaplica-zwůńica ze 1878 roku i bozoumanka (krziz) ze 1861 roku. W cyntrům wśi je kacma postawjůnou we 1882 roku. Nad dwjyrzůma do kacmy wiśi stary wapyn Uochůdz.

Do Uochůdz jejźdźi autobus nůmer 8 fyrmy MZK Opole. Wele Uochůdz (uod połedńowo-zachodńej strůny) przełajźi autobana A4.

Do dźiśa uostały stare mjůna roztomajtnich placůw we wśi a nauokoło ńi.

   

dźiśej noulezy do Uochůdz.

na wojńe swojich chopůw. Wele dynkmalu Uochodzańe posadźyli lousek. (2) W lutyn utworzůnou bůła spůłka, ftorou mjała dokludźić 
do wśi śtroum. Realizacyjou całego projektu klapła dźewjyńć 
mjejśyncy ńeskorzi. Pjyrse  byrny we Uochodzach napocły 
śwjyćić swourtego listopada.

Fůndatoryn bůł Anton Cebulla.

(dźiśejse przedskoly). 
(2) Uozbudowańy Uochojdzkej skoły do dźiśejsej srogojśći.

Wygůn. Pośwjyncyńy: 14.12.1941.

W Uochodzach mjyskou 958 ludźi.

uod 1970: Kjyrowńikyn skoły we Uochodzach je Henryk Wrześniewski.

roku starou fojerwera bůła uozkopanou.

waserlajtůng.

uod 2010: Farourzyn w Uochodzach je Erwin Kuzaj.

Zoudne ze mjůnůw san uopisanich ńy mou charakteru uoficjalnego. Tak goudajůn abo goudali starzi Uochodzańe. Mjůna te uostały do dźiśa, yno ńe wszyjske ś ńich wszyjscy pamjyntajůn.

Adlerka (drůga). Tak śe zwjy drůga ftorou zacynou śe we lejśe przi kůjńcu uod drůgi co mou tera uoficjalne mjůno 'ul. Górna'. Kludźi na połedńowy zachůd, mjyndzy Uopolskůn a Grańicnůn (Ćmawůn). Mjůno wezło śe uod tego ize pjyrwej uorły mjały przi tej drůdze gńouzdo. Na plac dźe bůło te gńouzdo ludźe ze Uochůdz padajůn `Adlerwiza'.

Ameryka. Uochodzańe ftorzi mjeli pjyrwej swojy pola daleko uod cyntrum wśi, w strůna Kotuloukůw, zańyn na ńy zajechali ze kalymbůma, to ńerouz i bez godźina casu pomudźyli. Bestůs goudało śe ize na na tyn plac je tak daleko choby do Ameryki. Padało śe Můmy pole na Ameryce, Byli my na Ameryce abo Jadymy na Ameryka naśyc trouwy.  i  je pokouzanou Ameryka knypsńymtou ze satelity.

Antek (Antkowńa) W 1906 roku we lejśe, przi drůdze Uopolskej, jake 3 kilomejtry uod Zidlůngu, kej śe jedźe ze Uochůdz do Przichoda, bůły postawjůne chaupy dlou gojnego a dlou lejśnich robotńikůw. Bez jakiś cas mjyskoł tan gojny na ftorego padali 'Antek'. Skuli tego do dźiśa śe goudou: Byli my wele Antka, Tyn las je za Antkyn, Nazbjyroł'ch grzibůw przed Antkyn, Byli my u Antka, atd. Jak Uochodzańe goudajůn za Antkyn abo przed Antkyn, to zouwdy idźe uo to ize to je za Antkyn abo przed Antkyn kej śe jedźe ze Uochůdz ku Przichodowi. Na polskich landkartach Antkowńa je zmjanowanou jako 'Dębowiec'. 
 wyglůndou Antkowńa ze wjyrchu, a  idźe ńa snojś na landkarće.

Bjołou (drůga). Drůga we lejśe ftorou kludźi na połedńowy zachůd, mjyndzy Szydelskům a Źelůnůn. Bodejś
mjůno wezło śe uod tego ize na tej drůdze na kůńec źimy zawdy dugo lezoł śńyg.

Brůńouk. Tak goudajůn na teryn wele Podlejśou, uod strůny Uochůdz. Mjůno wezło śe uod mjůna familije ftorou tukej pjyrwej mjyskała.

Bůmby. W 1944 roku jedyn amerikajński fliger wele Uopolou dostoł ślag uod mjymjeckej artileryje. Coby kej noudali zalećeć śćepnůn we lejśe wszyske bůmby jake wjůz. Ślećały uůne po lewej strůńe drůgi Ćmawej (jak śe jedźe ze Uochůdz), ńedaleko uod Dźywki. 
Jako ze bůły to dojś ćynske bůmby, po kozdej uostoła we źymi srogou dźura ftorou ze casyn przemjyńůła śe we stouwek. Pouran rokůw ńeskorzi wy tich stouwkach sło chytać welce. Do dźiśa na las dźe sůn te stouwki padou śe Bůmby. Ludźe goudajůn: jadymy na Bůmby, byli my na Bůmbach, atd. Co do tego amerikajńskygo fligra, to uoszczaskoł śe uůn we Ringwitz (teraski: Rzymkowice), a uod ńygo piloći byli wejźńyńći do mjymjeckej ńewole.

Cerwjůny Krziz. Tak śe goudou/goudało  na krzizůwka przi drůdze uopolskej (mjyndzy Krapkowjůnkůn a Przichodyn, wele 1.5 km uod Gerlachwize) abo na krziz ftory tan bůł postawjůny i stoji do dźiśa. 
Cerwjůny Krziz ze wjyrchu widać  Idźe go snojś tes na  landkarće, dźe je zmjanowany jako 'Rothe Kreuz'. Goudou śe: jadymy na Cerwjůny Krziz / za Cerwjůny Krziz, trefjyli my śe na Cerwjunyn Krzizu, byli my na Cerwjůnyn Krzizu, atd.

Ćmawou (drůga). Zacynou śe  we Uochodzach we lejśe, ńedaleko uod połedńowej 
grańice wśi, po prawej stůńe uod śuseje. 
Kludźi uůna na połedńowy zachůd. Mjůno wezło śe uod tego ize pjyrwej przi 
tej drůdze rosły feste wysoke strůmy i bestůs zawdy bůło tan ćmawo. 
Na 'Ćmawůn' padajůn tes 'Grańicnou', skiś tego ize za autobanůn, 
po lewej strůńe drůgi je gmina Průszkůw [uoficjalne mjůno tera: Prószków], a po prawej gmina Tylowice [uoficjalne mjůno tera: Tułowice].

Cyrńik. Jak śe wyjyzdzou ze Uochůdz śusejůn uod połedńou, we strůna Pruskowa, to po lewej strůńe je śpilpac. Za śpilplacyn zacynou śe drůga ftorůn idźe zajechać na Podlejśy. Na pocůntku tej drůgi, po jeji prawej strůńe, przed drugůn wojnůn stoła festelńe fajnou chaupa wy ftorej mjyskoł wachmajster co bůł kjyrowńikyn uod wachtyrzůw uod bůnkrůw we lejśe. Na tyn plac Uochodzańe do dźiśa goudajůn 'Cyrńik', a mjůno te wezło śe uod mjůna tego wachmajstra co tan pjyrwej mjyskoł. Po drugej wojńe chaupa na Cyrńiku bůła uozebranou, a hnet wszysko ś ńi pokradzůne a poswozůne na fůrach do Uochůdz. Na zdjyńću ze satelity Cyrńik je dźejś  Po lewej strůńe widać śusejan a ze wjyrchu po lewej śpilplac.

Djoubelski Krzipop. Jak bůła wojna zibcich-ajnůnzibcich ze Francyjůn (1870-71), to we lejśe ńedaleko uod Uochůdz francuske ńewolńiki kopali głamboki a syroki krzipop co kludźuł ze tego lasa aze do glajzůw do Sidlowa. Tyn krzipop bůł potyn nafolowany wodůn, po ftorej kůńe ćůngły poswjůnzowane do kupy śtamy do Sidlowa. Ze zaśtopowanůn wodům krzipop wyglůndoł hnet choby takou majnksou rzycka i ńe sło go przeskocyć. Ńeftorzi ludźe padali ize uůn je taki syroki a głamboki, bo go sami djoubli wyćepali. Stůnd śe wezło mjůno 'Djoubelski Krzipop'. Na ńeftorich polskich landkartach Djoubelski Krzipop zmjanowany je jako `Wytoka'. Wlatuje uůn do rzyki ftorou teraski zwjy śe `Ścinawa Niemodlińska', a pjyrwej mjała 
mjůno `Stainau'.

Durśtik. Tak Uochodzańe padajůn na kůnsek lasa wele Uochůdz ftory w rychtůnku SE-NW uośćůngou śe po uobu strůnach drůgi Uopolskej (uod Adlerki aze do Kurejki) a w rychtůnku NE-SW mjyndzy pjyrsůn a drugůn alejkůn za autobanůn A4 (jak śe jedźe uod feśtrowńe). Durśtik znany je ze swojich ganstich jagodźinewjůw. Pozůr: ślizyk lasa uod autobany aze do pjyrsej aleje za ńůn ńe je zalicany do Durśtiku.

Dźywka. W lejśe wele Uochůdz, po prawej strůńe uod drůgi Ćmawej (jak śe jedźe uod Uochůdz), w XIX st. jedyn feśter zatuk swoja dźywka i tan ńa zakopoł. Bez noc 
jeji muter śe to wszysko śńůło i skuli tego ta dźywka tan na drugi dźyń bůła snojdzůnou, 
a faśtra za to sůnd ukouroł śmjerćůn. 
Uod tego casu do dźiśa na kůnsek lasa wy ftoryn to śe stało ludźe padajůn `Dźywka'. Jak śe ftojś pytou Dźe jedźes?, to goudajůn: Na Dźywka. Abo: Dźe'jś bůł? Na Dźywce.

Ganśirynek. Pjyrwej wele uochojdzkej fojerwery bůł stouwek ze ftorego fojermany brali woda kej śe we wśi cojś chyćůło. Hnet kozdy dźyń prziłajźůły śe do tego stouwku ćůmplać ganśi a kacki ze chaupůw douokoła. Bestůs do dźiśa na plac przi fojerwerze padajůn 'Gansirynek'. Padou śe trefić (kogo) na Ganśirynku, iś na Ganśirynek, atd. W pojstrzodku 

zdjyńća idźe snojś Ganśirynek a uochojdzkůn fojerwera. Drůga ftorou kludźi ze zachodu na wschůd zwjy śe teraski 'ul. Średnia', drůga co idźe na punoc to je 'ul. Stawowa' a ta co kludźi na połedńy mou mjůno 'ul. Hibnera'. Na teryn wele Ganśirynku, ńekjedy do kupy ze Ganśirynkyn, padajůn 'Pastusyńec' abo Pastuszyńec.

Gerlachwiza. W lejśe mjyndzy Uochodzůma a Przichodym, jake 6 kilomejtrůw uod uochojdzkej feśtrowńe, we 1919 roku dwa roupśiki zaszczelyli feśtra ftory śe zwjoł Paul Gerlach (i mjyskoł przi Cournyn Krzizu). Dźiśej stoji na tyn placu dynkmal ftory dała postawić gdowa po Gerlachu. Na 
łůnka dźe tyn dnkmal stoji a las wele ńi padajůn 'Gerlachwiza' (mjym. Wiese=łůnka). Gerlachwiza je rozlygowanou mjyndzy drůgůn Bjołůn a Źelůnůn. Wele Gerlachwize swůj pocůntek mou rzyka Pruskowjůnka 
(uoficjalne mjůno: Prószkowski Potok; dů ńi wlatuje Rynna). Na ńeftorich polskich landkartach Gerlachwiza zmjanowanou je jako `Łąka Gerlacha'. Goudou śe: Jadymy na Gerlachwiza, Byli my na Gerlachwiźe / na Gerlachwiźi, Jadymy bez Gerlachwiza / wele Gerlachwize.

Gminka. Tak śe zwjy teryn po lewej strůńe drůgi ze Zoupůćou na Likowjec. Przed drugůn wojnůn i krůtko po wojńe bůł san kopany scyrk. Bestůs uostała po tyn kopańu srogou dźura wy ftorej uochojdzke bajtle bez źima jejźdźůły na sůnkach a na śijach. Potyn plac ze tůn dźurůn kupjůła gmina Kůmprachćice. Teraski Gminka je jus zasutou rostomajtnymi chaśůma i abfalůma, zarojśńynntou strůmůma, a douokoła stoji pot. Gminka knypsńyntou ze satelity idźe uobejzdrzeć 

Grańicnou (drůga). Cytej: Ćmawou.

Grobla (Groblou). Jescy na pocůntku XX st. we lejśe na połedńowo-zachodńyn kraju Uochůdz bůły stouwki ze rybůma przi ftorich lůngło śe kans kackůw. Mjyndzy pjyrsůn a drugůn wojnůn wyćepane bůły krzipopy (ftore kludźůły bez Likowjec do Rynny) coby wysusyć las a łůnki douokoła. Skuli tich krzipopůw ńy ma jus dźiśej stouwkůw uo ftorich goudka. Ale do dźiśa uostała grobla ftorou pjyrwej bůła mjyndzy  ńymi. I bestůs na tyn teryn do teraska śe padou `Grobla' abo `Groblou'. Goudou śe: iś na Grobla, być na Grobli, śpacyrować po Grobli, atd.

Judynberg. Pjyrwej Uochodzańe a Kůmprachcańe Judynbergyn zwjeli gůrka wy Kůmprachćicach ftorou je rozlygowanou wele grańice ze Uochodzůma. Starzi ludźe padajůn ize bodejś jescy przed pjyrsůn wojnůn Zydy mjeli san swoje trefy i stůnd śe wezło mjůno 'Judynberg'. Bez drugůn wojna na Judynbergu bůła kisgruba wy ftorej ńewolńiki 
ze Rusyje dobywali scyrk do stawjańou kůmpraskich kaserńůw. Dźiśej na placu tej 
kisgruby je pole a douokoła rosnůn lejśne strůmy. Ze Judynbergu do cyntrum Uochůdz 
je blizy kej do cyntrum Kůmprachćicůw, bestůs kans ludźi stůnd łajźi do kojśćoła do Uochůdz. Goudou śe: iś na Judynberg, mjyskać na Judynbergu. Na Judynbergu mou tes 
swojy zdrzůdło krzipop Studźůnka ftory wlatuje do Rynny.

Kotulouki. Jak Kotulla po pjyrsej wojńe kupjůł pole na Ameryce do kupy ze kůnskyn lasa to zacůn tan kopać pjousek a scyrk. Na doły ftore po tyn kopańu uostały ludźe padali 'Kotulowe Doły' abo ajnfach 'Kotulouki'. Ńeftorzi goudali tes 'Kotuloły'. Potyn Uochodzańe, Kůmprachcańe a Nowowśańe zacli do Kotuloukůw wyćepować roztomajtne klamorstwo i maras, bestůs  Kotulowe Doły sůn jus dźiśej feste zasute. A do tego zarosły strůmůma co śe same wyśoły. Bez dugi cas tes chopcy tan krajzowali na kołach a na mopkach. Jak ftojś zbjyrou  grziby we lejśe wele Kotulowich Dołůw, to goudou śe ize to je 'na Kotuloukach', 'przi Kotuloukach' abo 'wele Kotuloukůw'. Ja śe jedźe ze Uochůdz na flugplac do Nowejwśi, to śe 'przejyzdzou bez Kotulouki'  idźe uobejzdrzeć Kotulouki knypsńynte ze satelity.

Krzizůwka. Krzizůwka to je cyntrum Uochůdz. Słazůn śe tan nouwazńejse drůgi we wśi. Wele krzizůwki stoji kacma, sůn tes trzi sklepy i bozoumanka (krziz). Pjyrwej bůł tukej uostańi przistanek uod lińje autobusowej nůmer 8. Teraski je uůn przecouwńynty na plac przed Zidlůngym, tan dźe słazům śe 'ul. Myśliwska' a 'ul. Leśna'.  Krzizůwka je we pojstrzodku  zdjyńća. Drůga co idźe ze połedńou na punoc zwjy śe 'ul. Opolska' (ńeftorzi padali tes na ńa 'Uochodzůnka'), drůga uod Krzizůwki na zachůd zwjy śe 'ul. Myśliwska' (kludźi na Zidlůng), a drůga uod Krzizůwki na wschůd  mou mjůno 'ul. Średnia' i kludźi wele Ganśirynku na Zoupůćy. Na zdjyńću widać jescy jedna drůga co idźe uod krzizůwki na połedńowy zachůd. To je teraski 'ul. Górna' i idźe ńůn zajechać na pocůntek Adlerki.

Kůntńik. Tak śe zwjy tajla Uochůdz mjyndzy śusejůn (połedńowou tajla) a drůgůn co śe zacynou za skołůn (jak śe jedźe uod Krzizůwki na połedńy).

Kurejka (drůga). Tak śe zwjy drůga we lejśe ftorou zacynou śe wele Zidlůngu i kludźi na połedńowy zachůd, mjyndzy Źelůnůn a Uopolskůn.

Likowjec. Jak śe jedźe ze Uochůdz na Důmecko wele kjerchůwka, to nouprzůd przejyzdzou śe bez Zoupůćy, kole Gminki, a dali, przed Pucńikym, je Likowjec. Pjyrwej na Likowjec padali 'Lipowiec' skiś tego ize rosło tan fol lipůw. Ńeskorzi, ńe wjadůmo camu, 'Lipowjec' bůł przemjanowany na 'Likowjec'. Inksymi uzywanymi mjůnůma sůn: Lynkowjec (uod `lynkać śe') i Uochojdzki 
Przewůz.

Jak jescy w Uochodzach ńe bůło skoły, dźejcka muśały łajźić pjechty bez Likowjec do skoły na  (3 kilomejtry uod cyntrum Uochůdz). Padajůn ludźe, ize rouz, jescy w XIX st., bůła bardzo srogou źima. Pjyńćoro uochojdzkich skolourzůw sło ze Pucńika dodům. Jak przełajżyli prawje bez Likowjec, to wrouz zrobjůła śe wijatyka a mrok. Zacůn tak feste suć śńyg ize ńic ńe bůło widać. A stoł tan taki stary ruby strům (jedńi goudajůn ize tu bůł toupůl, a drudzy ize lipa), do ftorego sło rajń wlyjź. I uůńi, wszyscy pjyńće, skludźyli śe do tego strůma. Radzůn ludźe, ize bodejś to te dźejcka uratowało uod  zasućou uod śńega. Ńeskorzi, jak śńyg jus ńe su, jechoł tich skolorzůw łowić jedyn uochojdzki bamber a jak jich snoud wy tyn strůmje na Likowcu, to jich prziwjůz dodům na sańach. Uod tego casu, zawdy jak nasuło kans śńega, to ftojś s kůńmi na sańach wojźůł skolourzůw z Uochůdz na Pucńik, a popołedńu juzajś jich prziwojźůł nazoud do wśi. Dźiśej tego starego strůma na Likowcu jus ńy ma, ale wiśi tan śwjynty uobrouzek. Bez Likowjec leći tes uochojdzko-důmeckou grańica. Goudou śe: jadymy na Likowjec, jadymy bez Likowjec, byli my na Likowcu, łajźyli my po Likowcu. Likowjec ze wjyrchu idźe uobejzdrzeć 

Můnek. Pjyrwej (w XIX st.) we punocnej tajli Uochůdz bůł můn. Kśůnzka Powiat opolski - szkice monograficzne podouwou ize to bůł můn wodny i stoł tan jus we 1845 roku. Ludźe we Uochodzach rostomajtńe radzůn. Jedńi padajůn ize richtich, uochojdzki můn bůł wodny, a woda broł ze krzipopa co tan je ńedaleko i wlatuje do Rynny. Yno ze tyn krzipop ńy mou za tela wody coby poradźůła krůńćić kołůma uod můna. Bestůs barzi wjerzić trza tyn ftorzi radzům ize to bůł wjatrouk i stoł na gůrce ńedalako. Jak śe můnourz Mourćinek uobjejśůł, to pod Kůmprachcicůma, wele Rynny, we 1891 roku postawjůnou bůła kaplicka dlou śwjyntej Any. Ta kaplicka stoji do dźiśa.
Jescy przed pjyrsůn wojnůn, kej rouz przisoł feste
wjater, uochojdzki můn śe uobalůł i jus zoudyn nazout go ńe postawjůł.
Przed pjyrsůn wojnům ńedaleko uod můna bůła tes wypoulanou
cegła. Na placu ze ftorego ceglourze brali  glina zrobjůł śe stouwek
ftory uostoł do dźiśa. Drůga ftorou kludźůła uod śuseje do můna teraski zwjy śe 'ul. Młyńska'. Jak ftojś tan mjyskou, to padajůn ize uůn mjyskou na Můnku. Goudou śe tes iś na Můnek abo iś bez Můnek. A   wyglůndou 
Můnek knypsńynty ze satelity.

Pastusyńec (Pastuszyńec). Tak padajůn na teryn wele fojerwery i Ganśirynku (abo tyn teryn do kupy ze Ganśirynkyn).

Plama. Tak goudajůn na teryn mjyndzy Půlkyn a glajzůma ftore kludzůn ze Uopolou do Nyse.

Podlejśy. – pouran chaupkůw pod lasyn wele Nowej Kuźńe. Na polskich landkartach
Podlejśy je zmjanowane jako 'Podlesie'. 
Podlejśy ze wjyrchu idźe uobejzdrzeć 

Půlko. Tak śe zwjy krzizůwka na pocůntku drůgi Szydelskej. Na zachůd uod Půlka je Plama, we rychtůnku punocnyn idźe zajechać do  
cyntrum Kůmprachćic. Na wschůd uod Půlka je śusejou.

Rejmize/Ryjmize. Rejmiza abo Ryjmiza to je po ślůnsku taki lousecek mjyndzy polůma abo łůnkůma. Douokoła Uochůdz rojśńe kans małich louskůw, nale mjůno 'Rejmize'/'Ryjmize' je uzywane yno dlou tich louskůw ftore rosnůn mjyndzy Uodzodzůma a Důmeckyn, tak barzi uod punocnej strůny. Jak śe idźe na prostki ze Judynbergu we strůna Důmecka, tak co Rynna śe mou po prawej strůńe, to za 
trzećůn ślojzůn (zastawůn) na Rynńe je nouprzůd Pjyrsou Rejmiza, a dali Drugou i Trzećou. Goudou śe: iś na Rejmize, iś bez Rejmize, być my na Rejmizach, 

Ludźe we Uochodzach a na Důmecku spůminajůn ize jescy blank, blank pjyrwej na Rejmizach 
a na Likowcu bůły sroge a feste głamboke zduchy (=bagna). Na tich zduchach, po lewej strůńe drůgi (jak śe jechało ze Důmecka ku Kůmprachćicůn), usuty bůł śtucny beśůng na ftoryn stoł drewjanny zůmek (abo dwůr). W tyn zůmku mjoł mjyskać grouf ze swojůn familijůn. Rouz bez noc zrobjůł śe feste ślyw uod ftorego tyn zůmek zapoud śe pod źymjan ze całyn bogajstwyn i ludźmi ftorzi tan mjyskali. Starzi Uochodzańe radźůn ize do dźiśa bez noc na tyn placu strousou. Na polach dźe tyn zůmek mjoł stouć snojdzůne bůły kůnski starich zbůnkůw i inkse fićimatynta, nale do teraska zoudyn feste głamboko tan ńe kopoł coby łowić rujinůw.

Rynna (Uochodzůnka). Tak śe zwjy krzipop przi ftoryn wele śuseje (co leći uod Pruskowa bez Uochůdze aze do cyntrum Kůmprachćic) przełajźi uochojdzko-kůmpraskou grańica. Tak richtich to nouprzůd sůn dwje Rynny: Prawou Rynna i Lewou Rynna. Prawou Rynna mou swůj pocůntek we Uochodzach przi Zidlůngu a przełajźi ńedaleko uod Skwarzisu. Lewou Rynna zacynou śe we louskach na Ameryce, mjyndzy Zidlůngyn a Kotuloukůma. Lewou Rynna je dugsou uod prawej, bestůs ńeftorzi yno na ńa goudajůn 'Rynna', a Rynńe Prawej ńe douwajůn zoudnego mjůna. Uobje Rynny słazůn śe po zachodńej strůńe uod śuseje i dali zwjůn śe jus ajnfach Rynnůn. Do Rynny wlatuje krzipop Studźůnka co śe zacynou na Judynbergu. Za kůjńcym Studźůnki na Rynnie sůn trzi małe ślojze (place dźe woda je zaśtopowanou), na ftore padajůn 'zastawy'. Dali, za tymi trzůma zastawůma, Rynna leći bez 
Rejmize we strůna Důmecka dźe wlatuje do Pruskowjůnki (uoficjalnyn mjanyn uod tej rzycki je 'Prószkowski Potok'). Jescy przed drugůn wojnůn sło we Rynńe chytać ryby. Skůnd śe wezło mjůno 'Rynna', gynau ńe wjadůmo. Ńeftorzi radzůn ize pjyrwej tyn krzipop bůł wyćepany wy formje rynny 
bestůs tak a ńe inacy śe zwjy.
Prawou Rynna zacynou śe dźejś  A  widać pocůntek lewej Rynny. Całou Rynna (uod zdrzůdła lewej Rynny aze do Pruskowjůnki) je dugou na jake 5 kilomejtrůw. Na ńeftorich topograficnych landkartach Rynna i lewou Rynna majůn mjůno 
`Moszczana'.

Skwarzis. Wele drůgi ftorou teraski mjanuje śe 'ul. Leśna', uod strůny Ameryki, pjyrwej bůły bagna i kans torfu. Jak śe tyn torf rouz chyćůł, jescy przed pjyrsůn wojnůn, to bez dugi cas śe hajcowoł i durch śe tan skwarzůło a smańdźůło. Ludźe bouli śe na tyn plac łajźić, bo przecyś to můgło zynknůńć i můgli by pod spodek wlećeć. Uochodzańe padali ize tan śe djoubły poulůn abo skwarzůn pod źymjůn. Stůnd śe wezło mjůno 'Skwarzis'.  je Skwarzis knypsńynty ze satelity. Ńedaleko uod Skwarzisu tes zacynou śe prawou Rynna.

Stoletńi Důmb. Je to noubarzi znany strům pod Uochodzůma. Jak śe wele feśtrowńe wjedźe na drůga Uopolskou, to za autobanůn A4 a jake 700-800 mejtrůw przed Antkym (przed Antkowńůn) trza skrůńćić  w prawo. W lejśe po lewej strůńe drůgi stoji feste stary důmb, na ftory jus przed pjyrsůn wojnůn ludźe padali 'stoletńi důmb'. Bestůs uůn jus baje mjoł tera bez dwjesta rokůw. Goudou śe jadymy na stoletni důmb. Trza sam tes pedźeć ize kej śe pojedźe dali uod drůgi Uopolskej we strůna Sidlowa [uoficjalne mjůno tera: Szydłów], to na kraju lasa stoji  drugi 'stoletńi důmb', ftory bodejś je jescy starsy uod tego Uochojdzkygo.

Studźůnka. Studźůnka je to krzipopek wy Kůmprachćicach dugi na jake 400-500 mejtrůw ftory mou swojy zdrzůdło na Judynbergu i wlatuje do Rynny. Ludźe padajůn ize rouz, jescy przed pjyrsůn wojnůn, przijechoł tukej jedyn cowjek ftory mjoł ślepego kůńa. I uopůkoł tymu kůńowi uocy ze studźůnkowego zdrzůdła. Bodejś tyn kůń zacůn zarouski widźeć. I kej śe to uozesło, to ludźe ze wśůw douokoła zacli przijyzdzać san po woda na uocy. Zdrzůdło uod studźůnki jus wjela rokůw ńe bůło ślůmowane i bestůs je tera blank zarojśńynte trouwůn, a kej desc ńe padou, to ańi ńy ma we ńyn wody. Przi zdrzůdle stoji strům na ftoryn je powjesůny uobrouzek ze Matkůn Boskůn.

Śpitoul (Śpitoulik). W Uochodzach nigdy śpitoula ńe bůło i ńy ma. Trza bůło zawdy jejźdźić na Pruskůw (pjyrwej 'Proskau', teraski 'Prószków'), tak wele 7 km na połedńowy wschůd uod Uochůdz. Jak ftojś jechoł ze Uochůdz śusejůn we połedńowyn rychtůnku, to padali ize uůn jedźe na Śpitoul. Skuli tego połedńowou tajla Uochůdz mou do dźiśa mjůno Śpitoul.

Sydelskou /Szydelskou (drůga). Tak śe zwjy drůga we lejśe ftorou zacunou śe przi Půlku, kludźi wele Kotuloukůw i dali na połedńowo-zachodńi zachůd, do Sidlowa [uoficjalne mjůno tera: Szydłów]. Ludźe we Uochodzach radzůn, ize bez lato 1807 roku uod Neisse [teraski: Nysa] drůgůn Szydelskůn przełajźůła armijou uod Napoljůna.

Tabula. Jak śe jechało ze Krzizůwki na Zidlůng, to tan dźe zacynou śe drůga do feśtrowńe bez kupa lout stoła  zaruśćałou tabula. Jak ftojś kumu pedźoł ize bańdźe na ńygo cekoł przi tabuli abo wele tabule, to bůło wjadůmo dźe to je.

Uochodzůnka. Tak śe padou (a) na krzipop Rynna (b) na śuseja ftorou kludźi ze Pruskowa bez Uochodze do cyntrum Kůmprachic; ta drůga mou dwa uoficjalne mjůna: we Uochodzach to je 'ul. Opolska', a we Kůmprachćicach 'ul. Ochodzka'.

Uopolskou (drůga). Uopolskou zacynou śe wele uochojdzkej feśtrowńe i kludźi na połedńowy zachůd mjyndzy Kurejkůn a Adlerkůn, nad autobanůn A4, bez Durśtik, wele  (po polsku: 'Dębowiec'),  bez Cerwjůny Krziz, aze do Przichoda. Mjůno 'Uopolskou' dali tej drůdze Przichodzańe ftorzi pjyrwej ńůn jejźdźyli ze Przichoda bez Uochodze na tourg do Uopolou. Pozůr: drůga Uopolskou we lejśe a śuseja ftorou śe teraski uoficjalńe zwjy 'ul. Opolska' to sůn blank roztomajtne drůgi!

Wypoulůnka. Jak śe jedźe uod Uochůdz drůgůn Uopolskůn we strůna Przichoda, to za Antkyn je las ftory śe wyhajcowoł we 1943 roku. Na tyn las Uochodzańe padajůn do teraska 'Wypoulůnka'.

Źelůnou (drůga). Tak goudajůn na drůga we lejśe ftorou kludźi na połedńowy zachůd, mjyndzy Bjołům a Kurejkům. Mjůno wezło śe uod tego ize na tej drůdze zouwdy rosło kans trouwy.

Zastawa. Tak śe goudou na pjyrsou ślojza na Rynńe, jake pu kilomejtra uod Jydynbergu we strůna Důmecka. Pjyrwej bůł tan taki podugowaty stouwek do ftorego kans dźejckůw ze Uochůdz  jejźdźůło śe kůmpać. Jak łůnka wele Zastawy bůła uośycůnou, to fojermany przijyzdzali tan ibować abo plůmpać woda. Padou śe być my na Zastawje, iś/jechać na Zastawa, Kůmpać śe na Zastawje/w Zastawje. Ńeftorzi 'zastawůma' zwali wszyske trzi ślojze na Rynńe.

Zidlůng. Tak śe zwjy zachodńou tajla Uochůdz, ńedaleko uod lasa. Mjůno wezło śe uod mjymjeckygo słowa 'Siedlung'. Na Zidlůng ńeftorzi padali tes `Teksas'.  idźe uobejzdrzeć Zidlůng knypsńynty ze satelity. Uoficjalnyn mjůnyn Zidlůngu teraski je 'Osiedle'.

Zoupůćy/Zoupůć. Tak goudajůn na tajla Uochůdz  przi drůdze ftorou zwjy śe teraski 'ul. Prószkowska'. Douwnyn mjůnyn zoupoćou je `Zaśyłek'.

 (na dole, przi prawym kraju)

w Uochodzach sło usłyseć `sz'. Dlou przikładu, goudało śe: szuszka, miszka, szyszka, do lasza.

jako tez róztomajte śpiywki ze strón łodrzańskich.  Katowice 1959




#Article 113: Piotr Domaradzki (pisorz) (191 words)


Piotr Krystian Domaradzki (ur. 21 czyrwca 1946 we Strzelcach Uopolskich, um. 4 listopada 2015 we Chicago– polski pisorz, esejista a dźynńikorz, s zamiłowańo grafik a malyrz zwjůnzany s Gdańskym.

Uokůńczůł historyjo na Gdańskym Uńiwersyteće uo specyjolizacyje historyjo wojskowośći we starożytnośći.

Dźołocz a pracowńik etatowy Kůmisyji Krajowyj NSZZ Solidarność, we 1981 roku uodpowjedźalny za kůmbatantůw a prasa i wydawńictwa Solidarnośći. W kůńcu 1983 zmuszůny do ymigracyji. Po 10-mjeśyncznym pobyće we Francyji uzyskoł wroz s familijům polityczny azyl we USA.

W lotach 1985-1987 i uod 1998 sykretorz redakcyji Dźynńika Zwjůnzkowygo, nojwjynkszygo polskogodkowygo kożdodźynnygo cajtůngu we Chicago. W lotach 1996-2004 spůłzołożyćel, do kupy ze Wojćechym Wjerzewskym, a uorgańizator polůńijnygo panelu dyskusyjnygo Kůnwersatoryjům Djalog 96 pośwjyncůnygo ważnym wydarzyńům kulturalnym a politycznym.

Autor wjelu publikacyji, m.in. powjeśći Wjůrki kokosowe (ISBN 83-7322-671-0) i tumaczyń (m.in. H. Sarnera Zdobywcy Monte Cassino, Gyneroł Anders a uůnygo wojoki, ISBN 83-7506-003-8 - uod 2007 tyż we wersyji Braille'a do ńywidůmych). Uůnygo gyszichtowe eseje ukazywoły śe we lotach 1999-2008 we Kalejdoskopje, dodatku do Dźynńika Zwjůnzkowygo.

Bůł aktywnym Wikipedźokem, sprowjoł we polskij a angelskij godkowyj wersyji, pode dekmjanym Belissarius.

Mjoł baba Janina a dwůch bajtli: Krystiana (ur. 1979, historyk) a Sara (rodz. 1991).




#Article 114: Nepal (122 words)


Nepal (nep. trl. Nepāl, přijynto we 2007 roku nowa tymčasowo kůnstytucyjo ńy wprowadzo do kraju dugij formy mjana) – dymokratyčno republika federalno we Azyji Pouedńowyj, we środkowyj tajli Himalajůw, grańičůnca na půunocy s Chinůma a na pouedńu, wschodźe we zachodźe s Indjůma; bez dostympu do mořa.

Přez 80% placu pokrywajům sam gůry uo středńij wysokośći ůng. 6000 m n.p.m.

Pouedńowo tajla kraju zajmujům wyžyny a teryny pagůrkowate pokryte džůnglům, a půunocny kraj Ńiźiny Hindustańskij (tzw. Teraj). Na půunocy rozćůngo śe gůuwny uańcuch Himalajůw (Himalaje Wysoke) s nojwyžšym ščytym śwjata, Čůmolůngmům (Moůnt Everest) – 8850 m n.p.m. a śedmjůma inkšymi uośmjotyśynčńikůma. W środkowyj tajli kraju ležům Himalaje Moue uo středńij wysokośći 2400–4300 m n.p.m. s ličnymi kotlinůma (Dolina Katmandu je wśrůd ńich nojwjynkšo).




#Article 115: Jabłůnkowski djalekt (318 words)


Djalykt jabłůnkowski je djalyktym ślůnskij godki, używanym we tzw. trůjwśi beskidzkij (Javořinka, Istebna, Końakůw). Kej ślůnsko godka podle polskij tradycyji je růzpatrziwano kej djalykt polskij, godo śe uo gwarze jabłůnkowskij.

Nojbarźi charakterystycznům cechům uod tygo djalyktu je jabłůnkowańy, co uoznoczo, aże we plac dwůch rajůw spůłgłoskůw č, dž, š, ž i ć, dź, ś, ź, momy sam nojczyńśći jydno raja zmjynkczůnych spůłgłoskůw č, dž, š, ž. Bestoż trza pamjyntać, iże take słowa, kej žima, žlje, može, suožimý, pšakrew, ješče, chčouo, grač, časým, čyto śe tak po prowdźe jak: žjima, žjlje, možje, suožjimý, pšjakrew, ješjčje, chčjouo, gračj, čjasým. Čynsto atoli můmy tyž we tym djalykće wele tych mjynkych č, dž, š, ž ajnfachowe spůuguoski ć, dź, ś, ź. Pode suowackym ajnflusym pokozauo śe sam tyž mjynke l, kere uoznačůne je we tekśće bez lj. We djalykće jabuůnkowskym nosowo samůguosko postředńo mjyndzy e i y (ý), kero škryflano je sům kej ýn/ým, atoli ino we yndůngach mo ausšpracha -ým. We pjyršyj uosobje ličby mnůgij je yndůng -mý. Ř je wyraźne. Akcynt pado na pjyršo sylaba. Wele ńysylabotwůrčygo u (u) přůdźi čynsto trefjauo śe zymbowe l (l welaryzowone). Ńyjaki česki ajnflus pokozuje śe sům a uod zajty fůnetyčnyj (chuapcy, dyři) i we zapožyčyńach (holcy, cesta). Proteza u- (u-) wystympuje před o (uoćec) i před u (uůgwařili).

No býu’ech už takym holčiským, mjou’ech szesnośće rokůw. Uože mi tež chćouo kajśi wyjść puo ćichu před uocůma. Ljygou’ech we stodolje, no ji s mojimi rowjeśńokůma my śe uůgwařili, že pudymý dźiśka se zaśpjýwać »Hore dźedźinům«. Pozbjerali my śe už wječůr, průgujýmý, alje tam my spjýwali, kany nejmjyńi chauup býuo, buo kej šli ći starśi holjcý, tož nos potým přygańali. Muśeli my ućekać do pljacu. Podoboua śe nům hanůno u Poljaka jydno dźýwka. Přidýmý tam wječůr – ješče ńy spali. Zaźyrůmý puoza uokna – mać tam śe už rozbjýro, uoćec tam cośi marči, a nejstarši braćikśe chyto wječeře – tež býu přidzůny ze smykůw. (Jistebne).




#Article 116: Ńymodliński djalekt (144 words)


Djalykt ńymodliński ślůnskij godki to wyrůžńůny uod inkšych warjant ślůnskij godki, pjyrwotńy stosowany we uokolicach mjasta Ńymodlin, dźiśej uostou śe ino we dwůch rygjůnach; pjyršy stanowjům Pjechoćice, Staro Jamka, Kuźńica Ligocko, Sowin, a centrůma drůgigo sům Narok a Ńywodńiki. Djalykt ńymodliński je podany na průdńicki.

Kedy ślůnski je rozpatrywony kej djalykt polskij godki godo śe, co je to gwara środkowośląska (gwara střodkowoślůnsko).

Cechůma charakterystyčnymi fůnolůgije djalyktu ńymodlińskigo sům:

Růžńy předstawjo śe wymowa samoguosek nosowych. Mjyškańcy Sowina a Kuźńi Ligockej wymawjajům nosůwka předńo šyroko a po spůuguoskach twardych, a po mjynkich, co je nawjůnzańym do gwar guogůwjeckych a koźelskych. S kolei mjyškańcy Naroku, Ńywodńik a uokolic nosůwka předńo po spůuguoskach twardych wymawjajům šyroko kej nosowe a, a po spůuguoskach mjynkych wymawjajům wůnsko kej nosowe y, co je tyž typowe lo djalyktu uopolskigo.

Djalykt ńymodliński počůnkowo charakteryzowou śe tyž mazuřyńym; uobecńy řodko wystympujůncym we tym djalykće.




#Article 117: Glywicki djalekt (471 words)


Djalykt gliwicki ślůnskij godki je užywany kole Gliwic a Katowic. To na ńim uopjyro śe po tajli ślůnsko godka literacko, kero je ješče we proceśe twořyńo. Tyn djalykt je, na růwńi ze uopolskim, nojbarźi rozpowšechńůnym a nojbarźi kojařůnym ze coukům godkům.

Sam můmy nosowe y we postřodku (rynka, pjynta) suůw. Na kůńcu wystympuje nosowe -a, we kerym zatraćiua śe nosowość (widza, za chwila ze downego widzam, za chwilam). Uode wschodu (wele Pščyny, Tychůw, Chořowa) we djalektach glywickich sypjelyli abo syceli (terozki traći śe to coroz barźi). Na gliwicko-uopolskim pograńiču godajům po twardych spůuguoskach šyroke nosowe a (gajńśi; bez nosowośći na kůńcu – wjeřa), a po mjynkich spůuguoskach – nosowe y (mjyndzy); tam tyž můmy sypjelyńy, atoli uobyjmuje uůne ino č (wřescy, cyje), a ńykej i ž (nazarty).

Klynkańice smykajům ludźi we nocy. Roz moja starka šli do Beušńice, a byuo juž dojś ćima. Wleźli do jednych ludźi i śedźeli tam ze dwje godźiny. Jak wyšli na dwůr i chćeli iś du dům, to byuo juž fes ćima, nale byuo widno, bo byu śńyg napadany. Nů i idům du dům prosto šosyjům, dźiwajům śe: tu taki chaúupy na wysokich břegach, strůmy wjelki. Powjedźeli se: přeca abo to ńima Beušńica – i wrůćili śe nazod (Rogůw).

To ńy žodno bojka, ańi tyž zmyślyńe – to ščyro prowda. Jake pjyńdźeśůnt rokůw tymu mjyškou na Rybůwce zuodźyj Florek. Krod, co popaduo. Půnowi we Zowadźe ukrod krowa i zjod jům. Pora dńi chodźyu guodny, a potym juzaś wybrou śe do Zowady. Přišua jednak kryska na Matyska: Florka chyćili pachouki i zakludźyli go do kancelaryje dworskij. Půn kozou go přišnalować do uawki i wlepić mu ze dwjesta kijůw. Karbowy walyu kaj popaduo, a nojwjyncyj po pjyntach (Beuk).

Wantouka mjaua na kwatyze karlusa, co mu byuo uoźym dwadźeśća lot, a uůnyj byuo pzez pjyńdźeśůnt. Jak zabjyua prośa, to dźećům zrić ńy daua, ino tymu karlusowi. A ůun ji śwjacyu, śwjacyu, a to prośa jod. A kej ze wšystkjym zjod, to wypolyu. A uůna wźyna zoguůwek pod zopaska i gůńyua go, bo myślaua ze co ze tego bydźe. A kej dźeći wzescauy, ze karlus prośa zjod, a uůnym zur zrić dowaua, to gizdůw scaskaua po pysku (Podleśe).

Jak jo bůua mauo – bůuo mi wtedy wjeřa ze uoźym lot – to’ch muśaua gajńsi paś. Ńy chćauo mi śe tam barzo uaźić za gajńśůma, bo’ch widźaua, iže inše dźochy śe lepi majům kej jo. Tůž’ech jym tyž zowiśćůua tyj swobody, bo uůne śe mjauy dobře, bo se můguy zatyla polotać, kej přišuy ze škouy do dům, a jo zaś muśaua zarośinki gajńśi gnać i to doś daleko za stow, až tam na pańske pola, kaj my uod downa mjeli wynajynty rant do pasyńo kole glajzůw uod fabryki. To bůuo hned půu godźiny uod haupy. Jak jo zaro ńy usuchua i ńy pognaua tych gajńśi, to mje zarozki muter na´kali (Hanusek-Borušowice).




#Article 118: Sokrates (202 words)


Sokrates (gr. , ur. 4 čerwca 469, zm. 7 maja 399 p.n.e.) – jydyn s nojwjynkšych filozofůw greckych. Urodźiu śe i zmar we Atynach.

Jedyne, co uo ńim wjymy, to relacyje jygo učńo Platůna (w postaći spisanych djalůgůw) a Ksynofůnta, a tyž překazy Arystotelesa, Arystofanesa a historykůw greckych. Učńe Sokratesa růžńili śe we wjelu sprawach, a we jejich pismach Sokrates wystympuje čynsto kej retoryčny autorytet, wykuadajůncy půglůndy autora. Ale mimo kwestii spornych pewne půglůndy uwažo śe za řečywiśće sokratejske.

Coukość podyjśćo do wuasnyj wjydzy a překůnań Sokratesa streščo připisywane mu zdańy wjym, aže ńic ńy wjym (scio me nihil scire). Tradycyjńy předstawjo śe Sokratesa kej wrůga dymokracyji, wskazujůnc na jygo krytyka řečywistośći atyńskij i ludźi kerujůncych sprawůma państwa, a tyž na fakt, iže wśrůd jygo školoři znojdowali śe znůńi wrůgowje ustroju dymokratyčnygo (np. Alkibjades, Platůn, Krycyjoš). Možliwa je ale tyž inkša interpretacyjo, zapropůnowano bez Karla Poppera we dźele Spouečyństwo uotwarte i jygo wrůgowje. Wedle ńij istotno do dymokracyji je wolność suova umožliwjajůnco swobodno krytyka dostřežůnych felerůw i swobodno dyskusyjo uo napotkanych problymach. Wolność suowa je čynńikym wjynkšej efektywnośći państw dymokratyčnych, aby ale we peuńi můguy śe ujawńić pozytywne jeji skutki, kůńyčne je pobudzyńy uobywateli do krytycyzmu (w tym samokrytycyzmu) i samodźelnośći intelektualnyj.




#Article 119: Ćeszyński djalekt (358 words)


Ćeszyński djalekt ślůnskij godki (ćesz. po naszymu, ćeszyńsko rzecz, pol.: gwara cieszyńska, czes. těšínské nářečí) – skupina gwar, kerymi godo śe we Ślůnsku Ćeszyńskim - we becyrku Ćeszyna. Je djalektym, kery nojbarzi śe uodrůżńo uod inkszych.

Po ćeszyńsku godo ůng. 150 000 ludźi. Po zajće czeskij używocze djalektu kůncyntrujům śe we krysach Karwina a Frydek-Mistek.

Ćeszyńske narzecza rozwinůły śe ze starosłowjańskij godki, a na jejich uobecno forma mo wjelgi ajnflus mjymjecko, polsko, czesko a słowacko. Podug czeskich lingwistůw, ćeszyński djalekt je jydnym ze djalektůw laszskij godki. Dlo uodmjany, Poloki klasyfikujům go jako jedyn ze djalektůw ślůnskij godki, abo, kedy ślůnsko godka je rozpatrywano kej djalekt polskij, używo śe uokreślyńo gwara cieszyńska (ćeszyńsko gwara).

Ćeszyński djalekt połńi dlo swojich używoczůw rola interdjalektu. Uoznoczo to, co łůnczy we śe elymynty czeskigo a polskigo a moge stanowić strzodek kůmůńikacyje przikłodowo půmjyndzy perzůnůma ze Ćeszyna, dlo kerych te godki sům rodne. Ze tygo powodu ćeszyński djalekt je nojczyńśći używanům godkům, narzeczym lebo gwarům we tamtym rygjůńe.

Ćeszyńskymu djalektowi darzi śe lepi we Czeskij Republice ańiżeli we Polsce. Powůdym rychlejszyj integracyje ze literackům polszczyznům je wjynksze podańy tych godek mjyndzy sobům ańiżeli ze czeskům. Po polskij zajće dochodźi przede wszyjskim do fůnetycznygo przibliżańo śe ku polskimu.

We tym djalykće můmy nosowe ý (gýmba, ćýnžor) abo y (gymba, ćynžor). Na kůńcu słůw we tyj samogłosce nosowość śe zatraćůła, skiż czygo je -e (ućeche). We pjyrszyj perzůńe liczby pojedynczyj je yndůng -ým/ym (idým, widzým abo idym, widzym). Ńy mo sam przedńojynzykowygo l (u) – wszandy je ńysylabotwůrcze u (u). Rz coroz barzi śe traći, tak samo kej akcynt na pjyrszyj sylabje. We djalekće tym tyż pokozuje śe ńijaki fůnetyczny a leksykalny ajnflus czeski (chłapjeczek, wajca, dźiwać śe, dwacat), a wele tygo kajńykaj pokozowo śe słowacke mjynke l (lj).

W praktyce stosuje śe dwje wersyje po našymu. Pjyrszo ś ńich to gorolsko gwara (po gorolsku), we keryj śe godo nauokoło Jabłůnkowa a inkszych sztadůw. Drugo wersyjo mjanuje śe po dolańsku a używo śe jeji we coukyj Karwińe. We becrku Czeskigo Ćeszyna do śe usuchać dwůch tych wersyjůw.

Uobecńy, ćeszyński dialekt je wypjyrany bez polski a czeski. Utrzimuje śe atoli dobrze we myńszych społecznośćach, kej na wśi.




#Article 120: Průdńicki djalekt (104 words)


Djalykt průdńicki ślůnskij godki je užywany we uokolicy mjasta Prudńik.

We tych djalyktach ńy mo sypjelyńo. Downe duge a godajům we ńych: ou, oeu abo eu (zoulyty, čekoeu, w treuwje). Na kůńcu traći śe spůuguoska nosowo, kero śe mjyńi we nosowo farba uod samoguoski (drugim, mům, kůńům čyto śe kej drugi, mů, kůńů ze samoguoskům nosowům na kůńcu). Nosowe a můmy sam po mjynkich i twardych spůuguoskach a na kůńcu (prandko, kśandza, zrobjam). Tymaty sům wyrůwnane i we řečowńikach (jelyńy, kej baby) i we přimjotńikach (stari, kej tůńi). Před spůuguoskůma mjynkimi we postřodku pokozuje śe j (kojśćůu) – je to fynůmyn mjanowany antycypacyjům mjynkośći.




#Article 121: Kluczborski djalekt (357 words)


Djalykt kluczborski ślůnskij godki je djalyktym, kery używany je we uokolicy Kluczborka a Uolesna.

Podane na uopolske, atoli ino uod połedńa, bo ku půłnocy traći śe nosowe a, tak co wele Sycowa je już ino nosowe y (cynsto, gymba). We trybje rozkazujůncym drugij uosoby liczby mnogij je tukej yndůng -ta (glůndejta). Proteza u- (ú-) wystympuje przed o (uod) i przed u (úućekali).

No to tak: uusmygo jes uotpus Nośwjynscy Marji Panny narodzyńy. To wjelkou lotacka jes, wjelkou lotacka. Najpjyrw prać, prańy prać, a tu juz kaj ino zywńe bůńdź wsysko poprać, coby ja ino wsyńdźe cysto bůło, wsysko pocoufać we izbje, we pokojach, coby ja wsyńdźe cyśćutko bůło, pobiglować. No tu juz jes poprane, pobiglowane. Tera zaś jesce trza uokna pucować, uokna popucować wsyńdźe, dźe juz ino zywńe bůńdź, dźwi poomywać, to wsysko: szafa, stołki, stůł. No tuz juz jes, ja. Nudli tys trza narobić, pobić albo gyjś, albo kacki, albo kůry pobić na tyn uotpus – bo’ch zaprośyła gośći.(Choćanowicy)

Za tymi dżewůma we Smogorzowje to kśůndz Kubis przelicoł i u nous we skole tys mjeli kśůnski uo tym Smogorzowje, kej Smogorzůw to mjůno dostoł, to mjoł tam być takjy zwjyrzy wjelkjy, a to zwjyrzy bůłe we uůnym boru, a kej to zwjyrzy zacyłe ryceć abo buceć (my tam tak můwjyli) i to ći ludźe, co in Glauśe mjynskali, nale za mojych casůw to my Gusyna padali, to ći ludźe uogłuseli uod tego ryku uod tego smoka.(Bukowo Ślůnsko)

W śtyrnoustym roku wybuchła wojna. We Francji zech bůł. Na wojńe, kej na wojńe: szczylali my uućekali my. Na uurlopje ze wojny zech ńy bůł. Jou bůł porańůny. Nojprzůd zech bůł we prawe ramje rańůny. To zech bůł we śpitalu uod pjyrsego grudńa ouz do pjytnoustego stycńa. A potym zech przysed do rannyj kůmpańije, a we jedyn dwudziestym lutym zech zajś przysed na frůnt do Francyje. To drugjy rouz’ech bůł ino śtyry ńedźele, bo zech bůł ranny we gowa. Tu wlouz, a tu wysed. To zech lezoł ouz do wrześńa. Potym zech przysed do erzacbatalijůnu, tam zech ino bůł czszi dńi, to zech przised zaś do śpitalu i tamstůnd jou bůł zwolńůny uod wojska i przised na pocta.(Dźadowo Kłoda)




#Article 122: Kśynga Mormůna (215 words)


Kśynga Mormůna je uznowano bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, Spouečność Chrystusa i inkše kośćouy s ruchu Śwjyntych w Dńach Uostatńich, za ješče jydno śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe a do wyznawcůw tych kośćouůw stanowi jydno (obok Bibliji) s podstawowych pism śwjyntych (pjyrše wydańy - mařec 1830, Palmyra, USA). Zdańym tych wspůlnot je tuůmačyńym s godki reformowanyj ygipskij dokůnanym bez Joseph Smith na podstawje starožytnych puyt, uotřimanych uod proroka Morůńygo.

Uopublikowano ja dotychčas we přez 93 godkach. Wydowano we nojwjynkšej ličbje ygzymplaři bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych we Dńach Uostatńich pod rozšeřůnym titlem: Kśynga Mormůna - Ješče Jydno Śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe.

Kśynga Mormůna zawjero religijne zapisy prorokůw majůncych zamješkiwać ńygdyś uoba kůntynynty Ameriki. Zgodńy s treśćům Kśyngi, jydyn s tych prorokůw, Lehi, wywodźiu śe s Jerozolimy. Uokouo 600 roku p.n.e. Lehi uotřimou uobjawjyńy, we kerym Bůg nakazou mu poprowadźić moua grupa ludźi na kůntynynt amerykański. Po dotarću do Ameriki grupa ta stwořůua wspańauo cywilizacyjo. Bůg powouywou kolejnych prorokůw, a Kśynga Mormůna mo stanowić zbjůr jejich pism. Jeji mjano pochodźi uod Mormůna, proroka-krůńikařa, kery streśćiu uobšerne zapisy uobejmujůnce wjela stoleći.

Gůuwnym wydařyńym we Kśyndze Mormůna je ukazańy śe Jezusa Chrystusa na kůntynyńće amerikańskym chnet po uůnygo zmartwychwstańu. Wedle Kśyngi Mormůna Chrystus naučou we Americe swojij Ewangeliji a zouožůu swůj kośćou podańy kej we Jerozolimje.




#Article 123: Můnako (112 words)


Můnako, Kśynstwo Můnako (fr. Monaco, Principauté de Monaco, mon. (ńy je godkům uřyndowům) Munegu, Principatu de Munegu) – ńywjelge mjasto-państwo pouožůne we Ojropje Pouedńowyj nad Mořym Śrůdźymnym we uobrymbje Riwjery francuskij. Po Watykańe je to drůge nojmńijše pod wzglyndym placu ńyzaležne państwo śwjata.

Ležy na Lazurovym Wybřežu u podnůža Alp. Klimat charakteryzuje śe uagodnymi źimůma uo středńij tymperatuře 10 °C i ćepuym lotym 24 °C. Uopady wystympujům přede wšyjstkym we źimje, a jejich ilość dochodźi do 750 mm ročńy.

Přymysu uopjero śe na produkcyji jodua, přiřůndůw precyzyjnych, wyrobůw farmaceutyčnych, spředožy brifmarkůw a turystyce. Port jachtowy a kasyno we Můnte Carlo sům suynne na coukym śwjeće. Můnte Carlo je půnadto uośrodkym badań uoceanůgrafičnych.




#Article 124: TVS (188 words)


TVS (pol.: Telewizja Satelitarna Silesia) – ńypubliczno rygjůnalno telewizyjno stacyja we ślůnskim wojewůdztwje, kero mo profil informacyjno-rozrywkowy. Stacyjo mo zaśyng na cołko Polsko bez satelita. Regularny przekoz TVS mjoł anfang 29 marca 2008 uo godź. 10:00.

Kanał TVS je kerowany głůwńy ku mjyszkańcům ślůnskigo wojewůdztwa. Uobliczym kanauů bůł Marek Czyż, kery pracowoł we TVS do 2011 roku.
Informjyrůje uůn uo nowinach s wojewůdztwa, a tyż s inkšych tajli Polski. Przed godźinům 10:00 emitowane je Radio Silesia. We ramůwce je dźewjyńć informacyjnych serwisůw - gůwne nowiny uo 21:00 godźińe.
W TVS uoboczyć idźe tyż programy promůjůnce Ślůnsk, jigo kultura, historyjo, muzyka a tradycyjo.

Kanał je dostympny we wszyjskich cyfrowych platformach, ńykerych kablowych necach a FTA. Dźynki technologiji kablowyj telewizyje JamBox, telewizyjo Silesia emituje we rozdźelczośći HDTV. Terozki TVS HD je we naźymnyj telewizyji.

Pjyrszům  prywatnům telewizyjům we Gůrnym Ślůnsku bůła PTV Rondo, kero nadowoła swoje programy ze Katowic na anfangu 90. lot (ńyskorzi uostoła przejynto uod TV Wisła, s kerej powstoł uogůlnopolski TVN. Pjyrszům we cołkim Ślůnsku (i wszyjskich krajach downygo kůmůńistycnygo wschodńigo bloku) bůła PTV Echo, kero nadowoła we Wrocławju uod 6 lutygo 1990 do 8 marca 1995.




#Article 125: Isaac Newton (194 words)


Sir Isaac Newton (ur. 4 styčńa 1643, zm. 31 marca 1727, wedle kalyndořa grygorjańskigo; abo ur. 25 grudńa 1642, zm. 20 marca 1726 wedle užywanygo wůunčas kalyndořa julijůńskigo) – angelski fizyk, matymatyk, astrůnům, filozof, historyk, badač Biblije a alchymik.

W swojym suynnym dźele Philosophiae Naturalis Principia Mathematica  (1687 r.) předstowiu prawo powšychnygo ćůnžyńo, a tyž prawa ruchu ležůnce u podstaw mechańiki klasyčnyj. Ńyzaležńy uod Gottfrjyda Leibńiza přičyńiu śe do rozwoju rachůnku růžńičkowygo i coukowygo.

Kej pjyršy wykazou, aže te same prawa řůndzům ruchym ćou na Źymje kej i ruchym ćou ńybjeskych. Jygo doćekańo doprowadźiuy do rewolucyji naukowyj a přijyńćo teorji heljocyntryzmu. Podou matymatyčne uzasadńyńy do praw Keplera i rozšeřůu je udowadńajůnc, aže uorbity (we wjynkšośći kůmet) sům ńy yno eliptyčne, nale můgům być tyž hiperbolične i parabolične. Guośiu, aže śwjotuo mo natura korpuskularno, čyli aže skuodo śe s čůnstek. Bůu pjyršym, kery zdou se sprawa, aže widmo barw uobserwowane podčas padańo bjouygo śwjotua na pryzmat je cechům padajůncygo śwjotua, a ńy pryzmatu, kej guośiu 400 lot nazod Roger Bacon.

Opublikowane pośmjyrtńe we 1728:
Short Chronicle, The System of the World, Optical Lectures, Universal Arithmetic, The Chronology of Ancient Kingdoms, Amended a De mundi systemate.




#Article 126: Lyńdźiny (179 words)


Lyńdźiny (pol. Lędziny, mjym. Lendzin) – mjasto we powjeće bjerůńsko-lyńdźińskym we wojewůdztwje ślůnskym. Sůmśaduje uod půunocy s Katowicůma i Mysuowicůma, uod wschodu s Imjelinym i Cheumym Ślůnskym, uod pouedńo s Bjeruńym, natůmjast uod zachodu s Tychůma.

W uokreśe předchřeśćijańskym we grańicach uobecnygo mjasta bůuo mjejsce kultu suowjańskigo na gůře Klimůnt, zwanyj ńygdyś Pjorůnowům Gůrkům (obecńy na tym mjejscu katolicki kośćou św. Klymynsa). Mjejscowość wspůmńano bez Jana Duůgoša, we 1160 roku stanowiua wuasność ryceřa Jaksy s Mjechowa, kery překozou ja Bynedyktynům. W XIV wjeku Lyńdźiny přelozuy pod panowańy Čech, uod 1742 roku we państwje pruskym. Teryn walk s Ńymcůma we uokreśe powstań ślůnskych, ščygůlńy zaćyntych podčas II powstańo ślůnskigo we 1920 roku. Uod 1922 roku we Polsce, we čaśe uokupacyji hitlerowskij na teryńy Lyńdźin istńou podobůz uobozu kůncyntracyjnygo Auschwitz (1944-1945). Po wojńy rozwůj grůbjorstwa i wzrost ličby mješkańcůw, we lotach 1966-1975 status samodźelnygo mjasta. W 1975 roku we wyńiku reformy admińistracyjnyj wůunčůne do Tychůw, uod 1991 půnowńy samodźelne mjasto.

Gro sam zouožůny we 1932 roku klůb fusbalowy MKS Lyńdźiny, kery grou kedyś we III lidze polskij pod mjanym Grůbjoř (pol.:Górnik).




#Article 127: Słůńce (406 words)


Słůńce inakszyj Klara – postrzodkowo gwjozda Słůnecznygo Ukłodu,
wele keryj kwyrlo Źymja, inksze planety a myńsze ńybjeske ćoła. Klara to nojwidńyjszy uobjekt na ńybje a uobyczne zdrzůdło energije, kero przibywo ku Źymji.

Astronůmiczny simbol Słůńca to uokrůng s punktym we postrzodku:  (Unicode: 2609).

Słůńce je gwjozdům głůwnygo ćůng (V klasa widnośći). Typ widmowy uod ńigo (G2) charakteryzuje bjoławo farba a uobecność we widmje lińji zjůńizowanych a neutralnych metali a fest lichych lińji wodoru.

Klara leży we jydnym s ramjůn szpiralnych Galaktyki, 26 tyśyncy śwjytlnych rokůw uod jeji postrzodka a ůngyfer 26 rokůw śwjytlnych uod plaszczyzny růwńika Galaktyki. Kwyrlo wele cyntrům Mlycznyj Cesty gibko na 220 km/s we czaśe 226 miljůnůw lot, co dowo bez 20 uobjygůw po dźiś dźyń we gyszichće gwjozdy. Uod Słůńca dźeli nos ůngyfer 150 mln km.

Słůńce je kuglům zjůńizowanygo gazu uo maśe 1,9891 × 1030 kg (333 950 mas Źymje), przi czym 74% zajmowo wodůr, 25% - hel, a myńi kej 1% to ćyńżejsze elementy a roz za kedy proste chymiczne spojiny (zwjůnzki). Kugla plazmy utrzimywano je we hydrostatycznyj růwnowadze skiż śiły grawitacyje s jydnyj zajty a rosnůncym a tyż s głymbokośćům a ćiśńyńym gazu, kere růwnoważy ćynżar materyje ponad. W cyntrům ćiśńyńy erbuje wertość 1016 Pa, co je wyńikym faktu, aże jůndro rozhajcowuje śe do tymperatury poranośće miljůnůw stopńi, we keryj to tymperaturze můgům już zalajzować reakcyje jůndrowe. W przipadku gwjozd głůwnygo cugu reakcyjům jůndrowům, kero dowo ynergijo je pomjana wodoru we hel. Gynstość materyje we jůndrze Słůńca to 1,5×105 kg/m³, nale wysoko tymperatura trzimje materyja we stańy gazowym, atoli gynstość gazu na wjyrchu to 10–4 kg/m³, czyli je to prawje průżńo. Na podstawje uodmjynnych własnośći plazmy a procesůw we ńij zachodzůncych, kere wyńikajům s růżńic we gynstośći i tymperaturze, idźe wyrůżńić trzi roztůmajte becyrki postrzodku Słůńca: jůndro, uotoczka a atmosfera.

Připuščo śe, aže Suůńce powstouo ůng. 4,6 milijorda lot tymu. Po trwajůncym kilkadźeśůnt miljůnůw lot uokreśe kurčyńo śe uobuoku mjyndzygwjozdowygo, Suůńce rozpočyuo pobyt na ćůngu guůwnym (zob. Djagrům H-R). Bez 4,6 milijorda lot Suůńce zwjynkšůúo swůj průmjyń uod 8 do 12%, a jasność uo uok. 27%. Zawartość wodoru we jůndře modygo Suůńca wynośiua ůng. 73%, uobecńy juž yno 40%. Kedy zapasy wodoru wyčerpjům śe, co nastůmpi za myńi wjyncyj kolejne 5 mld lot, Suůńce zmjyńi śe we čerwůnygo uolbřima, po čym uodřući zewnyntřne warstwy, přeistačajůnc śe we bjouygo karua. Bez wjela milijordůw lot bydźe styguo, až stańy śe čornym karuym (wšychśwjot je ješče za mody, by istńouy take uobjekty).




#Article 128: Szmaterloki (220 words)


Šmaterloki (Lepidoptera - s gr. λεπίς lepis, dopeuńač gr. λεπίδος lepidos - uůska i gr. πτερόν pteron - křiduo; uůskokřidue) – řůnd uowadůw ukřidlůnych, blisko spokrewńůny s chruśćikůma.

Zarozki po chřůnščach stanowjům drůgo pod wzglyndym ličebnośći grupa uowadůw.
Uobecńy na śwjeće žyje ůng. 150 tyśyncy gatůnkůw šmaterlokůw, s čygo we Polsce přez 3 tyśůnce. Wystympujům na wšyjstkych kůntynyntach, krům Antarktydy.

Šmaterloki noležům do nojbařij zaawansowanych ewolucyjńy uowadůw. Jejich ćouo, skuodajůnce śe s sygmyntůw, chrůńi chitynowy uoskůrek. Poščygůlne sygmynty pouůnčůne buůńastymi stawůma, ůmožliwjajům swoboda ruchu. Uoskůrek pokrywo warstwa drobnych uůsek.

Ćouo šmaterlokůw zbudowane je s třech tajli (tagm): gowy, tůuowja a uodwuoka.

Kulisto i wyraźńy uoddźelůno uod tuůowja powstowa we wyńiku zrośńjyńća 6 sygmyntůw. Na gowje znojduje śe para uoču zuožůnych, para čůukůw a ssůncy aparat gymbowy.

Skuodo śe s třech sygmyntůw. Na tůuowju znojdujům śe tři pary uodnůžy. Sům smukue a pokryte delikatnymi uůskůma abo wuoskůma. Ńykere gatůnki majům na ńich receptory pozwalajůnce uodbjyrać bodźce chymične.

Na tůuowju šmaterlokůw znojdujům śe dwje pary křideu s dwuwarstwowyj buůny rozpjyntej na žůukach znojdujůncych śe půmjyndzy jeji warstwůma. Kštouty a barwy šmaterlockich křiduůw sům růžnorodne, tyž jejich proporcyje we stosůnku do wjelgośći ćoua.

Tajla ćoua šmaterlokůw uo widočnyj sygmyntacyji. U samic na kůńcu uodwuoka znojduje śe pokuadeuko teleskopowe suůžůnce do skuodańo jaj.

Šmaterloki sům uowadůma, u kerych dokůnuje śe přeobražyńy zupeune. Cykl rozwojowy:




#Article 129: Kajir (149 words)


Kajir (arab. القاهرة; [al-Qāhirah]) je stolicům a nojwjynkšym mjastym Egiptu (214 km², ličba ludnośći 6 787 000 mješkańcůw, zespůu mjejski 15,2 mln mješkańcůw (nojwjynkše mjasto Afriki). Ńy mo dokuadnych statystyk na tyjma ludnośći Kajiru. Powodujům to ćůngue wyndrůwki mješkańcůw. Ůng. 2 mln uosůb mješko we tzw. Mjeśće umartych.

Uoficjalne, arabske mjano mjasta to al-Qahira.

Kajir (Al- Kahira) je ůmješčůny nad břygůma i na wjelu wyspach Ńilu, ńydaleko mjejsca, kaj řyka ta twoři delta.

Nojstaršo dźelńica mjasta ležy ńyco na wschůd uod Ńilu. Dali, mjasto rozpośćero śe na zachůd, zajmujůnc downe teryny rolńiče. Zachodńy dźelńice bůuy zbudowane we XIX w., bez co wjyncyj je tam šerokych alei, źelyńi i uotwartych přestřyńi. Natůmjast stare, wschodńy dźelńice, majům blank uodmjynny wyglůnd: gynsto zabudowa i moue, zatuočůne alejki, kůńčůnce śe čynsto ślepymi zaůukůma. Skiž tygo wjynkšość bjur i budynkůw řůndowych mjeśći śe we zachodńij tajli mjasta, a dźelńice wschodńy cechuje wjelgo ličba mečetůw.




#Article 130: Moszeja (119 words)


Moszeja (arab. مسجد masdżid; l.mn. مساجد masadżid) – plac kultu muzůłmańskigo. Słowo moszeja uoznoczo belejake stawjyńy, we kerym uoddowo śe hůnor Allahowi, ńyzoleżńy uod uůngo baukůnsztu.

Podstawowym cwekym istńyńo moszejůw je dowańy możebnośći muzułmanům wspůlnygo rytualnygo rzykańo (salot). Moszeje můgům być tyż wykorzistowane tyż we inkszych cylach - jako place trefůw abo edukacyjne uostrzodki. Pjyrsze moszeje, take kej Moszeja Kuba a Masdżid an-Nabawi, nastały we VII stoleću a bůły ajnfach naznoczůnymi placůma pod gołym ńebym. Dźiśo, wjynkszość mesztůw mo wyrafinowane kopuły a minarety.

Stachowski M.: Slawische Bezeichnungen für Moschee unter besonderer Berücksichtigung des Polnischen, Schlesischen, Tschechischen und Slowakischen. ‒ Janyšková I. / Karlíková H. / Boček V. (ed.): Etymological research into Czech (=Studia Etymologica Brunensia 22), Brno 2017: 361-369




#Article 131: Bolesławjec (133 words)


Bolesławjec (pol. Bolesławiec, mjym. Bunzlau, śl-mjym.: Bunzel) – mjasto we dolnoślůnskym wojewůdztwje, we bolesławjeckim kryśe, na prawym brzygu rzyki Bůbr, na połedńowym kraju Dolnoślůnskich Borůw. We lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noleżało do jelyńogůrskigo wojewůdztwa.

Podug danych s 30 grudńa 2006, mjasto mjoło ůng. 40 800 mjyszkańcůw.

Mjasto mo fest dobře zachowano strzedńowjeczny nec ulicůw. W strzodku głůwnygo placu mjasta - rynku, stoji barokowy rathaus. Rynek mo ksztout czworoboka - prostokůnta. S jygo krůtszych bokůw uodchodzům po dwje hulice, a s dugszych po jednyj. Wzduż rynkowych pjerzejůw a hulic staromjejskych idźe zabudowa kamjyńiczno. Mjasto uokaloł ćůng uobrůnnych murůw poprzerzinanych mjejskimi ajnfartůma, kerych bůło trzi. Pjyrszy u wylotu hulicy Śyrpńo 80 mjanowoł śe Gůrny Ajnfart, drugi na anfangu hulicy Kutuzowa, mjanowano Mikołajski. Trzeći ajnfart stoł u wylotu hulicy Bolesława Prusa i majnowano uůnygo Dolnym Ajnfartym.




#Article 132: Kandrzin-Koźle (129 words)


Kandrzin-Koźle (pol. Kędzierzyn-Koźle, mjym. Kandrzin-Cosel, Heydebreck, czes. Kandeřín-Kozlí) – mjasto we wojewůdztwje uopolskym, nad Uodrům. Powstało we 1975 r. ze skuplowańo sztyrech uosobnych uorgańizmůw admińistracyjnych: Kandrzina, Koźlo, Sławjyńćic a Kłodńice. Stworzińy Kandrzina-Koźlo ńy bůło atoli formalńy skuplowańym sztyrech mjast, nale przikuplowańym do Kandrzina we dńu 30 paźdźyrńika 1975 trzech mjast (Kłodńice, Koźlo a Sławjyńćic) a gminy Sławjyńćice. Gmina Kłodńica ńy weszła do nowego uorgańizmu, włůnczyli ja do gmin Leśńica a Zdźeszowice. Dźepjyro po sztyrech dńach, to je 3 listopada 1975, zmjyńůno bůło mjana Kandrzin na Kandrzin-Koźle.

W Koźlu znojduje śe jydyn ze nojwjynkszych rzycznych portůw we Polsce. Sům sam tyż jedne ze nojwjynkszych we Polsce chymicznych zakładůw – Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A., a tyż holding Blachownia. Je to druge mjasto wojewůdztwa uopolskigo podug liczby populacyje a pjyrsze podug zajmowanego terytorjum.




#Article 133: Mark Twain (377 words)


Mark Twain, po prowdźe Samuel Langhorne Clemens (ur. 30 listopada 1835 we uosadźe Florida, Monroe, stan Missouri, zm. 21 kwjetńa 1910 we Redding, stan Connecticut) – amerykański pisoř pochodzyńo škockigo, satyryk, hůmorysta, wolnůmulař. Wygetarjańin.

Mark Twain bůu jydnym s pjyršych wjelgich prozaikůw Stanůw Zjydnočůnych. Jygo charakterystyčny styl mjou dužy ajnflus na kštoutowańy śe stylu coukej literatury amerykańskij.

Wjynkšy rozgos přińosuo mu uopowjadańy The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County (1865, Uo suownyj skačůncyj žabje s Calaveras).

W zwjůnzku s tym sukcesym we 1867 roku Twain zostou zaangažowany kej reporter i korespůndynt při grupje amerykańskych turystůw uodbywajůncych rajza do Ojropy na pokuadźe statku Mjasto Kwakrůw. Jygo udźou we wyprawje, kera uodwjydźiua ńymal wšyjstke nojwažńijše historyčńy mjejsca Starygo Kůntynyntu, spůnsorowany bůu bez cajtngi Alta California a New York Tribune. Twain uopisou podrůž we kśiůnžce Prostačkowje za grańicům (The Innocents Abroad, 1869), kera zyskoua dužy rozguos a stoua śe nojbardźij počytnům kśiůnžkům we Americe po Chaupje unkla Toma.

Nojbardźij znůnymi utworůma Twaina sům te, kere wešuy we skuod Eposu řyki Missisipi, napisane we uokreśe 1876-1882, a wjync Přigody Tomka Sawyera (The Adventures of Tom Sawyer, 1876) a Přigody Huckleberry Finna (The Adventures of Huckelberry Finn, 1884), kere šybko znolazuy śe we uůgůlnośwjatowym kanůńy literatury modźežowyj, a uodbjygajůnce uod ńich charakterym, autobjůgrafične Žyće na Missisipi. Twain realistyčńy předstawjo we tych dźeuach uobroz Ameriki drůgij pouowy XIX wjeku.

Dwa utwory - Krůlewič a fechtoř (The Prince and the Pauper, 1882) a Jankes na dwoře krůla Artura (A Connecticut Yankee In King Arthur's Court, 1889) – rozgrywajům śe we Angliji. Pjyršy to historyčno powjeść do modźežy, uo zamjańy růl bliźńačo podobnych chopcůw s přećiwstawnych bjygůnůw drabiny spouečnyj. Drůgo powjeść to satyra na zakořyńůne mity ojropejskij poezyji średńowječnyj a podwaliny ustroju spouečnygo krajůw zachodńij Ojropy.

Twain škryflou tyž - zwašča po 1897 roku - coroz wjyncyj mouych form, we kerych uostro krytykowou amerikańsko řečywistość. Wytykou Amerikonům raśizm, zapyndy imperjalistyčne, hipokryzyjo, wyśmjewou gupota patrjarchalnyj edukacyji, dezynwoltura dźynńikaři, skorůmpowańy wuadz. Stou śe wrynč autorym ńywygodnym, tym barźij, aže uostře jygo artykuůw i uopowjastek čynsto skerowane bůuo přećiw kůnkretnym uosobům. S tygo uostatńygo uokresu pochodzům satyry antymješčańske, take kej Čowjek, kery zdymoralizowou Hadleyburg (The Man Who Corrupted Hadleyburg, 1899) abo Tajymńičy přibyš (The Mysterious Stranger, 1916). W 1904 Twain zařućiu Teodorowi Rooseweltowi, aže wygrou wybory skutkym překupstwa.




#Article 134: Hůmer (430 words)


Hůmer (grc. Ὅμηρος Homeros uoznačo ślepy) (VIII vjek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas) čyli bard. Bůu uůn śpjywokym wyndrownym. Uwožany je za uojca poezyji epickij. Nojstaršy znůny s imjyńo ojropejski poeta, kery zapewne přejůu dźedźictvo dugij i bůgatej tradycyji poezyji heroičnyj (kerej istńyńy je nale ino důmysuym).

Hůmer je autorym poymatůw Ilijody i Uodysei. Grecko tradycyjo widźoua we ńim tyž autora epopei kůmičnyj Batrachomyomachji (podug nojnowšych teorje ńy uůn je jeji twůrcům) i Hymnůw hůmeryckych. Žodyn poeta grecki ńy přewyžšůu suawům Hůmera. Na wyspach Ios i Chjos wzńyśůno pośwjyncůne mu świůntyńy, a we Uolimpji i Delfach postawjůno jygo posůngi. Pizystrat wprowadźiu recytacyje hůmeryckych poymatůw na panatynoje.

Podug ńykerych lygyndarnych informacyji Hůmer pjyrwotńy nazywou śe Melesigenes i bůu synym bůga řyki Meles, puynůncyj kouo Smyrny, i ńimfy Kreteis. Śwjadčy to uo randze Hůmera we śwjeće greckym, gdyž zawše wybitnym ludźům připisywano tam boske abo půuboske pochodzyńy.

Ńy zachowouy śe žodne wjarygodne wjadůmośći uo jygo žyću i, kej škryflou badoč John Myres, žodne zdańy dotyčůnce Hůmera ńy je bezsporne. Ńymńij, antyčńi Grecy ńigdy ńy wůntpili we jygo istńyńy. Prawdopodobńy urodźiu śe we Smyrńy abo na wyspje Chjos we Jůńji – kraińy we Azyji Mńijšej, nale wjela mjast greckych ubjygouo śe uo tyn hůnorowy zaščyt. We spoře uo pochodzyńy Hůmera brouo udźou śedym mjast: Argos, Atyny, Chjos, Itaka, Kolofůn, Pylos a Smyrna. Podug lygyndy Hůmer bůu ślepcym. Teza ta můgům wspjerać dwa epizody ůmješčůne we hůmeryckych epopejach. W Uodysei ńywidůmy bard Dymodokos uopjewo bohaterske čyny, a autor, prawdopodobńy Hůmer, we Hymńy hůmeryckym piše do Apollina: Pozdrawjům was wšyjstke. A uo mńy pamjyntejće, jak přijdźe jakiś čowjek uobcy, co śwjata dośwjadčůu, i zapyto: Dźouški, kery je wům nojmilšy s aojdůw, co sam přichodzům? Wuůnčas wšyjstke cuzamyn uodpowjeće: Ślepjec, kery mješko na skalistym Chjos – jygo pjeśńi bydům zawše nojgryfńijše(...). Martin P. Nilsson we Homer and Mycynae podowo, aže we wjelu rygjůnach bardowje byli we rytualny sposůb pozbawjańi wzroku, co mjouo stymulować pamjyńć.

Autorstwo Ilijody a Uodysei wzbudzo ale do dźiś wůntpliwośći, a problym tyn nazywany je kwestjům hůmeryckům. Brak je wjarygodnych danych uo žyću Hůmera, ńykeři badače, a nawet juž antyčńi choridzontes, wysuwali hipoteza, aže Hůmer ńigdy ńy istńou. Podwaliny do tygo půglůndu, zwanygo teorjům pluralistyčnům (oba dźeua sům zlepkym pjeśńi s růžnych časůw, pouůnčůnych we Atynach we VI w. p.n.e.), dou mjymjecki filolůg F.A. Wolf we wydanyj we r. 1795 kśiůnžce Prolegomena ad Homerum. Po uokouo stu pjyńćdźeśyńću lotach dyskusyji i sporůw zwyćynžůua teorja ůńitarystyčno, kero twjerdźi, aže Hůmer istńou i bůu autorym uobu poymatůw, a jygo zasůgům je stwořyńy wybitnych dźeu we uoparću uo wjelowjeko tradycyjo pjeśńi heroičnych istńijůnco we starožytnyj Grecyji.




#Article 135: Uzbekistůn (107 words)


Ůzbekistan (uzb. O‘zbekiston,  Republika Ůzbekistanu – O‘zbekiston Respublikasi) – państwo pouožůne we Azyji Střodkowyj, čuůnek Wspůlnoty Ńypodlyguych Państw.

Kraj ležy mjyndzy dwjyma wjelgimi řykůma – Amu-darjům a Syr-darjům. Powjeřchńo we wjynkšośći růwńinno. Ůng. 20% placu zajmujům gůry a předgůřa. Na wschodźe i půunocnym wschodźe kraju ležům gůry Tjyn-Šan i Auaj, uośiůngajůnce 4634 m n.p.m. Mjyndzy ńimi ležy urodzajno, nawadńano Kotlina Fergańsko, kerej tajla noležy do Ůzbekistanu. Střodkowo tajla kraju zajmuje Ńiźina Turańsko s rozlyguům pustynjům Kyzůu-kům, na kerej terynůma uosadńičymi sům ńylične uoazy i doliny řyk - Syr-darii, Zarafšanu, Kaška-darji a Amu-darji. Zachodńi skraj zajmuje růwńy pustynny puaskowyž Uostjurt. Do Ůzbekistanu noležy pouedńowo tajla downygo Jeźora Aralskigo.




#Article 136: Reinhold Olesch (164 words)


Reinhold Olesch (ur. 24 wřeśna 1910 we Zouynžu (terozki dźelńica Katowicůw), zm. 23 čyrwca 1990 we Kolůńiji) – ślůnski godkoznawca a slawista. Bou školořym we Anabergu, a ńyskořyj we Ńiśe, kaj chodźjyu do Gizmazjům św. Marćina. We lotach 30. XX wjeku študyrowou filolůgja a fůnetyka suowjańsko na Uńiwersyteće we Wjedńu. Badou a opisywou rostůmajte farby ślůnskij godki, kero uwažou za swojo uojčysto godka. Opublikowou mjyndzy inkšymi: Die slawischen Dialekte Oberschlesiens (Suowjańske djalykty Gůrnygo Ślůnska), Beiträge zur oberschlesischen Dialektforschung – Die Mundart der Kobylorze (Přičynek do badańo nařečo gůrnoślůnskigo - djalykt Kobylořy). W čas II wojny śwjatowyj wćelůny do Wehrmachtu, po ńyj kontynuowou robota naukowo we Ńymcach. We 1975 přešou na pensyjo. W 1958 wydano we Ńymcach jygo dykcyonoř Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg (Dykcyonoř polskigo djalyktu Kobylořy s uokolic Anabergu). Krům ślůnskij, badou tyž inkše sowjańske godki, kej kašubsko a rostůmajte djalykty Ukrajiny. Bou doktorym honoris causa uńiwersytetůw: Adama Mickewiča we Poznańu, Wyžšyj Šuli Pedagogičnyj we Uopolu a uńiwesytetu we Sofiji.




#Article 137: Atyny (196 words)


Atyny (nowogrecke Αθήνα Athina, klasycznŏ greka Ἀθῆναι Athynaji, łac. Athenae) – głōwne i nojsrogsze miasto Grecyje. Jedyn ze nojważniyjszych ôstrzodkōw turystycznych Europy ze zabytkami kultury antycznyj. Miasto mŏ 745 tys. mieszkańcōw, co żyjōm na 38,964 km.kw., a cołki ôbszar metropolitalny mo 3,5 milijōna miyszkańcōw i 411,717 km kw.

Poczōntkym Atyn bōł zōmek warowny z ôkresu mykyńskigo (połowa II tysiōncleciŏ p.n.e.) na zgōrzu Akropolis; niyskorzij naôbkoło niego, na sōmsiednich zgōrzach powstało sroge miasto ze agorōm, Areopagym (miyjscym sōndōw), świōntyniami i gmachami użyteczności publicznyj. Akropolis przekształciyło sie we miyjsce kultu (Akropol Atyński). We 480 roku p.n.e. miasto zbulyli Persowie, ôdbudowa Tymistakles zaczōn ôd postawiyniŏ nowych murōw. Nojsrogszy rozkwit przipŏd na panowanie Peryklesa (443-429 p.n.e.), co m.in. połōnczōł Atyny
z Pireusym (ôba ôbtoczōł murami) i zmodernizowoł Akropolis. W ôkresie antyku Atyny były państwym-miastym (polis) ô ustroju dymokracyje bezpostrzednij, jednym ze nojważniyjszych we antycznyj Grecyji.

Atyny ôstały zniszcżōne m.in. ôd Herulōw i Wizygotōw. Skludzōne do poślednij role ôd panujōncych ôd 1458 Turkōw. We XIX stoleciu wrōciyły do staryj rangi po ôstaniu głōwnym miastym niypodległyj ôd 1834 roku Grecyje.

Do nojważniyjszych zabytkōw Atyn noleżōm:

Ateny sōm we strefie klimatu subtropikalnego zorty postrzōdziymnyj, z lekimi zimami i dugimi, ciepłymi, czyńsciowo gorkimi latami.




#Article 138: Kailash (112 words)


Kailash (ang. Mount Kailash, dewanagari कैलाश पर्वत (Kailāśā Parvata) – Gůra Kailash) – gůra we paśmje Gangdisê we Transhimalajach (tajla Himalajůw), keryj wjeřchouek je wysoki na 6638 metrůw n.p.m. (wybitność: 1319 m). Ležy we Chinach, we Tybeće.

U jeji podnůža znejdujům śe zdřudua jednych ze nojdugšych řyk we Azyje: Indusu a jygo dopuywu Satledź, a tyž Brahmaputry.

Je uůna uwožano za śwjynto gůra bez štyry religje: hinduizm, buddyzm, džińizm a bůn. Bez hinduistůw je uwožano za śedźiba bůga Šiwy.

Ńy uodnotowano žodnyj průby zdobyća ščytu gůry Kailash. Ůwažo śe, aže je to nojwyžšo gůra na śwjeće, uo kerej ńy wjadůmo by ktokolwjek jům zdobůu. Ůwažo śe, aže je to spowodowane wzglyndůma religijnymi.




#Article 139: Saudyjsko Arabijo (168 words)


Arabja Saudyjsko, Krůlestwo Arabje Saudyjskij (ar. المملكة العربيّة السّعوديّة; trb. As-Su'udijja; Al-Mamlaka al-Arabijja as-Su'udijja) – państwo pouožůne we zachodńij Azyji, na Půuwyspje Arabskym. Grańičy s Irakjym, Jordańijům, Kuwejtym, Uůmůnym, Katarym, Zjydnočůnymi Ymiratůma Arabskymi i Jymynym.
Stolica znojduje śe we Rijadźe. Arabja Saudyjsko je jydnym s państw zouožyćelskych Ligi Państw Arabskych.

Krůlestwo Arabii Saudyjskij uobejmuje prawje 80% placu Půuwyspu Arabskigo, co uodpowjado we přibližyńu 1/3 placu Stanůw Zjydnočůnych. Krůlestwo znojduje śe we pouedńowo-zachodńij tajli kůntynyntu azyjotyckigo. Wschodńo tajla kraju to puaskowyž začynojůncy śe na půunocy pustynjům Wjelgi Nafud i ćůngnůncy śe wzduž Zatoki Arabskij, až do nojwjynkšej na śwjeće pustyńi pjaščystyj Rub Al-Chali (Pusto Ćwjortka) na pouedńu. Na zachodźe tygo puaskowyžu znojduje śe Nadžd, serce Půuwyspu Arabskigo, znůne s widowiskowych urwisk a pustyń žwirowych a pjaskowych. Stolica Rijad pouožůna je wuaśńy we Nadždźe. W zachodńij tajli kraju, růwnolygle do Mořa Čyrwůnygo, bjygńy uańcuch gůrski. W rygjůńy Hidžaz, kery mo plac nad Mořym Čyrwůnym, znojdujům śe śwjynte mjasta islamu Mekka a Medyna, mjasto portowe Džudda a letńo stolica kraju Taif.




#Article 140: Metůn (106 words)


Metůn (CH4), znůmy tyż jako błotny goz to nojprostszy wůnglowodůr nasycůny (alkůn). We tymperaturze pokojowyj je ńywůnnym a bezfarbowym gozym.

Metůn powstowo we przirodźe we wyńiku beztlynowygo rozkłodu źelinowych szczůntkůw. Je tyż głůwnym skłodńikym źymnygo gozu. Je stosowany jako uopołowy goz a surowjec do syntezy wjelu inkszych uorgańicznych zwjůnzkůw.

Miszůng metůnu s luftym we stosůnku uobjyntośćowym 1:10 mo własnośći wybuchowe (pjorůnujůncy miszůng). Tworzyńy śe tygo miszůngu na grubach kamjynnygo wůngla bywo ńyrzodko prziczynům groźnych we skutkach eksplozyji.

Metůn je ćeplarńanym gozym, kerygo potyncjoł ćeplarńany je 21 razy srogszy kej dwutlynku wůngla, a strzedńo zawartość we atmosferze wynośi 1,7 ppm (bez mińůnych dwjesta lot wzrosła przez dwukrotńy).




#Article 141: Malezyjo (119 words)


Malezyjo (mal. Malaysia) – państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyji, na Malajskim Půłwyspje a wyspje Borneo; wjyrch 329 847 km², ludźi 23 275 tyś. (lipjec 2000), stolica Kuala Lumpur (ůng. 1 500 000 mjyszkańcůw), śedźiba rzůndu we Putrajaya. Malezyjo na Malajskim Půłwyspje mo grańica s Tajlandyjům, na wyspje Borneo s Brunei a Indůnezyjům.

Państwo uobejmuje dwa terytoryja uoddźelůne Połedńowochińskim Morzem: połedńowo tajla Malajskigo Půłwyspu a tyž půłnocno tajla wyspy Borneo. Uksztołtowańy terynu je podane na śa we uobu tajlach - nadmorske růwńiny przechodzům we gynsto zaleśůne zbocza gůrůw. Nojwyższym szczytym Malezyji je Kinabalu, 4101 m n.p.m., położůny na Borneo.

Malezyjo znojduje śe we strefje růwńikowyj klimy. Nawjydzajům jům połedńowo-zachodńe (uod kwjetńa do paźdźerńika) a intynsywńijsze, půłnocno-zachodńe můnsůny (uod paźdźerńika do lutygo).




#Article 142: Furgajůncy tepich (224 words)


Furgajůncy tepich, abo tyż Magiczny tepich to je wystympůjůncy we berach tepich, kery mo magiczno moc przekludzańo uosůb we lufće (furgajůnc), natychmjast abo fest gibko do mjejsca przeznaczyńo.

Furgajůnce tepichy pojawjoły śe we literaturze oud czasůw biblijnych aże do dziśej. We Ojropje stoły śe znůme s Berań 1000 a jednyj nocy. W ńych taki tepich należoł do princa Persyje Housaina, skuli tego co mjou ůun śedźiba we Tangu tepich mjoł mjano Magiczny tepich s Tangu.

Furgajůncy tepich Salůmůna bou zrobjůny ze źelůnygo jedwobju yndlowanygo złotym, na 60 mil dugigo a tak samo szyrokigo. Podle bojki, kej Salůmůn zicnył śe na tepich a wjater go porwoł, poruszoł śe furgajůnc we lufće tak gibko, aże śnodańy jod we Damaszku a uobjod we źymji Medůw. Wjater poddowoł śe jygo wole, a kej Salůmůn chćoł podkryślić swa moc a podbudować sława, kozoł tepichowi śe zatrzyńść, a uod tygo trzyńśyńo umrzyło 40 tyś. ludźi.

Tepich Salůmůna bůł chrůńůny uod dyszczu baldachimym s ptokůw. Je ůun tyż wspůmńany we Kśyndze Cudůw szejka Muhammada ibn Yahya al-Tadifi al-Hanbali'go.

We ruskich berańach ludowych, Baba Jaga podarowoła Iwanowi Gupjelokowi furgajůncy tepich, a tyż inksze magiczne przedmjoty. Dary te půmogły Iwanowi przelyźć bez trzidźiśći dźewjyńć krajůw. Ruski malyrz Wiktor Wasńecow wykonoł ilustracyje do jydnygo s wydań tych berůw.

W uopowjadańu Marka Twaina Captain Stormfield's Visit to Heaven furgajůnce tepichy bůły środkem transportu we ńebje.




#Article 143: Agatha Christie (204 words)


Agatha Christie, Lady Mallowan, DBE, (po prowdźe: Agatha Mary Clarissa Miller Christie, znano tyž kej Dame Agatha Christie) cera Clary a Fredericka Miller (ur. 15 wřeśńa 1890 we Torquay, umřyua 12 styčńa 1976 we Wallingford) – angelsko autorka kryminalnych růmanůw.

Agatha Christie je nojbarźi znůmům na śwjeće pisarkům kryminouůw a nojlepij předajůncům śe autorkům wšechčasůw. Wydano přez miljord ygzymplaři jeji kśůnžek we angelskij godce a drůgi miljord přetuůmačůnych na 45 inkšych godek. We Francyji předano 40 miljůnůw jeji kśůnžek, lo porůwnańo: zajmujůncygo drůgi plac Ymila Zoli – 22 miljůny. Pod pseudůńimym Mary Westmacott wydoua pora powjeśći uobyčajowych, kere tyž ćešůuy śe popularnośćům.

Christie wydoua přez 80 powjeśći a štuk teatralnych. Jejich akcyjo točůua śe guůwńy we zawartych půmješčyńach, a mordercům můg być ino jydyn s mješkańcůw. Wńosua wjela nowych rozwjůnzań do tradycyjnyj štuki pisańo kryminouůw, co zapewńiuo jyj sukces. Ńykere s jeji powjeśći majům zaskakujůnce a wčeśńij ńyspotykane we kryminouach rozwjůnzańo, lo bajšpila: Zabůjstwo Rogera Ackroyda abo Morderstwo w Orient Expresśe.

Agatha Christie stwořůua suynne postaći literacke dwojga detektywůw: ekscyntryčnygo Belga Herkulesa Poirota a staršyj pańi, detektyw-amator panny Marple. Bydůnc ješče u ščytu karjery naškryfloua dwje powjeśći s tymi bohaterůma s zastřežyńym, aže majům śe ukazać dźepjyro po jej śmjerći (čyli kilkadźeśůnt lot půźńij).




#Article 144: Gwatymala (168 words)


Gwatymala (República de Guatemala - Republika Gwatemale) – państwo we Americe Střodkowyj, pouožůne nad Uoceanym Atlantyckym a Uoceanym Spokojnym. Grańičy s Salwadůrym (203 km), Hůndurasym (256 km), Meksykjym (962 km), Belize (266 km) – uůnčno dugość grańic wynośi 1687 km, půnadto 400 km wybřeža morskigo.

Uobšar Gwatymali dźeli śe na štyry tajle: ńiźina Petén, pouožůno we půunocnyj tajli kraju, wybřeže Mořa Karaibskigo, uańcuchy gůrske střodkowyj tajli kraju a wybřeže Pacyfiku. Při spotykanym podźale na 3 krajiny ńiźina Petén uůnčy śe s wybřežym karaibskym.

W časach prekolůmbijskych teryn zamješkiwany bez Indjanerůw zwjůnzanych s kulturům Majůw.
W 1523 teryny dźiśijšyj Gwatymale zostouy podbite bez hišpańskych kůnkwistadorůw, keři zouožyli tam kolůńja wchodzůnco we skuod Nowyj Hišpańje.

W 1821 Gwatymala uzyskoua ńypodlyguość, chnet potym kraj bůu uokupowany bez Meksyk. W 1839 proklamowano zostoua ńypodlyguo republika.

W 1954 we drodze zamachu stanu jůnta wojskowo přerwoua reformy lewicowygo prezydynta Jacobo Arbenza. Prawicowe řůndy wojskowych a ńypokoje spouečne trwoúy aže do 1985, kedy to přiwrůcůno dymokracyjo. Ńy přerwouo to ale walk s lewicowům partyzantkům (URNG).




#Article 145: Rio de Janeiro (108 words)


Rio de Janeiro (port. Styczńowo Rzyka) – mjasto we połedńowo-wschodńij tajli Brazylije nad Atlantykym. Rozlygowane na kraju wyżki, postrzůd wjyrchůw, m. in. znůmo Gowa Cukru - Pão de Açúcar, nad zatokům Guanabara. Głowne mjasto sztatu Rio de Janeiro. Uod 1808 do 1821 roku prawe głowne mjasto Portugalije - krůlewsko  familijo ze Jůnym VI na przodku schrůńůła śe tukej przed inwazyjům armije napoleůńskych. We lotach 1822-1960 Rio de Janeiro bůło głownym jastym ńypodlygłyj Brazylije, podwjela powstała Brasilia.

Mjasto je znůme skiż gryfnych plażůw (l.b. Copacabana, Ipanema), srogigo dynkmala Kristusa Zbawićela (Cristo Redentor) na gůrze Corcovado, nale przede wszyjskym ze kożdoroczńy uobchodzůnygo bakusa.

We 2016 roku bydźe gospodorzym Uolimpijskich Igrziskůw.




#Article 146: Klimentowica (103 words)


Klimentowica (scs. Климє́нтовица) je uokreślyńym užywonym lo starosuowjańskigo šrajbůngu, kery rozwinou śe we cyrylica a kery zostou prawdůpodańy rozwińynty bez Klemensa ze Uorchydy, školořa uod śwjyntygo Cyryla.

Klimentowica bůua utwořono na baźe alfabytu greckigo, ze půmjyńańym kštoutu buchštab a wćepywańym nowych. Bajšpilym užywańo wčesnyj klimentowicy je inskrypcyjo Samuila, bůugarskigo wuadcy.

Klimentowica na počůnku bůua přistosowano do škryflańo we starocerkewnosuowjańskij godce a potym tyž we staroruskij godce, nale, kej čas mijou, klimentowica užywano do růmůńskij godki, a bestož pojawiuy śe we tym šrajbůngu nowe buchštaby.

Uostatečny kres klimentowicy mjou plac we 1698, kej Piotr I Wjelgi dou nakaz reformy buchštab, prowadzůnc do powstańo graždanki.




#Article 147: Bozůn (319 words)


We fizyce czůnstek bozůny (ang. boson uod mjana fizyka Satyendra Bose), sům czůnstkůma kere majům spin cołkowity. Wjynkszość bozůnůw to złożůne czůnstki, nale 12 ś ńich (mjanowane bozůny cechowańo) sům elymyntarnymi czůnstkůma, ńyzłożůnymi s myńszych czůnstek (fůndamyntalne czůnstki).

Kożdo czůnstka je bozůnym abo fermjůnym, zależńy uod pośadanygo spinu - twjerdzyńy statystyki spinowyj narzuco wyńikajůnco ś ńygo statystyka kwantowo, kero uodrůżńo fermjůny uod bozůnůw. Do zgody ze Sztandardowym Modelym fermjůny sům czůnstkůma elymyntarnymi materyji, bozůny zaś przekludzajům uoddźoływańo.

W zwjůnzku ze cołkowitym spinym, ńyoddźołjůnce bozůny podlygajům statystyce Bosego–Einsteina. Jednům s jeji kůnsekwyncyji je istńyńy kůndynsatu Bosego–Einsteina, „pjůntygo” stanu skupjyńo materyji, we kerym dowolno nůmera bozůnůw może być we tyn sůmym kwantowym stańe. Kůndynsat Bosego-Einsteina ńy mo kej dotůnd żodnygo praktycznygo zastosowańo. Pozwalo natůmjast na uobserwowańy efektůw kwantowych we skali makroskopowyj l. b. bez swobodny spadek kůndynsatu we źymskym grawitacyjnym polu idźe eksperymyntalńy pokozać zasada ńyoznaczůnośći Heisenberga.

Uoddźoływańo wirtualnych bozůnůw s rzeczywistymi fermjůnůma mjanujymy podstawowymi oddźouywańůma. Zachowańy pyndu we tych uoddźoływańach uobjawjo śe matymatyczńy we wszyjstkych znůmych śůłach. Bozůny kere uczestńiczům we tych uoddźoływańach mjanujymy bozůnůma cechowańo. Sům to:

Czůnstki złożůne ze kilku inkszych czůnstek (tak kej protůny abo neutrůny) mogům być jednako fermjůnůma a bozůnůma, zależńy uod jeich cołkowitygo spinu. Skiż tygo wjela jůnder atůmowych je bozůnůma. Mimo aze czůnstki kere tworzům jůndra, t.j. protůn, neutrůn, a tyż krůnżůnce wobkoło jůndra elektrůny, sům fermjůnůma, możliwe je by jydyn pjyrwjostek (lo bajszpila hel) mjoł izotopy bydůnce fermjůnůma (l.b. 3He) a inksze bydůmce bozůnůma (l.b. 4He). (3He) je złożůny s jydnygo neutrůnu a dwůch protůnůw [PNP]. Podańy deuter (2H), złożůny s jydnygo protůnu i jydnygo neutrůnu [NP] je bozůnym, podczas kedy tryt (3H), kery je złozůny ze dwůch neutrůnůw a jednygo protůnu [NPN] je fermjůnym.

Růżńica mjyndzy statystykůma bozůnůw a fermjůnůw istńeje ino przi srogich gynstośćach – kedy ich fůnkcyje zachodzům na śa. We ńiskich gynstośćach, uobjedwje statystyki redukujům śe do statystyki Maxwella-Boltzmanna, jednako bozůny a fermjůny zachowujům śe kej czůnsteczki klasyczne.




#Article 148: Smyntorz (101 words)


Smyntorz (abo kyrchof, kerchůw) to je mjejsce wydźelůne do gracańo umartych. Mjano te pochodźi uod łaćińskigo słowa coemeterium, uo gynau tym znoczyńu, kere je zlatyńizowanům formům greckigo koimeterion = plac (wjecznygo) spoczynku (we inkszych wersyjach Kirchof uod uokreślyńo mjymjeckigo). Na ksztołt a ůmjejscowjyńy smyntorza mjoła zawdy ajnflus tradycyjo religijno, wzglyndy sańitarne, położyńy geograficzne, skłod lokalnyj społecznośći. Smyntorz bywo traktowany kej mjejsce uśwjyncůne a mjejsce kultu, bywo tyż placym uopuszczůnym a takim, kere budźi przestrach.

Tradycyjńy uobowjůnzek gracańo umartych spoczywo na barkach jejich familijůw, a kej umarty familije ńy mo, to na władzach lokalnych.

Smyntorz żydowski mjanuje śe kirkut, zaś muzůłmański mizar.




#Article 149: Jan Bilot (173 words)


Jan Bilot (ur. 24 wřeśna 1898 we Uosuońińe we powjeće puckim, zm. we 1939 lebo we 1940 roku) bůu to nordowy pisoř kašubski.

Pů přiuůnčyńu Kašub do Polski, Jan Bilot učyu śe we 1920 polskij godki we šuli wjačorowyj we swyj rodźimyj wśi, po čym wstůmpiu do šuli pedagůgičnyj we Pelplińy. Ukůńčyu jům we 1924/1925 roku, a mjou stoć śe školnym we wschodńij Polsce, tygo stanowiska atoli ńy přejůn. We 1925 dostou robota u waršawskigo polityka, kaj mjou doglůndoć jego cer. Mjou śe tyž we Waršawje trefić ze študyrym kašubskim ze Čelna we powjeće wejherowskim.

Twůřyńy Jana Bilota bůuo pod wjelgim ajnflusym Alojza Budzysza. Škryflou uosprowki a krůtke artikle lo gazety Bëne ë Buten, kero wspůufinansowou ze zarůbjonych pjyńyndzy. Za swojo aktiwność we průmowańu kašubskij literatury uotřimou uod kůnserwatywnygo zařůndu  šuli tako kwota, coby možno bůuo překludźić śe do wschodńij Polski, do wśi Žabno. Brat Bilota godou, aže Jan mjou być chopym uo dobrim charaktyře, uoddanym Kašubom a wrožliwym na ńysprawjydliwość. Jan Bilot mjou dwa bajtle: syna, kery tyz zostou školnym, a cera.




#Article 150: Bůmbaj (206 words)


Bůmbaj (hindi a marathi मुंबई, trl. Muṁbaī, trb. Mumbaj; ang. Mumbai; do 1995 hindi बम्बई/बॉम्बे, trl. Bambaī/Bômbe, trb. Bambaj/Bombe, ang.) – stolica indyjskigo stanu Maharashtra, pouožůno na wyspje Salsette, na Mořu Arabskym.

Podug nojnowšych danych, we mjeśće tym mjyško 17 mln mješkańcůw a je 6. co do ličby mješkańcůw metropoljům na śwjeće. Wroz s mjastůma satelitarnymi twoři wjelgo kůnurbacyjo mjejsko. Dźynki naturalnymu portowi je to tyž nojwjynkšy port zachodńich Indji.

Je to tyž wjelgi uostřodek finansowy. Śedźiby sam majům lične banki, (m.in. Reserve Bank of India), geuda (Bombay Stock Exchange) a lične indyjske firmy i korporacyje. Dźynki tymu, aže poźům žyća je sam wyžšy ńiž inkšych tajlach kraju, přićůngo uůn imigrantůw s coukich Indji a coukij Azyje Poúedńowyj. Bez taki ukuod řečy mješajům śe sam nojrůžńijše kultury, religje a tradycje. Mjasto čynsto je nazywane Bollywoodym, gdyž je to stolica indyjskij kinůmatůgrafije. Tutejše wytwůrńy produkujům ročńy nojwjyncyj filmůw na śwjeće.

Indyjsko nazwa pochodźi uod mjejscowyj hinduskij bůgińi Můmba. We XVI w. Portůgalčyki nazwali to mjasto Bom Bahia co uoznočo Dobro Zatoka. Brytyjčyki podčas swojij kolůńizacyji Indji zmjyńili mjano mjasta na Bombay. Uoficyjolno zmjana mjana nastůmpiua we 1995, nale mjano Bůmbaj nadal je powšychńy užywane na Zachodźe. Wjelge korporacyje tyž ńy zmjyńiuy swojich mjan s Bůmbay na Můmbai.




#Article 151: Stambuł (300 words)


Stambůu (Istambůu, tur. İstanbul - s greckigo is ten poli - do mjasta (tak godali greccy mjyškańcy w časach podboju tureckigo)), we starožytnośći Bizancjum (Βυζάντιον Byzantion), půźńij Kůnstantynopol (gr.  Konstantinupolis, uać. Constantinopolis, nowogr.  Konstantinupoli - mjasto Kůnstantyna), we krajach suowjańskich dowńij Carogrůd – kolůńja grecko zouožůna we 660 p.n.e. we ojropejskij tajli Bosforu, we 330 n.e. zostou stolicům Cesarstwa Wschodńořimskigo, 324-1930 Kůnstantynopol, 1453-1930 mjana Kůnstantynopol a Stambůu užywane zamjynńy, uod 18 marca 1930 uoficjalne mjano Stambůu - mjasto nad Ćeśńinům Bosfor uůnčůncům Moře Marmara s Mořym Čarnym.

Nojwjynkše mjasto Turcyje a jydno s nojwjynkšych mjast śwjata, nojwjynkšo aglůmeracyjo mjejsko we Ojropje. Stolica prowincyji (il) İstanbul. Rozwińjynty uośrodek přymysuowy, wytwařajůncy uokouo ¼ produkcyje kraju. Guůwne cyntrům finansowe Turcyje, śedźiba kilkudźeśyńću bankůw a geudy papjůrůw wartośćowych. Dužy wynzeu kůmůńikacyjny: nojwjynkšy port handlowy Turcyje; dwa mjyndzynarodowe porty lotńiče Atatürk Havalimanı a Sabiha Gökçyn Havaalanı, kůńcowo stacyjo kolei ojropejskij (dwořec Sirkeći) a počůntkowo kolei na Bliski Wschůd (banhof Haydarpasha). Śedźiba 5 ůńiwersytetůw, s kerych nojstaršy - Ůńiwersytet Stambulski - zostou zouožůny we 1453.

Ćeśńina Bosfor (šyrokość do 4 km) dźeli mjasto na tajla ojropejsko a azyjotycko (Stambůu je jydynym mjastym na śwjeće pouožůnym na dwůch kůntynyntach). We Stambule zbudowano dwa mosty uůnčůnce uoba břygi Bosforu - jydyn, mjanowany Mostym Bosforskym a ukůńčůny we 1973 mo dugość 1074 m, a drůgi - Most Mehmeta Zdobywcy ukůńčůny we roku 1988, mo dugość 1090 m. Ńyspeuna kilůmetrowo zatoka Zuoty Růg dźeli tajla ojropejsko na pouedńowo dźelńica Stary Stambůu a půunocno Beyoğlu.

Stambůu je śedźibům prawosuawnych patrjarchůw Kůnstantynopola. Katedra patrjaršo mo plac we dźelńicy Fanar. Dźelńica ta je nojwjynkšym skupiskym ludnośći greckij we mjeśće. Ze wzglyndu na lokalizacyjo śedźiby patrjarchatu zamješkujůncy Fanar Grecy ńy zostali wyśedlyńi do Grecyji we lotach 20. XX wjeku wroz s couům pozostouům greckům ludnośćům Turcyje.
We Stambule we 1855 roku umor Adam Mickiewicz.




#Article 152: Esperanto (101 words)


Esperanto () – majůnco nojwjyncyj užytkowńikůw mjyndzynarodowo godka půmocńičo. Jeji mjano pochodźi uod pseudońima Doktoro Esperanto (dochtůr majůncy nadźeja), půd kerym uopublikowou godka Ludwik Zamenhof we 1887. Jigo intencyjům bůuo stwořić prosto do naučyńo a neutralno godka do mjyndzynarodowyj komuńikacyje, kero atoli ńy můgua sprawić, coby inkše godki zńiknyuy. Twůrca godki počůnkowo nazwou esperanto lingvo internacia.

Uobecńy esperanta fůnguje kej žywo godka, užywůno we růžnych sytuacyjach, kej podrůžowańy, korespůndencyjo, wymjana kulturowo, literatura. Godo we ńij uod 100 000 do 2 000 000 ludźi na coukym śwjeće, we čym 2 000 to tzw. denaskaj parolantoj, eli ludźe majůncy esperanto kej godka uojčysto.




#Article 153: Atlantycki Uocean (267 words)


Uocean Atlantycki, Atlantyk – drůgi pod wzglyndym wjelgośći uocean na Źymji, kery pokrywo ůngyfer 20% jeji powjeřchńi. Mjano wywodźi śe s mitolůgji greckij a uoznačo Moře Atlasa.

Atlantyk mo kštout půgrubjůnyj a ńyco rozćůngńjyntej buchštaby S(abo lekko zńykštoucůnyj papůgi, uobrůcůnyj dźobym na lewo). Znojduje śe půmjyndzy: Ojropům, Afrikům, Amerikům Půunocnům, Amerikům Pouedńowům a Antarktydům. Atlantyk pouůnčůny je s Uoceanym Spokojnym bez Uocean Arktyčny na půunocy a Ćeśńina Drake'a na pouedńu.

Atlantyk wroz s přileguymi mořůma zajmuje powjeřchńo ůng. 106 450 000 km², a bes ńich 82 362 000 km². Přibližůno uobjyntość tygož uoceanu wynośi 354 700 000 km³ (z mořůma) a 323 600 000 km³. (bez můř). Středńo guymbokość: 3600 m; nojwjynkšo - Růw Puerto Rico - 9220 m. Dugość lińji břygowej: 111 855 km (nojbařij urozmaicono we tajli půunocnyj). Rozćůnguość růwnoležńikowo we nojwjynkšym přewynžyńu mjyndzy wybřežůma Ameriki Pouedńowyj a Afriki wynośi 2 800 km, a 13 500 km rachujůnc uod zachodńigo kraja Zatoki Meksykańskij do wschodńygo břygu Mořa Čornygo.

Charakterystyčnymi lo dna Uoceanu Atlantyckigo sům wzńyśyńo Gřbjetu Śrůdatlantyckigo rozćůngajůnce śe bez střodek dna. Guymbja Růmanche (7 758 m) dźeli Gřbjet Śrůdatlantycki na půunocnoatlantycki a pouedńowoatlantycki. Na wschůd uod Gřbjetu Śrůdatlantyckigo wystympujům basyny uoceańične - Hišpański, Gwinyjski, Angolski, Kapski, Afrikańsko-Antarktyčny a Źelůnygo Přilůndka, natůmjast zachodńo tajla Uoceanu Atlantyckigo zawjero basyny - Gujański, Půúnocnoamerykański, Labradorski, Brazylijski a Argyntyński.

Uogůlno powjeřchńa wysp pouožůnych na Uoceańy Atlantyckym to 8,6 mln km².
Wjynkše wyspy a archipelagi: Grynlandja, Wyspy Brytyjske, Islandja, Źymja Baffina, Nowo Fůndlandja, Wjelge a Moue Antyle, Bahamy, Azory, Wyspy Kanaryjske a Wyspy Źelůnygo Přilůndka.

Myńše wyspy: Wyspa Bouveta, Georga Pouedńowo, Sandwich Pouedńowy, Tristan da Cunha, Gough, Wyspa Śwjyntej Helyny.




#Article 154: Krzisztof Kolůmb (115 words)


Krzisztof Kolůmb kat. Cristòfor Colom, wuos. Cristoforo Colombo, szp. Cristóbal Colón (ur. 25 śyrpńa abo 31 paźdźerńika 1451 we Gynue, ůng. 20 maja 1506 we Valladolid) – ojropejski żyglorz a nawigator (tradycyjńy uznowany za Gynuyńczyka, podug nojnowszych uoddeknyńćůw wjerza Katalůńczyk).

Kapitan wyprawy, kero płynůła na trzech statkach: Santa María, Niña a Pinta pod fanům Kastylije we poszukowańu zachodńij cesty morskij do Indyjůw. Jako pjyrszo we gyszichće nowożytnych geograficznych uoddekńyńćůw przepłynůła zwrotńikowy Uocean Atlantycki a 12 paźdźerńika 1492 dotarła do Zachodńich Indyjůw (Antylůw) u brzygu Ameriki - kůntynyntu ńyznůmygo wuůnczas we Ojropje. Mjanowany uostoł za dokůnańo admirałym a pjyrszym namjestńikym szpańelskich kolůńijůw we Strzodkowyj Americe, uorgańizatůr a kapitůn sztyrech uodkrywczych rajzůw transatlantyckych ze Szpańije do Ameriki.




#Article 155: Republika Chińsko (124 words)


Republika Chińsko, znono nojčyńśći kej Tajwan (Taiwan) – państwo we pouedńowo-wschodńij Azyje na wyspje Tajwan (dowńij Formoza) u wybřežy ChRL. Do Republiki Chińskij noležům tyž wyspy Peskadory (Pynghu Ljydao), Kinmyn (Quymoy) a Matsu.

Do 1971 Tajwan reprezyntowou Chiny we UoNZ. Zbližyńy kůmůńistyčnych Chin a USA na počůnku lot 70. a naćiski wuadz we Bejdžingu spowodowouy, aže uobecńy Republika Chińsko je uznawano bez 24 państwa (2007), guůwńy suabo rozwińjynte ekůnůmičńy wyspjarske kraje rejůnu Pacyfiku, kraje Ameriki Střodkowyj a Mořa Karaibskigo a kilka mouych państw we Africe. W Ojropje uznowo ja ino Watykon; we lotach 1999-2001 uznawoua ja tyž Macedůńijo we zamjan za půmoc finansowo (dyplůmacyjo dolarowo). Uod 1 styčńa 2002 Republika Chińsko noležy do WTO pod mjanym Uoddźelny Uobšar Celny Tajwanu, Pynghu, Kinmyn a Matsu.




#Article 156: Rzykańy (102 words)


Rzykańy to je jedna ze nojczynstszych form religijnygo kultu. Polego na skerowańu swojich myśli do istoty abo istot, můgůncych być abo bydůmcych przedmjotym kultu (bůgowje, śwjyńći, ańoły), do sfery sacrům. Może uůno być godane abo ino we myślach.

Rzykańy dźelymy przede wszyjstkym ze wzglyndu na jigo charakter. Może uůn być pochwalny (uwjelbjyńo), dźynkczynny abo błagalny. Roz a kedy rzykańe mo elymynty kilku ze powyższych form.

Akty rzykańo sům powszychne we wszyjstkych religjach. Choć rzykańy może przijmować forma indywidualnyj rozmowy ze istotům boskům, to we wjelu religijach uksztołtowoł śe pewjyn kanůn modlitw, kerych treść je śćiśle uokreślůno a przekazywano we takej formje wyznawcům.




#Article 157: Silesiana (125 words)


Silesiana (mjanůwano tyż Ślůnskym Szrajbůngym) – szńit szrajbůnga co powstoł na uobsztalůnek władze wojewůdztwa ślůnskigo, kero je włośćićelym wszyjskich autorowych prawůw tygo fůnta. Silesiana bydźe używano we uoficjalnych pismach a urzyndowych dokůmyntach.

Czćůnka pokozano uostała 17 paźdźyrńika 2006 roku. Powstoła dźynka badańům nad szńitůma szrajbůngůw ze mińůnych stolećůw, wjedźůnych na grůńće zbjorůw ze Biblijotyki Ślůnskij a Kśůnżńice Ćeszyńskij.

Ślůnski fachmůn po kaligrafiji Henryk Sakwerda a typůgraf Artur Frankowski, kerzi arbajćyli przi projekće, postanowjyli, iże szrajbůng wińyn być pochůły a wyrostać ze tradycyjnyj kaligrafije. Szńit Silesiany nawjůnzuje do dźałalnośće literńiczy Hieronima Wietora, XVI–wjecznygo ślůnskigo wydawce a typůgrafa a do ślůnski kurrynty, uodryncznygo szrajbůnga wywjedźůnygo ze gotyka.

Uod 18 kwjetńa 2007 roku letter ta je dostympno lo kożdygo, co mo we tymu interesa na zajće Ślůnskigo Marszalamta.




#Article 158: Nerůn (290 words)


Nerůn (Lucius Domitius Ahenobarbus, a po adopcyje bez Klaudjuša Tiberius Claudius Nero Caesar Drusus Germanicus) – ur. 15 grudńa 37 we Ancjům - um. 9 čerwca 68 we Řimje) – cysoř řimski we lotach 54 - 68, syn Gnyjuša Důmicjuša Ahynobarbusa a Agrypiny Muodšyj - půźńijšej žůny cysořa Klaudjuša.

Wychowanek Syneki Muodšygo, wbrew powšychńy panujůncyj uopińje (kero zawdźynčo wybitnymu historykowi Tacytowi) mjou wjelgo grajfka poetycko a aktorsko. Cysoř řimski uod 54 roku, kedy to jygo matka uotrůua swojygo chopa a přejyua wuadza. Nerůn uodsůnůu půźńij matka uod ajnflusu na wuadza, a we kůńcu, we 59 roku, zlećiu jeji zamordowańy. W 62 roku Nerůn hajtnůu śe s Poppeům, kero pjyrwy boua žůnům Rufrjusa Crispinusa, a nastympńy Uothůna - kamrata Nerůna. Poppea bůua kochankům Nerůna juž uod 58. Umřyua we 66 roku, odug Swetůńuša we wyńiku kopńjyńća zadanygo bez moužůnka, gdy bůua we ćůnžy.

We 64 roku shacowou śe Řim. Nerůn wykořistoú fakt, aže srogi plac mjasta śe zwolńiu a rozkozou wybudować uolbřimi pauac. Wywououo to podejřyńo, rozpowšychńane bez wrůge cysořowi strůnńictwa we synaće, jakoby to Nerůn rozkazou shajcować mjasto. Ńy je to prawdopodobńy prowda, gdyž wůwčas Řim hajcowou śe čynsto, bůuo to zwjůnzane ze sposobym stawjańo budynkůw. Podug Tacyta (Ročńiki ks. XV, rozdź. 44), Nerůn chcůnc uodćůngnůńć uod śebje podejřyńo, wina za požar ściepou na zamješkujůncych we Řimje chřeśćijan, co stouo śe přičynům fali krwawych represyji. Uo uowych represyjoch wspůmino Swetůńuš we žywoće Nerůna rozdz. 16: Ukarano torturůma chřeśćijan, wyznawcůw nowygo a zbrodńičygo zabobůnu.

Despotyzm Nerůna wywouywou coroz srogše ńyzadowolyńy. W marcu we Galiji zbůntowoú śe přećiwko ńymu Windeks, powstańo wybuchy we Hišpańiji a Judyji. Juž na počůnku kwjetńo wojsko we Hišpańje uobwououo cesařym Galbym. Uopuščůny nawet bez gwardja pretorjańsko, zdradzůny bez nojbližšych wspůupracowńikůw, Nerůn popeuńiu samobůjstwo 9 čyrwca 68 roku.




#Article 159: Rzeszůw (127 words)


Řešůw (pol. Rzeszów, uać. Resovia, rus. Жэшов, ůkr. Ряшів, hebr. Reisha, jidiš רײַשע, mjym. Reichshof) – mjasto na prawach powjatu we Polsce, stolica wojewůdztwa podkarpackigo a djecezyje řešowskij. Řešůw je powjatym grodzkim, a tyž je śedźibům źymskigo powjatu řešowskigo.

Mjasto je guůwnym uostřodkym admińistracyjnym, přymysuowym, handlowo-usůgowym, akadymickym a kulturalnym we Polsce pouedńowo-wschodńij. Řešůw mo mjyndzynarodowy port lotńičy a Podkarpacki Park Naukowo-Technolůgičny ukerůnkowony na industryjo wysokotechnolůgično. W mjeśće znojdujům śe wjelge państwowe učelńe wyžše tj. Uńiwersytet Řešowski (z 11 abtajlůngůma) a Politechńika Řešowsko, a kilka prywatnych m. in.: Wyžšo Šula Informatyki a Zařůndzańo, jedna s nojwjynkšych ńypubličnych učelńi we kraju.

We stolicy Podkarpaćo dźouajům tři uřyndy kůnsularne (Republiki Federalnyj Ńymjec, Republiki Suowacyje a Ukrajiny). Řešůw je čuůnkym Uńje Metropolije Polskych a Stowařišyńo Ojrocities - zřešajůncygo wjelge mjasta ojropejske.




#Article 160: Bana (130 words)


Bana – zorta transzportu lůndowygo uo sztraśe wytyczůnyj glajzům banowům abo linům, kerům poruszajům śe cugi abo pojydyncze wagůny/kabiny. Bano je zortům transzportu sztywnoglajzowygo, tzn. jeji pojazdy mogům poruszać śe ino przirychtowanym lo danyj technologiji torym.

W szerokym znoczyńu mjano bana uobjymuje cołko infrastruktura – lińy banowe, stacyje (banhofy, przistanki), zaplecze techńiczne; tabor banowy – pojazdy a instytucyje banowe – przewoźńikůw banowych, admińistratorůw infrastruktury (zarzůndy banowe). Potoczńy mjano to może śe uodnośić do kożdygo s uůnych elymyntůw, szczygůlńy lińi banowyj abo firmy banowyj.

Nojszerzij rozpowszychńůno we krajach rozwińyntych je bano na torze dwůglajzowym (bano kůnwyncjůnalno), zwykle uo przeświće 1435 mm, mjanowano tyż normalnotorowům. Bano kůnwyncjůnalno uo napyńdźe mechańicznym rozwijoła śe uod II ćwjerći XIX wjeka a je to forma transzportu, kerej rozwůj poprzedźiu upowszychńyńy śe wszyjskych inkszych mechańicznych środkůw transzportu.




#Article 161: Sztrasbana (317 words)


Sztrasbana (mjanowano tyż banka abo sztrasynbana) – glajzowy pojazd przirychtowany do mjejskigo transzportu, kery poruszo śe po ceśće abo na szpecyjolnym uosobnym placu do glajzůw. 
Teroźńe sztrasbany sům zauobycz napyndzůne śilńikůma na sztrům zaśilanymi s trakcyjnygo neca, atoli spotyko śe tyż hybrydowe kůnsztrukcyje, kere majům spalinowy śilńik abo akůmulotory kere dozwalajům na jazda bez zewnyntrznygo zdrzůdła zaśilańo. Dowńi używano tyż sztrasbanůw kere ćůngły kůńe, abo napyndzůnych parowym śilńikym abo spalinowym, kej tyż systymůw ze stacyjůnarnym napyndym (San Francisco), cugůw akůmulotorowych abo napyndzůnych śilńikůma pneumatycznymi.

Pjyrszo sztrasbana pojawůła śe we Nowym Jorku we 1832 roku. Bůła uůna wzorowano na powszychnych już we tych czasach kůnnych banach używanych we industryje. Uod lot 60. XIX stolećo banki rozpowszychńjůły śe we Ojropje, kej we uůnym czaśe we Francyje pojowjůły śe pjyrsze sztrasbany na para.

Pjyrszo ekszperymyntalno sztrasbana na sztrům skůnstruowoł Werner Siemens a ruszůł ja we Groß-Lichterfelde (terozki tajla Berlina) we 1881. Do wybuchu I wojny śwjatowyj bezma wszyjske nece sztrasbanůw we Prusach zelektryfikowano. Pjyrszo we Ślůnsku sztrasbana na sztrům pojawůła śe we Wrocławju we 1893 roku (wůunczas we Prusach) – bůła to tyż pjyrszo sztrasbana na sztrům na terynach uobecnyj Polski. We mjastach Gůrnygo Ślůnska sztrasbany na sztrům powstoły 5 lot ńyskorzi. 

Nojbarźi rozlygły nec sztrasbanůw mo we Polsce kůnurbacyjo mjast ślůnsko-důmbrowskych. Pjerwotno nec lińije sztrasbanůw gůrnoślůnskych na para a ůńikalnyj szyrzki toru 785 mm powstoła starańym spůłki Uoberschleisische Dampfstrassenbahnen we 1894 r. Kuplowała uůna Pjekary s Bytůmjym a Bytům, bez Krůlewsko Huta (Chorzůw), Śwjyntochłwicy-Lipiny, Ruda a Zobrze ze Gliwicůma. We 1896 do neca włůnczůno teryn teroźnich mjast Katowicy a Śymjanowicy. We 1898 r. lińije uostoły zelektryfikowane. W Bytůmju a Katowicach s anfangem XX stolećo zbudowano krům tygo normalnotorowe sztrasbanowe lińije. W mjyndzywojynnym uokreśe rozpoczynto uńifikacyjo a kuplowańe necůw (tory wůnske przekuwano na uobyczne). Uostatńům linijům sztrasbany 785 mm bůła przebudowano we 1952 r. trasa lińiji 12 Chorzůw-Śymjanowicy. Lińije bankůw przedużůno tyż za downo grańica mjymjecko-polsko, na teryn Důmbrowskigo Zogłymbjo.




#Article 162: Los Angeles (135 words)


Los Angeles – mjasto we USA nad Uoceanym Spokojnym we stańy Kaliforńijo. Wroz s San Djygo, twoři drůgi co do wjelgośći uobšar metropolitalny we kraju ličůncy 16,4 mln (2002) mješkańcůw (mjanowany potočńy pouedńowokaliforńijskym mygalopolis). Los Angeles je popularńy mjanowane Mjastym Ańouůw (City of Angels).

Historyjo mjasta śyngo XVIII wjeku (rok 1781), kedy přibyli sam Hišpańy, zakuodajůnc misyja frańćiškańsko. Wokůu ńij rozwinyua śe uosada mjejsko, kera do 1821 roku bůua we pośadańu wicekrůlestwa Nowyj Hišpańje, a potym Meksyku.

Lata 1846-1848 bůuy bařzo buřliwe we jygo dźijach, mjasto bůuo we cyntrům wojny meksykańskij. Po jeji zakůńčyńu trafiuo pod panowańy amerykańske a zostouo wůnčůne do USA.

Půnowny swůj rozwůj Los Angeles přežůuo we lotach 1885-1895, kedy to zostouy uodkryte zuoža ropy naftowyj a zostoua wybudowano tukej bana transkůntynyntalno, co spowodowouo přesuwańy śe gospodarčygo cyntrům Kaliforńe na pouedńe stanu.




#Article 163: Pablo Picasso (154 words)


Pablo Picasso, couke mjano: Pablo Diego Jose Francisco de Paula Juan Nepomuceno Maria de los Remedios Cipriano de la Santisma Trinidad Ruiz Picasso – (ur. 25 paźdźerńika 1881 we Maladze we Hišpańije, um. 8 kwjetńa 1973 we Mougins we Francyje) – uznowany jydnym s nojšumńejšych artystůw XX wjeka. Bůu přede wšyjskym malyřym, nale zajmowou śe tyž řeźbům, grafikům a cyramikům. Picasso a Georges Braque byli twůrcůma štrůmunga we malyrstwje mjanowanygo kubizmym. Cerům jygo je Paloma Picasso.

Uod roku 1907 Picasso pod ajnflusym Paula Cézanne'a a štuki iberyjskij a afrikańskij začůn twůrče ekšperymynta s geůmetryzacyjům a uproščyńym mustra, kere douy počůntek kubizma (Panny s Avignon, Portret Gertrudy Stein). W drugym čaśe po cuzamynarbajtowańu s Georges’ym Brakym wykryštolizowauy śe prawidua analitiš-, hermetiš- a syntetiškubizma.

Za breweryjo kubizma mjyńůno bywo prymjera binawerka Parady do libretta Jean Cocteau, do kerygo muzyka naškryflou Erik Satie, a binynbild zaplańyrowou Picasso. Wystawjůny uostou we 1917 roku bez Balety Ruske Sjergjeja Djagilewa.




#Article 164: Malawi (122 words)


Malawi, Republika Malawi (ang. Republic of Malawi; čičewa Malaŵi, Dziko la Malaŵi) downij Ńjasa – państwo we wschodńij Africe, bez dostympu do mořa. Grańičy s Tanzańijům, Mozambikym a Zambijům.

S půunocy na pouedńe kraju rozćůngo śe Wjelgi Růw Zachodńi, we uobrymbje kerygo znojduje śe třeće co do wjelgośći jeźoro afrikańske - Ńjasa, powstoue we wyńiku ruchůw tektůńičnych na placu Wjelgich Rowůw Afrykańskych. S pouedńowych krańcůw jeźora wypúywo řyka Shire, kero je dopuywym Zambezi. Na wschůd a zachůd uod jeźora Ńasa we krajobraźe důminujům wysoke puaskowyže. Pouožůna na půunocy kraju wysočyzno Nyika śyngo 2600 m n.p.m. Na pouedńe uod jeźora Ńjasa rozćůngo śe wyžyna Shire wyžyna), kero přechodźi we masyw gůrski Mlandži, uośůngajůncy wysokość 4000 m n.p.m. Klimat Malawi na přewažajůncym uobšaře podzwrotńikowy.




#Article 165: Wilamowsko godka (759 words)


Wilamowsko godka abo tyż wilamowicko (Wymysöryś) – je to wyspowo godka ze grupy zachodńij godkůw germańskich, kerům używało śe kożdy dźyń we Wilamowicach (ślůnske wojewůdztwo) zarozki uod przibyćo grupy ludnośći jako uośydlyńy mjymjycke na źymji Polski (a akuratńi - ślůnsko-małopolskigo pograńiczo). Kej jyno nastůmpjůł anfang XXI stolećo szło godać, co je uůn już bezmała umarty, a to stůnd, co godo po wilamowsku jynoż 70 perzůnůw, uosobliwje stare ludźe. Mjano godki śe wźyno uode Wilamowjanůw - regijůnalnyj skupiny, skiż tygo je to mjano barzi preferowane uod wilamowicko godka, kero pochodźi uod mjana wilamowiczany - mjyszkańcy Wilamowicůw.

Chocoż moge śe wydować, co tako godka, kero je używano jynoż we jydnym mjeśće a to jedźińy uod 70 perzůnůw je fest jednolito, je to ńyprowda. Wilamowsko godka ńyma jednako, inkszość godańo znoleży przede wszyjskim na roku urodzyńo. Bez tyn przikłod Wilamowjany urodzůne mjyndzy 1913 a 1920 swůj sztad mjanujům Wymysou, te s mjyndzy 1926 a 1935 - Wymysoü, a ludźe porodzůne mjyndzy 1926 a 1935 roku - Wymysoj.

Kryteryjům růżńicujůncym godka je tyż geograficzne rozlygowańy terynu a plac zamjyszkańo Wilamowjana. Do śe wyuodrymńić roztoliczne zorty godki wele zidlůngůw we Wilamowicach - inakszy godo śe we Ufer Heł, inakszy we Underum Puś a jeszcze inkszo godka mo Ym mytułdiöf. We kożdym zidlůngu je inszy akcynt, słůwka, a ńykej tyż cołke ausdruki. Ńy idźe skiż tygo smjanować jednygo sztandardu wilamowskij godki.

Godka Wilamowjanůw na isto wrachowuje śe do skupiny germańskich godkůw. Wywodźi śe uůna ze trzinastastorocznyj mjymczyzny używanyj nad strzodkowům a dolnům Wezerům. Ze drugij strůny uobszor kśůnżynstwa Schaumburg-Lippe je wrachowowany we cołkij tajli do sztrefy Plattdeutsch - godki bliżnyj ńiderlandzkij. Wjelostoroczny rozwůj we izolacyji  uod spůlnygo mjymjeckigo a druk polskigo becyrku sům prziczynům stanu, co Mjymcy tyż ńy poradzům wilamowskij godki spokopić.

Wilamowsko godka przelozła bez procesa na uodwyrtka uod ślůnskij mjymjeckij inzelowij godki do ślůnskij godki - we pjyrszym przipadku germańsko godka bůła pod ajnlfusym polskim, a we drugim - słowjańsko godka pomjyńůła śe pod ajnflusym mjymjeckij.

Wilamowsko godka posuguje śe 26 spůłgłoskůma (spojstrzůd kerych l we praktyce uostała blank wyparto uod ł, pojawjůła śe ale spůłgłoska rz) a 8 samogłoskůma, kere potworziły kupa dyftůngůw, ze kerymi je roz za czas utropa, kej je we szrajbůnku uoznoczać.

Fest srogi jawi śe polski ajnflus we wilamowszczyźńe. Wlozła dů ńi mjyndzy inkszymi samogłoska y wymołwjano kej po polsku. Podańy na to, ausszpracha głoski z je tyż cołko polsko, ńy kej to śe mo we mjymczyźńe.

Choćoż klangi wilamowskij godki przelozły pod ajnflusym polskij godki sroge porůżńyńy uod swojich przodkůw, mo we śe ale jake ńyuobecne we polskim spůłgłoski a samogłoski. Noleżům dů ńich mjyndzy inkszymi:

Jako godka typowo germańsko, wilamowski mo fest widźalne samogłoskowe redukcyje, we tym spůminajůnce ynglicki przelyźyńy ńyakcyntowanygo (gyszichtowygo) e do [ɪ] (we szrajbůnku ), a tyż przelyźyńa we kerůnku /ə/ przed /r/ a roztajlowańy na duge a krůtke samogłoski. We szrajbůnku wystympuje ino roztajlowańy  /ɔː/ od , nale dugich a krůtkich parůw je wjyncy, a sům  uůne wywołowane akcyntym a pozycyjům.

Ze wilamowskům godkům je tako utropa kej u ślůnskij - ńy mo ino jednygo abecadła. Kożdy, kery kejś pisowoł po wilamwsku używoł ńyroz blank inkszygo abecadła, barzi podanego na polski lebo tyż na mjymjecki.

We teroźńim pisańu używo śe abecadła Józefa Gary, kery tworzi we ńim roztomajte gydichty a pisuje uozprowki. Mo uůne tako forma:

Swojich autorskich abecedůw używali mjyndzy inkszymi Herman Mojmir, Florian Biesik, Ludwik Młynek, Tomasz Wicherkiewicz a Adam Kleczkowski. Tyn uostatńi dowoł forszlag uznańo abecedy, kero uddowała fest złożůne fůnologiczne procesa a bůło by ćynżko posugować śe takim alfabetym, skiż tygo, co mjoł kupa djakrytykůw.

Gyszichta wilamowskij godki napoczyno śe we drugij połowje XIII stolećo. Tedy po tatarskim nojeźdźe polski krůl wprowadźůł na průzne źymje uosadńikůw - przodkůw Wilamowjanůw. Wroz ś ńimi przilozła do Polski kultura, zwyki a godka. We XV stoleću przibůła drugo wela imigrantůw, wjerza ze Szkocyje (pokozuje śe to bez szkocko krata na wilamowskim uobleczyńu lebo choćożby bez mjano Foks). Kulminacyjnym půnktym polůńizacyje bůł 1946 rok, kej kůmůńistyczny regjyrůnek zakozoł godańo po wilamowsku słowůma Niniejszym ogłosiłem śmierć języka i kultury Wilamowic (Wobec uogłośůł'ech śmjyrć godki a kultury Wilamowicůw). Po tym używańy wilamowskij godki, śpjywańy śpjywkůw lebo chodzowańy we ludowym wilamowskim uobleczyńu bůło wroz zgłoszane na milicyjo a ćynżko sztrofowane. Uojce przestali przekazować godka bajtlům, co bůło prziczynům ku jeji wymjyrańu. Ńimo uchylyńo zakazu we 1956 roku ńy poradzůno powstrzimać śmjyrći wilamowskij kultury. Terozki jynoż stare ludźe godajům po wilamowsku, a pojstrzůd modych ńy mo bezma żodnygo zajimańo.

Bibljoteka Kůngresu USA, kero nadowo godkům buchsztabowe abrewjacyje, 18 lipca 2007 roku dała wilamowickymu abrewjacyjo wym. Wilamowsko godka uostała zaregistryjrowano (we mjyndzynarodowyj normalizacyjnyj uorgańizacyji) pod abrewjacyjům wym




#Article 166: Kažymukan Můngajtpasuly (155 words)


Kažymukan Můngajtpasuly (Қажымұқан Мұңайтпасұлы, ze ruskigo mjanowany Хаджимукан Мунайтпасов, Hadžimukan Munajtpasow; rd. we 1871 roku we wśi Karaotkjel we uobwodźe akmouskym (Kazachstan), um. 12 śerpńa 1948) – lygyndarny kazachski zapaśńik, wjelokrotny majster śwjata we wrestlingu grecko-řimskym. Kažymukan Můngajtpasuly bůu wjelgi na 174 cyntymetry, a wažůu 95 kilůgramůw. Walčůu we 54 krajach śwjata, zdobůu uůnčńy 48 medalůw. Jydnym s přeuůmowych můmyntůw we jygo karjeře bůu rok 1910, kedy to we Buenos Aires zdobůu zuoty medal a po raz pjyršy uostou majstrym śwjata.

Umřyu 12 śerpńa 1948 we kouchoźe Lyńinskoje znomja we prowincyji pouedńowokazachskij, ńy uostawjajůnc po śe žodnych školořůw ńi kůntynuatorůw, uopuščajůnc swoje 4 žůny pozostoue we Turkestańy. We 1980 roku uodymkńynto muzeům suynnygo wojowńika. Mjano Kažymukana nošům guůwne ulice mjast takych, kej Aumaty, Astana, Symej; na jygo čeść nazwano tyž cyntralny stadjůn Astany. Na kanwje jygo historje uoparte bůuy filmy Hadži-Mukan (1978) a Znej našych! (1985), s udźouym Bachytžana Esžanowa, Gjeorgija Martirosjana a Aleksandra Pankrjatowa-Čjornyj.




#Article 167: Seul (134 words)


Seul (kor. 서울특별시, Seoul, Sŏul; ) – to uod přez 600 lot stolica Koryje. Uod kůńca II wojny śwjatowyj po roztajlowańu Půuwyspu Koryjańskigo na dwa państwa Seul zostou stolicům Republiki Koryjańskij (Koryje Pouedńowyj), a Pjůngang stou śe stolicům Koryjańskij Republiki Ludowyj (Koryje Půunocnyj). Bez čas wojny koryjańskij na krůtki čas Seul bůu zajynty bez kůmůńistyčnych uokupantůw, a stolica Korei Pouedńowyj přyńyśůno do inkšygo mjasta.

Seul znojduje śe we cyntralno-zachodńij tajli Půuwyspu Koryjańskigo. Mjasto pouožůne je ńydaleko na pouedńe uod strefy zdymilitaryzowanyj (DMZ) a ležy nad řykům Han. Seul je polityčnym, spouečnym a ekůnůmičnym cyntrům Pouedńowyj Koryje.

Seul s gynstośćům zaludńyńo powyžej 15 tys/km² je jydnym s nojbardźij zatuočůnych mjast na śwjeće. Jednočeśńy pośado nojwjynkšo na śwjeće ilość šybkych uůnč internecowych a půnktůw dostympowych WiFi. W Seulu je tyž zarejerowane přez 1 mln pojazdůw mechańičnych.




#Article 168: Sri Lanka (103 words)


Sri Lanka, Dymokratyčno Socyjalistyčno Republika Sri Lanki – państwo we Azyje Pouedńowyj, na wyspje Cejlůn (pod mjanym Cejlon znone do 1972) wroz s myńšymi přibřežnymi wyspůma. Uoddźelůne uod Půuwyspu Indyjskigo ćeśńinům Palk a zatokům Mannar. Uod wschodu uoblewane bez Zatoka Byngalsko, uod pouedńo uotwartym Uoceanym Indyjskym. Nojwjynkše mjasta kraju to: Kolůmbo, Dehiwala, Moratuwa, Džafna, Kandy, Galle.

We 1983 wybucho wojna důmowo s Tamilůma, twořůncymi srogo myńšość skupjůno na půunocy wyspy, keři důmagajům śe swojygo, ńypodlyguygo państwa. Wojna ta, s myńšym abo wjynkšym natynžyńym, točy śe do dźiśej. Uod 2001 utřimuje śe zawješyńy brůńi, a śiuy Tamilůw kůntrolujům uobšary na půunocy a wschodźe wyspy.




#Article 169: Mars (114 words)


Mars – sztworto podug uoddalyńo uod Słůńca planeta Ůkuodu Słůnečnygo. Mjano planety je wźynte uod mjana rzimskigo bůga wojny – Marsa. Przijynto tak skiż jygo farby, kera przi uobserwacyji wydowo śe być rdzawo-czerwůno a kojarzůła śe starożytnym s pożůgům wojynnům. Widźany uodćyń bjere śe stůnd, aże powjerzchńo planety je pokryto tlynkůma żelaza. Mars mo dwa ńywjelge kśynżyce uo ńyrygularnych ksztoutach – Fobosa a Deimosa – prawdopodobńy sům to dwje planetoidy przechwycůne bez pole grawitacyjne Marsa. Przipuszczo śe, co na Marśe můguo kjejś powstać żyće, nale uobecńy ńy mo na to solidnych dowodůw.

Mars je jydnům s pjyńću planet widocznych gouym ślypjym. W uopozycyji uośůngo jasność do -3,0 wjelgośći gwjazdowyj a szyrzka kůntowo do 25.




#Article 170: Kambodża (180 words)


Kambodża, Krůlestwo Kambodży (khmersko godka (trl.: Kâmpǔchéa, Preăhréachéanachâkr Kâmpǔchéa), we lotach 1976-1989 Kampucza – państwo we połedńowo-wschodńij Azyji, na Půłwyspje Indochińskym, nad Zatokům Tajlandzkům. Grańica mo uod zachodu a půłnocy s Tajlandyjům (długość grańicy – 803 km), uod půłnocy s Laosym (541 km), a uod wschodu s Wjetnamym (930 km).

Prawje cołki kraj znojduje śe we dorzeczu Mekůngu. Dźou wodny I stopńa stanowjům pasma Gůr Kardamůnowych a Gůr Elefanta. Rzyki na wschodńich zboczach tych gůr spuywajům do jeźora Tůnle Sap, a na zachodńich do Zatoki Tajlandzkij.

Bez pora deszczowo nadmjar wody we Mekůngu powoduje cofka wůd rzyki we kerůnku jeźora, kere rozlewo śe we cyntralnyj tajli ńiźiny. Jygo guymbokość wzrasta wůunčas s 1–3 m do 12 m. Skiż tygo zbjorńik tyn mo jydne s nojliczńijszych zasobůw ryb suodkowodnych na śwjeće.

Kambodża to jydyn s nojbjydńijšych krajůw na śwjeće. Uod 1986 zaczůł śe proces prywatyzacyji przedśebjorstw państwowych a zakuodůw rzymjeślńičych. Industryjo je suabo rozwińjynto – fůnkcjůnujům yno moue fabryki kałczuku, tartaki a zakłody przymysłu spożywczygo, bez tůż wjelce ważnym elymyntym gospodarki kraju je rolńictwo. W mjastach żyje jedźińy 13% mješkańcůw kraju.




#Article 171: Seattle (101 words)


Seattle – nojwjynkše mjasto we sztaće Waszyngtůn a we půunocno-zachodńich Stanach Zjydnočůnych, ležůnce půmjyndzy Zatokům Půget a jeźorym Wašyngtůna s ujśćym na Pacyfik, 174 km na pouedńe uod grańicy USA – Kanada we hrabstwje King, kerej je nojwažńijšům tajlům admińistracyjnům. Je tyž wažnym portym towarowym we handlu s Azyjům. Zespůu mjejski Seattle-Everett mo 3,3 mln mješkańcůw.

Znone kej downijšo śedźiba firmy Boeing (terozki je ůuna we Chicago, a tyž skuli powstańo sam we lotach 80. XX wjeku gatůnku muzyčnygo uo mjańe grunge, kery je ńykedy mjanowany Seattle sound (klang ze Seattle).

Mjasto zouožůno 23 maja 1853, prawa mjejske mo uod 1869.




#Article 172: Emir Kusturica (109 words)


Emir Kusturica (syrb.: Емир Немања Кустурица, rodz. 24 listopada 1954 we Sarajewje) – syrbski režyser filmowy a scenařysta. Dwůkrotńy zdobywou Zuotyj Palmy na festiwalu filmowym we Cannes. Režyserja studjowou na ůńiwersyteće we Pradze. Pjyršym filmym kery přińůs mu sukces bůu Fater we rajźe sůužbowyj, nagrodzůny Zuotům Palmům. Uod nastympnygo filma, Čos Cyganůw, začůn wspůupraca s Goranym Bregovićym, kery komponowou muzyka do jygo filmůw. W USA stou śe znony po nastympnym, a pjyršym we angelskij godce, filmym Arizona Dream. Nojbaři znony a uoroz tyž kůntrowersyjny bůu film s 1995, Underground, kery trwo 3 godźiny a uopowjado uo historyji Jugosuawje uod II wojńy śwjatowyj po wojna důmowo we Bośńe a Hercegowińe.




#Article 173: Kochlowicy (471 words)


Kochlowicy (miym. Kochlowitz) - dŏwni samodzielnŏ gmina, a ôd 1951 r. tajla sztadu Bytůńskigo Šwarcwaldu, a ôd 1959 tajla sztadu Ślōnskij Rudy (inakszy: Wjelgo Ruda). Piyrsze pisaniy ô Kochlowicach pochodzi ze roku 1360. Wapyn Kochlowicōw przedstŏwiŏ stŏwiyniy kościoła.

 
Kochlowicy leżōm na Wyżynie Ślōnskij, na terynie Gōrnygo Ślōnska. Sōm ône połedniowōm tajlōm miasta Ślōnsko Ruda. Granica majōm s jygo dzielnicōma: Bykowinōm, Wirkym a Halymbōm. Ôd wschodu sōmsiŏdujōm ze sztadym Chorzůw (Hajdukōma), a ôd połednia ze Katowicōma (Starym Pōnewnikym).

Bez Kochlowicy przepływajōm dwie rzyki, kere sōm prawymi dopływōma Ôdry: Kłodnica a Kochlůnka (Bielszowski Potok). Nojwyższŏ gōra Kochlowicōw to Apostolskŏ Gōra (Apostołka 311 m n.p.m.).

Udokōmyntowane poczōnki ôsadnictwa siyngajōm XIV st. Już ze XIII st. pochodzōm nojstarsze tropy ôsadnictwa na terynie Kochlowicōw (ôficyjalniy). We widłach rzyki Kochlōnki a płynōncyj ze Bykowiny krzikopy ôd XIII do XV st. grōd ôbrōnny, tzw. grodźisko kochlowske.

W XVI a XVII wieku istnioła sam warzelniŏ soli (Salzhütte) - jydyna takŏ w Bytōmskym Wolnym Państwie Stanowym. Znojdowŏ śe sam tyż kamjyniołōm, w kerym robjōno kamiyniy młyńske.

We 1623 roku powstŏ sam folwark zwany Niydźwiydziniyc (Bährenhof). Folwark a ôkoliczne lasy noleżoły do Radoszowa, kery je wzmiankowany we roku 1629. We 1906 Radoszōw (Radoschau) prziłōnczōno do Kochlowic.

Piyrszo wzmianka pochodzi s roku 1360 Kochlowa Lanka, nastympniy we 1369: Kochelwicz

Ôkres industrjalizacyje (XIX-XX w.)

Piyrszo gruba, ô nazwie Hōgo powstoła we roku 1824, a drōgo ô nazwie Zwang we 1828 r. Gruby ôstoły połōnczōne w jydna, ô nazwie Hōgo-Zwang we 1849 r. Miano to zmjyniōno dziepjyro we 1928 roku, jak gruba przestoła noleżeć do grofōw Henckel von Donnersmarck a stoła sie wasnościōm spōłki akcyjnyj Wirek Kopalnie S.A.. W piyńć lŏt niyskorzi we 1933 r. gruba zawartŏ, co doprowadziło do jeji zatopjyniŏ. Na nowo uruchōmiyły ja dziepjyro władze miymiecke we 1939 r.

Postamt we Kochlowicach ôtwarto we 1892 roku. Waserlajtōngi doprowadzōno we roku 1897, zaś sztrōm we roku 1909. Banhof powstŏ we roku 1904 na linie s Gliwic do Ligoty (Idaweiche). Dwa roki niyskorzi ôtwarto drōgo lynijo banowo ze Kochlowic do Orzegowa bez Szwarcwald a Chebzie (ôńskigo czasu: Morgenroth).

Piyrszo wzmianka ô rechōrze we Kochlowicach pochodzi s roku 1656. Szula zbudowano we roku 1817. Dwie kolejne szule, tmj. Starŏ a Nowŏ Szula powstoły kolejno we rokach 1860 a 1910. Pjyrszŏ szula we wsi Radoszōw (Radoschau) powstoła we roku 1896 we istnijōncyj do terŏzki chałpie przi hulicy Młodzieżowyj), a dwa roki niyskorzi (we 1898 r.) we kolōni Turzo (terŏzki SP 21 przi hul. L.Tunkla).

Kościoł pw. Matki Boskij s Lourdes powstŏ we stylu pōźnobarokowym we roku 1806. Kolejny kościoł pw. Trōjcy Przynojświyntszej wybudowano we roku 1902 podug projektu Ludwiga Schneidra.

We Absztimungu we roku 1921 bōło 3364 gosōw za Polskōm a 868 za Miymcōma. Kochlowice prziłōnczōno do Polski rok niyskorzi.

Kochlowice prziłōnczōno do Nowygo Bytōmja we 1951 roku, a wraz s Nowym Bytōmiym ôstoły włunczone kej jydnŏ s dzielnic do Rudy Ślōnskij we 1959 roku.




#Article 174: Ńiderlandy (129 words)


Ńiderlandy (ńiderl. Nederland) to ojropejsko tajla Krůlestwa Ńiderlandůw (ńiderl. Koninkrijk der Nederlanden), tworzůnego tyż uod Aruby, Bonaire, Curaçao, Saby, Sint Eustatius a Sint Maarten (kere dowńij do kupy mjanowały śe Ńiderlandzke Antyle). Ńiderlandy sům můnarchijům kůnstytucyjnům rozlygowanům we zachodńij tajli Ojropy nad Půłnocnym Morzym, kere uoblywo je uod půłnocy i zachodu. Grańiczy uod połedńa s Belgijům, a uod schodu s Ńymcůma. Aktualne grańice bůły wykryślůne we 1839.

Ńiderlandy sům krajym gynsto zaludńůnym. Przez połowa ich terytorjům leży ńiżyj poźůmu morza. Państwo je znůme ze swojich wjatrokůw, kyjzy, chodokůw, tulipanůw, kůł a wysokigo poźůmu tolerancyje – liberalnych praw, co stosujům śe narkotykůw, prostytucyje, segnowańo, eutanazyje a zwjůnzkůw mjyndzy ludźmi tyj samyj płeći. W Ńiderlandach swoja śedźiba mo Mjyndzynorodowy Trybůnał Karny do dowńij Jugosławije, Mjyndzynorodowy Trybůnał Sprawjydliwośći a Mjyndzynorodowy Trybůnał Karny.




#Article 175: Hōmoseksualizm (220 words)


Hōmoseksualizm, (ôd grec. ὁμός tyn sōm a łac. sexus płeć) to je rōmantyczny abo seksualny cug abo seksualne dziołaniy miyndzy czōnkami tyj samyj pōłcie abo rodzeju. Kej seksualnŏ ôriyntacyjŏ to ciyngły sztimel ymocyjalnygo, rōmantycznygo a/abo seksualnygo cugu nŏjsōmprzōd abo ino ku perzōnōm tyj samyj pōłcie. To tysz ôdnosi sie do czuciŏ idyntyfikacyje ôd perzōny na grōndzie tych cugōw, dziołōń po blisku a czōnkostwa we spōlnocie ôd inkszych, kerzi dzielōm te cugi.

Cuzamyn ze biseksualizmym a heteroseksualizmym, hōmoseksualizm je jednōm ze trzech przōdnych kategoryjōw seksualnyj ôriyntacyje na hetero-hōmo kōntinuōm. Sztyjc niy mŏ kōnsynsusu co ônaczy jakõsik ôriyntacyjõ, nale rozprawiano uż ô ausdruku gynōw, hormōnōw a strzodowiska. Wiynkszość naukowcōw sie forszteluje, iże wszyjske trzi mogōm ônaczyć ôryjyntacyjõ. Zdŏwŏ sie, co uchowaniy a absztychowania ze bajtelstwa niy majōm rōle przi tym tymacie. Chocia podug tajle ludkōw hōmoseksualizm je niynaturalnŏ, naukowe badania pokŏzały, iże je to normalny, naturalny bajszpil zorty ludzkij seksualności a sama we siã niy ônaczy żŏdnych negatywnych, psychologijnych efektōw. Wiynszość ludkōw gŏdŏ, co niy majōm żŏdnygo abo majōm richtich rzadny ausdruk na swojã ôriyntacyjõ.

Nŏjbarzij roztopiyrzōnymi mianami lŏ hōmoseksualistōw je gej lŏ chopōw a lesbijka lŏ babōw. Wielość hōmoseksualnych perzōnōw je trudnŏ do wyrachowaniŏ beztōż, co moc niy gŏdŏ ôfyn ano niy akceptiyruje swojij ôryjyntacyje bez hōmofobijõ a heteroseksistowskõ dyskrymiancyjõ. Hōmoseksualne dziołania ôstoły ôbŏczōne a udokumyntiyrowane u mocki inkszych zortōw zwiyrzōw.




#Article 176: Bjerůń (278 words)


Bjerůń (pol.: Bieruń, ńym: Berun) – mjasto we wojewůdztwje ślůnskym, wuažůnce we skuod bjerůńsko-lyńdźińskigo krysu.

Pouožůne při grańicy wojewůdztw Ślůnskigo a mouopolskigo, kerům stanowi Wisua. Sůmśaduje s mjastůma: Tychy, Uośwjyńćim, Lyndźiny, a tyž gminami: Ślůnski Chełm, Bojszowy.

W skuod Bjerůńo wuažům Stary Bjerůń, Nowy Bjerůń, Śćerńy, Jajosty, Bijasowicy a Czarnuchowicy.

Kole Bjerůńo znojdowoua śe antyčno uosada Leucaristus. Bůua uůna zaznačůna na antyčnyj mapje Klaudjuša Ptolymeuša s lot 142- 147 našyj ery. 
W X-XIstolećo istńou sam uotočůny palisadům a ńywůntpliwje pośadajůncy wježa uobserwacyjno grůdek uobrůnny majůncy za zadańy chrůńić kupcůw přeprawjajůncych śe bez řyka.

Bjerůń dostou prawa mjejske we 1387 uod kśyńća uopawsko-raćiborskigo Jana II Želoznygo. Do 1551 wuasność Pjastůw ślůnskych, uod 1327 pod zwjeřchńictwym Čech. Uod 1743 we państwje pruskym a utrata praw mjejskych. Uod 1865 zaś mjasto a zmjana mjana na Stary Bjerůń. Uod 1922 we grańicach Polski, we čos II wojny śwjatowyj wćelůny do Ńymjec. W lotach 1975-1991 dźelńica Tychůw. W 1991 nazod pod nazwům Bjerůń, wraz s Nowym Bjerůńym, Bijasowicůma, Czarnuchowicůma a Jajostůma utwořůu mjasto. Uod uodzyskańo samodźelnośći bez Bjerůń datuje śe zwada mjyndzy tym mjastym a sůnśedńimi Tychůma uo teryny fabryčne Fiat Auto Poland (b. FSM), a uośedle zbudowane při tej fabryce. Uobecńy uośedle ležy juž we grańicach admińistracyjnych Bjerůńo, nale sama fabryka pozostowo we Tychach. Historyčńy sporny teryn noležou do Bjerůńo, nale pozostawjyńy go we grańicach Tychůw bůuo warůnkym zgody tygo mjasta na uodůnčyńy Bjerůńo.

Na teryńy mjasta znojduje śe kilka pora zakuodůw pracy, m.in. gruba wyngla kamjynnygo Piast, zakuod twořiw štučnych NITROERG, fabryka produktůw mlečnych Danone (dowńij Mildes Bieruń), zakuod materjouůw wybuchowych a tartak. Na teryńy Bjerůńo wystympujům bogate zuoža krušyw žwiru a pjasku. Zuoža te skiž uochrůny środowiska ńy sům eksploatowane.




#Article 177: Danga (164 words)


Danga (abo tyż Dynga, Důnga) to je zjawisko uoptyčne a meteorolůgične, kere wystympuje we postaći wjeloborwnygo uůku widočnygo na ńebje. Je uůne spowodowane bez dyspresyjo (rozščepjyńy) śwjotua suonyčnygo we kroplach wody we atmosfeře Źymje.

Śwjotuo (podug antropocyntryčnygo půnktu widzyńo) je widźalnům tajlům průmjyńowańo elektrůmagnetyčnygo a we zaležnośći uod dugośći fali postřygane je we růžnych farbach. Kej śwjotuo suůnečne přeńiko bez kropelki dešču, woda rozprošo śwjotuo bjoue na farby, ślypje ludzke postřego uůk skuodajůncy śe ze šyśću kolorůw: čyrwůnygo, apfelzinůwygo, žůutygo, źylůnygo, modrygo a fjoletowygo. To sům gynau farby dangi.

Roz na kedy do śe zaobserwować drůgo (wtůrno), myńi jasno, danga, znojdujůnco śe na zewnůntř dangi wuaśćiwyj. Danga wtůrno twoři uůk uo ece widzyńo 50-53° a powstowo we wyńiku dwukrotnygo uodbićo śwjotua wewnůntř kropli wody. Skiž tego, co uodbiće zachodźi dwukrotńy, a růžńice we ece rozprošyńo śwjotua we zaležnośći uod mjejsca kaj pado śwjotuo na kropla sům wjynkše, danga wtůrno je myńi intynsywno a šyršo uod dangi pjyrwotnyj.

Řadke sům dangi potrůjne a baři wjelokrotne.




#Article 178: Szanghaj (116 words)


Šanghaj to nojwjynkše mjasto we Chińskij Republice Ludowyj, pouožůne we delće řyki Jangcy. Mjasto je nojwjynkšym chińskym uośrodkym gospodarčym, finansowym a kůmůńikacyjnym, a tyž třećům co do wjelgośći (po Rotterdamje a Singapurze) hawynům morskům na śwjeće.

Mjano mjasta skuodo śe ze znokůw na a moře (ńy znočy nale na mořu - na mořu to po chińsku 海上 hǎi shàng), čynsto interpretuje śe je kej Nojdalšy zaśyg mořa abo (Napřůd) w moře. Skrůcone mjano to 滬 (uprošč. 沪, Hù) abo 申 (Shēn). Šanghaj mjou tyž lične přidůmki, nadane bez přibyšůw s zachodu, m.in. Paryž Wschodu, Krůlowo Uorjyntu a Azyjotycko Prostytutka (chodźi sam uo lota upadku Šanghaju - dwadźeste a třidźeste - kedy šeřůua śe přestympčość a prostytucyjo).




#Article 179: Hymn ido (105 words)


Hymn mjyndzynarodowyj godki půmocńičyj ido uostou naškryflony bez Sten Liljedahla na melodyjo La Espero - hymnu esperanto, skůmpůnowano s kolei bez Belga Féliciena Menu de Ménil.

Yen ni venas mikra Idistaro
kun ideo bel e praktikal,
por montrar ad obstinem homaro
maxim bona verko mondlingual,
 
Lernez Ido simpla e sparema
nam stranjera lingui desfacil
esas nur obstakli disipema,
qui impedas agi plu fertil.
 
Helpez do per honoroz kombato,
frati sur la tero sospirant,
al felica e vinkoza fato,
quan meritas linguo unigant !
 
Vivez Ido, nia grand idolo,
kom la vera linguo futural !
Brilez stelo, nia kar simbolo,
klare tra la mondo unesal !




#Article 180: Strziga (811 words)


Strziga (ze łaćiny striga bez grecke στρίξ, στρίγξ), abo mynski uodpowjydńik strzigůń – dymůn ze prasłowjańskich wjerzyńůw, uobecny tyż we kulturze, bojkach a uosprowkach wywodzůncych śe ze rygjůnu Ślůnska. Coby tako strziga ńy můgła ludźům szkůdźić, trza jům bůło wykopać a przebić ji śerce dymbowym kołkym (we Ślůnsku, bo kaj ińdźi godało śe, co nojlepszy je uośinowy), abo ji uoberznůńć gowa a wraźić ji jům mjyndzy nogi. Jak już kogo za żywobyćo mjeli we podejzdrzyńu, co po śmjyrći może śe uostać strzigům, to go chowali gymbům na důł a wstyrczali mu do gymby kamjyń.

Padało śe, co tako strziga już za żywobyćo mjała dwa śerca, dwje dusze a dwje raje zymbůw, nale drugo ńy je zauobycz dobrze widoczno, przinojmyńi na pjyrszy rzut uoka. Bestůż mjanuje śe je tyż dwuduszńicůma abo dwuduszńikůma. Po śmjyrći ino jydno duszyczka uopuszczała ćało, a ta drugo uostowoła we ńim, a skiż tygo żyła uůna dali we grobje, we kerym ńům pochowali. Strzigi forsztelowano śe tyż kej ojle.

Dowńij wjerzůło śe, iże ńykedy umarlok cycko abo zjodo we trule śmjertelńica a bez to sprowadzo śmjyrć na familijo a sůmśadůw uod ńygo. Ta prziwjarka śe nojczyńśći szerziła we czasach srogich zarazůw, kedy jedyn po drugim umjyroł, ńykej a cołke wśe, a ludźe ńy wjedźeli pojakymu. Ńykej tyż můg taki umarlok wylazować ze grobu a stroszać, szterować a nynkać ludźi po nocach, larmo robić a jodło wyżyrać. Jak wloz kaj na jako wjeża, to kaj by ńy wezdrzoł, nauobkoło wszyndy půmjyrali ludźe. We Dolnym Ślůnsku to śe na takigo padało Nachzehrer abo Wiedergänger, a we Gůrnym – strziga, jeli to bůła baba, abo strzigůń, jeli to bůł chop. Padało śe tyż, co dobrze je ukraść strzidze śmjertelńica uod ńi abo śe legnůńć we trule uod ńij, bo śe wtynczos ńy můgła do grobu wrůćić a cołko moc traćůła, nale to bůło fest a fest ńybezpjyczne a mało bůło takich, kere śe na to powożyli. Na uodwyrtka do upjorůw, ukůnszyńy strzigi ńy muśi uoznoczać śmjyrći uofjary ańi tyż půmjyńyńo śe tyjże we strziga. Bez jaki czas můgům śe uůne tyż zadowolać krwjům zwjyrzyncům.

Uo strzigach ze Ślůnska stoji już we hańszrifće ze XV stolećo, kery mo titel Contra incubum, alias latalecaem. Uo takich, kere we trule cyckajům abo zjodajům śmjertelńica, pelcjakla (to bůł prawje taki jedyn uowczorz) abo gryzům swoje palcyska, we XVI stoleću szkryflali Martin Böhm a Joachim Curaeus. Dwa znane przipodki strzigůńůw – szewjeca-samobůjce ze Breslau a Johannesa Cuntiusa ze Bennisch (Horní Benešov wele Krnova) – uopisoł tyż lykorz ze Breslau, Martin Weinrich, we wstympje do kśůnżki Giovanniego Francesco Pico della Mirandoli, kero wydoł we roku 1612 we Sztrasburgu.

Podwjela śe we cołkij Ojropje ńy zrobjůło głośno uo syrbskich wampjyrzach, we kśůnżce Sympathetisch- und Antipathetischer Misch Masch ze roku 1715 stoło już uo strzigach ze kole Tarnowskich Gůr. Pisoło tam, kej te strzigi wyglůndajům, jako mogům ludźi ukrziwdźić i jako to śe przede ńymi idźe uobrůńić. Bůło tyż tam uopisane, co groźi takymu, co strzidze śmjertelńica powoży śe ukraść. Potym te nojgłośńyjsze to już bůły ino te syrbske wampjyrze.

Tych serbskich wampjyrzůw badało we roku 1732 trzech austryjockich lykorzůw, kere słůżili przi wojsku – Flückinger, Siegele i Baumgarten. Cołko historyjo ze serbskij dźedźiny Medwegja uopisali te lykorze we raporće Visum et repertum. Raport tyn narobjůł kupa larma we cołkij Ojropje a dyskusyjo uo wampjyrzach ćůngnyła śe aże po lata 60. XVIII wjeku. Ńykere ze dyszkutantůw, lo bajszpilu Augustin Calmet spominali tyż przi przileżytośći uo ślůnskich strzigach. A we Ślůnsku tyż śe uo tych syrbskich wampjyrzach szkryfloło. Już we tym samym 1732 roku pisoł uo ńich legńicki lykorz Pohl, a potym Christian Stieff we Ślůnskim labiryńće historycznym, kaj spůmńoł i uo tych strzigůńach, uo kerych pisoł przůdźi Weinrich.

Potym śe za tyn tyjma wźyńi literaty, a skuli tego, co do růmanůw ńijak ńy pasowoł bjydny chop ze dźedźiny, zrobjyli wampjyrzami grofůw i princůw.

We wjeku XIX mocka gyszichtůw uo strzigach pozbjyroł Józef Lompa, a ńyskorzij pokozało śe uůnych ńymało we zborńiku Richarda Kühnaua a tyż we Zarańu Ślůnskim.

W ślůnskij tradycyji folklorystycznyj znůme sům uosprowki uo strzidze, kero do śe uodpyńdźić, bez trzi dńi gynau dajůnc pozůr na jeji truła. Krům tygo, co wůntek tyn przekazywano we wjelu uodmjanach a warjacyjach, nojczyńśći uůnczy śe ze strzigům, kero pochodźiua s krůlewskigo lebo kśůnżyncygo rodu.

Na kożdym zakůntku downyj Polski we XVIII wjeku tradycyjo strzigi wygasło lebo przejszła we jakego upjora a wampjyrza, nale na Gůrnym Ślůnsku ńy przijůny śe nowe mjana. Dali uostawoła sam strziga kej persońifikacyjo epidymije – pochodzeńy uobrozu strzigi ńykerzi wjůnżům s tym, co we czośe zarazy ludźi grzebano wartko a przitrefiło śe tyż, co půgrzebano kogoś, kto jeszcze żůł, nale bůł głymboko uomdloły. Tedy śe uůńi průbowali wygrzebać, a jejich ćoła uodnajdywano ńynaturalńy powykryncone, s poszarpanym uobleczyńym a krwjům na wargach. Ludźe godali, co je to tedy strziga a muśeli uodprowić drůgi půgrzeb.

Podane půńiżyj fragmynty uostoły wźynte ze Zarańo Ślůnskigo (cajtůnga ćešyńskigo) s 1932 roku.:




#Article 181: Tuste (176 words)


Tuste to je przetopjůny fet uod zwjyrzůnt, nojczyńśći ze szpyrki uod świńe, kery śe wykorzistuje do przigotowywańo jodła lebo tyż do bezpostrzedńigo jedzyńo.

Wzbůgaco śe tuste czysto uo źdźebko soli, kůnski rozdrobńůnygo wůsztu a cwibla abo szpyrki, roz na kedy tyż inksze, myńi kůnwyncjůnalne culagi kej lb. kůnski drobno pokrojůnygo jabka. Fest dobrze kůmpůnujům śe ze tustym uogůrki kiszůne lebo kůnserwowe. Czynsto kanapki ze tustym do śe kupić na jarmarkach śwjůntecznych, kej bajszpil dożynkowych, eli na przileżytość Ńydźeli Palmowyj. Kanapki ze tustym sprawdzajům śe tyż dobrze kej zakůnska do gożołki eli przygryzka do bjyra.

Głůwnym składńikym tustygo (bez 99%) sům roztůmańte fety, postrzůd kerych przeważajům nasycůne, choć krům uobjygowych uopińji zawjero uůno tyż mynga fetůw ńynasycůnych, kerych udźoł może dochodźić ańi do 40%. Uodźoł ńynasycůnych kwasůw fetowych zależy uod paszy, kerům bůły karmjůne zwjyrzynta, ze kerych wytopjůno tuste a uod sposobu wytapjańo. Krům tygo tuste mo normalńy tyż ńywjelge ilośći cholesterolu a ślady soli mineralnych a fragmynty tkanek mjynkych (muskli, skůry, atp.) zwjyrzůnt, ze kerych uostoł wytopjůny. Mo śe to durś szczygůlńy do tustygo ze szpyrkůma.




#Article 182: Josif Stalin (189 words)


Josif Stalin ( Иосиф Сталин), po prowdźe Ioseb Besarionis dze Dżughaszwili,  ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, dekmjano Stalin (rus. Сталин), rodz. 8 grudńa 1878 (6 grudńa podug starego stylu) we Gori, zm. 5 marca 1953 we Moskwje – formalńy fůngowou kej uobjyralny kadyncyjowo gynyralsekretoř KPZR a jeji pjyrwyjek a tyž prymjera ZSRR, a faktyčńy bůu dyktatorym Zwjůnzku Radźeckigo do yjmynta, majůncym ńyukrůcůny macht a używou go lo cwekůw wyznowany idyje walki klasowyj kej kńifym reskjyrowańo bůu myngowy, drinštatowy a ausynterror, kery pochowou podug rostomajtych uocyn uod pora do pora dźeśůntkůw milijůnůw ńyboščykůw. Podpisujůnc sojuš s III Řešům, ůmožliwiu Ńymcům rozpočynće agresyji zbrojnyj na Polska, beztůž mjou udźou we wybuchu II wojny śwjatowyj.

Stalin pora razy trefjůu śe s prymjerym Wjelgij Brytańje Winstonym Churchillym a prezydyntůma USA Franklinym Delano Rooseveltym a Harrym Trumanym (kůnferyncyjo teherańsko, kůnferyncyjo joutańsko, kůnferyncyjo počdamsko) deklarujůnc přiwjůnzańy do dymakracyje a wola wspůudźouańo po wojńy we zamjan za realne ustympstwa partnerůw. Po wojńy zerwou ale ůmowy, nařucajůnc důminacyjo ekůnůmično, ideolůgično, a polityčno ZSRR krajům Europy Wschodńij, wyzwolůnym bez Armjo Čerwůno. W připadku Polski, Stalin ingerowou we treść kůnstytucyje PRL s 1952, uosobiśće wprowadzajůnc do uůnyj šeryg zmjan a uzupeuńyń.




#Article 183: Fidżyjsko godka hindi (137 words)


Fidžyjsko godka hindi, znano tyž kej godka Fiji hindi, hindi fidžyjske lebo Fiji Hindustani, to godka we keryj śe godo na Fidži a užywajům jeji uobywatele pochodzyńo indyjskigo. Pochodźi uůna guůwńy uod godek Awadhi a bodźpurskij abo uod djalyktůw hindi a tyž mo we śebje jake suowa uod inkšych godek indyjskich. Zapožyčyua tyž mynga suůw s fidžyjskij a angelskij. Relacyje půmjyndzy fidžyjskim hindi a hindi sům take kej mjyndzy afrikaans a godkům ńiderlandzkům. Kupa suůw, wuasnych lo hindi fidžyjskigo, powstouo, coby uoddowoć nowy śwjat, we kerym terozki mjeli žyć Hinduśi Fidžyjscy. Jejich pjyrše pokoleńy, kere užywauo godki kej lingua franca, mjanowouo ja Fiji Baat (Řůndzyńy s Fidži). Ńydowne študirowańy uod godkoznowcůw douo bewajs na to, co fidžyjsko godka hindi je djalyktym bazowonym na hindi a tyž godonym we Indjach nale ze swojům špecyjolnům gramatikům pasuje do Fidži.




#Article 184: Marsz Autůnůmije (397 words)


Marsz Autůnůmije – cykliczno, kożdoroczno mańifestacyjo uorgańizowano uod Ruchu Autůnůmije Ślůnska we Katowicach, we roczńica uchwalyńo uod Sejmu Republiki Polskij Uorgańicznygo Sztatutu Ślůnskigo Wojewůdztwa, kery uůnymu prziznowoł autůnůmijo. Mańifestanty domogajům śe jeji prziwrůcyńo.

Pjyrszy marsz bůł we akuratno 87. roczńica uchwalyńo autůnůmije, to je we ńydźela, 15 lipca 2007. Napoczůn śe uůn uo 10:30. Bez sztreka, kero bůła uod katowickigo rynku do pl. Sejmu Śląskiego przelozło wele 300 perzůnůw. Do kupy ze mańifestantůma lozła bergmańsko uorkestra.

Kej autůnůmisty doszli do kůńca marszu, posłali szkartki do prezydynta Polski, kerym tedy bůł Lech Kaczyński. Potym wszyjske poszli do Gůrnoślůnskigo Cyntrům Kultury, kaj uobejzdrzeli śe filmy uo ślůnskij tymatyce.

Przi drugym marszu postanowjyli, iże trasa trza przedugszyć. A skiż tygo mańifestanty ruszyli ze pl. Wolności. Marsz tyn bůł we sobota 12 lipjyńa, a ludźe puśćili śe gynau we połedńe, uo 12:00. Podug godańo policyje, kero uochrůńała pochůd, we marszu wźyno udźoł bezma 800 ludźi. Nojsamprzůd szli dźołacze RAŚu ze swojim banerym, potym bůły motory, wojoki a reszta chopůw ze banerůma. Za ńimi szła reszta marszu, nale we keryj postrzodku wćiśńynto bůła uorkestra. Na pl. Sejmu Śląskiego zaczły śe przemołwy. Nojsampjyrw godoł Marian Makula, potym Jerzy Gorzelik. Szło tyż kupić roztomajte zachy na sztandach ślůnskich sklepikůw abo pouobźyrać pokoz wojokůw.

III edycyjo marszu bůła pjyrszům, keryj na pewno skala zrobjyli reklama. We ńykerych mjastach plakaty szło nolyź bezma na kożdyj zojli. Krům tygo we Śymjanowicach rozdowali ulotki. Nad marszym medyjalny patrůnat uobjyna TV Silesia.

Bůł uůn 18 lipjyńa 2009, to je we sobota, jakoa łůński. Poczůntek bůł uo 12:00. Szrteka tyż ńy zmjyńůła śe uod II Marszu Autůnůmije, podańy na szyk. Pjyrw jechały mopliki, motory a kuady, ńyskorzi ludźe ze banerůma, potym uorkestra, pikap ze Marianym Makulům, kery we traśe uosprawjoł uo autůnůmiji a RAŚu a do kupy ze Pyjtrym Langerym zaczynoł skandowańy proautůnůmicznych hasłůw. Kej tyśůńc-perzůnowo skupina ludźi dolozła na pl. Sejmu Śląskiego głos zabroł Marian Makula, ńyskorzi uosprawjoł Alojzy Łysko, a potym Jerzy Gorzelik.

Po przemołwach, wszyjske uczestńiki ustowjyli śe na schodach gmachu Ślůnskigo Sejmu, a potym wźyńi udźoł we kůnkurśe na zgadowańy autorůw cytatůw uo Ślůnsku. Nostympńy spostrzůd ńich wybrali nojbarzi kurjozalno pedzyńy. Wybrany uostoł cytat Jarosława Kaczyńskiego. Ńyskorzi szło kupić jaki ślůnski gadżet, uobejzdrzeć pokoz walk wojokůw, wybić śe pamjůntkowo můneta, abo podpisać petycyjo do prymjera Donalda Tuska, we keryj RAŚ domogoł śe prziwrůcyńo autůnůmije. Na kůńec we podćyńach GCK wyśwjytlili filmik uo państwowośći we Gůrnym Ślůnsku.




#Article 185: Wjeprze (110 words)


Wjepře (lit. Vepriai) to nojwjynkše mjasto gminy rejůnowyj Wiukůmjyř na Litwje, usytuowane na pouedńowy-zachůd uod Wiukůmjyřa, majůnce ůngyfer 1000 mjyškańcůw (2005).

Wjepře uostouy wzńyśůne na wzgůřu kole jeźora Wjepře a na pouedńy uod řyki Śwjynty. Pjyršy roz uo Wjepřach (Weppren) wspůmino śe we uopiśe drůg přigotowanym we 1384 roku bez zakůn křižocki. We středńowječu Wjepře bůuy grodym warownym, chrůńůncym źymje litewske před napadůma s zachodu, guůwńy ze strůny Křižokůw. We čośe kůnfliktu uo wuadza we Wjelgim Kśynstwje Litewskym, zjydnočůne śiuy Wjelgygo Fysta Litewskigo Witolda Kjejstutowiča a Zakůnu Křižackigo zaatakowouy a zdobůuy zůmek wjepřański we 1384. Gdy ino zagrožyńy zńikuo, zůmek uostou překštoucůny we dwůr stanowjůncy wuasność kolejno kupy šlacheckych familiji.




#Article 186: Godka manx (188 words)


Godka manx – (Gaelg Vanńinagh; gaelicko godka manx) – godka s grupy gojidelskij (q-celtyckij) godek celtyckych, kero užywano je na wyspje Man (depyndyncyji Korůny brytyjskij), pouožůnyj na Mořu Irlandzkym. Pochodźi uod staroiryjskij godki, a šcygůlńy uod jygo djalyktůw ulsterskigo a galloway. Wyodrymbńiu śe ůngyfer V w. n.e. Nojstarše hańšrifty we tyj godce pochodzům ale dźepjyro s XVII w. Literatura we manx ńy je zbyt bůgato.

Uobecńy manx do śe uznoć za godka umarto abo přinojmyńi bliski wymarću, bo podejmuje śe průby jygo uodrodzyńo. Uostatńo uosoba, kera užywoua go kej uojčysto godka umarua we roku 1974. Dźouańo majůnce na cylu uožywjyńy tyj godki přińosuy pewne rezultaty - uobecńy kupa mjyškańcůw wyspy naumjouo śe manx a posuůguje śe ńim kej drůgům godkům, po angelskij. Podle spisu ludnośći s 1991 roku bůuy to 634 uosoby s přez uoźymdźeśyńćotyśynčnyj populacyje wyspy, 10 lot půźńij zadeklarowouo znojůmość godki juž přez 1000 uosůb wjyncyj (2,2 % ludnośći wyspy). W uostatńich lotach pojawiuy śe tyž uosoby, lo kerych manx je pjyršům godkům - bajtle tych, keři naučyli śe go a posuůgujům śe ńim we žyću codźynnym. W 2001 r. kej take uokreśliuo śe 56 uosůb.




#Article 187: Finlandyjo (123 words)


Finlandyjo, Republika Finlandyje (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo we půłnocnyj Ojropje, ferajńista Ojropejskij Uńije. Grańica mo uod zachodu ze Szwecyjům a ze Bałtyckym Morzym, uod půłnocy ze Norwygijům a uod wschodu ze Rusyjům.

Wjynkszość wjyrchu Finlandyje to sům ńiźiny ze młodům polodowcowům rzezům. Naturalne zachodńe a połedńowe grańice Finlandyje wyznaczajům Botńicko a Fińsko Zatoka, mjyndzy kerymi rozćůngo śe poprzećinane ćůngůma wzńyśyń morynowych Fińske Pojeźerze ze 60 tyś. jeźor. Jeźora zajmujům 18,8 tys km², fest liczne sům barzouy a torfowiska. We postrzodkowyj tajli kraju uksztołtowańy terynu mo cechy połedńowych pojeźerzů a wyżynůw, kere sům rozlygowane na půłnocy. Na půłnoc uod Podbjygůnowygo Koła je Fińsko Lapůńijo, kero je przedgůrzym Skandynawskich Gůrůw.
Lyńijo szkerowygo wybrzeżo je śilńy rozwińynto, mockům małych wysepek.




#Article 188: Hamburg (104 words)


Hamburg (mjym.: Freie und Hansestadt Hamburg, uać. Hammonia, dosuowńy: Wolne a Hanzeatyckie Mjasto Hamburg; dolnomjym. Hamborg [ˈhaˑmbɔːχ]) – mjasto we půunocnych Ńymcach na prawach kraju zwjůnzkowygo ńydaleko ujśća Uaby do Mořa Půunocnygo. Wolne mjasto a uoroz zwjůnzkowy kraj mjymjecki (pow. 755 km², ludność 1,74 mln – drůge po Berlińe). Nojwjynkšo hawyna morsko kraju (75 mln tůn přeuadůnku), wjelgi uośrodek industryje (statki, elektrotechńika, přetwůrstwo ropy, industryjo spožywčo) a finansowy.

Hawyna lotńičo, wynzeu drůgowy a banowy. W Hamburgu (w půunocnyj dźelńicy Uhlsdorf) znojduje śe nojwjynkšy kirchof na śwjeće (pow. 400 hektarůw). Hamburg je śedźibům 100 kůnsulatůw a zajmuje we tym drůge mjejsce na śwjeće (po Hůngkůngu).




#Article 189: Godka afrikaans (166 words)


Godka afrikaans, inakšy: afrikanersko godka (af. Afrikaans) to wywodzůnco śe s śedymnastawjecnygo ńiderlandzkigo godka indoojropejsko, šyroko rozpowšychńůno we Republice Pouedńowyj Afriki a Namibiji, ze myńšymi grupami užywajůncych we Botswańe, Angoli, Swazilandźe, Zimbabwe, Lesotho, Zambiji a Argentyńe. Godka afrikanersko je guůwnům godkům lo jydnyj třećyj Pouedńowyj Afriki.

Počůnkowo, djalykt ńiderlandzkigo stosowany sam mjanowano ‘přilůndkowym ńiderlandzkym’, půźńij tyž ‘afrikańskim ńiderlandzkym’ lebo ‘kuchennym ńiderlandzkym’. Tak śe go mjanowouo djalyktym aže do XIX wjeku. We 1925 uostou uoficjalnům godkům RPA. Do 1961 wespůu s ńiderlandzkym bůua uoficjalno, kedy tům drůgům půmjyńono na angelski. Afrikaans to godka kero nojbaři śe rozwinyua na kůntynynće afrikańskym.

Afrikaans kej godkům uojčystům posuůguje śe ůng. 6,2 mln mjyškańcůw RPA, s čygo wjynkšość stanowjům Koloredźi, a dodatkowo 4 mln kej jydnům s dwůch godek uojčystych (do kupy ůng. 26% populacyje RPA). Nojwjyncyj užytkowńikůw afrikaans skupjo śe we stolicy kraju – Tshwane a we Bloemfontein, a tyž na coukym uobšaře Kraju Přilůndkowygo, eli we zachodńij tajli RPA. Ze wspůučesnych prowincyji RPA nojwjynkšym udźouym godajůncych afrikaans cechujům śe:




#Article 190: Ślůnske abecadło Grzegorza Wieczorka (130 words)


Alfabyt ślůnski Grzegorza Wieczorka – forma alfabyta lo ślůnskij godki, używano a průmowano uod Grzegorza Wieczorka. Uoparto na kaszubskim alfabyće (prelabializacyjo bez sztrich nad buchsztabům, ntp. ò, ù; litery ã, ô). We zamjyrzyńu mjoł być půmocny do zapisywańo kożdyj ślůnskij gwary, ńy przijůn śe atoli skiż tygo, co ńy mo jydnoznaczůncygo zmjynkczańo spůłgoskůw a tyż skirz używańo bezpotrzebnych znokůw, kej ã a ô. Ńy je używany ńykaj krům autorskich prac Wieczorka.

We tym alfabeće sům 34 buchsztaby:

Aa Ãã Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Óó Òò Ôô Õõ Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ww Yy Zz Źź Żż

A tyż sům i dwuznoki a trziznoki:

ch cz dz dź dż rz sz ci ni si zi dzi.




#Article 191: Alfabyt polski lo ślůnskij godki (188 words)


Alfabet polski ślōnskij gŏdki je używany ôd dŏwna, skuli tego, iże nojwiyncyj Ślōnzokōw miyszkŏ we Polsce, kaj uczōm sie we polskich szkołŏch a abecadło, co nojlepij znajōm to je polske abecadło. We tym alfabecie je atoli połowa Ślōnskich strōn internetowych we Polscea tyż i cajtōngōw.

Pisanie we tym szrajbōnku je moc prōblymatyczne, bo bp. ź idzie pisać jak ź abo zi, co dŏwŏ problymy we słowach typu zicherka. Je Je tyż ryzyko zatracyniŏ wymŏwy Ślōnskij - niy mŏ jednyj metody na zapisanie ů, bp. Słowo „Ślůnsk” pisze sie Ślonsk, Ślónsk, Ślunsk abo nawet Śląsk (nosowego o we naszyj godce niy ma).

Podobnie je tyż ze prelabializacyjōm – we słowie „ôrganizacyjŏ” pisze sie ło – łogranizacyjo, co niy mo cweka bez to, że łōmane je prawidło ô ł jako nastympcy l welaryzowanego. Alfabet polski dlŏ Ślōnskij gŏdki je krytykowany ôd zwolynnikōw nowych szrajbōnkōw.

Aa Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Óō Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ww Yy Zz Źź Żż

A tyż dwanŏście wieloznakōw:

ch cz dz dź dż rz sz ci ni si zi dzi.




#Article 192: Walt Disney (135 words)


Walt Disney, po prowdźe: Walter Elias Disney (rodz. 5 grudńa 1901 we Chicago, um. 15 grudńa 1966 we Los Angeles) – amerikański producynt filmůw, głůwńy ańimowanych, reżysyr, scenarzista, filantrop.

Jedyn s nojwjynkszych twůrcůw industryje rozrywkowyj we historji, lygynda ańimacyji a filmu. Twůrca Disneylandu a wartej milijordy dolarůw korporacyji The Walt Disney Company.

Na kůńyc 1966 zdjagnozowano u ńygo gibko postympujůncygo raka lewygo płůca, spowodowanygo czynstym kurzyńym tytůńu. Umor skuli asystoliji. Zostoł pochowany, po krymacyji, na kirchofie we Glendale, we Kaliforńiji, mimo aże lygynda mjejsko pado, co jygo ćoło zostoło zamrożůne, a fůnkcyje żyćowe majům zostać prziwrůcůne (po 100 lotach, czyli we roku 2066).

Walter wroz ze swojim braćikym - Roy Oliver Disneyem zołożůł Walt Disney Productions, korporacyjo znano dźiś kej The Walt Disney Company, kero uośůngo terozki roczny uobrůt we wysokośći ůng. 32 milijordůw dolarůw.




#Article 193: Žmudź (130 words)


Žmudź (uać. Samogitia, žmudz. Žemaitėjė, lit. Žemaitija) – jydyn s pjyńću rygjůnůw etnůgrafičnych wspůučesnyj Litwy, a tyž historyčne mjano Dolnyj Litwy. Dawno jydnostka tajlůngu terytoryjalnygo (starostwo růwnowažne wojewůdztwu) Řečypospolityj Uobojga Narodůw, kej Kśynstwo Žmudzke noležůnce do Wjelgygo Kśynstwa Litewskigo. Uod 1917 r. tajla Litwy.

Pod wzglyndym geůgrafičnym twoři Pojeźeře Žmudzke (mjanowane tyž Wysočyznům Žmudzkům) uo charaktyře morynowym, do 230 m wysokośći n.p.m., we zachodńij tajli Litwy. Źymje růwńinne, středńo urodzajne.

Uod XIII wjeku noježdžano bez Křižokůw a kawalerůw mječowych. We roku 1398 uostouo uodstůmpjůno bez fyšta Witolda Křižakům. W 1411 r. zwrůcůna Jagelle, a we 1413 r. wuůnčůno do Litwy kej starostwo s zachowańym pewnych přiwilyjůw. We tym roku uochřčůno. We 1417 powstouo djecezyjo žmudzko ze stolicům we Mjydńikach. Wuadcy Polski do 1795 zachowali titel kśůnžůnt žmudzkych (uać. duces Samogitiae).




#Article 194: Chicago (123 words)


Chicago – mjasto we USA, pouožůne nad jeźorym Michigan we stańe Illinois. Chicago je třećym co do wjelgośći a zaludńyńo mjastym we Stanach Zjydnočůnych zarozki po Los Angeles a Nowym Jorku.

Chicago wroz s předmjeśćůma twoři guůwno metropolijo mjejsko pouožůno na střodkowym wschodźe Stanůw Zjydnočůnych. Je tyž guůwnym cyntrům biznesowym, kulturalnym a naukowym, a samo mjasto a uokolice přežywajům uokres gwoutownygo rozwoju a ekspansyje. Nojbližšymi a nojwjynkšymi předmjeśćůma sům mjasta Niles, Elmhurst, Melrose Park, Franklin Park, Cicero, Joliet, Addison, Evanston, Schaumburg i Wood Dale.

Chicago je uokreślane mjanym Wjetřne mjasto (ang. Windy City).

Nojwjynkše poza Polskům skupisko Poloków a ludnośći pochodzyńo polskigo (ůng. 1,1 mln osůb polskigo pochodzyńo, we tym ůngyfer 250 tyś. godajůncych na co dźyń we polskij godce). Uobezdřij tyž: Jackowo.




#Article 195: Makedonsko devojče (113 words)


Makedonsko devojče (macedůński: Македонско девојче; ślůnski: Macedůńsko dźouška) – śpjywka ludowo popularno we Půłnocnyj Macedůńiji naškryflano a skůmpůnowano we roku 1964 bez pjosynkořa ludowygo Jonče Hristovskiygo. Wykůnywano bez zespouy ludowe (w tym zapis cyfrowy wykůnańo bez duet Tamowska-Manczewski ), nale tyž np. bez amerikańsko gitařistka Martha Masters a bez chicagowski duet gitařistůw, čilijsko-pakistańskigo Fareeda Haque'a, profesora jazzu a gitary klasyčnyj Uńiwersytetu Půunocnygo Illinois a Syrbo-Chorwato-Bośńoka Gorano Ivanovića, nagranům kej jydyn s utworůw albůmu Macedonian Blues: Lamynts and Dances (2001, 2003) . Śpjywka ta je na tela ymblymatyčno we Macedůńiji, aže trafiua tamže do muzyki rozrywkowyj, ńy ino we wykůnańu pjosynkorki Karoliny Gočevyj, nale tyž kej titel jeji nojnowšej puyty, wydanyj we marcu 2008.




#Article 196: Perůn (135 words)


Perun to je suowjański bůg grůma a tyž wojački. Jygo atrybutůma sům důmb, wůz a ńykej muot. Podug mitu, we čas buřy Perun ćepje pjorunami we žmija (smoka), kery zawar woda we skale. Kej žmij chrůńi śe pode ludzkimi důmůma, bywo, co Perun we ńe trefi, a taki uogjyń bůu śwynty a ńe wolno bůuo go gaśić. We ńykerych mitach babům Peruna je Perperuna. Perun wuado tyž puanetńikůma, sům to ludźe kerych wćůngua do ńeba danga a majům uone wuadza nad chmurůma. Guůwnym uostřodkym kultu Peruna bůu Kijůw a na Gůrnym Ślůnsku Lyndźiny (Perunowo Gůrka).

Symbole mocy Peruna to střouki perunowe (fulguryty) a belemnity. Suowjańe předchřeśćijańscy a terozki tyž rodźimowjercy nošům je we kaptorgach. Bůu tyž uobyčaj, coby po usuyšyńu pjyršygo na poźimku grůma klupnůńć śe we gowa kamjyńem, co mjouo ji dać twordość skouy.




#Article 197: Isfara (161 words)


Isfara (tadżycko godka: Исфара) je mjasto we sogdyjskim wilajeće, we půłnocnym Tadżykistańe. Mo uůno 37 300 mjyszkańcůw. Je to tyż stolica dystyktu Isfara.

Isfara je jedno ze nojstarszych mjastůw we Strzodkowyj Azyji, za pjyrsze mjanowano Asbara. Mjasto je wymjanowane we kśyndze Gyszichta Tabary ze X wjeku, kedy bůuo gryfnym přistankym na Ńydbownyj Ceśće. Isfara mo mauzolyjům s tygo uokresu – Hazrati Shoh Mausoleum, wyćupkane we dřewje i uńikalne lo Azyje. We wjekach XI a XII, rozwinyua śe ekůnůmijo. Babur (1482-1530) mjanowou Isfara kej guůwny štad rygjůnu. We XVI wjeku pobudowano mynga stawjyń, kej moszeje, a we XVII wjeku Isfara bůua pod panowańym Chanata Kokandu.

Isfara je pouožůno při grańicy třech ńypodlyguych państw – Tadžykistanu, Ůzbekistanu a Kirgistanu, na wysokośći 863 myjtrůw n.p.m. a jeji terytoryjo mo 832 km2

Populacyjo Isfary to gůwńy Tadžyki.

Bezma 20 kůmpańiji industryjnych mjasta wyrobjo elyktryčne, chymične a metalugične produkty, matyrjouy kůnstrukcyjne, joduo a inkše. Isfara je tyž znano ze swych sadůw aprikůzowych, ńy ino we Tadžykistańe.




#Article 198: Jurij Gagarin (139 words)


Jurij Aleksiejewicz Gagarin (rus.: Юрий Алексеевич Гагарин, rodz. 9 marca 1934 we Kułszyńy kole Gżatska, um. 27 marca 1968) – sowjecki kosmůnałta, pjyrszy czowjek kery pofurgoł we kosmos. Pochodźił s familije robotniczo-bauerskij. Wybroł karjera pilota, we 1957 ukůńczůł szula lotńiczo we Orenburgu, rok ńyskorzi Akademijo Lotńictwa im. Żukowskigo we Moskwje. We 1960 dostoł śe do grupy 20 pilotůw, kere zaczyńi tryńingi do furgńyńćo we kosmos. 10 kwjetńa 1961 Kůmisyjo Państwowo zdecydowoła, co uůn bydźe pjyrszym kosmůnałtům. Historyczny lot mjoł plac 12 kwjetńa 1961 i trwoł godźina a 48 minut, za tyn czas Gagarin uoblećoł roz doobkoła Źymja. Uostoł bohatyrem narodowym, a ńy poradźyu śe s tům rolům, zaczůn nadużiwać alkoholu a zolyćić s myngům babůw uoroz. Zginył we ńywyjośńůnych uokolicznośćach we katastrofje fligra Mig-15 kole mjasta Kirżacz. Jygo mjano dano mjastu kole kerygo bůł rodzůny – Gżatsk, terozki Gagarin.




#Article 199: Baskijsko godka (138 words)


Baskijsko godka (mjana włosne, znoleżńy na djalekt: euskara, euskera, eskuara, üskara) – godka Baskůw pomjyszkujůncych pora prowincyjůw na pograńiczu Szpańije a Francyje. Posuguje śe ńim dźiśo przez milijůn perzůnůw (90% ś ńich we Szpańiji). Wyrůżńo śe 10 djalektůw baskijskigo. Skiż tygo, co sům sroge růżńice půmjyndzy ńimi, powstało usztandaryzowano uodmjana godki - Euskara batua, łůnczůnco cechy nojwjynkszych djalektůw baskijskigo, uoparto znamjyńńy na djalekće Gipuzkoa. Uodmjana ta nauczano je we szulach. Literatura we tyj godce powstowo uod XVI stolećo. Pjyrszo durkowano kśůnżka po baskijsku wydano we 1545 roku.

Jeji przinoleżność gynetyczno ńy uostała do terozki ustalůno, na zicher ńy je to godka indoojropejsko. Godano ja już przed kolůńizacyjům zachodńij Ojropy uod Indoojropejczykůw. Istńijům przipuszczyńa, co je uůna spokrewńůno ze godkůma kartwelskymi abo tyrryńskymi, je tyż wrachowowano do kůntrowersyjnyj familije dyne-kaukaskij. We baskijskym wystympujům zapożyczyńa ze łaćiny, szpańelskigo a francuskigo.




#Article 200: Szkocko gaelicko godka (118 words)


Szkocko gaelicko godka (Gàidhlig) – jedno ze godek celtyckich, we keryj godo bezma 58 000 (2001) ludźi, lo kerych je to godka uojczysto, uosobliwje na Půłnocnych Wyspach, Wyżyńe a myńszych wspůlnotach we Glasgow a Inverness. Poza Szkocyjům je używano we małych grupach we Kanadźe, USA a tyż i Australiji.

Szkocko gaelicko godka je bliżno spokrywńůno ze godkům irlandzkům, atoli separacyjo uod XVI wjeku je trocha porůżńůła. 

Alfabet zawjyro ino 18 buchsztabůw, nale bez kůmbinacyjo a leńicyjo/aspiracyjo (půmjyńańy słůw na anfangu bez buchsztaba h) robi śe 76 roztůmajtych dźwjynkůw.

Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, (h*) Ii, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu

m - czyto śe m

mh - czyto śe kej ńyzgłoskotwůrcze u




#Article 201: Kijůw (178 words)


Kijůw (ůkr. Київ – Kyjiw) – stolica a tyž nojwjynkše mjasto Ukrajiny. Kijůw poúožůny je nad řekům Dńyprym.

Zouožůny na počůnku V wjeku kej placůwka handlowo na šlaku uůnčůncym Kůnstantynopol ze Skandynawjům. W IX wjeku znony kej Könugard bůu cyntrům normańskigo handlu na Ruśi. Pod kůńyc IX wjeku zostou stolicům Ruśi Kijowskij. W 1240 mjasto zostouo nojechane bez Tatarůw a uostřodek ruskij państwowośći přyńjůsu śe do Ruśi Halicko-Woúyńskij. W 1363 mjasto znolazuo śe we Wjelgim Kśynstwje Litewskym, a nastympńy po Uńije Lubelskij (1569) – Korůny Polskij, stolica wojewůdztwa kijowskigo. W 1648 zostouo uopanowane bez kozokůw Chmjelńickigo a wůnčůne we 1667 do carstwa Rosyjskigo. W XVIII a XIX wjeku Kijůw bůu wažnym wynzuym kůmůńikacyjnym a uostřodkym wojskowym Rosyji, podlygou skiž tygo intynsywnyj wymjańy kulturowyj mjyndzy narodůma suowjańskymi a inkšymi narodůma zamješkujůncymi Imperjům Rosyjske. Na počůntku XX wjeku wjynkšość we Kijowje stanowili Rosyjůńy. W 1918 we Kijowje uoguošůno stwořyńy Ůkraińskij Republiki Ludowyj a stočůno ćynžke boje s bolšewikami, keři uostatečńy podbili mjasto we 1920. W 1934 do Kijowa přyńyśůna zostoua s Charkowa stolica Ukrajińskij SRR. Uod 1991 stolica ńypodleguyj Ukrajiny.




#Article 202: Auto (104 words)


Auto to je pojazd mechańičny přeznačůny do užywańo we ruchu drůgowym, kery mo wuosny napynd (śilńik) a zdřůduo energije (ropa, benzina, LPG, abo akumulatory; a inkše). Nojčyńśći je dwuśladowy a mo štyry (we autach osobowych) abo wjyncyj kůu. Uod motorůw a moplikůw uodřůžńo śe tym co mo nadwoźe.

Pjyršy pojazd, kery by my terozki mogli uznować za auto, skonstruowou Nicolas-Joseph Cugnot we 1769 roku. Wjyncyj kej 100 rokůw ńyskoři pojawiuo śe pjyrše auto na benzina, kere skonstruowou Siegfried Marcus we 1870.

Auta sům produkowane we roztůmajtych zortach, zaležńy uod jejich přeznočyńo. Nojbaři podstawowy, nale fest ńyśćisuy je tajlůng na auta osobowe a auta ćynžarowe.




#Article 203: Dire Straits (135 words)


Dire Straits to bůł brytyjski zespůł rokowy,kery fůngowoł we lotach 1977-1995. Liderym a zołożyćelym tyj grupy bůł Mark Knopfler - gitarzista, wokalista a aůtor tekstůw, kery som napisoł bezma wszyjske pjosynki grupy. Krům jigo, we składźe bůł tyż jigo braćik David (gitara), John Illsey (gitara basowo) a Pick Withers (szlagcojg). Zespůł debjutowoł we 1978 singlym Sultans of Swing, kery ńyuoczykiwańy stoł śe fest popularny, mimo aże włůnczas panowoła moda na muzyka punkowo. Tygo samygo roku wydano pjyršo puyta skupiny, pod titlym Dire Straits. Pů wydańu rok ńyskoři drugij puyty, Communiqué, ze skupiny uodloz David Knopfler a na jygo plac prziloz Roy Bittan (klawiszowjec). We 1984 ukozoł śe albům Alchemy, kery je zapisym kůncertu grupy we Lůndyńy a je powszechńy uznowany za jydyn s nojlepszych albůmůw kůncertowych we historyji roka.

Zespůł zawjeśůł dźołalność we 1995 roku.




#Article 204: Půłnocno Macedůńijo (107 words)


Republika Půłnocnyj Macedůńije (mac. Република Северна Македонија) – państwo na Bałkańskim Půłwyspje, powstołe po rozpadńyńću śe Jugoslawije.

Macedůńijo je krajym głůwńy gůrskym a wyżynnym. Na teryńe cołkigo kraju sům porozćepowůne masywy gůrske, s kerych nojwjynkszy a nojwyższy to Szar Płanina.

Mjyndzy masywůma leżům kotliny – Prilepsko Pole, we dolińe Crnyj Reki, Polog we dolińe gůrnygo Wardaru, Owcze Pole a Koczansko Pole nad Bregalńicům a tyż dolńy wjynkszych rzyk – Strumicy, Wardaru a Drinu.

Nojwjynkszům a nojdugszům rzykům je Wardar (320 km), kerego najwjynkszymi dopływůma sům Treska, Pczińa, Bregalńica a Crna Reka, krům tego terytoryjo Půłnocnyj Macedůńije uodwodńujům jeszcze Strumica a Drin (kery noleży do zlewiska Adrjatyckigo Morza).




#Article 205: Harry Houdini (187 words)


Harry Houdini (rodz. 24 marca 1874 we Budapešće, um. 31 paźdźerńika 1926 we Detroit) – amerikański uošydzac žydowskigo pochodzyńo (rodzůny kej Ehrich Weiss), macher uode citańo a wyswobodzańo śe s roztomańtych ketůw, pyntůw, zawarćůw a t.p. Wywouany tyž kej dymaskator cauber-maubrůw. Jygo binowům partnerkům a prywatńy - žonům bůua Wilhelmina Beatrice (Bess) Rahner. Kej anfag, špecyjalizowou śe we klasyčnych trickach karćanych, a iże ńy darziuo Mu śe skiž tygo, ańi ńy dowauo mu to zarobku, začůn předstowjać wyswobodzańy śe ze pyntůw a zabićůw, a tyž prezyntowou tracyńy śy roztůmańtych wihajstrůw, a ńy ino - l.b. ukozywou tyž stracyńy śy elefanta cuzamyn s jygo tryserym. Stou śe wywouany we coukym USA po wystympach we wodewilu Orpheum, a rychuo ńyskoři (uod 1900) začůn wystympować na tournee tyž we Ojropje. Uod lot 20. XX wjeku, po tym kej umřyua jygo matka, zaangažowou śe we tropjyńy a demaskowańy medjůw a parapsycholůgůw, fundujůnc nagroda lo tego kery udowodńi co richtig poradźi mjeć kůntakt ze zaśwjatůma a duchůma. Skuli jygo wjedzy uo techńikach iluzyje, ńy znoloz śe žodyn kery by umjou mu to udowodńić, a nagrody ńigdy ńy wypuacůno. Umřyu na zapolyńy blindarma.




#Article 206: The Beatles (379 words)


The Beatles (czyt. De Bityls) to bůła brytyjsko muzyczno skupina ze Liverpoolu, podug wjynkszośće notůw nojzocńyjszy a nojsrogszy we gyszichće, kery fůngowoł uod 1960 (kej The Quarry Men uod 1957) do 1970.

Zac zespůła we kerym uodńůs uůn sukces:

Pjyrwy we zespole:

Zespůł napoczynoł uod wystympůw we liverpoolskym ferajńe The Cavern. Autorstwo jejigo mjana je przipisowane Lennonowi a Sutcliffe'owi. Za namowům menadżyra, Briana Epsteina zespůł zmjyńůł swůj uobroz a lajermůny uoblykli śe we ancugi. W uůny czas podpisali kůntrakt ze wytwůrńům EMI. Jejich pjyrszy albům, Please Please Me, wypuszczůny uostoł 11 lutygo 1963. Na jejich kůncertach zaczyno dołaźić do scynůw grupowyj histeryje, czymu dane uostoło mjano Beatlemańijo. Lajergyszeft USA grupa zrobjůła rok ńyskorzi, pjeśńiczkům I Want To Hold Your Hand. We aprilu 1964 pjyńć pjyrszych placůw za rajům na liśće Billboardu zajyny szlagry The Beatles. Aże do dźiśoj żodyn zespůł ńy powtůrzůł tygo uośůngńyńćo.

We rokach 1965-1966 zespůł dozdrzoł lajerowo, a jygo teksta stały śe uwożńiyjsze. Skiż zapatrzyno śe na Harrisonowo lajera indyjsko we nograńach pokozały śe exotiszinsztrumynta. 6 śyrpńa 1965 uodbůła śe prymjera singla Yesterday, kero je jydnům ze nojczyńśći puszczanych we radijoku a nojczyńśći coverowanům pjůsynkům we historyji. Ku gyszichće przeloz tyż kůncert 15 śyrpńo 1965 na stadijůńy She Stadium we Nowym Jorku, na kery przilazło 55 600 jejich fanůw. 26 paźdźerńika 1965 człůnki zespoła erbły uod krůlowy Hażbjyty II Uorder Imperyjům Brytyjskigo. We roku 1966 John Lennon pedźoł we jydnym ze wywjadůw, co Beatlesi sům barzi popularńi kej Jezus Kristus. Ta wyrwano ze kůnteksta wypowjydź stała śe powodym polyńo jejich platůw, a sprawa stoła śe fest uwożno, kej Ku-Klux-Klan zapedźoł zajůńć śe problyjmům. Uostatńi kůncert grupa doła 29 śyrpńo, a uodtůnd zajůna śe ino sztudyjowům robotům. Plata Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, wydano 1 czyrwca 1967 je uznowano za prekursorsko lo zorty progresivrocka. Dolsze zdorzyńy, to pjyrszo transmisyjo satylitowo na cołkej źymji, we keryj wystůmpjůły tyż Beatleśi. Pokozali wtyczos pjůsynka All You Need Is Love, kero ńyskorzi stoła śe hymnym hippisowskigo gmyra. Anfangym rozlecyńo śe grupy bůła śmjyrć jeji menadżyra, skupina ńy umjoa sům dać se rada we lajergyszefće. Człůnkowje pohatruśůły śe uo to, fto mo być nowym menadyrym. Po prowdźe, kůńcym trwńo zespołu bůo uodyńśće Johna Lennona we wrześńu 1969, nale uoficjalńy podowo śe datům 10 kwytńa 1970, kej ze grupy poszoł Paul McCartney.




#Article 207: Francusko godka (211 words)


Francusko godka (français, la langue française) – godka ze zorty godek růmańskich familije godek indoojropejskich. Je to uojčysto godka lo ůng. 65 mln. ludźi, a ůng. 280 mln. ludźi mjyško we krajach, kaj francusko godka je godkům uřyndowům. Mo ůuna taki status we 32 krajach, wjynkšość ś nich noležy do Frankofůńije - wspůlnoty krajůw francuskogodkowych. Je tyž jydnům ze uoficjalnych godek we uorgańizacyjach mjyndzynarodowych, l.b. Uńije Ojropejskij, NATO a UoNZ.

Francusko godka pochodźi uod uaćiny a je jydnům ze nojbaři do ńyj zbližůnych godek pod wzglyndym gramatyki a suowńictwa, nale ajnflus na ńa mjouy tyž godki celtycke a germańske. Uod XVIII wjeku aže do pjyršyj pouowy XX wjeku peuńiua funkcyjo lingua franca, a bůu užiwany m. in. bez dwory krůlewske a arystokracyjo. Do dźiśej mo tako rola we terminolůgiji počtowyj, šermjerce, ruletce a inkšych.

Alfabyt francuskij godki mo 26 buchsztabůw:

a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z;

a tyž 2 ekstra ligatůry: œ, æ.

Ńykere buchštaby majům tyž znoki djakrytyčne: à, â, ç, é, è, ê, ë, î, ï, ô, û, ù, ü, ÿ.

Wystympujům tyž dwu- a třiznoki: ai, ais, ait, aî, ay, on, om, an, am, en, em, in, im.




#Article 208: Sugarcult (183 words)


Sugarcult (wym. [ˈʃʊgɚkʌlt]) – amerikańsko grupa rockowo ze Santa Barbara we Kaliforńiji, zouožůno we 1998. We skuod grupy wuažům Tim Pagnotta (gitara a wokal), Airin Older (gitara basowo a wokal), Marko DeSantis (znůny kej Marko 72; gitara) a tyž Kenny Livingston na perkusyji. Mjano skupiny śe wźůnyuo uod grupy lesbijek, kere mjyškouy kole důma Tima, a uůn je zmjanowou Sugar Cult girls.

Wšyjscy krům Marka DeSantis śe trefili ješče we licyju, a Mark doloz po trefje za kulisůma po koncerće Superdrag. Dybjutancki albům Eleven wyloz we 1999. Drůgi, Wrap Me Up in Plastic, rok půźdźe. Kolyjny rok tyž bůu ščyńśliwy lo grupy - we 2001 wydoli Start Static - juž třeći albům.

We 2003 Ben David uoficjalńy uopuśćiu band skuli swojigo alkoholizma. Tak tyž powstoua śpjywka Champagne. Zastůmpiu jigo Kenny Livingston, bůuy perkuśista grupy Lefty. We marcu 2005 band wystympowou s grupům Greenday we Japůńiji. We 2004 Sugarcult wypuśćiu albům Palm Trees and Power Lines. We 2005 wyloz tyž Back to the Disaster. Rok půźńij to wyloz uostatńi albům do dźiśo – Lights Out. Wydańy albůma pouůnčůno ze źimowům a letńům štrekům kůncyrtowům.




#Article 209: Walijsko godka (230 words)


Walijsko godka (wal. Cymraeg, y Gymraeg) to godka, a po prowdźe grupa godek s brytyjskij familije godek celtyckich, rozpowšechńůno we zachodńij tajli Wjelgij Brytańije (Walijo – wal. Cymru) a tyž we Chubuće, kolůńiji walijskich ymigrantůw we Argentyńe.

Posuguje śe ja přez 500 tyś. mjyškańcůw Waliji. W rygjůńe tym mo uůn status uřyndowyj godki. Do śe wyuodrymbńić štyry guůwne djalykty: wynedocjůński, powyski, důmecki a gwyncki. Nojstarše zabytki literacke pochodzům s VI w. Blisko spokrewńůne ś ńim sům godki: bretůńsko a korńijsko.

Podle spisa ludnośći s 2001 roku, kole 611 000 uosůb (11,5% mjyskańcůw Waliji) godo po walijsku. Walijsko godka je žywo a wykořistywano we koždodźynnym žyću – radyju a telewizyji. Mynga neczajt je tyž po walijsku.

Walijsko godka škryflano je wersyjům alfabyta uaćińskigo tradycyjńy zawjerajůncům 29 liter, s kerych uoźym je dwuznakůma traktowanymi kej jydno buchštaba:

a, b, c, ch, d, dd, e, f, ff, g, ng, h, i, j, l, ll, m, n, o, p, ph, r, rh, s, t, th, u, w, y 

Buchštaba j je powšychńy wuůnčano do alfabyta půmjyndzy i a l, bo stosuje śe ja we ńykerych wyrazach zapožyčůnych s angelskigo (np. nazwisko Jones). Buchštaby k, w, x a z užywane sům we ńykerych terminach techńičnych, kej kilogram, volt, xeroser eli zero, atoli můgům uostać zastůmpjůne (co čynsto śe robi) buchštabůma walijskymi: cilogram, seroser a sero.

Nojčynstšym znokym djakrytyčnym je cyrkůmfleks, užywany do zaznačyńo dugich samoguosek.




#Article 210: Uojle (192 words)


Uojle (Strigiformes) – řůnd ptokůw s podgrůmady ptokůw nowočesnych Neornithes. Uobejmuje gatůnki drapjyžne, kere přistosowouy śe do polowańo po ćmoku a uo zmroku, choć ńykere gatůnki powrůćiuy do trybu žyćo po jasnoku. Zamjyškujům couki śwjot, prowadzůnc nojčyńśći uośaduy tryb žyćo, krům ńykerych půunocnych populacyji kere kočujům abo wandrujům.

Uojle ńy sům spokrewńůne ze ptokůma drapježnymi, nale wykazujům s ńimi kůnwergyncyjo – tzn. pośadajům wjela cech wspůlnych, wyńikajůncych s podobnygo trybu žyćo. Postřůd ńich idźe wymjyńić: uostre dźoby a špůny, dobry wzrok, zdolność filowańo stereoskopowygo (dwuślypjowygo). Růžńice to přede wšyjskym nocny tryb žyćo uojli a jejich doskůnouy suůch.

U uojli wystympuje tzw. zwyrtnyty dymorfizm puećowy - samice sům wjynkše kej samce. Růžńice ale ńy sům zwykle tak sroge, kej u ptokůw špůńastych. Krům tygo uobje pueće nojčyńśći ńy růžńům śe wyglůndym.

Uojle uodžywjajům śe pokarmym zwjyřyncym uod uowadůw po ssaki.
Nojčynstše stratygije polowań u uojli to čatowańy (zaśadka) a ńiski lot
patrolowy, zwykle ůng. 1–3 m nad źymjům. Ńykere gatůnki (jak půjdźka) polujům na uowady a gryzůńe uažůnc po źymji, inkše (jak puomykůwka, ušatka, uojla bařouowo) poradzům zawisać we lufće, podobńy kej pustůuka; ńykere tyž, kej uojlečka, šnupjům za uofjarůma we korůnach strůmůw.




#Article 211: Kristbaum (195 words)


Kristbaum (gojik, krisbaum) to je uobstrojůny iglok, kery śe stowjo důma we adwynće a trzimje aże do Trzech Krůlůw. Nojczyńśći je to śwjyrk abo jodła, roz za czas tyż dowo śe sztuczny iglok ze plastiku. Kristbaum uoblyko śe we glaskugle, kety s kolorowych papjůrůw, lameta, wata, kero mo udować śńyg, wjyszo śe tyż bůmbůny, a na samjuśkym wjyrchu betlyjemsko gwjozda. Zapalo śe na ńym lampki, dowńi, kej ńy bůło po chaupach sztrůmu, a tyż i jaki czas kej sztrům już bůł, nale ńy bůło tůńich lampek, dowało śe śwjyczki. We Wilijo po uroczystyj wjeczerzy, pod kristbaum dowo śe geszynki (znamjyńńy lo bajtlůw), nale tak, coby uůne ńy widźały co dowajům jejim dorośli a myślały co robi to jańołek abo Dźećůntko. Zwyk strojyńo kristbauma prziloz na Ślůnsk ze Mjymjcůw we XVIII-XIX stoleću. Dowńi, tradycyjům bůło zachabjyńy igloka prosto ze lasa, co trza bůło robić rankym we Wilijo, noleżało to do gospodarza (gowy důmu) a mjało przitorgać szczyńśćy cołkij familije. Uoficjalńy, pochodzyńy zwyku a jygo symbolika sům tumaczůne jako nawjůnzańy do strůmu wjadůmuści dobrygo a złygo ze Biblije, nale barzi je możebne co je to znůmy we Ojropje dowńi kej krześćijaństwo kosmiczny strům mjanowany tyż strůmym żywota.




#Article 212: Turecko godka (170 words)


Turecko godka (tur. Türkçe) to řeč, we kerej godo přez 50 miljůnůw ludźi na coukym śwjeće, čyńůnc ja nojbaři rozpowsechńůnům godkům tureckům. Jeji užytkowńicy mjyškajům přede wšyjskim we Turcyji a na Cypře, we myńšych grupach tyž we Grecyji, Bůugaryji, Kosowje a wschodńij tajli Ojropy . Pů turecku godojům tyž miljůny imigrantůw do Ojropy Zachodńij, guůwńy we Ńymcach.

Kořyńy godki mogům być znejdźůne we Azyji Střodkowyj, ze swojimi pjyršymi naskryflůnymi śwjadyctwůma datowůnymi na bezma 1 200 lot nazod. Na zachůd ajnflus tureckij godki ottomańskij – prekursora dźiśejšygo tureckigo – rozšyřyuo Imperyjům Ottomańske. We 1928 roku, jako jydno s reformůw Atatürka we wčesnyj Republice Tureckij turecki alfabyt ottomański uostou půmjyńůny na fůnetyčny alfabyt uaćiński. Co wjyncyj, nowo zouožůne Stowařyšyńy Tureckij Godki napočyuo usuwańy perskich a arabskich požyček we suowńictwje, zastůmpjajůnc je rodźimymi suowůma s kořyńůma tureckimi.

Godka turecko wyrůžńo śe harmůńijům wokaličnům a posuńyntům aglutynacyjům. Podstawowo raja koždygo zaca to SOV. Turecki mo tyž rozrůžńańy zajimka “ty” (sız) na gřečnośćowy a zwykuy. Ńy mo atoli we tureckim zort řečowńikůw lebo rodzaja gramatyčnygo.




#Article 213: Rembrandt (103 words)


Rembrandt Harmenszoon van Rijn (rodz. 15 lipca 1606 we Lejdźe, um. 4 paźdźernika 1669) – ńiderlandzki artysta. Je uůn podle wjelu powożany za jednygo ze nojwjynkszych malerůw ńiderlandzkich Złotygo Stolećo - abszńitu, we kerym kultura, nauka a gospodarka Ńiderlandůw uośungnůła nojwjynkszo wartość; a tyż za jednygo ze nojsrogszych malerůw ojropejskich. Realistyczńy przedstowjoł natura, a degradowoł czowjeka bez pokazywańy jigo gorszych zajt. Stoł śe znůmy po namalowańu uobrozu Lekcyjo anatůmije dochtora Tulpa (1632 we Hadze) a tyż kej utalyntowany portrećista. Mjanowany bůł malerym duszy - na uopy kej Rubens, maler ćoła. Pozostoło po ńym uůn. 700 uobrozůw uolejnych, 300 grafik a ůng. 1000-2000 rysunkůw.




#Article 214: Symnůn (125 words)


Semnan (perski: سمنان) to mjasto we uostańe semnańskim we půunocnym Irańe, jigo populacyjo šacowano je na 126 780 mjyškańcůw (2005)Je to stolica tygo ostanu.

Semnan znajduje śe na wysokośći 1 138 myjtrůw nad poźůmym mořa a na pouedńowych zbočach Gůr Elburz. Industryjo Semnana uopjyro śe guůwńy na handlowańu zbožůma a  baumwolům.

Produkcyjo uoblečyń a tepichůw uod downa je podstawowym zdřůduym utřimańo rdzynnych sam ludźi, nale uobecńy kej śe porůwnuje to do ušuocy rozwijo śe tyž a industryjo autowo. Semnan historyčńy je přistankym na ceśće mjyndzy Tehranym (220 km) a Mashadym (685 km) a je uůnčńikym drůgowym a banowym tych mjast.

Na zachodźe Semnana najmyřo śe Maleh, kery bůu zawčasu uosobnym uośedlym, nale přiuůnčůno go do Semnana. W lokalnym djalykće mjyškańcůw tyj dźelńicy mjanuje śe Malezh.




#Article 215: Pjotrowicy (Katowicy) (294 words)


Pjotrowice (mjym.:Petrowitz) – pouedńowo tajla Katowic, kero razym s Uochojcym robi dźylńica Pjotrowice-Uochojec. Je uůna pouožůno ůng. 7 km uod cyntrům.

Bez Pjotrowice puynům dořyča dwůch wjelgich ślůnskych řyk: Ślepjotki, kero je dořečym Uodry a Mlyčnyj, kero půźńij wpado do Wisuy. Bez Pjotrowice přeuaźi pouedńik 19° dugośći geůgrafičnyj wschodńij. Pjotrowice majům grańica uod zachodu s Zařyčym, uod půunocy s Ligotům a Zadolym, uod wschodu s Uochojcym, na uod pouedńo s Kostuchnům. Wysokość nad půźomym mořa mjyńi śe uod 266 m do 320 m .

Pjyrše ślady uobecnośći ludźi na teryńe pjotrowic sům s uokrysu nyjolitu (ůng. 5000 lot nazod). W středńowječu Pjotrowice razym s Podleśym a Zařečym wystympowouy kej Uůńičowy. Nojwčeśńijše godańy uo Pjotrowicach je s 1287 roku. Do XVII stolećo Pjotrowice mjouy uobšor moc wjynkšy ańiželi terozki. Podug zachowanych dokůmyntůw wjeś grańičyua bezpostředńo s Mysuowicůma, Zouynžym a Kuźńům Bůguckům (dźiśijše Cyntrům). W XIX wjeku we Pjotrowicach mjyškouo ůngyfer 800 ludźi. We 1818 zouožůno sam pjyršo šula. W 1874 Pjotrowice razym s Kostuchnům a Uochojcym twořiuy Amtsbezirk (gmina). Uod 1951 Pjotrowice začůnuy půmjyńać śe ze wśi rolńičyj na baři industryjalno. We 1910 mjyškouo we ńich přez 3500 ludźi. Po pjyršyj wojńy śwjatowyj Pjotrowice trefiuy do Polski a bouy we Autůnůmičnym Wojewůdztwje Ślůnskim. Pů drůgij wojńe śwjatowyj začůnto sam budować bloki. W 1951 roku wuůnčůno couke Pjotrowice do Katowic.

Na Pjotrowicach je banhow a wynzyu banowy, we kerym lyńije kolyjowe rozuažům śe we dwje strůny: do Bjylsko-Bjouyj a Rybńika. Bez Pjotrowice leći droga krajowo 81 Katowice - Wisua. Na dźylńicy je tyž 9 přistankůw autobusowych s kerych do śe dojechać do wjynkšośći dźylńic Katowic, a tyž do Tychůw, Rudy Ślůnskij, Mikouowa a Čeladźi.

We Pjotrowicach dźouajům:

Krům tygo sům tyž na Pjotrowicach Gůrnoślůnsko Wyžšo Šula Handlowo (ul. Hercerzy Września) a Šula Policyjno (ul. gen. Jankego).




#Article 216: Jurga Šeduikytė (101 words)


Jurga Šeduikytė (rodz. 10 styczńa 1980 we Samogitia) – litewsko pjosynkorka a autorka śpjywek, wystympujůnco pod mjanym Jurga.

Jurga chowoła śe we muzycznyj familiji, chodźiła do muzycznyj szuli, do klasy klawjyrůw. Skůńczyła Ůńiwersytet Wilyński.

Pjyrwszy albům Jurgi Aukso pieva (śl. Złoto łůnka) wyloz we wrześńu 2005 roku a trefił śa s fest dobrym przijynćym. Pozbjyrała za ńygo pora nadgrůd, a śpjywki Nebijok (Ńy bůj śa) i Saulė vandeny (Słůńce we wodźe) stoły śe znane we cołkij Litwje. Drůgi albům, Instrukcija kery pokozoł śe 19 kwjetńo 2007 stoł śa złoty we dwa tydńe. Muzyka tworzono bez Jurga je uokreślano kej art rock.




#Article 217: Bitwa pode Szawlůma (259 words)


Bitwa pode Šawlůma (lit. Saulės mūšis abo Šiaulių mūšis, uot. Saules kauja, mjym. Schlacht von Schaulen) – bitwa mjyndzy Zakůnym kawalyrůw mječowych a śiuůma Zemgalůw a Žmudźinůw, do kery došuo 22 wřeśna 1236 kole mjejscowośći Šawle. Štichym do starćo buůa agresywno polityka Zakůnu, kery průbowou zaprowadźić na źymjach Boutůw chřeśćijaństwo metodům uogńa a mječa. We 1236 zakůn dostou uod papjyža bulla, we kery uoguošůno bůua krucjata přećiwko Litwje a Žmudźi.

Pode Šawlůma zakůnniki napadli na pora wjosek Žmudźinůw. Jak průbowali přelyźć nazod bez Dźwina, trefili jeich grupa wachujůnco při brodźe a zdecydowano na walka. Ryceře Zakůnu ńy chćeli walčyć po ćmoku, skiž tego co ńy znoli dobře terynu a boli śe potopić kůńe we bařouach. Jeich wůdz, Volquin, nakozou rozbić na noc uobůz. Do rana na plac bitwy půgany śćůnguy pośiuki uod inkšych plemjůn. Jeich přewoga bůua tako, co znoli fest dobře teryn a tyž ńy byli ćynžko uopancyřeńi, bez cůž mogli gibćij manewrować a ńy boli śe bařouůw.

We starću śiuy půgan zmuśiuy do ućečki zakůnńikůw, 50 ś nich zašlachtowali na placu bitwy (w tym Valquina), a 2700 ńigdy ńy powrůćiuo s krucjaty, prawdopodobńy tyž zostali zašlachtowani, yno juž půźnij, kej průbowali przelyźć bez lasy a bařouy nazod do Rigi a Dorpatu.

Po bitwje znajůnce jeij wyńik pjyrwyj podbite ludy: Zemgale, Zelowje a Kurowje začyńi powstańe přećiw Zakůnowi. Wšyjstke efekty dowńijšych podbojůw a chrystiańizacyje źym na pouedńe uod Dźwiny zostouy zńiwečůne, a Zakůn rozpod śe, jygo pozostali při žyću čuůnkowje přistůmpili do Zakůna Křižackigo.

Uo bitwje pod Šawlůma śpjywo uotewsko grupa folkmetalowo Skyforger we śpjywce Kauja pje Saules.




#Article 218: Sliek de Zeesterre (142 words)


Sliek de Zeesterre – hiphopowo-rapowo grupa s mjejscowośći Blankenberge s Flandryje Zachodńij, śpjywajůnco swoje pjosynki jedźińy po zachodńoflamandzku. We skuod Sliek de Zeesterre wuažům De kustenoare, Sidjay de Fonctionoaris a tyž do ńydowna Sliek Majestyk, kery umřyu we 2008.

Sliek Majestyk a jigo muodšy uo 2 lata braćik Sidjay de Fonctionnoaris, keři zajmowali śe produkcyjům śpjywkůw, uostali śe aktywńi na rynku muzyčnym we roku 1994. Na počůnku chćeli śpjywać po angelsku, nale jako ńyskoři powźeli jino wystympowańy po zachodńoflamandzku. Latym 2003 roku wydoli swojo pjyršo śpjywka Up en Neere, kera zarozki stouo śe hitym. Teledysk uośůngnůu sukcesa we telewizyje flamandzkij WTV. Bez tři tydńe znajdowou śe na pjyršyj dźeśůntce hitůw flamandzkich. W 2007 Sliek Majestyk powźůn wspůupraca s inkšům flamadzkům grupům muzyčnům – D-Ostensche Kliek. 6 lipca 2007 śpjywka Up vacance uostoua wydano. Tyz a uůna bůua čynsto puščano na anteńe WTV.




#Article 219: Italsko godka (177 words)


Italsko godka (it. lingua italiana, italiano ) – indoojropoejsko godka, kero przinoleży do skupiny růmańskich godkůw. Wespůłbytuje ze inkszymi noworůmańskimi godkůma a mo moc regijůnalnych waryjantůw, ńyrzodko uodtajlowujůncych śe uod ńi a stanowjůncych dali regijůnalne godki.

Italski je uoficjalny we Italiji, San Marino, Szwajcaryji (wespůł ze francuskim a mjymjeckim, kej to retorůmańsko godka je uoficjalno ino we Gryzůńiji) a tyż we Watykańe (ze łaćinům). Je drugům godkům we Istryji (Chorwacyjo) a, do kupy ze słowyńskům godkům we mjastach Pirůn, Izola a Koper we Słoweńiji.

Ńimo tygo, co ńy je we tych krajach sztyjc italsko godka godano a ńy je skiż tygo wykorzistywano we uoficjalnym prawjyńu, je pospoliće rozůmjano we Můnako, na Malće, Korsyce we Nizzardo (Francyjo) a we myńszych skupinach we Libiji a Algeryji.

We ślůnskij godce do śe uwidźeć jakich słůw a ausdrukůw, kere majům italske pochodzyńy. Przikłodym takigo moge być zozwůr (it. zenzavero), paryzol (it. parasole) a tyż i take typowe ślůnske słowa, kej galoty (it. caligotte). Ńy je ale takich wyrazůw kupa, skiż tygo, co prymarny ajnflus na ślůnsko godka mjoł mjymjecki a polski.




#Article 220: Por la razón o la fuerza (131 words)


Por la razón o la fuerza (śl. Rozumym abo siyłōm) – je ôficjalnōm dewizōm Czile. Je to swobodny przekłŏd łacińskij syntyncyje Aut consiliis aut ense (Radōm abo szpadōm), co pojawiyła sie we 1812 roku na piyrszym Herbie Czile. Terŏźnŏ wersyjŏ pochodzi ze 1818 roku a piyrsze była wrażōnŏ na mōnetach. Ôd 1834 roku je na nastympnych wersyjach Herbu Czile, atoli do ôficjalnego herbu państwowygo była wrażōnŏ dopiyro we roku 1920. Przōdzij motto miało wyrażać prymat postrzodkōw pokojowych nad militarnymi (słowo rozum po prawyj heraldycznyj, siyła po lewyj), ale tyż gotowość ôbrōny kraju ze brōniōm we rynce. We roku 2004 powstoł projekt zmiany motta na Por la fuerza de la razón (śl. siyłōm rozumu), wniysiōny ôd synatora Nelsona Ávile a tumaczōny za militarnōm naturōm dotynczasowyj dewize, niy zyskoł ôn ale akceptacyje parlamyntu.




#Article 221: Letńe Uolimpijske Igrziska 2008 (112 words)


Letńe Igřiska Uolimpijske 2008 uodbywauy śe we stolicy Chin, Bejdžingu. Bůuy to pjyrše uod 20 lot Igřiska we Azyje (uostatńe: Letńe Igřiska Uolimpijske 1988 we Seulu). Do průgramu dodano nowe konkurencyje: bjeg na 3000 metrůw s přeškodůma babůw a puywańy na uotwartym akwyńe na dystans 10 000 metrůw babůw i chopůw. We tyńiśe tišowym ńy sům rozgrywane deble, yno turńyj družynowy.

We Igřiskach brouo udźou ůng. 10,5 tyś. športowcůw s 205 krajowych federacyji športowych, kere rywalizowauy we 32 dyscyplinach, majůncych cuzamyn 302 kůnkurencyje. Pjyrwšy roz na Uolimpjodźe wystympowali športowcy s Tuvalu a Wysp Marshalla, a tyž pjyrwšy roz Syrbijo a Čornogůra wystympowali uosobno.

Igřiska trwouy 19 dńi, uod 6 do 24 śyrpńa.




#Article 222: Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik (143 words)


Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik (ros. Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sojuz Sowjetskich Socjalističeskich Rjespublik, trl. Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik) inakszy SSSR, Sojusz Sowjecki – historyczne, totalitarne państwo socjalistyczne we Ojropje půłnocnyj a wschodńij a Azyje půłnocnyj a strzodkowyj.

Uobjymowoło plac kole 22 mln km² uod Bałtyckego Morza a Czornygo do Pacyfiku (nojsrogsze we historyji nowożytnyj śwjata), istńoło uod 30 grudńa 1922 do 26 grudńa 1991.

S kůńcym swojigo istńyńo, we 1991, SSSR mjoł do kupy pjyntnośće republik (Zakałkasko FSSR we 1936 roku podźelůno na Armyńsko SSR, Azyrbejdżańsko SSR a Gruźińsko SSR; Karelo-Fińsko SSR wklůdzono do Ruskij FSSR we 1956 roku). Nojsrogszo s republik, tako skuli ludnośći, placu, jako śyły polityczno-ekůnůmicznyj, bůła to Rusko FSSR. S kůńcym istńyńo tygo państwa we SSSR kole uůnych 15 republik bůuo tyż 20 republik autonomicznych, 8 uobwodůw autonomicznych, 10 uokryngůw, a jeszcze 6 krajůw a 123 uobwodůw.




#Article 223: Totalitarysm (108 words)


Totalitarysm – charakterystyčny lo XX-wječnych režimůw dyktatorskych systym řůndzyńo, kery důnžy do coukigo podpořůdkowańo spouečyństwa państwu při půmocy monopolu informacyjnygo a propagandy, idyjolůgije państwowyj, terroru tajnych instytucyji a masowyj monopartyji. Mjano uostouo utwořůny bez italskigo filozofa Giovannigo Gentile, idyjolůga Italije fašystowskych. Guůwnymi tyjoretykůma genezy totalitarysmu sům ntp. Hannah Arendt a Karl Popper.

Totalitarysm uoznočo państwa, we kerych ambicyje moderńizacyjne a mocarstwowe idům do kupy s brakym tradycyje demokratyčnyj abo - jako we připadku Ńymcůw - uobmjerźlyńo do demokracyje, jeji kryzysym abo ubůstwym. Přikuadůma państwůw totalitarnych bůuy nacyjowo-socyjolistyčno III Rajch, stalinowski Sojuš Socjalistyčnych Sowjeckich Republik lebo Chiny Mao Zedonga. Totalitarny systym řůndzyńo istńije do chwili uobecnyj we Koryji Půunocnyj.




#Article 224: Malta (1578 words)


Malta, Maltańsko Republika, (uoficjalne mjano: malt. Repubblika ta’ Malta, ang. Republic of Malta) je wyspjarskym państwym na Strzůdźymnym Morzu. Jeji stolica je Valletta. Malta samostanowi śe dźepjyro uod 1964 roku, bestůż co zawczasu bůła brytyjskům kolůńijům.

Malta leży na stategicznym placu na Postrzůdźymnym Morzu, 95 km na połedńe uod Sycylije a 290 km na wschůd uod Tůnezyje. Skłodo śe ze trzech wysp:

Do Malty nolyżům tyż trzi małe wysepki: Cominotto, Filfla Island a St. Paul's Island. Ranty wszyjskich wysp sům zauobycz skoliste. Nojwyższy wjyrch je Ta' Dmejrek (253 m). Geůgraficzńy a geologiczńy Malta leży we Ojropje.

Leży we klimatycznyj strefje typowyj lo rygjůnůw Postrzůdźymnygo Morzo. Je tam chłodno źima a fest gorke lato, prowje beż żodnych uopadůw.

Wspůłrzyndne geograficzne Malty sům 35 50 N, 14 35 E

Malta je we strefje klimatůw postrzůdźymnomorskich. Ńy ma sam wjaterůw, nebla, śńyga alibo źimna. Strzedńo tympyratura je uod 14,1 °C we źima (listopad - kwjećyń) do 32 °C latym (moj - paźdźerńik). Klara dowo sam śwjotło 6:46 godźin, kedy je źima a 10:11 godźin, kedy je lato. Uopady sům sam głůwńy we źima. Na rok ślatuje sam 578 mm.

Malta bůła brytyjskům kolůńijům aże do 21 wrześńa 1964, kedy śe usamostanowjyła a 13 grudńo 1974 stoła śe republikům, uostoła nale a dali je ferajńistkům Brytyjskigo Ferajnu Norodůw (Commonwealth of Nations). Uod 1 moja 2004 Malta do kupy ze 9 inkszymi państwůma (we tym ze Polskům a Czeskům Republikům) wlozła do Ojropejskij Ůńije.

Malta je republikům parlamyntarnům. Na czele państwa stoji prezydynt republiki, wybjyrany bez parlamynt. Prezydentym Malty je je uod 4 kwjytńa 2009 George Abela. Jydno kadencyjo prezydencko trwo 5lot, co uoznaczo, iże nostympny absztimůng bydźe we 2014 roku.

Uod roku 1993 Malta admińistracyjńy tajluje śe na 68 tzw. lokalnych rad (local council), kere wybjerane sům roz na trzi lata.

Jeszczy przed uusamostanowjyńym maltańsko polityka bůła podźelono na dwje strůny: socjalistyczno-nyutralne Stronńictwo Roboty (Labour Party,Partit Laburista, MPL, Maltese Labour Party) a konserwatywne Strůnńictwo Nacjonalistyczne, Nationalist Party (Partit Nazzjonalista, abrewjacyjo: PN). Je jeszczy wjyncyj partyjůw, nale ńy majům uůne wjynkszygo politycznygo znoczyńo, sům to ntp. Alternatywa dymokratyczno (Alternattiva Demokratika, AD), uodpedńik ojropejskich „Źelůnych“. Wszyjske parlamyntarne absztimůngi majům tradycyjńe ćasne wyńiki a gůwne partyje zmjyńajům śe przi władzy.
Absztimůng do parlamyntu s dńo 12 lipca 2003 doł take rozdźylyńy gosůw:

Maltańske partyje polityczne fest wadźoły śe uo polityka zagrańiczno. Konserwatywno PN chćoła kej nojbarzi leźć ku Zachodowi, a do Ůńije Ojropejskij, na Labour Party, utrzimowało dobre kůntakty ze Zwjůnzkym Radźeckim, a krajůma RWPG a Chinůma.

We 1993 ustanowjyli, iże Malta tajluje śe na 68 samorzůndůw (54 na wyspje Malta, 14 na wyspje Gozo). Cołko wyspa Comino je we samorzůńdźe Għajnsielem, na wyspje Gozo.

Poczůntki cywilizacyje we Malće bůły aże 5200lot p.n.e. kej trefjyli sam ze Sycylije pjyrsze uosadńiki. Wele 3500 p.n.e. we mjeśće Ġgantija na wyspje Gozo wzńyśli śwjůntyńo. Podane na ńa budowle ńyskorzi powstoły tyż we inkszych placach, ńy yno na Gozo nale tyż na gůwnyj wyspje - Malće

Malta, kero je dobrym placym do kůnrolowańo strzodkowygo a wschodńigo basynu Strzůdźymnygo Morzo, mjoła moc pośedźićelůw .

Kole 800 p.n.e. założyli sam swoje uośedla Feńicjany, zajś 300lot ńyskorzi wyspa podbjyli Kartagińczyki. We 257 p.n.e. bůł pjyrszy angrif Rzimjanůw a we 218 p.n.e. Malta stoła śe tajlům Rzimskiego Imperyjům. We 60 n.e. wele brzygu wyspy, na mieliźńe, rozbjůł śe statek, kery przewoźůł do Rzimu, św. Paulika, kery nawrůcił Malta na Krześćijaństwo. We 395 po tajlůngu Imperyjům wyspa bůła regjyrowano uod Wschodńigo Cesarstwa ze stolicům we Konstantynopolu. We 870 zdobyli ja Araby, zaś we 1090 Normany a przikuplowali ja do kśynstwa, a potym do Krůlestwa Sycylije.

We 1530 kajzer Karlik V Habsburg skozoł wyspa, jako lynno wyćepanymu ze Rodos Joańitům. 18 maja 1565 napoczůna śe ataka armije Imperyjům Uosmańskigo, we keryj bůło 40 000 wojokůw. Uobrůńcy, kerych bůło poraset zakůnnych wojokůw, 2 tyś. szpańelskich wojokůw a wele 6 tyś. cywilnyj ludnośće, poradźyli sztyry mjeśůncy ńyskorzi (8 wrześńa) cołkym uodeprzeć tyn angrif. Lů uczczyńo wygranyj Wjeli Majster Jean Parisot de la Valette wzńes we 1566 sztad, kery nazwali uod jigo mjana Valetta. Mjasto to ńyskorzi stoło śe stolicům Malty. We 1798 francusko wojenno marynarka, kero lozła do Egiptu zaatakowała a zdobůła wyspa. Napoleon Bonaparte kozoł wojokům zakůnu bez pora nojbliższych dńůw iś ze wyspy. Pora mjyśyncůw ńyskorzi Maltańczyki byli fest ńyrodźi ze regjyrůnku Francyje a napoczůnli powstańy. Skiż hilfy uod Sycylije a Wjelgij Brytańije we 1800 Maltańczyki wygrali a Francuzy muśeli śe poddać. Malta wlozła pode protekcyjo Wjelgij Brytańije.

Wjedyński Kůngres, kery bůł we rokach 1814-1815 zuůnaczoł ze Malty brytyjsko kolůńijo. Wyspa bůła lo Wjelgij Brytańije bazům podwodnych uokryntůw wczas II Śwjatowyj Wojny festylńy zawodzała państwům Uośe we posyłańu zaopatrzyńo do Půłnocnyj Afryki. Wojska ośi uoblegały wyspa a ńiszczoły konwoje ze zauopatrzyńym, kere płynyły do Malty, przi czym durś ja bůmbardyrowały a zastawjały minůma. Bez to aljanty bez jaki czas ńy mogli ze Malty napoczynać wojynnych dźołańůw. Ńymcy nale ńy zrobjyły wjelgij inwazyje na Malta, skuli tygo, iże chćeli gibko zdobyć Egipt. Po uoblynżyńu, wyspa we 1942 uodznaczyli Krziżym Jorguśa.

We 1947 Malta uzyskoła wewnyntrzno autůnůmijo, zaś we 1963 Malta śe usamostanowjyła. Rok ńyskorzi Malta uzyskoła cołkowito ńypodlygłość, kej ferajńista Ferajnu Norodůw. Podpisali tyż uobrůnny układ, kery dowoł zwolowoł na utrzimańy na wyspje brytyjskich bazůw. We 1967 układ tyn zerwali a dźepjyro sztyry lata ńyskorzi wynegocjowali porozůmjyńy. 13 grudńa 1974 proklamowali Republika Malty (Repubblika ta' Malta). 1 maja 2004 Malta przistůmpjoła do Ojropejskij Ůńije.

Malta je bogato we gyszichtowe pamjůntki. Trzi ś ńich sům wpisane na lista Kultularnygo Dźedźictwa ferajnu UNESCO: Valetta, megality na wyspach: Malta a Gozo, a tzw. Hypogeum we Hal Saflieni.

Nostympne historyczne pamjůntki sům ze uokresu arabskigo przebywańo na wyspje, gůwne zaś ze czasu władańo Johańitów. Do śe wymjyńić cołke mjasto Mdina (mury wystawjyli juzaś Araby), dali ńyporachowane budowle a twjerdze we Vallećće, stolica wyspy Goza- Victoria, moc pałacůw a wjeży strożniczych rozćepanych po cołkim archipelagu.

Wjynkszość Maltanůw, żyje na gůwnyj wyspje: Malće. Nojczyńśći we mjejskich aglomeracyjach (ůng. 90%). Strzedńe zagynszczyńy ludnośći to je 1265 mjyszkańcůw na km² (nojwjynkszo we Ojropje a trzećo na śwjeće). Kole 3% uobywatelůw to sům auslyndry, nojwjyncyj je Brytyjczykůw. Tyla samo Maltanůw żyje za grańicům (we Kanadźe, Australiji a tyż we USA).

Wyspa Gozo je barzi źylůno a mo barzi rolńiczy charakter. Mo tyż myńszo gynstość zaludńyńo.

Wyspa Comino je zamjyszkano ino we sezońy turystycznym. Je sam jedyn hotel. Půza sezonym mjyszko tam sztyrych ludźi.

Procynt babůw, kere robjům a tyż tych, kere majům wyższe wykstałcyńy je nojwyższy na cołkim śwjeće.

Uo pochodzyńu populacyje s megalityčnego uokrysu sům ino zmjarkowańa. Uośedlyńe teroźnyj ludnośći zaczoło śe kole 2000 lot przed Chystusym. Potym, bez 500 lot Malta bůła ńyzamjyszkano. Wedle jednyj, ńypotwjyrdzonyj teoryje Malta bůła uośedlono ze Sycylije, nale ńyskorzi doszło do tajlowygo wymjyszańo ludnośći s inkszymi norodůma.

Gůwnům godkům je maltańsko (Malti), nale kupa ludźi godo po angelsku, a po italsku. Angelsko godka je przi tym drugům urzyndowům godkům, zaś italsko mjała taki sztatus do 1934

Maltańsko je semicko godka, fest spokrewńůno ze godkům arabskům (podug ńykerych myńszośćowych poglůndůw mo pochodzyńy blank uod godki feńickij). Maltańsko godka mo fest wjelgi ajnflus godek romańskich (nojbarzi italskij) a angelskij. Maltański je jedynům semickům godkům, kero je zapisowano we łaćińskim abecadle.

Mjano Malta pochodźi s mjan feńickych a tyż arabskich, kere bůły: Malet, Melita, Maltacheum a inksze.

Ůngyfer 98% mjyszkańcůw Malty je rzimskimi katolikůma. Na Malće sům 364 kośćoły. Kśyndze, mńichy a mńiszki dowajům wjynkszo tajla ludźi, ańiżeli we kerymkolwjek inkszym państwje. Katolicyzm je zapisany we uodpedńij ustawje jako państwowo religijo a jigo ajnflus je fest srogi na regjyrůnek, bestůż szajdůngi a aborcyjo sům zakozane.

S lotu ptoka, do śe myśleć, co cołke cyntrům gůwnyj wyspy - Malty je jednym wjegim mjastym. Nale to wrażyńy je felerne,  przede wszyjskim we kůnsekwencyji fest pryndkij rozbudowy mjast bez uostatńee myńi a wjyncyj trzista lot. Grańice mjast abo aglomeracyji do śe poznoć ino s informacyji na taflikach.
Do nojwynkszych mjast przinoleżům:

Malta to je jedne ze sztyrech państwůw, kaj jeźdźi śe po lewyj strůńe drogi. Motoryzacyjo je fest rozpowszechńůno we Malće. Podug danych ze 1990 we państwje bůło 182 254 samochodůw, co dowo Malće zagynszczyńy 582 samochodůw / km². Malta podug tygo wskoźńika je sztwrto we cołkij Ojropje. Malta mo 2 254 km cestůw, ze czygo 1 972 (87,5) je asfaltowe.

We Malće je tyż autobusowy transzport, kery dźoło sam uod 1905 a je na wyspach Malta a Gozo. Maltańske autobusy sům turystycznům atrakcyjům. W kożdy rok przewożům wele 31 000 000 ludźi.

We państwje je jedno lotńisko: Malta International Airport, kero roz za czas mjanowany je tyż Lotńisko Luqa. Za pjyrwa mjała być to baza do brytyjskigo Royal Air Force. Ze tygo lotńiska do śe lećeć lyńijům Air Malta do 36inkszych placůw.

Drůga Malty do Uńije Ojropejskij bůła dugo. Rzůnd dowoł roz poparće, roz uodpora - zoleży fto wuůnczas bůł u władzy. Wjadůmo, iże kożde pomjyńańy władzy na Malće przińesło ze sobům jako zmjana we polityce lo Uńije Ojropejskij a wstympu do ńi. Maltańsko konserwatywno PN bůła blank za, Labour Party (a ńykere zwjůnzki zawodowe) przećiw człůnkostwu we UE.

Pjyrszy roz Malta antragowała uo członkostwo juzaś we 1990. Pů wygranyj Labour Party we absztimůngu we roku 1996 Malta tyn antrag uchyloła. Pů przedwczesnym absztimůngu we 1998, kedy wygroła PN, wńosek uostoł uodnowjůny.

Uo wstympje do Uńije Ojropejskij rozprawjano na konferencyji we Kodani 13 grudńa 2002. We absztimůngu 8 marca 2003 za członkostwym bůło 53,65 % ze tych, co walowali. W ramach rozszyrzyńo Ůńije uo dźyśyńć państw 1 maja 2004 Malta stoła śe członkym UO a wyprzedźoła Luksymburg, jeli łaźi uo nojmyńsze państwo Ůńije.

Uod 1 styczńa 2008 we Malće buli śe we Ojro.




#Article 225: Kengesbaj Rachmanow (115 words)


Kengesbaj Rachmanow (karakoupacko godka: Ken'esbay Raxmanov; rodz. 18 wřeśńa 1942 we wśi Žalpaqžap, um. 2004) – karakoupacki pisoř a dramaturg. přišou na śwjat we ńybogatyj familiji ze wśi Žalpaqžap (Jalpaqjap). Sam tyž uaźiu do šuli podstawowyj a středńij. Potym bez 2 lata tam pracowou. We 1969 uostou redachtůrym instytutu radyjo-telewizyjnygo uod Karakoupacyje. Uod roku 1981 do 1989 publikowou we magazyńe A'miwda'rya, ńyskoři uostou dyrektorym telewizyje nukuskij.

Jigo pjyrše dźeuo „Tawıq” ukozouo śe we cajtůngu Jetkinshek. Kengesbaj Rachmanow bůu tyž cyńůnym lirykym karakoupackim. Postřůd jigo dźeu we tyj tematyce do śe trefić take kej Bult ha'm quyash, Jambasqala, Sen haqqında qosıq, Ba'ha'r ha'm g'arrılar, Tan' ashıg'ı, Qardag'ı iz, Sho'l da'stanı, Jasasın paraxatshılıq a Tazadan kelgen oqıwshı.




#Article 226: Połedńowo Uosetyjo (154 words)


Uosetyjo Pouedńowo (gruź. სამხრეთ ოსეთი – trl.: Samkhret’ Oset’i, trb.: Samchret Oseti; uoset.: Хуссар Ирыстон – trl.: Hussar Iryston, trb.: Chussar Iryston; rus. Южная Осетия – trl.: Južnaja Osetija, trb.: Južnaja Osjetija) – rejůn we půunocnyj Gruzyje kery uobejmuje teryny istńijůncygo uod 1991 roku Pouedńowouosetyjskigo Uobwodu Autůnomičnygo wlazujůncygo we skuod ůwčesnyj Gruzińskij SRR. W 1991 lokalne wuadze utwořiuy Republika Pouedńowej Uosetyje, kero uoguośiua ńypodleguość. Jeji ńyzaležność ńy zostoua uznano bez spouečność mjyndzynarodowo, a Pouedńowo Uosetyjo je traktowana kej integralno tajla Gruzyje. We tajle kero pomjyškujům we wjynkšości Gruźiny mo kontrola Gruzyjo, kero powououa we kwjetńu 2007 swoje wuadze lo Uosetyje: Tymčasowo Admińistracyjo Uosetyje Pouedńowyj (gruz.: სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაცია – trl.: Samkhret’ Oset’is Administrats'ia, trb.: Samchret Oseti Administracia). We śyrpńu 2008, po tym kej godka ze separatystůma ńy doua efektu, Gruzyjo začua zajmować rygjůn zbrojńy. Starća začuy śe 7 śyrpńo, 8 śyrpńa Gruzyjo zajyua Cchinwali. Separatysty sům wspjerane bez ruske fligry a wojokůw-uochotńikůw ze Rusyje.




#Article 227: Ligota (Katowice) (110 words)


Ligota (mjym.: Ellgoth, Idaweiche) – tajla dźelńicy admińistarcyjnyj Ligota-Panewńiki, kero je pouožůno na pouedńu Katowic. Je to wjelgi uostřodek kultury študynckij, skiž tygo co sům sam akadymiki, a tyž uostřodek medyčny - m. in. Państwowy Szpital Kliniczny Śląskiej Akademii Medycznej. Bez Ligota přepuywo Kuodńica, a dowńij, kej ńy bůuo we ńi tela marasu co terozki, do Ligoty ćůngli mjyškańcy Katowic, coby śe sam uokůmpać we řyce. Tak bůuo ješče na anfangu XX wjeku. We 1924 Ligota přiuůnčůno do Katowic. Nojwjynkšy wzrost ličby mjyškańcůw bůu sam we lotach 50. a 60. XX stolećo, kej pobudowano we Ligoće bloki mjyndzy ulicůma Piotrowickům, Panewnickům, Zielonogórskům a Kołobrzeskům a tyž Piotrowickům, Bromboszcza a Emerytalnům.




#Article 228: Gwjezdne wojny (119 words)


Gwjezdne wojny (ang.: Star Wars) to je titel seryje filmůw science fiction/fantasy kero reżyserowoł George Lucas, a tyż roztůmajtych kůmiksůw, kśůnżek, szpili kůmputrowych atp., zwjůnzanych ze ůńiwersům tyj epopeje filmowyj. Zasadńiczo a pjerwotńy je to mjano dwůch trylůgiji filmowych, kere cuzamyn skłodajům śe ze 6 filmůw:

Plac a czas akcyje Gwjezdnych wojen je uokreślůny we napisach kere sům pokozywane na poczůntku filmu: Za starego, pjyrwy, we pewnyj galaktyce fest furt. Je to gyszichta starćo dwůch śůł: Republiki a Imperjům, we keryj istotny udźoł majům rycyrze Jedi. We ůńiwersum Gwjezdnych wojyn je wyznowano bez ńykerych bohatyrůw a wszyjstkich rycyrzy Jedi fikcyjno religijo Jedi, podug religijoznostwa uodmjana pantejizmu abo panentejizmu - wjara we Moc kero sprowjo a spajo do kupy Wszechśwjot.




#Article 229: Ślynża (130 words)


Ślynža (downe mjano: Sobůtka, dś. Zotabarg, mjym.: Zobtenberg) – gůra wysoko na 718 m n.p.m, kero ležy we Masywje Ślynžy, we wojewůdztwje dolnoślůnskim. U jeji podnůža ležy mjasto Sobůtka. Skiž jeji widočnyj s daleka sylwetki, srogij wysokośći wzglyndnyj a tyž specyfičnygo mikroklimatu mjanowano Ślůnskim Uolimpym. 

Gůra uod pradownych časůw bůua uostřodkem kultu religijnygo, a gynau půgańskich kultůw solarnych. Je tyž mjanowano skiž tygo Gůra třech kultur (suowjańskij, germańskij a celtyckij). Śladůma po ńich sům kryngi kamjynne a posůngi, s kerych nojbaři znane to Ńydźwjedź a Frelka s rybům. Bez rodźimowjercůw dali je powožano za śwjynto gůra, a uobchodzům tam uůńi swoje śwjynta. Terozki na wjyrchu Ślynžy znojduje śe kośćou katolicki.

Je tam tyž wježa widokowo, schrůńisko (uoficjalńe Chaupa Turysty - Dom Turysty) im. Romana Zmorskigo a mašt Cyntrům Nadawčygo Ślynža.




#Article 230: Nowe Atyny (112 words)


Nowe Atyny to bůła pjyrszo wydano we Polsce yncyklopedyjo powszechno, keryj autorym bůł Benedykt Chmielowski. Mjoła uůna dwa wydańa, pjyrsze we rokach 1745-1746 a druge, poszyrzůne a uzupełńůne, we lotach 1754-1764. Nowe Atyny to kůmpilacyjo srychtowano s prac wjyncyj kej 100 autoruw, uod starożytnośći aże po autorůw wspułczesnych Chmjelowskimu.

Yncyklopedyjo ta ńy mo ukłodu hasłůw podug alfabyta, yno ukłod wjecowy (podug tymatůw). Pochodzům ś ńi znůme cytaty, l. b. kůń, jaki je, kożdy widźi abo kozy - śmjerdzůnco zorta gadźiny. Skiż tygo, co bůło we ńi mynga uopisanych fantastycznych stworůw, czarůw, zabobůnůw a inkszych sprow ńyuznowanych bez nauka, bůła fest a fest krytykowano kej bajszpil na ćemnota kero panowoła za czasůw saskich.




#Article 231: Bźińička (113 words)


Bźińička (pol.: Bziniczka) – prawy dopuyw Mouyj Panwje, zlokalizowano guůwńy we wojewůdztwje uopolskim, nale swoje zdřůduo mo we wojewůdztwje ślůnskim.

Řyka wypuywo s uokolic Gwoźdźan. Zdřůduo Bźińički zlokalizowane je na wysokośći ůng. 270 m n.p.m. Řyka puyńe we wjynkšośći we leśnym uotočyńu urygulowanym korytym uo šyrokośći 2–3 m. Na zachůd uod Pludrůw uopuščo teryn gminy Dobrodźyń a wpuywo do gminy Kolůnowske, puyńe postřůd wydmůw. Na tym uodćinku charakteryzuje śe zbližůnym do naturalnygo přebjygym koryta uo střredńij šyrokośći 3 m. Bźińička uchodźi do Mouyj Panwi we Kolůnowskym na wysokośći 190 m n.p.m. Dugość ćeku wynośi ůng. 19 km. we gmińe [olůnowske nauokouo řyki stwořůny uostou Zespůu přirodńičo- krajobrazowy Nad Bźińičkům (polsko godka: Nad Bziniczką).




#Article 232: Pradźod (130 words)


Pradźod (czes. Praděd, mjym. Altvater, pol. Pradziad) – nojwyższo gůra Morawije a Gůrnygo Ślůnska, tyż Wschodńich Sudetůw (a Czeskiego Ślůnska), wysoko na 1491 myjtry. Położůno je we paśmje gůrskym Jeśůńiki.

Pradźod je fest popularny postrzůd turystůw. Je to wjelgi uostrzodek źimowych szportůw - dźało sam 6 wyćůngůw narćarskych, a na wjyrch prowadzům cesty tyrustyczne pjesze a lo tych, kerzi jeżdżům na kołach.

We becyrku Pradźada je pora schrůniskůw lo turystůw: na sůmym wjyrchu a kůnsek dali: Barborka, Ovčárna a Švýcarna. Na gůrze stoji tyż wjelgo telewizyjno-widokowo wjeża, ze keryj je gryfno panorama Sudetůw, a ńykej tyż Alpůw a Tatrůw. Dowńi stała tukej wjeża we stylu neogotyckym (we mjymjeckij godce Habsburgwarte, Altvaterturm, a we wojna Adolf Hitler Turm) nale zbuliła śe we 1959. Uode 2004 we Turyngiji stoji akuratno kopijo Altvaterturm.




#Article 233: Djalekt (100 words)


Djalekt (uode greckigo słowa διάλεκτος, dialektos) – zorta godki kero je charakterystyczno lo danyj skupiny społecznyj używoczůw jakij godki. Słowo to je używane do rygjůnalnych wzorcůw godki, nale djalekt moge śe tyż wyrůžńić bez inksze czyńńiki, kej ntp. socjalno klasa.

We popularnym użyću, słowo djalekt je uodnoszůne tyż do myńi-znůmyj godki (uokryślanyj tyż kej rygjůnalno godka), uosobliwje kej ńy je uůna usztandaryzowano a ńy mo uoficjalnyj formy szrajbůnku (taki przipadek je lo ślůnskij godki). To znoczyńy je brane kej pejoratywne uod godajůncych we takij rzeczy, iże uokryślyńy wespůłidźe zy myślyńym, co tako godka je wybrakowano we słowach, gramatyce a ważnośći.




#Article 234: Charlie Chaplin (812 words)


Sir Charles Charlie Spencer Chaplin, KBE (nar. 16 kwietnia 1889 we Lōndynie, um. 25 grudnia 1977 we Vevey we Szwajcaryji) – brytyjski aktōr i ryżyser czasōw niymygo kina, niyskorzij tyż źwiynkowych filmōw; producynt, scynarzista i kōmpozytōr filmowyj muzyki. 

Narodziōł sie we Walworth w Lōndynie, w Angliji. Jigo fatrym bōł Charles Chaplin, a matkōm Hannah Harriette Hill (w sztwierci rōmskigo pochodzyniŏ). Ôba byli aktōrami. Dali mu na miano Charles Spencer.

Ôjce wziōnli szajdōng hned po narodzyniu Charlesa, kery ôd tego czasu bōł fołdrowany ôd matki. Żyli we barzo ciynżkich warōnkach, przekludzali sie do corŏz myńszych izbōw. W 1896 roku matka niy poradziyła znŏjść roboty i trefiyli do przitułku. Niyskorzij społym ze bratym Sydney'ym skirz ciynżkij sztofowyj sytuacyje prziginiyńci byli do wziyńciŏ roboty w werkszteli autowyj w Lambeth. Po pŏru tydniach ôba przeniysiyni byli do Szkoły Siyrot i Biydnych Dziyci we Hanwell.

Charles i jigo brat kwatyrowali bez jedyn ôkres ze ślubnōm ôd fatra i jejich synkym, jednakōż byli tam źle traktowani (porzōnd drugŏ matka niy puszczała ich na noc do dōm) i wrōciyli do przitułku. Kedy Sydney z niygo wyszoł, wziōń robotã trōmbkŏrza na ausflugowym szifie. Po nawrocie zajōn sie Charlesym, co ôd dugszygo czŏsu radziōł sie sōm. Fater umrził skirz alkoholizmu, jak Charles bōł 12 rokōw mody, a matka przeszła nerwowe załōmanie i hned ôstała wrażōnŏ do lazarytu psychiatrycznygo w Cane Hill kole Croydon. Umarła w 1928 roku.

Chaplin piyrszy rŏz wystōmpiōł na binie w musicalu, kej bōł piyńć rokōw mody. Tego wieczora wystympowała jigo matka, a ôn czekoł na niã na zadku. Kedy niymocnyj matce głos sie straciōł i musiała do przerwać wystymp, dyrechtōr tyjatru wycis na binã Chaplina. Tedy synek napoczōn naśladować matkã, kerŏ wynauczyła go śpiywać i grać.

Za bajtla Chaplin porzōnd tydniami ôstŏwoł w becie skirz uwŏżnyj doległości, a nocōm jigo muterka siŏdała przi nim i ôdegrywała to, co działo sie za ôknym. W roku 1900, kej bōł jedynŏście rokōw mody, z dopōmocōm ôd brata dostoł rolã komicznygo kota w pantōmimie Kopciuszek, we Hipodrōmie w Lōndynie. W 1903 roku ukŏzoł sie we grze Jim, A Romance of Cockayne. Hned niyskorzij dostoł swojã piyrszõ stałõ robotã - groł synka, co przedowoł cajtōngi w grze ô Sherlocku Holmesie. Rolã tã ôdegrywoł do roku 1906. Potym wystōmpiōł w programie Court Circus, a w dalszym roku bōł zaangażyrowany do programu Fun Factory. Podle regestōw imigracyjnych, przijechoł do Ameryki z trupōm Karno 2 paździyrnika 1912 roku. Tam ôstoł dozdrzōny ôd filmowygo producynta Macka Sennetta, kery ajnsztelowoł go do swojigo sztudia Keystone Film Company.

Chociŏż przōdzi Chaplinowi było ciynżko przifasować sie do knifu szpilaniŏ sztudia Keystone, hned stoł sie tam widziany. Mack Sennett znōmy bōł ze swojij spōntaniczności, a filmy produkowane we jigo sztudiu porzōnd niy miały scynariuszy. Sam ukŏzała sie szansa dlŏ Chaplina, kery mioł sroge talynta improwizacyje. Jak głosi powiarka, w jednym z filmōw Macka Sennetta chybiało gagów. Utrŏpiōny producynt kŏzoł Chaplinowi ucharakteryzować sie i zagrać bez narychtowaniŏ. Tyn wlecioł do garderoby, ôblyk nŏjgorsze ôblyczynie, jake tam znŏd i stworzōł postać Trampa, z kerōm permamynt je nŏjbarzij łōnczōny. Ta filmowŏ postać to ôsoba z manierami dżyntelmyna, ôblyczōnŏ we za mały szaket, za sroge galoty i strzewiki, z sztajfniŏkym na gowie a bambusowōm krykōm i fōnskym. We swojij autobiografiji Chaplin pisoł ô nim Dżyntelmyn, poeta, fabulŏk, samojednik, co sztyjc wyczekuje rōmantyczności i przigody. Chciołby wkludzić w pana (Macka Senneta) tuszynie, co je forszerym, muzykym, fyrstym, szpilerym w polo. A dyć niy pōmietŏ zebieraniym kipōw eli ôbkradaniym bajtli z bōmbōnōw.

W roku 1919 Charlie Chaplin sztartnōł sztudio United Artists społym ze Mary Pickford, Douglasym Fairbanksym i Davidym Warkym Griffithym. Chociŏż filmy ze źwiynkym stały sie postŏwōm kinymatografije hned po jigo wkludzyniu w roku 1927, Chaplin niy przeprził sie dō niygo aż do rokōw trzidziestych. Miyniōł, co źwiynkowy film skasyruje kinymatografijõ i kedy wszyjscy tworzili filmy ze źwiynkym, ôn zrychtowoł niyme Światła Wielgigo Miasta, kere były ôgrōmnym sukcesym.

Chaplin stworzōł choreografijõ i muzykã do filmu Światła Rampy z roku 1952, bōł śpiywŏkym w tytułowyj śpiywce do filmu The Circus z roku 1928. Jednōm z pŏru śpiywek napisanych ôd niygo je Smile, kerõ śpiywali miyndzy inkszymi Nat King Cole i Michael Jackson, co mioł talynt Chaplina we srogij zŏcy. Skuli na lewicowych przekōnań znŏd sie na tm. czŏrnym wykŏzie Hollywood.

Bōł hōnorowany mockōm nadgrōd, ôsobliwie pod kōniec swojij kariery. W 1975 roku dostoł Ôrder Brytyjskigo Impyriōm, a wrŏz z nim brytyjski szlachecki tytuł.

Umrził 25 grudnia 1977 roku we Vevey we Szwajcaryji i bōł pogrzybany na tamtyjszym smyntŏrzu. 1 marca 1978 dwōjka autowych mechaników, Polŏk Roman Wardas i Bułgar Ganczo Ganew porwali ciało ód Chaplina i fołdrowali za jigo powrōt kwoty 600 tys. frankōw szwajcarskich. 17 mŏja 1978 roku ciało ôd Chaplina było znŏdniynte skryte w polu kukurzicy kole Noville. Pogrzybano było je zaś, tym razym niy w ziymi, ale w betōngowym bloku ô rubości 1,8 metrōw. 

Żyniōł sie sztyry razy:

Georges Sadoul: Charlie Chaplin : jego filmy i jego czasy. Filmowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1955.




#Article 235: Uopawa (144 words)


Uopawa (čes.: Opava, śmg: Tropp, mjym.: Troppau, pol.: Opawa, staropol.: Tropawa) – mjasto we kraju morawsko-ślůnskim, na Ślůnsku Českim při grańicy s Polskům nad řykům Uopawům (Uopům). Becyrk mjasta mjanuje śe Ślůnskym Uopawskim.

Zouožůno kej grůd ślůnskigo plymjyńo Golynšycůw. We chrůńikach wzmjankowano uod 1224, we lotach 1269-1456 stolica samodźelnygo ślůnskigo kśůnstwa Přymyślidůw (s pauzům 1308-1318). We roku 1253 došuo we Uopawje do interwyncyje a nojazdu Dańyla Halickigo kery zaangažowou śe we zachy sukcesyje austryjackej po strůńy Beli IV. Uod kůńca XIII wjeku podańy kej wjynkšość Ślůnsko zaśedlano bez kolůńistůw mjymjeckych s Turyngiji, Frankůńiji a Westfaliji (np. Herburtowje). We 1428 roku spustošůno bez wjelgi nojazd husycki Prokopa Wjelgygo. We XVI wjeku uostřodek Reformacyje. We dńach 23 paźdźerńika-24 grudńa 1820 uodbůu śe we Uopawje drůgi kůngres Śwjyntygo Přimjeřa, we čaśe kerygo uzgodńůno zwalčańy důnžyń kůnstytucyjnych we Ojropje. Pod kůńec XIX wjeku jydyn s uostřodkůw ruchu modočeskigo. 




#Article 236: Golym (135 words)


Golym (hebr. גולם) to je podug żydowskij tradycyje istota ulepjono s gliny na ksztołt czowjeka, nale pozbawjono duszy, skiż tego co ńy bůła stworzůno uod Boga yno uod czowjeka. Pjyrsze uopisy tworzyńo golymůw uod ludźi sům we Talmudźe. Nojbarzi znůmo je historyjo uo golymje, kerygo mjoł stworzić rabin Jehuda Löw ben Bezalel ze Pragi. Golym tyn mjoł uochrańać prasko djaspora żydowsko uod atakůw, kere we XVI stoleću bůły na ńich czyńůne skiż posůndzańo jejich uo bezbożne praktyki a zajmowańy śe uokultyzmym. Podug legyndy, golym zbuntowoł śe a zaczůn zabijać tyż tych kerym mjoł słůżyć, bez cůż rabin Jehuda wyćůngnůł mu s gymby pergamin s naszkryflanymi na ńim buchsztabůma kere dowoły mu żywobyće a wymazoł pjyrszo, skiż tygo golym stoł śe nazod yno posůngym. Powjarka podowo, co strzaskany golym je skryty na gůrze synagogi we Pradze.




#Article 237: Mokszany (618 words)


Mokszany (mokszańsko godka: мокшет, mokshat) je rodźimy lo terynůw Strzodkowyj Wołgi lud fino-ugryjski, kery wespůł ze Erzjanůma a Maryjczykůma sům mjanowańi Wołżańskimi Finůma. Myńi kej jydno trzećo Mokszanůw mjyszko we Autůnůmicznyj Republice Mordowije we Rusyji, we baseńe Wołgi. Reszta je porozćepowano po ruskich uobwodach kej rjazański, tulski, tambowski, samarski, uorynburski, pynzyński, uljanowski, saratowski jako tyż we Tatarstańe, Czuwaszyji, Baszkortostańe a strzodkowyj Azyji (Kirgistůn, Turkmyńistůn, Uzbekistůn, Kazachstůn, Syberyjo, Daleki Wschůd), Azerbejdżůn, Armyńijo, Estůńijo, Ukrajina, Finlandyjo, Australijo a Zjednoczůne Sztaty. Mokszanům a Erzjanům śe dostało autůnůmiczne terytoryjo a prawa nacyje kej bůł Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republikůw we 1928. Rusyfikacyjo zwjykszůła śe we rokach 30. XX stolećo, a wjadůmość mokszańskij godki do rokůw 50. bůła fest ńikło.

Androphagi (po grecku na “ludożyrcůw”) na půłnoc uod Scytyje (podle Herodota), we lasach mjyndzy wjyrchńimi bjygůma Dńepra a Důna sům powożańi jako pjyrszy lud smjanowany przodkůma Mokszanůw (Gorodecko archeologiczno kultura). Herodot tyż dowo uopis persko-scyckij wojny we 516-512 p. Chr., kero powźůna wszyjske plymjůna Strzodkowyj Wołgi. Sarmaty wypyńdźili Scytůw a podporzůndkowały sobje ńykere mokszańske klany, nale ńy poradźili śe dali rozplewić skiż jejich ńyliczebnośći. We rokach 100 a 200 n.e. Anty, Słowjany, Mokszany a Erzjany bůły nojtyngszymi a nojliczebńijszymi ludůma uod Wschodńich Ojropejcůw. . Do końca IV w. n.e. srogo tajla Mokszanůw dołůnczůła do plymjůnůw Hůnůw a wźůna udźoł we uobrůńe Uostrogockigo Imperyjům we 377, tedy śe przesůnyli na wschůd a zamjyszkali we Panůńiji. Zaprzynże uod kůńůw bitewnych, a znamjyńńy wyńdźidła sům take same kej u Hůnůw a jejich uodpedńiki sům znejdźůne we Wschodńij Ojropje a Kaukaźe.

Mokszany bůły wymjyńane postrzůd norodowośći Panůńije a Bohymije ze tygo uokrysu. Kśůnżynstwa mokszańske Murunza, Onuza, Seliksa we mjyndzyrzyczu Uoki a Důna bůły we przimjerzu ze wczesnym hůńickim państwym Hůńiwar. Podczas panowańo Attili panůńske Mokszany bůły tajlům jygo armije we uoblynżyńu Rzimu. Archeologiczne dane potwjyrdzajům, co grańica byćo Mokszanůw śe ńy pomjyńůła mjyndzy IV a VIII stolećym. To bůł czas powjarkowygo krůla Tjusztja, władcy Mokszanůw, Erzjanůw, wjerza tyż ludůw Meszczera a Murůmjanůw. Ůngyfer roku 450 Mokszany mjały smołwa ze Alanůma na Strzodkowyj Wołdze, (Przimjerze Burtass).

Kśůnżynstwo Seliksa stało śe wasalym Chazarskigo Chanatu we IX stoleću. Fyszt Śwjyntosłow I we 965 roku podug Ibn Haukala „zaatakowoł sprzimjerzyńcůw, napod na Sarkel a Bulgar a uośůngnůł Symyndyr” Dwa lata po Wjelgij Wodźe wykorzistoł ja a uzdobůł Itil . Na poczůnku X stolećo wołgobůłgarski krůl Almysz powźůn chazarski hołd. Nawrůćůł śe na islam, zawar przimjerze ze kalifym bagdadzkim Muktafim a fůndnůł handlowe stojisko we becyrku zakolůw rzyki Uoki. Kijowski kńaź Władimir powźůn kůmpańijo armije a przejůn Bulgar we 985 roku. Krůl Almysz a kńaź Władimir dali swe szrajby pode handlowym a pokojowym paktym we 1006 a to bůł anfang “wjecznygo pokoju” kery trwoł 80 rokůw. Wojna uo důminacyjo na Uoce a erzjańsko forteca Obranosz sztartnůła nazod we 1120 roku.

Fyszt Władimir uopanowoł Uoszel we 1220 a zachćoł umyńszyć bůłgarski ajnflus na Erzjańske Krůlestwo (Purgas Rus), kero bůło ze Wołżańskům Bůłgaryjům sprzimjerzůne. Kńaź Władimir porwoł a ńiszczůł Obranosz we 1221 a założůł Ńiżnij Nowgorod. Erzjański krůl Purgas a mokszański krůl Puresz prowadźili wojna a kej Purgas sprzimjerzůł śe ze Wołżańskům Bůłgaryjům, Puresz nawjůnzoł dobre kůntakty ze kńaźym Jurijym.. We 1230 Purgas uoblygoł Ńiżnij Nowgorod, nale uostoł pokůnany we walce. Ńyskorzi syn Puresza, fyszt Tjusztjůn ze swojimi kamratůma Połowcůma najechali na jygo źymja a ja pońiszczůli..
Jak godo Raszid ad Din we swojij Dżami al-tauarich, 4 wrześńa 1236 roku syny Dżoczi: Batu, Orda, Berke, Kadan syn Ugedej chana, Buri wnuk Czagataja a Kulkan syn Czyngis chana wypedźeli wojna Mokszanům, Burtasům a Erzjanům. Kożdy śnich kludźůł tůmynym (můngolskům armijnům jednostkům růwnakům 10 000 ludźi). Wojan zakůńczůła śe 23 śyrpńa 1237 kluczowům porażkům przi czornym leśe bliżno grańice państwa Rjazanůw.. Puresz uostoł wasalym můngolskigo chana a muśoł przikuplować swoja armijo do tyj, kero lozła na zachůd




#Article 238: Pejtersburg (111 words)


Pejtersburg (Sankt Petersburg, rus.: Санкт-Петербург, dowńi tyž Peterburg, rus. Петербург,  rus. Петроград, Lyńingrad, rus. Ленинград) to je mjasto we Rusyji, druge po srogośći za Moskwům. Je pouožůne nad Zatokům Fińskům we delće Newy, jego tajla nojduje śe tyž na ůng. 40 wyspach. Zosadzůne we 1703 roku. Downo stolica Imperyjům Ruskigo we rokach 1721-1918.

Je to jedne s nojsrogšych cyntrůw muzyjalnych we śwjeće, muzyjůw je sam pora setek, nojbaři znajůmy ś ńich je Ermitaž. Sroge cyntrům wyuczyńo - 41 wyršych  šulůw, wjyncy kej 170 instytucyjůw wyuczyńowo-badańowych, wjyncy kej 2000 biblijotykůw.

Srogo hawyna morsko a hawyna lotničo (hawyna lotńičo Sankt Petersburg-Půukowo).

Uostřodek industryje, m. in. stočńowyj a mašinowy.

Klub fusbalowy Zenit Sankt Petersburg.




#Article 239: Beskidenverein (110 words)


Beskidenverein, Beskiden-Verein, Beskiden Verein, BV – mjymjecko turystyczno uorgańizacyjo, kero dźałała we Beskidach (znamjyńńy Ślůnski Beskid a Ślůnsko-Morawski Beskid).

Założůno uostała we 1893 we Frydku-Mistku (Austryjacki Ślůnsk, dźiśej Czeski Ślůnsk) bez mjymjeckich mjyszkańcůw Ślůnska a Morawije. Beskidenverein budowało turystyczne schrůńiska (pjyrsze na gůrze Jaworowy, a na teryńe, kery je dźiśej tajlům Polski - na Szyńdźelńi), znoczyło cesty lo turystůw a wydawało gůrske cajtůngi (Mitteilungen des Beskidenvereines, sekcyjo we Bjelsku Jahresbericht der Sektion Bielitz-Biala des Beskiden-Vereines, Jahresbericht der Sektion Bielitz-Biala des Beskiden-Vereines), przewodńiki a mapy.

Po 1918 Beskidenverein dźołało uosobno we Polsce a Czechosłowacyje. Kůńec uorgańizacyje to 1945, kedy polsko władza rozwjůnzała BV, a człůnki citnyli, abo zostali wywjeźyńi dů Mjymjcůw.




#Article 240: Giordano Bruno (121 words)


Giordano Bruno (rodz. we styczńu 1548 we Noli, um. 17 lutygo 1600 we Genue) – italski filozof, s anfanga farorz katolicki a důmińikůn, ńyskorzi uznůny za heretyka. Głośu teoryje uo ńyskůńčůności a jydnorodności Wšechśwjota a tyż kůncepcyje zbližůne do pantejizma. Ńy je prowda to, co nojczyńści idźe uo ńym słyszeć, co bůł shajcowany na stośe za poparće heljocentryčnyj teoryje Koperńika. Uostoł skozany za to co ńy odwołoł swojich nauk a krytyki Kośćoła, we keryj zaprzeczoł m. in. fizyczności ćoła Jezusa, co bůło znůne kej doketyzm a uznowane za herezyjo. Jygo nauki mjoły tyż elemynta ezoteryki a magije. Pora rozy zgadzoł śe odwołać publiczńe to co głośu, nale za kożdym razym śe s tego wycofywoł. Uostateczńy shajcowano go na stośe kej heretyka.




#Article 241: Abchazyjŏ (101 words)


Abchazyjŏ (abch. Аҧсны Apsny, gruz. აფხაზეთი Apchazeti abo Abchazeti, rus. Абха́зия Abchazija) – podle prawa miyndzynŏrodnygo republika autōnōmicznŏ we skłŏdzie Gruzyje. Na isto je kōntrolowanŏ ôd Rusyje a je państwym niyuzdŏwanym. Jedyne państwa, co uzdŏwajōm niyznŏleżność Abchazyje to Rusyjŏ (ôd 26 siyrpnia 2008) a Nikaragua (ôd 3 września 2008).

Abchazyjŏ leży we pōłnocno-zachodnij Gruzyji, we rejōnie Kaukazu, a zajmuje 8550 km² placu. Pomiyszkuje we nij kol. 250 tys. ludzi. Ôd 1992 roku Abchazyjŏ je de facto niyznŏleżnŏ, cołkym poza kōntrolōm włŏdz cyntralnych Gruzyje. Włŏdzã a kōntrolã nad cołkim terytoriōm republiki sprawuje separatystyczny regyrōnek podporowany militarnie, politycznie a ekōnōmicznie ôd Ruskij Federacyje.




#Article 242: Torůń (119 words)


Torůń (pol.: Toruń, mjym.: Thorn, uać.: Thorunia, Torunium, Thorvnivm) – mjasto  we punocnej  Polsce, we wojewůdztwje kujawsko-půmorskim, nad Wisuům i Drwyncum, je uůne krysym grodzkim. Uobok Bydgoščy wspůustolica wojewůdztwa (śedźiba wuadz samořůndowych). Jest równiyż jednym ze cyntralnych mjast Bydgosko-Toruńskygo Funkcjolnygo Obszaru.Stolico toruńskyj diecezyji. Cwajte  pud wzglyndym  miyszkońcuw mjasto we wojewůdztwje kujawsko-půmorskim.  Srogi uostřodek gospodarčy a kulturalny. Jedne s nojstaršych mjast we Polsce. Jygo Stare Mjasto je wpisane na Lista Śwjatowygo Dźedźictwa UNESCO. We I Řečypospolityj uostřodek protestantyzmu, we 1724 došuo sam do tumultu.

Mjasto je kojařůne s pjerńikůma, Mikouajem Koperńikym kery bůu sam rodzůny, industryjům chymičnům (Elana, TZMO) a precyzyjnům (Metron), ze sekcyjům žužlowům klubu KS Toruń a tyž s Radyjym Maryja a inkšymi uostřodkůma zwjůnzanymi s Tadeušym Rydzykem.




#Article 243: Rwanda (104 words)


Rwanda, Republika Rwandy – ńywjelge państwo we střodkowo-wschodńij Africe, pouožůne mjyndzy Dymokratycznům Republikům Kůnga (dowńij Zajirym) na zachodźe a Tanzańijům na wschodźe. Krům tygo granica mo s Ůgandům na půunocy a Burůndi na pouedńu. Je pouožůna na fest pofoudowanym teryńe, skiž tygo mo přidůmek Kraj tyśůnca wzgůř (fr. Pays des Mille Collines //; Igihugu cy'Imisozi Igihumbi we godce kiniarwanda). Jydna s nojsrogšych gynstośći zaludńyńo we Africe, uzaležńyńy uod bauerstwa, felerńy uprowjano źymja a suchy klimat sprowjajům, co Rwanda durś mo ńydostatek jodua a je sam bjyda.

Kraj je nojbaři znajůmy s ludobůjstwa we 1994 roku, we kerym zginyuo ńy myńi kej 800 000 ludźi.




#Article 244: Trzyńśyńy źymje we Shaanxi we 1556 (103 words)


Trzyńśyńy źymje we 1556 we Shaanxi (chiń.: 华县大地震, pinyin: Huà xiàn dà dìzhèn) to bůuo nojsrogsze trzyńśyńy źymje uodnotowane we gyszichće, we kerym zginyuo ůng. 830 000 ludźi. Zdorziuo śe rankym 23 styczńo 1556 we chińskij prowincyji Shaanxi, nale jygo skutki dotkuy tyż prowincyjůw Shanxi, Henan, Gansu, Hebei, Shandong, Hubei, Hunan, Jiangsu a Anhui. Zniszczůny zostou plac szyroki na 840 km, a we ńykerych krysach poginyuo wjyncy kej 60% ludźi. Nojwjyncy zabitych bůuo we rygjůnach, kaj ludźe pomjyszkiwali zbocza wzgůrz, kere bůuy ze źymje lessowyj a śe uod wstrzůnsůw uobsunyuy, bulůnc chaupy; a tyż te, kaj ludźe pomjyszkiwali we jaskińach, kere śe zawoliuy.




#Article 245: Jowisz (131 words)


Jowiš to je pjůnto podug uodlyguośći uod suůńca planeta we Ukuodźe Suonečnym, je uůna nojwjynkšo ze wšyjskich. Mo mynga kśynžycůw (do śyrpńa 2008 znajůmych je jejich 63) a tyž systym ringůw. Tak samo kej Saturn, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo. Jowiš je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma, a štwortym podug jasnośći uobjektym na źymskim ńybje. Masa Jowiša to je 1,8987×1027 kg, a je to 317,8 x wjyncy kej masa Źymje a 2,5 x wjyncy kej wšyjskich inkšych planet do kupy. Uobjygo suůńce nauokouo bez 11,8565 roku, uobrůt nauokouo wuasnyj uośi trwo 9 godźin, 55 minut a 30 sekund. Uodlyguość uod suůńca uod 740 do 816 mln km. Šyřka 142984 km (růwńikowo) a 133709 km (bjegůnowo). Pod wzglyndym chymičnym skuodo śe guůwńy s wodoru a helu.




#Article 246: Amerigo Vespucci (138 words)


Amerigo Vespucci (hiszp. Américo Vespucio, por. Américo Vespúcio, nar. 9 marca 1454 we Florencyji, um. 22 lutygo 1512 we Sewilli) - italski handlyrz, nawigatōr a rajzownik morski. Podle tego, co sōm gŏdoł, bōł ôbrany ôd krōla Manuela I a z ôd niygo naporynczyniŏ sztyry razy ôdbywoł rajzy morske. Terŏźnie uwŏżŏ sie, co to niyma wierzejne. Je pewne, co we 1499 ôdkrōł ôn Jezioro Maracaibo a skirz tego, co Indianery miyszkali tam we chałpach stŏwianych nad wodōm na kōłach, skojarziło mu sie to ze Wynecyjōm i zamianowoł tyn plac Wynezuelōm, co we hiszpańskij gŏdce ôznŏczo małŏ Wynecyjŏ. We 1500 ze Vincente Pinzónym badoł ujście Amazōnki a wybrzeże Brazylije. Ôd 1503 publikowoł brify ze swojich rajzōw, kere zyskały wielgõ popularność we Ojropie a skirz tego ôstoł ôn niyprawie zamianowany ôdkrywcōm Ameryki, ôd keryj miano wziōnło sie ôd jigo piyrszygo miana.




#Article 247: Pańůwki (393 words)


Pańůwki (pol. Paniówki, ńym. Klein Paniow, čes. Paniovki) – wjeś souecko we Polsce pouožůno we Ślůnsku, we kryśe gliwickim, we gmińe Gerautowice.

Mjyndzy 1975 a 1998 wjeś bůua we wojewůdztwje katowickim.

Pańůwki sůmśadujům ze Chudowym, Mikouowym, Přišowicůma, Zobřym, Borowům Wśům a s Pańowůma. Sům bezmaua we cyntrům Gůrnoślůnskigo Uokryngu Industryjnygo GOP. Bez drůga krajowo 44 uůnčům dwa nojwjynkše mjasta we uokolicy Katowice ze Gliwicůma a Knurowym.

Pańůwki podug ńykerych zdřůduůw sům starše ańiželi sůmśedńe Pańowy. Dokůmynta ze 1361 roku naškryflano bez Kaźimjeřa Wjelgigo wymjyńo Pańůwki Paniowki in terra Bythomiensis.  Půźńi  zouožůno gmina Pańůwki. 
Pańůwki nolozuy śe we grańicach państwa pruskigo a potym Ńymcůw. Atoli wjynkšość mjyszkańcůw bůua narodowośći polskij. Po wojńe Pańůwki bůuy zaś nazod we Polsce, kaj stouy śe tajlům wojewůdztwa katowickigo. Dźiśo juž ale noležům do Ślůnska, a do gminy Gerautowice.

Parafijo Pańůwki istńije uod 1936 roku. Podwjela powstoua, wjerńi chodźili do kośćoua we Pańowach kery bůu kośćouym filjalnym parafije we Bujakowje.

Uročyste pośwjyncyńy kośćoua bůuo 26 listopada 1936 roku, zaś 28 grudńa 1945 roku powouano kuracyjo Pańůwki, do keryj přyuůnčono tyž sůmśedńo parafijo Chudůw. 2 grudńa 1951 roku uoddano do užytku fara, a we 1990 roku kaplica pogřebowo.

We Pańůwkach dźauo powšechno Šula Podstawowo a Gimnozjum.

Předšula:

Šule podstawowe:

Inkše:

Krům šuli we Pańůwkach je tyž śwjetlica środowiskowo we kery sům zajynća lo bajtli i modych: nauka špilańo na instrumyntach muzyčnych (keyboardźe, gitaře klasyčnyj, gitaře basowyj), půmoc we nauce a inkše. Śwjetlica je we ńydowno wyremontowanym budynku staryj šuli we kerym je tyž filijo gminnyj bibljoteki publičnyj, ostřodek zdrowjo a amt soutysa.

We Pańůwkach som šlaki turystyčne:

Uośedle Leśne Pańůwki - Gliwice (w trakće stowjańo). Uośedle stowjo Předśymbjorstwo Baumajsterske Feniks.

We Pańůwkach je Ludowy Klub Športowy Tempo Pańůwki, kery špilo terozki we klaśe uokryngowyj grupie IV katowickij. Je tyž muodźežůwka. Planuje śe tyž zouožyńe družyny śatkarskij chopůw.(do 2010 r.)

Klůb:

Stadjůn:
we fazie projektowańo, nojpewńyj bydźe postawjůno jydna trybuna ze 400 zicplacůma, bez zadašyńo, projekt bydźe nojpewńyj finansowany ze fundušy projekt Euro 2012 abo ze unijnych dotacyji. Ńy som wyklučyńi prywatńi sponsořy.

Drugi manšaft:

Bez wjeś přeuaźi droga krajowo 44. Fest ńydoleko uod wśe sům dwa zjazdy na autobana A4.

Kůmunikacyjo

Dobro kůmunikacyjo drogowo pozwalo  wśi na leki dostymp do poru wjynkšych mjast we uokolicy, m.in. Gliwic, Katowic, Zobřa a Mikouowa.

Bez wjeś ježdžům autobusy  KZK GOP (lińje 41, 120, 669, 936) , MZK Tychy (lińja 33) a PKS Rybnik.




#Article 248: Sztůrm Hanna (101 words)


Štůrm Hanna to je mjano uůsmygo we sezůńe 2008 cyklůna tropikalnygo, kery uformowou śe na kerůnku E-NE uod půunocnych Wysp Zawjetřnych 28 śyrpńo 2008. S anfanga udeřiu na wyspy Turks a Caicos a Bahamy, nale tam wjelgich škodůw ńy narobjůu ańi uofjar ńy bůuo. Potym jygo šlag dostouo Hajiti, kaj ńy myńi kej 532 ludźi zginyuo skiž utońyńco na zatopjůnych po jygo přejśću terynach. Nojbaři ućyrpjouo mjasto Gonaïves, bezma coukym zniščůne. Bůuy tyž 3 śmjertelne uofjary we USA. Na anfangu wřeśńo pošou ůun we strůna atlantyckigo wybřeža USA. 6 wřeśńo udeřůu na USA a zagražo stanům Karolina Pouedńowo a Karolina Půunocno.




#Article 249: Mona (wyspa) (218 words)


Mona (hišp. Isla de Mona) to je wyspa we archipelagu Portoryko (Wjelge Antyle), třećo pod wzglyndym powjeřchńe po guůwnyj wyspje Portoryko a Vieques. Znajduje śe bezma gynau we postřodku mjyndzy wyspůma Hajiti a Portoryko, we Ćyśńińy Mona. Noležy do Portoryko, państwa stowařyšůnygo s USA. Mo ůng. 11 km na uośi wschůd-zachůd a ůng. 7 km na uośi půunoc-pouedńe. Zajmuje 57 km² placu. Je couko rezerwatym přirody a skiž tygo ńy mo stouych mjyškańcůw. Přebywajům sam ino pracowńiki Dypartamyntu Střodowiska a Surowcůw Naturalnych Portoryko, keryj to inštytucyji podlygo rezerwat.

Wyspa bůua s anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw s plymjeńo Arawakůw, a ńyskoři Taino kerych sam zastoua ekspedycyjo Kolůmba we 1493 roku. We 1502 Nicolás de Ovando průbowou zauožyć sam stouo uosada, kero pomjyškiwouo 2000 Hišpanůw, nale skiž tygo, co na wyspje bůuo za mauo placu a dostawy jodua přiuaźiuy sam ńyregularńy, uosada uopuščůno. Na wyspje pozostali jeji rdzyńńi mjyškańcy - Taino.

Na wyspa zaglůndali Ynglandry, Francuzy a inkše nacyje kolůńjalne, nale aže po XIX wjek ńy bůua kůlůńizowano, a bůua ino schrůńyńym lo piratůw a korsořůw. We XIX wjeku bůuo sam eksploatowane guano, co poćepńynto we 1927.

Uod 1898 wyspa noležy do USA, kerym překozoua ja Hišpańijo. Amerikany postowiuy sam latarńa morsko, kero fůngowoua do 1976, a wůunčas postawjono autůmatyčno. W čos prohibicyje Mona bůua užywano kej baza bez přemytńikůw.




#Article 250: Sztokholm (103 words)


Sztokholm (szw.: Stockholm) – stolica a nojsrogsze mjasto we Szwecyje. Mo sam śedźiba rzůnd, parlamynt a familijo krůlewsko. We samym mjeśće pomjyszkuje 798 715 ludźi, nale couki zespůu mjejski mo 1 949 516 mjyszkańcůw (dane za 2008).

We starodownych skandynawskich sagach je wspůminane kej Agnafit, co je nawjůnzańym do mitycznygo krůla Agne. We szrajbowanych dokumyntach pjyrszy roz je wymjeńůne we 1252 kej wożny uostrzodek handlu żylozym. Stolicům Szwecyje uostoł we 1436. Stare Mjasto we Sztokholmje, Gamla Stan, uodbudowano we 1754 po tym kej stare, s drzewa, shajcowoło śe we wjelgyj fojyrze. Postawjůno tyż wuůnczas Zomek Krůlewski.

We 1912 rozgrywano sam zawody Igrzisk Uolimpijskich.




#Article 251: Wapyn Sztokholmu (119 words)


Wapyn Sztokholmu przedstowjo we modrym wapynowym bloće złoto gowa we korůńe. Je to wyuobrożyńy krůla Erika IX, kery je patrůnym mjasto. Bůł uůn wybrany krůlym Szwecyje we 1150 roku. Podug powjarki, ze placu, kaj uostoł pogracany (pode půłnocnům śćanům katedry we Uppsali) cudownym kńifym wytrysnyło zdrzůdło, kere bije do terozki a je powożane, co woda ś ńygo nabrano moge kuryrować ńymoce. Skiż uznańo tygo za cud, a tyż skuli tygo, co kej krůl bůł uůn powożany za prowygo krześćijana a dobrygo władce, mjesczany uobrali go za patrůna, kery mo chrůńić mjasto. Ńigdy ńy bůł uoguoszůny śwjyntym uod Kośćoła, nale we Szwecyji je pora kośćołůw pode jygo wezwańym. Wyuobrożyńy na wapyńe je gynau take samo kej na strzedńowjecznyj mjejskij pjeczyńći.




#Article 252: Kirgistan (114 words)


Kirgistan, Republika Kirgisko (kirg. Кыргызстан, Кыргыз Республикасы trl. a trb. Kyrgyzstan, Kyrgyz Respublikasy; rus. Кыргызстан, Кыргызская Республика trl. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Respublika, trb. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Rjespublika) – państwo we střodkowyj Azyji, grańica mo s Chinůma, Kazachstanym, Tadžykistanym a Ůzbekistanym. Ńy mo dostympu do mořa, a 93% jygo powjeřchńe zajmujům gůry, s kerych nojwyžšy je Ščyt Zwyćynstwa we paśmje Tjen-šan, wysoki na 7439 m n.p.m. Je sam tyž druge na śwjeće pod wzglyndym placu jeźoro gůrske, Issyk-Kul (6236 km², guymbokość do 669 m). Klimat sam je kůntynyntalny suchy, idźe trefić place kaj je wječno zmarzlina.

We gospodarce důminuje bauerstwo, uprawjano je źymja we dolinach. Do tygo wydobywo śe zuoto, żywe strzybło a urůn, guůwńy na eksport.




#Article 253: Ruch Śwjotło-Żyće (506 words)


Ruch Śwjatuo-Žyće (znůmy tyž kej Oaza) – jedyn ze ruchůw uodnowy Kośćoua podug naučańo Soboru Watykańskigo II. Ruch tyn powstou we Polsce, a zauožůu go suga Božy ks. Franciszek Blachnicki.

Do ruchu noležům ludźe we růžnych lotach a powouańu: mode, bajtle, stare nale tyž faroře, zakůnńiki, kloštorne panny, čuůnki inštytutůw śwjyckich a familije we astce familijnyj, kerům je Důmowy Kośćou (mjanowany tyž Uoazům Familijůw). Bez uodpedńo do každyj ze tych grupůw formacyjo Ruch Śwjatuo-Žyće staro śe wychowywać dozdřouych chřeścijanůw i sužyć uodnowje Kośćoua bez přeuonačyńy parafijůw we žywe wspůlnoty wspůlnot, to je doprowadzańy parafije do stanu, we kerym ńy bydźe třa istńyńo wspůlnot (stańe śe uodnowa Koścoua).

Znakym rozpoznawčym Ruchu Śwjatuo-Žyće je starochřeśćijański symbol
ΦΩΣ ΖΩΗ (filuj. fos-dzoe) – greckje suowa śwjotuo a žyće, křyžujůnce śe na buchštabje uomega, kero sam je symbolym Ducha Śwjyntygo (jako tygo, kery ta jedność śwjotuo a žyćo sprawio):

Počůnki historyje Ruchu śyngajům pjyršyj oazy, eli wyjazdu rekolekcyjnego o programje charakterystyčnym lo Ruchu, kero uodbůua śe we 1954 roku ze mińistrantůma. Před rokym 1976 Ruch bůu znajůmy pod mjanym Ruch uoazowy, Ruch Žywygo Kośćoua, Ruch Ńypokalanyj. Twůrcům uoazy, zauožyćelym Ruchu a pjyršym moderatorym krajowym bůu urodzůny we 1921 roku we Rybńiku Ślůnzok ks. Franciszek Blachnicki (pochowany we kośćele pw. Dobrygo Pasteřa we Krośćynku), umaruy we 1987. Drugym, po ks. Blachnickim moderatorym Ruchu Śwjatuo-Žyće bůu ks. Wojciech Danielski (pochowany we Waršawje na Powůnzkach), umaruy we 1985. Uod kilkunostu lot Ruch Śwjatuo-Žyće dźouo tyž za grańicům: we Bůugaryji, we Suowacyji, na Litwje, we Českij Republice, we Ńymcach, na Bjouoruśi, na Ukrajińe (skůnd corozki to ličńyj modźi ludźe přyjyždžajům na feryjowe uoazy do Polski) a na Uotwje oraz uod 2006 roku we Irlandyje.

Cel Ruchu Śwjatuo-Žyće je uośůngany bez realizacyjo programu formacyjnego. Koždy učestńik Ruchu po ewangelizacyji, prowadzůncyj do přyjynćo Jezusa Chrystusa kej swego uosobistego Pana a Zbawićela, učestńičy we formacyji we grupje učńůw Jezusa (deuterokatechumynat), a půźńij we wspůlnoće djakůńijnyj, podejmujůnc kůnkretno sužba (djakůńa) we Kośćele a śwjeće. Je uona bezmaua zawše zwjůnzano ze posugami lo Ruchu. Ewangelizacyjo - katechumynat - djakůńa, to tři etapy drogi formacyjnyj Ruchu Śwjatuo-Žyće na wšyjskich poźůmach formacyji. 
Ńyuoduončńe ze tym ruchym je zwjůnzano Krucjata Wyzwolyńo Čowjeka, polegajůnco na:

Wšyjsko to noležy spokopić kej sposůb walki ze problymym alkoholowym we Polsce.

Podstawowe metody realizacyji programu formacyjnego to: 

Specyfikům metody Ruchu Śwjatuo-Žyće je realizacyjo zasady žyće ze žyćo (ino perzůna kero sama žyje dojřouům wjarům, umje ja překozywać innym) a zasady uorganičnego wzrostu.

Struktura ruchu je zgodno ze strukturům Kośćoua: maue grupy do kerych noležům učestńicy Ruchu, zasadńičo twořům jego wspůlnota we parafiji. Wspůlnoty Ruchu utřymujům ze sobům uončność spotykajůnc śe na Dńach Wspůlnoty.

Uodpowjedźalność za cauość Ruchu sprawuje Moderator Generalny Ruchu Śwjatuo-Žyće. Na ščeblu kraju, djecezyji a parafiji uodpowiedźalność pouńům moderatory krajowe, djecezjalne a parafjalne. Koždy moderator pouńi swoja posuga wraz ze zespouům djakůńiji. Djakůńa moderacyji mogům pouńić ńy ino uosoby śwjeckje ale tyž duchowne.

Faroře pounům rola moderatorůw abo uopjekunůw (kej ńy noležům do Ruchu), a ńynoležůncy do stanu duchownego - śwjeckich uodpowjedźalnych a ańimatorůw. Spočywo na ńich uodpowjedźalność za duchowo formacyjo učestnikůw Ruchu a eklezjalność wspůlnot.




#Article 254: Albańijo Kaukasko (137 words)


Albańijo Kaukasko (uorm.: Աղվանք - Aghvank, azer.: Qafqaz Albaniyası, part.: Ardhan, pahl. Arran, arab.: Al-Ran, gr.: Ἀλβανία - Albanía) to bůło krůlestwo kere fůngowoło we starożytnośći na terynach kaj terozki je Azerbejdżůn a połedńowo tajla Dagestanu. Mjano Albańijo je pochodzyńo grecko-łaćińskigo, we tych godkach uoznačo gůrzysty kraj. Jygo stolicům bůło Gabala, s kerygo terozki uostoły śe yno ruiny, a bůło połožůne we dźiśyjszym rejůńy Quabala we Azerbejdżůńe. Mjyszkańcy podug relacyje Strabůna godali we 26 roztůmajtych godkach, podug Roberta Hewsena bůły to ludy ibero-kaukaske, ńyspokrewńůne s indoojropejczykůma. Krůlestwo zouożůno we 2. stoleću p.n.e. We 65 n.e. průbowali je podbić Rzimjany, nale jejich uodparto ze srogimi stratůma. We lotach 252-253 Albańijo zostoła podbito bez Sasańidůw. We 387 roztajlowano půmjyndzy Bizancyjům a Persyjo. We 451 bůło sam powstańy, stuomszůne bez Sasańidůw. We połowje VII wjeku Albańijo przelozua pod panowańy arabske.




#Article 255: Luwr (135 words)


Luwr (fr.: Musée du Louvre) to je downy krůlůw pałac we Paryżu, a terozki muzyjům kůnsztu. Nojstarsze uůnygo tajle bůły stowjane we XII stoleću uod Filipa II Augusta. Zajmuje 60 000 m² placu, we 2007 mjało 8 300 000 zwjydzajůncych. Uod drugij połowy XIV stolećo bůła sam krůlewsko rezydyncyjo. Je to jydno ze nojsrogszych a nojstarszych muzyjůw na śwjeće. Je rozlygowane mjyndzy Sekwanům a Rue de Rivoli a Zygrodůma Tuilerie, we cyntrům Paryża. Uo jygo fůngowańu jako muzyjům idźe godać uod 1692, wůunczas Ludwik XIV uodymknůł sam pjyrszo galeryjo starożytnyj bildhauerstwa we Salle des Caryatides. Uoficjalńy jako muzyjům fůnguje uod 1791 a bůła to decyzyjo Zgromadzyńo Norodowygo we czas Francuskij Rewolucyje. Terozki sům sam prezyntowane dźeła starożytnygo kůnsztu (uosobliwje rzezańy a dynkmale) a tyż uobrozy, s kerych nojbarzi znajůmy je Mona Lisa Leonarda da Vinci.




#Article 256: Krucjata Wyzwolyńo Czowjeka (239 words)


Krucjata Wyzwolyńo Czowjeka abo KWC – dźeło na rzecz trzyźwośći narodu zaczynte we 1979 roku uod ks. Franciszka Blachnickigo, zołożyćela Ruchu Śwjotło-Źyće (Uoazy).

Jedno ze założyń KWC godo: Bez abstynyncjo wjelu do trzyźwośći wszystkich. Kandydaći a człůnki KWC zobowjůnzujům śe ńy pić napitkůw alkoholowych, ńy czynstować alkoholym i ńy wydować na ńego pjyńyndzy. Je to zwjůnzane zawsze ze postym, modlitwům a jałmůżnům. Ny je to ino abstynyncjo, nale przede wszystkim pomoc we ůwalńańu czowjeka ze wszystkigo, co go zńywalo i ůwłaczo jigo godnośći.

Cele Krucjaty Wyzwolyńo Czowjeka:

Pjerwowzorym Krucjaty Wyzwolyńo Czowjeka je Krucjata Wstrzymjynźliwośći, założůno bez ks. Franciszka Blachnickiego, nale zlikwidowano ja we 1966 bez Sużba Bezpjeczyństwa. Człůnki a kandydaći skłodajům swoje deklaracyje abstynynckje do Stanicůw Krucjaty. Stańica nr 1 je we Krośćynku nad Dunajcym we Cyntrum Ruchu Śwjatło-Żyće na Kopjyj Gůrce.

Przesłańe Krucjaty wyrażo ji herb. Zawołańym sům słowa Kristusa Nie lękajcie się! (ślůnske tumaczyńy: Ńy lynkejta śe) czynsto powtorzane bez Jůna Paula II. Przipominajům uůne człůnkům Krucjaty, iże głůwnym jich zadańym je wyzwalańe ludźi uod lynku, kery czyni człowjeka ńywolńikiym.

Krojc to znok wyprawy krzyżowyj, a zarazym znok nojgłymbszyj tajymńicy wolnośći.

Buchsztaba „M” symbolizuje stojůnco pod Krojcym Maryja - wzůr uoddańo śe człůnkůw KWC Kristusowi
 
Mołe „m” po drugij zajće krojca to „my” czyli członki KWC, kerzy stajům na zawołańe Papjyża, coby wroz ze Ńim zjydnůczyć śe s Maryjům (Totus Tuus) we uoddańu śe Kristusowi. Skiż tygo  Krucjata Wyzwolyńo Czowjeka nazywano je tyż Dźełym Ńypokalanyj Matki Kośćoła.




#Article 257: Bjyg maratůński (195 words)


Bjyg maratůński to je bjyg na dystanśe 42 kilomyjtrůw a 195 myjtrůw. Jygo mjano pochodźi uod mjasta Maraton we Grecyje, s kerygo podug powjarki grecki posuańec Filipiades po wygranej bez Grekůw bitwje s Persůma zalećou durś bjygem do Atyn, coby doć znać Atyńčykům uo zwyćynstwje a tyž uo tym, co kludźi śe ku ńim persko flota. Historyjo ta rozpropagowou we XIX wjeku brytyjski poeta Robert Browning, a za nomowům Michela Bréala, francuskigo filolůga, Pierre de Coubertin wuůnčyu bjyg dugodystansowy na dystans kej s Maratůnu do Atyn do programu pjyršych nowožytnych Igřisk Uolimpijskich. Na pjyršych Igřiskach do pokonańo buů dystans 40 km, ńimo iže s Maratůnu do Atyn je 37 km. We 1908 na Igřiskach we Lůndyńe dystans zwjynkšůno do 42,185 km takim kńifym, co přesuńynto meta tam kaj śedźoua krůlowa brytyjsko. Tradycyjńy uod uůnygo času je rozgrywany na takim dystanśe, a bjyg chopůw kůńčy koždo Uolimpjada. Bjyg babůw doćepano do průgramu Igřisk we 1984 we Los Angeles.

Bjygu maratůńskigo ńy rozgrywo śe yno na Uolimpjadach, fest popularne sům rozgrywane uod kůńca XIXstolećo masowe bjygi ulične, s kerych nojwjynkšy je tyn we Nowym Jorku.

Bjyg maratůński mo wuasno federacyjo športowo - AIMS (Śwjatowo Federacyjo Bjygůw Maratůńskich).




#Article 258: Czechy (137 words)


Czechy (czes. Čechy, łać. a ang. Bohemia, mjym. Böhmen) to je jydno ze trzech krajin historycznych we Czeskij Republice. Jeji stolicům a nojwjynkszym mjastym je Praga. Czechy leżům na zachodźe państwa. Krům tygo rygjůnu, we CZR je tyż połedńowo tajla Ślůnska (Czeski Ślůnsk) a Morawa. Czechy majům grańica uod půłnocy ze Ślůnskym, Łużycům a Saksůńijům, uod zachodu ze Bajerůma, uod połedńo ze Dolnům Austryjům, a uod wschodu s Morawům.

Mjano Czechůw bjere śe uod zachodńosłowjańskigo mjano Czechů. Łaćińske mjano Bohemia (najsůmpjyrw Boiohaemum), kero wlazło do kupy inkszych godkůw wźůno śe uode celtyckigo plymjyńo Bojůw, kere mjyszkało sam uod IV stolećo przed Krystusym bez jake 300 lot.

Mjano Czechy je fest czynsto używane do mjanowańo Czeskij Republiki, zauobycz uod polskich Ślůnzokůw. Mjůno ńy je atoli rykůmyndowane skiż kůnflikta znaczyńowygo (kaj Czechy śe uodnośi ino do uokryślůnyj tajli CZR).




#Article 259: Prōmiyń (geometryjŏ) (119 words)


Prōmiyń (ôznaczany literōm r ôd łac. radius) – ôdcinek, co łōnczy postrzodek koła, ôkryngu, kule abo sfery z leda jakim pōnktym położōnym na jeji kraju, a tyż dugość tego ôdcinka. Dugość prōmiynia je w tym pripadku dycki rōwnŏ połowie dugości strzednice, co wyrażŏ formuła

Jednak w inżynieryji, abo w teoryji grafōw, prōmiyń je ôdcinek, co łōnczy postrzodek jakij ino figury abo bryły (bp. walce, wielokōnta, grafu) z leda jakim pōnktym, kery może być położōny tyż poza niōm. W takim prawie przipadku prōmiyń niy musi być ô pōłowã krōtszy ôd strzednice, a może być nawet ôd nij dugszy.

Niykej słowym „prōmiyń” ôkryślŏ sie pōłprostõ, co je anglicyzmym (angelske ray ôznaczŏ prōmiyń słōneczny i półprostõ), ewyntualnie pōłprostõ skerowanõ (z wyznaczōnym ôbrotym).




#Article 260: Marki (146 words)


Marki (pol.: Marki, rus.: Марки) – mjasto rozlygowane we strzodkowo-wschodńij 
Polsce nad rzykům Dołgům, we mazowjeckim wojewůdztwje, wele Warszawy, we wołomińskim kryśe. Marki leżům wele drogi S8/E67 Warszawa-Bjołystok.

Pjyrszo wzmjanka uo Markach můmy we zdrzůdłach ze 1601 roku. Prawa mjejske erbnyuy we 1967. Mjasto powstoło bez skuplowańy wśi: Marki, Pustelnik, Makůwka, Struga a Czorno Struga, kere terozki sům jygo dźelńicůma. Mjasto rozwinyło śe na przełůmje XIX i XX stoleća kej uostrzodek industryje - we 1884 powstoł sam werk Briggs, Posselt i spółka we kerym uod 1883 używano elekrycznych byrnůw. 10 kwjetńa 1911 we lazaryće Czyrwůny Dwůr we Pustelńiku umrzył Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, litewski kůmpozytor, malyrz a grafik.

Terozki Marki půmjyszkuje 29 032 mjyszkańcůw. We mjeśće je 6 podstawowych szuli, 2 gimnazyja, 1 liceum a 3 kośćoły.

Dowńij (1896—1974) fůngowoła sam lińijo Warszawa (Targowa) – Radzymin (wůnskoglajzowo). Marki mjoły sztyry banhofy:

Terozki lińijo je zawarto lo cugůw.




#Article 262: Kult cargo (104 words)


Kult cargo (s ang. Cargo - uadůnek) to je mjano ruchůw religijnych, kere guośiuy nadejśće nowygo uordnůnga a powšechnygo dobrobytu. Uostou přifilowany bez ojropejskich antropolůgůw wůunčas kej tubylčo ludność ńykerych wyspůw na Pacyfiku začůna uůnačyć pasy startowe lo fligrůw, magazyny a inkše, a robjyli to skiž jejich wjary we to, co gibko ńyskoři bjoue ludźe śćepnům im ś ńyba abo inkšym kńifym přikludzům wšelke dobra, jake u ńich pjyrwyj widźeli. Myśleli uůńi, co fligry a statki sům posyuane ś ńyba a bjoue ludźe sům ino postřednikůma uod bogůw. Kult cargo je znajůmy uod XIX wjeku, nojwjynkšy jygo rozkwit bůu we lotach II wojny śwjatowyj.




#Article 263: Papjyż (145 words)


Papjyż, we Rzimskokatolickim Kośćele mjanowany tyż Uojćec Śwjynty to je biskup a patrijarcha Rzimu, gowa Rzimskokatolickigo Kośćoła, Katolickich wschodńich Kośćołůw, Apostolskij Stolicy a państwa Watykůn.

Uod 1870 Kośćůł uważo a przijůn za dogmat, aże papjyż je ńyuomylny we interpretacyje wjary a moralnośći. Godność papjyża je dożywotńo, chyba co sům śe jeji zrzekńe. Do terozki ino dwůch papjyżůw, Celestyn V a Benedykt XVI, skorzistoło s takij możliwośći. Papjyż je wybjyrany uod kardynołůw na kůnklawe. Uokres půmjyndzy umrzińym abo abdykacyjům papjyża a wyborym nowygo mjanuje śe sediswakancyjům. 

Podug katolickigo Kośćoła, władza papjyża bjere śe ze apostolskij sukcesyje, a pjyrszym papjyżym bůł św. Pyjter. Protestanty godajům, co ńy mo dowodůw na to, coby św. Pyjter bůł we Rzimje, ańi na to co uode samygo anfanga krześćijaństwa Rzim bůł uostrzodkym kerymu podlegoły inksze biskupstwa.

Terozki papjyżem je Franćiszek, a je uůn 266. (podug uoficjolnyj wersyje katolickigo Kośćoła) za rajům.




#Article 264: Lojbik (124 words)


Lojbik, inakszy bistynhalter, cycynhalter, pot. cycńik to je zorta prodła lo babůw, kero suży do podtrzimywańo cyckůw. We starożytnyj Grecyji znajůme bůły uopaski do podtrzimywańo cyckůw, kerych używoły baby, kery uprowjały szport, skiż tygo, co jamroły uůne na bolůnczka cyckůw na czas ibowańo a zawodůw. Mjanowoły śe te uopaski apodesmos abo mastodeton. We czasach nowożytnych pjyrszy lojbik uopatyntowoł we 1859 roku Henry Lesher we Nowym Jorku. S anfanga lojbiki bůły yno leko zmodyfikůwanym gorsetym, a take jako můmy terozki, kere ino trzimjům pjerśi a ńy śyngajům aż do talje, sům uůnaczůne uod 1905. S anfanga bůła to yno wjyrchńo tajla kůmpleta, nale szło ja kupić uosobno. Pjyrszy model tyj zorty zaprojektowoła Francuzka Herminie Cadolle, a jigo wjyrchńo tajla mjanowoła śe soutien-gorge (śl.: podtrzimywocz pjerśi).




#Article 265: Gigula (140 words)


Gigula (czes. Lysá hora, mjym. Lysa – Berg, Kahlberg, pol. Łysa Góra) – nojwyższo gůra we Beskidźe Ślůnsko-Morawskim, wjelgo na 1324 metry n.p.m. Do 1968 bůł to tyż nojwjynkszy wjyrch Beskidu Ślůnskigo. Położůno je 10 kilůmetrůw na połedńowy wschůd uod mjasta Frýdek-Místek, na Czeskim Ślůnsku (tyż nojwyžšy plac Ćeszyńskigo Ślůnska).

Na wjyrchu stoji telewizyjny przekaźńik, metyjorolůgiczne uobserwatoryjům a tyż turystyczne schrůńisko, noleżůnce lo Klubu Czeskich Turystůw (Klub českých turistů). Pjyrsze wybudowoła mjymjecko uorgańizacyjo Beskidenverein we 1895 pod nazwům Erzherzog-Albrecht- Schutzhaus. We 1933 powstoło druge - Steinerne Haus, kere dźoło do dźiśej, a we 1934 trzeće - czesko Bezručova chata. Dowńijszy Erzherzog-Albrecht- Schutzhaus spłůnůł we 1972, a downe czeske schrůńisko we 1978.

Kole przekaźńika je tyż dyżurka ratůwńikůw (Horská služba).

Na Gigula prowadzům cesty turystyczne lo ludźi, kerzy wlazujům pjechty a jeżdżoł na kołach. Ze wjyrchu je gryfno panorama cołkij uokolicy.




#Article 266: Frůnt Wyswobodzyńo Zwjyrzůnt (203 words)


Frůnt Wyswobodzyńo Zwjyřůnt (ang. Animal Liberation Front, ALF) – radykalno mjyndzynarodowo uorgańizacyjo walčůnco uo prawa zwjyřůnt.

Animal Liberation Front powstou we 1976 roku jako uogůlnośwjatowy ruch radykalnych uobrůńcůw zwjyřůnt. Jigo aktywisty prowadzům tajne akcyje bezpostředńo do půmocy zwjyřůntům. Akcyje te majům na cylu abo gibke uoswobodzyńy zwjyřůnt s placu, kaj majům křiwda, abo radykalne akcyje přećiw instytucyje kere powodujům uůne ćerpjyńy. Skuli tygo sům akcyje uoswobodzańo zwjyřůnt s fermůw futřarskych a hodowlanych (podle ALF ńyma to kradźež, bo uwažo śe zwjyřynta za istoty s natury swobodne) a ńiščyńy mjyńo laboratoryjům wiwisekcyjnych, masarńi atp. Je to pojmowane bez ALF kej akcyjo uzasadńůnyj samouobrůny wspůuodčuwajůncych ludźi.

We 1988 roku powstou we Polsce we Grudźůndzu polski Frůnt Wyswobodzyńo Zwjyřůnt. Zouožůu go Dariusz Paczkowski, kery bůu tyž liderym FWZ do 1996 roku. FWZ we počůnkowym uokreśe mjou być polskym uodpowjydńikym ALF – stůnd wźyno śe mjano a stylizowane na ALF logo FWZ, nale FWZ coukym uodžygnou śe uod stosowańo přymocy a prowadzyńo akcyje bezpośredńich kej ALF. Aktywisty FWZ postowili na zaangažowańy bezpostředńy, nale we relacyje čowjek-čowjek. Akcyje take wskazujům, aže we radykalnyj uobrůńy prow zwjyřůnt dowańy naćisku na akcyje jawne – protestacyjne a edukacyjne skerowane do ludźi, přinośi tyž bezpostředńo wymjerne kořiśći do zwjyřůnt a jejich prow.




#Article 267: Kśynga hynrykowsko (245 words)


Kśynga hynrykowsko (Kśynga zołożyńo klasztoru Panny Maryje we Hynrykowje) – stustrůńicowo spisano po łaćińy krůńika opactwa cystersůw we Hynrykowje we Dolnym Ślůnsku. Powstoła na poczůntku jako spis majůntku klasztornygo, skuli ńystabilnyj sytuacyje po wojńe ze Můngołůma we 1241.

Tajla pjyrszo tyj kśyngi uopisuje lota uod fůndacyje klasztoru we 1227 bez Hynryka Brodatygo do 1259, tajla drůgo prowadźi historyjo uopactwa do 1310.

Kśynga znojduje śe terozki we Muzyjům Archidjecezyjolnym we Breslawije, a jeji kopja znojduje śe henrykowskym uopactwje.

Kśynga zawjero we zapiskach s 1270 zdańy, kere je uwożane za nojstarsze zapisane we godce polskij, czeskij a ślůnskij (te godki bůły wtedy blank na śa podane):

Day, ut ja pobrusa, a ti poziwai

Co znoczy: Dej, dyć jo pobrusa, a ty uodpoczywej.

Uostoło łůno wypedźane bez uośaduygo we Dolnym Ślůnsku czeskigo rycerza Boguchwoła do jigo mjejscowyj baby, kedy uona bruśiła mełua źarno. Zdańy to znojduje śe we uopiśe pochodzyńo nolyżůncyj do majůntku klasztornych pobliskij dźedźiny Brukalice. Aże bruszyńy źarna bůło wtedy uważane za robota ńy do chopůw, Czech tyn uostoł zmjanowany bez sůmśadůw Brukołům (zbrukůny), a przezwisko to doło tyż mjano cołkij uosadźe.

Zdańy to uostoło uokreślůne bez krůńikorza jako polske  (Ślůnsk znojdowoło śe wtedy pod rzůndůma Polski, nale to je kontrowersyje), zawjero nale we śa charakterystyczne cechy tako dźiśijszyj polskij godki, czeskij godki a ślůnskij godki - day (polsko kůńcůwka -aj, we czeskym a ślůnskym -ej), ut (czeske ať, po ślůnsku dyć, po polsku niech), pobrusa (echt ślůnsko kůńcůwka -a, we polskym -ę, we czeskym -ím).




#Article 268: Nůmera dyskowo (169 words)


Nůmera dyskowo, we inujickij godce ujamiit to bůua zorta blachy na gitře, podano we kštouće na ńyśmjyrtelńika uod armije, kero mjoua nabity ůńikalno nůmera a přeznačůno bůua do nošyńo na karku. Systym tyn bůu užywany bez řůnd Kanady do identyfikacyje Inujitůw. S anfanga Inujity ńy mjouy uodpedńika ojropejskich drugich mjan (familije) a jejich mjana nadowoua bajtlům staršyzna. Tyn systym ńy pozwolou na echt gynau identyfikacyjo uosoby a bůu ńyužytečny do cylůw uřyndowych a statystyčnych. Bestůž we 1941 wprowadzůno systym, we kerym koždy Inujit mjou ůńikalno nůmera. Dźelůuy śe ůune na dwje tajle, podug placu pomjyškańo: na zachůd (wůunčas začynůuy śe uod W) abo na wschůd (uod E) uod Gjoa Haven. Nostympńy bůua jedno abo dwje cyfry, kere uoznačůuy rygjůn s kerygo pochodźůu Inujit. Uostatńe tři cyfry idyntyfikowouy uosoba. Systym tyn wycofano we 1978, po wkludzyńu Project Surname, we kerym mjast nůmeruw wprowadzůno druge mjana lo Inujitůw. Nůmera dyskowo stoua śe titlym albuma inujickij pjosynkarki Lucie Idlout, kero swojij pjyršyj puyće, wydanyj we 2005,  doua mjano E5-770, My Mother's Name.




#Article 269: Hans Christian Andersen (174 words)


Hans Christian Andersen (rodz. 2 kwjetńa 1805 we Odense, um. 4 śyrpńa 1875 we Rolighed kole Kopynhagi) – duński pisoř a poeta, nojbaři znůny kej autor berůw a bojań. We 1819 wyjechou do Kopenhagi, kaj mjou zamjar uostać aktorym. Dostou śe do šule baletowyj, ńyskoři průbowou tyž dostańo jakij role we tyjatře, nale uodćepńynto jygo kandydatura. Wůunčas začůn škryflać štuki tyjatralne. Ůune tyž mu nojčyńśćij uodćepywano, skiž felernyj uortůgrafije, gramatyki i inkšych felerůw godkowych. Pjyršo jygo štuka, kero wystawjůno we 1829, to Kjærlighed paa Nicolaj Taarn (Pšojyńy na Wježy Mikouaja). We 1822 erbnyu stypendjum uod krůla, bez cůž můg kůntynuować nauka. Pisańy lo bajtli s anfanga traktowou kej ubočne zdřuduo dochodu. Nale som godou, co ńy sům to ino powjarki a bery lo bajtli, a lo bajtli je pudyuko, a dozdřaue ludźe majům poradźić uobejzdřeć co je we jygo wnyntřu. Ńy připuščou, aže gynau skuli berůw uostańy suawny. Pjyršy jeich zbjůr wydou we 1835, a dwa nostympne we 1836 a 1837. Jygo powjarki a bery bůuy tuplikowane a tumačůne na wjyncy kej 80 godek.




#Article 270: Indjanery (182 words)


Indjanery to je mjano nojsrogšyj grupy rdzynnyj ludnośći Ameriki (uobok Inujitůw a Aleutůw), kero uobejmuje mynga roztůmajtych plymjůn a grup uo roztůmajtym poźůmje rozwoju, charaktyře a kultuře. Zaličo śe jeich we antropolůgije do rasy žůutyj. Jeich mjano je po prowdźe felerne, a wźyno śe skiž tygo co Křištof Kolůmb myślou, co dopuynyu do Indji. Terozki užywane sům tyž inkše mjana, jako Aboriginal Peoples (ludy pjerwotne), Native Americans (rdzynne Amerikůny) abo Amerindjanery. Podug nojšyřyj přijyntyj we nauce teoryje, Indjanery přykludźiuy śe do Ameriki s Azyje we čos uostatńij epoki lodowcowyj (20-35 tyś. lot nazod) bez Ćyśnina Beringa. We uokreśe kolůńizacyje ojropejskij we Americe bůuy ůune fest tympjone a śiuům nawrocane na chřeśćijaństwo. Ńykere jeich fest rozwińynte kultury coukim upoduy (Inki, Azteki, Tolteki a inkše). We USA a Kanadźe wjynkšość ś nich pozawjyrano we rezerwatach. Terozki majům we kůnstytucyjach a inkšych aktach prawnych państw Ameriki zagwarantowane růwne prawa a swoboda, we tym tyž swoboda religijno. Skiž tygo powstou a rozwijo śe ruch panindjanerski, kery odwouůje śe do kulturowyj a etńičnyj wspůlnoty Indjanerůw.

Krojcoki Indjanerůw s bjouymi mjanuje śe Metysůma, a s Negrůma - Zambo.




#Article 271: Sahara (106 words)


Sahara to je strefa pustynno we půunocnyj Africe a nojwjynkšo pustyńijo na śwjeće. Zajmuje 9 064 300 km² placu na dugośći 5700 km - uod Uoceanu Atlantyckigo na zachodźe do Mořa Čyrwůnygo na wschodźe. Uod půunocy grańica mo wzduž gůr Atlas a Mořa Střůdźymnygo. Skiž fest ćynžkich warůnkůw - braku wody, jodua a srogigo gorůnca je řodko zaludńůno (ůng. 1 os/km²), krům oazůw, kaj je woda a roślinność.

Sahara je potajlowano na 14 pustyń:

Sahara půmjyškujům guůwńy nůmady - Tuaregi s ludźi, s roślinůw suchorosty, trowy pustynne a ńykej suonorośla a tyž růža pustyńi, fauna sam to skorpjůny, jaščurki a ze cyckočy fynki, myšoskočki a kamele.




#Article 272: Śńyżka (135 words)


Śńyżka (czes. Sněžka, pol. Śnieżka, mjym. Schneekoppe, dolnoś. Schniekuppe) – nojsrogszy wjyrch Ślůnska a Czeskij Republiki, srogo na 1603 metry. Położůno je we Gůrach Uolbrzimich, kere sům tajlům Sudetůw.

Na wjyrchu stoji restauracyjo a astrůnůmiczne uobserwatoryjům; po czeskij strůńe trwo budowa nowygo schrůńiska turystycznygo. Dowńi na Śńyżce stały dwa schrůńiska - mjymjecke uod 1850 pod mjanym Preussische Baude, kere rozebrali Poloki we lotach 60. XX stolećo a czeske Böhmische Baude (w tyn czas austrijocke) uod 1868. Zawarte bůło uod 1989, a rozebrano je we 2005.

Śńyżka je fest popularno postrzůd turystůw uod XVI stolećo. Dźiśej prowadzům tukej cesty uod Polski a Czechůw. Ze czeskij strůny dźało tyż zajlbana uod mjasta Pec pod Sněžkou.

We marcu 2009 przitrefiła śe na Śńyżce budowlano katastrofa - na pora tydńi zawarto uobserwatoryjům a cesty na wjyrch uod polskij strůny




#Article 273: Simon Tahamata (111 words)


Simon Tahamata (rodz. 26 maja 1956 we Vught) – ńiderlandzki fusbalšpiler, napadźor. We Eredivisie debjut mjou 24 paźdźerńika 1976 we farbach Ajaxu Amsterdam. S Ajaxym dwa razy zdobywou majstra Ńiderlandůw a roz Puchor Ńiderlandůw. Ńyskoři přeloz do belgijskigo Standard Liège. Bez štyry sezony zagrou lo tygo klubu 129 špilůw a trefiu 40 torůw. We 1984 wróćiu śe do Ńiderlandůw a grou lo Feyenordu, kaj grou bez 3 sezony. Ńyskoři přeloz zaś do Belgije, kaj grou lo K.F.C. Germinal Beerscho, a zakůńčyu karjera we stolećo 40 lot. Cuzamyn we lidze belgijskij zagrou 408 špili a trefiu 71 torůw.

Grou tyž we reprezentacyje Ńiderlandůw we 22 špilach a trefiu lo ńij 2 tory.




#Article 274: Armyńijo (101 words)


Armyńijo, Republika Armyńije (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo na Zakaukaźu. Grańica mo s Gruzyjům, Iranym a Azerbejdžanym - jygo guůwnům tajlům a tyž azerskům eksklawům Nachiczewan. Ńy mo dostympu do mořa. Kraj je gůřysty, ůng. 90% jygo powjyřchńe ležy powyžyj 1000 m n.p.m. Nojwyžšym ščytym je wygosuy wulkůn Aragac (4090 m n.p.m.). Podug uormjańskij powjarki, Uormjany pochodzům uod Togarma, prawnuka Noego. Přijyńy uůńi chřeśćijaństwo na anfangu III wjeka. We lotach 1895 a 1915 mjouy plac dwje wele ludobůjstwa we kerych uod Turkůw poginyuo ůng. 1-1,5 mln. Uormjanůw. We lotach 1922 -1991 Armyńijo bůua wćelůno do SSSR.




#Article 275: Bjylsko-Bjoło (148 words)


Bjylsko-Bjoło (śl-mjym.: Beltz-Beil, pol.: Bielsko-Biała, mjym.: Bielitz-Biala, czes.: Bílsko-Bělá) – mjasto na prawach krysu we połedniowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, na Ślůnskim Pogůrzu, pod Mołymi a Ślůnskimi Beskidůma, nad rzekům Bjołům. Je stolicům bjylskigo krysu, Ojroregjůnu Beskidy, bjylsko-żywjeckij djecezyje rzimskokatolickigo kośćoła a ćeszyńskij djecezyje wańelickigo kośćoła a tyż gůwnym mjastym bjylskij aglomeracyje.

Bjylsko-Bjoło formalńy powstoło 1 styczńa 1951 ze skuplowańo położůnygo na Ćeszyńskim Ślůnsku Bjylska, uo ktůrym pjyrszo zmjanka je ze roku 1312 a małopolskij Bjołyj, kero bůła założůna na kůńcu XVI stolyćo. Uod 1975 do 1999 roku bůło stolicům bjylskigo wojewůdztwa.

Mjasto je gůwnym ferwaltungowym, industryjnym, handlowym, usugowym, akadymickim a kulturalnym uostrzodkim regjůnu potoczńe mjanowanygo Podbeskidźe. Noleży do nojlepij gospodarczo rozwińyntych mjast we Polsce (bezroboće 5,8%), je tyż wożnym drůgowym a banowym krojcungim.

Podůg danych ze 2010 r. we Bjylsku-Bjołyj mjyszko 175 183 ludźi (23. plac we Polsce). Wjyrch mjasta wynośi 124,51 km² (18. plac we Polsce).




#Article 276: Alfonsa Muttathupadathu (163 words)


Alfonsa Muttathupadam, Śwjynto Alfonsa (godka malajalam: അല്‍ഫോണ്‍സാ മുട്ടത്തുപാടം; Alphonsa dell’Immacolata Concezione; rodz. 19 śyrpńa 1910, um. 28 lipca 1946) – śwjynto katolicko, pjyrszo Hinduska kanońizowano bez Kośćůł. Przinoleżoła do Syromalabarskego katolickego Kośćoła, kery uznowo papjyża a pozostowo we uńije ze Watykůnym.

Alphonsamma, jako jům we Indjach mjanowano, za bajtla bůła bjydno a dośwjodczůła porzucyńo a ćyrpjyńo. Jei matka umrziła kej Alfonsa mjoła trzi mjeśůnce a beztůż chowoła jům ćotka. Ńyskorzi, kej bůła 17 lot staro, wstůmpjůła do zakona Klarysek uod wjeczystyj Adoracyje. Bez krůtki czos uczůła bajtle we podstawowyj szuli, nale skiż ńymocy muśoła ta robota poćepać. Uod 1936 na trzi lata jeij ńymoce ustůmpjůły, co je przipisywane cudownymu wstawjynńictwu m. in. św. Teresy ze Lisieux. Bez reszta żyćo cołki czos ćyrpjoła skiż ńymocůw, nale swoje ćerpjyńe uofjorowoła za nawrůcyńy grzeszńikůw.

Wstawjenńictwu Afonsy je przipisywano raja cudownych uzdrowjyń, kerych dośwjodczali rzykajůncy przi jeij grobje. 8 lutygo 1986 zostoła ůuna beatyfikowano bez Jůna Paula II, a ńyskorzi kanůńizowano bez Benedykta XVI 12 paźdźerńika 2008.




#Article 277: Jordańijo (121 words)


Jordańijo (الأرد Al-Urdunn, poune mjano: Jordańske Krůlestwo Hašymidzke, المملكة الأردنية الهاشمية Al-Mamlaka al-Urdunnijja al-Haszimijja) – państwo arabske na Bliskim Wschodźe, můnarchijo kůnstytucyjno.

Grańica mo s Izraelym, Zachodńym Břegym Jordanu, Syryjům, Irakym a Arabjům Saudyjskům. Mo fest ńywjelgi dostymp do Mořa Čyrwonygo - yno 27 km.

Wjynkšość Jordańije zajmujům puaskowyže (700 - 1000 m n.p.m.), nojwyžšy ščyt Dżabal Ramm, 1754 m n.p.m. Nojnižšym půnktym je depresyjo nade břegym Mořa Martwygo (408 m p.p.m.).

Yno na půunocnym zachodźe kraju sům warunki do bauerstwa, rešta placu zajmujům půupustyńije Moab a Idumea a pustyńijo Harra na wschodźe. Je sam stouy ńydobůr wody, krům uokolic nade Jordanym a štučńy nawodńonymi rygjůnami kole tyj řyki.

Eksploatacyjo fosforytůw, ropy naftowyj a inkšych. Industryjo petrochymično, hutńictwo, wuůkyńńičo a spožywčo.




#Article 278: Marilyn Monroe (195 words)


Marilyn Monroe, po prowdźe Norma Jeane Mortensen, rodzůno kej Norma Jeane Baker (rodz. 1 čyrwca 1926 we Los Angeles, um. 4 śyrpńa 1962 we Los Angeles) – amerikańsko aktorka filmowo, legynda kina, seksbomba lot 50. a 60. XX wjeku. S anfanga bůua modelkům a prezyntowoua badykostjumy, a we 1946 přiuwožyu ja Howard Hughes, šef RKO Radio Pictures, kery namůwiu ja na aktorstwo. Pjyršy kůntrakt podpisoua s wytwůrńům 20th Century Fox. We lotach 1947-1948 zagroua lo ńich we poru filmach, s kerych žody ńy uośůngnou sukcesa, bez cůž ńy předužůno ś ńům kůntraktu. We 1949 pozowou do zdjyńć po nagu, a ukozouy śe ůune we I nůmeře Playboya. We 1952 pjyršy roz zagroua kej platynowo blůndynka, a pjyršy sukces uodńosua we 1953 rolům we Gentlemen Prefer Blondes (Chopy wolům blůndynki). Bůua pora razy hajtńynto, we tym s Arthurym Millerym, lo kerygo zmjyńiua wyznańy na judajizm. Oud pouowy lot 50. začua sprowjać mynga problymůw skiž nadužywańo alkoholu, barbituranůw, popadańo we depresyje a bulimjo. Na kůńec, znejdźůno ja mortwo we jeij chaupje ze suchawkům uod telefona we rynce. Připuščo śe, aže uod umřyua uod předawkowańo střodkůw nasynnych, nale sprawa jeij śmjyrći ńy je do dźiśej do kůńca wyjaśńůno.




#Article 279: San Francisco (155 words)


San Francisco – mjasto we USA, we stańe Kaliforńijo, nad Zatokům San Francisco (Uocean Spokojny). Je pouožůne na uskoku tektůńičnym, bez cůž čynsto trefjajům śe sam třynśyńo źymje. Skiž čynstych sam mguůw bywo mjanowane Mjasto Mguůw. Na teryńe San Francisco je 48 wzgůř, wjynkšość ś nich je fest strůmo, bez cůž sům sam problymy s kůmůńikacyjům.

Pjyršo stouo uosada zouožyli sam Hišpany we 1776 pode mjanym Yerba Buena, bůua to misyjo Franćiškůnůw. Uod 1821 we skuodźe Meksyku, uod 1848 we USA. Mjasto fest rozwinyuo śe we uokreśe fibru zuota (1848-1860), bůuo guůwnům hawynům lo obsugi zapotřebowańo zwjůnzanygo s jygo eksploatacyjům. We 1850 erbuo prawa mjejske. We 1869 skuplowano San Francisco s wybřežym atlantyckim bez bana transkůntynyntalno. We 1906 bůuo sam katastrofalne třyńśyńy źymje. San Francisco bůuo cyntrum ruchu hippisowskigo, a terozki je cyntrum ruchu LGBT.

Fest rozwińynto industryjo střodkůw transportu a elektrůńično. Srogi uostřodek naukowy a kulturalny.

S baukůnštu nojlepij znůmy je most Golden Gate.




#Article 280: Eka Trzech Cysorzůw (117 words)


Eka Třech Cysořůw (pol.: Trójkąt Trzech Cesarzy, mjym.: Dreikaisereck) – mjano placu, kaj uod 1846 do I wojny światowyj stykouy śe grańice třech cysorstw: Ńymjec (Prusůw), Austryje a Rusyje. Ležy we grańicach Myslowicůw, tam kaj zbjygajům śe Bjouo a Čorno Přemša. Teryn mjyndzy řykůma naležou do Ńymjec, źymja na lewym břygu do Austryje, a na prawym do Rusyje. Podug cajtůngůw s anfanga XX wjeku, plac tyn přićůngou uod 3 do 8 tys. turystůw bez tydźyń. We 1907 wybudowano sam půnkt widokowy - Wježa Bismarcka, kero zbuliuy polske wuadze we 1937 roku.

We 2004, kej Polska wlazowoua do Uńije Ojropejskij, postowjono sam tablica ze napisym:

 Błyndym je třech dyć Ślonzek niy bou we Polsce we 1795 .
śl.




#Article 281: Howard Phillips Lovecraft (177 words)


Howard Phillips Lovecraft (rodz. 20 śyrpńa 1890 we Providence, um. 15 marca 1937 we Providence) – amerikański pisoř, autor kśůnžek ze zorty fantasy a růmanůw grozy, kere cuzamyn twořům fikcyjno mitolůgijo Cthulhu. Je jednym s prekursorůw zorty science fiction, do kerych wkludzou fikcyjne istoty s tyj mitolůgije. Inkše znůme motywy s jygo twůrčośći to postać klepńůnygo Araba, Abdula Al-Hazreda, kery napisou bluźńerčo kśynga pode titlym Necronomicon, we keryj je spisano wjedza uo pradawnych bůstwach, jake dowńij řůndźiuy na Źymje a terozki čekajům na momynt coby powrůćić. Bez dugi čos uwožano, aže Necronomicon richtig istńeje, a som Lovecraft dugo tymu ńy zapřečou, nale na kůńec we jydnym s brifůw přiznou aže je to fikcyjo. Nale powstouo nawet pora kśůnžek pode tym titlym, pisanych bez inkšych pisořy abo bez fanůw Lovecrafta.

Akcyjo růmanůw Lovecrafta nojčyńśćij dźeje śe we Nowym Ynglandźe, kery je we ńich předstowjany kej kraina fest groźno a pouno mročnych tajemńicůw a magije, heimat lo pradawnych kultůw.

Motywy s jygo růmanůw a powjarek sům čynsto uobecne we kultuře, powstoua tyž mynga adaptacyjůw radyjowych a filmowych jygo dźeu.




#Article 282: Můngolijo (355 words)


Můngolijo (můngolsko godka: Монгол улс, ) to je państwo we wschodńij a střodkowyj Azyje, bes dostympu do mořa. Grańica mo ze Rusyjům od půunocy a s Chinůma uod pouedńo, wschodu a zachodu. Ńy mo grańicy s Kazachstanym, nale jeij pouožůny nojdalij na zachůd punkt je ino pora kilometrůw uod grańic Kazachstanu. Nojwyžšy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkšość mjyškańcůw wyznowo buddyzm tybetański.

We 1206 chanym wšyjstkich Mongouůw uostou wybrany Čyngis chan (Tymudžyn), kery doprowadźiu państwo Mongouůw do ščytowyj potyngi. Bůuo ůune nojsrogšym państwym na śwjeće, do terozki žodyn kraj we coukij gešychće ńy zajmowou wjyncyj placu. Uobejmowouo teroźńijše Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran a tyž Ruś. Skiž tygo, co řůndzyńi tak srogim państwym bůuo fest ćynžke, kole 1261 roztajlowano je na tři tajle, Teroźńijšo Můngolijo we tym tajlungu bůua we jydnym kůnsku s Chinůma a řůndźiua ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůu Bejdžing, bez Mongouůw mjanowany Chanbauyk. We 1368 po powstańu we Chinach wuada přejyua dynastyjo Ming, a we 1372 wojska chińske zajyny a přiuůnčyuy do Chin pouedńowo tajla Můngolije (terozki je to Můngolijo Wewnyntřno a m status prowincyje autůnůmičnyj we Chinach). Pozostauo tajla rozlećoua śe na mjyńše państewka, jeich zjydnočyńp ńy bůuy trwoue. Ńyskoři uostouy federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skiž antymůngolskij polityki Chinůw wybuchnyuo we Můngolije powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Při poparću Rusyje uoguošůno samostanowjyńy Můngolije a utwořůno teokratyčny řůnd pode přiwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinůma, te druge zgodźiuy śe yno na autůnůmijo lo Můngolije. We 191 wojska chińske zajyny Můngolijo a obaliuy Bogda Chana. We 1921 wybucnyuo kolejny powstańy, wspjyrane bez bjouych (antybolšewikůw) s Rusyje. Na chwila přiwrůcono do wuadzy Bogda Chana, nale we lipcu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůua yno garstka), Můngolijo zajyna Rusyjo a ustanowiua sam řůnd kůmůńistyčny. Ńyskoři skolektywizowano bauerstwo a shajcowano klaštory, uoroz s dobrami kultury kere we ńich bůuy. Uostouy śe yno štyry ś ńich. Alfabyt můngolski zastůmpjůno cyrylicům. Aže do 1990 Můngolijo pozostowoua państwym kůmůńistyčnym, ńyskoři pokojowo wkludzono systym dymokratyčny, a we 1992 wyjechou s Můngolije uostatńi ruski wojok.

Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowle a bergmaństwje (wůngel brunatny, mjedź, molibdyn, fosforyty).




#Article 283: Boliwijo (119 words)


Boliwijo, Republika Boliwije (hiszp. Bolivia, República de Bolivia) – państwo we Americe Połedńowyj. Grańica mo ze Brazylijům, Paragwajym, Argyntynům, Czile a Peru. Ńy mo dostympu do morza. Teryn sam uobniżo śe ze zachodu na wschůd. Nojwyższy wjyrch - Sajama, 6520 m n.p.m. Uod uzyskańo ńypodległośći we wyńiku wojyn Boliwijo utraćiła tajla swego dowńijszygo terytorjům: we 1884 dostymp do Uoceanu Spokojnygo na rzecz Czile, we 1903 rygjůn Acre, kery zajyła Brazylijo, a we 1935 Chaco, kery zajůn Paragwaj. Wjynkszość ludnośći to Indjanery ze plemjůn Keczua (33%) a Ajmara (30%), krům ńich Metysy (25%) a bjoli (25%). Důminůje katolicyzm wyznowany bez 92,5% Boliwjanůw. Bez dugi czas podstawům gospodarki bůło wydobyće cyny, a spodek jeij cen wyołoł sam srogi kryzys we gospodarce.




#Article 284: Harry Potter (174 words)


Harry Potter to je mjano seryje kśůnżek kerych autorkům je J. K. Rowling. Sům ůune fest popularne postřůd bajtli a modych, majům tyż czytoczůw postrzůd dorosłych.

Seryjo Harry Potter uopisuje przigody modygo czarodźeja bez sześć lot, bez kere bůł ůun szkolorzym we Szule Magije a Czornokśynstwa we Hogwarće. Autorka pado, co idyja seryje wlozła jeij do gowy kej mjoła rajza cugym.

Pjyrszo kśůnżka, Harry Potter a Filozoficzny Kamjyń, bůła wydano we 1997 roku, nale jeij akcyjo mo plac we roku 1991. Nostympne tajle majům anfang przed anfangym roku we szule a kůńczům śe na anfangu wakcyji letńich. Choć uopisujům roztomajte przigody, ńy sům ůune uodrymbymi cołośćůma, ino tajlůma seryje uo wspůlnyj fabule. Zwjyńczyńy cołkigo cyklu mo być jygo uostatńi, śůdmy tům.

Krům kśůnżek, s kuli Poteromańije a srogigo zainteresowańo fanůw (we 2007 podug stanu na lipjec sprzedano 325 mln. egz. růmanůw uo Potterze), powstoły tyż adaptacyje filmowe, szpile kůmputrowe a inksze. Do terozki sfilmowano pjyńć tajli cyklu, prymjera kinowo szůstyj tajle je planowano na 2009, a śůdmyj we dwůch tajlach na 2010 a 2011.




#Article 285: Gwjozda (123 words)


Gwjozda to je ćouo ńybjeske kere je skupiskym materji třimanyj we kupje bez grawitacyjo, we kerym zachodzům reakcyje syntezy jůndrowyj. Ynergijo kero śe při tymu wyzwalo je ymitowano kej průmjyńowańy, we tym śwjotuo widźalne. Gwjozdy majům kštout podany na kugla a skouodajům śe guůwńy s wodoru a helu. Nojbližšo Źymje gwjozda, krům Klary, to Proxima Centauri uoddalůno uo 4,2 lot śwjetlnych. Mynga gwjozdůw je zwjůnzanych bez grawitacyjo s inkšymi gwjazdůma, a twořům ś ńimi ůkuody podwůjne abo wjelokrotne. Gwjozdy ńy sům rozćepane jednako gynsto po coukim wšechśwjeće, nale istńejům jeich skupiska mjanowane galaktykůma we kerych je uod miljůnůw do setek miljordůw gwjozd. Doobkoua ńykerych gwjozd zwyrtajům śe planyty, inkše uotačajům dyski protoplanetarne. Gwjozdy, kere idźe zobejřeć s Źymje, sům umowńy poukuodane we gwjozdozbjory.




#Article 286: Murmańsk (119 words)


Murmańsk (rus.: Мурманск) – mjasto we Rusyje, hawyna nade Zatokům Kolskům. Ležy ńydaleko uode grańicy s Norwygijům a Finlandyjům. Je stolicům uobwodu murmańskigo. Mjasto zouožůno 4 paźdźernika 1916 kej Růmanow nade Murmamjym. Murmań to je downe ruske mjano na Moře Barentsa. Po 1917 mjano zmjyńůno na Murmańsk. We lotach 1918-1920 mjasto bůuo uopanowane bez alijůntůw zachodńich, kere wspomogouy stůnd Bjouych we walce s bolšewikůma. We 1940 we wyńiku umowy s III Řešům hawyna we Murmańsku stoua śe bazům lo mjymjeckich U-bootůw. Po napaśći III Řešy na SSSR, hawyna we Murmańsku bůua placym kaj kůńčyuy trasa kůnwoje ze zachodńům půmocům lo Armije Čyrwůnyj. We lotach źimnyj wojny bůua sam baza sowjeckich uokryntůw podwodnych. Terozki je sam baza Ruskij Floty Půunocnyj.




#Article 287: Urugwaj (104 words)


Urůgwaj (Uruguay, Wschodńo Republika Urůgwaju – República Oriental del Uruguay) – państwo we Americe Pouedńowyj, nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Brazylijům na půunocy a Argyntynům na wschodźe. Stolicůn Urůgwaju je Montevideo, kere je hawynům u ujśćo La Platy. Pů drugij strůńy tygo ystuarjum ležy Buenos Aires. Dowńij Urůgwaj bůu tajlům Wicekrůlestwa La Platy a mjou mjano Břyg Wschodńi. Kraj je ńiźinny, leko pofalowany, nojwyžše wzńyśeńo majům 300–500 m n.p.m. a ležům při grańicy s Brazylijům. 88,5% ludnośći to potomki ymigrantůw s Hišpańije a Italije. 89,4% mjyško we mjastach, pouowa we aglůmeracyje Montevideo. Postawům gospodarki je sam bauerstwo, užytki rone zajmujům sam 84% placu.




#Article 288: Paragwaj (106 words)


Paragwaj, Republika Paragwaju – państwo we Americe Pouedńowyj, ńy mo ůune dostympu do mořa. Grańica mo s Boliwijům, Brazylijům a Argyntynům. Řyka Paragwaj tajlůje kraj na dwje tajle: wschodńo, wyžynno - Paraguay Oriental, mjanowano Paraneña a zachodńo, růwninno - Paraguay Occidental, mjanowano Chaco. 91% mjyškańcůw je Metysůma, 3% to Indjanery. 96% wyznowo katolicyzm.

Je to mouo rozwińynty kraj uo gospodarce uopartyj na bauerstwje, zaobycz chowańu krowůw, zwjynkšo śe znočyńy uobrobjańo, l. b. baumwole, třćiny cukrowy, soje. Na půunocy uobrobjo śe uostrokřok paragwajski, s kerego idźe zuůnačyć nacyjowy napůj Paragwaju - Yerba Mate. Fest dobře wykořystany je ynergetyčno potynga řykůw a skiž tego Paragwaj je eksporterym štrůmu.




#Article 289: Nowo Zylandyjo (235 words)


Nowo Zylandyjo (ang. New Zealand, maorysko godka Aotearoa – Kraj Dugij Bjouyj Chmury) – państwo wyspjarske na pouedńowo-zachodńim Pacyfiku, kere skuodo śe s dwůch srogich (Wyspa Půunocno a Wyspa Pouedńowo) a raje mjyńšych wyspůw, we tym Wyspy Steward a Wyspy Chatcham. Je to nojdalij na pouedńe wysuńynto tajla Uoceańije. Do Nowyj Zelandyje noležům tyž Wyspy Cooka, Niue, Tokelau, Dependencyjo Rossa, s kerych Wyspy Cooka a Niue majům wuasne samořůndy.

Mimo aže Nowo Zylandyjo formalńy je můnarchijům kůnstytucyjnům, ńy mo ůuna kůnstytucyje we ojropejskim rozumjyńu, yno kupa roztůmajtych a we růžnym čośe uchwolanych aktůw prawnych.

Kraj s anfanga besludny, zaśedlůny bez Maorysůw kole 1000 roku, lo Ojropejčykůw uodryu go we 1642 Abel Tasman. Kolůńizacyjo začua śe we 1769, kej wyspy uodkryto drugi roz, co zrobjyu James Cook. Bůuo při tymu kupa kůnfliktůw mjyndzy Maorysůma a Brytyjčykůma, a dźepjyro Traktat Waitangi šrajbńynty 6 lutygo 1840 přińus na chwila stabilizacyjo. Dokumynt tyn je powažany za anfang Nowyj Zelandyje. Ročńica jygo šrajbńyńćo je sam uobchodzůno kej śwjynto państwowe. We II pouowje XIX wjeku mjouy plac dwje wojny maoryske, kere Maorysy přegrouy. Uod 1907 Nowo Zylandyjo mjoua status důmińjům, a uod 1947 je ńypodleguo.

Gospodarka je fest zrůžńicowano. Tradycyjńy, fest sroge znočyńe mo hodowla uowcůw. We eksporće nojsrogšy udźou mo mjynso a jygo přetwory, a tyž produkty bauerske a leśńictwa. Nale je sam tyž rozwińynto industryjo, we tym zaawansowane technolůgije, jako l. b. elektrůńika.

We Nowyj Zelandyje uobowjůnzuje ruch lewostrůnny.




#Article 290: Erytryja (198 words)


Erytryja (Ertra, Państwo Erytryja - Hagere Ertra) – państwo we wschodńij Africe, nad Mořym Čyrwůnym. Grańica mo s Etjopijům, Džibuti a Sudanym. Do Erytryje noležy ůng. 350 wyspůw na Mořu Čyrwůnym, m. in. archipelag Dahlak. Kraj je potaklowany na tři strefy klimatyčne: pustynno a půupustynno na wschodźe, žyzne wyžyny we tajle cyntralnyj a suche a gorůnce ńiżiny na zachodźe. Rygjůn Denakil, kery ležy tajlowo we depresyje noležy do najgoryntšych uobšarůw na coukij Źymje. Uodrymbność kulturowo uod Etjopije wźyna śe s ajnflusůw arabskich, kere sam zachodźiuy uod středńowječa, a wzmogua je uodrymbność kej kolůńije italskij we lotach 1936-1941. We 1952 Erytryjo přiuůnčůno ku Etjopije kej prowincyjo autůnomično. Jeij autůnůmijo zlikwidowano we 1962 roku. Uod anfanga lot 70. we Erytryje naśilou śe ruch separatystyčny, wspjerany bez kraje arabske. Etjopijo nale uoponowoua militarńy couko Erytryjo, při půmocy SSSR a Kuby. We 1993 odbyu śe sam abštimůng, we kerym wjynkšość mjyškańcůw wybroua samostanowjyńy, a ńyskoři je wkludzůno. We 1998 wybuchuo wojna etjopsko-erytryjska skiž zwady uo grańice, terozki strefa nadgrańično je patrolowano bez wojska pokojowe uONZ.

Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na śwjeće, wjynkšość ludnośći utřymuje śe s bauerstwa na potřeby wuasne. Je sam tyž nojsrogšo korupcyjo a uomano je wolność suowa.




#Article 291: Důmińikana (161 words)


Důmińikana, Republika Důmińikańsko – państwo we Americe Půunocnyj, druge podug powjeřchńe a ličby ludźi na Mořu Karajibskim (po Kubje). Zajmuje ůng. 2/3 placu wyspy Hajiti, kero je podźelůno mjyndzy ńa a państwo Hajiti.

Pjyršymi mjyškańcami byli sam Tainowje. Lo Ojropejčykůw teryny uobecnyj Důmińikany uodkryu Křištof Kolumb we 1492 roku. Ńyskoři kraj přeloz pode wuadza Hišpańije. Stolica Důmińikany, Santo Domingo, zouožůno we 1496 roku je nojstaršym stouym uośedlym zouožůnym bez Ojropejčykůw we uobu Amerikach. Zachodńo tajla wyspy Hajiti bůua pode kontrolům francuskům a we 1804 uoguośiua ńypodleguość kej Hajiti. Bez lata 1821-1843 Důmińkana bůua bez Hajiti uokupowano. Ńypodleguość uoguošůno po wygrańu powstańo, 27 lutygo 1844. Ńyskoři Důmińikana točůua wojna s Hajiti, bůua uokupowano bez Hišpańijo (1861-1865), a zaś bez USA (1916-1924).

Wjynkšość ludnośći je krojcokůma dwu abo wjyncyj ras. S bjouych nojwjyncyj mo hišpańske pochodzyńy. Katolicyzm wyznowo 79% mjyškańcůw. Postřůd čornoskůryj ludnośći idźe trefić tyž ańimistůw a wyznowcůw Voodoo. Gospodarka dowńij bůua uoparto na bauerstwje, terozki krům ńygo sroge znočyńe mo turystyka.




#Article 292: Wszyjskich Śwjyntych (191 words)


Wszyjskich Śwjyntych (łać.: festum omnium sanctorum) to je chřeśćijańsko uročystość uobchodzůno 1 listopada ku čći wšyjstkich znajůmych a ńyznajůmych śwjyntych, kere přebywajům juž we chwole buogosuowjůnych. We tym dńu wspůmino śe ńy yno umartych, kerych Kośćou uznou za śwjyntych, nale wšyjstkich ludźi, kerych žywot bůu prawy a uchodźiu za śwjynty. Je to tyž śwjynto tych, kere důnžům ku śwjyntośći a zbowjyńu.

Uročystość Wšyjstkich Śwjyntych wywodźi śe guůwńy s čći uoddowanyj mynčynńikům, kere ńy bůuy wspůminane we kanůńy Mšy Śwjyntyj. We III wjeku wkludzůno zostoua tradycyjo překludzańo coukich relikwije śwjyntych abo jeich tajli we roztomajte place, kej znok, co śwjynte sům wuasnośćům coukigo Kośćoua. We 610 roku papjyž Bůńifacy IV erbnyu uod cysořa dowńij půgańsko śwjůntyńijo Pantyjůn, kozou zuožyć tam mynga relikwije śwjyntych a pośwjyńćiu ja pod wezwańy Matki Boskij Mynčynńikůw. Uod tygo času wšyjstkim umartym mynčynńikům uoddowano čeść 1 maja. We 731 papjyž Gřygoř III přećepou ta uročystość na 1 listopada, a we 837 Gřygoř IV zažůndźiu, coby tyn dźyń pośwjyncano pamjyńći ńy yno mynčynńikůw, nale wšyjstkich śwjyntych.

Terozki je to na Ślůnsku dźyń wolny uod roboty a mynga ludźi přiuaźi na kirchofy uobstroić grůby, zaśwjyćić zniče a pořykać za umartych.




#Article 293: Zolycki (128 words)


Zolycki – forma rzykańo za umartych, kero polygo na wyčytywańu jejich mjan. Wystympuje ůuna we Kośćele řimskokatolickim. Tradycyjo ta wywodźi śe uod uodčytywańo s dyptykůw mjan žyjůncych biskupůw, darčyńcůw Kośćoua, a tyž umartych śwjyntych, co robjůno podčas liturgije rychtowańo darůw. We zouožyńu mjou to być źymski uodpowjedńik liber vitae - kśyngi žyćo, prowadzůnyj bez Půnbůčka we ńebje. Ńyskoři ńy wymjyńano juž wšyjstkich mjan, yno pora, kere bůuy wskazane uodprowjajůncymu mša, co mjanowano mementa (wspůmńyńo). Terozki uodčytywańy dugich list mjan stosuje śe nale na anfangu mšy, kej intyncyje mšalne, abo při inkšych uobřyndach. We intyncyje umartych, kerych mjana škryflo śe na kartkach zolyckowych, uodprawjano je Mša Śwjynto we Zaduški, abo we koždy pjyršy pyńdźouek mjeśůnca (mša ročno). Podug wjary katolickij, mša we intyncyje umartygo je lo ńygo nojcynńyjšym darym.




#Article 294: Hajiti (141 words)


Hajiti, Republika Hajiti (fr. Haïti, République d'Haïti; hait. Ayiti, Repiblik d Ayiti) – państwo we Americe Půunocnyj, na Mořu Karajibskim. Zajmuje zachodńo tajla wyspy Hajiti. Grańica mo s Důmińikanům. Je to kraj gůřysty, srogo jygo tajla zajmuje puaskowyž, ńiżiny sům ńywjelge a ino na wybřežu. Dowńij ůng. 60% placu zajmowouy sam losy, nale bezma 90% ś nich wyćynto. Skiž tygo postympuje sam jouowjyńy gleby a yrozyjo. Je to nojstaršy ńypodleguy kraj we Americe Střodkowyj. Walki uo samostanowjyńy mjouy sam anfang we 1790 roku, a we 1804 uoguošůno ńypodleguość. Bez lota 1822-1844 Hajiti bůuo potajlowane na tajle lo Negrůw na půunocy a tajla lo Mulatůw na pouedńu. Ńyskoři wzmogouy śe sam ajnflusy USA, aže přišuo do amerikůńskij uokupacyje we lotach 1915-1934. Sytuacyjo polityčno je sam durś ńystabilno.

Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na Źymje, we kerym 80% ludźi žyje we ubůstwje.




#Article 295: Lublin (189 words)


Lublin (pol. Lublin, jid. לובלין, ukr. Люблін, rus. Люблин) – nojsrogše polske mjasto na wschůd uod Wisuy, stolica wojewůdztwa lubelskigo a Lubelščyzny. Je krysym grodzkim a śedźibům wuadz krysu źymskigo. Historyčńy přinoležy do Mouopolski. Ležy nad řykům Bystřycům. Srogi uostřodek akademicki, znůmy m. in. s Katolickigo Ůńiwersytetu Lubelskigo.

Pjyrše wzmjanki we škryflanych zdřůduach sům ze 1198 roku, nale uosadńictwo sam je starše, stouo uosada bůua sam we VI stolećo. Prawa mjejske uod Wuadysuawa Uoketka 15 śyrpńa 1317. We 1569 we Lublińy zašrajbowano akt Uńije Lubelskij a we tym samym roku přijynto houd lynny uod kśyńća Prus. We XVII wjeku mjasto uostouo fest zńiščůne bez najazdy Kozokůw a ypydimjo džumy. We XVI a XVII wjeku uostřodek reformacyje. Po III rozbjoře Polski Lublin znod śe we zaboře austryjockim, ńyskoři we Krůlestwje Polskim. We pouowje XIX wjeku wjyncy kej pouowa mjyškańcůw stanowiuy Žydy. Uod 1918 we II RP. W čos uokupacyje hitlerowskij we Lublińy fungowou lager kůncyntracyjny Majdanek. Po zdobyću mjasta bez Armijo Čyrwůno 22 lipca 1944 Lublin bez 163 dńi bůu tymčasowům stolicům Polski.

Terozki srogi uostřodek industryje a kulturalny. Noležy do Uńije Metropoliji Polskich.

Kluby športowe Motor Lublin a Lublinianka.




#Article 296: Pyńis (179 words)


Pyńis to je narzůnd kopulacyjny uod samcůw cyckoczy a ńykerych inkszych kryngowcůw (majům go tyż ńykere gady a ptoki).

Pyńis (łać. membrum virile) – narzůnd hůmologiczny babskigo klitora. U chopůw bez pyńis przebjygo uostatńi uodćinek układu moczowego. Skłodo śe s dwůch růwnoległych ćoł jamistych a ćała gůmbczastego kere formuje żołůńdź pyńisa a łopuška, a uosłańo tyż cewka moczowo. Pyńis dojzdrzałego a sprownygo seksualńy chopa mo zdolność ku erekcyje, we keryj krew wypołńo ćaua jamiste a skirz tego pyńis rubńe a stowo śe twardy.

Istńije mynga mitůw na tymat wpływu dugośći pyńisa na  seksualno satysfakcyjo uod baby. Seksuologi prawjům, co ńy je to prowda, skirz tego co sztandardowo dugość pyńisa we spoczynku to 6–10 cm, a we zwodźe 11–16 cm, a dugość pochwy to sztandardowo ůng. 10 cm. Podszukowańa, we kerych wyńik podowo sům badany, sům poważane za scygańůne, skirz tego co chopy zawyżajům jejich wyńiki. Badańa robjůne uod naukowcůw dowajům wyńiki půmjyndzy 13 a 14,5 cm. Trefjajům śe atoli uodchylyńa we uobje strůny, uod 7 cm (mikropyńis) do aże 30 cm, nale tako srogość je fest a fest rzodko.




#Article 297: Burůndi (146 words)


Burůndi (rundi Uburundi, franc. Burundi) Republika Burůndi (rundi Republika y’Uburundi, franc. République du Burundi) – państwo we střodkowyj Africe, bes dostympu do mořa. Grańica mo s Rwandům, Tanzańijům a Dymokratyčnům Republikům Kůnga. Ležy nad Jeźorym Tangańika.

We XVI abo XVII wjeku powstouo sam państwo plemjynne Tutsi pode mjanym Urůndi, kere přetrwouo aže do 1896, kej uopanowali je Ńymcy. Uod 1903 do 1916 wlazowouo we skuod Ńymjeckij Afriki Wschodńij, ńyskoři zdobyte bez Belgijo. Po I wojńe śwjatowyj wlazowouo we skuod terytorjům mandatowygo Ligi Nacyj Ruanda-Urůndi pode admińistracyjům Belgije. Po II wojńe śwjatowyj terytorjům powjerńiče UoNZ. Uod 1962 ńypodlegue. We 1992 sroge ńypokoje a rozruchy na tle etńičnym, ůng. 150 tyś umartych a mynga ludźi cituo do sůmśedńich krajůw.

Terozki je to mauo rozwińynty kraj bauerski uo gospodarce s přežytkůma ůstroju rodowygo. 91% ludźi mo robota při bauerstwje, kere dostarčo 41% PKB. Ńywjelge wydobyće zuota, wolframu a inkšych.




#Article 298: Mamberamo (127 words)


Mamberamo to je dugo na 700 km řyka na wyspje Nowo Gwinyja, we indůnezjskij prowincyje Papua. Swůj anfang mo ze skuplowańo řykůw Tariku a Taritatu. Puyńy bez Gůry Van Reesa a mo deltowe ujśće do Uoceanu Spokojnygo. Wele Mamberamo žyjům i terozki ludźe kere ńy zetknyli śe s zachodńům cywilizacyjům, a je sam fest srogo bjoroztůmajtość. We lotach 90. řůnd Indůnezyje planowou zbudować wjelgo hydroelektrowńa ze štučnym zbjorńikym a zaporům, nale skiž kryzysu ykonůmičnygo ńy zrealizowano tych planůw. Druge gůry, bez kere přepuywo Mamberamo - Gůry Foja - zdowajům śe być jydnym s rygjůnůw we kerym je nojwjyncyj na śwjeće ńyznůmych do terozki gatůnkůw roślinůw a zwjyřůnt.

Ujśće Mamberamo lo Ojropejčykůw uodkryu we 1545 Hišpůn Yñigo Ortiz de Retez. Pjyršo wyprawa we gůra řyki bůua we 1883.




#Article 299: Szwanc (141 words)


Šwanc to je kůńcowo tajla ćoua zwjyřůnt, gyneralńy mjanuje śe tak ruchůmo a wyraźńy uoddźelůno ode tůuowja wypustka. Je to kůńcowy uodćinek kryngosuůpa, za gnatym guźičnym a křižym. Po prowdźe, šwanc richtig wystympuje yno u kryngowcůw, nale i u ńykerych beskryngowcůw, jako skorpjůny, wažki a t.p. wystympujům podane na šwanc zakůńčyńo uodwuoka.

Šwance majům roztomajte zastosowańo we śwjeće zwjyřůnt. U rybůw a inkšych kryngowcůw morskich suůžům uůne za napynd. U ptokůw gryfność šwanca mo znočyńe we zolytach. Cyckoče kere žyjům na strůmach, jako l.b. afy, užywajům šwancůw do chytańo śe gauynźůw. U psůw a kotůw šwanc suůžy ku uokazywańu ymocji. Bez byduo a cyckoče roślinožerne je užywany ku uodgańańu uowadůw. Ńykere jaščurki poradzům traćić šwanc coby śe urwać zwjeřyńću kere průbuje je zežryć, a ńyskoři šwanc jeim uodrasto.

U čowjeka šwanc wystympuje yno we wčesnym uokreśe puodowym, a ńyskoři śe traći.




#Article 300: Halloween (204 words)


Halloween abo Hallowe'en to je śwjynto ubchodzůne roz do roku 31 paźdźerńika, nojhuczńij we anglosaskich krejach. Wywodźi śe uůne s celtyckego uobrzůndku Samhain. Tradycyjo ta przekludźili do USA s Irlandyje irlandzke imigranty. We Irlandyje tygo dńa hajcowano fojyry a uodprawjano rzykańa za duszyczki umartych. Dowńij bůł to dźyń, we kerym żygnano lato, witano źima a spůminano umartych. We půgańskich czasach ludźe we Halloween przeblykali śe we kolorowe kostjumy a uodprowadzali duchy poza grańice ludzkich uosad. Mjano Halloween  pochodźi wjerza uod ynglickego All Hallows Eve - wilijo Wszyjstkich Śwjyntych.

Tradycyjo teroźnigo Halloween to uůnaczyńe roztůmajtych wrůżbůw, przeblykańy śe za duchy, wampjyrze a inksze strachy a stowjańe we uokńy wydrůnżůnych korboli s wyćyntymi dźurůma kere robjům ja podano na gowa ze ślypjůma a zymbůma uod jakego ducha; rajn do jej środka dowo śe zapalůno śwjyczka (śwjotło śwjyczki je symbolym barzołowych uogńikůw, kere poważano za duszyczki umartych). Trefjo śe tyż kośćotrupy, śmjertki a inksze. Bajtle poprzeblykane za strachy łażům po chałpach a dostowajům za byzuch bůmbůny.

Helloween je krytykowany uod bezma wszyjstkich religijůw. Krześćijańske kośćůły, judajizm a islam skiż uůnygo půgańskigo pochodzyńo, zaś rodźimowjercy skiż jygo kůmercjalizacyje, a te słowjańske skiż tygo co je to tradycyjo uobco a jeich zdańym powinno śe we krajach słowjańskich uodprowiać Dźady.




#Article 301: Nowo Gwinyjo (237 words)


Nowo Gwinyjo (ang. New Guinea, indůnez. Irian) to je wyspa we zachodńij tajli Uoceanu Spokojnygo, we Mylanezyje, drugo podug placu na Źymje (po Grynlandyje). Zajmuje 786 000 km² placu a půmjyškuje ja ůng. 9 mln. ludźi. Pode wzglyndym polityčnym je roztajlowano mjyndzy Indůnezyjo (zachodńo tajla) a Papua-Nowo Gwinyjo (wschodńo tajla). Uod Australije je uoddźelůno na pouedńu bez Ćyśńina Torresa. Uod zachodu sůmśaduje s Archipelagym Malajskim, uod wschodu - s Archipelagym Bismarcka a Wyspůma Salůmůna.

Na pouedńu wyspy je ńiźina s bažouůma, teryn wznośi śe ku cyntrum wyspy, kaj je pora pasmůw gůrskich, s nojwyžšymi ščytůma wysokimi na 5000 m n.p.m. Guůwne řyki: Fly, Sepik a Mamberamo. Ze surowcůw wystympuje sam ropa naftowo a zuoto. Wjynkšość ludnośći to Papuasy.

Lo Ojropejčykůw wyspa uodkryu Portůgalčyk Jorge de Meneses we 1526 roku. We XIX wjeku wyspa potajlowano mjyndzy Ńiderlandy, Ńymcy a Wjelgo Brytańijo. Uod 1905 tajla brytyjsko přelozua pod admińistarcyjo Australije. Tajla mjymjecko zostoua po I wojńe śwjatowyj překazano Australije kej terytorjům mandatowe, a uod 1945 - terytorjům powjerńiče. We 1949 Australijo skuplowoua oubje tajle we Terytorjum Papui a Nowyj Gwinyje, kere istńouo do 1975 roku, we kerym uoguošůno ńypodleguość Papui-Nowyj Gwinyje. Uo tajla zachodńo wadźiuy śe Ńiderlandy s Indůnezyjům bez lata 1949-1963, na kůńec we 1963 roku přiuůnčůno ja ku Indůnezyje kej Irjan Zachodńi.

Gospodarka je sam uoparto guůwńy na prymitywnym bauerstwje, ńywjelge wydobyće zuota, mjydźi, střybua a inkšych. Wyspa je fest licho surbańizowano a ńywjela je sam drogůw.




#Article 302: Babjo Gůra (150 words)


Babjo Gůra (słow. Babia hora, pol. Babia Góra, Diablak, madź. Babia gura, mjym. Teufelspitze) – nojwjynkszo gůra Żywjeckego Beskidu a słowackigo Uorawskigo Beskidu a tyż cołkich Zachodńich Beskidůw. Je wysoko na 1725 metry. Babjo Gůra je tyż nojwjynkszym wjyrchym uobok Tatrůw.

Geůgraficzńy położůna je na Uorawje, a bez wjyrch przebjygo grańica polsko-słowacko.

Na wjyrch prowadzům polske a słowacke cesty (pjyrsze we 1894). Samo gůra je fest popularno wśrůd turystůw - dowńij kole wjyrchu stoło turystyczne schrůńisko (wybudowane we 1905 bez Beskidenverein), nale dźiśej ńy istńije. Pod gůrom bůło polske schrůnisko na Markowych Szczawinach ze 1906 - dźiśej na jego placu je nowy uobjekt.

Z Babjej Gůry je wjelgo panorama na polske a słowacke Beskidy a Tatry.

Na Babjyj Gůrze sům tyż dwa dynkmale - słowacki (uo papjeżu), a madźarski ze XIX stolećo.

Położono je we polskym Babjůgůrskym Parku Narodowym (Babiogórski Park Narodowy) a słowackym rezerwatym Chránená krajinná oblasť Horná Orava.




#Article 303: Murcki (159 words)


Murcki (mjym. Emanuelssegen) to je dźelńica Katowic rozlygowano we połedńowyj tajli mjasta. Mo 44,8 km² wjyrch a půmjyszkuje sam ůng. 6000 ludźi. Nojstarszo powjarka s terynu kaj terozki sům Murcki je uo placu mjanowanym Śůngarńo. Podug powjarki, we czas kej św. Klymyns, szkolorz Cyryla a Metodygo krystjańizowoł ta źymja, we Śůngarńe cichtowoła na uůnygo żywobyće heksa. Murcki to je jydyn s placůw, kaj nojwcześńij fedrowano wůngel, skirz tygo, co kajńikaj wylazuje uůn aże na zol. S takigo placu, uo mjańy Rudne Kotliska dobywano go we 50. rokach XVII stoleća. Bewajsym na dobywańy sam wůnglo je szrajbowańy we pszczyńskich kśyngach ze 1657 roka. We 1769 uruchomjůno sam pjyrszo gruba pode mjanym Emanuelssegen. Wele ńij zaczła śe rozwijać uosada, zalůnżek uobecnych Murckůw. We 1852 ku grubje doprowadzůno banowo boczńica, a we 1863 - prywatno cesta s Kobjůra do Murckůw bez Tychy. Po absztimůngu prziłůnczůno Murcki ku Polsce we 1921 roku. We rokach 1967-1975 bůło to samodźelne mjasto, ńyskorzi przikuplowane do Katowicůw.




#Article 304: Hu Jia (120 words)


Hu Jia (uproščůne pismo chińske: 胡佳; pinyin: Hú Jiā; rodz. 25 lipca 1973 we Bejdžingu) to je dźouoč spouečny a dysydent s Chińskij Republiki Ludowyj. Dźouo na řeč chińskigo ruchu dymokratyčnygo, chrůńyńo střodowiska a prow uosůb zaražůnych wirusym HIV. Uod 17 lipca 2007 de facto přebywou we herešće důmowym, pilnowany bez uoblyčůnych po cywilnymu agentůw policyje, kere ńy dowali mu wylyźć s mjyškańo a śledźili jygo žůna. We grudńu 2007 zostou areštowany, a we kwjetńu 2008 skazany na 3 lota cuchthauzu skiž podžygańo ku uobalyńu wuadzy państwowyj.

Hu Jia je autorym a uoroz bohatyrym filma Prisoners in Freedom City (Wjynźńowje we Mjeście Wolności), kery dokumyntowou uokres kej přebywou we herešće důmowym. 23 paźdźerńika 2008 Parlamynt Ojropejski uhonorowou go Nadgrodům Sacharowa.




#Article 305: Baluczistůn (114 words)


Beludžystan (ang. Balochistan abo Baluchistan) to je prowincyjo we pouedńowo-wschodńim Pakistańe, keryj uostřodkym admińistracyjnym je Kweta. Zajmuje 347 190 km² placu a pomjyškuje sam 10 247 362 ludźi (šacunek na 2008), we wjynkšości Beludžůw. Dowo to gynstość zaludńyńo 20,64 os./km² Prowincyjo utwořůno 1 lipca 1970 a je uůna potajlowano na 26 dystryktůw. Godki uřyndowe: beludži, paštůńsko, brahui a persko.

Je to kraj we wjynkšyj tajli gůřysty (Gůry Mekran), sům tukej pustyńije a půupustyńije. We dolinach řykůw uokresowych a oazach uprowjo śe pšeńica, ryž, baumwola a palma daktylowo. Hodowla uowcůw, kameli, kozůw a kůńi. Wele wybřežo rybouůstwo. Ze surowcůw naturalnych dobywo śe wůngel kamjynny, śarka, ruda žyloza a chrům, a we rygjůńe Sui goz źymny.




#Article 306: Kamjůnny wůngel (161 words)


Wůngel kamjynny – skoła uosadowo pochodzyńo roślinnygo, kero powstoua we palyjozoliku (a dokładńij we karbůńe) s szczůntkůw roślinnych, kere uwyngliły śe we warunkach bestlynowych. Mo czorno farba a je matowy, zawartość we ńim wůngla je uod 75% do 97%.

Wůngel kamjynny używo śe ajnfachowo kej paliwo. Mo uůn wartość opołowo uod 16,7 do 29,3 MJ/kg (zależńy uod zawartośći zańyczyszczyń a wilguośći). Wartość opołowo czystygo chymiczńy wůngla je ůng. 33,2 MJ/kg.

Nojwjynksze zuoża wůngla kamjynnygo sům we Chinach, USA, Indjach, RPA, Australije a Ukrajińe. Wůngel kamjynny idźe dobywać dwůma knifami: uodkrywkowo abo głymbinowo. Uoba knify majům wady a zalyty - przi dobywańu uodkrywkowym zajmowano a niszczůno je kupa placu, nale je to tańsze skiż tygo co je moue zatrudńyńe a ńy trza używać drogich zabyzpjyczyńůw. Przi kńifje głymbinowym ńy trza srogigo placu, nale za to trza srogigo zatrudńyńo, kosztownych zabezpjeczyń a tajla złoża trza kajńikaj uostawić a jeij ńy dobywać, coby ńy bůło szkodůw bergmańskich we teryńy uo gynstyj abo zabytkowyj zabudowje.




#Article 307: Nirvana (157 words)


Nirvana – amerikańsko skupina muzyčno grajůnco lajyra ze zorty grunge. Zouožyli ja wokalista a gitařysta Kurt Cobain a baśista Krist Novoselic we Aberdeen we stańy Waszyngtůn. Skupina s anfaga fest čynsto zmjyńoua perkuśistůw, na důžyj za šlagcojgym zaśod we ńij dźepjyro Dave Grohl, kery začůn grać we Ńirvańy we 1990. Přeuomym lo grupy bůu singel Smells Like Teen Spirit, kery wydano we 1991. Dou uůn anfang do rozkwitu couyj raje skupin kere grou wywodzůncy śe rocka altenatywnego grunge, jako Soundgarden, Pearl Jam, Alice in Chains a inkšych. Frontman skupiny, Kurt Cobain, uostou mjanowany řečńikym pokolyńo, a samo Nirvana guosym pokolyńo X. Cobain ńy bůu zadowolůny s komercyjnygo sukcesa grupy, bez tůž we 1993 skupina wydoua antykůmercyjno puyta In Utero. Po śmjyrći Cobaina, skupina ješče bez jaki čos wydowoua puyty, nale pjyršy ńypublikowany wčeśńij utwůr, You Know You're Right ukozou śe dźepjyro we 1994 roku. Uod čosu debjutu, spředano wjyncyj kej 50 mln roztůmajtych nośńikůw s lajyrům Ńirvany.




#Article 308: Muzyka (382 words)


Muzyka – kōnszt ôrganizacyje struktur klangowych w czasie. Jedna z dōmyn kōnsztōw piyknych, kerŏ wpływŏ na psychikã czowieka bez klangi.

Struktury klangowe skłŏdajōm sie z zestŏwōw welōw akustycznych ô naschwŏl ôbranych frekwyncyjach i amplitudach jak tyż ciszyny pōmiyndzy niymi. Jednym z cwekōw muzyki je samoekspresja jak tyż przekŏz subiektywnych ôdczuć kōmpozytora abo sprŏwiŏrza, kery mŏ wpływ na ôdczuciu, ryakcyje i świadōmość suchŏcza przetwŏrzajōncego te doznaniŏ w knif doimyntnie indywidualny. Ôd mŏwy ludzkij roztōmajci sie znacznie srogszym rozdziałym przekazowanych treści jak tyż spotrzebowaniym, ôkrōm głosu ludzkigo, insztrumyntōw muzycznych jak tyż wszelich klangōw elektrōnicznych, naturalnych i nieartykułowalnych.

Muzyka je jednym z przejŏwōw ludzkij kultury. Idzie przijmnōńć, iże muzyka ôd dycki tŏwarziszyła czowiekowi w robocie, graczce, raście jak tyż w ôbrzyndach, pewnie tyż ôd zaczōntku łōnczona była z tańcym i słowym. Z zaczōntku muzyka sużyła cylōm praktycznym – pōmŏgała w robocie zespołowyj, była formōm kōmunikacyje, niyskorzij stała sie tyż elymyntym tożsamości zbiorowyj. Z czasym wykształciyła sie za jedna z asty kōnsztu.

W czasach prehistorycznych grano było na muszlach i piskołkach wykōnanych z kostyry. Muzyka tŏwarziszyła tańcōm i cerymōnijōm religijnym. A w antycznych państwach: Mezopotamije, Egipcie, Indyji, Chinie i Grecyje suchano było muzyki tyż dlŏ uciechy. Muzykã zaczynto było zapisować w antycznyj: Mezopotamije, Egipcie i Grecyje, a szpecyjalisty uwŏżajōm nawet, iże znŏdli zapisany fragmynt muzyczny hymn, bydōncy z Sumeru z ôkresu 5000-3000 lŏt p.n.e.

Snŏdź za nojstarszy wiernie ôdtworzōny terŏźnie wytwōr muzyczny uwŏżany je Hymn do Nikkal, kerego szkryft datowany je na 1400 rok p.n.e. Szkryft je z państwa Hurytōw; ôdnŏdniynto było go w chycie XX stoleciŏ w Ugarit na wybrzyżu Morza Śrōdziemnego, za to muzykã ôdtworzōno było po piytnŏstu latach robot na Uniwerzytecie Kalifornijskim (Berkeley). Piyrszy kōmpletny wytwōr muzyczny, kery zachowoł sie do naszych czasōw, datowany je na IX stolecie.

Podle mitologije rzimskij wynojdywŏczym muzyki bōł Merkury, kery ze szupy żōłwia zrobiōł lirã.

Podle przekazōw biblijnych wynojdywŏczym muzyki bōł Jubal, bo w Ksiyndze Zorty 4, 21 ôkryślōny ôstoł za fater wszyjskich tych, kerzi grajōm na „cytrach i ôrganach”.

W tradycyjnym i nojbarzij rozpowszechnionym ujyńciu, struktury muzyczne skłŏdajōm sie z taktu, melodyje jak tyż harmōnije. Przi rozwŏżaniu ta niyprzileżytość barzij szczegōłowo, straciōł tyn idzie przedstawić dalij pokŏzano (sōm to tm. elymynta dzieła muzycznego):

W muzyce terŏźnyj tyż akustyka.

Muzykã euroatlantyckiego kryngu kulturowego idzie klasyfikować na mocka knifōw, bp.:

Forma przekazu:

Wielość sprŏwiŏrzy:

Znaku formalne i gynetyczne:




#Article 309: Arnold Schwarzenegger (205 words)


Arnold Alois Schwarzenegger (rodz. 30 lipca 1947 we Thal) – austryjocko-amerikański kulturysta, aktor a polityk, gubernator stanu Kaliforńijo. Rodzůny we wśi Thal kole Grazu we Austryje. We 1968 wyjechou do USA a we 1983 erbnyu amerikůńske uobywatelstwo. We 1986 hajtnyu śe s Maryjkům Shriver, prezynterkům TV a kuzynkům prezydynta J.F. Kennedy'ego. Mo ś ńům dwůch synkůw a cera.

Karjera začynou kej kulturysta a zebrou mynga nadgrodůw we kůnkůrsach Mr. World, Mr. Universe, Mr. International, Mr. Europe, a tři razy Mr. Olympia. Jygo muskle a sylwetka (wzrost 1,88 m, woga 115 kg, uobwůd klotki pjyrśowyj 155 cm, uobwůd we paśe 86 cm) sprowiuy, co lo ńykerych stou śe kulturystům wšech čosůw (Mr. Everything).

Kej aktor, debjut mjou we filmje Hercules in New York. Inkše filmy we kerych grou to m. in. Conan the Barbarian, The Terminator, Predator, Kindergarten Cop, Batman and Robin a inkše.

Kej polityk, noležy do Partyje Republikańskij, a s jei ramjyńo kandydowou na gubernatora stanu Kaliforńija we 2003 roku. Wygrou te wybory, a tyž i nastympne we listopadźe 2006 i do terozki je gubernatorym. Spekulowano uo jygo kandydatuře na prezydynta USA, nale při uobecnyj konstytucyje ńy je to možliwe, skiž tygo co bjerne prawo wyborče we wyborach prezydynckich majům ino rodzyńi we USA.




#Article 310: Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich (112 words)


Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej we Piekarach Śląskich (śl.:Sanktuaryjům Matki Sprowjedliwośći a Přojańo Spouyčnygo we Pjekorach Ślůnskich) – sanktuaryjům maryjne we Pjekorach Ślůnskich na Ślůnsku. Je mjanowane Duchowům Stolicom Ślůnska. We Bazylice Pjekorskij je Uobroz Matki Boskij Pjekorskij, kery je uznany za cudownyDo Sanktuarjům we Pjekorach co roku přibywo mynga pjelgřimůw a půntnikůw, ftořy přiuažům řykać před cudowny uobraz. We maju uodbywo śe pjelgřimka chopůw a karlusůw do Matki Boskij Pjekorskij, a we śyrpńu uodbywo śe tref babůw a frelek. Je to na Kalwaryji Pjekorskij, kero tyž wlazuje we skuod Sanktuarjům. Wuůnčas do Pjekor zježdžo fest dužo (uod 70 do 100 tyś.) pielgřimůw.Coročńy zježdžo śe sam kupa biskupůw, arcybiskupůw a kardynouůw.




#Article 311: Grziby (239 words)


Grziby (uać.: Mycota, Mycetes, Fungi (we l. poj. Fungus) – krůlestwo abo podkrůlestwo (zależńy uod przijyntyj systymatyki) przinależne ku uorgańizmům eukarjotycznym. Sům uůne uobecne we wszyjstkich klimatycznych sztrefach, nojczyńśćij na lůndźe, s rzodka i we wodźe. Uopisanych je ůng. 120 tyś gatůnkůw grzibůw, a szacuje śe, co je ich cuzamyn ůng. 1,5 miljůna.

We tradycyjnych systymatykach (Arystotelesa, Linné'a) grziby zaliczano do źelinůw, do ńyuwzglyndńanyj we tajlůngach kere momy terozki grůmady plechowcůw. We potocznyj śwjadomośći je tak i terozki, mimo, aże we nowych tajlůngach grziby sům jednům ze 6 lińji rozwojowych jůndrowcůw, a wlazujům we skłod supergrupy Opisthokonta - tyj samyj co i zwjyrzynta. Majům uůne ńykere cechy wspůlne ze zwjyrzyntůma, jako uobecność chityny a glikogynu, u ńykerych grzibůw tyż wići. ino grupa lyngńowcůw, u kerych sům pewne cechy spůlne s źelinůma, zaliczůno je do supergrupy Chromalveolata, we keryj sům tyż rośliny.

Grziby to we zasadźe wjylokůmůrkowe abo kůmůrczaki bydůnce uorgańizmůma cudzożywnymi, ńyzdolne do aktywnygo ruchu, uo śćanach kůmůrkowych zbudowanych ze chityny. Nale trefjajům śe wyjůntki ńy pasujůnce do tyj defińicyje, l.b. śluzowce kere poradzům śe same poruszać.

Podug sposobu uodżywjańo, grziby idźe potajlować na saprofity, pasożyty a symbjůnty.

Popularńy, godajůnc grzib mo śe na myśli hutowy grzib, uůne zaś sům tajlowane na jadalne, ńyjadalne a trujůnce. Nale ńy je to we żodnym raźe tajlůng naukowy abo systymatyczny.

Grziby kej jedyne uorgańizmy żywe poradzům rozkłodać lignina, bez cůż połńům ważno rola we ekosystymje kej reducynty - uostatńe uogńiwo pokarmowyj kety.




#Article 312: Azerbejdżůn (117 words)


Azerbejdżůn, Republika Azerbejdżanu – państwo we Azyji nad Kaspijskim Morzym. Grańica mo ze Rusyjům, Gruzyjům, Armyńijům, Iranym a Turcyjům.

Jigo pjyrszymi mjyszkańcůma bůły Kaukaske Albańczyki, ńyskorzi pojawjali śe sam Persy, Rzimjany, Uormjany, Araby, Turki, Mongoły a Rusy. Przodkůma uobecnych Azerůw bůły Seludżycke Turki. We uokreśe moj 1918 - kwjećyń 1920 formalńy ńypodległy, ńyskorzi we skłodźe SSSR aże do 1991. Uod uogłoszyńo ńypodległośći durch wadźi śe ze Armyńijům uo Gůrski Karabach.

Azery to 78% populacyje kraju, s myńjszośći nojwjyncy je Ruskůw. Podug wyznańo důminuje szyjicki islam.

We gospodarce sroge znoczyńy mo wydobyćy naftowyj ropy, dobywo śe tyż mjydź a kamjynno sůl. Do tygo dochodźi bauerstwo. Nojsrogszy uostrzodek industryje a kultury, nauki a t.p. to stolica kraju - Baku.




#Article 313: Kaliforńijo (149 words)


Kaliforńijo (angelsko godka: California) to je stůn na pouedńowym zachodźe USA, nad Uoceanym Spokojnym. Je to nojludńyjšy a nojbogatšy stan we USA, a třeći podug zajmowanyj powjyřchńe. Grańica mo na půunocy ze stanym Oregon, na wschodźe ze stanůma Newada a Arizůna, a na pouedńu ze Meksykym, ze stanym Baja California. Na teryńe stanu ležům ůuožůne pouedńikowo pasma gůrske, jygo pouedńowo-wschodńo tajla to pustynne wyžyny a kotliny. Je sam tyž nojńižšy we coukich Stanach Zjydnočůnych punkt: Dolina Śmjerći, do 86 m p.p.m.

S anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw, bez Ojropejčykůw uodkryto we 1542 roku (Juan Rodrigueza Cabrillo). We 1769 powstaje pjyršo misyjo (San Diego). We 1841 mo anfang uosadńictwo amerikańske. We 1846 Kaliforńijo uoguošo ńypodleguość kej Republika Kaliforńije. We 1848 překozano USA bez Meksyk.

Industryjo zaawansowanych technolůgji (m. in. Dolina Křymowo), we tym i kosmičnych, wydobyće ropy naftowyj, uostřodek produkcyji filmůw (Hollywood). Rozwińynte sadowńictwo a coroz wjynkše znočyńe turystyki.

Nojsrogsze mjasta:




#Article 314: Wisła (mjasto) (107 words)


Wisła (polsko godka: Wisła) to je mjasto we ślůnskim wojewůdztwje, we ćeszyńskim kryśe, na połedńe uod Ustrůńo a zachůd uod Szczyrku. Leży we Ślůnskim Beskidże wele grańicy s Czeskům Republikům. Znůmo je kej uostrzodek alowańo, turystyki a szportůw źimowych. Na teryńe mjasta zaczyno swůj bjyg rzyka Wisła. Nojwyższe wjyrchy we grańicach mjasta to Barańo Gůra (1120 m n.p.m.) a Wjelgi Stożek (979 m n.p.m.). We dowńijszym tajlůngu admińistracyjnym Wisła noleżoła do bjelskigo wojewůdztwa.

Wisła je jydnym s nojsrogszych uostrzodkůw luterańizma na Ślůnsku a jedynym mjastym, we kerym luterany sům we wjynkszośći.

S Wisły pochodzům m.in. skoczek narćarski Adam Małysz, tryner skokůw Apoloniusz Tajner a pisorz Jerzy Pilch.




#Article 315: Saturn (103 words)


Saturn to je šůsto podug uodlyguośći uod suůńca planeta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo, drugo podug masy a wjelgośći po Jowišu, a uo nojmńyjšyj gynstośći s planet coukigo Ůkuodu Suonečnygo. Saturn znůmy je uod Starožytnośći. Charakterystyčnům jygo cechům sům ringi kere skuodajům śe guůwńy s lodu a trocha ze skou. Terozki znůmy 60 kśynžycůw Saturna (3 ńypotwjyrdzůne). Mjano planety je uod řimskiego boga Saturna. Saturn je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma. We coukim Ukuodźe Suonečnym ino Saturn mo gynstość mjyńšům uod wody. Wynośi uůna středńo 0,69 g/cm³. Ino jůndro je gynstše.




#Article 316: Papua-Nowo Gwinyjo (199 words)


Papua-Nowo Gwinyjo (Papua New Guinea, Ńyzoležne Państwo Papui-Nowyj Gwinyje – Independent State of Papua New Guinea) – państwo we Uoceańije, we Melanezyje, ležy uůne we wjynkšyj tajli na wyspje Nowo Gwinyjo (w jei wschodńij tajli) a krům tygo na ůng. 2800 mjyńšych wyspůw. Grańica lůndowo mo yno s Indunezyjům, bez mořa sůmśaduje tyž s Australijům a Wyspůma Salůmůna. Doobkoua Papui-Nowyj Gwinyje sům wody Uoceanu Spokojnygo, Mořa Nowogwinyjskigo a Mořa Koralowygo.

Je to kraj we wjynkšyj tajli gůřysty, nojwyžšy wjyrch mo 4509 m n.p.m. Lične wulkůny. Kraj je nawjedzany bez třyńśyńo źymje a ńykej tsunami. Klimat sam je růwńikowy, gorki a wilguy. Bogaty nec řykůw a gynste losy.

Kraj zaśedlůny uod 60 tyś lot, bez Ojropejčykůw uodkryto we XVI wjeku, nale aže po XIX wjek kraj bůu bezma coukim ńyzbodany. Mjano Nowo Gwinyjo nadali krajowi žygloře s Hišpańije, skiž tygo, co tubylcy zdowali im śe podane na mjyškańcůw Gwinyje we Africe. Dziśejšo Papua-Nowo Gwinyjo powstoua bez skuplowańy dwůch terytorjůw downych kolůńji (mjymjeckij a brytyjskij), kere uobje dostouy śe pod admińistracyjo Australije, a uod 1975 uostou ńypodleguym państwym. We 1988 roku wyspa Bougainville průbowoua secesyje, we wolkach poginyuo přez 20 tyś. ludźi. Wyspa pozostoua we skuodźe Papui-Nowyj Gwinyje, nale dostoua autonůmijo.




#Article 317: Libijo (119 words)


Libijo (ليبيا, Libija), uoficyjolńy do 2011: Wjelgo Arabsko Libijsko Dżamahirijja Ludowo-Socyjalistyczno (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى, Al-Jamāhīriyyah al-`Arabiyyah al-Lībiyyah aš-Šabiyyah al-Ištirākiyyah al-`Udhmā) – państwo we půłnocnyj Africe, nad Strzůdźymnym Morzym (Zatoka Wjelgo Syrta). Grańica mo s Egiptym, Sudanym, Czadym, Ńigrym, Algeryjům a Tůnezyjům. Důminuje sam sunnicki islam, kery wyznowo 97% mjyszkańcůw. Przez 90% kraju zajmujům pustyńije (Sahara, Pustyńijo Libijsko) a půłpusyńije, na kerych idźe trefić uoazy. Ńy ma sam stołych rzykůw.

Libijo do 2011 bůła dżamahirijjům, co uoznaczało republika socyjalistyczno, we keryj po prowdźe wuadza mjoł Muammar al-Kadafi.

Gospodarka je uoparto na wydobyću ropy naftowyj, kero dostarczo ůng. 80% dochodu narodowygo. Je sam tyż indystryjo petrochymiczno a hutńictwo, nale kraj bezma cołko żywnośćmuśi skiż braku własnygo bauerstwa importować.




#Article 318: Tadżykistůn (147 words)


Tadžykistan, Republika Tadžykistanu – państwo we střodkowyj Azyje, grańica mo s Ůzbekistanym, Kirgistanym, Chinůma a Afgańistanym. Stolicům kraju je Dušanbe. Je to kraj bes dostympu do mořa, bezma couko jygo powjeřchńa zajmujům gůry, pouowa kraju ležy wyžyj kej 3000 m n.p.m. Nojwjynkše pasma gůrske sam to Autaj a Pamir. Nojwyžšy je Wjyrch Ismaila Samańijego, wysoki na 7495 m n.p.m. Yno we půunocnyj tajli kraju je nižyj puožůno, urodzajno Kotlina Fergańsko. Klimat sam je kůntynyntalny a skrajńy suchy.

Problymym kraju je kůmůńikacyjo, skiž fest ćynžkich warůnkůw naturalnych nec drogowy je fest suabo rozwińynty, a s ńykerych wyžyj pouožůnych drogůw idźe kořystać yno bez lato. Srogi je sam potyncjou we hydroynergetyce, terozki wykořistywany yno we ůng. 5%. Ńywjelge wydobyće surowcůw: zuota, ůrůnu, boksytůw, industryja wuůkeńńičo a spožywčo. Bez Tadžykistan prowadzům cesty přemytu narkotykůw.

Ludność sam to we wjynkšośći Tadžyki (79,9%) a Ůzbeki (15,3%); 85% wyznowo islam sunńicki, 54% šyicki.




#Article 319: Sierra Leone (135 words)


Sierra Leone, Republika Sierra Leone – państwo we zachodńij Africe, nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Gwinyjům a Liberyjům. Mjano kraju je nadane bez portůgalskich uodkrywcůw s 1462 a uoznačo Gůry Lwje. Bez tři stoleća bůu to teryn kaj chytano ńywolńikůw a kwituo piractwo, aže we 1787 Brytyjske Towařistwo Antyńywolńiče wykupiuo teryny přibřežne a zouožyou dźiśejšo stolica - Freetown. We 1808 Sierra Leone uostouo kolůńijům brytyjskům. Uod 1961 ńypodlygue.

Wybřeže je sam we wjynkšyj tajle bažouowate a rosnům na ńym mangrowce. Pzostauo tajla zajmuje puaskowyž pokryty lasůma, nojwyžšy wjyrch Bintumani mjanowany tyž Loma Mansa mo 1948 m n.p.m. Gynsty nec řykůw, klimat růwńikowy, fest wilguy i ze srogimi uopadůma (3400 mm bez rok).

Gospodarka zaležno bezma coukowiće uod wydobyćo djamyntůw. 2/3 ludźi utřimuje śe s prymitywnygo bauerstwa a rybouůwstwa. 68% mjyškańcůw žyje půńižyj grańicy ůbůstwa.




#Article 320: Trickster (107 words)


Trickster to je religjoznawstwje archetyp boga-špasowńika a figlořa, ńykej je to půubůg abo i śmjertelnik. Bez analůgijo bywo co mjanuje śe tak tyž postaće literacke.

Trickster je uod tygo coby uomać ustalůne regle a dbać uo to, coby cykl twořyńo a ńiščyńo durś śe powtořou. Cygańi, habi, uošydzo, nale ńy je postaćům moralńy zuom, yno ńykej pozytywnům a ńyřodko ambiwalyntnům.

We ńykerych mitůlogijach to, co śwjat matyrjalny ńy je doskonouy je tumačůne tym, co trickster stwořyu śwjat wbrew wole abo ńyzgodńe s poleceńami guůwygo bůstwa, abo jakimś knifym sprowiu, co dźeuo stwořyńo ńy je doskonoue.

Tricksterůma sům lo bajšpila:

We ludowym chřeśćijaństwje rola trickstera pouńům ludowe djobuy.




#Article 321: August Schneider (110 words)


August Schneider (rodz. 20 paźdźerńika 1851 we Lubińe, um. 25 čyrwca 1929 we Dreźńe) bůu adwokatym a notarjušym we Myslowicach, a ńyskoři burmistřym Katowic uod 04 śyrpńa 1890 do 31 grudńa 1902. Na tyn uokres připado fest intensywny rozwůj mjasta. Zasuůgi Schneidera uččůno nadańym jygo mjana jednyj s guůwnych ulic mjasta - August-Schneider-Straße (terozki ul. Mickiewicza).

August Schneider bůu uhonororowany m. in orderůma Roten Adlerordens IV klasy  a tyž uod  24 grudńa 1902 s pruskim Kronenordens III klasy, je hůnorowym uobywatelem mjasta Katowicy.

u.a. Zeitschrift zur Pflege der Kenntnis und Vertretung der Interessen Oberschlesiens, 1. Jahrgang, Heft 1, Kwjećyń 1902, Herausgeger Dr. phil. Zivier, Verlag von Gebrüder Böhm, Kattowitz O.S.




#Article 322: Richard Holtze (253 words)


Richard Holtze (rodz. 9 lutygo 1824 we Beuku, um. 27 styčńa 1891 we Katowicach) – dochtůr medycyny, poseu do Reichstagu, wspůuzouožyćel mjasta Katowice, pjyrwšy a dugoletni přewodńičůncy Rady Mjejskij Katowic.

Uod 1855 r. zaśadou we Zgrůmadzyńu Gminnym we kerym podyjmowou mynga inicjotyw lo rozwoju Katowic, co mjou ajnflus na nadańy 11 wřeśńa 1865 r. krůlewskim edyktym prow mjejskich Katowicom. Pjyrše wybory mjejskie uodboy śe 3 marca a 4 kwjetńa 1866 r. S 342 kandydatůw wybrano pjyršych 18 předstawićelůw. Předstawićele ći pode přewodńictwym přewodńičůncygo kůmiteta wyborčygo dra Richarda Holtze wybrali 14 moja 1866 pjyršy magistrat Katowic. Pjyršym burmistřym mjasta Katowice uostou Louis Diebel ze Krapkowic, zastympcům burmistřa Rossei a tyž 4 stouych radnych mjejskich (we 1875 r. podńeśůno jeich ličba do 6). Richard Holtze uostou přewodńičůncym Rady Mjejskij.

We 1869 r. bůu wspůuzouožyćelym ložy wolnomularskij (Loge zum Licht im Osten zu Kattowitz) a uostou jeij pjyršym kerowńikym. We 1873 uostou wybrany čuůnkym prezydjům Rady Krysu Katowickigo, we 1877 r. posuym Sejmu Prowincyji Ślůnskij a krům tygo kej čuůnek Partyje Nacyjowo-Liberalnyj posuym do Sejmu Pruskigo. Wšyjske te funkcyje pouńiu do śmjyrći 27 styčńa  1891 r. Uostou pochowany na starym kirchofje ywangelickim – terozki ul. Damrota. S inspiracyje wuadzůw kůmůńistyčnych zbeščeščůno tyn kirchof, a we późńyjšych rokach teryn přeznačůno pod budowa Bibljoteki Ślůnskij.

We 25. ročnica doktoratu uotřymou uod spouečyństwa mjasta wysoko nadgroda, kero přeznačůu couko na budowa basynu při Uaźne Mjejskij. Na jeij budynku znajduje śe dziśej, uodsuońynto we 2005 r. tablica pamjůntkowo a popjerśe dra Richarda Holtze we uznańu jygo zasuůg lo rozwoju mjasta.




#Article 323: Hůngkůng (214 words)


Hůngkůng (uoficj. Špecyjolny Rygjůn Admińistracyjny Hůngkůng; ang. Hong Kong, Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China, chiń. 香港, kantońsko godka jyutping: hoeng1 gong2, standardowo godka mandaryńsko pinyin: Xiānggǎng) – špecyjolny rygjůn admińistracyjny Chińskij Republiki Ludowyj, kery ležy nad Mořym Pouedńowochińskim, we wschodńij tajli kraju. Uobejmujy Půuwysep Kowloon a 234 wyspy. Nojwyžšy ščyt, Tai Mo Shan, je na 958 m n.p.m. wysoki.

We wyńiku pjyršyj wojny uopjůmowyj Hůngkůng přeloz spod wuadańo Chin pod wuadza Wjelgij Brytańije we 1848 roku. Ńyskoři přiuůnčůno ku ńymu tyž Nowe Terytoria, kere Chiny douy we dźyržawa Wjelgij Brytańije we 1898 roku na 99 lot. Bez XX wjek Hůngkůng fest a fest śe rozwinuy a pouńiu rola půmostu mjyndzy kůmůńistyčnymi Chinůma a śwjotym Zachodu.

We 1984 roku ugodano śe co do warůnkůw, na kerych Hůngkůng wrůći pode wuadza Chin we 1997 roku, kej mińy ukres dźeržawy. Chiny zobowjůnzouy śe pozostawić Hůngkůngowi aůtonůmijo we bezma wšyjstkich sprawach krům polityki zagrańičnyj a wojska. 1 lipca 1997 Armijo ChRL zajyna Hůngkůng.

Hůngkůng je jednym s śwjotowych cyntrůw biznesowo-handlowych a śedźibům myngi bankůw, firm a ourgańizacyji mjyndzynacyjowych. Klučowo rola we kůntaktach handlowych ze śwjotym mo Rada Rozwoju Hůngkůngu (Hong Kong Trade Development Council, 香港貿易發展局). Hůngkůng mo tyž srogo a wysoko rozwińynto industryja. Je tyž wynzuym morskim - je sam 9 hawyn.




#Article 324: Teksas (221 words)


Teksas (ang.: Texas) (hišp.: Tejas) – stůn we pouedńowyj tajli USA, nad Zatokům Meksykańskům. Grańica mo uod wschodu s Luizjanům a Arkansas, uod půunocy s Uoklahůmům a uod zachodu s Nowym Meksykym. Je we wjynkšyj tajli wyžynny (Wjelge Růwńiny), na pouedńowym zachodźe mo trocha wjyrchůw a na pouedńowym wchodźe Niźina Zatokowo. Nojsrogše mjasta: Houston, Dallas, San Antonio, Austin a El Paso.

We 1519 Alonso Alvarez de Pineda uoguośiu zajyńce Teksasu bez Szpańijo. Jak Meksyk we 1821 uzyskou ńypodlyguość, Teksas s anfanga wlazowou we jygo skuod. Bez lota 20. XIX wjeku uośedlili śe sam Amerikůny, guůwn Negry s poedńowych stanůw, kaj bůuo ńywolńictwo. Řůnd Meksyku dou wuůnčas autůnůmijo lo Taksasu. We 1829 řůnd Meksyku zakozou ńywolńictwa a tyž dolšyj imigracyje s USA, bez cůž jygo stosůnki s Teksasym śe fest pogoršyuy. 1 marca 1836 uoguošůno pwstańy Republiki Teksasu, na co Meksyk zareagowou interwencyjům armije, keryj kulminacyjům bůua bitwa pode Alamo. We 1836 po pokanańu armije meksykańskij Teksas uostowo republikům. Gowům państwa uostowo Sam Houston a kraj lygalizuje ńywolńictwo. We 1845 John Tyler, prezydynt Teksasu, podpisou rezolucyjo uo aneksyje Teksasu bez USA. 29 grudńa 1845 Teksas uostou přijynty do Ůńije kej 28. stan. We 1861 Teksas wystůmpiu s Ůńije a přistou do Kůnfederacyje. Bůu tymu přećiwny Sam Houston, nale ńy skiž tygo co bůu zwolyńńikym Ůńije abo wrogym ńywolńictwa, nale chćou přiwrůcyńo ńypodleguośći.




#Article 325: Kafyj (127 words)


Kafyj to je napitek, kery je robjůny ze shajcůnych a mlůnych abo poddanych instantyzacyji źorkůw kawowca. Podowo śe go nojczyńśći na gorko. Napitek pochodźi ze Etjopije, we Ojropje je używany uode XVI stolećo. Je to jedno zy nojwywołańszych używkůw a zdrzůdło kofejiny. We śwjeće bez rok je wyrobjane 6,7 miljůna tůnůw kafyju. Nojwjynkszymi jeji producyntůma sům Brazylijo, Wjetnam, Indůnezyjo a Kolůmbijo. We handlu idźe trefić 3 zorty: bůnkafyj, mlůny a rozpuszczalny (lijofilizowany). Bezkofejinowy kafyj spůrńy ze jeji mjanym tyż mo kofejina, ino we uobńiżůnym werće. Krům kofejiny, kafyj mo tyż we śa przećiwutlyńocze. Piće kafyju poprowjo kůncyntracyjo, polepszo trowjyńy, filowo dźwigo inteligencyjo (IQ), a dotlyńo uorgańizmus. Ze drugi sztreki, uprzikrzo usypjańy, dźwigo tyntńiczy druk krwje, źdźebko uobńiżo plymność (u uobuch gyszlechtůw) a moge zwjynkszyć możebność porodzyńo potratka.




#Article 326: Feliks Steuer (170 words)


dr. Feliks Steuer (rodz. 1889 we Sulkowje wele Baworowa, um. 1950 we Katowicach) – dyrechtůr Państwowyj Gimnazyje Klasycznyj (przed 1925) a Mjejskij Gimnazyje Matymatyczno-Przirodńiczyj (1925–1939 a 1945–1948) we Katowicach.

Krům roboty jako pedagog, Steuer zajmowoł śe podszukowańym gwarůw ze becyrku, we kerym mjyszkoł a ze kerygo pochodźůł. Jego tworzyńy powstało we sulkowskim djalekće. Swoje dźeła zapisowoł włosnům uortografijům, kero śe porůżńała uode alfabetu polskigo m.in. mańyrům zapisowańo spůłgłosek mjynkich a uobecnośćům charakterystycznyj buchsztaby ů. ślůnski alfabet Feliksa Steuera we źdźebko zmodyfikowanyj wersyji je dziśo alfabetym průmowanym m.in. uod towarzistwa Pro Loquela Silesiana jako uoficjalny szrajbůnek lo skodyfikowanyj ślůnskij rzecze.

We roku 1935 we durku pojawjůły śe jego dwa dźeła, wydane pode przemjankym F.Res – Ostatńi gwojźdźaurz (Uostatńi gwoźdźorz) a tyż Z naszej źymjy ślůnskej (Z naszyj źymje ślůnskij).
Pjyrsze je rozpůminańym jego fatra, druge atoli to grůmada gydichtůw kere sům mjyndzy inkszymi uo przirodowych zjawiskach.

Feliks Steuer umrzůł we roku 1950 we Katowicach, gynau tak kej sobje zachćoł uostoł pogrzybany na kyrchofje we Baworowje, tuż za kapliczkům uod św. Zefyla.




#Article 327: Radźůnkůw (136 words)


Radźůnkůw (pol.: Radzionków, mjym.: Radzionkau) – mjasto we pouedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, we kryśe tarnogůrskim. We popředńim tajlůngu admińistracyjnym noležouo do wojewůdztwa katowickigo a bez lata 1975-1998 bůuo dźelńicům Bytůńa. Nojstarše wzmjanki uo Radźůnkowie sům we šrajbowanych zdřuduach s XIV wjeku (1326-1357). Kole 1430 roku Radźůnkůw bůu shajcowany a uograbjůny bez Husytůw. Zaś zniščůne podčos wojny třidźestoletńij. Uod XIX wjeku rozwůj bergmaństwa, s anfanga galmanu, potym wůngla; a tyž hutńictwa (huta cynku Łazarz). Po abštimůngu Radźůnkůw wlazowou we skuod Autůnůmičnygo Wojewůdztwa Ślůnskigo, we čaśe II wojny śwjatowyj wuůnčůny do III Řešy. Uod 1945 we Polsce, zmušůno do wyjazdu do Ńymjec ludźi kerych wuadza kůmůńistyčno uznoua za Ńymcůw, mynga mjyjscowych chopůw wywjyźůno do přimusowyj roboty na grubach Donbasu. Uod 1951 Radźonkůw mjou prawa mjejske. Znůmy je klub športowy Ruch Radzionków, kery dowńij wystympowou we polskij ekstraklaśe.




#Article 328: Robert Mitwerandu (111 words)


Robert Mitwerandu (rodz. 27 lutego 1970 we Chorzowje, um. 7 moja 2000 we Katowicach) – fusbalszpiler, pjyrszy we historyji czornoskůry, kery groł we polskij ekstraklaśe a reprezentacyji Polski (jůńorskij).

Uůnego fater pochodźůł ze Zimbabwe, matka bůła Polkům. Robert Mitwerandu groł we polskij lidze lo katowickij GeKSy, lo keryj 7 razůw wystůmpjůł we pjyrszoligowych szpilach. Ńyskorzi przeloz do MK Górnika, kery wuůnczas groł we III lidze. Jygo nastympne kluby to Naprzód Rydułtowy, KS Myszków (wůnczas: Krisbut Myszków) a Raków Częstochowa. 6 moja 2000 po szpilu Polar Wrocław - Raków Częstochowa we rozgrywkach II ligi wrůćůł do dům do Katowicůw, a we nocy dostoł hercklekotu a umrził. Bůła to cheba wrodzůno chyba serca.




#Article 329: Wilamowjany (151 words)


Wilamowjany (wilamowski: Wymysiöejyn, polski: Wilamowianie, mjymjecki: Wilmesauer) – etńiczno grupa, kero mjyszko we sztadźe Wilamowicy we Małopolsce. Fest uodrůżńo śe uode inkszych bez włosne ludowe uobleczyńy, tradycyje a godka - używo śe jeszcze postrzůd starzikůw a starek wilamowsko godka, kero mo pochodzyńy germańske. Podańy na polsko godka, we ślůnskij godce je porůżńyńy mjyndzy dwůma etnůńimůma - słowo Wilamojwůn uoznoczo czowjeka, kery idyntyfikuje śe ze wilamowskům myńszośćům kulturowům, Wilamowiczůn to jedźińy mjůno tygo, co uůn mjyszko we mjeśće. Polski regjyrůnek ńy rozpoznowo uoficjalńy Wilamowjanůw jako etńiczno grupa.

We teroźńich czasach cołko kultura wilamowsko nojduje śe we zagrożyńu umrzińym. Do śe to zauwożyć na przikładźe jejich rodźimyj godki. Sům ale robjůne jake kroki, coby ta kultura uocalić uode przepůmńyńo - powstajům ludowe wilamowske skupiny, kere grajům tamta muzyka a tańcujům we wilamowskich uobleczyńach. Postrzůd ńich do śe wymjyńić Regijůnalno Skupina Śpjywki a Tańca Wilamowice a Regijůnalno Skupina Śpjywki a Tańca Cepelia Fil Wilamowice.




#Article 330: Slepjańske uobleczyńy (110 words)


Slepjańske uobleczyńy – jedno ze sztyrech ludowych sorbskich uobleczyńůw, kero je kożdy dźyń noszůne we dźydźińe Schleife (gůrnosorbski: Slepjo).

Tajla źymje, we keryj slepjańske uobleczyńy je noszůne to je nojmyńszo strefa wystympowańo sorbskich ludowych uobleczyńůw (jynoż dali już ńyużywane uochoske uobleczyńy mjało trzi dźydźiny myńi kej slepjańske). Uobleczyńy je noszůne we śydmju wjoskach Slepjańskigo Rygjůna: Groß Düben, Halbendorf, Mulkwicy, Mühlrose, Rowno, Trebendorf a gynau Schleife.

Půłnocńy uode Slepjańskigo Rygjůna, we kerym śe uobleczyńy nośi, leży grańiczny rygjůn uobleczyńo ze Spremberga a Senftenberga, uode wschodu grańica mo ze zůnům noszyńo mużakowskigo a uode połedńa uochoskigo uobleczyńo. Wszyjske trzi uobleczyńa majům sztatus Truhentracht. Na zachůd uod ńich leży zaśyng wystympowańo hoyerswedzkigo uobleczyńo.




#Article 331: Shamrock (106 words)


Shamrock – przedstawjyńy trziliśćatygo kraśikůńa, kery je symbolym a zaregistryjrowanym znakym towarowym Irlandyje. We irlandzkij godce kraśikůń je mjanowany seamróg, shamrock to je zanglicyzowano forma. Irlandczyki używali kraśikůńa we leczńiczych cylach, kej symbol przi fajerze Dńa Śwjyntygo Patryka a bůł to tyż popularny motyw we czasach wiktorjańskich. Uważajům uůne, iże kraśikůń sprawjo, co jejim śe darzi. Shamrock bywo mylůny ze sztyrolistnym kraśikůńym, co je feler, skiż tygo co trzi liśće we shamrock sům tyż symbolym Śwjyntyj Trůjcy. Symbola shamrocka używajům irlandzke fligrowe lińje Aer Lingus, mynga firm a roztůmajtych insztytucyjůw. Je uůn tyż uobecny we heraldyce, l. b. we wapyńe Můntrealu uoznaczo mjyszkańcůw uo irlandzkim rodowodźe.




#Article 332: Zachodńi Brzyg (162 words)


Zachodńi Brzyg (arab.: الضفة الغربية ad-Diffa al-Gharbija), dowńi Zachodńi Brzyg Jordanu, Cisjordańijo, we zdrzůdłach izraelskich mjanowany Judyjo a Samaryjo יהודה ושומרון - je tajla Palestyny, kero je uokupowano uod Izraela a je tajlům historycznych krajin Jydyjo a Samaryjo, na zachůd uod rzyki Jordan. Zajmuje 5800 km² placu, a půmjyszkuje sam 2,3 mln Palestyńczykůw a 475 tyś. Żydůw mjyszkajůncych we 141 kolůńijach kere pobudowoły władze Izraela, mimo iże mjoły to zakazane uod UoNZ. Nojsrogsze mjasta: Jerycho, Betlyjym, Dżenin, Nablus, Ramallah a Hebrůn.

We lotach 1920-1948 bůła to tajla brytyjskigo mandatu Palestyny. Po roztajlowańu jeji na tajla arabsko a żydowsko noloz śe we tajli arabskij. We 1967 zajynty uod Izraela we wojńe sześćodńowyj a uodtůnd uod ńigo kůntrolowany. We 1988, kej uogłoszůno powstańy państwa palestyńskigo, Jordańijo zrzyknyła śe prow do tygo uobszaru. We 1994 Palestyńczyki erbnůły autůnůmijo we Sztrefje Gaze a we Jerychu. We 1995 autůnůmijo poszyrzůno uo kůnsek placu. Na Zachodńim Brzygu durch sům haje a ńypokoje mjyndzy bojůwkůma palestyńskimi a armijům Izraela.




#Article 333: Merkury (275 words)


Merkury – to je pjyrszo podug uodlygośći uod Słůńca planeta we Słůnecznym Ukłodźe. Tak kej Wynus, Źymja a Mars je to planeta skalisto, nojmyńszo podle masy a wjelgośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu. Merkury je jydnům ze pjyńću planet, kere do śe uobejdrzić gołymi ślypjůma. Ńy je ajnfachowo do uobserwacyje, skuli tygo co kej planeta wewnyntrzno lo źymskigo uobserwatora je dycki kole Słůńca. Merkury je widoczny ino przed wschodym abo po zachodźe Słůńca.

Plac rozlygowańo Merkurygo je fest podany na plac Mjeśůnczka: je sam kupa kraterůw, ńy mo atmosfery a kśynżyca. Temperatura powjyrzchńi waho śe uod −183 °C do 427 °C. Merkury mo sroge żylazowe jůndro kere dowo magnetyczne pole lajchtsze uod pola Źymje.. 
Wjelgość jůndra powoduje, aże Merkury mo jydnům ze najwjynkszych gynstośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu
(kapka wjynkszo mo Źymja).

Pjyrsze udokůmyntowane uobserwacyje Merkurygo sům ze pjyrszygo tyśůnclećo p. Chr. Do IV stolećo p. Chr. grecke gwjoźdźorze uważały, co sům dwa ćoła ńybjeske: pjyrsze widźalne ino przed wschodym Słůńco (mjanowali je Apollo), druge widźalne ino po zachodźe Słůńco (mjanowali je Hermes). Bez gibki ruch planety Rzymjany mjanowali jům Merkury. Astrůnůmiczny zimbol planety to stylizowano wersyjo kaducyjusza Hermesa.

We porůwnańu ze inkszymi planetůma Ůkładu Słůnecznygo, uo Merkurym wjymy ino kapka. Skuli problymůw natury techńicznyj, zbadały go ino dwje sůndy. Pjyrszo - Mariner 10 - zmajstrowoła we lotach 1974-75 karty 45% powjyrzchńe. Ńyskorzi, sůnda Messenger 14 styczńa 2008 zmajstrowoła kolejne 30% powjyrzchńe planety. Messenger bůł kole Merkurego zaś 6 paźdźerńika 2008 a trzeći roz 29 wrześńa 2009. Wuůnaczas bůło sfotografowane 98% placu planety, nale przi felernym śwjetle. We marcu 2011 sůnda wlozła na uorbita coby zbajstlować cołko karta planety. 30 kwjetńa 2015 Messenger zakończůł swojo misyjo.




#Article 334: Jan Wyglenda (191 words)


Jan Wyglenda, przemjanek Traugutt rodz. 24 listopada 1894 we Brzyźńicy, um. 1973 we Rybńiku – dźołocz absztimůngowy a uczestńik powstań ślůnskich.

Rodzůny we wśi Brzyźńica kole Raćiborza we Ślůnsku. Walczůł we armiji mjymjeckij we czas I wojny śwjatowyj a wrůćůł ś ńi jako podporuczńik. We styczńu 1919 roku utworzůł uoddźoł polski we rodźinnych Brzeźńikach. We czyrwcu 1919 roku uostoł zastympcům głůwnygo kůmyndanta a kerowńikym Wydźołu Wywjadu Polskij Uorgańizacyje Wojskowyj Gůrnygo Ślůnska. We I powstańu ślůnskym dowodźůł we bitwje pod Godowym a na uodćinku Uolza-Uośwjyńćim, we II powstańu ślůnskim Jan Wyglenda dowodźůł polskům samouobrůnům we kryśe rybńickym. We III powstańu ślůnskym bůł zastympcům dowůdcy a szefym sztabu Grupy „Půłnoc”. Po roztajlowańu Gůrnygo Ślůnska uostoł zmuszůny do uopuszczyńo rodźinnygo uobszoru prziznanygo Mjymcům a zamjyszkoł we polskim wojewůdztwje ślůnskim. We 1927 r. uostoł naczelńikym gminy Nowo Wjeś - Wirek, a nostympńy starostům krysu we Lublińcu, Rybńiku. Człůnek Zwjůnzku Powstańcůw Ślůnskich. We lotach II wojny śwjatowyj walczůł we kampańije 1939 r. a we Polskich Śyłach Zbrojnych na Zachodźe. Kej wrůćůł nazod do Polski, bůł we uokreśe stalinowskym wjyńźůny (1950-1956) na podstawje ńyprawych uoskarżyń. Po uwolńyńu mjoł robota we bergmaństwje. Umrził we Rybńiku, kaj go pochowano.




#Article 335: Bjoło Ymigracyjo (131 words)


Bjoło Ymigracyjo to je termin polityczny, kerym śe mjanuje Ruskůw, kerzi uopuśćili Rusyjo we czas rewolucyjůw we 1917 a trocha ńyskorzi (1917-1922) kere sům we uopozycyji do kůmůńistůw. Je uůn nojczyńśći używany we Francyji, Wjelgij Brytańiji a Skuplowanych Stanach. We SSSR te same mjano mjoło negatywne kůnotacyje. Uod kůńca lot 80. uo tyj ymigracyji zaczyno godać pjyrszo wela ymigracyje (rus.: Эмигрант первой волны). Mjano Bjoło Ymigracyjo wźyno śe uod tygo, co nojczyńśći te ymigranty należoły abo bůły zwjůnzane s Bjołům Armijům. Myńszo tajla noleżoła do Mjynszewikůw abo do Eserowcůw, kere tyż bůły we uopozycyji do Bolszewikůw. Na anfangu some uo śe godali русская эмиграция (rusko ymigracyjo) abo русская военная эмиграция (rusko wojynno ymigracyjo) a ńy przyjmowali uokryśyńo bjoło ymigracyjo. Jejich wjelość podug roztůmajtych szacunkůw bůła uod 900 tyś. do 2 miljůnůw.




#Article 336: Adwynt (111 words)


Adwynt (łać. adventus - przijśće) – to je we krześćijaństwje uokres, kery poprzedzo Gody a trwo uod pjyrszych ńyszporůw sztwortyj ńydźeli przed Godůma aże po Wilijo. Je to uokres, kery spůmino uo przijśću nazod Kristusa a je tyż pamjůntkům jygo narodzyńo. We adwyńće kśynżyńća uoblyczůne sům do mszy we uornaty lilowyj farby, co je symbolym pokuty a przigotowańo na jedno ze nojwożńijszygo fajrowano - Gody. We Ślůnsku a we Polsce uodprowjo śe we adwyńće poranne msze mjanowane roratůma, kere sům ku czći Maryje, na pamjůntka tygo, co przijyna uůna nowina uod archańoła Gabryjela, kery ji zwjastowoł, co porodźi Bożygo Syna. We pjyrszo ńydźela adwyntu mo anfang we Kośćele rzimskokatolickim rok liturgiczny.




#Article 337: Szczyrkowa (204 words)


Szczyrkowa (Crotalus atrox) je půłnocnohamerikański god ze familije żmijowatych. Půmjyszkuje połedńe USA a půłnocno tajla Meksyka. Mo do 2 m dugośći, je fest ćynżki a mo śe go za nojbarzi ńybezpjeczno szczyrkowa Půłnocnyj Ameriki, bo zajmuje pjyrszy plac jeli chodźi uo wjelość bajsńyńćůw a letalne przipodki. 
Ńy je to gatůnek, kery mo jakich naturalnych wrogůw, skiż tygo wystympuje na szyrokim uobszorze.

Gůńi uůn uosobliwje małe cyckocze a ptoki, nale bez toksyczność jego gidu, jego bajsńyńće moge być tyż letalne lo czowjeka - kożdy rok prziuwożo śe we USA pora śmjyrtelnych przipodkůw, atoli egzystuje prawe antidotům blank chrůńůnce przed nastymstwůma pobajsańo. Gorszy gid mo ino djamyntowo szczyrkowa.

Szczyrkowa mo na kůńcu kwosta uostrzegajůncy narzůnd. Gady przed pjyrszům wylinkům jeji ńy majům, u majerantnych skłodo śe ze ůng. cyjn pustych kamerlikůw, co szczyrkajům kej uo śa uoćyrajům. Po kożdyj nowyj wylince dochodźi jedyn kamerlik szczyrkůwki. God tyn mo nojgłośńyjszo szczyrkůwka spojstrzůd wszyjskich ze swojij zorty. Ńykej szczyrkůwka śe uodrywo a zaczyno rosnůńć na nowo. Srogo szczyrkůwka do śe usuchać ze poradźyśyńću myjtrůw. Przi szczyrkůwce sům tyż bjoło-czorne gurty.

Mjůno szczyrkowa ńy je lo ślůnskij godki uosobliwe - wźyno śe ze teksaskij gwary jako jedno ze słůw utworzůnych lo nowych zachůw, kere ślůnsko ymigracyjo tam můgła uobezdrzeć.




#Article 338: Zjednoczůne Arabske Ymiraty (267 words)


Zjednoczůne Arabske Ymiraty, Państwo Zjednoczůnych Arabskich Ymiratůw (ar.: الإمارات العربيّة المتّحدة) – państwo we Azyji, na Bliskim Wschodźe, na Půłwyspje Arabskim nad Perskům Zatokům a Uůmańskům Zatokům. Skłodo śe ze śedmju ymiratůw: Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Ajman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma a Fudżajra. Grańica mo s Saudyjskům Arabijům, Katarym a Uůmůnym.

We VII stoleću teryn ZAY zajyńi muzułmany, pynetracyjo ojropejsko uod XVI stolećo (wuůnczas pora fortůw założyli sam Portugalczyki). We XVII stoleću tajlůng sztrefůw ajnflusu mjyndzy Portugalijům a Uosmańskům Turcyjům. We 1892 Wjelgo Brytańijo szrajbowała traktaty ze wszyjskimi ymiratůma, podle kerych uůna uodpadoła za jejich zagrańiczno polityka. Mjanowano to bůło Traktatowy Uůmůn, a rzůndźiła ńim rada śedmju ymirůw. We lotach 60. XX wjeka Traktatowy Uůmůn wzbogaćił śe skiż eksploatacyji ropy naftowyj. We 1968 Wjelgo Brytańijo uodgłośiła co wycofo swojo armijo, a ymiraty uogłośiły powstańy Federacyje Arabskich Ymiratůw, do keryj wlazowały tyż Katar a Bahrajn. We 1971 wylozły s Federacyje Bahrajn, Katar a Ras al-Chajma, kere proklomowoły własne państwa. Reszta ymiratůw utworzůła Zjednoczůne Arabske Ymiraty. Rok ńyskorzi, we 1972, Ras al-Chajma przistůmpiła do tyj Federacyje nazod.

Terozki je to jedyn s nojbogatszych a nojgibćij rozwijajůncych śe krajůw śwjata. Dochůd narodowy na mjyszkańca wynośi ůng. 28 tyś. USD. We gospodarce i terozki sroge znoczyńe mo ropa naftowo a jeji rafinacyjo, nale rozwijo śe tyż nowe technologije a inwestuje we turystyka.

Skiż srogigo zapotrzebowańo na śiła roboczo, przilozło sam kupa ymigrantůw a terozki Araby a Persy to yno 42% mjyszkańcůw ZAY. Reszta ludźi to ymigranty, głůwńy s połedńowo-wschodńij Azyje, Indji a Bangladeszu.

Prawo sam je uoparte na islamje a je fest surowe, uorzekano je kara śmjerći, we tym za buzeranctwo.




#Article 339: Kaliber 44 (138 words)


Kaliber 44 – ślůnsko muzyczno skupina kero gro muzyka rap. Zespůł powstoł we 1994 roku we Katowicach s ińicyjotywy raperůw za bajtla, braći Michoła Martyna znůmygo kej Ś.P. Brat Jaka a Marcina Martyna kery wystympuje pode pseudůńimym Lord MM Dab. S anfanga zespůł wspůłpracowoł s katowickymi raperůma Jajůnaszym a Gano. Ńyskorzi do Kalibra dołůnczůł Pyjter Mag Magik I Uszcz.

Do 2000 roku zespůł wydoł trzi wysoko uocyńůne bez krytykůw albůmy: Księga Tajemnicza. Prolog (1996) zrealizowany s gośćinnym udźołym Dj Sebastiana Feel-X Filiksa, kery we 1998 roku zostoł jeji stołym człůnkym ; W 63 minuty dookoła świata (1998) a 3:44 (2000) zrealizowany bes udźołu Pyjtra Magika Uszcza, kery we 1998 roku uodloz ze skupiny. Człůnkowje skupiny wykůnywano muzyka uokreślali kej hardcore psycho rap abo magijo a mjecz we nawjůnzańu do utworu pochodzůncygo s jeji debjutanckigo albůmu Księga Tajemnicza. Prolog.




#Article 340: Fuzûlî (139 words)


Mehmed bin Süleyman Fuzûlî (rodz. ůng. 1495, um. 1556) – turecki poeta kery tworził we perskij, azerskij a arabskij godce. Rodził śe na teryńe kaj dziśoj je Irak, we familije kero noleżoła do uoguzkigo plymjyńo Bayat. Mimo aże plymje to bůło koczowńikůma, jygo familija s downa bůła uośadło we mjastach. S anfanga Fuzûlî bůł szkolorzym u swojygo fatra, kery bůł muftim we Al-Hilla. Ńyskorzi szkolił śe u rechtora uo mjańy Rahmetullah. Jygo uojczystům godkům bůła azersko godka, nale uopanowoł tyż turecko a arabsko godki. Po podbiću Bagdadu bez Uosmanůw we 1534 uostoł nadwornym poetům u Sulyjmana I Wspańałygo. Umrzył we 1556 we czas epidymije dżumy. Jygo dźeła to gůwńy dywany a půematy. Nojbarzi znůme to Beng ü Bâde (Haszysz a Wino) a Dâstân-ı Leylî vü Mecnûn (Lajla i Madżnun). Jygo twůrczość mjoła srogi ajnflus na literatura Turcyje a Azerbejdżanu.




#Article 341: Glasgow (100 words)


Glasgow (gael.: Glaschu, scots: Glesca/Glesga) to je nojsrogsze mjasto Szkocyje. Leży uůne nad rzykům Clyde. Mjasto zaczyno śe rozwijać we XVIII stoleću skiż wzbogacyńo śe uokolicznych kupcůw na handlu tytůńym, baumwolům a růmym. We XIX stoleću jego ludność wzrosnůła 10 razůw. Powstały wuůnczas stoczńe na rzyce Clyde a ćynżko industryjo, nale tyż i srogo dźelńica slumsůw, kero istńała jeszcze po II wojńy śwjatowyj. We 1990 Glasgow dostoł titel Ojropejskij Stolicy Kultury. Fůngujům sam dwa znůme kluby fusbalowe: Glasgow Rangers a Celtic Glagow. Rangers je kojarzůny ze protestantůma, a Celtic s katolikůma. Stadjůn Hampden Park we Glasgow je norodowym stadjůnym Szkocyje.




#Article 342: Pancrace Bessa (129 words)


Pancrace Bessa (rodz. 1772, um. 1835) – francuski malyrz, grafik a rysowńik, nojbarzi znůmy ze ilustracyjůw botańicznych. Bůł szkolorzym ńiderlandzkigo malyrza a ilustratora Gerarda van Spaendocka. Malowoł nojczyńśći uowoce a kwjoty, roz za kedy ptoki a cyckocze. We 1816 wźyna nad ńim patrůnat synowo krůla Francyje Karola X Burbůna, Karolina Burbůn-Sycylijsko. Pancrace Bessa uostoł rechtůrym kunsztu familije krůlewskij a na jeji sztalůnek zuůnaczůł raja procůw, we tym seryjo akwarelůw Velins du Roi.

Nojwożnijszym wespůłpracowńikym Besse bůł belgijski malyrz a botańik Pierre-Joseph Redouté, s kerym cuzamyn zuůnaczůł Bessa ilustracyje do poru fůndamyntalnych dźełůw botańicznych, m. in. Histoire des Arbres Forestiers de L'Amerique Septentrionale wydano we lotach 1810-1813, L'Herbier Général de L'Amateur (1810-1826), Description des Plantes cultivees a Malmaison a Navarre a tyż wydano po śmjyrći malyrza Flore des Jardiniers (1836).




#Article 343: Campora San Giovanni (143 words)


Campora San Giovanni – tajla sztadu Amantea, we prowincyji Cosenza we Italiji. Je rozlygowano fest bliżno uode grańice inkszyj prowincyje - Catanzaro a tyż uod wybrzeżo tyrryńskigo morzo. Uokolicowe pagůry wykorzistuje śe we cuchtowańu winoroślůw a uoliwkůw. Ze tych giplůw rozćepuje śe landszaft uod zatoki Lamezia Terme aże po wulkůn Stromboli, kerygo dymy do śe ańi prziuoboczyć po jasnoku. We becyrku sům tyż Liparyjske Wyspy rozlygowane, co na uůne idźe śe dostać ze hawyny wy mjeśće.
We rokach 50. XX stolećo stawjyńa zaczůńi uůńi budować na klifje,

Ekůnůmijo Campora San Giovanni uopjyro śe na rolńictwje a turystyce. Je sam cichtowano czyrwjůno cwibla Tropea, kero śe rozpowszychńůła po rynkach krajowych a zagrańicznych.

Bez uostatńe 20 rokůw sztad śe fest wartko rozwijo we handlu a eksporće. Je to możebne skuli banowyj lyńije, drůdze SS18, autobańe A3 (8 km) a lotńiczyj hawyńe Lamezia Terme (25 km).




#Article 344: Sorby (204 words)


Sorby (gůrnosorbsko godka: Serbja, dolnosorbsko godka: Serby), znůme tyż jako Łużyczany lebo Půłnocne Serby je stary zachodńosłowjański norůd, kery půmjyszkuje we wschodńij tajli Mjymcůw - mjymjeckij prowincyji Saksůńijo a Brandynburgijo na źymjach, kere sům znajůme jako Łużyca.

Godajům we dwůch fest podanych na śe godkach - gůrnosorbskij (pod ajnflusym czeskij godki) a dolnosorbskij (pod ajnflusym polskij godki) Uobje godki noleżům do grupy słowjańskij indoojropejskich godkůw. Sorbůw do kupy je kole 60 000, we wjynkszyj tajli sům protestantůma, mało tajla ś ńich wyznowo tyż katolicyzm.

Sorby půmjyszkujům we połedńowo-wschodńim kerůnku uod Berlina, przez teryny becyrkowe do grańice polsko-czeskij aże pod Drezno. Źymja łużycko uostała potajlowano na dwa geograficzne uobszary, kere we swojim historycznym żywobyću dycki bůły uod śe uodtajlowane, a co śe bez to chce pedźeć rozwijały śe we inkszych politycznych a społecznych warůnkach. Sům to Gůrno a Dolno Łużyca, ze kerych ta pjyrszo przinoleżała do Saksůńije (a mjała lepi we żywobyću społecznym a politycznym), a drugo do Prusůw.

Kulturalne cyntrům Gůrnyj Łużyce je Budźiszyn a Dolnyj Łużyce - Choćebuż. We admińistracyjnym znoczyńu, Gůrno Łużyca je tajlům prowincyje Saksůńijo, a Dolno - Brandynburgijo. Sorby bůły na śyła przekludzane we becyrk Łaby, Berlina, a dźedźinowe teryny půmjyszkane uode downa uod Sorbůw půmjyńali uůńi na mjejske uobszary.




#Article 345: Perejil (138 words)


Perejil (szp. Isla Perejil, we dosłownym tuplikowańu pjetruszka; berb.: Tura, we Maroku zauboycz mjanowano Leila, we dosłownym tuplikowańu noc) – wyspa we Gibraltarskij Wynżyźńe, 200 myjtrůw uod wybrzeży Maroka a 5 km uod szpańelskij eksklawy Ceuta. Je uůna skalisto a ńypůmjyszkano, mo 1,35 km² wjyrchu. Uo Perejil je zwada mjyndzy Szpańijům a Marokym. Podle Szpańije, Perejil je plaza de soberanía, co uoznoczo, iże je tajla jeji terytoryjům. Prow do wyspy domogo śe Maroko. 11 lipca 2002 wyspa uostoła zajynto uod marokańskich wojokůw, kere zołożůły na ńi uobůz. Ńyskorzi, skiż protestu Szpańije, stało baza założůły na Perejil kadety ze szuli wojynnyj marynarki Maroka. 18 lipca Szpańijo posłała na wyspa kůmandosůw, kere wyspa uodbjůły.

Wyspa ńy mo stałych mjyszkańcůw, je roz za kedy wykorzistywano jako poszo lo kozůw. Podle Maroka, je tyż wykorzistywano uod przemytńikůw a ńylygalnych imigrantůw kej baza.




#Article 346: Samuel Adamčík (124 words)


Samuel Adamčík (por. 23 czyrwca 1904, Bohunice; ům. 10 czyrwca 1984, Bratisława) bůł Slowackim szauszpilerym.

Bůł mynżym aktorki Oľgi Adamčíkovyj. Rodźoł śe kej nojstarszy syn we rechtorskij familiji. We roku 1924 napoczůn nauka na rechtora we Bańskij Bystrzicy. Uod roku 1926 pośwjyńćůł śe amatorskimu tyjatrowi we Slowackij Maćerzi we Kremnicy. W latach 1925-1944 robjůł za rechtora do guchońymych, w 1944-1946 bůł dyrechtorym szkoły podstawowyj dlo guchońymyych we Kremnicy. Kej bůł 42 lata stary, przijůn forszlag reżysera Drahoša Želenskigo uostać profesjůnalnym szauszpilerym. W latach 1946-1951 bůł człůnkym tyjatru Nowyj Biny, a w latach 1951-1974 Slowackigo Norodowego Tyjatru we Bratisławje. We 1955 dostoł titel zasużůnego artystyza dugoletńo szauszpilersko aktywność i wybitne role we slowackim kińe. Uod 1975 bůł na pynzyji, pochowano go bůło przi bratysławskim krymatorjum.




#Article 347: Fobos (199 words)


Fobos (tyż: Phobos, gr. Φόβος – bojůnczka) to wjynkszy a bliższy s dwůch kśynžycůw Marsa. Je uůn we coukim Ůkuodźe Słůnecznym położony nojbliżyj planety, nauokoło kerej śe zwyrto. Fobos je planetojida przechwycůno bez Marsa.

Uodkrywcům Fobosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 18 sierpnia 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 9:14 UTC. Kapka dńi wcześnij (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Deimosa.

Kśynžyc ten uostoł kńipśńynty bez sůndy: 

Průmjyń uorbity Fobosa je mjyńszy uod průmjyńa uorbity synchrońicznyj, co uoznaczo, aże zwyrto śe uůn gibćij kej Mars zwyrto śe nauobkoło uośi. Beztůż wschodźi na zachodńij strůńe marsjańskigo ńyba, gibko przemjeszczo śe po ńybje a po ůngyfer 4 godźinach a 15 minutach zachodźi na wschodńij strůńe ńyba. Uobecność Fobosa na ńybje trwo 11 godzin a 6 minut. Fobos je fest blisko powjyrzchńe planety (2,76 promienia Marsa). Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 70,4°.

Bez bliskość Marsa Fobos ulegnie za jaki czas rozwalyńu. Śiły pływowe powodujům, aże průmjyń uorbity durś śe zmńiyjszo. Za 50 000 000 rokůw Fobos bydzie tak blisko Marsa, aże zleći abo zostańie rozerwany a złonaczům śe s ńygo ringi.




#Article 348: Deimos (214 words)


Deimos (abo Dejmos; ze gr. trwoga) to mjyńszy a dalszy s dwůch kśynżycůw Marsa. Deimos je planetojidům przechwycůnům bez Marsa. Mjano kśynżyca je uod syna Boga Aresa we mitologiji greckij.

Uodkrywcům Deimosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 12 śyrpńo 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 7:48 UTC. Kapka dńi ńyskorzi (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Fobosa.

Mars uoglůndany s Deimosa je 1000 razy wjynkszy (ze szyrzkům kůntowům 33°) a 400 razy klarowńiejszy uod Mjeśůnczka we pełńi. Deimos uoglůndany s Marsa mo szyrzke kůntowům ńy wjynkszům kej 2,5' a gouymi ślypjůma wyglůndo kej gwjozda. Jego maksymalno klarowność s Marsa je taka, kej Wynus uoglůndanyj s Źymje.
Uokres objygu wynośi ůngyfer 30,5 h. Beztůż prowje pokrywo śe uůn s dugośćům marsjańskij doby (24,5 h). Deimos je fest blisko powjyrzchńe planety . Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 82°.

Deimos je to planetojida, kera we strone Marsa uostoua skerowana bez pole grawitacyjne Jowisza. Je uůn fest ńysferyczny a mo wymjary 15 × 12 × 10 km.
Deimos skłodo śe s lodu a skoł bogatych we wůngel. Jego powjyrzchńo je pokryta kraterami. Masa kśynżyca je fest mało: ~1,4687×1015 kg – ponad 3 razy mjyńszo uod gůry Gjewůnt.




#Article 349: Elwer (fusbal) (161 words)


Elwer (z ńym. elf - jedynośće) – we fusbalu je to jedyn s rzutůw, wykonuje śe uůnygo s uodlygłośći 10,9728 myjtrůw uod tora. We ślůnskij godce uůnygo mjano je trocha felerne, skiż tygo co půnkt s kerygo śe strzylo elwra ńy je gynau 11 myjtrůw uod tora, nale 12 jardůw. Wźyno śe to stůnd, co regle fusbalu uopracowano we Ynglandźe, kaj śe ńy używo systyma SI nale ynglosaskigo systyma mjarůw a wogůw. We ńykerych godkach mjano elwra uoznaczo rzut karny, jako we polskij (rzut karny), angelskij (penalty kick) a inkszych.

Podug zasad fusbalu, we polu karnym mo recht być yno tormůn a zawodńik przećiwnygo manszaftu kery strzylo elwra. Tormůn ńy może zejść s lińji torowyj ńim strzylajůncy ńy tykńe bala. S anfanga, elwry zarzůndzano yno za jake przewińyńe, jako faul we polu karnym abo tykńyńće bala rynkům. Terozki elwry sům tyż knifym na rozstrzygańy szpili we systymje pucharowym, a strzylo śe je kej po cołkim szpilu a dogrywce dalij je rymis.




#Article 350: Cixi (143 words)


Cixi, Cu Si, Xiaoqin Xian, Jehonala (chiń. 慈禧太后; rodz. 29 listopada 1835, um. 15 listopada 1908) – chińsko cysarzowo ze dynastyje Qing we rokach 1861-1908.

S anfanga bůła nałożnicům cysorza Xianfenga; kej uůn umrził, uobjyła władza a sprawowała ja we lotach 1861-1873, 1874-1889 a 1898-1908 kej regyntka we mjańe swojego synka, małoletńygo Tongzhi, a ńyskorzi synka uod uůnygo braćika Guangxu (1874-1889). Mjała kůnserwatywne a izolacjůńistyczne poglůndy, kere sprowjůły, co we Chinach pogłymbjůło śe zacofańy. Průby reformůw, kere podjůn cysorz Guangxu (Sto Dńi Reformůw), skůńczůły na uodsuńyńću uůnygo uod władze. Cysorz trefjůł do důmowygo heresztu, kaj bůł trzimany aże do śmjyrći we 1908 roku. Reformatorůw wyćepano abo zaszlachtowano. Dźyń po śmjyrći Guangxu umrziła Cixi.

We uostatńich rokach swojej władze, Cixi podjyna uograńiczůne průby wkludzyńo reformůw, dozwolůła na uodymkńyńće szulůw a modyrńizacyjo armije. Po jeji umrzyńu, władza cysorz Pu Yi, gynau jako sobje tygo winszowała.




#Article 351: AC/DC (157 words)


AC/DC to australijsko skupina muzyczno, zołożůno we 1973 we Sydney uod braćikůw Angusa a Malcolma Youngůw. Wroz ze skupinami Black Sabbath a Led Zeppelin je poważano za pjůńyrůw hard rocka a heavy metalu. Same człůnkowje skupiny zowdy uokreślali jeij muzyka kej rock and roll. Nojwjynkszo popularność skupina uośůngnyła po wydańu albůmu Highway to Hell, uostatńigo nagranygo s wokalistům a autorym tekstůw Bonym Scottym. Po jygo śmjyrći (19 lutygo 1980) grupa myśloła nad swojym rozwjůnzańym, nale uostateczńy na plac Scotta przijynto Briana Johnsůna. We tym samym roku grupa wydoła swůj nojlepij sprzedajůncy śe albům - Back in Black.

Do terozki przedano wjyncyj kej 200 miljůnůw albůmůw skupiny, we tym 69 mln we USA. Back in Black przedano we 42 mln. kopji a je to drugi wyńik jaki mo jakokolwjek płyta we geszychće. AC/DC zajmujy 4 plac na liśće 100 Nojlepszych Artystůw Hard Rocka zuůnaczůnyj bez VH1; a 7 plac na liście MTV - Nojlepsze Skupiny Metalowe Wszech Czasůw.




#Article 352: Watykůn (232 words)


Watykůn, Watykańske Państwo-Mjasto (it. Città del Vaticano, Stato della Città del Vaticano, łac. Status Civitatis Vaticanae) – państwo-mjasto we Ojropje, na Apeńińskim Půłwyspje, ynklawa na terytoryjům Italije, we mjeśće Rzim. Nojmńyjsze państwo śwjata podle zajmowanygo placu.

Watykůn je śedźibům nojwyższych władzůw Rzimskokatolickigo Kośćoła, kaj rezyduje papjyż. Je skuplowany bez personalno uńijo ze Apostolskům Stolicům (łac. Sedes Apostolica, Sancta Sedes). Uobywatelstwo Watykanu majům znamyńńy kośćelne dygńitarze, kardynały a Szwajcarsko Gwardyjo. Krům tygo ůng. 3000 ludźi kere ńy sům uobywatelůma Watykanu prziłaźi sam do roboty na poczće, banhowje, we radyju, cajtůngach, sklepach, medycznych służbach a inkszych. Uobywatelstwo Watykanu idźe dostać ino czasowo, kardynały dostajům je na czas byćo we Rzimje.

Geszychta Watykanu śyngo po IV stoleće n. e., wuůnczas rzimski cysorz doł we gyszynku biskupům Rzimu jedyn ze swojich pałacůw. Ńyskorzi, za sprawům důnacyje Kůnstantyna, powstało Kośćelne Państwo. Przetrwało uůne aże po 1870 rok, kej we czas zjydnoczańo Italije armijo italskigo krůla prziłůnczůła je do Krůlestwa Italije. Papjyż tygo ńy uznoł a uogłośůł aże je wjynźńym Watykanu. Dźepjyro we 1929 roku faszystowki rzůnd Benito Mussolinigo a Apostolsko Stolica zaszrajbowały laterańske traktaty, kere dowoły gwarancyjo istńyńo państwa watykańskigo we becyrku pałaca a zygrodůw papjyskich.

Cołke terytoryjům Watykanu je uod 3 strůnůw uobtoczůne murůma. Je sam pałacowo-kośćelno skupina ze Bazylikům św. Pyjtra, placym św. Pyjtra, pałacym a krům tygo stowjyńa muzyjůw, galeryji a stowjyńůw admińistracyje. Je sam tyż Papjysko Akadymijo Naukůw a Watykańske Uobserwatoryjům (zoł. 1576).




#Article 353: Fana Gůrnygo Ślůnska (121 words)


Fana Gůrnygo Ślůnska je dwufarbowům fanům złoto-modrům.

Fana tyj krajiny skłodo śe ze dwůch poźůmych gurtůw. Farby fany uodwołujům śe do gůrnoślůnskigo wapyna, bez co zgodliwje do heraldycznych reglůw złoto farba uorła je na wjyrchu, a modro - na spodku.

Tako samo fana bůła używano lo uopolskigo wojewůdztwa aże do 2006 roku. Tyż we nowyj fańe uod ńego, podańy na fana ślůnskigo wojewůdztwa, je złoto a modro farba.

Eszcze inkszymi fanůma, kere majům we śe te farby, sům fany Uopolo a Katowicůw.

Farby krajiny do kupy ze wapynym bůły mjyndzy 1920 a 1935 we użyću lo pruskij prowincyje Gůrny Ślůnsk, kero istńała uod 1919 do 1938 a uod 1941 do 1945.

Roz za kedy we postrzodku fany dowo śe gůrnoślůnski wapyn.




#Article 354: William Cameron Townsend (196 words)


William Cameron Townsend (rodz. 9 lipca 1896, um. 23 kwjetńa 1982) bůł znůmy krześćijůński misjůnorz, kerygo anfang dźołalnośći przipado na pjyrsze lata XX stolećo. Zołożůł uůn dwje uorgańizacyje: Wycliffe Bible Translators a SIL International (Summer Institute of Linguistics, śl. Letńi Instytut Godkoznowstwa), kery fůnguje do terozki a uůnygo głůwnům zachům je tumaczyńy Biblije na godki ńywjelgich myńszośćůw, a tyż rozwůj inkszyj literatury we tych godkach. Etos tyj uorgańizacyje zokłodo, iże po tym, kej Biblijo je już dostympno we jakij godce, krześćijany kultury tyj godki powinny mjeć srogszo autůnůmijo a liderůma lokalnych kośćołůw powinny być autochtůny.

We lotach 1917-1918 William Cameron Townsend průgowoł przedować Biblijo pisano we szpańelskij godce we Gwatymali, nale trefjůł tam na ludźi kerzi ńy wjedźeli szpańelskigo, ino godka kaqchikel. Bez 10 rokůw wyszkolůł śe we tyj godce, uopracowoł lo ńi szrajbůnek a przetumaczůł na ńům Nowy Testamynt.

Ńyskorzi, we 1934, uodymknoł uůn uorgańizacyjo Wycliffe Bible Translators, kero szkoliła modych we podstawach godkoznawstwa a metodach uůnaczyńo tumaczyńůw. Ze anfanga szkolorzůma bůło ino 5 perzůnůw, nale ńyskorzi uostrzodek rozrosnůł śe we uorgańizacyjo Summer Institute of Linguistics, Wycliffe Bible Translators a Wycliffe Associates, ze techńicznym a logistycznym zapleczym znůmym jako JAARS (Jungle Aviation and Radio Service).




#Article 355: Wynecyjo (233 words)


Wynecyjo (wen.: Venezsia/Venexia, it.: Venezia, łać.: Venetia) – mjasto we Italiji, stolica regijůnu uo tym samym mjańe, rozlygowano nad Adrijatyckim Morzym.

Mjasto na wyspje zołożůne we 452 roku bez ludźi kere citli przed Hunůma. Mimo iże ńyskorzi wlazło pode sztrefa ajnflusu Bizancyjům, zachowało ńyzolyżność. Bůło to mjasto-państwo, we kerym władza sprawowoł doża (princ). Wynecyjo wojowała zy muzułmanůma skiż tygo, co mjała geszefty na wschodźe (jeji rajzowńik, Marco Polo, we XIII stoleću doszoł do Chinůw). Bestůż mjała můnopol na handel ńydbowjym a culagami. We XV stoleću můnopol przełomały Portugalczyki, uod můmyntu kej Vasco Da Gama noloz droga ku Indyjům. Uod tygo czasu znoczyńy Wynecyje zaczyno śe půmyńszać. We 1797 mjasto zdobůł Napoleůn. Po Pokoju we Campo Formio wkludzůno je do Austryje. We czas Wjosny Ludůw zaś na krůtko uogłoszůno ńypodległość, nale gibko wlozła we skłod uodrůdzůnyj Italije.

Je to mjasto rozlygowane na barzołowatych wyspach a skiż tygo ńy mo tam autůw, autobusůw abo bankůw, cołki ruch uodbywo śe bez wodne drůgi - wynecke kanały, abo pjechty. Nojpopularńyjszym strzodkym kůmůńikacyje je vaporetto - wodno banka.

Wynecyjo je znůmym we cołkim śwjeće turystycznym a kulturalnym uostrzodkym. Je wpisano na Lista Śwjatowego Dźedźictwa UNESCO. Znůme we śwjeće sům tyż wynecke bakusy.

Terozki historyczno, rozlygowano na wyspach tajla mjasta połńi znamjyńńy turystyczne fůnkcyje, srogszo tajla Wynecyjanůw půmjyszkuje na stołym lůndźe we Mestre, kere formalńy ńy je dźelńicům Wynecyje.

Ze dynkmalůw nojbarzi znůme sům Bazylika a Plac św. Marka.




#Article 356: Liechtenstein (158 words)


Liechtenstein, Kśůnżynstwo Liechtenstein (mjym. Fürstentum Liechtenstein) to je ńywjelge państwo rozlygowane we zachodńij Ojropje, mjyndzy Austrijům a Szwajcaryjům, we gůrnym bjygu Rynu, we Alpach . Ńy mo dostympu do morzo.

Kwestyjo mjanowańo państwa ńy je we ślůnszczyźńe rozwjůnzano; je problyma ze tym, eli to mjůno trza by bůło blank ześlůnszczyć, eli ńy.

We strzedńich wjekach fůngowały sam dwa kśůnżynstwa - jedne ze stolicům we Vaduz, druge ze stolicům we Schellenbergu. Uobadwa kupił růd Liechtenstein, a we 1719 Austrijo uznała, iże je samodźelne kśůnżynstwo mjydzy krejůma Mjymjyckigo Cysarstwa. We 1866 Liechtenstein wyloz sy Mjymjyckigo Zwjůnzku a stoł śe blank ńypodlygły. Uod 1924 celno ůńijo ze Szwajcaryjům, ńyskorzi tyż walutowo a pocztowo uńijo. We absztimůngu we 2003 uobywatele dali srogszo władza fysztowi, bezcůż Liechtenstein mo terozki nojbarzi ze wszyjskich państw Ojropy podany na tradycyjno můnarchijo ůstrůj.

Państwowům religijům je sam rzimski katolicyzm, kery wyznowo 75% uobywatelůw.

Je to jedne sy nojbogatszych państw na śwjeće, skiż liberalnyj dowkowyj a bankowyj polityki.




#Article 357: Islandyjo (177 words)


Islandyjo, Republika Islandyje (Ísland, Lýðveldið Ísland) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Ojropje, kere uobejmuje wyspa uo takim samym mjańe a raja myńszych wyspůw, kej Vestmannaeyjar, Grimsey a inksze. Islandyjo przinoleży do nordyckich krejůw, a Islandczyki noleżům do skandynawskich ludůw.

Na Islandyji je srogo wulkańiczno aktywność a wykorzistywano je geotermalno ynergijo - same słowo gejzer pochodźi ze islandzkij godki. Mjano kraju uoznoczo źymja lodu a je lo Islandyje akuratne, lodowcůw je sam kupa, nojsrogsze: Vatnajökull - 8300 km², Langjökull - 953 km², Hofsjökull - 925 km², Mýrdalsjökull - 596 km² a Drangajökull - 160 km².

Bezma 60% ludnośći pomjyszkuje we stolicy - Rekjavíku a jygo mjejskij skupińe, pozostało tajla nojczyńśći uostrzodki wele wybrzeżo Atlantyckigo Uoceanu.

Anfang uosadńictwa bůł sam we 847 roku. Uod 930 fůngowoł Althing - zorta wjeca, kery połńůł fůnkcyjo stanowjyńo prawa. Po uokreśe samodźelności, kery trwoł 300 lot, Islandyjo popadła we zoleżność uod Norwygije, a ńyskorzi Dańije. Ńypodlygłość dostała we 1918 roku, a uod 1944 je rybublikům.

Mimo, iże podstawům gospodarki a dźiśej je łůw, nojwjyncy (69%) Islandczykůw mo robota we bedynterowańu, nojczyńśći we turystyce.




#Article 358: Antonie Sminck Pitloo (110 words)


Antonie Sminck Pitloo (rodz. 21 kwjetńa abo 8 moja 1790 we Arnhem, um. 22 czyrwca 1839 we Neapolu) -ńiderlandzki malyrz. Rodzůny kej Antonie Pitlo, nale dodoł do drugigo mjana druge o skiż tygo, co kej bůł we Italiji mylůno go ze inkszym malyrzym uo drugim mjańe Pitlo. We Italiji znůmy tyż jako Antonio van Pitloo. Sztudirowoł malyrstwo we Paryżu a Rzimje. Ńyskorzi uostoł proszůny do Neapolu uod princa Grigorija Orłowa. We 1820 hajtnůł śe ze Giuliům Mori, bezcůż dostoł uobywatelstwo Krůlestwa Uobadwůch Sycylijůw. We Neapolu uostoł aże do śmjyrći. Jygo malyrstwo podle krytyki przinoleży ku szuli Posillipo, kero je poważano za prekursorko lo impresjůńizmu, kery mjoł anfang 60 lot nazod.




#Article 359: Joseph von Eichendorff (158 words)


Joseph Karl Benedikt Freiherr von Eichendorff (rodz. 10 marca 1788 we Lubowicach, um. 26 listopada 1857 we Ńiśe) bůł ślůnski dichter. Pisoł uůn we mjymjeckij godce. Tworził we růmantyźmje.

Mody Eichendorff chodzowoł do katolickij gimnazyje we Breslau. Ńyskorzi sztudjyrowoł prawo a filologijo we Hali a Heidelbergu. Kej bůło mu na dwadźeśća rokůw, zrobjůł śe rajza do Paryża a Wjedńa. Po jakim czaśe śe uokozało, co uůnygo dźedźina ńy dowo mu utrzimańo. Pojychoł skiż tygo do Wjydńa a tak złożoł egzam na referyndorza, dźynki kerymu můg stać śe urzyndnym państwowym. Tam tyż uůnygo przoćelym uostoł Friedrich von Schlegel a jigo baba.

Uode 1816 bůł urzyndnym we pruskim państwowym ferwaltůngu. Po ůngyfer 6 rokach stoł śe radcům. Uode 1821 bůł radcům do zachůw katolickigo Kośćoła a szuli we Zachodńich Prusach. Uode 1855 do śmjyrći żůł a pisoł gydichty we Ńiśe. Kupa czasu spyndzoł tyż we Javorníku. Umrził we 1857 roku a pochowali go na kirhofje we Ńiśe, wele swoji kobjyty.




#Article 360: Vancouver (870 words)


Vancouver () je przibrzegowy sztad na połedńowym zachodźe Kanady. Je uůna we prowincyji Brytyjsko Kolůmbijo. Jigo mjano pochodźi uode George'a Vancouvera - ynglickigo kapitana a uodkrywce, kery podszukowoł uokolice Vancouver.

Vancouver je nojwjynkszům metropolijům we zachodńij Kanadźe a trzeće we cołkim państwje. Je uůno jedno ze sztadůw, kere tworzům Regijůnalny Krys Metro Vancouver - Regional District Metro Vancouver, a tyż jydno ze mjast uobwodu Lower Mainland.

We sztadźe půmjyszkuje 611 000 ludźi na placu 114,67 km². We cołkij metropoliji je to 2,2 miljonůw na 2 878,52 km² Vancouver je fest růżnorake etńiczńy. 52% ludźi ze mjasta a 43% ze metropolije ńy mo za swoja uojczysto godka godki ynglickij. Mjasto śe fest gibko rozwijo a sům przwidywańo, aże wjelość ludźi we roku 2021 bydźe wjynkszo kej 3miljůny. Pode wzglyndym wjelośći ludźi Vancouver mo sztworty plac we Půłnocnyj Americe, po Nowym Jorku, San Francisco a Mexico City, przi czim we 2021 moge to być 2. plac.

Mjasto leży půmjyndzy Ćeśńinům Georgia, a gůrůma. Mjasto bůło założůne we 60. rokach XIX stolećo, kedy przijechało sam kupa ludźi, kerych uogarnył Fiber Złota. Gibko Vancouver rozwinyło śe s małyj uosady we srogo metropolijo. Hawyna we Vancouver, po skůńczyńu budowy Panamskigo Kanału stała śe nojwjynkszům hawynům we Půłnocnyj Americe.

Ekůnůmijo sztadu uopjyro śe na tradycyjnych sektorach Brytyjskij Kolůmbije: Bergmaństwje, Rolńictwje, Łůwje a Leśńictwje. Corozki barzij geltujům sektor usugůw a Turistika. Mjasto je tyż znůme kej trzeće nojwjynksze cyntrům prodykcyje filmůw a seryjalůw we Půłnocnyj Americe, po Hollywoodźe a Nowym Jorku. Roz na kedy na Vancouver godo śe Hollywood Půłnocy. We Vancouver rozrasto śe tyż industryjo High-Tec a produkcyjo szpilůw kůmputrowych.

Vancouver bůł kupa razy poważany za jydno s trzech mjast s nojlepszymi warůnkůma do żywobyćo. We 2007 roku uostało uznane do kupy ze Wjedńym za trzeće nojlepsze mjasto, jeli łaźi uo poźům żywobyćo, po Zurichu a Genewje. Podug cajtůnga Forbes Vancouver mjoł we 2007 roku szůsto nojbarzi rozwińynto industryjo ńyruchůmośćůw na śwjeće, a drugo we Půłnocnyj Americe, po Los Angeles s USA. We 2007 roku Vancouver bůło po Toronto drugym nojdrogszym do żywobyćo mjastym we Kanadźe, a 86 na śwjeće. We uůnym sůndażu bůły tyż Zurich a Genewa, kere zajůnły uodpedńo śůdmy a dźywjůnty plac. We 2007 roku Vancouver uogoszůno tyż kej dźeśůnty nojbarzi snożny sztad na śwjeće.

We 2010 roku we Vancouver a Whistler, co uůne je rozlygowane 125 km na půłnoc, bůły Źimowe Uolimpijske Igrziska.

Podug archeolůgicznych wykopaliskůw uośedlańy sam pjyrszych ludźi napoczůnło śe mjyndzy 2500, a 7000r. przed Kristusym. Sztad tyn je rozlygowany tam, kaj kedyś mjyszkały plymja Squamish, Musqueam a Tsleil-Waututh ze skupiny przibrzygowych Salis. Mjeli uůńi swoje uosady we dźiśyjszym Vancouver we takich placah, kej Stanley Park a zatoka False Creek, a tyż podług fjorda Burrard Inlet.
Ńykere ze uůnych uosadůw dalij sům we North Vancouver, West Vancouver a Point Gray. Te teryny kej pjyrszy zbadoł we 1791 szpańelski uodkywca José María Narváez, ze kerym rok ńyskorzi poszoł George Vancouver . Simon Fraser - bůł pjyrszym ojropejczykym, kery stanył tam, kaj dźiśo je Vancouver. We 1808 spłynył rzykům Fraser aż do West Point Grey, wele placu, kaj terozki je Universiti of British Columbia . 

Sobi Fiber Złota , kery prziszoł sam we 1861 przińes ze sobům przez 25 000 ludźi, ze czygo nojwjyncyj ze Kaliforńije do ujśćo rzyki Fraser. Dźynki tymu napoczyło śe stałe uośedlańy śe sam ludźi, kere napoczůno śe na farmje McLeary wele rzeki na wschůd uode indjańskij uosady Musqueam, tam, kaj terozki je dźylńica Marpole. Pjyła, kero postawili we Moodyville (teroźne North Vancouver) důł sam anfang lo drzewjannyj industryje, kero gibko sam śe rozwinyła danke zuůnaczyńu inkszych bretmilůw przi połedńowym brzygu zatoki, kere przinoleżała kapitanowi Edwardowi Stampowi. Stamp, kery zaczůn wycyckować strům wele sztadu Port Alberni postawjył pjyła we Brockton Pointe tam, kaj terozki je morsko latarńo, nale bez morske průndy muśoł uůn przeńeś śe na hulica Gore. Ńyskorzi ta pjyła stoł śe znůmy kej Hastings Mill. Zyjgywerk stoł śe cyntrům sztadu, zkerygo zuůnaczůło śe teroźne Vancouver. Do kupy ze napoczyńćym dźołańo transsyberyjskij bany znoczyńy pjyły słabnyło, a we kůńcu ja zawarli we rokach dwadźestych 20. stolećo .

Vancouver je jedyn ze nojmodszych mjastůw Brytyjskij Kolůmbije . Nostympno ze uosadůw, zołożone trocha po Vancouver, to je Gastown, śe gibko rozwinyła we 1867, nauobkoło karczmy, kero postawjył John Deighton, mjanowany Gassy Jack. We 1870 regjyrůnek prowincyje Brytyjsko Kolůmbijo zrobjył tam sztad, a zmjanowoł go Granville, na cześć brytyjskij mińistra Granvilla Levesona-Gowera. Ńyskorzi to mjasto wybrali, kej stacyjo kolyje transkanadyjskij.

Sztad, przemjanowany ze Granville na Vancouver bůł uoficyjalńy wpisany do rejestra, jako gmina 6 kwjetńa 1886 roku, to je we tym samym, kedy do mjasta przilozła Kolyj Transknadyjsko, keryj uostateczno trasa doł Henry John Cambil. Mjano lo sztadu wybroł William Cornelius Van Horne.

Wczas fibera złota we Klondike we Vancouver handlyrze przedowali poszukiwaczům roztůmajte towary. Jedyn ze handlyrzůw, Charles Woodward uodymknył we 1892 pjyrszy towarowy dům Woodward's na winklu hulicůw, kere dźiśej mjanujům śe Georgia Street a Main  Street. Do kupy ze Spencer's a Hudson Bay's Company bez cołke dźeśyńćoleće bůli to lidery we datalicznym przedaju.

Za pjyrwa mode mjasto bůło uzoleżńůne uod epnych korporacyjůw, kej North West Company a Canadian Pacific Railway, kere mjały możebność do gibkigo rozwińyńćo Vancouver a jigo uokolicůw.

We czasie po Wjelgij Wojńe, wczas Srogigo Krizisa bůły we Vancouver haje a protesty uod Kůmůnistycznyj Partyje.




#Article 361: Dalno (111 words)


Dalno (mjym. Lindenfelde) – wjeś we Polsce rozlygowano we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we łobeskim kryśe, we gmińe Łobez.

Dalno rozlygowane je na wschodńim kreju doliny Regi. Becyrk wśi uobszczypjůno strůmůma jako zaleśańy porolńiczych grůntůw. We zachodńij tajli wśi je eklektyczny pałac, kery uostoł stowjůny we XIX stoleću. Mo uůn jynoż jedno pjyntro a użytkowo gůra dekńynto naczůłkowym dachym. Do pałacu przilygo krajobrazowy park ze drugij połowy XIX stolećo, kery rozćůngo śe mjyndzy krzikopůma.

Je to typowo folwarczno dźydźina. Uostała założůno we 1847 roku bez kůmasacyjo podrobńůnych rolńiczych źymjůw, kerych panym bůł łobeski kupjec Borchadt. Tak mjanowany Piper uostoł śe pjyrszym gospodorzym grůntůw Dalna. We rokach 1975-1998 dźydźina admińistracyjńy noleżała do sztetińskigo wojewůdztwa.




#Article 362: Ćeszyńske uobleczyńy (126 words)


Ćeszyńske uobleczyńy je ludowe uobleczyńy zauobycz noszůne uod Ślůnzokůw mjyszkajůncych we Ślůnsku Ćeszyńskim. Bez jaki uokres czasu chopske ćeszyńske uobleczyńy uodchodźůło we przepůmńyńy, atoli babsko wersyjo tygo regijůnalnygo uobleczyńo sztyjc bůła upjykńano a rozkwitała. Baby chodzowały po ćeszyńsku na beztydźyń aże do XX stolećo. We becyrku Ćeszyna, Skoczowa, Bjelska a Frysztadu szyto bůła zorta uobleczyńo mjanowano „wałaskim”, ze szkrabkům noszůno ańi uod cerůw inteligyntůw.

Babsko zorta stroju skłodała śe ze hymdy, bjołyj jakle ze rubymi rynkawůma, klajdu mjanowanygo żywotkym, sztikowanygo gorsećika a wjyrchńigo ćymnygo hymdu ze faborkům - galůnkům. Ńikej trefjůła śe tyż zopaska, szpyncer, jake uozdobne glazyjki a papuće.

Chopy szaćůły śe we dugo aże do kolanůw hymda, bruclek, eli westa ze metalowymi kneflůma, kamizol - jakla, nogawice - kńisztrymfy a wysoke harboły, mjanowane polokůma.




#Article 363: Namibijo (144 words)


Namibijo (Republika Namibije, ang. Republic of Namibia, afrik. Republiek van Namibië, mjym Republik Namibia) – państwo we połedńowyj Africe, nad Atlantycki Uoceanym (mo 1572 brzygowyj lyńije). Grańica mo s Angolům, Botswanům, RPA, Zambijům a Zimbabwe. Dowńi kraj bůł mjanowany Połedńowo-Zachodńo Afrika.

S anfanga zaśedlůno bez Buszmynůw a Hotyntotůw. Skiż trudno dostympnych brzygůw a ńygośćinnygo, skalistygo a pustynnygo lůndu, bez dugszy czas uomijano uod Ojropejcykůw. Pjyrsze ojropejske pośadłośći założyli sam Ńiderlandczyki we XVIII stoleću (Wjelorybjo Zatoka a Wyspa Halifax). Uod 1884 uostała mjymjyckům kolůńijům pode mjanym Mjymjecko Połedńowo-Zachodńo Afrika. We 1915 zajůno bez armijo RPA, ńyskorzi, we 1920, uostała jeji mandatowym terytoryjům.

We 1959 powstało SWAPO, kere bůło uorgańizacyjům walczůncům uo ńypodległość lo Namibije. We 1968 Uorgańizacyjo Zjydnoczůnych Norodůw půmjyńůła mjano kraju na Namibijo a uodebrała RPA mandat do kůntroli nad Namibijům. RPA ńy uznała tyj decyzyje a durch Namibijo uokupowała, aże po 1990 rok.




#Article 364: Jay Sebring (115 words)


Jay Sebring (po prowdźe Thomas John Kummer; rodz. 10 paźdźerńika 1933, um. 9 śyrpńa 1969) – amerikański stylista a balbjyrz, kery mjyszkoł we Hollywood.

Sebring mjoł dwa balbjyrske zalůny: jedyn we San Francisco, drugi we Los Angeles. Bůł przoćelym kupy znůmych szauszpilerůw.

Umrził skiż tygo, co zamordowali go ludźe ze zekty, keryj prziwůdcům bůł Charles Manson we rezydencyji, kero wynajmowoł Roman Polański do kupy ze swojům babům, szauszpilerkům Sharon Tate. Postrzůd pomordowanych byli tam tyż Sharon Tate, Abigail Folger a Wojciech Frykowski. Mordercy śedzům we cuchthauzach we Kaliforńiji a bydům tam śedźeć podug tygo, co pedźoł gerycht do kůńca swojigo żywobyćo. Jaya Sebringa pochowali na smyntorzu we sztadźe Southfield we stańe Michigan 13 śyrpńa 1969.




#Article 365: Dadajizm (141 words)


Dadajizm to bůł artystyczny nurt we sztuce XX stoleća, kery mjoł anfang we 1916 roku. Same mjano pochodźi, podug szyroko przyjmowanyj wersyji, uod dada co uoznaczo drzewjanne bawidołko abo beblańy bajtla, kery ńy zno jeszcze żodnyj godki. Dadajizm negowoł artyzm a twůrczy wysiłek artysty, kej dźeła sztuki dadajisty przedstowjali gotowe wyroby, l. b. pisuar abo reprodukcyjo uobrozu s domalowanymi wůnsoma a brodům. Tworzyli collage, uobrozy na kerych przedstowjali roztomajte ukłody tajli uod maszynůw a gydichty ze losowo dobranych słůw. Kůmponowali tyż muzyka larma. Skiż tygo dadajizm bywoł mjanowany antysztukům, keryj cechůma bůły absurdalność a przipadkowość. Dadajisty wydowali pisma: Cabaret Voltaire a Dada (we Zurichu), Litterature (Paryż), Dada Club a Der Dada (Berlin) a tyż The Blind Man (Nowy Jork). Kůńec dadajizmu uogłoszůno we maju 1922 we Weimarze na Kůnferencyje we sprowje kůńca dada. Ńyskorzi srogo tajla dadajistůw zwjůnzoła śe ze surrealizmym.




#Article 366: Czorno Gůra (113 words)


Czorno Gůra (czornogůrsko godka Црна Гора / Crna Gora, ńysłowjańske godki: Montenegro) – państwo we połedńowyj Ojropje, na Bałkanach. Je rozlygowane na wybrzyżu Adryjatyckigo Morzo, lůndowo  grańica mo ze Syrbijům, Kosowym, Chorwacyjům, Bośńům a Hercegowinům a Albańijům.

Je to nojmodsze ze ńypodległych państw Ojropy (jak ńy rachować Kosowa, kere ńy mo połnygo mjyndzynarodowygo uznańo). Powstało po absztimůngu we sprowje samostanowjyńo, kery mjoł plac 21 maja 2006. Ńypodległość uogłoszůno 3 czyrwca 2006. Podug postanowjyńůw zwjůnzku Syrbije a Czornyj Gůry, jygo prownym nastypcům uostała Syrbijo a Czorno Gůra jako nowe państwo samodźelńy muśała storać śe uo przyjyńćy do mjyndzynorodowych uorgańizacyjůw. Uod 2006 noleży do UZN, uod 2007 do Rady Ojropy, a uod 2017 do NATO.




#Article 367: Basshunter (104 words)


Basshunter, po prowdźe Jonas Erik Altberg (rodz. 22 grudńa 1984 we Halmstad) – szwedzki pjosynkorz, producynt muzyczny a DJ. Zaczůn tworzyńe muzyki na kůmputrze kej bůł 15 lot stary. Skiż srogij popularnośći jygo nagrań demo we Internecu, zainteresowoła śe ńim wytwůrńo Warner Music. Bez ńykerych za pjyrszo jygo albům je The Bassmachine ze 2004. Nojbarzi znůmy ze śpjywki „Boten Anna”, kero uopowjado uo boće ze kanołu IRC. Drugo ze barzi znůmych jygo śpjywek to „Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA”, tyż uo tymatyce wirtualnygo śwjata, tym razym uo kůmputrowym szpilu  - Defense of the Ancients (uod Defense of the Ancients je skrůt DotA).




#Article 368: Widłowy wůzek (106 words)


Widłowy wůzyk to je mechańiczny pojazd uo śilńikowym napyndźe kery je przistosowany do przewożyńo matyrjołůw uo srogij maśe (do poru tůn, zależńy uod typu), kery je używany do bliskigo przekludzańo a we magazynowych robotach. Nojczyńśći towor kery mo być przekludzany je umjyszczany na drzewjannych palytach. S przodku, przed zicym kerowcy mo maszt na kerym zamocowane sům widły. Widły idźe uopuszczać, dźwigać a zmjyńać jeich rozstaw, a cołki maszt idźe ekować uod śa i na śa - steruje śe tym wajchůma, krům rozstawu widłůw kery trza zmjyńić rynczńy. Widłowe wůzyki sům napyndzane bez sztrům, benzina, gaz a inksze. Pjyrsze widłowe wůzyki wyprodukowano we 20. lotach XX stolećo.




#Article 369: Michaił Gorbaczow (101 words)


Michaił Sergejewicz Gorbaczow (rus. Михаил Сергеевич Горбачёв; rodz. 2 marca 1931 we Stawropolu) – radźecki a ruski polityk, uostatńi prziwůdca Kůmůńistycznyj Partyji Sowjeckigo Sojusza a jedyny prezydynt Sojusza Socjalistycznych Sowjeckich Republik. Uod 1952 bůł partyjnym funkcyjonarjuszym we KPSS. Po umrzyńu Kůnstantina Czerńenki uostoł Generalnym Sekrytorzym we Centralnym Kůmiteće KPSS, a uogłośił nowo polityka głastost'i a pjerjestrojki (uotwartośći a przebudowy). Cechůma tyj reformy bůło złagodzyńe cenzury a wjynkszy liberalizm we gospodarce a polityce. Stoł śe fest popularny na Zachodźe. Jygo polityka doła możliwość ku pokojowym przemjanom we Strzodkowyj a Wschodńij Ojropje, we tym zjydnoczyńo Mjymcůw. We 1990 roku dostoł pokojowo nadgroda Nobla.




#Article 370: Howard Zieff (125 words)


Howard Zieff (rodz. 21 paźdźerńika 1927 we Los Angeles, um. 22 lutygo 2009) -amerikański reżyser, dyrechtůr uod reklamy we telewizyje a reklamowy fotograf. Bůł szkolorzym fotografije we Naval Photography School we Pensacola a ńyskorzi we Art Center College of Design we Pasadyńe. We lotach 50. XX stoleća uostoł zawodowym fotografym, a 10 lot ńyskorzi stoł śe fest znůmy a ceńůny jako fotograf uod reklamůw. Pracowoł m. in lo nowojorskigo cajtunga Daily News, Polaroida a Volkswagyna. Uod kůńca lot 70.sprůbowoł swojich śiłůw jako reżyser filmowy. Jygo filmůma sům m. in.: The Main Event (1979), Private Benjamin (1980), Unfaithfully Yours (1984), The Dream Team (1989), My Girl (1991) a My Girl 2 (1994). Po My Girl 2 wycofoł śe ze reżyserowańo skiż wykryća u ńigo ńymocy Parkinsůna.




#Article 371: Real Madryt (122 words)


Real Madrid Club de Fútbol je szpańelski fusbalklub ze Madrytu, kery gro we nojwyższyj szpańelskij fusbalowyj lidze - La Liga. Je to jedyn ze nojpopularńijszych klubůw we gyszichće fusbalu. Real bůł zołożůny we 1902, nale prowa do noszyńo titlůw Real (Krůlůw) prziznoł uůnym dźepjyro Alfonso XIII we 1920. Real Madrid swoje szpile gro na stadjůńe Santiago Bernabéuna kery wleźe 80 400 ludźi a zuůnaczyli go we 1947.

Tyn klub przebywo moc sukcesůw. Dźewjyńć razůw wygroł UEFA Champions League, 32 razy bůł majstrym Szpańije, 18 razy dostoł ji puhar a 8 dostoł ji superpuhar.

Terozki trynerym Realu je Jose Mourinho, a jigo prezesym Florentino Pérez. Farby Realu sům bjołe.

We Realu groł tyż jedyn Ślůnzok - Jerzy Dudek, kery urodźůł śe we Rybńiku.




#Article 372: FC Bayern München (140 words)


FC Bayern München to je mjymjecki szportklub ze Můnachijům. Je to jedyn ze nojbarzi utitlowanych klubůw we gyszichće fusbalu. Klub tyn dwa razy wygroł Interkůntynyntalny Puhar, pjyńć rozy UEFA Champions League, roz Puhar UEFA a Puhar Zwyćynzcůw Puharůw. 21 razy bůł majstrym Mjymjec, a 14 razy wygroł jich puhar.

Farby klubu sům czyrwjůno-bjołe. Bayern szpile gro na Allianz Arena, na kery wleźe 69 901 ludźi. Bayern je jednym ze trzech zawodowych fusbalklubůw we Můnachjům. Jigo nojwjynkszy spůrńik to TSV 1860.

Krům sekcyje fusbalowyj mo tyż szachowo, handbalowo, korbbalowo, turnowańo, krynglůw a stołowygo tyńisa.

Od 1900 wapyn Bayernu München bůł aż pjetnoście razy pomjyńany. Farby Bawarji bůły wykorzistane pjyrszy roz we 1954.

Terozki (uod roku 2008) wapyn Bayernu mo na strzodku bawarske farby, a wele wapyn je czyrwjůny ze bjołům szrajbům FC Bayern München. Cołki je otoczůny bjołům a modrům lińům.




#Article 373: Koblůw (259 words)


Koblůw (czesko godka: Koblov, mjymjecko godka: Koblau) je bůło wjeś wele Landka we Czeskij Republice. Terozki je tajlům dźylńice Ślůnsko Uostrawa. Mjůno wywodźi śe uod placu kaj wyposały śe krowy a kery bůł rozlygowany mjast Koblowa.

Pjyrsze pisemne spůmńyńy uo Koblowje je ze 1377 zy mjymjeckich dokůmyntůw, kere pisali erby  fyszta Mikuláša II, kere tajlowały mjyndzy śa Uopawske Kśůnżynstwo. Koblůw erbnůły tedy (do kupy ze landeckim mjastym) fyszty Václav a Přemek. Duge podszukůnki pokozały, co ludźe żůli sam już zawczasu. Podszukowocze nolyźli sam mjecz ze łużyckij kultury a godajům, co je uůn na 2 000 rokůw stary. Mjecz tyn nolyźli we nanosach Uodry. We 1742 po przegranyj wojńe uo Ślůnsk, ta dźydźina erbnyli Prusy. Ńyskorzi (we 1846) Koblůw kupjoł śe Salomon Mayer Rothschild. 

Aże do poczůnku XIX stolećo Koblowjany robjyli ino we roli. Uodmjana przilozła tedy, kej uodkryli, co sam je wůngel. Napoczyno śe to we 1803 a aże do dźiśo ćyrzpi Koblůw uod ślatowańo źymjůw bez festylne fedrowańy.  Uode 1920 Koblůw naloz uostoł tajlům Czechosłowacyje. Przed drugům śwjatowům wojnům wjynkszość ludźi mjała śe za czesko norodowość, atoli we majowych wyborach ze 1938 roku dwje trzeće absztimowało za Sudetomjymjeckům Partyjům. Take festylne poparćy lo Mjymcůw bůło bez intensywno germańizacyjo wśi, kero wyńikła ze włůnczyńo Koblowa do Prusůw. Po Umołwje ze München ze 10 paźdźerńika 1938 Koblůw uostoł śe tajlům Trzećego Rajchu, co bůło pozytywne lo wjynkszośći mjyszkańcůw. Dźydźina bůła uoswobodzůno uod Czyrwjůnyj Armije 30 kwjetńa 1945. Kole ślatowańo źymjůw mo na dźydźina tyż negatywny ajnflus fedrůnek szczyrku, kery trwo uod 1957 roku. Koblůw przikuplowano do Uostrawy 6 kwjetńa 1976.




#Article 374: Brytyjsko Kolůmbijo (110 words)


Brytyjsko Kolůmbijo (ynglicko godka: British Columbia /bɹɪ.tɪʃ kə.lʌm.bi.ə/), BC (francusko godka: la Colombie-Britannique) je prowincyjo we Kanadźe, kero leży na zachodźe uůnygo państwa. Do kanadyjskij kůnfederacyje wźyli ja jako szůsto. Stolica Brytyjskij Kolůmbije je Victoria a ji nojwjynksze mjasto je Vancouver. We prowincyji půmjyszkuje 4 381 603 ludźi, zaś ji wjyrch je 944 735 km².

Brytyjsko Kolůmbijo leży wele Pokojnygo Uoceana. Grańica mo uod půłnoce ze Alaskům, kero je stanym USA a tyż ze inkszymi prowincyjůma Kanady - Jukůnym a Půłnocno-Zachodńimi Terytoryjůma. Uode wschodu grańica mo ze prowincyjům Alberta a uod połedńo ze amerikańskymi stanůma Washington, Idaho a Montana. Teroźne grańice Brytyjskij Kolůmbije ustanowjyli we 1846, kedy podpisali uoregůńsko umołwa.




#Article 375: Muzyjům Hansa Klossa we Katowicach (446 words)


Muzyjům Hansa Klossa kere nojdůwało śe we Katowicach przi hul. Gliwickij 6 uostało uodymkńynte lo zwjedzajůncych 1 marca 2009 uo 10 godźińe, a zawarte pod kůńec 2009 roku, skuli nowelizacyji ustawy uo muzyjach, podůg kerej ńy wolno już użiwać mjana muzyům bez kůmercyjne placůwki. Muzyjům to uostoło zawarte tyż skirz zarzutůw uo rzekome zapyndy gyrmanizacyjne tego to przedśymwźyńća. Uůnygo idyjodowca a tworzićel je Piotr Owcarz. Głůwnym celym placůwki bůło prezyntacyjo kulturowego fynůmyna, kerym je trwało a ńyprzymijajůnco popularność serjalu, do tygo mjoło uůno ambicyjo coby stać śe uostrzodkym kultury, we kerym uodbować śe mjoły trefy fanůw serjalu ze jygo tworzićelůma a ludźůma kultury.

Wchůd do muzyjům nojdůwůł śe we bocznyj huliczce Jana Sobieskigo. Po wlyźyńu bez dźwjyrze zwjedzajůncych witoło wartowniczo budka a szlabůn, kery uodmykoł śe po kupjyńu ajntryta. Pjyrszymi ekspůnatůma bůły rozlygowane wele śćany po prawyj strůńe wyćinki ze cajtůngůw uo serjalu a tyż kśůnżki a kůmplet kůmiksůw ze seryje Stawka większa niż życie. Naprzećiwko we kjosku szło kupić gadżety - koszulki, aszynbechery, breloczki a kisty sztracheclůw ze wizerunkůma bohaterůw serjalu. Na śćańe prosto uod wchodu we szaukastli rozlygowane bůły kasety VHS a muzyczne ze muzykům ze filmu.

Dali schodůma na prawo zlazowało śe na důł do antryja, na prawo nojdujůwały śe haźle - ańi uůne bůły stylizowane, mjoły solidne metalowe dźwjyrza we stylu dźwjyrzůw we bunkrze a buchsztaby bůły na ńich wykůnane gotyckim szrajbůnkym.

Nostympne půmjyszczyńy to Caffe Ingrid, witoło uůne zwjydzajůncych płynůncům ze głośńikůw muzykům ze epoki. Na jeji śćanach rozlygowane bůły plakaty a reklamy ze czasůw II wojny śwjatowyj. Ze epoki bůły tyż: bar, kasa, telefůn a zice. Mjana drinkůw nawjůnzywały do titlůw poszczygůlnych uodćinkůw serjalu. Szło sam kupić cigarety Juno a cigary Brunnera.

Kolejne půmjeszczyńy mo mjano Tolberg. Nojdujůwały śe we ńim woskowe figury Klossa a Brunnera a tyż egzymplorze brůńe ze czasůw II wojny śwjatowyj - giwery, noże, bagnety, granaty a chełmy.

Kolejne půmjyszczyńy to Spotkanie, rozlygowane sam bůły ekspůnaty kere dowały pojyńćy uo ajnfluśe serjalu na kultura. M.in. zdjyńće pamjůntkowyj tabuli, kero bůło pośwjyncůno nadańu jednyj ze hulicůw we Uolsztyńe mjana Zaułek Stawki Większej niż życie. Na prawo uod Trefa půmjyszczyńy uo mjańe Liść dębu, a we ńim woskowo figura Hansa Klossa na motocyklu ze bocznym wůzkym.

Nojdalsze uod wchodu půmjyszczyńy mjoło mjano Wiem kim jesteś. Sam wyśwjytloło śe fragmynta serjalu, a we szaukastlach szło uobejzdrzeć uoryginalne filmowe bandy a biksy ś ńich, a tyż egzymplorze dyplůmůw dokůmyntujůncych zdobyte uod tworzićelůw a szauszpilerůw serjalu nadgrody, a tyż gadżety ze filmu. We jednyj ze ekůw půmjyszczyńo pod gipsdekům bůło wbito we śćana atrapa lotniczyj bůmby.

Muzyjům stylizowane bůło na wnyntrze schrůna, ńyuotynkowane śćany ze surowych herckůw, rube kable natynkowe, dźwjyrze wzorowane bůły na typowe lo armijowych schrůnůw tworzům specyficzno klima.




#Article 376: Strům (179 words)


Strůmy to je grupa źelinůw, do keryj zaliczo śe nojsrogsze źeliny lůndowe. Ńy je taksůnym, yno grupuje źeliny uo podanyj na śa morfologiji a funkcyjach. Tajla botańiki, kero zajmuje śe strůmůma je mjanowano dendrologijo. Ńykere nojstarsze a nojsrogsze strůmy sům chrůńůne bez prawo jako przirodńicze denkmale.

Strůmy majům zrůżńicowano budowa nadźymnyj tajli. Ze zola wyrasto jeim pjyń, kery uod pewnyj wysokośći uobtoczůny je bez korůna kero skłodo śe s rozdźelajůncych śe gałynźůw pokrytych liśćůma. Pjyń a starsze, rube gałynźe sům zdrzewjałe, mode drzewjejům na kůńec wegetacyjnygo uokresu. Ze pńa mogům wyrastać kůnary abo cołki może uůn iść pjonowo we gůra - tako budowa je mjanowano strzała abo kłoda. Strůmy mogům růść pojedyńczo abo we grupach (parki, losy). Uogůlny ksztołt nadźemnyj tajli strůmu mjanuje śe pokrojym strůmu a wyrůżńo jygo zorty: stożkowaty, kolumnowy, uokrůngławy abo paryzolowaty.

Strůmy połńům ważno rola we przirodźe jako producynty tlynu . Pozyskujy śe ś ńich drzewo s ńykerych gatůnkůw inksze substancyje - kauczuk, żywica a inksze. Ńykere strůmy majům zjodliwe uowoce, kora (zinamůnowjec), naśůna a ańi kwjoty (goźdźikowjec). Jeich skupiska uosłabjajům wjatry a powstrzimujům erozyjo.




#Article 377: Mołdawijo (155 words)


Mołdawijo (mołd., rům. Moldova), Republika Mołdowije (mołd., rům. Republica Moldova) – państwo we wschodńij Ojropje, kere powstało po upodku Sowjeckigo Sojuszu we kerygo skłod wlazowało uod 1924 do 1991 (krům lot 1941-1944). Je uůne kůntynuacyjům Mołdowskigo Hospodarstwa (atoli tajla downygo Mołdowskigo Hospodarstwa wlazuje terozki we skłod Růmůńije). We skłod Mołdawije wlazuje tyż autůnůmiczno republika Gagauzyje, keryj 80% mjyszkańcůw to Gagauzy. Uosobno tajla, kero ńy uznowo władzůw we Kiszyńowje, to Naddńestrze ze stolicům we Tyraspolu, kere je de facto ńypodległe, nale ńy je uznowane uod mjyndzynorodowyj społecznośći.

Mołdawijo je ńiźinnym krejym uo umjarkowanyj klimje, rozlygowanym we dorzyczu Dńestru a Prutu.

Je to jedyn ze nojbjedńiszych krejůw we Ojropje, srogo uznoleżńůnym na import paliwůw a surowcůw. 90% społeczyństwa żyje půńiży mińimům egzystyncyje. Dali srogszo tajla źymje noleży do kołchozůw a sowchozůw, prywatnych pośadoczůw mo ino 9% uprownygo wjyrchu. Wożno rola we gospodarce mo cichtowańy wina a produkcyjo napitki ze ńi, tyż sadowńictwo. Spożywczo, chymiczno a inkszo industryjo.




#Article 378: Tyjabyndazol (109 words)


Tyjabyndazol, TBZ (C10H7N3S) – to je sztuczńy uotrzimowany chymiczny zwjůnzek, kery mo dźołańy grzibobůjcze. Inksze mjana handlowe tyj substancyje to Mintezol, Tresaderm a Arbotect. Je stosowany do chrůńyńo uowocůw uod grzibůw a inkszych pasorzitůw. Stosuje śe go ino wjyrchowo, nojczyńśći bez popśikańy abo zatůnkańy uowocůw we jygo wodnym roztworze. Używo śe go do bananůw, apluzinůw a inkszych. Na liśće E mo nůmera E233. Zezwůlno dobowo mjarka lo czowjeka mo 0,1 mg na kożde kilo masy ćoła. Przi jeji ńyprzekroczańu ńy mo żodnygo szkodliwygo ajnflusa na uorgańizmus, ulygo hydroliźe we wůntrobje a je wydolany uod nerkůw. Ńy je zakozany uod żodnyj religiji, może tyż być spożywany uod wegetarjanůw a weganůw.




#Article 379: Źeliny (131 words)


Źeliny (Archaeplastida Adl i in. 2005, downe naukowe mjana: Vegetabilia, Plantae, Phytobionta, Plastida, Primoplantae) – eukaryjotyczne a samofutrujůnce uorganizmy, kere wykorzistujům słoneczno ynergijo bez farbujůnce substancyje we proceśe asymilacyji. Trefjajům śe tyż postrzůd źelinůw uorgańizmy cudzofutrujůnce - saprofityczne a pasorzitnicze, nale mo to wtůrny charaktyr. Źeliny sům zbudowane ze kůmůrkůw, kere u wyżyj zorgańizowanych zortůw źelinůw tworzům tkanki a narzůndy, kere dowajům jeim dychać, futrujům je, dowajům wzrastać a śe rozwijać. Źeliny przi udźale chloroplastůw kere majům we śa chlorofil przeprowadzajům terminy fotosyntezy, keryj zapasowym produktym je skrobja. Majům uůne sztajfno, nojczyńśći celulozowo kůmůrkowo śćana. Mogům uůne durś wzrastać uod twůrczyj tkanki, kero poradźi tajlować kůmůrki. Nojczyńśćij źeliny sům trwale przirośńynte do zola. We proceśe ywolucyji doszło do srogij roztůmajtośći formůw źelinůw a jejich przistosowańo do růżnych warůnkůw bytowańo na Źymji.




#Article 380: Banhow (124 words)


Banhow – stawjyńy lo uobsłůgi banowygo ruchu. Banhowy mogům być wjelge (uokryślane mjanym stacyje), a małe (banowy przistanek).

Wjelge banhowy majům pora bansztajgůw, ńykedy restauracyje, sklepy, haźle a inksze place lo podrůźnych.

Banowe przystanki zauobycz ńy majům kas, czynsto sům zawarte lo ludźi.

Nojstarszy banhow we Ślůnsku je we Wrocłowju ze 1842 roku – tyż nojstarszy banhow we Polsce (Oberschlesischer Bahnhof, Wrocław Górnośląski). Dźiśej już ńe dźało, je tam banowo przichodńo.

Inksze znajůme banhowy we Ślůnsku sům we Bjelsků (Bielitz, Bielsko ze 1890, dźiśejsze mjano Bielsko-Biała Główna), Uopolu (Oppeln Hbf, Opole Główne ze 1845), Glywicach (Gleiwitz, Gliwice ze 1845, nowe stawjyńy ze 1906) Katowicach (nowy banhow dźałoł we latach 1972-2010) a tyż we Wrocłowju (gůwny banhow - Oberschlesischer Bahnhof; Hauptbahnhof, Wrocław Główny ze 1857).




#Article 381: Kornwalijo (665 words)


Kornawalijo (ang. Cornwall IPA: /ˈkɔrnwɔːl/; kor. Kernow IPA: /ˈkɛ(r)nɔʊ/ abo /ˈkɛ(ɹ)nɔʊ/) – gyszichtowo-geograficzny kraj, a tyż nojbarzi na zachůd położůne hrabstwo Ynglandu. Je uůno położůne na Kornwalijskim Půłwyspje, na zachůd uod rzyki Tamar. Ferwaltůngowe cyntrům a tyż jedźine mjasto uo katedralnym (city) sztatuśe je Truro. Wjyrch Kornwalije (do kupy ze wyspůma Scilly je 3 563 km². Gynstość zaludńyńo hrabstwa je 144 ludźi na km².

Kornawlijczyki to je jedyn ze sześću celtyckich norodůw. Ńykere ś ńich uodporujům uobecnymu politycznymu sztatusowi regijůnu a fantujům uo wjynkszo autůnůmijo.

Kornawlijo tajluje śe na 7 dystryktůw. Tyn tajlůng ukozuje karta.

Mjano Kornawlije (Kernow) wźyno śe uod celtyckigo plymjyńa, kere kejśik pomjyszkiwało teroźno Kornwalijo, a kere Rzimjany zmjanowali Cornovii. Uůne słowo wźyno śe uod jeszcze wcześńijszygo mjana plymjyńa Brytůw - Corneu. Celtycki zdrzyń cern abo łacińske mjano cornu - uoba uoznoczajům winkel abo půłwysep - mogům pokozować, co mjano uodnośi śe do kształtu Kornwalije . Podańy na to używane uod ůng. 700r. p.n.e. mjano Cornubia uoznaczo ludźůw winkla a nawjůnzuje do kształtu půłwyspa.

We VI a VII stoleću mjano bůło pomjyńane skiż ewolucyje staroangelskij godki. Anglosasy dodali przirostek -wealas (auslyndery), kery we przikuplowańu do jednyj ze nowszych form stworził mjano Corn-weales.

Fana Kornwalije (fana św. Pirana) to je czorny prostokůnt ze bjołym krziżym, kery je prostopadły do podstow a bokůw. Powjarka godo, co tworzićel fany, śwjytny Pirůn (patrůn kornwalijskich grubjorzůw cyny) stworził ja, kej widźoł erc cyne, kery rozpuszczoł śe we uogńu. Jeji pochodzyńy ńyma ale do kůńca ustalůne. Terozki je coroz czyńści używano, choćoż dali je powożano za nacjonalistyczny symbol.

Fana ta jest podano na fana św. Dawida.

Patrůnym Kornwalije je śwjynty Piran, kery je tyż patrůnym grubjorzůw cyny. Je uo ńim kupa kornwalijskych powjarkůw. Kornwalijczyki fajrujům uůnygo dźyń 5 merca.

Krům tygo roz za kedy godo śe, co patrůny Kornwalije to tyż św. Petroc a św. Michał. Nale tyn pjyrszy czyńśći kojarzůny ze sztadym Padstow a drugi ze gurům St Michael's Mount.

Korńijsko godka przinoleży do skupiny celtyckich godkůw a je fest spokrewńůno ze walijskům a bretůńskům, myńi ze irlandzkům, szkockům gaelickům a manx. Korńijski fůngowoł jako godka społecznośći do kůńca XVIII stolećo. We 1904 wydany uostoł Porynczńik korńijskij godki, kery napisoł Henry Jenner. Podszukůnki ze 2002 pokozały, iże po korńijsku poradźi godać do porzůndku wele 300 perzůnůw, a 3 000 poradźi po korńijsku jyn trocha pogodać. We Wjelgij Brytańiji ńy mo uůna uokreślůnygo prownygo sztatusu, nale uczům jeji we 12 kornwalijskich podstawowych szulach. Używo śe ji na przileżytość religijnych a śwjeckich śwjůnt. We 2002 korńijski uostoł uoficjalńy uznany za godka norodowyj myńszośći we Wjelgij Brytańije, a we 2005 lokalny regjyrůnek dostoł pjyńůndze uod cyntralnygo rejyrůnku na jeji průmocyjo a uochrůna. Sztandardowo forma godki przijyli we 2008. Dwa człůnki brytyjskigo parlamyntu: Andrew George, deputowany ze St Ives a Dan Rogerson, kery reprezyntowoł Půłnocno Kornwalijo, złożyli parlamyntarno prziśynga po kornijsku.

We Kornwaliji pomjyszkuje 513 527 perzůnůw, co dowo 144 ludźe na km2. Bestoż pod zglyndym gynstośći zaludńyńo Kornwalijo je 41 na 47 hrabstwůw Ynglandu. Strzedńi stoleće je 42roki. Kornwalijo mo zatela wysoki wzrost populacyje - 11,2% we dźyśyńćoleću 80. a 5,3% we dźyśyńćoleću 90. co dowo ji zaś pjůnty plac pojstrzůd hrabstwůw.

Plik:Cornwall population.png|thumb|center|300px|Půmjyńańo we wjelośći ludźůwe we Kornwaliji bez uůńske dwjesta lot

Regijůn tyn ńy ma zaludńony růwno. Połedńowo tajla Kornwalije je wjyncyj zaludńono kej půłnocno, zaś wschodńo wjyncyj kej zachodńo.

Nojmyńszo gynstość mo půłnocne wybrzeże a Wyspy Scilly. Jedźińy dystrykt Restormel je mo gynstość zaludńyńo wjynkszo ańiżeli cołki regijůn South West England.

Podug uůńskigo wszechuobecnygo wykozu (2001) nowjyncyj we Kornwaliji je Ynglanderůw, zaś Kornwalijczykůw je ino 7%. Godo śe, iże wele 50% mo richtig celtycke korzyńe.

Kornwalijo je rozlygowano na nojbarzi wysůńůnyj na połedńe tajli Wjelgij Brytańije, skuli czygo jeji klimat je ćopły a słůneczny. Źimy sům łagodne a śńyg ślatuje fest rzodko. (krům wyżki we postrzodkowyj tajli Kornwalijskigo Půłwyspa). Strzedńo roczno tymperatura je mjyndzy 9,8 a 12°C. We Kornwaliji je moc łagodnych zachodńich wjatrůw uod Atlantyckigo Uoceanu a je sam trocha deszczůw, nale myńi kej we inkszych tajlach zachodńigo wybrzyżo Wjelgij Brytańije. Rocznych uopadůw je kole 1100mm.




#Article 382: Robin Hood (102 words)


Robin Hood – postać ze powjarkůw, strzedńowjeczny bohatyr kery habjůł bogoczom a rozdowoł bjydokom. Bůł to banita, kery pomjyszkiwoł we leśe wele Sherwood uoroz ze swojimi kůmpanůma, do kerych należeli braćik Tuck, Will Stuteley, mody David ze Doncasteru, Mały John s Hathersage, Much syn młynorza, Allan ze Doliny a Will Szkarłatny. Jygo lipstům bůła Lady Marion. Podug powjarki, Robin Hood uprzikrzoł żywot szeryfowi Nottingham Robertowi de Rainault a pozostoł wjerny krůlowi Richadowi Lwje Śerce, uod kerego uostoł na kůńec ułaskowjůny. Nojbarzi znůmo adaptacyjo powjarki we literaturze napisoł Howard Pyle, powjarka mo tyż mynga adaptacyji filmowych, we tym Robin of Sherwood Kevina Costnera.




#Article 383: Miroslav Klose (142 words)


Miroslav Klose, (rodz. jako Mirosław Marian Klose, 28 czyrwca 1978 we Uopolu) – gůrnoślůnski fusbalok, kery wystympuje we reprezyntacyji Mjymcůw a we Bůndeslidze jako napodźorz. Rodzůny we Gůrnym Ślůnsku, we familiji uo szportowych tradycyjach. Uod 1987 mjyszko we Mjymcach. Bůł chowańcym FC 08 Homburg, kaj zagroł 20 szpilůw a trefjůł 11 torůw. We lotach 1999 - 2004 wystympowoł we 1. FC Kaiserslautern, kaj zagroł 120 szpilůw a trefjůł 44 torůw. We lotach 2004 - 2007 wystympowoł we Werder Bremen, kaj zagroł 89 szpilůw a trefjůł 53 torůw. Uod 2007 gro we Bayern München, kaj zagroł (do 29 listopada 2008) 41 szpilůw a wbjůł 16 tory.

We pjyrszyj reprezyntacyji Mjymcůw we fusbalu napoczůn grać we 2001 roku, a do 26 lipca 2014 zagroł we ńi 137 szpilůw a wbjůł 71 torůw. Je rekordźistům wedle wbićo nojwjyncyj torůw we wszyjskich Mistrzostwach Śwjata cuzamyn (16).




#Article 384: Michael Ballack (128 words)


Michael Ballack (26 wrześna 1976 we Görlitz) – fusbalista, kery wystympuje we reprezentacyji Mjymcůw a we Premier League kej napodźorz. Bůł chowańcym Chemnitzer FC, kaj zagroł 49 szpilůw a trefjůł 10 torůw. We lotach 1997 - 1999 wystympowoł we 1. FC Kaiserslautern, kaj zagroł 46 szpilůw a trefjůł 4 torůw. We lotach 1999 - 2002 wystympowoł we Bayer 04 Leverkusen, kaj zagroł 79 szpilůw a trefjůł 27 torůw. We lotach 2002 - 2006 wystympowoł we Bayern München, kaj zagroł 107 szpilůw a trefjůł 44 torůw. Uod 2006 gro we FC Chelsea, kaj zagroł (do 23 lutygo 2009) 41 szpilůw a wbjůł 16 tory.

We pjyrszyj reprezentacyji Mjymjcůw we fusbalu napoczůn grać we 1999 roku, a do 1 kwjetńa 2009 zagroł we ńi 62 szpilůw a wbjůł 11 torůw.




#Article 385: Uůmůn (110 words)


Uoman (عُمان Uman; Sułtanat Uomanu – سلطنة عُمان Saltanat Uman) – państwo we Azyji, na Arabskim Půłwyspje, nad Arabskim Morzym a Uomańskům Zatokům. Grańica mo ze Zjydnoczůnymi Arabskimi Ymiratůma, Saudyjskům Arabijům a Jymynym. Noleży do Ligi Arabskich Państwůw.

Klima sam je zwrotńikowo sucho, ze pustyńijůma a půłpustyńijůma. We lipcu tymperatura luftu poradźi dolyźć do 50 °C.

We staroroczach znůmy jako uostrzodek produkcyji kadźidła. Zislamizowany we VIII stoleću. Uod anfaga XVI stolećo penetrowany bez Portugalczykůw, kere zołożyli 1515 teroźno stolica - Maskat. We noworoczach popadoł we zależność uod Persyje, Turcyje a Wjelgij Brytańiji, kero we 1891 utworzyła sam protektorat. Ńypodległy uod 1951 roka.

Nojsrogsze dochody Uoman mo ze dobywańo naftowyj ropy.




#Article 386: Giszowjec (121 words)


Giszowjec (pol. Giszowiec, mjym. Gieschewald) – połedńowo-wschodńo dźelńica Katowicůw, rozlygowano postrzůd lasůw wele krajowyj cesty nra 1 a autobany A4. Jeji starszo tajla powstała na anfangu XX stolećo jako uośedle lo grubjorzůw. We nowszyj tajli stowjyńa to bloki ze wjelgij platy, kere stowjano we lotach 1960-1990. Za czasůw PRL dowano dźelńicy uoficjalne mjano Uośedle Stanisława Staszica, nale ńigdy śe to ńy przijyno we śwjadomośći a ńy bůło używane uod mjyszkańcůw. Mjano dźelńice pochodźi uod mjana Georga von Giesche, kery bůł indusztryjalnym handlowcym a kupa we Gůrnym Ślůnsku inwestowoł. Je sam trocha dynkmalůw, l. b. Ślůnsko Karczma, Ślůnsko Izba a Willa Uthemanna.

Giszowjec mo 12,3 km² wjyrchu a we 2002 roku pomjyszkiwało dźelńica 18,8 tyś. ludźi. Fůnguje sam gruba Staszic a Wieczorek.




#Article 387: Gyszichta Sorbůw (198 words)


Pjyrszymi znůmymi mjyszkańcůma dźiśejszyj Łużyce bůły celtycke ludy. Nostympńy kole roku przed Kristusym uo przibůł sam germański lud Symnůnůw. Pomjyszkiwali uůńi te teryny podwjela jejich placu ńy zajůn słowjański lud. Jejich erbůma sům dźiśejsze Sorby.

We rokach 623-658 Łużyca bůła we państwje Samůna, eli pjyrszym znajůmym kraju zachodńich Słowjanůw. Uod VII do VIII stolećo mjyszkały we Łużycy roztomajte plymjůna, kerymi rzůńdźůły sorbske pany. Jedyn ś ńich - Miliduch, prowadźůł we 806 roku wojna ze Frankůma. We IX stoleću Łużyca przinoleżała do Wjelgomorawskigo państwa. Stůn tyn trwoł do roku 907. We 963 uostały słowjańske ludy zdobyte uod Gero, markgrofa Wschodńij Marchije. We roku 1002 Bolesław Chrobry przikuplowoł Łużyca ku Polsce, co uostało zatwjyrdzůne we pokoju we Budźiszyńe (1018). Půźńi nazod nolazła śe we pośadowańu mjymjeckim (pokůj we Budźiszyńe ze 1031 roku, jako tajla Miśńyńskij Marchijeu uod czeskich Luksymburgůw pod fysztym Karlym IV.

We rokach 1635 - 1815 bůły tajlům Saksůńije, a potym tyż tajlowo Prusůw (půłnocno tajla po rozborze Saksůńije we 1815). Uod XII stolećo je we Łużycy śylne mjymjecke uosadńictwo - przede wszyjskim we gůrach, mjastach a ńyzidlowanych uobszarach - to wszysjsko je prziczynům ku tymu, co Słowjany stały śe sam uod XIII stolećo myńszośćům we tym regijůńe.




#Article 388: Vágar (251 words)


Vágar (důń. Vågø, IPA: ) tyż inakszy mjanowano Vágoy - uoceańiczno wyspa, wulkańicznygo pochodzyńo, kero prznoleży do archipelagu Faerskich Wyspůw, kery je na Norweskim Morzu. Mo 177,16 km²,  skuli czygo je trzećo, jeli chodźi uo srogość, we archipelagu. Pomjyszkuje we ńi 2 987 ludźi, a na jedyn km² przipado strzedńo 16,9 ludźi. 

We wyspje sům dwa nojwjynksze jeźora cołkigo archipelagu: nojwjynksze Sørvágsvatn, kere mo 3,56 km² a tyż druge pod wzglyndym wjelgośći Fjallavatn (1,02 km²). Do wodnygo systymu wyspy wrachowuje śe tyż moc wodnych ćekůw, kere majům zdrzůdła we gůrach, abo wypływajůncych ze Fjallavatn, nauobkoło kerygo je nojbarzi podmokły teryn cołkigo archipelagu. Ze jeźora Sørvágsvatn ślatuje do uoceanu srogi ślatowůd Bøsdalafossur.

Nojwyższy půnkt wyspy je wjyrch gůry Árnafjall, kery mo 722 m. Zarozki potym je Eysturtindur, kere je ńiższe ino uo 7 m. Krům tygo je sam 37 inkszych wyspůw. Ksztołt wyspy je podano na gowa psa, kaj fjord je uodewrzitym pyskym, a jeźoro Fjallavatn ślypjym.

We Vágar je jedźine lotńisko Faerskich Wyspůw - Vágar Airport, kere wybudowali sam we czas Drugij Śwjatowyj Wojny alijanty, kerzi wuůnczas we wyspje stacyjůnowali. Dźiśej przilatuje abo uodlatuje ś ńigo kole 170 000 ludźi na rok. Ze Vágar Airport do śe lećeć do Dańije, Grynlandyje, Islandyje, Norwygije, Szkocyje, Szwecyje a Ynglandu.

We połedńowyj tajli wyspy, kaj sům głůwne ludzke zidlůngi, namjyrzajům śe cesty, kerych cołko dugość je 24,4 km.

Ze wyspy kursujům průmy ze Sørvágur dů Mykines, małyj wysepki, na keryj mjyszko ino poranośće ludźi. Lo tych ludźi je to jedźyne połůnczyńy ze resztům śwjata.




#Article 389: Ślůnski kůń (103 words)


Ślůnski kůń (Ślůnzok) je zorta kůńa, kero uostała wychowano we Ślůnsku. Sům brane za fest dobre poćůngowe kůńe. Terozki tajlujymy ta zorta na dwje - ślůnske kůńe starygo a nowygo typu.

Ślůnske kůńe to zorta zatela staro, bo jeji poczůntek datuje śe na XIX stoleće, choćoż jeszcze tedy ńy bůła mjanowano tak, jako je dźiśo. Po kůńcu napoleůńskich wojnůw na teryńe Ślůnska pruski regjyrůnek wspjyroł cichtowańy kawaleryjskich kůńůw. Ze prziczynům, co rosła potrzeba na kůńe do roboty, chůw bůł po to, coby przemjyńić leke wjyrchowe kůńe (zauobycz trakyńskij, wschodńopruskij, ynglickij a půłynglickij zorty) we gibajůnco-robocze kůńe, kere můgům půmogać we roli a transporće.




#Article 390: Du Fu (134 words)


Du Fu (chiń.: 杜甫; pinyin: Dù Fǔ; Wade-Giles: Tu Fu, 712–770) bůł znůmy chiński dichter ze dynastyje Tang. Do kupy ze Li Bai mjanowańi sům nojznamjeńitszymi dichterůma. Uůnygo personalnům ambicyjům bůło sużyć swojymu krajowi jako ciwil, nale pokozało śe, co je uůn do tygo ńyzdolny. Uůnygo żywobyće, podańy na cołki krej, pońiszczůła rebelijo An Lushan we 755 roku a kůńcowe 15 rokůw uůnygo żywobyćo bůły sztyjc ńypokojne.

Ze poczůnku małko znajůme lo inkszych dichterůw, dźeła Du Fu stały śe zdrzůdłym ajnflusu we literarnyj kulturze Chinůw a Japůńije. Co śe rozchodźi uo sůme gydichty, do dźiśo dotrwało jejich tyśůnc pjyńćset. Du Fu bůł tyż mjanowany dichterym-historykym uod chińskich krytykůw, kej to ranga uůnygo dźełůw dała uůnymu szansa coby uostać pokozanym zachodńij cywilizacyje jako chiński Wergilijusz, Horacy, Uowidyjusz, Shakespeare, Milton, Burns, Wordsworth, Béranger, Hugo lebo Baudelaire.




#Article 391: Kaszuby (etńiczno skupina) (126 words)


Kaszuby (kasz.: Kaszëbi, pl.: Kaszubi, mjym.: Kaschuben, yng.: Kashubians) sům zachodńosłowjańskům etńicznům skupinům, autochtůńicznym ludztwym Půmorzo. We teroźńich czasach Kaszuby sům jedźinymi bezpostrzedńimi erbůma Půmorzanůw. Przodńům uorgańizacyjům, kero skupjo Kaszubůw we Polsce je Kaszubsko-Půmorske Zrzeszyńy (kasz. Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié). Teroźńe Kaszuby mjyszkajům przede wszyjskim we Wschodńim Půmorzu, we krysach puckim, wejherowskim, kartuskim, lymborskim, bytowskim, kośćerzyńskim, půłnocnyj tajli chojńickigo a wschodńij tajli słupskigo. We krysach lymborskim, bytowskim a słupskim mo to nazadńi charakter - po II śwjatowyj wojńe Kaszuby pomjyszkałe we placach swoji pjyrwotnygo byćo, po wyćepańu ś ńich mjymjeckij ludnośći uod regjyrůnku Polskij Ludowyj Republiki. Tajla Kaszubůw mjyszko tyż na ymigracyji, uosobliwje we Kanadźe (kole 10 000 perzůnůw na rok 2001), USA, Mjymcach a Polsce (233 000 perzůnůw na rok 2011, s czygo 17 000 kej jedyno).




#Article 392: Gyszichta Ślůnska (1214 words)


Źymja, kero mjanuje śe Ślůnsk (tyż Ślůnsko) je rozlygowano we połedńowyj Polsce a we půłnocno-wschodńij tajli Czeskij Republiki. Roztomajte prziczyny a warůnki, kej bez tyn przikłod geograficzne rozlygowańy lebo naturalne bogajstwa, sztyjc ćůngły sam wojny a najazdy. Kultura tygo regijůnu uostała uksztołcůno uod polskich, mjymjeckich a czeskich ajnflusůw.

Pjyrsze znoki pojawjeńo śe czowjeka na Ślůnsku uoddykńynto we uokolicach Strzygůńa na Dolnym Ślůnsku. Bůły tam kamjynne werkcojgi ze uůn. 500 tys. lot tymu. Pod kůńec IX, abo X stolećo, wedle wjynkszůśći naukowcůw, Ślůnskem rzůndźiło Wjelgomorawske państwo, nale ńy je to cołkjym zicher, beztuż je to kůntrowersyjům. Uobecno wjedza archeologicznona zicher godo ino uo kulturze wjelgomorawskej na Ślůnsku.

Wjerza mjyndzy 985 a 990 rokym, skiż tygo na zicher kej kůńczůło śe X stoleće, Ślůnsk noloz śe pode włodańym Mjeszka I, we grańicach polskigo kreju. Mjyszkały tedy we Ślůnsku roztomajte plymjůna - we Sowich Gůrach żywobyli Uopolany, Morawjoki, Golynszycy, Dźedoszany. Cołki teryn bůł spůjny dźynka Uodrze, kero stanowjůła zdrzyń lo uosodzańo grodůw a ślůnskich mjastůw. We lotach 1010 a 1017 mjymjecki kajzer Hajnel II Śwjynty napadoł na zachodńo tajla Ślůnska, bezto plymje Dźedosznůw upadło. We 1038 kśůnże czyski Brzetysław I napodł a prziłůnczůł tajla Ślůnska po lewyj zajće Uodry do Czechůw. Ńyskorzi po 12 lotach Kaźimjyrz I Uodnowićel zdobůł zaś cołki Ślůnsk lo Krůlestwa Polskego. Do 1106 roku bůło wjela wojyn Polski ze Czechůma, potym s mjymjeckim cesarzym Hajnlym V, Ślůnsk bůł tajlowany, aż we 1137 po pokoju kłodzkim ustalono, iże źymja opawsko, karńowsko a kłodzko bydźe należoła do Czechůw a reszta Ślůnska do Polski.

We 1138 bez testamynt Bolesława Krziwoustego, kery napoczůn uoztajlowańe dźelńicowe Polski, Ślůnsk dostoł jigo nojstarszi syn Władysław II Wygnańec. Jigo władza zakůńczůła śe we 1146 roku, kaj przegroł bitwa s jigo braćikůma a ućeknůł do Rzimu i poprośůł uo hilfa szwagra Kůnrada III. Po wygronych bitwach bez Kůnrada III a śmjyrći Wygnańca Ślůnsk trefjůł do jigo nojstarszego syna Bolesława I. We 1172 juńorzy (braćiki Bolesława I): Mjeszko a Kůnrad wroz ze jigo synem Jarosławym wywołali wojna domowo, po kerej Kśynstwo Ślůnske uostoło roztajlowane na sztyry tajle.

We 1178 kśůnże krakowski Kaźimjyrz doł kśynću uopolskemu terytorja małopolske: kasztalańa bytomsko, uośwjynćimsko a Chrzanów. Uode tygo czasu przyjmuje śe noleżnůść tych źymji do Ślůnska.

We 1201 Mjeszko doł anfang kśynstwu uopolskemu a po śmjyrći Bolesława I jigo władza dostoł Hajnel I Brodaty, założyćel mjanowanyj powszechńe Dynastyji Hajnlůw Ślůnskich. Cwekym tyj dynastyji bůło zdobyće władzy we cołkej Polsce. Jich rzůndy to czas srogi napływ uosadńictwa mjymjeckego, wzrost gospodarczy, wzrosła wjelość ludźi, powstoło wjela mjast a wjosek na prawje mjymjeckim (nojczynśći magdeburskim). Kůńec rozwoju Ślůnska doły napady Mongołůw, śmjyrć wjelu ludźi, wroz ze Hajnlym II kery umrził we bitwje pod Legńicům.

Kej pomarli krůle Polski a Czech Wancel II (1305 r.) a Wancel III (1306 r.) uo ślůnske kśůnżynstwa spůrkowali śe Luksymburski Jůn (krůl Czech) a polski krůl Władysław I Łoketek we 20-tych lotach XIV stolećo. We czaśe wojny Łoketka ze Brandenburgjům Luksymburski Jůn zebroł armja a we roku 1327 wyruszůł na Ślůnsk. Ńim wloz na teryny kśůnżynstw we Uopawje hołd uůnymu złożyło pora kśyńćůw, a ńyskorzi kolyjne. Zatrzimany bez Łoketka uostoł dopjyro przed Krakowym. Podczas uobrad we Trenczyńe (24 śyrpńa 1335) a ńyskorzi we Wyszehradźe na Madźarach (12 listopada 1335), we kerych udźoł broł m.in. madźarski krůl, Wjelgi Kaźimjyrz a Luksymburski Jůn uzgodńůno, aże zowdy uznowane bydźe zwjyrzchńictwo Luksymburskigo Jůna we kśůnżynstwach kerych władcy uůnymu uoddoli hołd. Luksymburski Jůn tyż przestoł używać titel krůla Polski (kery podug ńygo mu śe noleżoł) a uod kśůnżynstw ślůnskich dostoł uobjetńica wypłaceńo 20 000 kop praskich groszy. Układy te trefjůły śe ze uodporům po polskij a czeskij zajće, nale uobje zajty doły do zrozumjeńo, aże dowo to mogebność dyplomatům dźołać we uo wjela ważńijszych sprawach.

Regle te uznowane za status quo (śl. tum. Sztand rzeczy) potwjerdzůne tyż układym ze 1339, pomjyńůła ńyskorzi we lotach 1345-1348 wojna czesko-polsko. Fest ajnflus na ńa mjoło połedńowo tajla Uodry. Krůl Polski Wjelgi Kaźimjyrz sznupajůnc za pretekstym, kery doł by mu mogebność zdobyćo ślůnskich terynůw uodnołd go przi spůrze biskupa Bryslału Nankera a jigo mjejskům radům. Pod pretekstym uobrůny wolnośći biskupstwa Bryslału, kere należoło do archidjecezyji Gńeźńejskij polsko zajta doła poparće biskupstwu a sztarowoła śe, coby zbajstlować zło opińa czeskimu krůlowi. Wygrano Nankera mjoły by zły ajnflus na Bryslał, kery bůł przodńim mjastym  władzy czeskij na Ślůnsku. Ńy bůło beztuż cufalu, aże drugi angrif wojny czesko-polskij bůł na wrocłowske kśůnżynstwo, nale ńy rachujůnc wschodńij tajli kśůnżynstwa polske wojska ńy uodńosły wjelkego sukcesu.

Na terynach Gůrnygo Ślůnska czeski krůl Luksymburski Jůn ńy mjoł poparća we srogich mjastach kej Bryslał, beztuż fest potrzebna uůnymu bůła hilfa uod zajty kamratůw - kśyńća uopawskego a raćiborskego Ńikolałsa II ze rodu Przemyślidůw, kery zaś rychtowoł na hilfa Luksymburskigo Jůna przi zdobyću raćiborskego dźedźictwa po swojim szwagrze. We styczńu 1337 Luksymburski Jůn doł wolne lenno Nikolałsowi II co wywołoło spůry ze uopolskimi Pjastami. Ńyskorzi krůl sprzedoł za prajza 2000 grzywjyn Ńymodlińskimu Bolesławowi Prudńik, zaś bytomskimu Władysławowi Koźle i Glywicy, a skiż tygo wzmoćnůł swojo armijo a kśůnżynstwo Ńikolałsa II uoblozło śe bez angrifůw.

Rodowo důmyna kśůnżůnt ze rodu Przemyślidůw — Uopawske kśůnżynstwo, należoła tydy do Morawůw, beztuż po zdobyću raćibůrskij źymji zaczyli dźołać we polityka na Ślůnsku. We 1345 roku polske wojska ze hilfům madźarskich a litewskich zaangrifowoły we důmyna Ńikolałsa II, uopawske kśůnżynstwo, a zdobůły Rybńik a Pszczyna. Kśůnżynta uopawski a raćibůrski za cyntrům uobrony wźyli Żory, kaj ńy bůło kamjůnnych murůw ino drywńane wały, nale krůl Luksymburski Jůn szafnůł napadźorůw pokonać a zaloz ze wojskjym aż po Krakůw, skůnd poszoł nazod, skiż powjynkszajůncygo śe wojska madźarskego. Wojna czesko-polsko ze lot 1345-1348 jeszcze barzij roztajlowoła teryny ajnflusůw na Ślůnsku půmjyndzy Czechy a Polsko.

Uod kedy we 1337 kśůnżynstwo raćibůrske a uopawske śe skuplowoły i powstoło kśůnżynstwo uopawsko-raćibůrske, kerych kśynćem bůł Ńikolałs II mjoło sroge polityczne znaczyńy. Ńyskorzi we 1339 roku, skuli spůru  ze Luksymburskim Jůnym a jigo nojstarszym synem Karolym muśoł uoddać połedńowe teryny a doć mocka pjyńyndzy czeskimu krůlowi. We tym samym roku mjanowoł uopolskij szlachće przywilej, kery dowoł prawo do uodwołańo śe uode krůlewskigo gerichtu. 26 śyrpńa 1346 krůlem Czechůw uostoł Luksymburski Karol IV, a ślůnske kśůnżynstwa dalij uoddowoły sam lenno. 7 kwjetńa 1348 Luksymburski Karol prziuůnaczůł Ślůnsk do Korony Czeskigo Krůlestwa, krům tygo aże świdńicko-jaworske kśůnżynstwo bůło tedy cołkym samostanowjůne. Ustawa ta protwjerdźůł we 1355 kej rzimski cesorz. Polski krůl (Wjelgi Kaźimjyrz) zaś wloz na teryny wrocłowskigo kśůnżynstwa. Spůr tyn zakůńczůno namysłowskim pokojem. Uod poczůntku XIV stolećo ślůnske mjasta tworziły pokojowe zwjůnzki, kerych cwekym bůła wspůlno uobrona a chytańy uoszydzorzůw. We 1383 roku wzajemno hilfa napoczyły szrajbować mjasta gůrnoślůnske wroz ze małopolskimi, kerymi włodoł Władysław II Uopolczyk. We matyrjołach zdrzůdłowych, kere sům do dźiśoj do śe nojść godka m. in. uo namjarach stworzyńo cyntralego ferwaltůngu do chytańo roztomajtych uoszydzorzůw.

Krům tygo napoczyła śe tworzyć uogůlnokrejowo ślůnsko śwjadomość. Przelyźůno uod dowńij używanygo titla Polonia, kerym Czechy mjanowali teryny ślůnskich kśůnżynstw, do mjana Silesia, kere bůło tyż gryfne lo luksymburskij a pjastowskij dynastyji skuli jich tajlůngu ajnflusůw a zrzeczyńo śe bez Luksymburskigo Jůna we 1335 roku titla polskigo krůla. Title kśůnże ślůnski a pon mjasta pjyrśi używali dolnoślůnske Pjasty, ńyskorzi uod 80. lot XIV stolećo dowoło śe to uobrzirać tyż u kśůnżůntw gůrnoślůnskich. Zaś na poczůntku XV stolećo title te fůngowoły już wszandy na Ślůnsku. Wroz ze coroz wjynkszům śwjadomośćům ślůnskům uoderwanům uod grańic polskego państwa zaczyły śe pojawjoć pjyrsze podpory půmjyndzy ślůnskimi kśůnżynstwůma, nojfestelńyj na dworach biskupůw wrocławskich..




#Article 393: Usama ibn Ladin (141 words)


Usama ibn Ladin (arabsko godka أسامة بن لادن, rodz. 10 marca 1957 we Dżuddzie - um. 2 maja 2011 we Abbottabadzie), znůmy tyż jako Osama bin Laden – to bůł saudyjski milijůner a prziwůdca Al-Kaidy, uorgańizacyje kero je powożano za terrorystyczno. Broł udźoł we walkach we Afgańistańe we lotach 80. XX stolećo. We lotach 90. wspjyroł islamski rzůnd we Sudůńe. Skiż wspjyrańo uorgańizacyje, kere rzůnd USA uznowoł za terrorystyczne, citnůł nazod do Afgańistanu a wspjyroł tam rzůnd Talibůw. Uznoł wuůnczas USA za swojygo nojwjynkszygo wroga. Je uoskorżany uo uorgańizowańy terrorystycznych zamachůw, we tym na ambasady USA we Najirobi a Dar es Salaam, a tyż uo kerowńicze sprawstwo zamachu na World Trade Center a Pentagůn, nale ńy mo na to mocnych dowodůw. Za jygo gowa rzůnd USA dowoł 50 mln dolarůw. Zginůł 1 moja 2011 zabity uod wojokůw United States Navy SEALs.




#Article 394: Sorbske krzipki (102 words)


Sorbske krzipki je spůlne mjano lo dwůch zortůw ludowych instrůmyntůw, kerych Sorby używali we swojij ludowyj muzyce. Rozchodźi śe uo wjelge krzipki, kere majům trzi strůny a używane bůły we katolickij tajli Łużyce. Instrůmynt je kole 60 cm dugi. Sorby majům tyż małe krzipki, kere mjanujům wěrowanske husle lebo kwasne husle (uożynne krzipki). Tyn typ instrůmynta tyż mo trzi strůny. Małe krzipki używane bůły ino we slepjańskij uokolicy we strzodkowyj Łużycy. Muzikanty grali na ńich jynoż na wjeśelach we akůmpańamyńće dudůw. Sorby dźiśo we normalnym przipodku tych krzipkůw ńy używajům, majům ale muzyczne skupiny, we kerych muzikanty grajům na kopijach sorbskich krzipkůw.




#Article 395: Cypr (111 words)


Cypr, Cypryjsko Republika (gr. Κυπρος, Κυπριακή Δημοκρατία; tur. Kıbrıs, Kıbrıs Cumhuriyeti) je państwo na wyspje Cypr, na Strzůdźymnym Morzu, 113 km na połedńe uod Turcyje. Stolica Cypru je Ńikozyjo. Půłnocno tajla je mjanowano Turecko Republika Půłnocnygo Cypru a ńy wlazuje do Ojropejskij Uńije – ńyuznowane państwo.

Cypr, kerygo wjyrch je 9 250 km² (ze czygo 3 555 km² to je Turecko Republika Půłnocnygo Cypru) je rozlygowany we wschodńij tajli Strzůdźymnygo Morzo. Brzyg Cypru je dugi na 648 km. Nojwyższy půnkt Cypru je wjyrch Mount Olympus, kery mo 1 951 m. Ńimo tygo, iże państwo je wyspům, mo grańica ze Wjelgům Brytańijům, a to skiż brytyjskich wojskowych bazůw - Akrotiri a Dhekelije.




#Article 396: Friedrich von Schlegel (119 words)


Friedrich von Schlegel (rodz. 10 marca 1772, um. 12 styczńa 1829) – mjymjecki filozof, krytyk, pisorz a tumacz literatury. Powożany za jednygo ze zołożyćelůw růmantyzmu.

Porodźůł śe we protestanckij familiji. Jygo uojcym bůł Johann Adolf von Schliegel, luterański pastůr a matkům Johanna Christiane Erdmuthe Hübsch, nale wjynkszo tajla czasu za bajtla spyndzoł u swojigo ůnkla. Sztudyrowoł prawo, matymatyka, filozofijo, medycyna a godkoznawstwo we Göttingen a Lajpciku.

Do kupy ze Clemensym Brentano, Johannym Gottliebym Fichte, Friedrichym von Schellingym a Ludwigym Tieckym je powożany za uojca růmantyzmu.

Jygo nojwożńijsze dźeła sům: Über das Studium der Griechisch Poesie (1797), Geschichte der Poesie und der Griechen Römer (1798); Lucinde (1799, růman) Alarcos (1802, dramat), Vorlesungen über die Geschichte (1811), Philosophie der Geschichte (1829).




#Article 397: Joseph Smith (209 words)


Joseph Smith Junior (rodz. 23 grudńa 1805 we Sharon (Vermont), um. 27 czyrwńa 1844) – zołożyćel a prziwůdca Ruchu Śwjyntych we Uostatńich Dńach (Mormůnůw), kery je czczůny uod wyznowcůw jako prorok a mynczeńńik. Bůł tyż politykerym a sztartowoł we welůngu na prezydynta USA we 1844, s programym abolicyje. Podug doktryny Mormůnůw, kej bůł 14 lot stary mjoł przi rzykańu religijno wizyjo, we keryj uoboczył Boga Uojca a Jezusa, kerzi pedźeli mu, coby ńy przistympowoł do żodnygo kośćoła, a ńyskorzi mu pedzům co mo robić dali. Trzi lata ńyskorzi uobjawjůł mu śe prorok Morůni, kery pedźoł mu, co na gůrze Cůmorach znejdźe złote platy s tekstym we reformowanyj egipskij godce. Joseph Smith przetumaczůł a wytuplikowoł tekst kery bůł na ńich a spisoł we Kśyndze Mormůna, kero je terozki powożano za śwjynto kśynga uod Mormůnůw. Założůł tyż jejich Kośćůł 6 kwjetńa 1830. Uod 1830 do swojigo umarćo we 1844 mjoł pora babůw, bezcůż mjoł ajnflus na poligamijo we założůnym uod ńygo Kośćele. Podug roztomajtych zdrzůdłůw, bůł ze 29 do 33 babůma żyńaty, s kerych pora bůło myńi kej 18 lot stare, nale ńy ze wszyjskimi mjoł intymne relacyje. Joseph Smith uostoł zaszlachtowany 27 czyrwńa 1844 we Carthage (Illinois). Ńyskorzi powstoł pochwalny hymn na jygo cześć Praise to the Man (Chwolmy Proroka).




#Article 398: Javier Saviola (231 words)


Javier Pedro Saviola (rodz. 11 grudńa 1981 we Buenos Aires) – argyntyński fusbalista, kery gro we Benfica Lisboa. Zauobycz gro jako napadźorz. Je uůn znůmy skiż gibkośći a umjyńo przistosowańo śe do gry na bezma kożdyj pozycyji. We 44 szpilach lo reprezyntacyje Argyntyny strzylůł 12 torůw. Bůł tyż na mistrzostwach śwjata we 2006. Bůł nojmodszy na liśće FIFA 100, to je liśće nojlepszych fusbalistůw, kero przigotowoł Pelé. Mo uůn krům argyntyńskigo tyż szpańelske uobywatelstwo. Jigo przidůmek je El Conejo, El Pibito abo Krůliczek.

Swoja karjera napoczůn we River Plate we 1998. Jigo debjut bůł we paźdźerńiku tygo roku, kej jigo manszaft groł ze Gimnasia y Esgrima de Jujuy. We River Plate bůł do 2001 zagroł 111 razůw a strzylił 55 torůw. Ojropejske kluby gibko spůmjarkowały śe, iże tyn mody napadźorz je fest grajfny a chćały go mjeć u śebje. Udało śe go kupić katalůńskimu maszaftowi FC Barcelona, kero zabulůła za Javiera bezma 25 000 000ojro. We rokach 2001 - 2004 zagroł tam aże 119 szpilůw, we kerych strzylił 49 torůw. Ńyskorzi bez jedyn syzůn bůł pożyczůny do AS Monaco, a jeszczy ńyskorzi do Sevilla FC. We 2007, kej skůńczůł mu śe kůntrakt sy Barcelůnům przeloz do Reala Madrid. Zagroł tam 31 szpilůw, we kerych strzylił 5 torůw. We czyrwcu 2009 przeszoł do portugalskigo manszaftu Benfica Lisboa.

Krům tygo gro we norodowym manszafće Argyntyny, we kerym we 44 szpilach świtnył 12 torůw.




#Article 399: Fernando Gago (103 words)


Fernando Rubén Gago (rodz. 10 kwjytńa 1986 we Ciudadela) je argyntyński fusbalista, kery gro ze nůmerům 8 jako půmager we Realu Madrid. Przeloz do tygo klubu ze Club Atlético Boca Juniors, a Real zabecyjlowoł tedy za ńigo 20 mln ojro. Jygo przidůmek je El Pintita.

Jygo pjyrszy szpil we Realu bůł 7 styczńa 2007, kej grali ze Deportivo La Coruña. We argyntyńskij reprezyntacyji jygo debjut bůł przećiwko Francyje na Stade de France we Paryżu. Do kupy we norodowym manszafće zagroł 19 razůw. We 2008 tryner Sergio Batista wźůn go do reprezyntacyji U-23 na Uolimpijske Igrziska we Pekińe. Jygo skupina zajyna tedy pjyrszy plac.




#Article 400: Paweł Targiel (114 words)


Paweł Targiel (rodz. 4 czyrwńa 1945 we Mikołowje, um. 11 czyrwńa 2009) – ślůnski dichter a społeczny dźołocz, bliski kamrat uod dichtera Rafała Wojaczka. We 1988 założůł cajtůng Miarka, kery ukazowoł śe we drugim uobjygu a we kerym propagowoł idyjo uobywatelskigo społeczyństwa. We 1996 zołożůł poetycki cajtůng Arkadia, kery ukazuje śe do terozki. Ńyskorzi prziszoł na idyjo coby we chaupje kaj mjyszkoł dowńi Wojaczek zołożyć Mikołowski Insztytut - instytucyjo kultury a tyż wydawńictwo. Insztytut tyn fůnguje uod 1999 roku a Paweł Targiel bůł jygo dyrechtorym uod anfaga aże do swojij śmjyrći. Sům wydoł dwa tůmiki gydichtůw: Ostatnie wiersze (2005) a Halsem (2007). Zowdy mjoł śe za Ślůnzoka a propagowoł idyjo autůnůmije lo Gůrnygo Ślůnska.




#Article 401: Michael Jackson (135 words)


Michael Jackson (rodz. 29 śyrpńa 1958 we Gary, um. 25 czyrwńa 2009 we Los Angeles) – amerikański pjosynkorz, kerygo karjera a żywobyće uostało śe ikůnům popkultury bez uostatńe sztyry dekady. Bůł jydnym s nojpopularńijszych muzykantůw we gyszichće. Wkludźił uůn do popkultury nowe ruchy we tańcowańu (robot a Moonwalk), uodmjyńůł sposůb robjyńo teledyskůw a mjoł ajnflus na sukces MTV, kero na anfangu jygo karjery ńy bůła tak szyroko znůmo kej terozki. Michael Jackson chowoł śe we familije uo muzycznych tradycyjach a karjera zaczůn kej bůł 7 lot stary. Jygo solowo karjera mo anfang we 1979 roku. Pjyrszy jygo sukces to albům Thriller, kery uostoł przedany we przez 100 mln. egzymplarzůw.

We 1993 pjyrszy roz uostoł uoskarżůny uo seksualne molestowańy bajtli. We lotach 1994-1996 bůł żyńaty ze cerům uod Elvisa Presleya, Lisům Mariům Presley.

Umrził skiż hercszlagu.




#Article 402: Mekůng (110 words)


Mekůng (chiń.: 瀾滄江, Láncāng Jiāng, taj.: Me Nam Khong, tybet.: Dza-cza, Me Kong, Me Nam Kong, wjet.: Mê Kông) – rzyka we połedńowo-wschodńij Azyji, nojdugszo na Indochińskim Půłwyspje, sztworto podug dugośći we Azyje a 9. na śwjeće. Je 4880 km dugo. Zdrzůdła mo na wyżce 5224 m n.p.m. na Tybetańskij Wyżce, uchodźi do Połedńowochińskigo Morzo. Jeji ujśće je deltowate. Przepływo bez 6 krajůw: Chiny, Birma, Tajlandyjo, Laos, Kambodża a Wjetnam. We jeji dolnyj tajli wahańa stanu wody poradzům dolyźć do 12 myjtrůw. Rzyka je żeglowno lo morskich statkůw uod ujśćo aże po stolica Kambodży, Phnom Penh. Mekůng je nojwożńijszům kůmůńikacyjnům cestům we Indochinach. Wele rzyki we dolińe uprowjo śe ryż.




#Article 403: Vincent Priessnitz (124 words)


Vincent Priessnitz (abo Vincenz Prießnitz, rodz. 4 paźdźerńika 1799 we Gräfenbergu (terozki przedmjeśće Jesyńika), um. 28 listopada 1851) – jedyn ze tworzićelůw hydroterapije. Urodźůł śe we bauerskij familiji. Jak bůł 16 rokůw stary, wpod pod zafolowany drabińok a połůmoł śe źobra. Mjoł ajnfal, co půmůc mu můgům roztomajte zabjygi ze użyćym źimnyj wody. We 1820 zdołoł sam śe wykuryrować ze ńymoce. Ńyskorzi zaczůn propagować swoja metoda kuryrowańo, kero polygała na polywańu źimnům wodům, źimnych uokładach, atp. Do tygo zalecoł szpacyry po gůrach. Ńimo co na poczůntku brali go za czechmana, we 1838 dostoł pozwolyńy na uodymkńyńćy uzdrowiska we Gräfenbergu. Ńyskorzi tyż we inkszych sanatoryjach wkludzano jygo metoda. Priessnitz je poważany za wynalozca brauzy. We polskij godce je uůna mjanowano uod jygo drugigo mjana prysznic.




#Article 404: Ernesto Guevara (174 words)


Ernesto Guevara (Ernesto Che Guevara, przemjanek Fernando Sacamuelas) (rodz. 14 czyrwńa 1928 we Rosario we Argyntyńe, um. 9 paźdźerńika 1967 we La Higuera we Boliwiji) – argyntyński rewolucjůńista, jydno ze znamjynnych postaćůw kubańskij rewolucyje. Ze fachu bůł dochtorym. Bůł jednym ze prziwůdcůw kubańskij rewolucyje, a po jeji zwyćynstwje wloz do władzůw kůmůńistycznyj Kuby. We 1965 wojowoł we Kůngu a Tanzańiji. We 1966 uorgańizowoł partyzancke uoddźały we Boliwiji, a przi tymu go wźyńi we ńywola a zaszlachtowali. Na Kubje je do terozki powożany za norodowygo bohatyra. We ńykerych państwach Połedńowyj Ameriki je uůn powożany za mitycznygo wyswobodźićela. Po jygo śmjyrći pojawjůł śe tyż kult Che, kery uobjawjo śe nojczyńśći bez umjyszczańy jygo wizerůnku na śćanach, T-shirtach a inkszych zachach. Je uůn symbolym lo radykalnych lewicowych ruchůw a bůł ńym lo sztudynckij rewolty we 1968 we USA a Zachodńij Ojropje. Jygo przećiwńiki a krytykanty godajům, co zachwoloł uůn skuteczno ńynawiść, kero przemjyńo czowjeka we maszina do szlachtowańo, a we jydnym ze wywjodůw pedźoł, co ńy wachołby śe wywołać nuklearno wojna, jakby uod tygo mjoł zniknyć kapitalizm.




#Article 405: Carrie (102 words)


Carrie to bůł pjyrszy růman Stephena Kinga, wydany we 1974 roku uod Doubleday. Skiż uůnygo stoł śe znůmy jako autůr uod horrorůw. Růman uosprawjo uo modyj frelce, Carrie White, kero bůła chowano uod matki - religijnyj fanatyczki. We szuli ja uobśmjywano a inksze szkolorze jům ńy mjeli radźi. Jak pjyrszy roz mjała mjeśůnczny czas, prziszła na to, co mo paranormalno grajfka. Ńyskorzi prziszła na idyjo, co grajkům do telekinezy poradźi půmśćić śe na tych co jům sztruchali.
Růman mjoł dwje filmowe adaptacyje - we 1976 kero reżyserowoł Brian De Palma (rola Carrie zagrała Sissy Spacek), a we 2002 we reżyseryji Davida Carsona.




#Article 406: Prekmurje (102 words)


Prekmurje (madźarsko: Muravidék, prekmursko: Prekmürsko, Prekmürje) je regijůn na půłnocnym wschodźe Słowyńiji. Grańica mo uod půłnocnygo wschodu ze Madźarůma, uod půłnocnygo zachodu ze Austrijům, uod połedńo ze Chorwacyjům a uod połedńowygo zachodu ze inkszym słowyńskim regijůnym: Styrijům. Bez wele tyśůnc lot Prekmurje bůło tajlům Krůlestwa Madźarůw, inakszy ańiżeli inksze regijůny Słowyńije. Skuli tygo Prekmurje mo wjynksze zwjůnzki ze Madźarůmi (religijne, godkowe a kulturowe) ańiżeli reszta słowyńskich gyszichtowych krajinůw.

Prekmurje mo wjyrch 1.093 km². Nojwożńijszy uostrzodek a tyż przi tym jedźine mjasto to je Mursko Sobota, we keryj pomjyszkuje 20 000 ludźi. We cołkym Prekmurju mjyszko 82.369 ludźi, ze czygo nojwyncy je Słowyńcůma.




#Article 407: Wschodńi Timůr (114 words)


Wschodńi Timůr, Dymokratyczno Republika Wschodńigo Timoru (tetům: Repúblika Demokrátika Timór Loro Sa'e, portugalsko: República Democrática de Timor-Leste) je wyspjarske państwo we Azyji połedńowo-wschodńij. Bůło to pjyrsze państwo, kere usamostanowjyło śe we XXI stoleću. Jedźino lůndowo grańica Wschodńi Timůr mo ze Indůnezyjům. Wschodńi Timůr, kej godo same mjano, je rozlygowane we wschodńij tajli wyspy Timůr.

Jygo uodrymbność wźůna śe uod tygo, co bez dugi czas bůła to kolůńijo Portugalije, a skiż tygo sam wjynkszość ludźi je katolikůma, a ńy muzułmanůma kej we sůmśedńij Indůnezyji. We 1975 Portugalczyki uopuśćůły Wschodńi Timůr, nale anektowała go Indůnezyjo. Bez dugi czas mjyszkańcy dopůminali śe uo samostanowjyńy. Dźepjyro we 1999 doszło do absztimůngu, we kerym 78,5% mjyszkańcůw welowało za samostanowjyńym.

 




#Article 408: Janosch (262 words)


Janosch, po prowdźe Horst Eckert, rodz. 11 marca 1931 we Zobrzu - ślůnski pisorz, kery tworzi we mjymjeckij godce. 

Rodzůny we robotńiczyj familiji. Jak bůł 13 lot stary, zaczůn robota jako ślůsorz. Ńyskorzi we 1945 uostoł do kupy ze familijům wyśedlůny do Mjymcůw. We Oldenburgu mjoł robota we tekstylnyj industryji a bůł szkolorzym we wjeczorowyj szuli. We 1946 Weryfikacyjno Kůmisyjo prziznała familiji Eckretůw polske uobywatelstwo. Průgowoł swojich śył jako pisorz uod 1960 roku (Die Geschichte von Valek dem Pferd). Sława Janoschowi przińosła dźepjyro seryjo kśůnżkůw lo bajtli. Pjyrszo ś ńich, Oh, wie schön ist Panama (Och, jako gryfno je Panama), bůła wydano we 1976, we tym cyklu ukozało śe przez 120 kśůnżkůw, kere przetumaczůno na przez 30 godkůw. Janosch ńy ino je napisoł, nale i zilustrowoł (mo grajfka do grafikůw). Dowńi, we 1970 roku, wydoł Cholonek oder Der liebe Gott aus Lehm - historyjo uo Gůrnym Ślůnsku a losach Ślůnzokůw uod 30. do 50. lot XX stolećo. We 2004 jeji adaptacyjo na scyna tyjatru zrobjůł Tyjater Korez ze Katowicůw.

Mimo, co tworzi we mjymjeckij godce, Janosch poważo śa za Ślůnzoka, co dycki podkryślo. We wywjadźe lo katowickigo wydańo Gazety Wyborczyj pedźoł: Czuja śe Ślůnzokym. To je mojo nacyjo, to je mojo religijo. Jeli rozchodźi śe uo religijo, Janosch mo antyklerykalne przekůnańa. We sztuce Zurück nach Uskow krytykuje rzimskokatolicki Kośćůł a papjyża Jůna Paula II. Terozki půmjyszkuje na Tynerifje. Hercki ze chaupy przi Pjekarskij hulicy we Zobrzu, kaj bůł rodzůny, dobowoł dźyńńikorz Gazety Wyborczyj zarozki po jeji zbulyńu, a terozki jako Hercki Janoscha sům nadgrodům uod tygo cajtůngu lo Ślůnzokůw, kere rozsławjajům regijůn.




#Article 409: Sodůma a Gůmora (110 words)


Sodůma a Gůmora to dwa spůminane we Bibliji mjasta, rozlygowane we Ńiźińe Siddim. Podug Biblije, jejich mjyszkańcy, Sodůmity, kej prziszli do bogajstwa zaczyńi ńyprawo tryjtować uobcych, żyli we rozpuśće a ńy mjeli ńyjakigo poszanowańo lo prawa, a tyż i Boga. Bestůż uostały zńiszczůne uod uogńa a śarki, uocaloł wuůnczas ino Lot a jygo cery. Baba Lota tyż mjała możebność uocalyńo, nale złůmała dany uod Boga zakoz uoglůndańo śe za śe, a skiż tygo zamjyńůła śe we słup soli. Podug archeologůw, Sodůma a Gůmora bůły rozlygowane tam, kaj terozki je Martwe Morze, abo przi jygo wschodńim brzygu. Terozki uokreślyńy Sodůma a Gůmora uoznaczo ńyrzůnd abo chaos a ńyporzůndek we jakij społecznośći.




#Article 410: Ilich Ramírez Sánchez (182 words)


Ilich Ramírez Sánchez (rodz. 12 paźdźerńika 1949 we Caracas we Wynezueli) – jedyn ze nojbarzi znůmych terrorystůw, uod cajtůngůw mjanowany Szakalym. Bůł chowany uod uojca markśisty, a skiż tygo przijůn pjyrsze mjano Ilich, uod Lyńina. Bůł szkolorzym we szuli partyzantůw we Kubje a ńyskorzi sztudyrowoł we Moskwje, na Uńiwersyteće mj. Lumumby. Ńyskorzi uostoł terrorystům. Jygo pjyrszo akcyjo to zamach na Edwarda Sieffa, biznesmana żydowskigo pochodzyńo. Nojbarzi znůmo akcyjo we jygo karjerze bůła we Wjedńu, kej 21 grudńa 1976 wloz ze pjyńćůma inkszymi terrorystůma na tref mińistrůw OPEC, zaszlachtowali uůńi wuůnczas 3 perzůny a wźyńi 81 zakłodńikůw. Zażyczyli śe fligra, a kej go dostali uwolńili 41 zakłodńikůw a ze pozostałům tajlům polećeli do Algeru. Godo śe, aże wźyńi wuůnczas 50 milijůnůw dolarůw za jejich uwolńyńy a citli do Libije. We 80. lotach XX stolećo Ilich Ramírez Sánchez bůł terrorystům za kerym nojwjyncy sznupały wszyjske policyje śwjata. Na kůńec chyćili go we 1984. Terozki je zawarty we anclu do kůńca żywobyćo. Jygo perzůna a gyszichta żywobyćo uostała śe inszpiracyjům lo Roberta Ludluma, kery uopisoł jygo smyślůne dźeje we bestsellerowyj seryje růmanůw The Bourne Identity.




#Article 411: Boris Jelcyn (141 words)


Boris Jelcyn (rus.: Борис Николаевич Ельцин, rodz. 1 lutygo 1931 we Butce, um. 23 kwjetńa 2007 we Moskwje) – prymjer (grudźyń 1991 - 15 maja 1992, dowńi: prymjer Sowjeckij Federacyje uod 6 lipca 1992), a ńyskorzi pjyrszy prezydynt Rusyje. We lotach 1961 - 1990 noleżoł do Kůmůńistycznyj Partyje Sowjeckigo Sojuszu, bůł uod 1977 do 1985 jeji pjyrszym sekrytorzym we Swjerdłowsku (terozki Jekaterinburg), a uod 1985 pjyrszym sekrytorzym we Moskwje. Wyćepany s tygo stanowiska uod Michaiła Gorbaczowa we 1987. 29 maja 1990 wybrano go na Przewodńiczůncygo Nojwyższyj Rady Ruskij Federacyjnyj Sowjeckij Republiki. Ńyskorzi wygroł we welůngu na prezydynta RFSR. We dńach 19 - 21 śyrpńa 1991 uorgańizowoł uopůr przi průbje puczu przećiw władzy Gorbaczowa. We 1996 wygroł zaś absztimůng na prezydynta wůunczas już ńypodległyj Rusyje. Zrzeknůł śe tyj fůnkcyje 31 grudńa 1999. Umrził 23 kwjetńa 2007 skiż ńywydolność śerca a cyrkulacyjnygo układu.




#Article 412: Dwupuklato kamela (122 words)


Dwupuklato kamela, inakszy baktryjůn (łać.: Camelus ferus) to je srogi parzistokopytny cyckocz, kery je dźiwokim zwjyrzym, co uůn żyje we strzodkowyj Azyji (Můngolijo a Chiny), atoli tyż jako chowny gadźina (Camelus bactrianus). Mo trocha rubszo budowa kej jednopuklato kamela (drůmedar), nale je myńszy atoli barzi kudłaty. Srogszo tajla dwupuklatych kamelůw żyje we ńywoli (przez 1,4 milijůna sztuk), nojsrogszo grupa dźiwokij gadźiny tygo gatůnku pomjyszkuje Pustyńa Gobi (ůng. 1000).

Dwupuklate kamele sům źelinożerne a przistosowane do żyćo na pjoskowym teryńe. Jejich futro chrůńi je uod źimna po ćmoku a uod gorkośći po jasnoku. We kłymbje majům uůne do 2 myjtrůw a jejich woga poradźi dolyźć do 725 kg. Poradzům strzimać bez wody bez pora dńůw, a ńyskorzi wyduldać jeji aże 120 litrůw naroz.




#Article 413: Drzikwost (108 words)


Drzikwost, świstek (Phoenicurus ochruros) je gatůnek śpjywajůncygo ptoka ze familije muchołůwkůw (Muscicapidae). Je źdźebko myńszy uod wrůbla a nojbarzi go uozeznowajům po uůnygo czyrwjůnawym kwośće a ćmawych fyjdrach.

Drzikwosty lyngnům śe we duckach a kejśik szło je prziwidźeć jynoż we gůrach. Dźepjyro uod ůngyfer 250 lot tyn gatůnek rozloz śe po ńiżkach a terozki do śe go tyż trefić kole ludzkich důmůw a inkszych placůw byćo. Drzikwost jy przede wszyjskim chroboki, kere sům uod uůnygo łowjůne ze źymje lebo rzodźi ze luftu. Śpjyw drzikwostůw je fest charakterystyczny, bo postrzodkowo jygo tajla spůmino szkrobjůncy szum. Tyn gatůnek wrachowuje śe do skupiny ptokůw, kere jako pjyrsze zaczynajům śpjywać uod ranka.




#Article 414: Lilith (142 words)


Lilith to je babski dymůn ze mezopotamskij mitologiji. Ńykej je brany za pjyrszo baba uod Adama. Lilith je spůmńano we Bibliji we Kśyndze Izajasza 34,14. Cołki mit uo Lilith jako babje Adama nojsampjyrw uopisuje anůńimowo kśůnżka ze Strzedńich Storoczůw, Alfabet Ben-Sira. Podug ńi, Lilith uostała stworzůno do kupy ze Adamym, nale śe ś ńim powadźůła skiż tygo, co ńy przistała na podlygłość jymu. Ńyskorzi urodźůła Liliny (we islamje znůme jako dżiny). Adam błagoł Boga, coby mu sprowadźić Lilith nazod. Bůg posłoł za ńům trzi jańoły, Senoya, Sansenoya a Semangelof, kere pedźały Lilith, co bydům kożdy dźyń szlachtować co setne ze jeji bajtlůw, aże śe ńy wrůći nazod do raju. Lilith do Raju ńy wrůćůła a zeszła do pjekła, kaj uostała libstům uod nojwyższygo ze szatanůw. We strzedńich storoczach ńykere Żydy dowały bajtlom amulety ze mjanůma trzech jańołůw, coby jejich uchrůńić uod Lilith.




#Article 415: Rudzko Kuźńica (833 words)


Rudzko Kuźńica (mjym.: Rudahammer) – to půłnocno tajla zidlůngu Ruda we Rudźe. Rudzko Kuźńica leży na půłnoc uod rzyki Bojtynery a grańiczy na zachůd ze Zobrzym a uod půłnocy ze Bytůńym. We Rudzkij Kuźńicy sům trzi ulice: ul. Jana III Sobieskiego, ul. Nad Bytomką a tajla ulice Piastowskij. Kuźńica bůła zamjyszkowano znamjyńńy we familokach uod robotńikůw.

Teryny teroźńij Kuźńice stanowjůły we XII stoleću tajla Czornygo Bytůńskigo Lasu. Pjyrsze spůmńyńy uo Kuźńicy je ze 1401 roku. We 1644 roku biskupicki Kośćůł wprowadźůł metrykalne kśyngi, we kerych rejestrowane bůły Rudźany. We roku 1683 bez Kuźńica maszerowała armijo Jana III Sobieskiego, kere szli na Wjedyń. Na karće Homanna ze 1736 roku je wymjanowany zidlůng Kuźńica a na karće Bojtynery ze lot 1788 - 1789 Kuźńica wymjanowano je jako Ruder Kuznitze. Jednym ze pjyrszych industryjnych zakładůw bůła wzmjankowano we 1642 r. kuźńa żelaza, uod keryj pochodźi mjano teroźńij kolůńije Rudzko Kuźńica (Rudahammer). We lotach 1812 - 1816 stowjůno sam nowoczesno hůta cynku Carlshütte (Hůta Karol). Bůła uůna tedy nojwjynkszo we Ślůnsku a we cołkij wschodńij Ojropje. Kole 1900 roku, uostały uod grofa Ballestrema zbudowane we dolnyj tajli Kuźńice familoki, po połudńowyj strůńe hulice Jana III Sobieskigo, podwjela jeszcze stowjůno lazaryt Brackij Spůłki - dowńijszygo Knappschaftu. Lo uodćůnżyńo lazarytůw Bytůńa a Zobrzo, stowjůno we lotach 1904 - 1908 Lazaryt Brackij Spůłki (Knappschafts - Lazarett Rudahammer) we Rudzkij Kuźńicy, na uobszarze 45 725 m² prziległym do cesty mjyndzy Bobrkym a Biskupicůma . Na tamte czasy bůł to jedyn ze nojwjynkszych a nojnowocześńijszych lazarytůw we Gůrnym Ślůnsku. Lů nowygo lazarytu we Rudahammmer uostoł we roku 1904 kupjůny grůnt uo wjyrchu 45 725 kwadratowych myjtrůw przi ceśćę ze Bobrka do Borsigwerk (terozki tajla Zobrzo).

We roku 1907 stowjůno uobkolajůnce mury a płoty, portjerńa jako bjuro bauwerku. Rozpoczyńćy budowy cołkigo zakłodu uńyskjorziło śe aże do poźimu 1908 roku, skuli protestu przećiwko zidlowańo na grubjorskim prowje. Zakłod zaczli używać we 1910 roku. Uobjykt uoddano do użytku we paźdźerńiku 1910 roku. We uokreśe I śwjatowyj wojny połńůł fůnkcyjo mjymjeckigo lazarytu lo armije. Skuli rabůnkowyj gospodarki grubůw, noleżůncych do kůncernu Godulla, teryn na kerym stoł lazaryt, uostoł uodebrany. Gmach lazarytu a ferwaltůngowe chaupy zaczły ślatować we źymja a trza bůło wszyjsko wyburzić. We plac kaj kejśik stoł lazaryt dźiśo je szpilplac. We lotach 1898 - 1930 bez ul. Sobieskigo (mjym. Borsigwerkerstrasse) jeźdźůła banka. Do roku 1939 bez Kuźńica bjygła polsko-mjymjecko grańica (teroźńo grańica Ruda - Zobrze), a po jeji zńeśyńu bez Kuźńica przebjygoł tranzytowy ruch. Do usprowńyńo tranzytu po II śwjatowyj wojńe wybudowano uobwodńica Kuźńice.

Park we Rudzkij Kuźńicy zostoł założony we drugij połowie XX stolećo bez hrabiego Ballestrema. W parku bůła restauracjo ze salą tanycznom. W budynku tym ponadto mieścioł się sklep - konsum, kery do 1945 roku prowadzioła p. Winkler. Kupowała we nim większo tajla mieszkańcůw. Park do lat 50. XX stolećo stanowioł mjejsce rekreacyji - ńydźelnego uodpoczynku. Uodprawiano tam koncerty, fajery i geburtstagi. W tajli przyległy do restauracji ustawiono blaty i banki na betonowych stojakach.

Na alyjkach i kwietnikach parkowych panowoł porzondek. Dolno tajla parku, bůła obsadzono akacjami. Z upływem lot park bůł coroz to bardzi dewastowany.

W południowy tajli budynku, kero została odrestaurowana, urządzono restauracja i sala gier. Kiedyś restauracjo, biblijoteka (lata 60, 70, początek lat 80 XX wieku), a potym założono we miejscu biblijoteki szynk pod kasztanami, kerego właścicielem do 2007 bůł Pańczyk, bo potym szynk zawarto. W latach 70 XX stolećo we parku znajdowoł się amfiteatr. Park je uobenie we duży mierze porośńinty lasem, a we nim pozostało jedynie szpilplac do fusbalu i korbbalu, blat do tyńisa i plac zabaw. Charakterystyczno dla Rudzkij Kuźńicy je stow rybny Szkopka, kery je objynty sekcjom wyndkarską (dzierżawiony bez Polskie Koło Wyndkarskie). Park im. Jana III Sobieskiego ńie je objynty ochronom Urzędu Miejskiego i należy do zieleni nieurzondonyj. Aktualnie park ma powierzchnia ok. 3 ha. W parku wystympujom ciekawe drzewa. Najczynści są to kasztanowce zwyczajne, lipy drobnolistne i szerokolistne, graby pospolite, buki zwyczajne, dymby szypułkowe i wierzby białe. Wśrůd krzewůw spotyko się bez czorny, śnieguliczka. Wiele drzew liczy śe 100-120 lat. Jedno ze drzew ma we uobwodzie 300 cm i jest jednym ze najgrubszych we parkach Gůrnygo Ślůnska. Je tam także kilkanioście starych okazów grabu pospolitego. Okazały je tyż domb burgundzki, kery ma wysokość ponad 20 metrów i liczy ponad 100 lat.

Bez Kuźńica przebiegajom dwie linie komunikacyjne KZK GOP. Linia autobusowo nr 39 (od 1 lipca 2007 przejoł jom Nowak Transport) i Bany Ślůńskie linia nr 18 bez ulica Piastowską. Do 30 czyrwca 2008 jeździoł tyż linia nr 280 KZK GOP obsługiwano bez PKS Glywicy. Na Kuźńicy som dwie haltysztele. Do usprawnienio tranzytu po II wojnie śwjatowyj wybudowano uobwodnicę Kuźńicy, bo leżała na drodze międzymiastowyj Glywicy - Bytůń. Kuźńica leży we środku ruchu gůrnoślůńskiego. 2 km na północ od granicy ze Zobrzem biegnie droga krajowo nr 88, a 5 km na południ od Kuźńicy położony je odcinek Drogowyj Trasy Średnicowyj uoddany do użitku 27 moja 2008. Dalej na południe je autobana A4.

Od 6 sierpnia 2008 do 9 września na terenie Rudzkij Kuźńicy kryncony bůł film pt. Zgorszenie publiczne we ślůńskij godce.




#Article 416: Bajery (167 words)


Bajery (mjym.: Freistaat Bayern - Swobodne Państwo Bajerůw) je land we połedńowyj tajli Mjymcůw. Mo 70 533 km² wjyrchu a pomjyszkuje go ůng. 12,5 milijůna ludźi. Jygo stolicům je München. Sům potajlowane na 7 rejyncyjůw, 96 krysůw (25 mjastůw na prowach krysu a 71 źymskich krysůw) a 2056 gminůw. Połedńowo jejich tajla zajmujům Alpy. Je to jedyn ze bogatszych landůw Mjymcůw. Je sam fest rozwińůno motoryzacyjno industryjo (BMW), maszinowo, lotńiczo, tkalno a inksze. Bauerstwo tyż je fest rozwińůne, nojsrogszo we Mjymcach produkcyjo mlyka, kyjze a mlycznych wyrobůw. Bajery sům tradycyjńy katolicke, ze Marktl am Inn pochodźi teroźńi papjyż, Bynedikt XVI.

Bajery majům grańica ze Austrijům, Czeskům Republikům, Szwajcaryjům, a tyż ze inkszymi mjymjeckimi landůma: ze Badyńijům-Wirtymbergům, Hesyjům, Turyngijům a Saksůńijům.

Nojwynksze rzyki Bejerůw to Altmühl, Alz, Amper, Důnaj, Fränkische Saale, Iller, Inn, Isen, Izara, Lech, Myn, Mindel, Naab, Paar, Pegnitz, Regen, Regnitz, Rott, Vils a Wertach.

Nojwynkszy wjyrch Bajerůw to Zugspitze, kery je 2963 m wysoki. Inksze wjelge to Watzmann (2714m), Nebelhorn (2224m) a Grosser Arber (1457m).




#Article 417: Caissa (106 words)


Caissa to je mityczno drijada, terozki przedstowjane jako bogini szachůw, ńimo iże takigo mitu we antycznych kulturach ńy bůło. Pjyrszy Caissa przedstawjůł we tyj roli William Jones we gydichće Caissa or the games of chess (Caissa abo szachowy szpil), wydanym we 1772 roku we Oxfordźe. We tyj gydichće zolyći ś ńům Mars, nale ńy ma napisane, iże co u ńi uzyskoł eli ńy. Terozki mjano Caissa je używane uod szachowych cajtůngůw a samych szpilerůw jako mjano fortuny abo cufla we szpilu; godajům, co Caissa jejim sprzijała abo ńy. Mjano Kaissa mjoł ruski kůmputrowy szachowy program, kery we 1974 wygroł mistrzostwa śwjata kůmputrowych szachowych programůw we Sztokholmje.




#Article 418: Ruski rubel (128 words)


Ruski rubel (rus.: рубль) to je waluta używano we Rusyji a tajlowo we Abchazyji a Połedńowyj Uosetyji. Podug ISO 4217 mo kod RUB, dowńi mjała kod RUR aże do denůminacyje we 1998. Ruski rubel tajluje śe na 100 kopjejkůw (rus.: копе́йка). Dowńi rublůw używało śe we SSSR a jeszcze dowńi we Ruskim Imperyjům. Rubel je we użyću uod 500 lot, uod 1710 tajluje śe na kopjejki. Ńy mo uoficjalnygo symbolu, kej amerikański dolar, fůnt szterling abo ojro. Propůnowane sům dwa: przekreślůne Р (cyrylica, uodpado łaćińskimu R) abo . We uobjygu sům banknoty 5, 10, 50, 100, 500, 1000 a 5000 rublůw a klepoki 1, 5, 10 a 50 kopjejkůw a 1, 2, 5 a 10 rublůw. Krům ruskigo, je tyż bjołoruski rubel a waluta ńyuznowanygo Naddńestrzo, naddńestrzański rubel.




#Article 419: Kuna Yala (122 words)


Kuna Yala to je autůnůmiczno prowincyjo a comarca we Panamje, kero zajmuje 365 wyspůw ze archipelagu San Blas a kůnsek karajibskigo wybrzeżo Panamy, dugi na 373 kilomyjtry. Je zarzůndzano uod gubernatora, kerym uod 2006 roku je Avelino Brenes. Grańica mo s Kolůmbijům a prowincyjům Darién. Jeji stolicům je El Porvenir. Kuna Yala mo 2393 km² wjyrchu a pomjyszkuje ja 36 487 ludźi (dane ze 2004 roka). Gyszichta Kuna Yala zaczła śe uod bůntu ludu Kuna we 1952 roku, kerymu przewodźůł wůdz a szaman Nele Kantule. Wuůnczas wkludźili uůńi fana ze hakenkrojcym, kery bůł znůmym simbolym we jejich kulturze. Skiż srogigo naćisku uod liderůw Kuna, jejich autůnůmijo uostoła uznano uod Panamy we 1930 roku. Terozki głůwnym zdrzůdłym dochodu we Kuna Yala je turystyka.




#Article 420: Rožnov pod Radhoštěm (106 words)


Rožnov pod Radhoštěm (], ) je mjasto we Czeskij Republice, we zlinskim kreju, we kryśe Vsetín. Leży uůne nad rzykům Rožnovský Becva, wele vsetínskich vrchůw, 12 km na wschůd uode Valašskich Meziříčůw.  Mjasto je znůme skiż wołoskigo skansynu, kery założyli Bohumír a Alois Jaroněk.

Pjyrsze zapisowańo uo Rožnovje pod Radhoštěm sům ze 1267 roku we dokumyntach jigo założyćela Bruna ze Schauenburku. Mjasto uod XVIII stolećo bůło zdrojym, nale we 1960 wszyjske uzdrowiska zawarli. Terozki ńy do śe ich nazod zuůnaczyć, skiż zmjyńyńo charakteru mjasta na barzi industryjalny.

Wjyrch mjasta je 39,47 km², zaś pomjyszkuje je 17 276 ludźi. Rožnov pod Radhoštěm leży 378 m. p.p.m.

Zdrzůdło: 




#Article 421: Fana Kuna Yala (126 words)


Fana Kuna Yala uostoła przijynto we 1925 we czas Rewolucyje Kuna. Kuny za swoj simbol przijyńi hakenkrojc, kery bůł we jejich kulturze znůmy uod starożytnośći, a dali go na strzodek fany. We 1930 kej Panama uznoła autůnůmijo Kuna Yala, przijyńy ja za uoficjolno fana tygo rygjůnu. Terozki używano fana mo wjyrchńi a spodńi gurt wysoki na 1/6 wysokośći fany a majům te gurty apluzinowo farba, czorny hakenkrojc je postrzodku fany na gurće żůłtym, wysokim na 4/6 wysokośći fany. Dowńij bůły we użyću fany uo inkszych proporcyjach a farbach, l.b. s czyrwůnymi gurtůma na wjyrchu a spodku, uo proporcyjach fany 4:5 a gurtůw 1:3:1. We 1942 coby uodrůżńić fana Kuna Yala uod fany III Rajchu wkludzůno czyrwůny ring na hakenkrojcu, nale tyn wzůr gibko wyloz ze użytku.




#Article 422: Panama (157 words)


Panama, Republika Panamy () – państwo we Strzodkowyj Americe, rozlygowane nad Karajibskim Morzem a Pokojnym Uoceanem. Grańica mo s Kolůmbijům a Kostarykům. Znůmo najbarzi ze Panamskigo Kanału, kery skrůćůł droga s Atlantyckigo Uoceanu na Pokojny Uocean.

S anfanga zamjyszkano uod Indjanerůw, we 1501 prziłůnczono do Szpańijskich kolůńiji we Americe. Uod 1830 tajla Kolůmbije, ńypodległo uod 1903 roka. We uzyskańu ńypodległośći dopůmogły Panamje Zjednoczůne Sztaty, nale za to dostoły Sztrefa Panamskigo Kanału, nad kerům Panama uzyskała suwerynność dźepjyro we 1997 roku.

Ludność: 60% Metysy, 20% Mulaty a Negry, 10% bjoli, krům tygo Indjanery a krojcoki. Ůng. 84% mjyszkańcůw je katolikůma.

We gospodarce nojwjynkszy udźoł mo obsługa Panamskigo Kanału, krům tygo bauerstwo a industryja.

Panama je potajlowano na 9 prowincyjůw () a 3 terytoryja autochtůnůw (). Krům tygo sům dwa comarcas, kere sům podporzůndkowane regjyrůnkowi prowincyjalnymu a majům sztatus růwny panamskich gminům ().

Prowincyje Panamy (wroz ze istnymi mjastůma):

Terytoryja Panamy (uo sztatuśe prowincyje):

Inksze terytoryja (uo sztatuśe gminy)




#Article 423: Hypatyjo ze Aleksandryje (130 words)


Hypatyjo ze Aleksandryje (gr.: Ὑπατία; rodz. 355 abo 370, um. marzec 415 we Aleksandryje) – neoplatůńsko filozoferka a matymatyczka ze starożytnyj Aleksandryje. Podug powjarki, wynojdła astrolabijům a zorta aeromyjtra. Bůła cerům uod Teůna ze Aleksandryje, filozofera, matymatykera a astrůnoma. Je przimowane, aże pomogała Ptolymejuszowi a Euklidesowi we redagowańu naukowych pracůw. Pisoła komyntarze do pracůw Djofantosa a Apolůńijusza ze Fergi. Jako filozoferka, mjoła we kole śa szkolorzůw uoddanych jeji filozoficznyj szuli, kero bůła zwjůnzano ze ezoterykůma metafizykům. Publiczńe uczůła astronomije a matymatyki. W czas kůnflikta mjyndzy mjyndzy prefektym Egipta Orestesym a biskupym Cyrylym wźyna strůna prefekta. Cyryl uobwińoł ja uo zawodzańe we dojśću do zgody ze prefektym. Podległe biskupowi ludźe zaszlachtowali Hypatja bez porżńyńce uostrymi muszlůma. Skiż tygo powstoło sroge zgorszyńe, tyż postrzůd krześćijanůw (mimo aże Hypatja bůła poważano za poganka).




#Article 424: Hakynkrojc (173 words)


Hakenkrojc, (we szrajbůnku dewanagari स्वस्तिक co idźe transliterować jako svastika) to je we ksztołće krziża kery mo połomane ramjůna uo ece 90°. Sanskrycke mjano uoznaczo przinoszůncy szczyńśće. Hakenkrojc pochodźi wjerza ze Indyji, kaj bůł używany jako talizmůn, nale je znůmy we roztumajtych kulturach na cołkim śwjeće uod starożytnośći. Ramjůna hakenkrojca mogům być złomane na prawo abo lewo strůna. Hekenkrojc ze ramjonůma złomanymi prawo je symbolym ruchu słůńca na ńebje (tak kej go idźe zoberzeć ze půłnocnyj půłkule), a je simbolym mocy słůńca a fojyry. Hakenkrojc ze ramjonůma złomanymi we lewo to je znok ćmoka a magije, a je uůn ymblyjmům bůgińi Kali. Simbol hakenkrojca przijůł we państwowyj symbolice III Rajch, kaj hakenkrojc bůł na fańe a we godle (trzimany we szpůnach uod adlera wjyńec ze liśćůw důmbu ze hakenkrojcym). Skiż tygo używańy hakenkrojca we wzorze podanym na naźistowski je zakozane uod prawa ńykerych państwůw, we tym Mjymcůw. Terozki hakenkrojc je używany uod ńykerych rodźimowjercůw jako simbol Swaroga a Perůna, je uůn tyż na fańe Kuna Yala a we rodowym wapyńe polskigo rodu Boreyko.




#Article 425: Janusz Korwin-Mikke (224 words)


Janusz Ryszard Korwin-Mikke (rodz. 27 paźdźerńika 1942 we Warszawje)– polski polityker a publicysta. Je uůn kůnserwatywnym liberałym. Zołożůł a kupa lot bůł prezesym politycznyj partyje Unia Polityki Realnej, ze keryj bůł posłym na syjm pjyrszyj kadyncyje. Ńyskorzi (we 2005) zołożůł jeszczy Platforma Janusza-Korwin Mikke, nale ńy bůł ji ferajńistům. We 2009 uodloz ze UPR a wstůmpjůł do PJKM, kero půmjyńiła swoji mjano na Wolność i Praworządność (ślůnsko godka: Frajńizna a Prowe Reskjyrowańy). Bůł prezesym partyje Kongres Nowej Prawicy.
Sztyry razy kandydowoł na prezidynta Polski, nale ańi roz absztimůngu ńy wygroł. Pjyrszy roz, we 1995 welowało na ńigo 2,40%, co doło mu 8. plac. We nostympnych welůnkach (2000) dostoł 1,43% a bůł 6. Idyntiko bůło we welůnku we 2005. We lutym 2010 uogłośoł, iże bydzie tyż szartowoł we prezidynckim welůnku latojść, a zajyn we ńich sztworty plac, welowało na ńigo 2,48%. We 2014 prowadzůno bez jigo partyjo Kongres Nowej Prawicy dostoła śa do Ojroparlamentů ze erbnizům 7.15% przi frekwencyji 24%.

Je wjelgym fanym brydża, we kerym je krajowym majstrym. Mo trzecio baba a szejś bajtlůw, to je sztyruch synkůw a dwie cery.

We 2014 roku zostoł deputowanym ku Ojropejskimu Parlamyntowi.

We 2015 roku zostoł wyciepony ze funkcyji prezysa Kongresu Nowej Prawicy i odszed ze partyji. Został jydnym ze trzych ojcuw załorzycieli nowej partyji Przemysława Wiplera nozwonej Koalicja Odnowy Rzeczypospolityj Wolność i Nadzieja, we skrócie KORWiN.




#Article 426: Bobby Robson (138 words)


Sir Robert William Robson (rodz. 18 lutygo 1933 we Sacriton, um. 31 lipjyńa 2009 we County Durham) to bůł ynglicki fusbalok a tryner. Jako fusbalok groł na pozycyji strzodkowego napadźora. Rozegroł 583 szpile we Premier League, lo Fulham F.C. a West Bromwich Albion F.C., we kerych trefjůł 133 tory. We reprezentacyji Ynglandu we fusbalu groł 20 szpili a trefjůł 4 tory. Karjera jako tryner napoczůn we Fulham F.C., ńyskorzi trynowoł tyż Ipswich Town F.C., ńiderlandzki PSV Eindhoven, portugalske Sporting CP a FC Porto, a tyż FC Barcelona a Newcastle United F.C.. Bůł trynerem reprezentacyji Ynglandu we fusbalu we lotach 1982-1990. Dwa razy wloz ze ynglickim manszaftym do finołůw Mistrzostw śwjata we fusbalu, we 1986 a 1990 roku. Uoba razy Ynglyndry przegrywali szpile ze manszaftůma kere potym zdobywoły majstra - we 1986 ze Argyntynům a we 1990 s Mjymcůma.




#Article 427: Otylia Jędrzejczak (102 words)


Otylia Jędrzejczak (rodz. 13 grudźyńa 1983) – pływoczka, reprezyntantka Polski a uolimpijka. Dwa razy mjoła strzybno mydajla na uolimpjadźe, bůła majstrym śwjata a Ojropy, trzi razy poprowjała rekord śwjata. Bůła trzi razy wybrano nojlepszym szportowcym Polski. Jeji nojlepszo kůnkuryncyjo je 200 myjtrůw szmaterlokem, zdobůła we ńij złoto mydajla na Uolimpjadźe we Atynach we 2004 roku. 1 paźdźerńika 2005 we Mjůnczyńy jechoła autym a spowodowoła wypadek, we kerym zginůł jeji braćik Szymon Jędrzejczak, a uůna sama zostoła rańůno. Gerycht we Płocku doł ji za to 9 mjeśůncůw uograńiczyńo wolnośći a nakozoł społeczne roboty (30 godźinůw bez mjyśůnc). We 2008 roku dostoła Order Uśmiechu.




#Article 428: Kėdainiai (105 words)


Kėdainiai (pol. Kiejdany) je mjasto we strzodkowyj Litwje, we uokryngu Kaunas, po uobuch strůnach rzyki Nevėžis, 51 kilomyjtrůw na půłnoc uod Kaunas. Půmjyszkuje we ńim bezma 31 tyś. ludźi. Kėdainiai je głownym mjastym gminu Kėdainiai a szołtystwa uo takym samym mjańe. Na teryńe mjasta do rzyki Nevėžis wpado tyż Dotnuvėlė a Smilga (uod zachodu) a Obelis (uod wschodu).

Stare mjasto we Kėdainiai je wpisane we register kulturalnyj erbizny jako mjejski dynkmal. Stojům tam sztyry kośćoły (katolicki kośćůł Śwjyntygo Zefyla a kośćůł Śwjyntygo Jerzygo a tyż protestancke a Kośćůł Pańskigo Przemjyńyńo). Lů mjasta wożno je industryjo (znamjyńńy chymiczno a przerobjyńo jodła). Sům sam tyż dwje poczty.




#Article 429: Tyka (271 words)


Tyka je zorta grańo we fusbal na jednyj połowje szpilplacu. We tyka gro śe we pora (nojmyńi 3) persůny, ze czygo jedyn stoji we bramce, a inksze furgajům po bojisku. Tyn jedyn tormůn to je tyn, co uůn przegroł we losowańu (nojczyńśći gro śe tak, iże trza świtnyć balům do bramki, a tyn fto świtnył nojńiży abo ńy trefjůł we bramka stoji). Nojlepi je trefić we spojyńy, potym je lata, supek a wyżki na bramce). Nojwożńijszo reguła we grańu je tako, iże ino roz idźe tyknůnć bala, uod czygo je mjano szpilu - tyka. Reguła ta ńy je prawo, kej fto śe balům podbijo we lufće, abo wyleźe za lyńijo połowy - tedy moge uůn tykać bala wjela razy chce. Celym gry je strzylyńy tormanowi dano wjelość torůw (znoleżńy na ugodańy moge to być uod 5 do ańi 11). Czynsto tyż smołwjo śe co do tygo, iże kej ftoś slyźe ze bramki kej mu jeszcze ńy lutnyli jakij ilośći (ntp. 2 torůw) to uůne mu śe kasujům. Slyź ze bramki do śe, kej fto inkszy jaki feler zrobjůł. Take felery to sům kej fto 2 razy tykńe bala, abo po jigo tykńyńću bala wyleći na růg abo aus. Roz za czas gro śe tyż tak, iże kej fto tykńe bala rynkům to tyź idźe na bramka.

Jak fto straći ta ustalůno wjelość torůw to dostowo kara. Znoleżńy na smołwjyńy na poczůntku moge uůn uodpaść, a już bestůż ńy gro, ino uobźyro kej inksze śe szpilajům, abo dostać kopy balům we rzić. Nojczyńśći gro śe tak, iże we pjyrszyj růndźe kożdy świto roz, nale we drugij już 2 razy, a tak dali.




#Article 430: Kaszëbsczé nótë (156 words)


Kaszëbsczé nótë (śl.: kaszubske nůty) to je kaszubsko śpjywka, kero śe śpjywo a przi tymu pokazuje na planszy. Śpjywka je znůmo we cołkich Kaszubach. Uopisoł ja kaszubski pisorz a dźyńńikorz Izydor Gulgowski.

To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca.
To są basë, to są skrzëpczi, to òznôczô Kaszëbã.
Òznôczô Kaszëbã, basë, skrzëpczi, 
krótczé, dłudżé, to kaszëbskô stolëca.

To je ridel, to je tëcz, to są chòjnë, widłë gnojné.
Chòjnë, widłë gnojné, ridel, tëcz, 
òznôczô Kaszëbã, basë, skrzëpczi, 
krótczé, dłudżé, to kaszëbskô stolëca.

To je prosté, to je krzëwé, to je sledné kòło wòzné.
Slédné kòło wòzné, prosté, krzëwé, 
chòjnë, widłë gnojné, ridel, tëcz, 
òznôczô Kaszëbã...

To są hôczi, to są ptôczi, to są prësczé półtrojôczi.
Hôk, ptôk, półtrojôk, 
slédné kòło wòzné, prosté, krzëwé, ...

To je klëka, to je wół, to je całé a to pół.
Klëka, wół, całé, pół, 
hôk, ptôk, półtrojôk, ...

To je môłé, to je wiôldżé, to są jinstruméńta wszelczé.




#Article 431: Katar (118 words)


Katar (arab.: قطر), Państwo Katar (دولة قطر) – państwo we Azyje, rozlygowane we wschodńij tajli Arabskigo Půłwyspu, nad Perskům Zatokům. Grańica mo ze Saudyjskům Arabijům.

Srogszo tajla wjyrchu zajmuje sam pustyńijo, woda do pićo je odsalano ze morskij wody. Ńy ma lůndowych wodůw, jeźorůw a rzykůw. Wele wybrzeżo koralowe rafy.

Gospodarka je uoparto na dobywańu naftowyj ropy a źymnygo gazu, krům tygo je sam hutńictwo a inkszo industryja. Festylńe rozwińynty je transzport. Panśtwo dowo socjalno uopjeka a darnowo nauka wszyjskim uobywatelom.

Uod XVIII stolećo władza sam sprawuje růd Al-Thani, krům rokůw we kerych Katar bůł zależny uod Turcyje (1872 - 1916) a Wjelgij Brytańije (1916-1971).

Katar je tyż znůmy skiż tygo, co mo sam śedźiba arabsko telewizyjo Al-Dżazira.




#Article 432: Kůnfucyjus (111 words)


Kůnfucyjus (łać.: Confucius, chiń.: 孔子, 孔夫子, pinyin: Kǒng zǐ, Kǒng Fūzǐ, podle tradycyje rodz. 28 śyrpńa 551 p.Kr., um. 479 p.Kr.) bůł chińskim myślićelym a społecznym filozofym, kerygo nauczańy a filozofijo mjały fest srogi ajnflus na chińsko, koreańsko, japůńsko a wjetnamsko kultura, myśl a żyće.

Uůnygo filozofijo dowała druk na ludzko a państwowo moralność, prawość relacyjůw ludźi, sprawjedliwość a szczyrość. Te werty nadwyrosły przez inksze filozofije we Chinach, take kej legalizmus eli taojizmus we czas dynastyje Han(206 p.Kr. – 220). Myśl Kůnfucyjusa rozwijały śe we systym filozofije znůmy jako kůnfucjańizmus (儒家). Bůł uůn wprowadzůny do Ojropy uod italskigo jezujity Matteo Ricci, kery bůł pjyrszy, co uůn przetumaczůł mjano filozofa jako Confucius.




#Article 433: Kalyty (117 words)


Kalyty (, ) – mjasto we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we tarnogůrskim kryśe, nad rzykům Malapana půmjyndzy gminůma Koszyńćin, Woźniki, Mjasteczko, a Tworůg. Przůdźi należała do czynstochowskigo wojewůdztwa. Kalyty tajlujům śe na 9 zidlůngůw - Cyntrům (inakszy: Zowodźe, Jyndrysek, Drutarńa, Luboc, Truszczica, Kuc, Mjotek, Mokrus a Źelůno). Mjasto to je położůne ino 40 km we prosty lyńiji uod GIU, a trefjůmy tam cołkym inkszy landszaft.

Kalyty sům skuplowane ze inkszymi tajlami Ślůnska znamjyńńy banům. Ze Kalytůw do śe dojechać do Kluczborka,  Lubjyńca, Herbůw, Katowicůw a Gůrůw. We uostatńim czaśe we Kalytach jeźdźi bus na sztrece Kalyty Drutarńa - Gůry. We kalytach je tyż staro fabrika papjůru a celuloze we likwidacyji, inakszyj KZCP uod słůw Kaletańske Zakłady Celulozowo-Papiernicze.




#Article 434: Pennergame (104 words)


Pennergame to je kůmputrowy szpil ze zorty przeglůndarkowych szpili. Sztartnůł uůn we 2007 roku we mjymjeckij godkowyj wersyji. Terozki mo tyż angelsko (jako Dossergame), polsko (jako Menelgame), francusko (jako Clodogame) a szpańelsko (jako Mendigogame) godkowe wersyje. Wydawcům szpila je Farbflut Entertainment. We szpilu zaczyno śe jako menel a trza zbjyrać flaszki (we polskij wersyji - biksy), żebrać uo dowki abo grać na jakim muzycznym insztrumyńće. Idźe tyż prać śe ze inkszymi menelůma, a fto wygro zależy uod dośwjadczyńo, tryńingu a tego jako mo śe gadźina. We Mjymcach bůł to nojbarźi popularny szpil we 2008 roku. We planach sům inksze godkowe wersyje, we tym rusko.




#Article 435: Wolność i Praworządność (179 words)


Wolność i Praworządność (ślůnske swobodne tumaczyńy: Frajńizna a Prawe Rzůndzyńy) je ńyistńejůnco już polityczno partyjo, kero fůngowała we Polsce. Bůła uůna zołożůno we 2005 ze mjanym Platforma Janusza Korwin-Mikkego lo welůngu do polskigo parlamyntu. Ze listůw Platformy sztartowali znamjyńńy człůnki Uńije Polityki Realnyj, nale tyż inksze, kej Andrzej Pilipiuk. Po przegranyj we welůngu, PJK-M przestało fůngować, nale partyjo ńy uostała rozwjůnzano. We 2009, po wnůtrznych problymach we UPR Janusz Korwin-Mikke uogłośůł reaktywacyjo PJK-M. 12 listopada tygo roku bůł kůnwynt partyje, na kerym pomjyńili mjano na Wolność i Praworządność a uobrali za prezesa Janusza Korwin-Mikkego.

We welowańu na prezidynta Polski we 2010 kandidatym partyje bůł Janusz Korwin-Mikke, kery dostoł 2,49% a zajyn sztworty plac. We tym samym roku podjynli decyzyjo uo połůnczyńu śe ze UPR. 24 marca WiP ustoł istńeć, a na nostympny dźyń powstoł Unia Polityki Realnej - Wolność i Praworządność, kero ńyskorzi przemjanowali na Kongres Nowej Prawicy.

WiP je partyjům kůnserwatywno-liberalnům, je za deregulacyjům rynku, prywatyzacyjům lazarytůw a szulůw, karům śmjyrći a pogłůwnym podatkym. Dowo uodpora lo małżyństwůw buzerantůw a wszyjskim ulgům a zaśiłkům. Je to ojrosceptyczno patryjo.




#Article 436: Kilimandżaro (102 words)


Kilimandżaro to je gůra we Tanzańiji, przi grańicy ze Kyńijům. Je to nojwyższo gůra we Africe. Mo trzi wjyrchy, kożdy ś ńich to je downy wulkůn:

Pjyrszy roz zdobyto we 1889 roku uod Hansa Meyera a Ludwiga Purtschellera. We 1921 utworzůno sam rezerwat przirody, a uod 1973 Narůdowy Park - Kilimanjaro National Park, kery mo 753 km² wjyrchu. Uod 1987 je uůn wpisany na Lista śwjatowygo dźedźictwa uod UNESCO.

Przi samym wjyrchu na wjyrchu ůng. 4 km² zalygo śńyg.

Mimo aże Kilimandżaro je we Tanzańiji, bezma cołke dochody ze turystyki dostowo Kyńijo, bez cůż prziszło pora razůw do kůnfliktu mjyndzy tymi państwůma.




#Article 437: Bruce Lee (146 words)


Bruce Lee, po prowdźe czyt. Li Siaolann , za bajtla Li Dżenfan ang. szrajbůnek Lee Siao Lung, Lee Jun Fan (chiń. , szrajbůnek pinyin) 李小龍 Lǐ Xiăolóng , 李振藩 Lǐ Zhènfān; rodz. 7 listopada 1940 we San Francisco, um. 20 lipca 1973 we Hůngkůngu) – amerikański szauszpiler chińskigo pochodzyńo, mistrz sztukůw walki. Jedna ze nojbarzi znůmych postaći we kińe akcji a popularnyj kulturze. Zginůł we ńywyjaśńůnych uokolicznośćach a na tyjma jygo śmjyrći powstoły mjejske powjarki, autopsyjo - uczulynie ze pile na kopfszmerc beztoż uobrzynk můzgu. Uůnygo syn, Brandon Lee, tak samo bůł szauszpilerym we filmach uo sztukach walki. Mistrz mjoł tyż cera Shannon Lee kero tyż gro we filmach a żůna Linda Lee s chałpy Emery (terozki je Linda Lee Cadwell, hajtła sie s Bruce Cadwellym we 1991). Bruce Lee trynowoł szauszpilyrów ze Hollywood np. Jamesa Coburna, Stevea McQueena. Opracowoł nowo sztuka walki Dżit Kun Do.




#Article 438: Napoleůn Bůnaparte (176 words)


Napoleůn Bůnaparte, fr.: Napoléon Bonaparte, it.: Napoleone Buonaparte, Napoleůn I, rodz. 15 śyrpńa 1769 we Ajaccio na Korsyce, um. 5 maja 1821 we Longwood na Wyspje Śwjyntyj Helyny) – pjyrszy kůnsul Francuskij Republiki 1799-1804, cysorz Francuzůw we lotach 1804-1814 a 1815, prezydynt (1802-1805) a krůl Italiji we lotach 1805-1814. Wkludźůł we 1804 do prawnygo systymu cywilny kodeks, kery przewidywoł mjyndzy inszymi cywilne śluby a rozwody. We tym samym roku koronowoł śe na cysorza Francuzůw, a 26 maja 1805 na krůla Italiji. Prowadźůł wojny we cołkij Ojropje, prziłůnczůł do Francyji Belgijo, Ńiderlandy, mjymjecke prowincyje nad Půłnocnym Morzym, a srogo tajla Italije, wroz ze Rzimym. Ńyskorzi losy wojnůw śe zwyrtły a 31 marca 1814 Paryż znod śe pdoe uokupacyjům. Bestůż 6 kwjetńa Napoleůn abdykowoł. Ńyskorzi zesłano go na wyspa Elba. Citnůł ś ńij 26 lutygo 1815, wrůćůł nazod do Francyje, a bez 100 dńůw wojowoł na nowo, aże do bitwy pod Waterloo, po keryj go internowano zaś a zesłano dali, aże na Wyspa Śwjyntyj Helyny. Żůł sam jeszcze bez 6 lot, po śmjyrći jygo ćoło przekludzůno do Paryża.




#Article 439: Lean Back (184 words)


Lean Back – niyformalnŏ grupa, kerŏ grała acid-jazz, funky, soul, pop a blues, fōndowanŏ we 1985 r. we Rudzie Ślōnskij; wstōmpiōła na muzycznõ binã ze kōncertym bluesowym we Klubie „Pulsar”, kaj grała sztandardy m.in. B.B. Kinga, Luther Allisona i Jeffa Becka. We 2000 r. zespōł zagroł ôstatni autorski kōncert na żywo dlŏ TVP 3 Katowicy; w tym tyż roku bōł rôzwiōnzany.

Janusz Biedrowski – saksofōn, Jacek Dobrzański – gitara, Wojciech Feodorow – trōmbka, Janusz Frychel – basowŏ gitara, Damian Jambor – szlagcojg, Zbigniew Janowski – szlagcojg, Maciej Kałwak – gitara basowŏ, Jarosław Kierkowski – gitara basowŏ, Marian Kowalik – gitara basowŏ, Ireneusz Kucharczyk – gitara basowŏ, śpiyw, Tomasz Kupka – klawiszowe insztrumynta, Jarosław Lelen – saksofōn, Krzysztof Nowakowski – szlagcojg, Zbigniew Szczerbinski – szlagcojg, Dariusz Wantuch – klawiszowe insztrumynta, Michał Zabrzeński – puzōn, Robert Zug – puzōn.

Ze skupinōm spōłrobiyli: Patrycja Gola, Andrzej Gaszczyk, Justyna Gwardecka, Marek Raduli, Michał Czachowski

(we ôstatnim skłŏdzie skupiny: Jacek Dobrzański – gitara, Wojciech Feodorow – trōmbka, Jarosław Kierkowski – gitara basowŏ, Tomasz Kupka – klawiszowe insztrumynta, Krzysztof Nowakowski – szlagcojg, Michał Zabrzeński – puzōn)

Telewizyjne nagrania:

Radyjowe nagrania:




#Article 440: Rōmański kōnszt (116 words)


Rōmański kōnszt je to zorta kōnsztu, kerŏ porodziyła sie we Francyji we XI stoleciu a była we Ojropie do trzinŏstygo stoleciŏ. Głownymi a znōmymi postrzodkami rōmańskigo kōnsztu, ôkrōm Francyje, bōły tyż Italijŏ, Yngland a Szpanijŏ. Zaôbycz tworzyniy we rōmańskim duchu wypływało ze religije a wiōnzało sie ze bynydiktyńskimi a cysterskimi zakōnami. Wônczas bōły budowane geometryczne a sroge kościoły a klŏsztory. Ôkrōm tygo je dlŏ rōmańszczyzny charakterystyczne używaniy krziżowych a kolybkowych sklepōw, kulatych łukōw, rubych murōw a małych ôknōw. Stawiyniōm przidŏwano rzezane dekoracyje do zgody ze baukōnsztowymi formami. Słowo rōmański kōnszt niy ôznŏczŏ ale jyn baukōnsztu, nale tyż religijne malyrstwo na ścianach, miniaturowe a tabulowe malyrstwo, tkaniy, snycerstwo, rzezaniy we słōniowyj kości, ôdlywaniy we brōnzie a złotnictwo.




#Article 441: Wolta (147 words)


Wolta (yng. Volta River, fr. Fleuve Volta) – rzyka we zachodńij Africe, przepływo bez Burkina Faso a Ghana. Wolta powstowo ze skuplowańo trzech rzykůw: Czornyj Wolty (mjanowanyj tyż Mouhoun), Bjołyj Wolty (Nakambé) a Czyrwjůnyj Wolty (Nazinon, dopływ Bjołyj Wolty). Ji dugość uode zdrzůdłůw Czornyj Wolty je 1500 km², a wiyrch ji dorzyczo - 394 tyś. km². Rzyka wpado do Gwinyjskij Zatoki we małyj delće. Ji głůwne dopływy to: Pra, Sene, Afram (prawe) a Daka a Oti (lewe). Przepływ wody ńy ma regularny a waho śe uod 14 m³/s do 15 tys. m³/s.

We rokach 1961-1965 we dolnym bjygu rzyki zuůnaczyli Zapora Akosombo. Skirz spiyntrzynio wodůw powstoł jedyn ze nouwjynkszych sztucznych zbjorńikůw - jeźoro Wolta uo wjyrchu 8,5 tys km². Wodno elektrowńa Akosombo mo moc 900 MW.

Uod mjana rzyki wźyno śe mjano downyj kolůńije, a ńyskorzi ńypodlygłygo państwa Wiyrchno Wolta, kere uod 1984 mjanuje śe Burkina Faso.




#Article 442: Feria del Sol (137 words)


Feria del Sol (znůmy tyż jako Carnaval Taurino de America) – kulturalny fajer we wynezuelskim mjeśće Mérida.

Fajer uodbywo śe kożdoroczńe we lutym. Prowadzonych je mocka kulturalnych fajerów i tyż handlowe wystawy, kůncerty, parady a wotůng na krůlowo wystawy, kero we szpańelskij godce mjanuje śe Reina del Sol.

Po postowjyńu aryny walk bykůw, pjere śe tam uůna gadźina, krům tygo rychtuje śe tam festiwale a wystawy. S anfanga planowano, aże wystawa powinna uodbywać śe we pjyrszych dńach grudźyńa skirz śwjynta Ńypokalanygo Poczyńćo. Targi uodbywoły sie wuůnczas bez dwa dńi - 9. a 10 grudńa.

Skirz grudńowych dyszczůw, zaczli fajrować we lutym. Pode mjanym Feria del Sol uod 1969 fajer uorganizowano we dńach 15, 16 a 17 lutygo. Uod tygo razu, tyn fajer je jednym ze nojważnijszych we Wynezueli a na śwjecie fajerem na kerym pjerům śe byki.




#Article 443: Mistrzostwa Śwjata we Fusbalu 2010 (848 words)


Mistrzostwa Śwjata we Fusbalu 2010 bůły rozgrywane uod 11 czyrwca do 11 lipca 2010 we Republice Połedńowyj Afriki. Bůły to pjyrsze we gyszichće mistrzostwa rozgrywane we Africe. Wygroła je a pjyrszy roz zdobůła titel majstra Świata we Fusbalu Szpańijo.



#Article 444: Mrowcowate (129 words)


Mrowcowate, mrowce (łać. Formicidae) – familijo uowadůw ze raji błonůwkůw, podraji Apocrita. Fest uobyczne, idźe je trefić pod bezma kożdům geograficznům szyrzkům. Je ich ůng. 12 tyś. gatůnkůw.

Mrowce majům samce, samice a tyż robotńice - samice uo ńyrozwińyntych płećowych narzůndach. Robotńice idźe uodrůżnić skirz tygo co ńy majům krzidłůw. Sům uůne zuorgańizowane we społecznośći we kerych kożdyn mo przidźelono rola a zadańa. Samce majům ino zapłodńić krůlowo a ńyskorzi ginům. Krůlowo skłodo jajca ze kerych lyngnům śe mode mrowce. Robotńice stowjajům gńozdo mjanowane mrowiskem, zbjyrajům futer a brůńům gńozda uod wrogůw.

Futer mrowcůw je roztomajty, ńykere gatůnki sům źelinożerne, inksze wszyjskożerne. Ńykere, ntp. ze zorty atta we Połedńowyj Americe uprowjajům we swojich mrowiskach grziby na futer.

Wszyjske majům jadowy gruczoł a jeich jod mo we śa mrowcowy kwos.




#Article 445: Plaskato Źymja (106 words)


Plaskato Źymja to bůło forsztelowańy uo Źymji jako uo płaszczyźńe lebo plaskatym dysku. We ńykerych forsztelowańach uůnyj zorty Źymja pływoła po Wszechuoceańe, lebo bůła postawjůno na puklu żůłwja abo inkszyj gadźiny. We inkszych ze wjyrchu bůła dekńynto bez Ńebo, a uod spodku bez pjekło.

Forsztelowańy uo Źymji jako uo kugli lebo sferze mjoło anfang  we starożytnyj Grecyji we VI stoleću p.n.e. Forsztelowańy uo plaskatyj Źymji bůło uobyczne lo wszyjskich kulturůw ńim prziszły do jakigo poźůmu we nauce. We Chinach do XVII stolećo forsztelowano śe aże Źymja je plaskato.

Terozki fůnguje czelodka Flat Earth Society (Towarzistwo Plaskatyj Źymji), założůno we 1956 roku, nale już jino jako neczajta.




#Article 446: Żydowski kalyndorz (240 words)


Żydowski kalyndorz, lebo hebrajski (hebr. הלוח העברי) – mjeśůnczkowy kalyndorz (terozki mjeśůnczkowo-klarowy) używany bez symicke plymjůna uod przedgyszichtowych czasůw. Terozki używano wersyjo bůła wkludzůno we 359 roku uod sanhedryna.

Ajnfachowy rok moge być 354, 355 abo 356 dńůw dugi. Dugość przestympnych rokůw je 383, 384 abo 385 dńůw. Mjanůje śe uůne roki ułůmnymi, ajnfachowymi a połnymi. We ułůmnym roku we mjeśůncu cheszwan je jedyn dźyń myńi. We połnym kislew mo jedyn dźyń wjyncy.

Rachowańy rokůw je uod stworzyńo śwjata we 6 dńůw, kere podug żydowskich religijnych autorytetůw bůło 7 paźdźerńika 3761 p.n.e. skirz tygo rok 2010 je podyg żydowskigo kalyndorza rokem 5770/5771. Religijny rok mo anfang 1 dńa we mjeśůncu tiszri (wrześyń/paźdźerńik).

Hebrajski rok je potajlowany na 12 mjeśůncůw na 29 abo 30 dńůw dugich. Co trzi, a roz za kedy 2 roki dodowo śe trzinosty mjeśůnc mjanowany adar bet, adar szeni (adar II) abo weadar kery mo 29 dńůw, coby roki mjeśůnczkowy a klarowy bůły jednake. Drugi adar dodowo śe we cyklu Metůna co mo 19 rokůw, bez dwa kolejne roki, dodawany je zowdy do 3, 6, 8, 11, 14, 17 i 19 roku tygo uokresu.

Mjana mjeśůncůw sům brane ze babilůńskij tradycyji: tiszri, cheszwan, kislew, tewet, szwat, adar I (inksze nazwy: adar, adar-alef, adar II (tyż adar-bet, weadar), nisan, ijar, siwan, tamuz, aw, elul, kere majům do śa na uopy 30 (tiszri) abo 29 dńůw. Anfang mjeśůnca tiszri a śwjynto nowygo roku (Rosz ha-Szana) przipado kole podźimkowyj růwnonocy.




#Article 447: Borowo Wjeś (133 words)


Borowo Wjeś (pol.: Borowa Wieś, mjym.: Neudorf) – szołtystwo rozlygowane we půłnocno-zachodnij tajli Mikołowa, wjelość ludźi - ůng. 2000.

Kośćůł je uorjentowany (prezbiterijum je zwyrtńynte na wschůd). Nawa postawjůno uostała na planie prostokůnta. Przilego do ńij wynższe prezbiteryjum zawarte trzijboczńe, do kerygo uod půłnocy przilygo prostokůntno zakrystyjo, a uod połedńa – czworoboczno kaplica zawarto trziboczńe. Do nawy uod połedńa przilygo prostokůtno kruchta, a uod zachodu wjeża – stowjono ůng. 1720-1730 r. na plańe kwadrata, uo słupowyj kůnstrukcyji. Wjeża je zakůńczůno izbicům a dekńynto cwiblastym hełmym ze latarńům. Dach nawy uozdabjo barokowo wjeżyczka ze ńyfůngujůncům sygnaturům dekńůno bańatym hełmym. Cołke stowjyńe kośćoła jest uotoczony sobotůma.

Stowjano we rokach 1937-1939 we moderńistycznym stylu. Terozki śedźiba Zespołu Szuli nr 2 im. Jana Pawła II, we skłod kerygo wlazujům Podstawowo Szula nr 6 a Gimnazyjům nr 3.




#Article 448: Horst Bienek (210 words)


Horst Bieniek (rodz. 7 moja 1930 we Glywicych, um. 7 grudńa 1990 we München) – ślůnski pisorz, publicysto, tuplikorz a reżysyr. Tworził we mjymjeckij godce.

Za bajtla mjyszkoł we robotńiczyj tajli Glywic. We 1945 bůł przekludzůny do Mjymjec a naloz sie we sowieckij uokupacyjnyj zonie. Szkolił śe u Bertolda Brechta we Wschodńim Berlińe.

We 1951 heresztowoło go NKWD, ancajgujůnc go uo robota przeciw kulturalnyj polityce MDR. Na 25 rokůw trefił do sowjeckigo łagru we Workuće, atoli bůł uoswobodzůny we 1955. Wrůćił sie do RFM a ńyskorzi robił za radyjowygo reżysyra, lektůra a teatralnygo reżysyra.

Glywicy nawjydźił we 1987, sztyrdźyśći dwa roki po wykludzyńy, podwjela realizacyje swojij bjografije. Mjanowoł śe mjymjeckogodkowy Ślůnzok a pedźoł, że to Ńymcy sům winne strocyńy Ślůnska ńyuodpurujůnc Hitlera a nacysty.

We swojich pjyrszych kśůnżkach pisoł uo szprymach ze łagru. Ńyskorzi jego tworba bůła skuplowano ze Glywicyma a Gůrnym Ślůnskem. Nojwjyncy mo we werće jego glywicko teatrologijo: Pjyrszo polka, Wrzyśńowy liśt, Czas bez zwůnůw a Źymja a uogyń. Akcyjo tych růmanůw je we Glywicych we czaśe drugigo weltkrygu, a idźe nalyź we ńich autobjograficzne tymaty. Bienek wydoł tyż album fotografij przedwojnowygo Ślůnska Schlesischer Bilderbogen.

Umrzył na AIDS 7 grudńa 1990. Pomjanowano je po ńim ulica we Glywicych, a na fatrowym důmu we tajli Zatorze uobjeszůno pamjůntkowo tabula.




#Article 449: Syberian husky (209 words)


Syberian husky je rasa psůw ze grupy szpicůw. Przinależům uůne do pjerwotnych psůw. Podug użytecznośći je to pjes zaprzyngowy.

Rasa pochodźi ze rejůnu Kołymy na Syberyji a bůła hodowano uod ludůw kere tam żyjům - Czukczůw, Korjakůw a inkszych. Husky okazoł śe fest przidatny skirz tygo, co poradźi ćůngnůńć sańe s klamotůma na 120 km bez 6 godźinůw. Idźe uůne tyż zaprzyngać po pora, poranośće lebo przez 20 do jednygo zaprzynga. Małowjela uůne jedzům, bezcůż sům ekonůmiczne.

Uůna rasa sprowadzůno tyż do Alaski a Kanady, kaj sztartowały we wyśćigach zaprzyngůw a czynsto wygrywoły.

Terozki syberian husky je dali trzimany jako poćůngowy pjes, nale tyż jako pjes do szpasu a familijny.

Husky je to pjes strzedńij srogośći. Czynsto trefjo śe, aże majům uůne modre ślypja (nale majům tyż ńykej mandlowyj farby, lebo jedne inaksze kej druge). Farby futra majům roztomajte, uobyczńe czorno- lebo śiwo- bjołe, ńykej ryszawo-bjołe abo podane na wilka.

Utropne we chowje skirz wrodzonyj ćekawośći a skłůnnośći do citańo, kopańo dźurów we źymji a stadnygo instynktu, skirz kerygo ńy majům rade zostować same a wuůnczas wyjům, larmujům a ńykej dymolujům chałpa.

Husky poradźi strzimać sroge źimno, przi - 30 °C moge spać na placu.

Mjano husky uoznaczo uochrypły a je dane skirz klangůw, kere psy tyj rasy wydowajům.




#Article 450: Tasmański djoboł (129 words)


Tasmański djoboł (łać. Sarcophilus harrisii) je gatůnek taszkowca ze familiji Dasyuridae, jedźiny ze zorty Sarcophilus.

Postrzedńij srogośći ze podanym na wusztlik szwancym, we kerym trzimje zapasy tłuszczu, a srogům łepům, bezcůż mo nojsrogszo śůła bajśńyńco we stosůnku do wogi ze wszyjskich teroźńich cyckoczy. Szłapy s przodku mo dugsze kej ze zadku, co ńy je uobyczne lo taszkowcůw. Czornyj farby ze bjołym kraglym a růżowům sznupům. Je uod 57 do 65 cm dugi a woga mo 6-9, ńykej trefjo śe aże 11 kg.

Wůńo fest ńymjůło kej mo bojůnczka (we tym je podany na skunksa), robi sroge larmo a żere choby przepadźity - uod uůnych zachowańůw przidano uůnymu mjano djoboł, a tasmański skirz tygo co żywobyje na Tasmańiji.

Terozki je to zagrożůny gatůnek, m. in. skirz raka pyska mjanowanygo DFTD.




#Article 451: Czesław Gęborski (216 words)


Czesław Gęborski (rodz. 5 czerwca 1924 we Důmbrowje, ům 14 czerwca 2006) – polski zbrodńorz, kapitan MBP we Ludowyj Polsce, kůmyndant uobozu we Łambinowicach.

Ńym zaczyna śe II śwjatowo wojna, mjyszkoł we Důmbrowje. Tajla mjymjeckij uokupacyje spyńdźůł we uoboźe we Kochlowicach, ze kerygo citnył we kwejtńu 1943. Bůł ferajńistům Ludowyj Armije, za co go haresztowali we 1944, nale LA uodbjůła transzport ze ńym do Auszwic. Ńyskorzi trefjůł do kůmůnistycznyj partyzantki. Kej wojna mjała szlus, wstůmpjůł do Uobywatelskij Milicyje, kaj gibko stoł śe śerżantym.

Do marca 1945 robjůł we Śwjyntochlowicach, a ńyskorzi we Ńymodlińe. We lipńu 1945 stoł śe komyndantym kůncyntracyjnego uobozu we Łambinowicach. Tam bůł festylńy uokrutny a bestjalsko taktowoł wjyńźńůw. Ubijoł po dwa bajtle za roz - roztrzaskiwoł je łbym uo łeb. Majerantnym kozoł stoć po szyje we wodźe, a kej keryś śe uobaloł, to go ńy retowoł. We paźdźerńiku 1945 podhajcoł barak, a kej go ftoś průbowoł gaśić, to go zastrzyloł, pomarło tedy 48 ludźi. Skirz tego straćůł fůnkcyjo a postawjyli go do gerychtu, nale sprawa umorzili we 1947, a Gęborski dostoł stopjyń kapitana.

Po 1956 zajś zaczůn śe proces uo Łambinowicy, a Gęborski trefjůł do haresztu, nale go uńywińńili. We kůńcu 90. lot XX stolećo aże do 2005 trwoł jigo proces uo śmyjrć 48 uosůb, nale ja odroczyli skirz złego stanu zdrowjo uobskarżůnego.




#Article 452: Efekt Coriolisa (156 words)


Efekt Coriolisa – efekt kery do śe uobserwować we tych ukłodach uodńeśyńo, kere śe zwyrtajům. Uobjawjo śe tym, co ćoła we takim ukłodźe ńy poruszajům śe po prostyj, ino zakryncajům. Zdowo śe, co zakryncajům skiż dźołańo jakij śůły. Je to śůła pozorno, kero lo uobserwatora s poza ukłodu ńy fůnguje. Lo uůnygo to ukłod zmjyńo rozlygowańy a ćoło poruszo śe po prostyj, do zgody ze pjyrszům zasadům dynamiki.

Śůła Coriolisa idźe porachować podug mustra:

Ze uůnům śůłům je zwjůnzany szwůng Coriolisa:

Uoznaczyńo: m – masa ćoła, v – uůnygo gibkość, ω – gibkość kůntowo ukłodu, a  – wektorowy iloczyn.

Na Źymji skirz dźołańo uůnygo efektu woda we badywańe kej ślatuje do gulika zwyrto śe do zgody ze ruchym wskozůwek zygora na połedńowyj půłkugle, a na uopy do ńij na půłnocnyj půłkugle. Na růwńiku ślatuje rajn, bes zwyrtańo. Tak samo zwyrto śe wjater we cyklůnach.

Skirz efektu Coriolisa we balistyce bjere śe poprowka, coby ńy trefić mino.




#Article 453: Ruch Autůnůmije Ślůnska (197 words)


Ruch Autůnůmije Ślůnska (pol. Ruch Autonomii Śląska, mjym. Bewegung für die Autonomie Schlesiens) je czelodka założůno we styczńu 1990 roku uod perzůnůw ze Gůrnygo Ślůnska. Uod 27 czyrwca 2001 mo sztatus stowarzyszyńo. Śedźibům uůnyj czelodki je Rybńik. Głůwnym cwekem fůngowańo RAŚ je prziwrůcyńe autůnůmije lo ślůnskigo wojewůdztwa, kero uůne mjoło we II Rzeczpospolityj, a podug RAŚ ńyprowńe uodebranygo. Inksze postulaty RAŚ to wkludzyńe do szulůw regijůnalnyj edukacyji, przidańy ślůnskij godce sztatusu regijůnalnyj godki a uznańy Ślůnzokůw za mjyńszość narodowo lebo etńiczno, dźałańo lo chrůńyńo ślůnskij tożsamośći a spůminańy t. mj. gůrnoślůnskij tragedyji - t. j. zdarzyńůw kere sam bůły we rokach 1945-1950, jako fůngowańy uobozůw lo Ślůnzokůw (Uobůz Zgoda, COP Jaworzno, Łambinowicy a inksze), gwołty, szlachtowańy a chabjyńe uod Czyrwjůnyj Armiji, wywożyńy Ślůnzokůw, gł. hajerůw do przimusowych robotůw we grubach DONBASu a dźołańe polskich służbůw bezpjeczyństwa.

Przewodńiczůncym RAŚ je Jerzy Gorzelik.

Barzi znůme akcyje RAŚ: uorgańizowany roz do roku Marsz Autůnůmije, a akcyjo Mosz prawo deklarować ślůnsko narodowość przed Wszechuobecnym Wykozym we 2002 roku.

We samorzůndowym wotůngu we Polsce we 2010 roku dostoł 8,49% welowań a dostoł trzi mandaty do Wojewůdzkigo Sejmiku we ślůnskim wojewůdztwje.

RAŚ wydowo cajtůng Ślůnsko Szwalbka. RAŚ noleży tyż lo Swobodnygo Sojuszu Ojropejskigo.




#Article 454: P2P (109 words)


P2P (s ang. Peer-to-peer - růwny s růwnym) – model kůmuńikacyje we kůmputrowym necu, kery gwarantuje uobydwu zajtům růwnorzyndne prowa (na uopy do modela klijent-serwer).

We necach P2P kożdy kůmputer moge we jednym czaśe być klijyntym a serwerym. We nojbarzi popularnyj implymyntacyji modela P2P, kerům sům programy do mjyńyńo ze plikůma we Internecu kożdy wynzeł neca (kůmputer użytkowńika) uodgrywo rola serwera przijmujůnc kuplowańo uod inkszch użytkownikůw jakigo neca, a tyż klijynta, kej pobjyro dane s inkszych machinůw kere dźołajům we jednym necu. Půmjana danych je zowdy prowadzono bez pośredńictwa centralnygo serwera. Nec P2P mo płynno struktura, kero půmjyńo śe  znoleżńy uod tygo, jake kůmputry sům we ńij terozki zalogowane.




#Article 455: Pyjter Apostoł (109 words)


Pyjter Apostoł, tyż: Szymůn Pyjter (rodz. we Betsaidźe, um. we 67 roku we Rzimje) – apostoł, uod rzimskokatolickigo kośćoła poważany za pjyrszygo papjyża, śwjynty podug katolikůw a we prawosłowju, mynczynńik krześćijański.

Uůnygo żywot je uopisany we wańelijach a apostolskich dźejach.

Podug Wańelije Matyjusza, Pyjter dostoł uod Jezusa uobjetńica:

Tak jo ći padom: ty jeżeś Pyjter [skoła],
a na uůnyj skole postowja můj Kośćůł,
a ajnfarty pjekła uůnygo ńy zmogům.
A ćebje dům klucze uod Ńybjeskigo Krůlestwa,
co ino zametlosz na Źymji, bydźe zametlane i we Ńebje,
a co ino uodmetlosz na Źymji, bydźe uodmetlane i we Ńebje.
(Mt 16,18-19)

Skirz tego je uod katolikůw poważany za pjyrszo gowa Kośćoła.




#Article 456: Mary (elefant) (101 words)


Mary to bůła azyjotycko elefańćica, kero wystympowoła we cyrkuśe Sparks World Famous Shows. Uůnyj los je kajńikej dowany kej przikłod na ńyprawe tryjtowańy gadźiny na anfangu XX stolećo.

Publiczno uopińijo zaczła domagać śe, coby elefańćica, keryj dano dekmjano Murderous Mary (Zabůjczo Mary) zaszlachtować. Na drugi dźyń, 13 wrześyńa 1916, właśćićel cirkusu Charlie Sparks postanowjůł, co elefańćica trza powjyśić. Wywjůz uůnům do Erwin, a tam chycůno ja za chyrtůń a dźwigńynto rugcugem, na co filowoło przez 2500 ludźi. Za pjyrszym rozym urwoła śe lina, bez cůż dano mocńyjszo i za drugim rozym uůna powjyszůno umrziła, a ńyskorzi Mary pochowano wele banowyj sztreki.




#Article 457: An Dehai (374 words)


An Dehai (Hanyu pinyin: Ān Déhǎi, Wade-Giles An Te-hai, chiński tradycyjny szrajbůnek 安德海, chiński ajnfachowy szrajbůnek 安德海) (um. 1869), chiński polityker, głůwny eunuch Zakozanygo Mjasta we rokach 1861 – 1869. Jedyn ze głůwnych wspůłpracownikůw cysarzowyj Cixi.

Asystowoł przi ceremoniji welowańo na krůlewske baby a kůnkubiny we 1851, we kerym Jehonala przikuplowano do harymu. Podug jednyj ze relacyji, przi wojowańu o władza po tym kej umrził Xianfenga doł kśyńću Gongowi brif uod gdůw po uůnym władcy, we kerym wzywano uůnygo a kśyńća Chun do rajzy ku Rehe (Dżehol). Pora dńůw ńyskorzi, we tajymńicy przed regyntůma, zorganizowoł tref spiskowcůw. We 1861, we uznańu uůnygo zasugůw, dostoł robota kej głůwny eunuch. Stoł śa jydnym ze nojbliższych spůłpracowńikůw cysarzowyj Cixi, kero doła uůnymu uorgańizowańy szpasu we uůnyj apartamyntach. Uůnygo ajnflus na cysorski dwůr bůł tak festylny, co we przitomnośći inkszych dworzanůw ćepoł śe do drugij regyntki, Ci'an.

Jak prziszło do coroz srogszyj zwady mjyndzy Cixi a kśyńćym Gongem we 1865, mjoło to tyż ajnflus na tryjtowańy uůnygo politykera uod głůwnygo eunucha. Zaczůn tryjtować uůnygo ńyprawo a pokozywać mu pogarda, łomoł przi uůnym normy uod etykety.. Wykorzistoł swůj ajnflus coby arystokracyjo doła mu cynny ring. Ńyskorzi, mimo aże Cixi prośůła go, coby tygo ńy robjůł, aśił śe uůnym ringym we przitomnośći somygo Gonga. Chćoł uůnygo půńiżyć a coby dostoł chyńći do zymsty.

Můnarchini, kero chćoła chrůńić An Dehai, postanowjůła doć go kajś poza stolica na jaki czas. Mjoł wyjechać na połedńe Chin coby lo uůnyj wybrać jake ńydbowne tkańiny. Bůło to ńy do zgody ze cysorskim prawym, podug kerygo eunuchy mjoły zakaz opuszczańo stolicy. An Dehai ruszył mimo to we rajza, a uorszak kery ś ńim jechoł zajmowoł pora bogato zdobjůnych łodźůw. We mjastach, we kerych zatrzimywoł śe faworyt Cixi bůł przijmowany kej cysorski wysłanńik. Wroz ze głůwnym eunuchym rajzowoł Ding Baozhen, gubernatůr prowincyji Shandong. Bůł uůn uůnygo wrogym, od kedy zmuszůno go coby przekazoł uůnymu 10 tyś. liangůw strzybła. Przi jydnym ze postojůw posłoł do kśyńća Gonga posłańca ze wjeśćům, co złomano zakoz przebywańo eunuchůw poza stolicům. Uůna wjeść dotarła tyż do Ci'an, kero postanowjůła zlikwidować uůnygo dygńitarza, kerygo ńynawidźůła. Wydoła edykt, we kerym kozała dać uůnygo do cuchthauzu a ńyskorzi zaszlachtować. Rozkaz wykůnano pod nadzorym Ding Baozhena. Zwłoki An Dehaia pogrzebano na kirchofje, na kerym chowano dźodůw.




#Article 458: Nůmera (154 words)


Nůmera je abstrakcyjno zacha, użiwano we matymatyce. Nojbarźi ajnfachowo idźe pedźeć, co nůmera uodpado na pytańy wjela. Z anfanga używono do rachowańo wjelośći jakich zachůw – naturalno nůmera. Je do sporu, aże zero je naturalno nůmera eli ńy, kej przijmjymy co zbjůr naturalnych nůmerůw mo anfang uod zera, tak kożdo nastympno nůmera je srogszo uo 1. Dali můmy cołkowite nůmery - do uůnych zbjoru wlazujům ujymne nůmery, t.j. wszyjstke nůmery kere rachujymy uod zera co jedyn do zadku a dowomy uůnym ze przodku znok -. Dali můmy wymjerne nůmery, je to zbjůr wszyjskich nůmerůw kere idźe zaszrajbować kej iloczyn ze tajlowańo przez śa dwůch naturalnych nůmerůw, przi tymu we mjanowńiku ńy idźe dać zera. Dali sům rzeczywiste nůmery, kerym idźe prziszrajbować jaki půnkt na uośi nůmerůw, do kerych wlazujům tyż ńywymjerne nůmery, kerych ńy idźe zaszrajbować kej uobyczny ułomek.

Sům tyż inksze roztomajte zbjory nůmerůw, jako algebrajiczne nůmery, ńilpotyntne nůmery, dopeltowe nůmery a inksze.




#Article 459: Otto I Wjelgi (227 words)


Otto I Wielgi (* 23 listopada 912, † 7 maja 973 w Memleben) – ksiōnżã Saksōnije w rokach 936-961, miymiecki krōl ôd 936 a rzimsko-miymiecki cysŏrz ôd 962, z dynastyje Ludolfingōw.

Bōł uōn synym Heinricha I Ptŏcznika, krōla Miymiec a jego drugij żōny Matyldy z Ringelhaim, cery ôd saksōńskigo grŏfa Dietricha.

Otto sie stoł krōlym Miymiec bez elekcyjõ w roku 936. Fajernŏ koronacyjŏ bōła we tym samym roku w Aachen. Po korōnacyji musioł pokōnać rebelijõ saksōńskich, bajerskich, lōtaryńdzkich a frankōńskich ksiōnżōnt, kerym pomŏgali braty Otto – Thankmōr a Hajna. Kej wygroł w roku 939 napoczōn potyngować swojã władzã – pōmŏgały mu w tym Kościōł a skuplowania we dynastyji.

Polityka Ottōna była ekspansywnŏ wōczy Słowianōm – na jejich ziymi tworził poczetne marchije a jego państwo ôbsadziyło teryn aże do Ôdry. Na Miymcach znŏleżoły Italijŏ, Czechy a Danijŏ. Podbite ludy chrystianizowoł. 10 siyrpnia 955 pokonoł Madźarōw na Lechowym Polu wele Augsburga a zastawiył jejich angryfy na strzodkowõ Ojropã. Ôd 963 podle Thietmarowyj kroniki Otto dostŏwoł trybut ôd ksiyncia Polan, Miyszka I.

Otto bōł żyniaty dwakroć. Piyrszōm jego żōnōm była Edyta Angelskŏ, cera krōla Edwarda Starszygo. Drugi rŏz sie ôżyniył we paździyrniku 951 z Adelōm, cerōm krōla Burgōndyje – Rudolfa II.

Z piyrszygo małżyństwa byli:

Z drugigo małżyństwa byli:

Z niyformalnyj relacyje bōł:

Otto I umrził w 973 roku (bōł 61 rokōw stary), jego grōb je we katedrze w Magdeburgu.




#Article 460: Ennio Morricone (123 words)


Ennio Morricone (rodz. 10 listopada 1928 we Rzimje, Italijo, um. 6 lipca 2020 we Rzimje) - italski kůmpozitor filmowyj muzyki.

Sztudjyrowoł we Accademia Nazionale di Santa Cecilia (Norodowo Akadymijo św. Cile) we Rzimje we klasie kůmpůnowanio, granio na trůmpce a chůralny lajery. Swoja karjera pisanio filmowy muzyki napoczůn we 1955. We 1964 zaczůn wespůłpracować ze Sergio Leone a Bernardo Bertolucci. Tymu pjyrszymu napisoł lajera do Per un pugno di dollari (Za gorść dolarůw) a The Good, the Bad and the Ugly (Dobry, zły a żadny). Ńyskorzi ustoł robić jako inkszo muzika a robjoł yno filmowo - do kupy do przez sztyrystu filmůw (we tym trzidziestu westernůw).

Dostoł mocka nadgrodůw, pjyńć razůw nůminowali go do Oscara. 14 decymbra 2006 prziznali mu sztatuetka Honorowygo Oscara.




#Article 461: Kazimir Malewicz (278 words)


Kazimir Siewjerinowicz Malewicz (ros. Казимир Северинович Малевич; rodz. 23 lutego 1879 we Kijowje, um. 15 maja 1935 we Lyńingradźe) – ruski malyrz a znowca sztuki.

Porodźůł śe we Kijowje, jigo fater Siewjeryn bůł Polokym a robjůł we fabrice zukru. Kazimir bůł pjyrszy ze sztyrnostu rodzyństwa. Jigo familijo czansto sie przekludzała, za bajtla mjyszkoł na roztůmajtych Ukrajińskich dźedźinach ze gryfnym landszaftym, kery joł ajnflus na jigo uobrozy. Sztudjyrowoł rysowańi we Kijowje we rokach 1895-1896. Uod 1896 půmjyszkiwoł we Kursku, kaj chajtnył sie we 1899.

We rokach 1905-1910 sztudjyrowoł sztrajchowańi u Iwana Rerberga we Moskwje. We tym czaśe przekludźůł śe do Moskwy a chajtnył drugi roz. Uod 1910 malowoł ze moskewskům awangardům, ntp. ze skupinami Bubnowyj Walet, Gołubaja rosa, Oslinnyj chwost. Za pjyrwa przi ajnfluśe Paula Cézanne'a, ruskich postimpresjůnistůw, fowismu, ekspresjůńismu a kubismu. We 1915 we Pyjtergrodzie zaczůn suprematysm, nojbardzi radykalno forma abstrakcjůnismu. Uznowoł prosto lyńijo a kwadrat za symbole wygrany czowjeka nade chaosym, a skirz tego to uůnych poużywoł na uobrozach.

Po oktobrowyj rewolucyje rzůńdźůł Państwowym Insztytutym Artystyczny Kultury we Pyjtergrodźe. Ńyskorzi mjyszkoł we Warszawje a Berlińe. Tedy uopublikowoł traktat Bezprzedmiotowy świat, skirz czego stoł sie autoritetym ojropejskij awangardy. Ńyskorzi rozwijoł suprematism a sznupoł zastosowańo swoij teoryje we urbańistyce. Przi krańcu żywobyćo skůńczoł ze absztrakcjůńismym a wrůćůł do sztrajchowańo pejzażůw, uobrozůw ze figurami. We podźim 1930 haresztowało go NKWD za bycie mjymjeckym szpjegym. We hareszcie bůł aże do 1930. Umrził 15 maja 1935 we Lyńingradźe.

Malyrz ten mjoł epny ajnflus na kůnstruktywistów a polsko awangarda.

Do jigo nojbardzi znůmych uobrozůw wrachowuje sie Czorny kwadrat na bjołym tle, pokozany pjyrw roz we 1915 roku we Sankt Petersburgu. Ajnfal na tyn uobroz powstoł we 1913, wczas roboty przi scynografiji do uopery.




#Article 462: Saksůńijo (120 words)


Saksůńijo (mjym. Sachsen, g-sorb. Sakska), uoficjalńy Swobodny Krej Saksůńijo (mjym. Freistaat Sachsen, g-sorb. Swobodny stat Sakska) – land we wschodńij tajli Mjymjcůw. Je to dźyśůnty land podle wjyrchu (18 413 km²) a szůsty podle liczby ludźi (4,3 miljůna). Stolicům Saksůńije je Drezdyn, nale nojwjynkszym mjastym – Lajpcik. Je to land dwůch nacyj – Mjymcůw a Sorbůw.

Gyszichta kreju napoczyno sie we roku 966, kej Otto I Wjelgi na podbityj źymje Słowjanůw utworził Majzyńsko Marchijo. Uod 1089 regjyrowali ńům Wettyny, a we 1423 roku sie stoła tajlům Saksůńije (kera na poczůntku uobyjmowała dzisijszo Dolno Saksůńijo a Westfalijo). Ze czasym strzodek kreju sie przećepnył na połedńe a Drezdyn sie stoł jego stolicům. Saksůńijo bůła samostanowjůny elektorat aż do roku 1871 (skuplowańy Mjymjcůw).




#Article 463: Lymberg (905 words)


Lymberg (, Lwiw, IPA: , , ) – mjasto we Ukrajińe, admińistracyjne cyntrům uod lymberskigo uobwodu, kulturalny i naukowy uostrzodek państwa, wjelge cyntrům industryjalne i transzportowy knotel. Uwożo śe go za stolica Halicyje i cyntrům uod Zachodńij Ukrajiny. Za nůmerům ludnośći je to śůdme mjasto we Ukrajińe, podug danych z 1 styczńa 2017 roku we Lymbergu půmjyszkuje 727 968 ludźi, a społym z cołkům Lymberskům aglůmeracyjům – wjyncyj jak milijůn.  

Lymberg bůł założůny uod krůla Danyła Halickigo we połowje XIII stolećo. Wele 1272 roku uůne zostało stolicům Krůlestwa Ruśi (Halicko-Wołyńskigo Kśůnżynstwa). We 1356 polski krůl Kazimierz III relokowoł mjasto, przeńůs mnowe cyntrům trocha na połedńe. W epoka Strzedńich Storoczůw to bůł jedyn ze ważńyjszych handlowych uostrzodkůw weschodńij Ojropy. Za habsburskigo panowańo mjasto bůło uostrzodkym ukrajińskigo i polskigo norodowo-wyzwolyńczego ruchu. Po upadku Austro-Madźarůw, bůł stolicům uod Zachodńoukrajińskij Ludowyj Republiki. Do drugij wojny śwjatowyj noleżoł do Polski, na mocy Paktu Ribbentrop-Mołotow znod śe we składźe SSSR. Uod 1991 roku leży we ńypodległyj Ukrajińe.  

Historyczne cyntrům Lymberga wpisali we Wykoz Śwjatowyj Erbizny UNESCO. Lymberg je mjastym ze nojwjynkszům pojstrzůd wszyjskich ukrajińskich mjast nůmerům zabytkůw. We 2009 mjastu nadali titel Kulturalnyj Stolice Ukrajiny.

Mjano Lwow (staroukr. Львовъ) nadoł mjastu uůnego zołożyćel, krůl Danyło Halicki w era swojigo syna, kśůnżyńćo Lwa Danyłowicza i bez cołko swoja historyja mjasto go ńy mjyńało – uůne zawdy uodnośyło śe do Lwa. Uod ukrajińskigo mjana poszły inksze: polske Lwów, ruske Львов (Lwow) uormjańske Լվով (Lwow), angelske Lviv, krymskotatarske İlbav abo bjołoruske Львоў (Lwou).

We 13.–14. storoczu szło trefić we tekstach tyż forma Илвовъ (Iłwow), swjůnzano ze ukrajińskim zjawiskym wstownego i- przed źwjynkami l, r, kej pů ńich znůńdowała śe redukowano samogoska, tako forma jeszcze we XIX storoczu notowoł we zachodńoukrajińskich djalektach Jewhen Żelechiwski. 

Ńykere mołwy przełożyły na swoja ausdruk Mjasto uod Lwa i samstůnd wźyno śe grecke Λεοντόπολις – Leontopolis (dźiśo ale używo śe formy podanyj na ukrajińsko: Λβιβ – Lwiw) abo łaćińske Leopolis. Uod tyj uostatńij poszły szpańelske Leópolis abo italske Leopoli.

Tako samo etymologijo mo i mjymjecko forma Lemberg. Jarosław Rudnyćkyj we artiklu Zur slavisch-deutschen Ortsnamenkunde. Ukrainisches Lviv — deutsches Lemberg eklarowoł, że pjerwotnym mjymjeckim warjantym, trefjanym we XIV stoleću, bůł Leonburg. Kej polski krůl Władysław Jagiełło lokowoł mjasto na magdeburskim prawje, we dokumyntach stało Lemburg. Po roztůmajtych fůnetycznych a historycznych procesach mjano uod mjasta yntlich sztopło na Lemberg. Po drugij śwjatowyj wojńe Ńymce ale używajům transliteracyje ze ukrajińskij wersyje a piszům Lwiw. 

Ta mjymjecko forma bůła zdrzůdłym dlo inkszych mjůn: staroangelskigo Lembeourg, jidiszowego לעמבערג (Lemberg). Uod mjymjeckigo wźyna śe tyż ślůnsko forma Lymberg (tyż Lymberk). Pjyrszy toz trefjo śe we Ćeszyńskij Gwjozdce z 1858 roku. Dźiśo we ślůnskij godce idźe tyż atoli adaptowano ze polskij godki forma Lwůw.

Istńyje moc ausdrukůw, kerych używo śe kej synůńimów dlo mjana uod mjasta. Nojczyńśćij godo śe «Mjasto uod Lwa» (Місто Лева – Misto Lewa). Roz za czas trefjo śe tyż take porůwnańa, epitety a mjana: «mjasto uod lwůw, co śpjům» (місто сплячих левів - misto splaczych lewiw), «Krůlewske Mjasto» (Королівське місто - Koroliwśke misto), «Perła korůny Ojropy» (Перлина корони Європи - Perlyna korony Jewropy), «Mjasto-muzyjům» (Місто-музей - Misto-muzej), «stolica Halicyje» (столиця Галичини - stolycja Hałyczyny), «mały Paryż» (маленький Париж - maleńkyj Paryż), «mały Wjedyń» (маленький Відень - maleńkyj Wideń), «ukrajiński Pjymůnt» (український П'ємонт - ukrajinśkyj P'jemont), «Bandersztadt» (Бандерштадт), «kulturalno stolica Ukrajiny» (культурна столиця України - kulturna stolycja Ukrajiny) a inksze.

Uoficyjalnymi simbolami uod mjasta sům: wapyn, wjelgi wapyn, fana uod mjejskij rady a logo. Sztatut uod Lymberga mjanuj simbolami tyż mjana a bildy uod zabytkůw.

Za podstawa dlo wspůczesnego wapynu wźynli wapyn ze mjejskij pjeczyńći ze XIV stolećo – kamjynno brama ze trzyma wjeżami, a we ajnfarće kroczy złoty lew. Srogi wapyn to tarcza z wapynym uod mjasta zjyńczůnym strzybnům korůnům. Tarcza dźerżům lew a staroruski wojok. Fana uod Lwowa mo forma modrego kwadrata, na pojstrzodku kerego widać je wapyn, a wokůł mo uobramowańy, kere śe skłodo ze żůłtych (złotych) trůjkůntůw.

Logo uod mjasta to wizerunki uod pjyńću lymberskich wjeżůw: dzwůnńice uod uormjańskij katedry, wjeże  Korńakta, rothauzu, wjeże uod łaćińskij katedry i klosztor Bernardynůw a sztichwort «Lwůw uodymkńynty dlo śwjata» («Львів відкритий для світу» – Lwiw widkrytyj dla switu) pod ńymi.

De facto dewizům uod mjasta je dźiśo sztichwort «Lwůw uodymkńynto dlo śwjata», podwjela je szrajbńynte na mjejskim logo. Ne wapyńe w rokach 1936-1939 Poloki jako dewiza używali łaćińskigo ausdruku «Semper fidelis» (Zawdy wjyrny), nale po drugij śwjatowyj wojńe uůn wjyncyj ńyma w uzuśe.

Uod XVII stolećo za patrůna uod Lymberga uwożo śe śwjyntego Jana z Dukle. Dźiśo wachtyrzym mjasta je śwjynty Jorg. W dźyń, w kery śe go spůmino, to je pjyrszo ńydźela maja, fajruje śe dźyń mjasta. Inksze ważne dlo mjyszkańcůw śwjynta to Dźyń fany (3 kwjetńa – w pamjyńć 3 kwjetńa 1990, kej to na 16 mjyśyncy przed uogłoszyńym ńypodległośći Ukrajiny na lymberskim rothauźe dźwigli modro-żůłto fana) i Dźyń Listopadowego Czynu (1 listopada, w pamjyńć Listopadowego Czynu we 1918, kej w noc na 1 listopada we Lymbergu proklamowano Zachodńoukrajińsko Ludowo Republika. 27 lipjyńa to dźyń żałoby po uofjarach skynlowskij tragedyje (katastrofy fligra we 2002 roku).

Lymberg dostoł Uorder Virturi Militari, nojwyższe polske uodznaczyńy, i Uorder Leńina, nojwyższe uodznaczyńy Sowjeckigo Sojuszu.

Lymberg mo 19 partnerskich mjast:

We Lymbergu mjyszczům śe gyneralne kůnsulaty uod Czeskij Republiki, Polski a Rusyje, a tyż hůnorowe kůnsulaty uod Austryje, Belgije, Bjołoruśi, Bůłgaryje, Izraela, Kazachstanu, Kanady, Ńiderlandůw, Połedńowyj Koryje, Latwije, Litwy, Mołdawije, Mjymcůw, Francyje a Madźarůw.

Szport we Lymbergu mo downo historyjo: we mjeśće uodbyły śe pjyrsze na teryńe spůłczesnyj Ukrajiny szpile we fusbalu (1894) a hokeju (1905). 




#Article 464: Kongres Nowej Prawicy (251 words)


Kongres Nowej Prawicy (tōmaczyniy: Kōngres Nowy Prawice. abrewjacyjŏ: Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke) je polskŏ, prawicowŏ politicznŏ partyjŏ ze naturōm kōnserwatiwno-liberalnōm. Powstała ze skuplowaniŏ partyjōw Wolność i Praworządność a Unia Polityki Realnej. Zarejerowali ja 25 marca 2011 ze mianym Unia Polityki Realnej – Wolność i Praworządność (Ōńijo Realny Politiki - Swoboda a Prawe Reskiyrowaniy). Prezesym partyje ôstoł Janusz Korwin-Mikke. 12 moja 2011 przemianowali ja na takŏ, jakŏ mŏ terŏzki: Kongres Nowej Prawicy.

Kongres Nowej Prawicy we ekōnōmiji uważŏ austryjacko szula reprezyntowanŏ pojstrzōd inkszymi ŏd Ludwiga von Misesa a Friedricha Augusta von Hayeka a mōnetarism (do bajszpilu Milton Friedman). Sōm ôni ku tymu, aże gospodarka to sōm za fest złożōne procesy coby bar fto poradził je kōntrolować. Skirz tego Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke chce swobodnygo rynku. Dŏwajōm ôdpora do włażyniŏ państwa we gospodarka. Sōm za zmyńszyniym dŏwek do państwa a wyciepaniym bezma wszyjskych kōncesyjōw.

Gŏdajōm, aże Polska niy winna pōmiyniać swoji waluty na Ojro.

Kongres Nowej Prawicy uważajōm festelnŏ fachowŏ armijŏ. Tyż uznŏwo, aże nŏjważnijsze przi broniyniu to pomiyszkańce, kere bydōm chciały brōnić swoji gospodarki abo chałpōw. Skirz tego chcōm wyciepaniŏ zakazu miyniŏ pistŏli a zônaczyć lekcyje obsugiwaniŏ ji do szkolŏrzōw.

Wapynym partyje je ptŏk (fyniks), kery wzlatywŏ ku wiyrchowi, co mŏ pokŏzać ŏdrodzyniy Polski. Mŏ ôn trzi farby - czŏrno, czyrwjōnŏ a modrŏ.

Polski śpiywkŏrz Genek Loska pedziŏł we wywiadzie, aże Kongres Nowej Prawicy je ruchym, kery poradziłby pociōngnyć ruch dlŏ swbodoby Polski do przodku. Ekōnomista Krzysztof Rybiński napisŏł, co ta partyjŏ mŏ nŏjlepszy ze wszyjskich we Polsce program gospodarczy




#Article 465: Paweł Gołębski (102 words)


Paweł Gołębski (rodz. 1978 we Lubinie) je polski dziynnikŏrz a śpiywkŏrz.

Sztudiyrowoł anglistykã a dziynnikarstwo we Wrocławskim Ōniwersitecie, nale jich niy pokōńczoł, bo zaczōn karierã we lokalnych mediach. Za piyrwa robioł we TVP Wrocław, kaj prowadzioł program Mówmy Swoje (Gŏdejmy Swoji). Niyskorzi wespōłprowadzioł inksze telewizyjne programy, pojstrzōd inkszymi wrocławskõ edycjã WOŚP. Mioł swōj ranny program we Radyju RAM. Robi tyż we Radio Wrocław. Kiejś bōł menadżerym Kuby Wojewódzkigo - prowadzioł jego neczajtã. Skirz tego niyskorzi zaczōn robić neczajty inkszym polskim celebrytōm. Ôd 2008 prowadzi program Skarby Nieodkryte we TVP Polonia, a ôd 2010 je jednym ze gospodŏrzōw Hranice dokořán – Rozmówki polsko‐czeskie.




#Article 466: Petanque (165 words)


Pétanque (IPA []) (szpil we bule/boule, szpil we kugle, petanka) – zorta gry we kugle, szport ze Francyji kaj je fest popularno gro zespołowo lo szpasu abo lo rywalizacyje. Pochodzyńy petanque je rzimskie. Dowńij groli we ńa soldaty we Starożytnym Rzimje i tam kaj bůło Rzimske Imperyjům.

Terozki szpilajům we ńa bajtle i starziki, baby i chopy, nale chopy důminujům.

Petanque je popularno na połedńu: we Połedńowyj Fracyji i Połedńowyj Ojropje we becyrku Strzrůdźymnygo Morza - we Italyji, Můnako a Szpańiji. Szpilajům we ńa tyż we Mjymcach, Belgije, Szwajcaryji a Szwecyji a na inkszych kůntynyntach - we Azyje (Tajlandyjo) i we Africe (Madagaskar, Tůnezyjo, Algeryjo, Synegal).

Wystympujům roztomajte zorty i regle gry we kugle: kugle ze Lyonu, kugle ze Prowansyji, bocce (ze Italiji). Gro śe wszyjske uůne na zawartych a růwnych terynach bez trowy. Sům tyż kugle - bowls - we Wjelgij Brytańji kaj wszyjsko uůnaczům na trowje, szpilplac tyż.

Szpilplac, bale i cyl

Půnkty

Uodrůżńo śe trzi roztomajte szpile:

Sum roztomajte ślůnskie uorganizacyje petanque:




#Article 467: Terorystyczne angrify ze 11 wrześńa 2001 (267 words)


Angrify ze 11 wrześniŏ 2001 bōły seryjōm koordynowanych terorystycznych angrifōw, kere sie uskutyczniły 11 wrześniŏ 2001 we Skuplowanych Sztatŏch. Podug ôficjalnygo świdrziku 19 chopōw skuplowanych ze militarnōm islamistycznōm organizacyjōm Al-Kaida uniesło sztyry fligry lecōnce na komercyjnych linijŏch spōłki American Airlines a United Airlines. Dwa z ônych (American Airlines 11 a United Airlines 175) rypły we wieże Światowygo Handlowygo Centra (World Trade Center) w Nowym Jorku, zabijajōnc wszyjskich ludziōw na ferdeku a dŏlszych wnōntrz budow. Ôbie wieże sie do dwōch godzin ôbuliły, niczōnc bliske budowy a moc inkszych poszkŏdzajōnc. Trzeci fliger (American Airlines 77) piznył we Pentagon, sidzibã ministyrstwa ôbrŏny USA we Waszyngtōnie. Sztwyrty fliger (United Airlines 93) śleciŏł w niyôbydlenym terynie we Pynsylwaniji po boju miyndzy terorystōma a pasażerōma ô ôwładniynciy maszyny. Leciŏł na Waszyngton a spekuluje sie, co ônygo celym bōł Biŏły Dōm abo Kapitol.

W angryfŏch umrzyło cuzamyn 2 996 ludziōw, w tym 19 unosicielōw. Krōm 55 wojŏkōw ze 12 ôfiar, co zginyły w Pentagonie, ôfiarami bōli jyno cywile, pochodzōncy ze 90 państw.

W reakcyji na angrify Skuplowane Sztaty wygłosiły wojnã z teroryzmym, przekludziły inwazyjõ do Afganistanu a przekonŏły ruch Taliban, kery poskytowŏł zaziymiy terorystōm ze Al-Kaidy. Na włŏstnyj pōdzie zaś zechwŏliły USA Patriot Act. Moc dŏlszych państw tyż zmocniło antyterorystycznõ legislatywã a możności służb bezpieczyństwa. Nikere amerykańskie burzy bōły cŏły tydziyń po angrifŏch zastawiōne a po znowuôdwiyrzyniy wykazały wielge straty, nojwiyncy we werzikyrungu a fligrowym transporcie. Zniczyniy biurowych raumōw spōsobiło milijonowe szkody.

Poszkodzyniy Pentagonu było ôprawiŏne za jedyn rok. Piyrszōm ôprawiŏnōm budowōm WTC bōła we roku 2006 budowa 6. Budowa 1 (Wieża Swobody) mŏ być skończōna we roku 2013 a cŏłkowŏ rekonstrukcyjŏ rok niyskorzyj.




#Article 468: Lobsang Sangay (134 words)


Lobsang Sangay (tyż Lobsang Sangje, tyb. བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་ wylie: blo-bzang sangs-rgyas; rodz. 1968) – tybetański prawnik a polityker.

Uůnygo rodźice citli ze Tybetu we 1959. Lobsang Sangay bůł rodzůny we Dardżyling. Skůńczůł stzedńo szula we zidlůngu tybetańskij djaspory, bůł tyż szkolorzym we St. Joseph's College we Dardżyling. Sztudjyrowoł na Delhi University (licyncjat ze prowa). Dźołoł we Kůngreśe Tybetańskij Modźeży. Bůł wiceprzewůdniczůncym uoddźołu Kůngresa we Dardżyling (1988 - 1989). Połnił tyż funkcyjo generalnygo sekretorza (1989 - 1990) a przewodniczůncygo (1990 - 1991) uorgańizacyjnych sztrukturůw we Delhi. We 1992 wlozł we skłod Centralnygo Kůmiteta Wykonawczego (CENTREX) TYC. Doł śe pokůj ze zaśadańym we ńim we paźdźerńiku 1994. We 1996 uzyskoł, kej sztypendysta uod Fulbrighta, stopjyń magistra, we 2004 zaś stopjyń doktora na Harvard Law School. Szpecjalizuje śe we mjyndzynacyjowym prowje a tyż we kůnstytucjonaliźmje a uodmetlywańu kůnfliktůw.




#Article 469: Zinedine Zidane (106 words)


Zinedine Zidane - (arab. زين الدين زيدان, rodz. 23 czyrwca 1972 r. we Marsylii) - francuski fusbalszpiler, kery je pōmocnikym. Jego pseudonimym je Zizou. Szpilŏ ôn we reprezentacyji Francyje. Wygroł z reprezyntacyjōm Mistrzostwa Świata we Fusbalu 1998 a Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2000. Nŏjlepszy fusbalok we Ojropie w 1998 (Ballon d'Or) a nŏjlepszy na Mistrzostwach Świata 2006.

Szpiloł ze klubami AS Cannes, Girondins Bordeaux, Juventus Turyn a Real Madryt, z kerym w 2002 roku wygroł Ligã Majstrōw. Trzi razy ôbrany Fusbalokym Roku FIFA. We 2004 roku Pelé wybroł go do stu najlepszych fusbalokōw na świecie.

Skończył swojã karierã po Mistrzostwach Świata we Fusbalu we 2006 roku.




#Article 470: Buchtar Tabuni (108 words)


Buchtar Tabuni (rodz. 1979) – papuaski aktywista, dziołocz lo ńypodległośći Zachodńij Papui.

Bůł rodzůny we ńywjelgij dźedźińe Papani. Uod 1998 sztudjyrowoł inżyńyryjo we Makassar. We polityczno dźałalność zaangażowoł śe ńyskorzi po umarću dalekigo krewnygo Opinusa Tabuniego, kery zginůł 9 śyrpńa 2008 przi tymu kej rozgańali pokojowo dymonstracyjo we Wamena. Bůł jednym ze założyćelůw Nacyjowygo Kůmiteta Zachodńij Papui (Komite Nasional Papua Barat, KNPB). Uorganizowoł protestacyjne akcyje we kerych dowoł poparće lo kampańije International Parlamentarians for West Papua. 3 grudńa 2008 trafjůł do heresztu, skazano uůnygo na trzi roki cuchthauzu. Pů chaje we cuchthauźe we Abepurze we grudźyńu 2010 uůnygo wźyńi za prowodyra. 17 śyrpńa 2011 uůnygo wypuśćili ze cuchthauzu.




#Article 471: Dariusz Walerjański (115 words)


Dariusz Walerjański (rodz. 1969 we Zobrzu Mikulczycach) – badocz gyszichty Żydów na Gůrnym Ślůnsku, uobrůńca zobrzańskich dynkmali.

Terozki[kedy?] połni funkcyjo pełnůmůcńika ds. powołańo Międzynarodowego Centrum Dokumentacji Zabytków Poprzemysłowych dla Turystyki.

Ukůńczůł gyszichta na Ślůnskim Uńiwersyteće, robiůł kej adjunt we Muzeum Górnictwa Węglowego we Zobrzu,  je założyćelem a przewodniczůncym Koła Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Zabrzu a tyż człůnkem Zarządu Oddziału Śląskiego TOnZ  we 
Bytůńu. Współrobi ze Żydowskim Instytutem Historycznym we Warszawje.

Uod lot angażuje śe we walka o retůng lo srogij nůmery zobrzańskich dynkmali industryje, kej ntp. wjeża ciśńn a inksze.

Doprowadźůł tyż do uodnowjyńo zobrskigo kirkutu, dowo pozůr na inksze żydowske groby we becyrku. Skiż tygo uhonorowało go 
Państwo Izrael, uod kerego dostoł dyplůma.




#Article 472: Śląska Kawiarnia Naukowa (170 words)


Śląska Kawiarnia Naukowa – gezelszaft koordinowany uod fizyka Tomasza Rożka. Jedyn ze projektůw stoworzyszyńo to kożdomjyśynczne trefy kere sużům popularyzacyji nauki. Trefy te sům we klubje Oko Miasta na Katowickim Rondźe Sztuki dotychczas we kożdy pjyrszy sztwortek mjeśůnca ze wyjůntkem lipca a śyrpńa. Uod 2012 roku spinkńyńća te bydům we kożdy drugi sztwortek mjeśůnca. Trefy ŚKN sům we swobodnyj atmosferze przi lo bajpszila kůnsku zisty a bonkawje. Na spinkńyńćach ŚKN Tomasz Rożek godo s ajlandůngowymi gośćmi na jaki tymat. We kożdy mjeśůnc godo śe na inkszy tymat. Zaproszani gośće to czynsto znůme polske a ślůnske uczůne. Na trefje idźe suchać muzyki na żiwo. Na sůmkůńec ludzie mogům dowoć anfragi. Na ŚKN dowki dowo Sztadamt Katowicůw. Uůnyj partnerůma sům National Geographic Society a Ślůnski Uńiwersytet.

Cołki tref je tuplikowany na migowo godka. Pjyrwyj spinkńyńća ŚKN bůły nadowane na TVP Katowice a TVP Kultura. 
Krům spinkńeńć ŚKN gezelszaft tyn rychtuje tyż interaktywny szaufyncter edukacyjny Dolina Wůngla, a tyż půmogo we dostawańu dowek na roztomajte ambitne projekty, lo bajszpila dowki na naukowe mjarkowańa.




#Article 473: Maria Goeppert-Mayer (343 words)


Maria Goeppert-Mayer lub Maria Göppert-Mayer (urodzono 28 czyrwca 1906 roku we Katowicach, umrziła 20 lutygo 1972 we San Diego we Kaliforńiji) – fizykerka amerikańsko mjymjeckego pochodzyńo. We 1963 roku erbła Nobelprajsa s fizyki za uoddekńyńćo przi powłokowyj sztrukturze atůmowygo jůndra. Sům ino dwje baby kere sům loberńikůma nobelprajsa, uůna, a Maria Skłodowska-Curie.

Pochodziła ze zasłůżonyj lo Ślůnska familiji uczůnych. Uod strůny fatra Maria bůła śůdmům generacyjům uńiwersyteckich profesorůw. Rodzono bůła 28 czyrwca 1906 we Katowicach we doma na hulicy Młyńskij 5. Mjoła krzćiny we ywangelickim kośćele Zmartwychwstańa Pańskigo wele Warszawskij hulicy, tym we kerym jeji uojce mjeli żyńaczka.

We 1910 przekludzili śe do Getyngi. W 1924 zdoła matura, nasomprzůd bez trzi roki sztudjyrowała matymatyka, a ńyskorzi půmjyńyła richtung na fizyka. We 1930 zdobůła doktorat ze kwantowyj fizyki. Po wydańu śe za Josepha Edwarda Mayera przekludziła śe do USA, kaj rodźůła dwoje dźećkůw Marie Ann Wentzel a Petera Conrada. Bez drugo śwjatowo wojna robjůła wele projektu Manhattan. Robota kero przińosła uůnyj Nobelprajza robjůła we Argonne National Laboratory.

Aspoń wykludziła śe ze Ślůnska we trzećim roku żyćo to czuła śe zwjůnzana ze Ślůnskem. Rychtowała půmoc lo Gůrnoślůnzokůw we USA, krům tygo spomůgała geselszaft Gůrnoślůnzakůw we Pensylwanii - World Association of Upper Silesians. W 1967 bůła we Warszawje skuli fajrowańo stoleća urodźin Marii Skłodowskiej-Curie. Jak naukowy sekretorz PAN prof. Henryk Jabłoński doł ji anfrag czy ma uůna jake szpecyjalne życzyńo, pedźała zarozki, co chćoła by być we Katowicach. Ku swoji utropje ńy mogła uůnygo jasta uobejrzeć.

We 1972 umrziła na hercszlag a uostoła pogrzebano na kirchowje El Camino Memorial Park we San Diego.

Amerikański Gezelszaft Fizyczny je szypferem wyróżńeńo uo mjańe Marii Göppert-Mayer, dowanygo modym uczůnym dźołchům we fizyce s anfanga uůnych karjery. We roku 2011 Amerikůński Postamt wydoł brifmarka s uůnyj uobrozkem.

Maria Göppert-Mayer uostoła uszanowano gryfńy pamjůntkowům tabulkům na murze katowickiej chałpy we kerej śe rodźůła. Dźyńki starańom Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Katowicach mjanym Marii Göppert-Mayer uostoła mjanowano hulica we cyntrum Katowic, mjyndzy ulicůma Grundmanna a Sądowům. We fajrowańu nadańa mjana uůnyj hulicy broł udział źyńć noblistki Donat Wentzel 




#Article 474: Tomasz Rożek (179 words)


Tomasz Rożek (rodz. 30 listopada 1976 we Katowicach) – ślůnski naukowy dźynńikorz a fizyker.

Sztudjyrowoł fizyka a dźynńikarstwo na Ślůnskim Uńiwersyteće. Mo naukowy stopjyń dochtůra fizyki nad kerym robjůł we instytuće Forschungszentrum we Juelich.

Je szypferem Geselszaftu Dźynńikorzy Naukowych Naukowi.pl a pomysłodowcům a wspułszypferem geselszaftu Śląska Kawiarnia Naukowa.

Wspůłrobjůł s polskimi cajtůngůma, kej: Wiedza i Życie, Świat Nauki, National Geographic, Wprost, Przekrój, Gazeta Wyborcza, Życie, Dziennik Zachodni, Rzeczpospolita.

We 2008 roku uostoł Popularyzatorem Roku 2008.

We 2009 sztudyncke samorzůndy ślůnskich uczelńůw nadgrodziły uůnygo Laurem Studenckim za dźołańo lo popularyzacyji nauki.

We lutym 2011 roku wydoł kśůnżka Nauka - po prostu. Wywiady z wybitnymi, kero uostoła uznano za nojlepszo kńůnżka popularno-naukowo we sezůńe 2010 - 2011. Nauka - po prostu je to zbjůr wywjadůw ze uznonymi polskimi naukowcůma, kere reprezyntujům roztomajte dźedźiny nauki. Nanotechnologijo, cybernetyka a robotyka, fizyka czůnstkůw, badańa můzgu, internec a uůnygo rola we kůmůńikacyji, klima a modyfikacyje pogody a tyż gynetyka czowjeka.

We radiu eM mo autorski program Labirynty Wiedzy, klaruje tyż nauka we programje Dzień Dobry TVN we soboty..

Je szefym naukowyj tajli tygodńika Gość Niedzielny.




#Article 475: Indata Cities (155 words)


Proximus S.A. – ślůnsko informatyczno firma, ze zorty integratorůw IT, szpecjalizuje śe we kůmpleksowych rozjůnzańach lo informatycznych firmůw: produkcyjnych, ynergetycznych, gazowńictwa, firm uod waserlajtůngůw a hajcowańo. Firma dźoło we Polsce, a strzodkowo-wschodńij Ojropje.

Głůwnym uobszorem dźołańa firmy sům kůnsultingowe usugi, budowa a moderńizacyjo srogich informatycznych systymůw, zarzůndzańe zakupem ynergiji, zarzůndzańe strzodowiskem IT, wdrożańe rozwjůnzańůw uopartych uo nowe technologije, systymy GIS a paszportyzacyjo, rozwjůnzańa do zabezpjyczańa danych, audyty, serwisowe cyntrům, serwis systemowyj infrasztruktury a sprzyntowy werkcojg kery wspjyro zarzůndzańy firmůma.

Podug raportu TOP 200 za 2009 rok, uopublikowanygo we czyrwcu 2010 roku Proximus S.A. bůł

Za wdrożyńa kere śe zakůńczůły sukcesym we latach 2008-2009, firma Oracle prziznoła firmje Proximus titel partnera roku 2010 Oracle we kategoryji Integrator Systemůw. Proximus uostoł tyż wyrużńůny za nojlepsze wyniki przedowańo systymu Impuls we 2008 roku.

Proximus S.A. robi s takimi firmůma kej BPSC, Cisco, Citrix Systems, Consorg, Transition Technologies, HP, Globema, IBM, Microsoft, Oracle, SAP, Sun Microsystems, Sybase, Symantec, Xerox.




#Article 476: Walenty Wojciech (171 words)


Walenty Wojciech – ze titla biskup Danaba, wrocłowski sufragůn we rokach 1920 - 1940.

Rodzůny 2 lutygo 1868 we Grzawje wele Pszczyny we familiji wolnygo szołtysa. Umrził we Wrocłowju 29 moja 1940 roku.

Ukůńczůł gimnazyjum we Pszczyńe a sztudjyrowoł na uńiwersyteće we Wrocłowju. We roku 1894 bůł wyśwjyncůny, ńyskorzi pracowoł kej kapelůnek na farach we Katowicach a Kluczborku. Bez krůtki czas pracowoł kej farorz we Lewińe Brzeskim a ńyskorzi we Mjeroszowje. We 1902 roku uostoł przekludzony do Korfantowa, kaj robił kej farorz do roku 1916.

Bez tyn czas, ze uůnygo ińicjatywy postowjůno we 1904 roku nowy kośćůł pod wezwańem św. Apostołůw Pyjtra a Pawła we Rzymkowicach we rokach 1908 -1911, we Korfantowje na placu rozybranej staryj śwjůntyńiji, postowjono nowy kośćůł pod wezwańym Śwjyntej Trůjcy. Zrychtowoł remont kaplicůw we placu pjelgrzimek na Szwedzkij Gůrce wele Prziborza Małygo.

We roku 1916 uostoł wrocłowskim kanůńikem a radcům biskupij kuryje, fare we Korfantowje uobjoł po ńim uůnygo brat, a tyż kśůndz Antońi Wojciech. Uostoł biskupym 1 moja 1920. Prowił kazańa we polskij a mjymjeckij godce.




#Article 477: ZSO nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Katowicach (360 words)


Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Mikołaja Kopernika we Katowicach – zespůł szul, do kerygo noleży Gimnazyjům nr 24 s francuskům godkům nauczańo we Katowicach a I Liceům Uogůlnokształcůnce we Katowicach. We gimnazyjům sům ino klasy dwugodkowe, a we liceům zauobycz sům sztyry klasy, dwje dwugodkowe, jedna matymatyczno-przirodńiczo, a jedna dźynńikarsko. Szula ta mjoła swůj anfang we 1922, atoli lo budynku we kerym szula je terozki, kery znojduje śe na hulicy Śenkewicza 74 szula przekludziła śe we 1966 roku. 

Szule te znůme sům głůwńe ze dwugodkowośći polsko-francuskij. Coby dostoć śe do gimnazyjům trza zdać test godkowych predyspozycyji. We kożdyj klaśe gimnazyjum a liceum je sześć lekcyj godki franuskij. We gimnazyjům szkolorze uczům śe godki francuskij kej uobcyj godki, nale uod drugij klasy gimnazyjum dwugodkowe sům lekcyje matymatyki, a uod trzećij dwugodkowe sům tyż lekcyje geografiji a gyszichty. Uod pjyrszyj klasy liceům szkolorze uczům śe godki francuskij kej uojczystyj, uoroz wkludzo śe tyż bjologijo nauczono dwugodkowo. We liceům szkolorze mogům se wybrać dowolne rozszerzyńa. Nosůmkůńec liceům szkolorze zdajům matura we polskij a tyż we francuskij godce.

We klaśe tyj je mogebne wybrać matymatyka, fizyka, chymijo, abo bjologijo, fizyka, chymijo kej rozszerzyńa. Ze anfanga we 1924 ta szula mjoła mjano Miejskie Gimnazjum Matematyczno-Przyrodnicze, nale we 1948 strociła swůj matymatyczno-przirodniczy charakter aże do 1993 kedy uostoło nazod uodemkńynto matymatyczno-przirodńicza klasa. Szkolorze matymatyczno-przirodniczych klas mogům brać udźoł we roztůmajtych wydarzyńach a projektach takich jak: 

We Liceům szkolorze mogům tyż wybrać dźynńikarska klasa. Szkolorze tyj klasy we kożdy rok rychtujům Tydźyń Kultury Ślůnska, na kerym sům roztůmajte wydarzyńa zwjůnzůne ze Ślůnskem a uůnygo gyszichtům, kulturům atp..

ZSO im. Koperńika co roku rychtuje charytatywny kůncert na kerym sům zamlowůne dudki co roku s inkszym cwekem, lo bajszpila na Hospicjum Cordis we Myslowicach abo na 11 rokůw starygo synka ze wadům śerca.

Lo szkolorzůw liceům je mogebne broć udźoł we uńijnym projekće Comenius we kerym mogům śe zapoznać ze recyklingem, uodnowjolnymi energijůma a tyż ze sprowjedliwym handlym.

We rokach 1925 do 1939 a tyż uod 1 marca 1946 do 31 wrzyśńa 1946 dyrektorem tyj szuli (wuůnczas Mjejske Gimnazyjům Matymatyczno-Przirodńicze) bůł Feliks Steuer, szypfer uoficjalnygo na tyj Wikipedyji szrajbůnku.

Dźyńki tyj szuli mjanym Marii Goeppert-Mayer mjanowana uostoła hulica we Katowicach. 




#Article 478: LibreOffice (859 words)


LibreOffice (LO) – wieloplatformowy paket biōrowego ôprogramowaniŏ ze ôtwartym kodym zdrzōdłowym. Je rozkludzane na licyncyji MPL.

Ôstoł ôn stworzōny na bazie kodu zdrzōdłowego paketu OpenOffice.org za ôdpowiydź na brak niyzależnego ôd podmiotōw kōmercyjnych paketu biōrowego, co by spiyroł format zbiorōw ODF, ale kōmpatybilnego z inkszymi popularnymi formatami zŏpisu dokumyntōw.

Miano to je hybryda słōw libre (fr. i hiszp. swobodny, ôd ) i office (ang. biōro).

Bazowym formatym dokumyntōw w LibreOffice je OpenDocument Format for Office Applications (w skrōcie OpenDocument), ôtwarty standard ISO, co ôpisuje format zbiorōw paketōw biōrowych. Wychodnie LibreOffice używŏ standardu we wersyji 1.2 dopołniōnego ô włŏsne rozszyrzynia, co majōm za cyl poprawiynie zgodliwości z formatym Office Open XML (co go używŏ paket Microsoft Office).  je publicznie dostympny, a z wiynksza ône był zgłoszōne do OASIS ku cylu zarachowaniŏ w prziszłych wersyjach standardu OpenDocument. Używŏcze mogōm zmiynić wersyjõ sztandardu używanõ do tworzyniŏ nowych zbiorōw we sztelōnkach programu.

Wychodnie LibreOffice używŏ takich rozszyrzyń mian zbiorōw:

Ôkrōm tego paket spiyrŏ ôdczyt i zŏpis dokumyntōw we formatach: DOC, XLS, PPT, RTF (Microsoft Office 97-2003), DOCX, XLSX, PPTX (Microsoft Office 2007 i nowsze), HTML, CSV i TXT; jyno ôdczyt dokumyntōw w formatach CWK (AppleWorks 6.0), DXF (AutoCAD), MW/MW (MacWrite Pro 1.5), SZYNK (Microsoft Publisher 98 – 2010), WN (Write Now 4.0) jak tyż inkszych. LibreOffice ôbsuguje grafiki we formatach BMP, CDR (Corel Draw), EMF, GIF, JPG, PNG, PSD (Adobe Photoshop), SVG, VDX, VSD (Microsoft Visio) jak tyż WMF. Wszyjske dokumynta idzie wyeksportować do formatu PDF.

We wersyji 4.0 paketu doimyntnie wychrōniōno było sparcie zbiorōw binarnych utworzōnych ôd StarOffice, historycznego praôjca LibreOffice.

W styczniu 2010 Oracle zakōńczyło proces przejyńciŏ Sun. Bez to, że Oracle niy miało takij bogatyj historyje spiyraniŏ ôprogramowaniŏ ze ôtwartym kodym zdrzōdłowym jak Sun, niykerzi kōmyntatorzi bŏli sie ô dalszy los programōw tyj zorty rozwijanych wcześnij ôd Sun (nojbarzij MySQL, Java jak tyż systym ôperacyjny Solaris, ale tyż OpenOffice.org abo VirtualBox).

Tajla czōnkōw społeczności OpenOffice.org z tamtego czasu, pewnikym ôd ôbŏwy, iże podobnie może sie stać ze paketym biōrowym, zdecydowała sie założyć The Document Foundation. Podstawowy cyl fundacyje to było „przekształcynie społeczności w nowõ, ôtwartõ, niyzależnõ i merytokratycznie reskyrowanõ ôrganizacyjõ”. The Document Foundation zadeklarowało chyńć koordynowaniŏ prac czōnkōw społeczności skupionych na rozwijaniu kodu zdrzōdłowego paketu, jego testowaniu, przekładzie, prōmowaniu, jak tyż świadczyniu pōmocy w jego używaniu. Przedstawiciele fundacyje zaprosiyli Oracle do ôstaniŏ czōnkym fundacyje i darowaniŏ marki OpenOffice.org na jeji rzecz. W czasie czekaniŏ na ôdpowiydź Oracle, wersyjõ paketu OpenOffice.org rozwijanõ ôd fundacyje, uzdano sie tymczasowo rozkludzać pod markōm LibreOffice.

Krōtko po ôgłoszyniu powstaniŏ fundacyje, fyrma Novell pociepła Go-oo, włŏsny fork OpenOffice.org, na rzecz LibreOffice. Wszyjske poprŏwki, co sie skłŏdały na Go-oo, ôstały stopniowo wkludzōne do kodu zdrzōdłowego LibreOffice.

W piyrszyj połowie 2011 roku LibreOffice ôstoł wkludzōny do repozytoriōw wielu popularnych dystrybucyji Linux (m.in. Ubuntu, Arch Linux, OpenSUSE, Fedora abo Debian), czynsto przi zastympowaniu przi tym OpenOffice.org.

Raja wydŏwniczŏ LibreOffice je ôpartŏ na czasie. Ôznaczŏ to, iże nowŏ wersyjŏ może ôstać ôpublikowanŏ nawet wtynczŏs, jak zawiyrŏ znōme felery.

Ôkrōm ekstra sytuacyji, nowe funkcyje sōm dostympne jyny w nowych linijach paketu. Te za to sōm wydŏwane dwa razy na rok, w lutym jak tyż w lipcu. Linijo je idyntyfikowanŏ bez piyrsze dwie cyfry w numerze wersyje, bp. 4.3 abo 5.1.

Kożdŏ linijŏ dostŏwŏ kole sześciu wydań poprŏwkowych, co niy wkludzajōm nowych funkcyji, ale wychrōniajōm znojdziōne felery. Wydaniŏ poprŏwkowe sōm publikowane kożdy miesiōnc do mōmyntu ôsiōngniyńciŏ ôd danyj linije sztabilności, a niyskorzij co dwa miesiōnce. Kryteria „sztabilności” niy sōm blank ôkryślōne, ale porzōnd uznŏwŏ sie, iże linijŏ je sztabilnŏ ôd trzecigo abo sztwŏrtego wydaniŏ poprŏwkowego. Wydania poprŏwkowe sōm idyntyfikowane ze pōmocōm ôstatnij (trzecij) cyfry w numerze wersyje. Bp. 4.3.6 ôznaczŏ szōste wydanie poprŏwkowe linije 4.3, a 5.1.4 ôznaczŏ sztwŏrte wydanie poprŏwkowe linije 5.1.

W leda jakim mōmyńcie na strōnie internetowyj paketu dostympne sōm do pobraniŏ dwie roztōmajte wersyje:

Skirz tego, że LibreOffice je swobodne ôprogramowanie, może być rozkludzane bez żŏdnych ôgraniczyń. Skuli tego akuratnŏ liczba używŏczōw paketu niyma znanŏ.

Krytycy dŏwajōm pozōr, iże te rachowania sōm ôparte na felernyj metodologiji – zarachowujōm nojbarzij wielość pobrań zbioru instalacyjnego, co kludzi do zawyżyniŏ prŏwdziwyj liczby używŏczōw (zarachowowani sōm ludzie, co zainstalowali paket wielokrotnie, jak tyż ci, co pobrali go jyny po to, coby wybadać jego możliwości). Na tã krytykã przedstawiciele The Document Foundation ôdpadajōm, iże rachowania na isto sōm zaniżone, bo pōmijŏ sie w nich inksze kanały dystrybucyje, take jak platy CD z programym abo repozytoria dystrybucyje Linux.

Już pŏrã miesiyncy po ôpublikowaniu piyrszyj wersyje, LibreOffice zaczōn być wkludzany w wielu strzodowiskach, co ôbjymujōm srogõ liczbã sztandōw kōmputrowych, ôsobliwie we instytucyjach użyteczności publicznyj. Do nojważniyjszych wkludzyń nŏleżōm (w porzōndku chrōnologicznym):

Paket LibreOffice je tyż dostympny w wersyjach przenośnych. Wersyjŏ mobilnŏ posiadŏ take same możebności jak ajnfachowŏ, ale niy wymŏgŏ instalowaniŏ na kōmputrze. Przinŏleży jyno jōm ôzpakować na maszinie przenośnyj (bp. pendrive abo karcie pamiyńci) i z niego sztartować. Wszyjske sztelōnki używŏcza tyż ôstŏwajōm zapisowane na maszinie przenośnyj. Ôficjalne przenośne wersyje paketōw LibreOffice sōm tworzōne ôd PortableApps.com we spōłpracy z The Document Foundation. Sōm dostympne tyż wersyje przenośne tworzōne ôd niyzależnych serwisōw, m.in. LiberKey jak tyż winPenPack.

The Document Foundation ôferuje tyż aplikacyjõ LibreOffice Viewer dlŏ systymu Android. Idzie jōm pobrać tyż niyzależnie (bp. ze strōny projektu) i zainstalować bez używaniŏ ôficjalnego sklepu Google Play.




#Article 479: Śląski Klub Petanque &quot;Carbon&quot; Katowice (125 words)


Śląski Klub Petanque Carbon Katowice – ślůnski ferajn petanque, kery szpilo we polskij trzećij lidze Polskij Federacyji Petanque.

Klub zołożůny we 2012 we Katowicach. Uůnygo anfang we lidze PFP tyż bůł we 2012.

We 2011 bez 5 szpilerůw ze sekcyji petanque przi Stowarzyszyńu Domu Mjasta Saint-Etienne we Katowicach prziłůnczyło śe 10 inkszych kere mjyszkajům we Katowicach a zołożůło pjyrszy samostanowjony ślůnski klub petanque. Klub bůł zaregistrowany we 2012. Skuli Klubu Sportowygo Petanque Stal Chorzůw (2011) bez inkszych ŚKP Carbon zwony jest wtůrym.

We styczńu 2012 Carbon mjoł 15 szpilerůw - 4 baby a 11 chopůw - ze Katowicůw, Śymjanowicůw, Chorzowa a Śwjyntochłowicůw.

We marcu mjoł 24 szpilerów - 6 babůw a 18 chopůw (2 kery majom wjyncyj ode 55 lot) – we tem 3 bajtle.




#Article 480: Bycirk normalny (156 words)


Bycirk (we ) normalny wele uośi OX  – podzorta D płaskego placu ze wyrůżńůnym kartezjońskim ukłodem koordynatůw kery je uograniczoůy dwůma wykresůma funkcyji ćůngłych a prostymi růwnolygłymi do uośi OY.

Zorta  je bycirkem normalnym wele uośi OX eli 

kaj  sům ćůngłymi funkcyjůma, .

Proste  a  uograńiczajům bycirk po prawyj a lewyj zajće, a krziwe  a  uodpedńo uod wjyrchu a dołu.

Plac  bycirku normalnygo  rachuje śe podug mustra:

Beztuż co:

 je ćůngło we przedźole , skiż tygo zaspokojo założyńo twierdzyńo Weierstraßa, beztuż załaźi  lo uůnygoś .

Eli  to trza szibnůńć bycirk  uo wektor .

Uotrzymony bycirk  skiż tygo, co szibńyńće uo wektor (translacyjo) je izomeryjům.

Uoznoczmy  a .

Plac tygo bycirku normalnygo je růwne růżńicy dwůch trapyzůw krzywolińowych:

Skuli tygo, aże  a  růżńům śe uod  a  ino uo stało.
QED.

Zorta  je bycirkem normalnym wele płaszczyzny xy eli je bycirk normalny  a ćůngłe a uograńiczone funkcyje , take, aże:

Analogiczńe defińuje śe bycirk normalny wele inkszych płaszczyzn.




#Article 481: KWordQuiz (186 words)


KWordQuiz – kompůtrowy program, kery suży do nauki nowygo słowńictwa, tajla KDE Education Project, kere zaś je tajla uod środowiska graficznygo KDE. Program je na licyncyji GNU GPL. KWordQuiz uůżiwo formatu kvtml. Je mogebne uůnygo używoć do nauki słowńictwa, skoro wszyjskich godek welta, pońyważ fest wspjyro Unicode. Krům nauki słowńictwa je mogebne używoć uůnygo do uczyńo śe terminologyji ze wjela inkszych dźyedźin nauki, lo bajszpila do nauki mjan stolic państw welta.

Program tyn je mogebny robić we kilku reżimach. We jydnym můmy dwje kolůmny do kerych je mogebne szkryflać roztůmajte słůwka abo zwroty a uůnych tuplikowańa. Drugi to typowy program flashcard, we trzećyj pokozuje śe jydno słowo/zwrot uoroz trzi słowa s drugjyj kolumny do wyboru. We uostotńim reżimje pokozuje śe słůwko i trza samymu naszkryflać uůnygo tuplikowańy. We wszyjskich reżimach egzistuje mogebność wyboru eli majům śe pokozywać słůwka ze jednyj godki na druga, nauopak abo losowo.

We KDE 4 KWordQuiz zastůmpił KVocTrain ze KDE 3. Je tyż wersyjo lo Windows, Mac OS X a tyż lo iPad uo mjańe WordQuiz, krům tygo programu, we środowisku KDE je mogebne wysznupać program podańy na KWordQuiz uo mjańe Parley.




#Article 482: Parabola GNU/Linux (225 words)


Parabola GNU/Linux – zorta linuksowo uoparto uo Arch Linux, je mogebne uodpalić uůnom na kůmputrach ze architekturůma i686, x86 64 a tyż, we uodrůżńyńu od Arch Linuksa na mips64, używo uůna ino swobodnygo uoprogramowańa. Kej we Archu Parabola GNU/Linux to dystrybucyjo, kero mo być łatwo we konfiguracyji a we użytkowańu. Łatwość ta ńy je uośůngano bez srogo wjelość graficznych konfiguratorůw, a bez dobrze rozmjyszczůne a konstruowane pliki konfiguracyjne, skrypty a programy. Parabola GNU/Linux to jedno ze dystrybucyji wymjyńonych uod Free Software Foundation kej fest do porzůndku swobodne dystrybucyje.

Uo cwekach projektu Parabola godo dolszo umowa społeczno:

Parabola użiwo ino blank swobodnygo uoprogramowańo ze uoficjalnych repozytoryjůw Archa lo architektur i686 a x86_64. Krům tygo lo ńy blank swobodnych paketów, tam kaj to możebne użiwo własnych zamjenńikůw, lo bajszpila kernel Linux-libre mjast standardowygo kernela Linux.

We proceśe filtrowańo uostoło śymńyntych ůngyfer 400 paketůw ze repozytoryjůw Archa kere ńy poradzům wymagańům FSF dotyczůncych swobodnygo uoprogramowańo.

Uod anfanga roku 2011 hakery Paraboli dali anfang wywijańu wersyji tyj dystrybucyji lo kůmputrůw, kere użiwajům rozwijanygo we Chinach procesora Loongson.

Sům dwa kńify nainsztalowańo Paraboli: systym tyn możebne je nainsztalować ze uobrozůw ISO abo eli systym Arch Linux je już nainsztalowůny, je mogebne przemigrować do Paraboli bez půmjana repozytoryjůw Archa na repozytoryjo Paraboli, uoroz insztalujůnc paket your-freedom, kery konfliktuje ze kożdym znůmym ńyswobodnym paketem, kery ńy mo swojygo uodpowiedńika we repozytoryjach Paraboli.




#Article 483: Grigoł Orbeliani (122 words)


Grigoł Orbeliani (, (2 paździyrnika 1804 - 21 marca 1883) bōł gruzińskim dichterym, poetōm, pisŏrzym a wojŏkym armije Carskigo Imperyjōm. We swojij poezyji a rōmanach szrajbowoł ô hajmacie a dŏwnyj gyszichcie Gruzyje.

Grigoł narodziył sie we arystokratycznyj familiji we Tbilisi (wônczas: Tyflis) na trzi lata przed tym, jak Rusy ôbalili gruzińskõ dynastyjõ Bagratydōw z zajynli jejich krōlestwo. Jego fater, Dimitr, bōł pryncym ze dynastyje Bagratydōw, a starzik ôd niygo matki to bōł krōl, Irakli II, ô kerym niyskorzi Orbeliani pisoł.

Mioł mockã kamratōw we arystokracyji a wyższych sferach Gruzyje, dlŏ bajszpilu hajtniynty z jigo siostrōm bōł nŏjwiynkszy poeta gruzińskigo romantyzmusu - Nikoloz Barataszwili. Grigoł krōm tego przoł cerze Aleksandra Czewczewadze, a dwa jigo kuzyny to bōły gynerały - Aleksander i Wachtang Orbeliani.




#Article 484: Franciszek Fesser (201 words)


Franciszek Fesser (rodz. 16 śyrpńa 1885 we Rogach, um. 23 paźdźerńika 1956 we Katowicach-Pjotrowicach) – polski hajer, polityker a zwjůnzkowy dźołacz na Gůrnym Ślůnsku, powstańec, poseł na Ślůnski Sejm III a IV kadyncyji (1930–1939).

Za modygo robjůł za hajera na grubje Kleofas. We 1918 uostoł człůnkem Polskij Wojskowyj Uorgańizacyji we uopolskim kryśe. Wźůn udźoł we absztimůngowyj akcyji a tyż we II a III ślůnskim powstańu. Po skuplowańu wschodńij tajli Ślůnska do RP we 1922 znod śe we Polsce, kaj dźołoł we nacyjowo–patryjotycznych uorganizacjach, m.in. Zwjůnzku Ślůnskich Powstańcůw a Zwjůnzku Chrůńyńo Zachodńich Krysůw. Dźołoł we zwjůnzkowym ruchu, uorganizowoł Związek Związków Zawodowych na Ślůnsku, a uod 1930 bůł prezesym Zwjůnzku Zawodowygo Bergmůńskij Industryji (kůnsek ZZZ). We 1926 zwjůnzoł śe ze Nacyjowo-Krześcijůńskim Kuplůngem Roboty, a uod ńygo dostoł mandat posła do Ślůnskigo Sejmu III kadyncyji (1930). Zicoł we Kůmisyji Roboty a Społecznyj Uopjeki. We 1935 zaś wlozł do Sejma ze tyj samyj listy. Robjůł we Kůmisyjach Roboty a Społecznyj Uopjeki (kej wiceprzewůdniczůncy) a tyż: Admińistracyjnyj, Regulaminowej a Budżetowo-Skarbowyj. We latach 30. bůł tyż zastympcům naczelńika gminu Pjotrowicy.

We rokach mjymjeckij uokupacyji bůł we strzodkowyj Polsce. Po 1945 cof śe nazod na Ślůnsk, nale ńy robjůł już we polityce, m.in. skiż ńymocy. Umrził we Pyjtrowicach.




#Article 485: Ajax Amsterdam (162 words)


Ajax Amsterdam (uoficjalno abrewjacyjo AFC Ajax) – to je ńiderlandzki fusbalklub ze Amsterdamu kery dźerży erbizna po klubje Union Amsterdam (1883-1896).

Uod 1996 roku Ajax důmowe szpile gro na Amsterdam ArenA.

Pjyrwy fusbalorze Ajaxu byli uoblyczyńi na czorno-czyrwjůno. Terozki sům to bjołe hymdky ze czyrwjůnym pasym, a druge uoblyczyńi je modre.

Producentym strojůw Ajaxu je fyrma Adidas uod 2000 roku, a szponsorym uod paźdźerńika 2008 fyrma AEGON Floris Stempel założůł uod nowa klub, kery mjanowoł śe Amsterdamse Voetbal Bond Ajax (AVB Ajax) i uůn uostoł pjyrszym prezesym tego manszaftu. 29 września 1900 roku rozegrali pjyrszy szpil.  W 1906 roku Ajax Amsterdam wygroł pjyrwsze trofeum - turńej uo Złoty Krziż (Gouden Kruis). We 1908 doszło do fuzji ze manszaftym uo mjańe Holland i postanowjůno zmjyńić mjano na Amsterdamsche Football Club Ajax. We 1911 roku postowjůno szatńe, a Stadjůn můgł půmjeśćić już 10000 ludźi. We tym samym roku awansowali do nojwyższej ligi, nale dwa lata ńyskorzi ś ńij ślećeli.

Stan na 27 sierpnia 2010




#Article 486: Kůnklawe (104 words)


Kůnklawe (ze łaćińskij godki conclave - zawarto izba) – zgromadzyńe kardynołůw kere mo za cweka wybrańe papjyża. Je zwoływane na 15 do 20 dńůw po umarću lebo abdykacyji papjyża, coby kardynoły mjoły czas dokludźić śe na plac uobradowańo. Kardynoły ńy mogům wylyźć ze izby, podwjela ńy wybjerům papjyża. Dowńij uobyczńe znokem co śe dogodali a wybrali bůł bjoły dym nade kaplicům. Znok tyn dali je we użytku, nale terozki po wybrańu klupjům we dzwůny, a ńyskorzi wylazuje kardynoł protodjakůn kery pado: Annuntio vobis gaudium magnum – habemus papam (Głosza srogo radość - můmy papjyża). Nowo wybrany papjyż bogosławi wuůnczas ze balkůna Urbi et orbi.




#Article 487: Kwantowŏ mechanika (341 words)


Kwantowŏ mechanika (znōmŏ tyż jako kwantowŏ fizyka abo kwantowŏ teoryjŏ) to je part fizyki, kery tykŏ sie fizycznych zdŏrzyń we skali mikroskopowyj, kaj akcyjŏ trefiŏ sie podle ôbstōnyj Plancka. Kwantowŏ mechanika ôdłazi ôd klasycznyj mechaniki nŏjbarzij we kwantowyj sferze skal atōmowyj i subatōmowyj. Kwantowŏ mechanika lifruje matymatyczny ôpis interakcyjōw energije i materyje.

Matymatyczne formulacyje kwantowyj mechaniki sōm abstrakcyjne. Funkcyjŏ matymatycznŏ mianowanŏ funkcyjōm wele lifruje informacyjõ ô amplitudzie prŏwdopodobności pozycyje, gibkości i inkszych fizycznych włŏsności ôd tajlikōw. Matymatyczne manipulacyje funkcyje wele porzōnd ôbjymujōm notacyjõ Diraca, kerŏ wymŏgŏ pokopiyniŏ kōmpleksowych nōmerōw i linijowych formōw. Funkcyjŏ wele uznŏwŏ obiekt za linyarny harmōniczny oscylŏtōr, a matymatyka je skuplowanŏ ze tōm, kerŏ ôpisuje akustyczny rezōnans. Mocy wynikōw kwantowyj mechaniki niy idzie pokŏzać podle klasycznyj mechaniki, btp. podstawowy stan we kwantowym mechanicznym modelu je stanym niyzerowym, kery je nŏjniższym stanym energije systymu. Je to ôpaczne do tradycyjnygo systymu, w kerym podstawowy stan to ańfach pokōj ze zerowōm kinetycznōm energijōm.

Piyrsze wersyje kwantowyj mechaniki bōły sformułowane we piyrszyj dekadzie XX stoleciŏ. We tym samym czasie atōmowŏ teoryjŏ i korpuskularnŏ teoryjŏ światła (rozszyrzowanŏ ôd Einsteina) ôstały przijmniynte za naukowy fakt. Na piyrszõ z nich idzie patrzeć jak na teoryjõ materyje, a na drugõ jak na teoryjõ elektromagnetycznygo prōmiyniowaniŏ. Starŏ kwantowŏ teoryjŏ była moc zmiyniōnŏ we postrzodku lŏt 20. ôd Wernera Heisenberga, Maksa Borna i Pascuala Jordana, kerzi złōnaczyli maciyrzowõ mechanikã; Louisa de Broglie'a i Erwina Schrödingera (welowŏ mechanika); i Wolfganga Pauligo i Satyendry Nath Bosygo (statystyki subatōmowych tajlikōw). Kopynhaskŏ interpretacyjŏ ôd Nielsa Bohra ôstała szyroko zaakceptowanŏ. Przed 1930 rokym, kwantowŏ mechanika była ulicōnŏ i sformalizowanŏ prŏcami Davida Hilberta, Paula Diraca i Johna von Neumanna, ze srogszym naciskym na mierzyniy we kwantowyj mechanice, statystycznõ naturã naszyj wiedzy ô realności i filozoficznõ spekulacyjõ ô roli cichtyrza. Ôd tego czasu kwantowŏ mechanika rozkrziła sie do bezma kŏżdygo aspektu fizyki XX stoleciŏ, a tyż inkszych dyscyplin, jako kwantowŏ chymijŏ, kwantowŏ elektrōnika, kwantowŏ optyka i kwantowŏ informatyka. Moc fizyki XIX stoleciŏ ôstała ôsztrychowanŏ za klasyczny limit kwantowyj mechaniki i ôd niyj rozszyrzowań we kategoryjach kwantowyj teoryje pola, teoryje zajtōw i spekulatywnych teoryjōw kwantowyj grawitacyje.




#Article 488: Kot ôd Schrödingera (353 words)


Kot ôd Schrödingera – we kwantowyj mechanice znōmy myślowy eksperymynt (myślowe prōbowaniy) ze hipotetycznym kotym.

We 1935 roku Erwin Schrödinger ôpublikowoł we trzech tajlach przeziyrny artikel Terŏźnŏ sytuacyjŏ we kwantowyj mechanice, w kerym pokŏzoł swoje myślyniy (myślowy eksperymynt). Tak to narodziył sie we tym samym czasie żywy i umrzity kot ôd Schrödingera.

Eksperymynt ze kotym ôd Schrödingera to je jedyn z mocy idyjōw przekłŏdaniŏ świata obiektōw nano (we atōmowyj skali) do świata makroskopowygo.

Schrödinger wymyślył maszinã, kerŏ działŏ na kota zawartygo we szachtli z jadym (btp. z jadliwym gazym). Do dicht zawartyj szachtle wrażōmy: żywygo kota, zdrzōdło prōmiyniowaniŏ, kere emituje strzednio jedyn tajlik na godzinã i detektōr prōmiyniowaniŏ (btp. rachowŏcz ôd Geigera), kery we mōmyncie dozdrzyniŏ tajlika puszczŏ jadliwy gaz. Po zawarciu szachtle i doczkaniu jednyj godziny mōmy prŏwdopodobność 50 procynt, co kot je umrzity i telã samo, co durch żyje. Tak pedziołby zdrowy usōndek. Eli trefi sie radioaktywny rozpad i rachowŏcz go dozdrzi, maszina puści jad i kot umrzi. Eli rozpad sie niy trefi, zwiyrz ôstanie przi żywie.

Ze ôpisu kwantowyj mechaniki wyłazi ale co inkszego - przed ôdewrzyniym szachtle kot je i umrzity, i żywy. Jako kwantowy obiekt je ôn we tym samym czasie we kŏżdym z możebnych stanōw (tm. superpozycyji). Dziepiyr ôdewrzyniy szachtle i wejrzyniy do postrzodka redukuje ukłŏd do jednygo stanu - prziłazi załōmaniy funkcyje wele ôd kota, i dziepiyr we mōmyncie cichtowaniŏ kot przijimŏ jedyn, kōnkretny stan. Wtedy tyż mōmy ino dwa możebne stany - kot je umrzity abo żywy.

Podle reguł tm. kopynhaskij interpretacyje, do mōmyntu przekludzyniŏ mierzyniŏ, tzn. zweryfikowaniŏ, co stało sie ze kotym, stan ôd niygo je fundamyntalnie niyôsztrychowany - kot je we tym samym czasie żywy i umrzity. Fizyki gŏdajōm ô superpōnowanym stanie żywygo i umrzitygo kota. Dziepyr mierzyniy rozsōndzi ôd niygo los. Superpozycyjŏ stanōw je wszeôbecnŏ we świecie mikroskopowych obiektōw.

Prōbowaniy wadzi sie ze zdrowym usōndkym, a je tak skuli tego, co niyma ôno możebne do przekludzynŏ we makroskopowym świecie. Przedmioty dostympne do cichtowaniŏ we naszyj skali skłŏdajōm sie z obiektōw, kere zależōm ôd praw kwantowyj mechaniki. Skuli ale wielości tych obiektōw, ôd nich stany ustrzedniajōm sie i niy zwŏlajōm cichtować kwantowych efektōw.




#Article 489: Myślowy eksperymynt (103 words)


Myślowy eksperymynt (ôd niymieckigo Gedankenexperiment, użytygo piyrszy rŏz ôd Hansa Christiana Ørsteda) we nŏjszyrszym znaczyniu je użyciym hipotetycznygo scynariusza ku uproszczyniu spokopiyniŏ niykerych rzeczy abo zjŏwisk. Eksperymynty take przekludzŏ sie we roztōmajtych dziedzinach, ôd filozofije do fizyki, nŏjwiyncyj we przipŏdku, kej na pytaniy niy idzie znŏjś ôdpowiydzi spōmŏganyj naukowymi faktami abo przekludzyniy prōbowaniŏ je możebne teoretycznie ale niy praktycznie; btp. we twiyrdzyniu ô niyskōńczōnyj liczbie afōw teoretycznie idzie przekludzić eksperymynt z afami, praktycznie ale je to niymożebne (potrzebnŏ je niyskōńczōnŏ liczba afōw i maszin do pisaniŏ abo niyskōńczyniy moc czasu).

Myślowe eksperymynty we fizyce to m.in.:

We filozofiji porzōnd stosuje sie myślowe eksperymynty:




#Article 490: Mauritius (115 words)


Mauritius, Republika Mauritiusa je państwo we połedńowo-zachodńij Africe, rozlygowane na wyspach Mauritius, Rodrigues, Wyspach Agalega, Cargados Carajos a myńszych we archipelagu Maskarynůw, na zachůd uod Madagaskaru, na Indyjskim Uoceańe.

Bez Ojropejczykůw uoddekńůny we 1505 roku uod Portugalczykůw, kolůńizowany uod Ńiderladůw uod 1638. Mjano mo uod princa Uorańskigo Maurica. We XVIII stoleću uopanowany bez Francuzůw a půmjyńono uůnymu mjano na Ile de France. We 1810 przeloz pod władza Wjelgij Brytańiji a wrůcůno mu downe mjano. Ńypodległy uod 1968.

Gospodarka je uoparto o turystyka a uprowa cukrowyj trzćiny a inkszych źelinůw.

Půmjyszkujům sam Hindusy (sam mjanowane Desi, 62%), Kryjole (27%), Chińczyki (3%), Francuzy (2%) a inksze.

Religije: Hinduizm (bezma půł), katolicyzm (24,1%), Islam (16,3%), protestanty, Świadki Jehowy.




#Article 491: James Hetfield (350 words)


James Alan Hetfield (rodz. 3 śyrpńa 1963 we mjeśće Downey we stańe Kaliforńijo) – hamerikański śpjywok, gitarzista rytmiczny, kůmpozytor, producynt muzyczny a autor tekstůw. Uod 1981 lidyr a razym ze Larsym Ulrichym założyćel hewimetalowyj skupiny Metallica.

James Alan Hetfield narodźůł śe 3 śyrpńa 1963 we mjeśće Downey we stańe Kaliforńijo. Je synym kerowcy aut ćynżarowych - Virgila Hetfield (umrziłego we 1996) a ji żůny, śpjywaczki operowyj - Cynthii Hetfield (umrziła we 1979, James mioł 15 lot). Mo dwůch storszich braćikůw: Chrisa (ur. 1951) i Dave'a (ur. 1952) a śůstre Deannę. We stolećo 9 lot uczůł śe groć na fortypjańe, ńyskorzi na szlagcojgu, aż uostateczńe na gitarze. Pjyrszům skupinom bůła banda Obsession, we kerej groł uůn ze swojimi kumplami a braćami.

Rodźice Jamesa (pochodzyńo angelskego) uczynszczali na Krześcijańsko Nauka (Christian Science) a umrzili na raka ńy pomagajůnc se medyczńe, bo wyznowali, iże wjara je jedynym źrůdłym zdrowja. Po śmjyrći matki we stolećo 15 lot James uopuściůł rodźinno chałpa a zamjeszkůł we mjeśće Brea. Tam tyż we Wyższyj Szule poznoł szlagcojgera Jim`jego Mulligan`a a gitarziste Hugh`a Tanner`a, a ńyskorzi dołůnczůł do ji skupiny - Phantom Lord.

Po ukończyniu szuly wrůćůł zaś do Downey, kaj zmjeńůł banda na Leather Charm. We 1981 roku poznoł důńskego szlagzojgera Larsa Ulricha, ze kerym założůł nowo skupina - Metallica. Inspirowoł śe takimi skupinami jak: The Beatles, Black Sabbath, Queen a Venom. Pjyrszy albům wydano we 1983. Pjyrwy Hetfield ńy wjerzůł, iże śe be dobrze sprawowůł jako śpjywok, nale przi już nagrywańu drugego albůmu Metalliki - Ride The Lightning wyśpjywoł utwory Escape a Fade to Black. Terozki Metallica wydoła 11 albůmůw. Prakticzńe je uůn we jedynym twůrcom tekstůw zespołu.

We wywjadach krytykowoł cołke Christian Science, nale dobrze śe wyrażůł uo uojcu Virgilu, kerego motto brzmjoło: Eli komuś śe ńy podobo co robisz, smůl to. Ta filozofijo znolozła mjesce we pjůsynce Nothing Else Matters (ślůnske tumaczeńy: Nic uůnnygo śe ńy liczy) we 1991.

We roku 2004 uostoł wybrany bez magazyn Rolling Stone człowjekjem roku. Nagroda prziznano za przemiana jako do śe uobrzirać we fylmje dokumentalnym Some Kind of Monster a traśe kůncyrtowyj Madly in Anger with the World Tour.




#Article 492: Zach Sobiech (119 words)


Zachary David Zach Sobiech (rodz. 3 moja 1995 we Saint Paul, USA, um. 20 moja 2013) – amerikański śpjywok pop, do kupy ze Sammy Brown a Reedym Redmondym bůł we muzycznyj skupińe Firm Handshake. Kej bůł 13 rokůw stary, dochtory wykryli u ńygo osteosarcoma (zorta raka gnatůw). Mjoł przez 10 uoperacyji a przez 20 růnd chymijoterapiji. We moju 2012 dochtory pedźeli, co mo ino rok żywobyćo. Wuůnczas Zach nagroł śpjywka Clouds (chmůry), a wćepoł ja na YouTube, kaj uostoła śe viralym a mjoła bez rok bezma 3 milijůny spoźiyrań. Inksze artisty, we tym Rainn Wilson, robjili do ńij tribute'y. Na necowym serwiśe SoulPancake idźe uoglondnůńć film uo Zachu: My Last Days (moje uostatńe dńi). Zach umrził 20 moja 2013.




#Article 493: Crash (perkusyjo) (416 words)


Crash – talyrz perkusyjny, idjofůn uo ńyuokryślůnyj wysokůśći dźwjynku, jedyn ze elemyntůw uobycznygo szlagcojgu. Mjano crash bůło pjyrszy roz użyte bez fyrma Zildjian we 1928.  We Ojropje pjyrszy roz pojawjůły śe we Strzedńich Storoczach, pochodzům uod karatali – tradycyjnych insztrumyntůw używanych we Indyji a Bangladyszu. Na crashu moge śe groć pałkůma szlagcojgowymi kej elemynt szlagcojgu, abo rynczńe bez sklapywańe dwůch takich jednakowych talyrzy (talyrze uorkestrowe).

Szrajbůnek crasha na nutach lo szlagcojgu je zależno uode autora nutůw, ńy ma jednorakigo szrajbůnku, skiż tygo autor nutůw pjyrwy przedstawjo swojo lygynda. Nojczynśći sům to ńyskorzi nuty nojwyżij rozlygowane na pjynćůlińi, skuli wysokego klangu.

We szlagcojgu crash stoji na szpecjolnym statywje lo talyrzy szlagcojgowych. Uod spodu a wjyrchu przilego do ńego szpecjolny matyrjoł, a całość zakrynco śe szrałbům. Crash bezma zowdy je umjejscowjůny po lewyj zajće zestawu, zdebko uobok tom-tomůw, coby dobrze śe groło na ńim prawům rynkům. Nale leworyncznym ajnfakszyj gro śe lewům rynkům. Skiż tygo uůni ustowjajům tyn talyrz mjyndzy a nad tom-tomami. Profysjonalńe praworynczne szlagcojgery kej używajům wjela crashůw to ustowjajům te nojćyńsze i nojmajse po lewyj zajće, a te srogsze po prawyj.

Crash je uokryngjym. Jigo mjara szyrzki to nojczynśći uod 14 do 18 cali. Sům tyż czasym take, kere majům nowet 24 cale, sům robjůne ekstra coby mioły ćynższy klang a dużyj brzmjoły. Rube talyrze sům przeznaczone lo muzyki hewimetalowej a hard rokowyj, atoli ćyńsze lo spokojnygo roka. Take talyrze, kere majům mńyjse szyrzki mjanujům śe zwykle splashůma. Crash je wroz ze hi-hatym nojpopulańyjszym talyrzym perkusyjnym, kery do śe wysznupać we kożdyj skupińe muzycznyj. Crashe lepszyj jakůśći sům zrobjůne s stopu brůnzu a inksze s mesingu. Jigo dźwjynk je agresywny, wysoki a robi sroge larmo dugo brzmjůnce.

Dźynki tym właśćiwośćům je uůn używany lo akcyntowańo poczůntku frazy. Im majsy talyrz tym szybćyj wybrzmjywo i tyż do śe go używać we barzi ńytypowym rytmje. Roz a kedy, coby skrůćić czas brzmjyńo tłumi śe go kćukym i palcym wskazujůncym. Dźwjynk kopułki talyrza je bardzo ćyńki, choby uod szolki.

Terozki coroz czynśćej zaczyno śe używać crashe ze dźurůma. Daje to uostry, jescze krutsy klang, we som roz lo gibkich akcyntůw.

Mjana rubości uod nojćynszyj:

Talyrze uorkestrowe to bezma zowdy gynał take same talyrze kej crashe szlagcojgowe (roz a kedy je używany tyż talyrz china), ino s skůrzanymi uchwytůma na rynce. Trzimane sům pjůnowo na wysokośći kej pjyrśi, po zderzyńu natychmjost śe je uotwjyro, coby ńy stłumić. Wykorzistuje śe je głůwńe we uorkestrze symfůnicznyj a uorkestrze dyntej we marszach, kůncyrtach a paradach militaryjnych.

Popularne sům trzi zorty takich talyrzy:




#Article 494: Oberschlesien (muzycznŏ skupina) (384 words)


Oberschlesien – ślōnskŏ muzycznŏ skupina, grajōncŏ industrial metal, założōnŏ w 2008 roku w Piekarach bez Michała Stawińskiego (śpiyw) a Marcela Różanke (szlagcojg). Znakym charakterystycznym grupy sōm teksty wytworōw tworzōne w ślōnskij gŏdce i kōncyntrujōnce sie zaôbycz na tymatach zwiōnzanych z Gōrnym Ślōnskym. Czynsto je ôna porōwnowanŏ do niymieckij kapele Rammstein skirz podobiyństwa klangu, pasowaniŏ efektōw pirotechnicznych na kōncertach, a tyż hyrskości wykōnowanego bez niōm coveru jednego z wytworōw tyj kapele.

Kapela ôstała założōnŏ w Piekarach z inicjatywy szlagcojgisty Marcela Różanki. W 2008 roku Różanka podyjmnōł spōłpracã z śpiywokiem Michałem Stawińskim, hned niyskorzij skłŏd kapele dopołniyli basista Wojciech Jasielski, gitarziści Adam Jurczyński i Jacek Krok jak tyż klawiszowiec Mateusz Buhl.

Miano kapele, Oberschlesien, wiōnże sie z byciym jego czōnkōw i je historycznõ, niymieckim mianym Gōrnego Ślōnska, a tyż zwykowo używanym w czasach terŏźnych ôkryślyniym przi tego regiōnu bez jego miyszkańcōw.

W rōmach prōmocyje kapele poza Ślōnskym Michał Stawiński za jego reprezyntant wziōn udzioł w drugij edycyji programu X Factor, w kerym po przejściu precastingōw i castingōw w Zŏbrzu dotrzoł do finałowych ôdpytōnkōw w Warszawie. W lutym 2012 roku ukŏzoł sie debiutancki, wydany na CD i zawiyrajōncy dwa wytwory singel grupy, noszōncy tytuł „Hajmat 2012”.

Kapela zyskała hyrskość w 2012 roku za sprawōm wziynciŏ udziału we sztwŏrtyj edycyji ymitowanego w telewizyji Polsat talynt show Must Be the Music. Tylko muzyka. W programie tym grupa wykōnała wytwōr „Jo chca”, bydōncy coverem wytworu „Ich will” autorstwa niymieckij kapele Rammstein i antlich zajōnła drugi plac.

Muzyka grupy Oberschlesien ôpiyrŏ sie na industrialnym klangowi, a inspiracyjōm dlŏ nij była muzyka kapele Rammstein, kery, jak podkryślyli w jednym z wywiadōw Marcel Różanka i Michał Stawiński je jejich „muzycznym guru”. Piyrszymi wytworami, jake czōnki kapele zagrali razym po jego założyniu, były trzi wytwory Rammsteina. Mynij jednak, jak gŏdoł Różanka w inkszym wywiodzie niy ino ta niymieckŏ grupa posużyła za muster dlŏ muzyki jego kapele:

Po pōmianach personalnych z lutego 2017 roku Marcel Różanka przepowiedzioł, iże grupa zachowie swoje industrialne klang, choć baj jy unowocześni i wkludzi do niego elymynta m.in. rapu.

Teksty tworzōne sōm w ślōnskij gŏdce i przede wszyjskim powzimajōm tymatykã zwiōnzanõ z Gōrnym Ślōnskym. Majōm na cweku prōmowanie tego regiōnu, a tyż podsztrychowanie nacechowanych patriotyzmym uczuć wyrażanych przi niego bez czōnkōw grupy. Take podejście do tworzyniŏ tekstōw przejawioł Marcel Różanka jeszcze przed założyniym kapele, ô czym gŏdoł w tyn knif:




#Article 495: Film (375 words)


Film – seryjŏ nastympujōncych po sie ôbrazōw z klangym abo bez klangu, wyrażajōncych ôkryślōne treści, utrwalonych na tregrze wywołujōncym wrażynie ruchu. Wytwōr artystyczny spotrzebowujōncy tã technikã, skłŏdajōncy sie ze bin, słożōnych z jednego abo wiyncyj ujyńć. Przōdzij filmy wyświytlano było w kinach, po II wojaczce światowyj tyż w telewizyji, w latach 80. ukŏzały sie wypożyczalnie wideo, w XXI stoleciŏ społym z rozrostym szerokopasmowego dostympu do internetu jak tyż telefōnije trzecij gyneracyje prziszoł rozkwit telewizyje internetowyj i posug zorty VOD.

Bazowym tregrym, na kerym bōł utrwalany i z kerego wyświytlano było film, była światłoczuła błōna fotograficznŏ 35 mm. Na bōrcie filmowy ôbrŏz je zapisany we formie pojedynczych kadrōw, cŏfajōncych sie w projektorze kinowym z wartkościōm 24 klŏtek na sekundã (w epoce kina niymego było to 16 klŏtek na sekundã).

Rzŏdzij pasowane były inksze szyrokości bōrty: 70, 16, 8 mm i super 16 i super 8. Dlŏ potrzeb telewizyje filmy registruje sie tyż na tregrach magnetycznych (Beta SP) i digitalnych (Beta digitalnŏ, DVCAM, High Definition). W stoleciu XXI wszeôbecnŏ stała sie digitalnŏ registracyjŏ ôbrazu filmowego na twardych dyskach. Tradycyjne kina przekształciyły sie w kinie digitalne kaj filmy wyświytlŏ sie z dyskōw kōmputrowych abo za postrzednictwym internetu, z serwerōw dystrybutōrōw.

Przōdzi filmy wyświytlano było na ekranach w formacie ôbrazu 4:3 to znaczy w proporcyji 1:1,33 (podstawa 4, wysokość 3) – taki format przijynto było tyż dlŏ ekranu telewizyjnego w piyrszych latach rozrostu tego mydium. Po wkludzyniu na bōrtã filmowego chodnika klangowyj format sztandardowy to 1:1,37. W walce z rosnącą kōnkuryncyjōm telewizyje w latach 50. XX stoleciŏ wynŏdniynto było szyroki panoramiczny ekran (cinemascope). W kamerach i projektorach zastosowano było ôbiektywy anamorfotyczne; ekran wydłużył sie do proporcyje 1:2,55. W latach 60. kludzōno było tm. cineramę z spotrzebowaniym bōrty 70 mm, z ekranym w proporcyjach 1:2,75. Bōrta 70 mm znŏdła zastosowanie przi wyświytlaniu ôbrazōw trōjwymiŏrowych w systymie IMAX. Ekran mŏ sam proporcyje 1:1,43, a kadr je ustawiōny na bōrcie poziōmo, a niy piōnowo jak na bōrcie 35 mm. Terŏźnie w kinach nojczyńścij pasuje sie format postrzedni tm. kaszete (1:1,66 abo 1:1,85).

Film to barzo przestrōnnŏ dōmyna i idzie jōm/jã potajlować na mocka knifōw. Bazowy i nojbarzij popularny z nich to straciōł na zorty. Trzi bazowe zorty filmu to:

Inksze, czynsto wyrōżniane zorty filmōw:

W znŏleżności ôd dugości filmy tajlujōm sie na:




#Article 496: Hajnel I Brodaty (146 words)


Hajnel I Brodaty (rodz. mjyndzy 1165/1170, um. 19 marca 1238) – kśůnża wrocławske we lotach 1201-1238, uopolske 1201-1202, kaliske 1206-1207 a uod 1234, władca Źymje Lubuskij do 1206, 1210-1218 i uod 1230, uod 1231 kśůnża krakowske, uod 1234 we połedńowyj Wjelgopolsce po rzyka Warta, uod 1230 uopjyka nad Uopolym, uod 1232 uopjyka nad Sandomjyrzym, uod 1234 cołko władza nad Uopolszczyznům, ze ślůnskej linii dynastyji Pjastůw, zołożyćel mjanowanyj powszechńe Dynastyji Hajneli Ślůnskich. 25 listopada 1202 wroz ze Mjyszkjym Plůntonogim podrychtowoł umowa kero zatwjerdźůł papjyż Innocynty III, skiż kerej Ślůnsk uostoł potajlowany na Dolny mjanowany kśynstwem ślůnskim (ducatus Slezie), a Gůrny mjanowany kśynstwem uopolskim (ducatus Opol)

Hajnel I Brodaty umrził 19 marca 1238 we Krośńe Uodrzańskim. Uznowany je za jedngo s nojwybitńyjszych Pjastůw uokrysu rozbićo dźylńicowygo. Ńyskorzi jigo robota uostoła zniszczůna trzy lota po jigo śmjyrći bez ńyspodźywany najazd Můngołůw, kery doł sroge straty we cołkej Wschodńij Ojropje.




#Article 497: Mistrzostwa Śwjata we Fusbalu 2014 (108 words)


Mistrzostwa Śwjata we Fusbalu 2014 bůły rozgrywane uod 12 czyrwca do 13 lipca 2014 we Brazyliji. Titel majstra śwjata brońůła Szpańijo. Bůły to już XX mistrzostwa śwjata we fusbalu. We finale 13 lipca wygroły Ńymcy.

Uorgańizacyjům szpilůw zainteresowane bůło 17 sztadůw: São Paulo, Rio de Janeiro, Belo Horizonte, Porto Alegre, Brasília, Belém, Campo Grande, Cuiabá, Kurytyba, Florianópolis, Fortaleza, Goiânia, Manaus, Natal, Recife/Olinda (stadjůn należołby lo uobu mjast), Rio Branco a Salvador. Ńyskorzi  31 moja 2009 mjasta Belém, Campo Grande, Florianópolis, Goiânia i Rio Branco uostoły uodćepńynte.

Legenda do tabulek:

Dwa pjyrsze manszafty ze kożdyj grupy awansujům do dalszych szpili.

Tory trefjůne ze elwrůw po dogrywce ńy sům rachowane.




#Article 498: Jakub Błaszczykowski (139 words)


Jakub Błaszczykowski (rodz. 14 grudńa 1985 we Truskolasach wele Czynstochowy) – polski fusbalok grojůncy na pozycyji půmagera, kapitan polskej reprezentacyji.

Do pjyrszygo klubu podrychtowoł śe we stolećo 7 lot we Rakowje Czynstochowy, kaj groł 8 lot. Latym 2002 tryfjůł do fusbalowyj szuli Górnika Zabrze. Wjosnům 2003 jednak tryfjůł do klubu KS Częstochowa, kery groł we IV lidze. 8 lutygo 2005 przyjechoł na testy do Wisły Kraków, kaj uoddykńynto we ńim talynt i podszkryflůł 5-letńi kůntrakt. Zadebjutowoł 20 marca 2005. We sezůńe 2004/2005 zdobůł Majstra Polski a bůł jednym ze nojlepszich fusbalokůw tygo manszaftu. Po zakůńczyńu sezůnu 2006/2007 Kuba przeszoł do mjymjeckego ferajnu Borussi Dortmund a podszkryflůł kůntrakt na sztyry lota. Pjyrszy szpil zagroł ze italskim klubem AS Roma. Tryfjůł sam tora a zaliczůł asysta, beztuż uostoł wywelowany nojlepszim fusbalokem szpilu. We sezůńe 2010/2011 a 2011/2012 zdobůł dwa majstry mjymjec.




#Article 499: Japōński madżōng (944 words)


Japōński madżōng (jap.: 麻雀, 麻将 abo マージャン; mājan), tyż wiadōmy jakŏ Riichi Madżōng, je to zorta madżōnga. Elymentarne prawidła madżōngã sōm zachŏwane, atoli riichi madżōng daje nōm nowe, takie jak riichi abo dora. We tej zorciye niy gŏdŏ siye już chow, pong, kong ino chi, pon, kan.

We 1924, żołdok ô mianiye Saburo Hirayama przitachnōł tōm gre do Japōńiyji. We Tokjo zônaczył klub, salon a szule do madżōngã. Bez roki, tyn szpil zyskŏł popularnŏść. We tym procysiye, gra ostałŏ uprŏszczōnŏ ôd Chińskiyj zorty. Ńyskŏrzi, dodatkŏwe regle ostały dŏdane aby zwjynkszyć komplyksŏwość.

Riichi Madżōng, we 2010 roku je najpopularniyjszŏ gra planszowŏ we Japońiji. We 2008 roku bŏłŏ ōngyfer 7.6 miljōnōw szpilerōw madżōngã a ōngyfer 8900 salōnōw madżōngã we Japōniyji. Salōny zarŏbiły 300 Biljōnōw Jenōw we 2008 roku. Je mocka anime a mang we kierych wystympujy madżōng. Japōnskie wideo galeryje zaprezyntŏwały automaty do gry we madżōng, we kierych możnŏ podłōńczyć do internyca. Wystymuje tyż wideo wersyjo mahjonga seblykanegŏ.

We madżōngã zwykle siye szpila  s 136 wyrflami. Wyrfle sōm miyeszŏne a niyskŏrzi ônaczōne we 4 mury, kŏżdy po 2 sztoki 17 wyrfli. 26 sztokōw je urziwanych do stawiyaniyŏ rynki sztarŏwyj, 7 do formowaniyŏ trupiygŏ muru, a resztŏ 35 sztokōw do dalszegŏ graniyŏ.
Je 34 roztomajtych wyrfli ze 4 wjatrōma kŏżdyj zorty. Tak kej we sztandardowyj wersyji madżōngã sōm 3 zorty wyrfli pin(ringi), sou(bambusy) a wan(cechy), dodatkŏ sōm tyż tsū(honory). Honory sōm niyskorzi tajlŏwane na Wiyatry a Smŏki. We niyktŏrych reglach (Jo wōm gŏdōm że niymŏl zawżdy) wystymŏjōm czyrwjynne piōntki zwōne Aka-dora kiere zwjynkszajōm wartość han. Niy urziwŏ siye tukej kwiŏtkōw niy tajli syzōnōw.

Wjele elymentarnych regli wystymujōm we japōńskiyj zorciye.
Na sztarciye szpilerzy losujōm swŏj wiyatyr. Wschŏd zŏwżdy zaczinŏ. Skludzo siye 4 mury po 2 sztoki 17 wyrfli a niyskorzi szpiler ze wschodu ciyepiye 2 kŏstkōmi szyściynnymi, wylosŏwanŏ liczba je ŏdliczanŏ ŏd muru wschodniego do lewyj zajty. Ôd padniyntygo muru wschŏd ôdliczŏ ze prawyj zajty muru tŏ samŏ liczbã a przerywa mur we tym miyejscu. Trzeciy wyrfel ŏd przyciyńciya ôbracŏ a rŏbi pauzã sztyry miyejsca po ôdsłōniyōnym. Ôdsłōniyōny wyrfel to wykaźniyk dory, wyrfel powyżej jigŏ to dora. Szpilerzy siadajōm na swych miyejscach podle kursōw świyata a rozdajōm sŏbie trzi razy po 4 wyrfle a rŏz po 1 ôd lewyj zajty ôd pauzy we murze. Wschŏd dobierŏ jedyn wyrfel i wyciyepuje tyż jedyn, gra ma na cel posiadŏniye 4 sykwencje (1,2,3) abo te same wyrfle (3,3,3) a jednŏ para (1,1).

Meldŏwaniye bez wołŏniye
Szpilerzy mogōm zrŏbić meldōnek bez zabrŏniye wyrfla wyciyepanego bez inkszegŏ szpilera. Gracz kiery zameldŏwał pokŏzuje meldōnek, a wyciyepuje jedyn wyrfel. Meldŏwaniye automatyczniye zmieniŏ rynka na ôtwartŏ. Eźli wygrana rynka zamkniynta je bez wziynciye ôstatniygo wyrfla ôd szpilera, rynka pozŏstŏje zamknyinta, atoli zestŏw s tym wyrflem je liczŏny jakŏ ôtwarty.

Chī (czytej Cziy podane na ślōnskie trzi)
 Szpiler mŏże wziōńć do meldōnku sekwencyjŏ, wŏłajōnc chī (吃 or チー). Mŏżnŏ ino to wziōńć ôd gracza po lewyj zajciye.

Szpiler mŏże wziōńć do meldōnku trzech takich samych wyrfli bez wŏłaniye pon (碰 or ポン). Mŏżnŏ wziōńć ôd kŏżdygŏ gracza.

Sōm trzi typy kanã, szpiler wołŏ kan (槓 or カン) na kŏżdy typ. Po wezwŏniyu kanã kolejny wykaźniyk dory je ôdsłaniŏny(po prawyj ôd piyrszyj) ôroz gracz biere ze trupiego muru ze lewyj zajty kōńca dodatkōwy wyrfel. Mŏżno zameldŏwŏć ino 4 kany atoli ô tym niyskorzi.

Wygranŏ
Szpiler mŏże wygrać bez ron (bez wziyńciye wyrfla ôd inkszego szpilerã) abo tsumo (bez wziyncie wyrfla s muru).

Kolejnŏść biereniya
Eźli wjyncyj niż 1 szpiler chce wziōńć tyn sōm wyrfel, je tak zwanŏ kolejnŏść biereniya, piyrszy je gracz do ronã (wygranŏ gra), potym do kanã a ponã a na kōniyec do chi.

Yaku A Yakuman

Wjyncyj na Yaku we japōńskiym madżōngu

Yaku je to szpycjalnŏ kombinacyjŏ wyrfli kiero daje pōnkty han. Zwyciyenskŏ rynkã musiy zawiyroć aby jednŏ yaku. Kiery siye pōnktuje kŏżde yaku mŏ swojã wartość han, kierŏ niyskorzi siye wyliczŏ na pōnkty. Yakuman je to spycjalnŏ kombinacyjŏ rynki abo wartŏść wiynksza niżeli 13 han, yakumana ciynszko sônaczyć. Rynka mŏże zawiyrŏć wiyncyj niżeli 1 yakuman.

Rīchi

Dyklarŏwaniye riichi znŏczy dyklarowaniye byciya fertich eli czekŏniye na ôstatni wyrfel. Riichi je zaliczanŏ jakŏ yaku. Niy możnŏ dyklarŏwać riichi, eźli mŏ siye rynkã ôtwarto (czytej meldŏwaniye bez wołŏniye). Po dyklaracyji niy możnŏ uż zmiyniŏć rynki (mŏżnŏ dyklarŏwać kanã) ino czekŏ siye na ôstatni wyrfel.

Dora (ドラ) je to szpycjalniye pōnktŏwōnã zorta wyrfla, kierŏ dŏdŏje wartŏść han. Dore wyznaczŏ siye ze wykaźniykŏw dory, eźli bŏłŏ dyklarŏwōne riichi bez szpilerã wygrywŏjōncygŏ ôdsłaniyŏ siye wyrfel spŏd ôdsłoniyonych wczesnŏ wykaźniykŏw dory (tyż s tych ôd kanã). Dora je wyznaczŏna s wyrfla powyżyj wykaźniykã dory. Kej wykaźniyk dory to smŏk abo wiyatyr kŏlyjnŏść je takŏ:
Biyŏły-Czerwiyōny-Ziyelōny-Biyŏły; a Wschŏd-Połedniye-Zachŏd-Sewer.
Gŏdŏ siye, iże dora je ze ynglickiegŏ słowŏ dragon, eli smŏk atoli to niy mŏ niyc s tym wspŏlnygŏ.
Czyrwiyōne wyrfle, eli aka-dory sōm liczŏne jak dorã.

Pōnktacyjŏ

We japōńskiym madżōngu rychtōje siye pōnkty ze 2 czynniykŏw: Fu a Han. Eźli je wiyncyj niżeli 5 han, fu niy je potrzebne.

Furiten (振聴 or フリテン) eli świynte wyciyepaniye, je to sytuacyjŏ we kierej możnŏ wygrać ino bez tsumo.

We japōńskiym madżōngu sōm roztomajte regle do remisŏw:

Chombo eli Kary

Gra kōńczy siye po ôstantniyj rynce rundy, we tonbaniye je to we Rundziye Połedniyowyj a we hanchaniye Wschŏdniyj.

Brak Pōnktŏw

Eli gracz mŏ mniyj niżeli 0 pōnktŏw szpil kōńczy siye.

Wygranŏ Kōńczōncŏ

Szpiler kōńczŏncy je wschŏdym a wygrŏł rundã mŏże zakŏńczyć gre abo kōntynôwać runde.

Kōntynôcyjŏ do rundy zachŏdniyj

Eźli po wszyjskich 2 grach wygrywajōncy mŏ mniyj niżeli 30000 pōnktŏw gra kŏntynôje siye we rundziye zachŏdniyj. Tak samŏ może przijść rundŏ Sewernã.

Gra wystympuje we kilku Anime a Mangach takich jak Saki (manga), Akagi (manga), Mudazumo Naki Kaikaku.
We interneciye mŏżno grać na neczajtach Tenhou.net, Ron2.jp abo Janryumon.plaync.jp . Je tyż mocka gier na konsolã.




#Article 500: Yaku we japōńskiym madżōngu (284 words)


W Japanerskym madżōngu, yaku (jap.: 役) je warunek z kerygo rychtuje sie punkty. Znajōmość yaku je ważnŏ do strategije, atoli wiydza ta niy je ôbowiōnzkowŏ. Szpiler musi mieć jedno yaku w rynce coby legalnie wygrać rundã. Kŏżde yaku mŏ szpecyjalny wert han. Regle Yaku mogōm być tak zônaczōne aby zrobić jeszcze lepszõ rynkã. Gra zawiyrŏ tyż dora, kerŏ dodŏwŏ rynce wartość han, atoli niy je to zaliczane jako yaku.

Yaku je podane na rynce Pokera. Ônaczōm sie kej spyłniajōm wielość a warunek. Atoli niy tak jak we pokerze, rynka moge ôstać skōmbinowanŏ w jeszcze lepszy wert.

Sōm trzi zorty yaku:

Wziynciy wyrfla ôd inkszygo szpilera robi rynkã ôzwartõ. Kej wygrana zawartyj rynki je wyrfel ôd inkszygo szpilera, meldōnek zawiyrajōncy tyn wyrfel je ôzwarty a rynka je zawartŏ. Eźli rynka je zawartŏ, sytuacyjŏ mŏ miano menzenchin (門前清) abo menzen (門前) po japanersku.

Yntlich, kej prziłazi ku punktowaniu, cŏłki wert han we rynce trzeja porachować . Kej han je rōwny abo mynijszy niźli 4, fu tyż sie rachuje. Kōmbinacyjŏ han a fu korespōnduje z tabulōm punktacyje.

Tukej je lista yaku, jeji miana we ślōnskij a japanerskij godce, jeji wert han, a wszyjske szpecyjalne warunki ku nim.

Te rynki sōm we wercie jedzin han.

Sōm to szpycjalne rynce kere ciynszkŏ dŏstać a sōm warte szpycjalnŏm wartŏść pōnktŏw zwanŏ yakuman (役満, or yaku-mangan 役満貫).  Han niy wliczŏ siye już do niych. Yakumany mŏgōm być łonaczōne we multi yakumany.

Eźli rynka mŏ 13 han je to kazoue yakuman (数え役満) a je liczŏny jakŏ yakuman.

Kokoshi Musou, Suu Ankou a Dai Sangen sōm postrzegane jakŏ najłatwiyjsze do zdŏbyciya ze yakumanŏw wjync sōm mjanŏwane jakŏ trzi wjelge familije yakumanŏw (Japanese: 役満御三家).

Yakumany kej wygrywŏsz we piyrszyj turze.

Yaku we dōmŏwych reglach.




#Article 501: Prawidła pōnktŏwaniyŏ we japōńskim madżōngu (700 words)


Prawidła pōnktŏwaniyŏ we japōńskim madżōngu sōm użiwane we Japōńskim madżōngu, szpil lŏ sztyrych szpilerŏw, popularnŏ we Japōniyji. Regle ôstały ôrganizŏwane ôd ôkresu Taishō do ôkresu Showa.
Systym pōnktŏwaniyŏ użiwo kryteryji struktualnych jakŏ bonus. Szpilerzy zaczinajōm ze 20,000 do 30,000 pōnktŏw. Pōnkty sōm liczōne bez badyle 10,000 pōnktŏwy, 5,000 pōnktŏwy, 1,000 pōnktŏwy a 100 pōnktŏwy. Gra siye czynstŏ kōńczy kej gracz niy mŏ już pōnktŏw, tŏ sytuacyjŏ mjanuje siye hakoten, eli prŏżna szachtla badyli.

Sōm dwa kryteryjã ôbliczaniyŏ pōnktŏw po wygranej rynce: rachowaniye han a rachowaniye fu.Hanje to jednŏstka wartŏściy yaku, kiere sōm wzŏrōma a warōnkōma rynki.  Fu je wartŏściyōm meldōnku, czekŏcza a wychodzeniyŏ.

We przipadku remisu, pōnkty sŏm rŏzliczane bez regiel nō-ten bappu.  We przipadku kary, pōnkty sŏm rŏzliczane bez prawidłŏ chombo.

Cołkŏwitŏ wartŏść han (飜) ze kalkulacyje wszytkich yaku (役) we rynce.  Kŏżdŏ dora we rynce (ドラ) zwiynksza han. Dora niy je zaliczanŏ jakŏ yaku, a rynka niy mŏże być wygranŏ bez yaku nŏwet eźli mŏ wyrfle dory.

Eźli je wiyncyj mŏżliwŏściy złŏżeniyŏ rynki, nojbarzij wartŏściyŏwe siye ôbierŏ. Dejma na tŏ, rynka mŏże być ryanpeikou (二盃口) abo chītoitsu (七対子), ryanpeikou je trzi han a chītoitsu je dwa han, ryanpeikou je wybranŏ do ôbliczaniyŏ.

Eźli rynka mŏ 5 han abo wiyncyj, to zŏwżdy je liczŏne ze tabuli manganã (満貫) a niy trza liczyć fu.

Fu (符) je liczōne a niyskŏrzi zaôkryglane do dziysōntyk.

[Trzi han ze 70 fu abo wiyncyj] a [sztyry han ze 40 fu abo wiyncyj] dajōm mangan a niy trza liczyć fu.

Piyrszŏ Lista:

Drugŏ Lista:

Prawidłŏ kalkulŏwaniya:

EP sōm zaôkrynglōne do 100.

Metŏdy kalkulacyji sōm trudne wiync poczōntkŏwi szpilerzy użiwajōm tej tabuli.

Kej je mogebnŏść, iże rynka mŏ wiyncyj niże 2,000 EP, to pōnkty sōm ôgraniczōne do 2,000 a mjanujōm siye mangan (満貫). Rynka 5-ciyu han abo wiyncyj je zŏwżdy liczōne jakŏ zorty manganã. We tych przipadkach niy liczy siye EP.

Jedyn han niy stykniye na manganã , abo 110 fu × 2(2+1) = 880 (2+2) = 1,760  2,000. (Ze dwōma hanami, 110 fu je maksimōm.)

Kej rynka mŏ 120 fu abo wiyncyj, to zŏwżdy mŏ yaku trzich han abo wiyncyj.

Czasym zdarzi siye iże mur skōńczy siye przed wyranōm szpilera, ôstawiajōnc 14 wyrfli ze trupiyegŏ muru. Ta sytuacyjŏ mjanuje siye Remisem ze wykŏńczyniya.  We tym przipodku, pōnkty mŏgōm być dane abo ôdebrane s rync tenpai abo nōten.  Za kŏżdy remis ze wykōńczyniya, kej ôjciyec (wschŏd) je w tenpai zwiynkszŏ siye liczniyk.

Tenpai (聴牌) ôznaczŏ jedyn wyrfel do wygraniyŏ. By być we tenpai, rynka niy musiy mieć zŏdnygŏ yaku. Kej rynka je niy tenpai, sytuacyjŏ mjanuje siye nōten (ノー聴: nō s ynglickiegŏ niy a ten lŏ tenpai).

Szpilerzy muszōm pokŏzŏć tenpai when kej rynka je remisym tyż kej dyklarŏwali riichi.

Gracze dostajōm abo bulōm podle reglã nō-ten bappu (ノー聴罰符; fu kara za nōten) w sposŏb tyn po remisiye: 

We wiynkszŏściy prawideł, kej ôjciyec je nōten, ôjciyec je zmieniyany a wiyatyr tyż. Atoli eźli je to ôstatniyŏ rynka rundy, w niykierych reglach szpil siye niy kōńczy kej ôjciyec dyklaruje nōten.

Kej na stŏle sōm badyle liczniykã (honba) , wygrōny dostaje 300 pōnktŏw wiyncyj za kŏżdy liczniyk. Honba (本場) je jydnŏstkōm kōntinualnōm ôjcã, a akuratniye, hon (本) je jydnŏstkōm numyrycznōm, a ba (場) znŏczy scena.

Kej ôjciyec wygrywŏ, daje ôn badyl honba na stŏł. Je to inŏ pōmŏc wizualnŏ niy ôdbiera siye jeji. Honba siye zwiynkszŏ kej:

Je prawidłŏ iże trza miyeć 2 han abo wiyncyj by wygrać kej je 5 badyli honba, co mjanuje siye ryanhan-shibari (二飜縛り).

We ôpcjōnalnym reglu wareme (割れ目, ワレメ), szpiler przi murze przyrwōnym, dŏstŏje a buli 2x wiyncyj pōnktŏw. Sōm ône zwiynkszane pŏ dŏdaniyu pōnktŏw honba. Czynstŏ je mjanŏwane oya-ware (親割れ; wareme ôjca) kej szpiler je tyż ôjcem.

Podle prawidła chombo (チョンボ, 錯和 abo 冲和), szpiler buli tele samŏ co mangan do kŏżdygŏ gracza. Bajtel buli 4,000 do Ôjca a 2,000 do reszty, a ôjciyec 4,000 do kŏzdygŏ.

Po skōńczŏnyj grze, pōnkty ôd trzych graczy kej niy wygrŏli sōm zaôkryglane do 1,000. Pōnkty wygranygŏ sōm rŏżnicōm 120,000 (30,000 × 4) a cołkŏwitōm sumōm pōnktŏw 3 pozôstołych szpilerŏw. Te liczby sōm dziylōne bez 1,000, a 30 je odejmiynte ôd tygŏ. Suma pōnktŏw kōńcŏwych wynŏsiy 0. We wiynkszŏści przipadkŏw dŏdaje siye uma eli dŏdatkŏwe pōnkty kōńcŏwe. (Piyrszy +20, Drugi +10, Trzyciy -10, Szwŏrty gets -20)




#Article 502: Saki (manga) (176 words)


Saki je durś wydajōncōm siye mangōm naszkryflanōm i zilustrowanōm bez Ritz Kobayashi. Manga ôpowiadŏ ô uczynnicy piyrszyj liceum, Miyanaga Saki, kierŏ ôstała namŏwiŏno do graniyo we turniyju mahjongã bez inkszegŏ piyrszŏka ô mjaniye Haramura Nodoka. Manga ôstała czynsciŏwŏ ssyrializŏwanŏ bez Young Gangan ôd Square Enix .

Miyanaga Saki niy mŏ rŏd szpilać we mahjonga, abo familijŏ zmuszałŏ jōm do graniya a karałŏ jōm bez znaczeniyŏ na wyniyk. Bez to nauczyla siye trzimŏć wyniyk na +-0; takŏ pōnktacyjŏ je trudniyjszŏ niżeli wygrywōniye cołki czas. Jeji kamrat, niy wiydzōnc ô tym namŏwił jōm na wizita do klubu mahjonga we szuli. Człōnkŏwiye klubu, poznajōnc jeji kunszt wartkŏ zrekrutŏwali jōm a pedzieli jeji by spornyła zagrŏć by wygrŏć. S jeji kunsztym wygrŏła na fatki a przajnyła szpilaniy w mahjongã. Jeji klub zapisŏł siye do miyndzy szulnygŏ turniyjã mahjongã. Akcyjŏ mangi a anime ôpowiadŏ ô pŏstympiye drużyny we tym turniyu.

Piyrszy sezōn anime ôstał już ukōńczōny, atoli drugŏ seryjŏ je zapŏwiedzianŏ na Kwiyciyń 2014. Kej manga inŏ pŏkŏzuje akcyjŏ s drużynŏwygŏ turniyju, w anime je tyż przydstawiōne eliminacyje do turniyj solo.




#Article 503: Alaska (103 words)


Alaska – stůn we USA, rozlygowany we půłnocno-wschodńij tajli Půłnocnyj Ameriki. Uod wschodu mo grańica ze Kanadům a uod zachodu bez Ćyśńina Beringa ze Rusyjům. Je sam mocka wjyrchůw, nojsrogszy McKinley mo 6194 n.p.m. Je to nojsrogszy podug wjyrchu a nojrzadzij zaludńůny stůn we USA. Kej jedźiny ńy je potajlowany admińistracyjńy na hrabstwa, ino na uokryngi.

Lo Ojropejczykůw uoddekńůno we 1640 roku. Ńyskorzi eksporacyjo sam sztartły Rusy, a we rokach 1799-1867 krej należoł do rusko-amerikůńskij geszeftowyj kůmpańiji. 30 marca 1867 skalůno bez Rusyjo USA za 7 200 000 USD. 29 lot ńyskorzi uoddykńůno sam gold. Uod 1959 je to połnoprowny sztat we USA.




#Article 504: Tenhou (112 words)


Tenhou (jap. 天鳳) – darmowŏ japōńskŏ szpil kōmputyrŏwy na reglach japōńskigo mahjonga, wyprodukowanŏ bez firmã C-EGG w 2006 roku na systymã Windows. Szpil je ino we japōńskiyj gŏdce. 

Gra fōnguje na Adobe Flash ôd firmy Adobe. Sōm dwa systymy rankingu, do normalnygo szpila a rankingowygo. Używacz może utworzyć swōj prywatny syrwer abo używać publicznygŏ. Szpil dostympny dlŏ 3 abo 4 szpilerōw

Szpile tenhou dziylōm siy na: szpil punktowany, rankingowy a kamratowy, we kŏżdym możnŏ ôbrać eli siy szpilã na ino na wschōdniy wiatyr eli na wschōdniy a połedniyowy. Inksze tajle to szpil na 4 s abo bes aka-dor na gipke abo normalny czŏs, a na 3 szpilerōw na gipki abo normalny czŏs.




#Article 505: Gambijo (104 words)


Gambijo – państwo we zachodnij Africe, uod trzech strůn uokrůnżone bez Synegal, uod sztwortyj, zachodńij, mo dostymp do Atlantyckigo Uoceanu. Mjano mo uod rzyki Gambijo, wele ujśćo keryj je rozlygowane. Je sam zwrotńikowo klima ze srogimi uopadůma we dyszczowyj porze.

Uod XVII stolećo průbowali krej kolůńizować Portugalijo, Szpańijo, Ńiderlandy a Kurlandyjo, ńyskorzi tyż Francyjo a Wjelgo Brytańijo. Ta uostatńo do zgody ze traktatym ze Francyjům ze 1783 dostoła bezma cołki krej, ńywjelgi kůnsek mjanowany Albreda dostoła tyż we 1857 roku. Bůł sam srogi uostrzodek handlu ńywolńikůma. Samostanowjyńy Gambijo dostoła we 1965 roku.

Nojsrogszy udźoł we gospodarce mo sam bauerstwo, nojwjyncyj Gambijo eksportuje źymnych uorzechůw.




#Article 506: Avicii (122 words)


Avicii, po prowdźe Tim Bergling (rodz. 8 wrześńa 1989 we Sztokholmje, um. 20 kwjetńo 2018 we Maskaće we Uůmůńe) – szwedzki DJ a muzyczny producynt. Wystympowoł tyż pode przemjankami Tim Berg a Tom Hangs. Jygo jedyn ze pjyrszych singli - Bromance, podbjůł listy szlagrůw m.in. we Belgiji, Ńiderlandach, uojczystej Szwecyji, na kůńec, kej wersyjo ze wokalem, UK Singles Chart we Wjelgij Brytańiji a Beatport. Uod tygo momyntu karjera Avicii'ego sztartła śe wartko rozwijoć, bezcůż DJ wydoł take title, kej Levels, My Feelings for You, abo Fade Into Darkness. We 2013 roku cuzamyn ze Bennym Anderssonem a  Björnem Ulvaeusem ze skupiny ABBA zuůnaczyli uoficjalny hymn Kůnkursu Śpjywki Ojrowizyji. Utwůr „We write a story” uostoł zaprezyntowany we czas finołu, we trakće przemarszu wszyjskich finalistůw.




#Article 507: Saki: Achiga-Hen (Manga) (124 words)


Saki: Achiga-Hen (咲 Saki 阿知賀編 episode of Side-A) je skōńczōnōm mangōm naszkryflanōm bez Ritz Kobayashi a zilustrŏwanōm bez Aguri Igarashi. Manga je ôsadzōnŏ we tym samym czasiye cŏ piyrwŏwzŏr Saki, atoli pokŏzuje turniyj ze inkszyj perspyktywy. Manga ôstała ssyrializŏwanŏ bez Gekkan Shounen Gangan ôd Square Enix.

Akcyjŏ mangi tŏczy siye we Yoshino we Pryfekturze Nara, podōnżŏ za bohatyrym Takakamo Shizuno dŏwnōm kamratkōm Haramury Nodoki, uczynszczajōncym wcześnŏ do Klubu Mahjongã Akademije Achiga. Niyskorzi pŏra rŏkŏw kej siy rŏstali a klub ôstŏł zamkniynty, Shizuno zŏbŏczyła Nodoke we telewizyje kej wygrywŏ turniyj gimnazjŏlny we mahjongu. Chcōnc zŏboczyć staro kamratka, Shizuno zdycydŏwŏłŏ siye ôdrŏdziyć klub mahjongã co daje jeji mŏgebnŏść udziału we turniyju licealnym mahjongã.

Czynść mangi ôstałŏ zanimŏwane ôdrazu a niyskoro do mojã 2013 bŏły dŏwŏne OVy




#Article 508: Dino Merlin (309 words)


Edin Dervišhalidović (rodz. 12 września 1962, Sarajewŏ) barzij znōny ze swegŏ mjanã scynŏwegŏ Dino Merlin je bośniyackim piŏsynkŏrzem a szkryflŏrzem piōsnek. Edin stwŏrził hymn ôbecnyj Bośniy a Hercegowiny Jedna si, jedina.

Edin Dervišhalidović załŏzył muzycznōm skupine Merlin we 1983 a bŏł jeji muzycznym szkryflŏrzem. S tōm skpiynōm nagrŏł 5 plat: Kokuzna vremena we 1985, Teško meni sa tobom (a još teže bez tebe) we 1986, Merlin in 1987, Nešto lijepo treba da se desi we 1989, a Peta strana svijeta we 1990.

Dervišhalidović sztartnŏł swōm kariyere solŏ pŏd mjanym Dino Merlin we 1991 a nagrŏł 5 plat: Moja bogda sna we 1993, Fotografija we 1995, Sredinom we 2000, Burek we 2004, Ispočetka we 2008 a 2 albumy na żywŏ, Vječna vatra we 1999 a Live Koševo 2004 we 2005.

Dino Merlin naszkryflŏł piyrszy hymn Bośniy a Hercegowiny zawanŏ Jedna si, jedina. Brŏł udziŏł tyż we Ojrowizyje, we Millstreet we 1993 (Dino je autorym Sva bol svijeta) a we Jeruzalem we 1999 (śpiywajōnc Putnici s Béatrice, Francuskōm piyŏsynkarkōm). Dino Merlin brŏł udziōł tyż we inkszych wjelgich ojropejskich festach, takiye jak we Kopynhaga in 1996 a Turkovision we 1997. Jegŏ podrŏż prōmŏcyjnŏ jegŏ album Sredinom , kej bŏłŏ wydane we 2000, zawiyrałŏ 200 koncyrtŏw, ze spektakularnym koncyrtem we Olimpijskim Stadiōniye Koševo we Sarajewiye, z audiencyjōm kole 80,000. Sredinom album bōłŏ platōm na topiye we Bośniy a Hercegowiniye a sprzydawane we wszystkich krajach bŏłej Jugosławije.

Nŏstympnŏ plata Dino Merlina, Burek, ôstałŏ wydanŏ we 2004. Trzi piōsnki bŏły singlami: Burek, Supermen a Ako Nastaviš Ovako. Plata mŏ 15 utwŏrŏw. Piōsynka Supermen je śpiywanŏ bez Dino Merlin s gastem Željko Joksimović, kiery je kōmpŏzytŏrym tej piōsynki.

Dziysiōnty album Dino Merlinã ma mjanŏ Ispočetka bŏł wydany we 2008 rŏku.

We grudniyu 2010, biŏłŏ dane, iże Dino Merlin bydziye ryprezyntantym  Bośniy a Hercegowiny we Ojrowizyje 2011 we Mjymcach. Zajŏł ôn 6 miyejsce śpiywajōnc Love in Rewind.




#Article 509: Lay's (159 words)


Lay's – marka czipsůw kartoflanych produkowanych bez Frito-Lay (terozki tajla PepsiCo).

Produkcyjo czipsůw tyj marki sztartnůł we 1932 roku Herman W. Lay, kery we 1938 roku po przejynćiu Barrett Food Company utworzůł H.W. Lay  Company. We czaśe II wojny śwjatowyj spożyće czipsůw znoczńe wzrosło (we dużyj mjyrze skiż racionowańo cukru i szekulady) a firma Hermana Laya stoła śe znaczůncym producyntym na rynku. Po wojńy Lay zautůmatyzowoł produkcyjo, a tyż sztartnůł wspůłpraca ze Charlesym Elmerym Doolinym, właśćićielym The Frito Company, kerům Lay przejůn we 1961 roku, dwa lata po śmjerći Doolina, tworzůnc we ten sposůb firma Frito-Lay. Sztyry lata ńyskorzij firma skuplowoła śe ze Pepsi Cola Company, tworzůnc PepsiCo.

Marka Lay's gibko stoła śe jydnom ze nojbarzi rozpoznowanych marek czipsůw, podańy na Frito-Lay, kery na kůńec lat 60. stoł śe wjodůncym śwjatowym producyntym maszketůw i pozostoje nim do dziś. We ńykerych krejach marka Lay's wystympuje půd inkszym mjanym, ntp. we Wjelgij Brytańiji kej Walkers, a we Brazyliji – Elma Chips.




#Article 510: Freeciv (183 words)


Freeciv je turŏwym video szpilem lŏ jednygŏ a wjelu szpilerŏw na PC a Sztacyje Robocze zainsirŏwanŏ bez seryje civilization ôd Sid Meierã. Gra je dŏstymno na wiynkszŏść systymŏw ôperacyjnych. Freeciv je wŏlnym a ôtwartym ôprogramŏwaniyem wydanym pŏd licencyjōm GNU General Public License. Szpil je podany do Civilization IIFreeciv je jydnym ze kilku szpilŏw ze grywalnōm cywilizacyjōm ślōnskōm

Szpiler wciylŏ siye we wŏdza plymiyniya we 4000 p.n.e, kiery musiy poprŏwadziyć swōj lud bez wiyeki. Podle czasu nowe technologije sōm ôpatyntŏwane, kiere dajōm mogebnŏść twŏrzyniya nŏwych stawiyniy a jednŏstek. Szpiler mŏge tyż używŏć nŏrzindzi dyplōmŏcyji takich kej wŏjna abo sŏjusz. Szpil kōńczy siye kej jednŏ cywilizacyjŏ zniszczyłŏ resztã, skŏlŏnizŏwało kŏsmŏs abo minŏł ôkryślōny czas.

Freeciv mŏ srogŏ wjelŏść kōnfiguracyji a mŏże być granŏ bez regle freeciv, civilization I, civilization II abo na swŏich. Hlawne ustawiyniyŏ tŏ:

Wpiyrw zrŏbiōny na IRIX, Freeciv ôstałŏ przykształcōne na inksze systymy:  Linux, Microsoft Windows, Mac OS X, MorphOS, Solaris, Ultrix, QNX, OS/2, Cygwin, AmigaOS, AROS, RISC OS, Maemo, ZETA, SkyOS, various BSDs ôrŏz Smartphony a Tablyty na Androidziy.

Szpil tyż ôstŏł wydany do gry bez przeglōndarke na  użiwajōnc systymu HTML5.




#Article 511: The Hooters (199 words)


The Hooters – amerykańsko skupina rokowo ze Filadelfiji, fungujůnco we lotach 1980-1995, reaktywowano we 2001. Znůmo ze szlagrůw takich kej All You Zombies, Johnny B, And We Danced, 500 Miles i Satellite.

Pora rokůw ze anfanga fůnkcjůnowańo skupiny uograniczoły śe do wystympůw we klubach a radyjowych sztacyjach. We 1983 The Hooters wydali swůj pjyrszy albům Amore, ze uoryginalnům wersyjům All You Zombies, kery przedoł śe we ůng. 100 000 ygzymplorzy. Skupina spůłpracowoła ńyskorzi ze Cyndi Lauper przi nagrańu singla Time After Time.

Drugo halba lot 80. to uokres nojwjynkszych sukcesůw skupiny sztartńynty platynowym sztatusym jeich drugij platy Nervous Night. We 1995 The Hooters zawjeśili swoja dźołalność na nastympne szyść lot. We 2001 doszło do reaktywacyji skupiny. 21 listopada tygo samygo roku skupina zagroła jedyn kůncyrt we Filadelfiji na 20-leće lokalnego radyja WMMR ze Pynsylwańiji. We 2003 uodbyła liczůnco 17 wystympůw trasa kůncyrtowo na teryńe Mjymcůw, ńyskorzi we 2004 i 2005 nastympne dwje trasy po Mjymcach, Szwajcaryji a Szwecyji. We czyrwcu 2006 uodbyło śe pjyrsze po reaktywacyji tournée sskupinyy we Zjednoczůnych Sztatach.

We drugij halbje 2006 skupina sztartła nagrywać nowy materjoł, pjyrszy uod wydańo we 1993 platy Out of Body. Nowy albům, Time Stand Still, ukozoł śe 14 wrześńa 2007.




#Article 512: Warrior Kings (194 words)


Warrior Kings - Strategijŏ realnegŏ czasu na PC, wykreŏwanŏ bez firmã Black Cactus ôrŏz wydanŏ bez firma Microïds we 2002 rŏku. Szpil je ôsadzōny we śrydniŏwiycznym świyciye fantasy, kiery kōncyntruje siye na pogańskim trybialiźmiye, ôświycyniyu rynysansŏwym a impyrialnyj teŏkracyje. We szpilu sōm trzi rŏżne cesty ôbiŏru: pogańskŏ, impyrialnŏ (we polskiyj wersyji je tŏ jakŏ niybiańskŏ) a rynysansŏwŏ (we polskiyj wersyji je tŏ jakŏ technolŏgicznŏ ôrŏz dwiye ekstra we szpilu multiplayer pogańskŏ-rynysansŏwŏ a impyrialnŏ-rynysansŏwŏ.

Historyjŏ kōncyntruje siye na Arthosiye, mŏdegŏ syna barōnã Amalrica ôd Cravantu, małyj ziymiy pŏd władaniym Świyntygŏ Impyriōm Bŏga Jydynegŏ, głŏwnyj siyle we landziye Orbis. Świynte Impyriōm je teŏkracyjōm poświyncōnōm bŏstwu mjanŏwanym Bogiym Jedynym. Kraj tyn je rzōndzōny bez spirytualnygŏ a militarnygŏ włŏdce Patriarche brōniyŏnygŏ bez świyntegŏ protyktŏra. Nŏwy patriarchōm ôstŏł Icthyus Granitas a protyktŏrem Karlem Agnus. Po dŏjściyu do włŏdzy zaczŏł brać wszystkich pŏd inkwizycyje za herezyje eźli ktŏś siy mu sprzyciwiŏł. Pŏdczŏs kej Arthos pōmŏgŏł faterŏwi zybrać żywnŏść przed ziymōm. Impyriōm zangrajfŏwałŏ Cravant, a Arthos ôstŏł zmuszŏny dŏ uciyczki do Anglandu (we polskiyj wersyji je jakŏ Englia). Pŏdczŏsz szpilu, gracz mŏże bez czyny ôbrać drŏge postympŏwaniyŏ: pogańskŏ, impyrialnŏ abo renesansŏwŏ.

We 2003 rŏku ôstŏł stwŏrzŏny samostawiyōny dŏdatek Warrior Kings Battles.




#Article 513: Theodor Kaluza (116 words)


Theodor Franz Eduard Kaluza (rodz. 9 listopada 1885 we Wilhelmsthal (terozki bycirk Uopola), um. 19 styczńa 1954 we Göttingen) – ńymjecki matymatyk a fizyk ze Gůrnygo Ślůnska. Znomy je ze průb uńifikacyji uogůlnyj teoryji wzglyndnośći ze elekromagnetyzmym przi podporze aparatu przestrzyńi pjynćowymjarowyj.

Pochodźůł ze katolickij familiji ze Gůrnygo Ślůnska. Wedle rychtowań ze uopolskigo kośćůła, kaj wźůn krzest, rodźůł śe we Uopolu (wuůnczas ńymjecke Oppeln). We stolećo 3 lot wyjechoł do Kalińingradu, kaj sztudjyrowoł nad matymatykům, fizykům a astronomijům. Badoł sam dźołańo grawitacyji a fal elektromagnytycznych we przestrzyńi pjynćowymjarowyj. We 1919 stworzůł teoryjo, kero ńyskorzi we 1926 půmjyńił Oskar Klein, ta wersyjo mjanowano je dźiśoj kej Teoryjo Kaluzy-Kleina.

Albert Einstein tak uůnygo uoceńůł na tyjma jigo badań:




#Article 514: Outbreak company (130 words)


Outbreak Company: Moeru Shinryakusha (Jp. アウトブレイク・カンパニー ～萌える侵略者～ Autobureiku Kanpanī: Moeru Shinryakusha, Wybuchowe Towarzistwŏ: Angrajfer Moe.) - japōński Mangoilustrowany rōman(light novel) durś szkryflanŏ bez Ichirou Sakaki a ilustrŏwanŏ bez Yuugenã. Kodanasha wydŏłŏ siydym tōmōw ôd grudniyŏ 2011 rŏku. Adaptacyjŏ mangowa ôd Kiri Kajiye syrializuje siy ôd listŏpada 2012 we Good! Afternoon. Adaptacyjŏ anime je nŏdŏwanŏ ôd paździyrniykã 2013.

Kanou Shiniichi, majōnc autŏra light novell za faterã a ilustratŏrke eroge jakŏ muti, je rasŏwym otaku. Atoli ôkrōm niy mŏ żŏdnyj szpycjalnyj dŏwydnŏściy niy liczōnc wjelgij wjydzy, przyniykliwegŏ wniykliwŏściy a beswadnygŏ instynktã moe a prŏduktŏw zwiōnzōnych s tym hasłym. Jednygŏ dniyŏ znŏlŏzł siy we śwjŏciy fantasy kaj żyjōm elfy a smŏki furgajōm. A jegŏ misyjōm je głoszyniy kultury otaku, bydnōnc misjōnarem moe.

Syrializacyjŏ anime rŏzpŏczyłŏ siy we 3-ciym paździyrniyku 2013 bez studio Feel.




#Article 515: Festy pjosynki ABU (280 words)


Festy pjosynki ABU - festy bazujōnce na Ojrowizyje, mŏ dwŏ fŏrmŏty, fest radyjny pjosynki a fest pjosnki TV. Uczystniycy muszōm być pyłnym człōnkiym ABU.

We 2008 rŏku, EBU zŏprŏpōnŏwałŏ partnyrstwŏ s ABU na sônaczyniy kōnkursu pjosynek Asiavision, atoli rŏzmŏwy niy prziniesły ôczykiwanygŏ rezulatu, abo fŏrmat lŏ azyjskiyj prŏdukcyji ôstŏł sprzedōny dŏ prywatnyj firmy s Singapuru ô mjaniye Asiavision Pte. Ltd. Ôryginalne mjanŏ kōnkursu bôłŏ kōnkurs pjosnki Azyjŏwizyjŏ(Asiavision), atoli ôstałŏ zmjyniyŏne na Our Sound - Kōnkurs pjosynek Azyjŏ-Pacyfik na prŏśbã ABU, kierŏ użiwŏ Asiavision na nŏwŏściy s giełdy. We załŏżyniyu kōnkurs miŏł siy zaczōńć we 2009 rŏku, atoli zmjyniyŏnŏ niyskŏrŏ na mŏrzyc 2010 we Makau, a dali na listŏpŏd 2010 we Mumbaiu, a na kōńcu zlikwidŏwany skuli besporŏzumiyniyŏ s EBU.

ABU już miŏłŏ kōnkurs podany na ojrowizyjŏ we rŏkach 1985 - 1987, mjanŏwany Pŏpularny Kōnkurs Pjosynek ABU ze 14-mŏ krejami s azyje a pacyfiku.  Zwyciynscy byli ôbiyrŏniy bez prŏfysjōnalny jury, kōnkurs je podany na terŏzki fest radyjny pjosynki ABU. Zarŏzki pŏ nŏdōniyu festu pjosnki ABU, bŏłŏ rozpŏtrzōne sônaczyniye festu pjosynki TV ABU ASEAN we Tajlandyje. Histŏryczniy kōnkurs pjosynki ASEAN bôł ôrganizŏwany we 1981 - 1997. ABU zaznŏczyłŏ plan tylywizyjnegŏ festu pjosnki na baziy ojrowizyje. Kenny Kihyung Bae, ôbrany kjyrŏwniyk prŏjyktu, brŏł udziŏł we Ojrowizyje 2012 we Baku, Azerbejdżōniy, aby nauczyć siy wjyncyj ô tym kōnkursiy.

Fest je pŏdziylōny na dwiy tajlōngi, fest pjosynki TV ABU a fest radyjny pjosynki ABU.

Fest radyjny pjosynki ABU je kōnkursym lŏ pjosynkŏrzy, kiere niy sōm pŏd kōntraktym s wytwŏrniyōm platŏwōm. Kŏżdy pjosynkŏrz je ôbiyrany bez kŏżdōm ze stacyje radyjnyj pŏ jydnym na radyjŏ. Jury skłŏdŏjōncym siy s człōnkŏw ABU ôbiyrajōm 15 finŏlistŏw. Finŏlisciy śpiywajōm swŏjōm pjosynke na hlawnym zybraniu ABU. Inksze jury nŏgradzŏ nŏjlypszich artystŏw.




#Article 516: Tatarstōn (319 words)


Tatarstōn (ru. Респу́блика Татарста́н, tt.Respublika Tatarstan) - je autōnōmicznōm republikōm we Rusyje połozōnōm kole rzyki Wołga. Niyôficyjnym mottem Tatarstōnu je: Bez Buldırabız! eli Poradzymy!. 

Mianŏ Tatarstōn biere siy ôd mianã nŏjsrogszej etnicznyj skupiny Tatarōw a doklupiyniy do tego perskegŏ słowã -stan ôznŏczŏjōnce plac pochodziyniyŏ. We Ślōnskej gŏdce -stan sprowiył siy na -stōn. Inksze mianŏ to Tataryjŏ ôd dŏwnej tajli SSSR, Tatarske ASSR. 

Republika mŏ plac kole rzyki Wołga.

Hlawne rzyki to:

Hlawne jyziyora to:

Nŏjwiynksze skupiny jyziyor to Kaban, a nŏjsrogszym bagnem je Kuljagasz.

Hlawne surowce Tatarstōnu to:

Republika tajluje siy na 43 rejōny, a posiydzŏ 22 miastã, 18 ôsiydli miastowyj zorty a 3074 wsiy. 

Piyrwym krejem na tych ziymiach bŏłŏ Wołgaskŏ Bołgaryjŏ sônaczōne bez Bołgarōw kole IX - X wiyku. We 922 Islam ôstŏł ôficyjnōm religijōm tego pōństwa. We 1236 regiōn weszedł jako tajla Mōngolskegŏ Impyrium, a niyskorŏ do Złotej Hordy. We 1438 posiydzŏł samostanowiyniy jako Kazański Chanat, a we 1552 weszedł jako tajla Ruskegŏ Impyrium. We 1920 roku sônaczōnŏ Tatarske ASSR. We 1990 Tatarstōn dyklarowŏł samostanowiyniy, nale podle porozumiyniyŏ we 1994 roku stŏł siy tajlōm Rusyje. 
We 2008 roku Mili Medżlis Tatarskej Nacyje wypowiydziŏł samostanowiyniy ôd Rusyje skuli uznaniyŏ bez Rusyje Abchazyje a Połedniyowej Osetyje, nale ôstŏłŏ to signorowane bez Rusyjŏ a ÔSN. 

Tatarstōn posiydzŏ 3 786 488 perzōnōw bez co mŏ 8. plac we Rusyje. 

We Tatarstōniy sōm 173 etniczne skupiny, hlawne to: Tatary (53,2%) a Ruski (39,7%). Inksze naszkryflane na ôficyjnej zajciy Tatarstōnu to: Czuwasze, Udmurty, Mokszany, Maryje, Ukrajińcy a Baszkiry. Nacyje wypisane we spisiy to:

Hlawne religije Tatarstōnu to: 

Republika je nŏjbogatszym a nŏjbarzi ekōnōmiczniy zaawansowōnym regiōnem Rusyje. 

Indystrujŏ Tatarstōnu skupiŏ siy na: produkcyjŏ gazu, petrolujum, a przytwarzōniyu jejich; ônaczyniy ciynżarōwek, helikoptyrōw, fligrōw, motorōw do fligrōw, ekwipunku do fedrowōniyŏ petrolyjum, statkōw a moplikōw. 

We 2014 roku Tatarstōn posiydzŏ 1958 przydszyli lŏ bajtli w wiyku 1-7, 1431 ylymyntarnych a strzedniych szulōw. Regiōn posiydzŏ 27 wiyrchnych szuli, 17 regiōnowych a 10 prywŏtnych. Republika mŏ 14 technoparkōw. 




#Article 517: Mount &amp; Blade (134 words)


Mount  Blade – Szpil akcyje-rpg wyprŏdukŏwany bez tureckŏ firmã Taleworlds a wydōny bez szwecyjskŏ firmã Paradox Interactive 15 wrzyśniyŏ 2008.

Mount  Blade je szpilem ino na jednygŏ szpilerã. Akcyjŏ tŏczy siy we śrydniyŏwiycznyj krajiniy mjanŏwanyj Calradia. We szpilu niy wystympuje żŏdna fabuła. Pjyrw szpiler musiy sônaczyć se pŏstać, ôbrać jeji płyć, histŏryjŏ a wyglōnd. Podczŏs rŏzgrywki szpiler rykrutuje se żŏłdakōw ze rygjōnalnych wiyśniakōw by niyskŏrŏ ich wyszkŏlić. Podle rŏzwoju mŏżnŏ terfić siy s inkszymi pŏstaciyōmi herŏsami a ich srykrutŏwŏć. Mŏżnŏ tyż dŏłōnczyć do ôbycnych frakcyji, dostŏć źymje a sônaczyć se manufakture. Wszytkie te akcyje sōm wykōnywane bez myszkã.
Walka we Mount  Blade je podana na sztandarŏwych szpilŏw RPG. Szpiler użiwa klawjiry do pŏruszaniyŏ siy, a myszki do zadŏwaniyŏ ciyŏsu a strzylŏniyŏ. Wjelgim aspyktym tygŏ szpilã je walka kōnnŏ, kierŏ rŏżniy tōm produkcyje ôd inkszych.




#Article 518: T.A.T.u. (1045 words)


Tatu, stylowane kej t.A.T.u. (rus. Тату) — ruski duet muzyczny, we kerygo skłod wlazujům Julija Wołkowa a Jelena Katina, załůżony we 1999 roku uod Iwana Szapowałowa, kery gro muzyka pop, pop rock, techno, chillout, synth pop, electronic i dance-pop

Skupina sztartła swoja mjyndzynarodowo karjera po wydańu debjutanckigo singla „Ja soszła s uma” (wersyjo angelsko: „All the Things She Said”), kero trefjůła na pjyrwsze place ńe ino ruskich, nale tyż śwjotowych list szlagrůw (m.in. we Australiji, Danii, Mjymcach, Irlandyji, Meksyku, Nowyj Zelandyji, Wjelgij Brytańiji a tyż we Italiji). Inksze śpjywki duetu, take kej „Nas nie dogoniat” (ang.: „Not Gonna Get Us”) czy „All About Us”, tyż dolazły na wysoke place notowań radyjowych. Skupina wydoła do kupy sześć albůmůw sztudyjnych, ze kerych trzi rusko- i trzi angelskogodkowe. Jeich debjutancke wydawnictwo - 200 po wstriecznoj (ang.: 200 km/h in the Wrong Lane) – zyskało uod International Federation of the Phonographic Industry sztatus platynowyj płyty we Ojropje za uzyskańy wyńiku przez milijůna przedanych egzymplorzy, dźynki czymu t.A.T.u. stoła śe pjyrwszům skupinům, kero erbła certyfikat za tyn som albům we dwůch roztomajtych wersyjach godkowych. Do kupy skupina przedała przez 15 milijůnůw sztuk płyt, a debjutancki uostoł nojchyntńyj kupowanym albůmem we ich cołkim dorobku.

Przed wystympůma cuzamyn pod mjanym t.A.T.u., Jelena Katina a Julija Wołkowa śpjywoły we bajtlowyj skupińy Neposedi wroz ze Sergejem Łazarewem a Władem Topałowem. Po pojawjyńu śe ńyprawych godek uo wyćepańu Wołkowyj ze skłodu skiż jeji ńyprawego zachowańo (palyńu cygaret, pićo alkoholu) a inkszych, śpjywoczki zakůńczůły kamractwo ze grupům. 

We 1999 roku producynt Iwan Szapowałow, jigo biznysowy kamrat a kamrat Aleksander Wojtyńskij mjeli chynći zbajstlować muzyczny projekt we Rosyji, lo kerego szukali za wokalistkůma. Po wywelowańu dźeśyńću, do wspůłpracy uostoła zaproszono Katina, a pjyrszym nagrywanym bez ńa utworym uostoł kůnsek „Yugoslavia”, bydůncy śpjywkům protestacyjnům wele agresyji NATO na Jugosławije. Po uostatycznym wyćepańu ideji realizowańo kompozycyji bez jedno wokalistka, do projektu doklůdźůła - 14-letńo wuůnczas - Wołkowa. Producynći mjanowali duet Тату, kery je abrewjacyjům ruskij frazy Эта девочка любит ту девочку, co uoznoczo Ta dźołcha kocho te dźołche. Lo debjutanckego angelskogodkowygo albůmu śpjywoczki postanowjůły půmjyńić szrajbůng mjana na t.A.T.u., coby żodnymu ńy przipominoło australijsko skupina Tatu.

Pjyrwszy singel skupiny – „Ja soszła s uma” – mjoł swojům prymjere podźimum 2000 roku, natomjost we wersyji fizycznyj uostoł wydany we grudńu tygo samygo roku. Do utworu půwstoł teledysk, kery wywołoł kontrowersyje ze powodu poruszeńa we ńim tyjmatyki homoseksualnyj uoraz ukazańa całujůncych śa wokalistyk. Klip uotrzimał title Teledysku roku yod telewizyji MTV Russia. We maju kolejnygo roku ukazoła śa debjutancko płyta 200 po wstriecznoj, a ńydugo potym – drugi utwůr promujůncy wydawńictwo – „Nas nie dogoniat”, kerego ńy wydano we formje płyty kompaktowej, ino zaprezentowano do ńygo teledysk. We Polsce ukazała śa jydnok płytowa wersyjo promocyjnyj wersyji singla, zawjyrajůnca utwory „Ja soszła s uma” a „Nas nie dogoniat”. Podobnie kej drugi singel, trzeći utwůr „30 minut” ńy doczykoł śa kompaktowyj wersyji. Albům studyjny uokazoł śa sukcesym we Europje, uośůgajůnc wynik půnad 2,5 milijona sprzydanych egzymplarzy. Płyta uostoła także wydana we Japońiji, gdźy zyskoła status złotyj. We 2001 roku skupiny wyruszył we trase koncyrtowům po Ameryce i Europie, składajůncyj śa ze wystynpůw we Mjymczech, Bułgaryji, Słowacyji, Czechach a Izraelu.

We grudńu 2002 roku ukozała śa angelsko wersyjo debjutanckigo albůmu – 200 km/h in the Wrong Lane. Plata trafjůła na lista dźeśynću nojchyntńyj kupowanych krůnżkůw we ojropejskich krejach – cuzymyn sprzydano jich půnad 5 miljůnůw, we tym půnad 200 tyśyncy kopiji albůmu zakupjůno we Polsce, kaj t.A.T.u. uodybroło platynowo plata. Pjyrwszym singlem ze platy uostoła śpjywka „All the Things She Said”, kero trafjůła na pjyrsze place we mocce śwjotowych radyjnych rozgłośńoch, we tym m.in. we Australiji, Dańiji, Mjymcach, Irlandii, Meksyku, Nowyj Zelandiji, Wjelgij Brytańiji uoraz we Italiji. Teledysk do utworu wywołoł kolyjny spůr, beztuż co – podug muzycznych krytykůw a publicznych nadawcůw – uostoł mjanowany klipym, kery promuje dźołańo homoseksuelne a pedofilske. Ńydugo potym skupina zapowjydźoła swojo brytyjsko trasa koncyrtowo, zatitlowano Show Me Love Tour. Skuli felernych wyńikůw sprzydaży biletůw, koncyrty uostoły uodwołane. Kej śe uokozoło, małe zainteresowańy kupnym biletůw bůło skiż negatywnych uopiń rodźicůw, kerzy uznoli, aże seksualny auszicht śpjywoczek je ńyuodpedńi lo bajtli.

Kolyjny singel t.A.T.u. – „Not Gonna Get Us” – uostoł wydony we maju 2003 roku. We tym samym mjeśůncu Szapowałow uostoł arysztowany za krynceńy teledysku do inkszego utworu skupiny – „Show Me Love” – na tereńy moskewskigo Placu Czyrwjůnygo, beztuż co ńy mjoł na to pozwolyńo uod władz mjasta. Wczyśńyj robota nad klipem uostoła zakůcono we Wjelgij Brytańiji, kaj ekipa planowoła nakrynćić pora scen pod śydźibům brytyjskigo parlamyntu. Po uotrzymańu upomńyńo uod policyji skupina wroz ze bezma stoma statystkůma, ubranymi we (charaktyrystyczne lo duetu) szkolne mundurki, przyńůsł śa na Tower Bridge. Nagrane fragmynty uostoły wykorzystone we teledysku do singla „Show Me Love”, kery we fizycznyj zorće ukazoł śa jydyńe we Polsce. Ńydugo potym na rynku uokozoł śa pjyrszy singel promocyjny skupiny – „30 Minutes” a sztworty singel, kerym uokozoł śe cover utworu skupiny The Smiths – „How Soon Is Now?”.

We lutym 2014 roku t.A.T.u. potwjyrdźił po wystympje na ceremońiji uotwarća Źimowych Igrzisk Uolimpijskich 2014 uorganizowanych we Soczi, aże skupina bydźe dalij wrozpracowoła. 14 lutygo grupa zaprezyntowoła swůj nowy singel „Love in Every Moment” na walyntynkowym kůncyrće Big Love Show, a sztyry dńi ńyskorzi na uoficjolnym fan page’u skupiny na Facebooku Katina pokozoła wideo a uośwjodczyńe godajůnce uo zakůńczyńu roboty ze Wołkowům. Powodym ponownygo rozpodu duetu bůło – podug Katiny – ńyprawe zachowańe uod zajty Wołkowyj, negatywne lo ńij wypowjydźi a inksze.

Sceńiczny charaktyr t.A.T.u. uod poczůntku uopjyroł śe na wywoływańu skandalu. Najwjynkszo sława skupińy doł pjyrszy albům, kerego tyjma uobracoła śe we wjynkszośći na homoseksuelnyj miłośći uůnczůncej śpjywoczki. Przi promocyji drugij platy, Katina i Wołkowa pejdźoły, iże bůł to zabjyg promocyjny, a we realu ńy sům lesbijkůma. Krům tygo uośwjadczyńa, ńy zmjyńůły swojigo homoseksuelnygo wizyrůnku, pokozujůnc swojo miłość na kůncertach a uwożajůnc se za śostry. We duskusyji we dźyśůnto roczńicy istńeńo projektu, Katina poruszyła tyn kwestyje, godajůnc:

Drugi albům skupiny godoł uo problymach mjyndzyludzkich, a sam titel rosyjskego wydańo (Ludi inwalidy) budźůł kontrowersyje postrzůd uorgańizacyji brońůncych praw ńypołnosprawnych. Podug ńich, mjano platy godo, aże inwalidy ńy żyjům, ino fungujům a jich cechůma sům ino gupota, uokrućyństwo, a inksze. Podobno tyjma poruszůł tyż trzyći albům, kery promowany bůł m.in. bez militarny teledysk „Biełyj płaszczik”/„White Robe”, kery zawjyroł scena skazańo a postrzelańo ćenżarnyj baby, co mjoło pokozać sprzećiwjyńe śa aborcyji.




#Article 519: Rozbarske uobleczyńy (531 words)


Rozbarskie ôblyczynie (gōrzańskie ôblyczynie, rozbarsko-bytōńskie ô.) – jedno z nojznańszych ludowych ôblyczyń Gōrnego Ślōnska. Uznawomy je za ogōlnoślōnskie ludowe ôblyczynie (choby było nacyjonalnym).

Rozbarskie Babske Ôblyczynia sōm roztomaite w rōżnych tajlach Gōrnoślōnskiygo Industryjnygo Ôkryngu, a nawet w dwōch inkszych tajlach jednego miasta. Trza spomniyć, że sposoby ôblykanio siy przychodziōły z ludziami, kerzy przychodzili z placu na plac. Ślōzoczki zaczły tyż ôglōndać siy na miejsko moda i z tego mogymy ôdznaczyć 3 sposoby ôblykanio:

A terozki, co je co:

kiecka,mazylonka - kiecka dugo do kostek, na knefliki z prawyj strony. Tam, kaj bōły knefle, tam i bōła geldtasza. Jak kero Ślōnzoczka bōła bogatszo, to siy ta kieca doła splisować, inkszy bōły proste. Zauobyczaj bōły jednyj farby. Ôd dołu dowali pliśborty abo szczotki', coby siy ta kieca nie uwalić.

zopaska - fortuch, ôd pasa w dół. I niy bōło tak, coby ta zopaska ino kieca osłaniōła, niy. Ôna bōła paradno. Lakowali na niyj blumy, coby siy synkom przypodobać. Zopaskę dowało siy na wierzcheń.

kabotek - bioła bluzka, kero zakłodali pod jakla abo merynka bōła ino bióła i prosto, nale tako, kero dowali pod wierzcheń bōła gryfniyjszo, haftowano.

wierzcheń - babsko westa na 5 kneflikōw, dokoła haftowano żakardowo tasiemka. Wierzcheń bōł farby kiecki abo czōrny.

jakla - kaftan, żakiet, na knefle, na zadku duższo niźli z przodu. Miano je podane na inksze godki np. łac. iacca abo niem. jacke - szaket. Jakla bōła kraszono haftowanymi blumami abo koronkami. Jak miōła koronka doszyto do spodu, to gōdali że to szpica. Nojbarzij paradno bōła czōrno, jedwabno jakla, w kerej siy szło ino do kościōła nikaj indziyj. Tako jakla to tyż tajla weselnygo ôblyczynio.

Pod kieckōm baby miōły nojmniyj dwiy spodnice, czyrwono i bioło. Pod niōm zakłodały biołe galoty (choby batki z krauskami). Ślōnzoczka musiōła tyż mieć kiēłbaśnica. Bōł to płōcienny wuszt na 5 – 10 cm ruby, w kery ciśli co kto miōł piyrze abo wata. Baby to wieszōły dokoła pod kiecka, coby bōło wiynksze wciēncie i wygiēncie w pasie, tako frelka bōła szwarniyjszo (durch ino aby siy synkōm przipodōbać).

galanda abo (pl. korona śląska) paradny wiōnek, w kery ciśli blumy, błyskotki i szlajfki.

plyjt - cwistōwo chusta. Czōrno, brōnōtno abo ciymnomodro.

szpigeltuch abo szaltuch- chusta turecko. Paradny plyjt cwistōwy abo jedwōbny. Czōrno, haftowano na ziylono, czyrwono abo żōłto. Wielgo na 3 m x 1,5 m.

purpurka - paradno kwadratōwo chustka (bok kole 80 – 90 cm). Czyrwonyj farby. Lakowano w blumki. Chodziōły (a nikere i chodzōm) w niëj wydany baby.

Na chopske ôblyczynie godajōm tyż ancug.
Ôd wiyrchu chop miōł ôblyczony hut, szaket (czōrny abo ciymnomodry), westa (tako jak szaket), biōła koszula, jedwōbka pod szyja abo szlajfka, galot (jelenioki abo bizoki jeźli miōły bizy) no i strzewiki zauobyczaj czōrne.

Ô chopskym ôblyczyniu je piosenka:

Ôbejrzycie wy dziywuchy jacy chopcy pyszni,
Grosza w kapsiy nigdy niy mo, a żynić siy myśli.

Przidzie taki na zolyty, pyto siy ô wiano,
Chocioż łokiyć mu wyłazi i gołe kolano.

A strzewiki tyż mo nowe, niy chcōm mu siy łyskać,
Bo na zadku tako dziura, mōgby siy piys wys*ać.

Szaket to mo w same łaty, koszula niy dobro,
A u lymca takiy strzympy jak trowisia drōbno.

Kapudrocek tyż mo nowy, dość mu tam pasujy,
Jydno skrzidło po kolana, drugiy przistympujy.




#Article 520: Aquadrom (Ruda) (114 words)


Aquadrom —  sroge badycyntrum na Halymbje we Rudźe Ślůnskij, pjyrsze we Ślůnskij Rudźe. Czynne uod soboty 8 grudńa 2012.

Nojdźi śe sam pjyrszy we bycirku basyn ze cołkim ruchliwym dnem. a basen lo nurkowańo, kery je 7 myjtrůw głymboki, je jednym ze ńywjelu takich we Polsce.

Aquadrom je potajlowany na trzi tajle

Ńyskorzi nojdźi śe sam mocka saunůw

Pjyrwy wszyjsko mjoło być uodymkńynte 1 wrześna 2012, nale firma śe ńy wyrobjůła.

Jako pokozujům inksze badycyntra we Polsce, ńy ma sam profitu, a ino utraty. Sroge problymy ze uodymkńynćym bady we Rudźe Ślůnskij robjůła corozki to srogszo utropa ńy ino regirowi gminy, nale tyż i mjynszkańcům, kerzy forsztelowali, kej to uodymknům a jake to bydźe.




#Article 521: Cieszyński Ślōnsk (190 words)


Cieszyński Ślōnsk (po polsku Śląsk Cieszyński, po czesku Těšínsko abo Těšínské Slezsko, pō niymiecku Teschener Schlesien abo Teschener Land) je miano, kere ôznaczŏ ziymie dŏwnygo Cieszyńskigo ksiynstwa społym se wszyjskimi sztandysherszaftami, kere były niyskorzi ôsobnymi ksiynstwami, a s terynym dŏwnygo sztandysherszaftu Bogumin. Do kōńca piyrszyj światowyj wojny to bōł z geografijnygo i kulturowygo ôglōndu jedyn ôbszar, kery we austryjacko-madziarskij mōnarchiji bōł wschodniōm tajlōm krōnlandu Austryjacki Ślōnsk, a potym go po porã rokōw trwajōncym kōnflikcie podzielitajlowali we roku 1920 miyndzy Czechosłowacyjõ (zachodniŏ tajla) i Polskã (wschodniŏ tajla).

Historyczniy nŏleży do Gōrnygo Ślōnska, nale autochtony stworziły włosnõ regijōnalnõ tożsamość a niy majōm siã za Gōrnoślōnzŏkōw. 

Cieszyński Ślōnsk zabiyrŏ 2 283 km² (tela co Luksymburg), z tego 1 274 km² (55,8 %) nŏleży do Czeskij Republiki a 1 009 km² (44,2 %) do Polski. Miyszko tukej wincyj jak 800 tysiyncy ludzi, z czego bezmała 450 tysiyncy przipadŏ na czeskõ tajlã a 350 tysiyncy na polskõ tajlã. Historycznōm stolicōm je Cieszyn, dzisiŏ potajlowany granicōm sztatōw. Na Ślōnsku Cieszyńskim leży tajla Ôstrawy i Frydka-Mistka na prawym brzegu Ôstrawice i tyż lewobrzeżnŏ połowa Biylska-Biołyj. Inksze ważne miasta sōm: Karwinŏ, Hawiyrzōw, Bogumin, Trziniec, Skoczōw, Wisła i Czechowicy-Dziydzicy.




#Article 522: Wjelge Morawy (202 words)


Wjelge Morawy – drůgie (pjyrsze bůło Państwo Samůna) strzedńowjyczne słowjańske państwo. Bůło rozlygowane na teroźńich terynach Madźarůw, Słowacyje i Czychůw, a jigo stolicům bůł Velehrad.

Bezmała we 805 roku cesorz Karol Wielgi podbjůł wandrowne plymjůna Awarůw we Ojropie Strzodkowyj. Wuůnczas polityczno sytuacyjo śe sam uspokojůła, co doło hilfa słowjańskemu kśyńćowi Mojmirowi do utworzyńo kole 820 roku swojigo państwa, kere śe mjanowało Wjelge Morawy.

Te Wjelge Morawy tyż, za rzůndůw kśyńćp Śwjyntopełka, zawojowoły kole 875 roku Ślůnska i Małopolski. Bezmała tedy Morawjoki zburzůły ńykere ślůnske grodźiska, kej lo bajszpila we Lubomi kole Raćibůrza.

Wjelge Morawy ńy szafły by uobstoć, atoli by niy przijynto krześcijaństwa. Nojprzůd we 822 roku wstympńy przyjyli je we ceremůńiji rzimskij uod Wschodńich Frankůw, ńyskorzi zaś, coby śe uod frankońskigo kamracyńo wyswobodźić, to wźynli zaś we 863 roku krzest we greckij ceremůńiji uod Wschodńigo Cesarstwa. We tych latach mjoł tyż być uokrzczůny noleżůncy do Morawjokow wuůnczas Ślůnsk. Juzaś blank ńyskorzij skiż frankońsko-mjymjeckich biskupůw poleku zaczli przeuůnaczać śe na ceremůńijo rzimsko.

Te sroge Wjelge Morawy, krům tygo aże śe ćůngnyły uod Wrocławjo do Budapesztu a uod Pragi do Krakowa, to ńyskorzi uostoły blank zburzůne we 907 roku skuli angrifůw madźarskich wojokůw. Skuli tych wojyn Ślůnsk przeloz spod morawskij pod czesko władza.




#Article 523: Deep Purple (289 words)


Deep Purple – brytyjsko skupina hard rockowo ze miszůngym heavy metala a prog rocka. Powstoła we 1968 roku we Hertfordshire. Kole Led Zeppelin a Black Sabbath je uważano za nojbarzij wpływowo skupina lo rocku a metalu. Tryfjili tyż do Guinessowyj kśyngi rekordůw skiż srogigo larma jejich lajery.

Pjyrwy skupina tworzili: Rod Evans (śpjyw), Jon Lord (uorgany Hammonda), Ritchie Blackomre (gitara), Nick Simper (basowo gitara) a Ian Paice (szlagcojg). Bez rok nagrali trzi albůmy, ńyskorzi Blackmore chćoł, co by zauostrzyli zorta muzyki a zwolńůł Evansa i Simpera. Na jich plac przilyźli: Ian Gillan (śpjyw) i Roger Glover (basowa gitara). Uostali znůmi grajůnc ze uorkestrům i nagrali albům Deep Purple In Rock (zawjyroł uůn Child In Time, śl. tum. Bajtel we czaśe), kery stoł śe sukcesym. Bez trzi lata nagrali ńyskorzi Fireball, Machine Head a Who Do We Think We Are. Chnet stali śe fest znůmi. Ńyskorzi przilozło do haje půmjyndzy Blackmore'ym a Gillanym. Skuli tego Gillan wylećoł, a zarozki tyż Glover. Do Deep Purple prziszoł David Coverdale i Glenn Hughes. Uoba spjywali, a krům tego Hughes tyż groł na basowyj gitarze. Wydali Burn i Stormbringer, a dalij Blackomore ńy mjoł lustu a uodloz. Na gitara wźůnli Tommy'ego Bolina. Tako grali bez rok, potym śe rozwjůnzali. 
We 1984 roku zaśik śe tryfjyli we klasycznym skłodźe: Gillan, Blackmore, Lord, Glover a Paice. Wydali Perfect Strangers a The House of Blue Light i skiż haji Gillan zaś wylećoł. Nowym spjywokym uostoł Joe Lynn Turner, ze kerym Blackmore groł we skupińe Rainbow bez 1980-84 rok. Dwa roki ńyskorzi wrůćůł Gillan, ino Blackmore zaś uodloz. Na gitara prziszoł Steve Morse. Jeszcze ino Jon Lord we 2002 poszoł na pynzyjo i na jigo plac prziszoł Don Airey. Na sztand 4 kwjetńa 2014 szpilajům we takim skłodźe:




#Article 524: Anaberg (gůra) (125 words)


Anaberg, dowńij Śwjynto Anna (śl-mjym. Annabarg, mjym. St. Annaberg, pl. Góra św. Anny) – wzńyśyńy, czynsto mjanowane tyż gůrům we Ślůnskij Wyżyńy we uopolskim wojewůdztwje, we strzelyckim kryśe. Jigo wyżka mo 408 m n.p.m.. Na wzńyśyńu rozlygowano je wjeś Anaberg.

Anaberg zbudowany je ze uosadowygo wapńo a bazaltu, powstały skiż wybuchu wulkůnu. Na połedńowym stoku nojdům śe stare kamjyńołomy. Na jich placu we 1921 zbudowano amfityjater zaprojektowany bez Franza Böhmera a Georga Petricha. Můg uůn 7 000 placůw widzůw śedzůncych a 23 000 stojůncych. Rachujůnc wolny plac nauokoło mogła pomjyśćić 50 000 ludźi.

Pod kůńec XV stolećo na szpicy tedy Georgsbergu (Gůrze św. Jorga) bůła mało kaplica pod wezwańym św. Any, ńyskorzi zbudowany uostoł klasztor franćiszkanůw, kery uod XVIII stolećo je srogim punktym lo pjylgrzymůw.




#Article 525: Rezerwat przirody Łynżczok (169 words)


Rezerwat Przirody Łynżczok – rezerwat przirody pora kilomyjtrůw za Raciborzym. Je sam uńikalno na Ślůnsku fauna i flora. Żyje sam i lynguje śe połowa zortůw ptokůw, kere żyjům we cołkij Polsce.

Wszyjskich zortůw źelin a gadźin je cało mocka. Do śe sam trefić borsuka, zygzakowato żmija, rybitwy i perkozy, czornygo boćana, bjelika i mocka inkszych.

Cołki rezerwat mo wele szterysta hektarów. Sześćdźeśůnt procynt to sům stawy. Je ich uośym i kożdy mo inksze mjano. Cołko reszta to lasy i łůnki.

Bez Łynżczok przechodzům dwa szlaki turystyczne i droga po kerej do śe pojeździć na kole.

To wszysko powstoło wele trzinostego stolećo, kej zakůnńiki zaczły bajstlować szlojzy i groble we starorzeczu Uodry.

Moc stromůw, kere rosnům we rezerwacie mo przeszło sto lot, a wjela śńich (przeważnie dymby) majům uůn. trzista, szterysta lot.

Bez Łynżczok jechoł tyż na Wjedyń polski krůl Jůn III Sobjeski i posadźył, kej legynda pado, pora dymbůw lo erbńizy. Polowoł tyż na tych terynach cysorz niymiecki Wiluś II.
Łynżczok je uoficjolnym rezerwatym uod 23 styczńa 1957 roku..




#Article 526: Friedrich Wilhelm von Reden (528 words)


Friedrich Wilhelm von Reden (rodz. 23 marca 1752 we Hameln, um. 3 lipca 1815 we Bukowcu) – przedśymbjorca a polityker, uod 1786 mjoł titel hrabiji, we srogij tajli spoczontkowoł ajnflus bergmůństwa na Ślůnsku.

Rodźůł śe we Hameln we familiji dworskigo urzyndńika, kery dźołoł tyż we bergmůństwje we gůrach Harz. Ksztołćůł śe uogůlńy na uńiwersytetach we Gytyndze i Halle, ńyskorzi bergmůńskigo fachu uczůł śe akademijach we Clausthal i Freiburgu. Wjela rozy uodwjydzoł Wjelgo Brytańijo, kero bůła zuůnaczůno dynastycznům uńijům ze Prusůma. Ze podporům ůnkla, wybitnygo szpecjalisty uode bergmůństwa, barona Friedricha Antona von Heynitza uostoł mińistrym uode bergmůństwa a hutńictwa. Ze nominacyji von Heynitza we 1779 uostoł mjanowany dyrechtůrym ślůnskigo Wyższygo Urzyndu Bergmůńskigo. Ńyskorzi uopracowoł plan sztalowańo przemysłu lo Ślůnska. Chćoł zbajstlowoć place na paliwo lo hutńictwa żelaza a kolorowych mytali, skuli tygo państwo Pruske mjoło śe uńyzależńić uode importu tygo, mocka używanych lo zbrojeńowyj produkcyji. Używany wuůnczas drzewny wůngel pobjyroł wjela drewna, skuli tygo napoczynto śe zastanowjać na kej dugo to stykńy. Krům tygo wůngel a koks dowoł lepsze wyroby hutńicze.

Reden, podobńy kej kedyś Jorg Hohenzollern we XVI stoleću, ńim zaczůn przistympować do swojich planůw, pjyrwy sprowadźůł na Ślůnsk nojlepszich fachowcůw ze przodńich uośrodkůw bergmůńskich we Ojropje, nojbarzi ze Wjelgij Brytańiji, kreju, kerym dowńi śe fascynowoł. Wroz ze fachowcůma przibůła na Ślůnsk nowoczesno techńika. We preludjům uprzemysłowjyńo bergmůństwa wůnglowygo nojwybitńyjszo rola uodergroł sprowadzůny ze Brabantu (teroźńi tajla Belgiji) żydowskigo pochodzyńo inżyńer Salomon Isaac. Skuli polecyńo Redena zuůnaczůł uůn geologiczne badańo na Gůrnym Ślůnsku a uoddyknůł we 1790 sroge tajle wůngla wele wśi Łagjewńiki a Zobrza. Jedynym problemym lo Redena bůł brak kapitałůw. Cołki ćynżar inwestycyjny nowych grub poloz uod państwa pruskigo. Powstoły wuůnczas gruby państwowe, nowoczesne, kere podug Redena mjoły być mustrym lo prziszłych prywatych grub.

Przodńimi uodbjorcůma wůngla ze państwowych grub mjoły być pjyrwy huta srebra a ołowjo Freidrich we Strzibńicy wele Tarnowskich Gůr, wuůnczůno we 1784. Ńyskorzi zaś dwje nowoczesne huty żelaza, uobje mjanowane Königshütte, we placach nojlepszich lo państwowych wůnglowych grub, wuůnczůnych we 1791: gruby Königin Luise we Zobrzu a Prinz Karl von Hessen wele wśi Łagjewńiki. Kole gruby Königin Luise, pod Gliwicůma zuůnaczůno huta, we kerej 10 paźdźerńika 1796 pjyrszy roz na wschůd uod Łaby użyto koks lo wytopjyńo surůwki, zaś we lotach 1797-1802 wele gruby wuůnczas już König (po przemjanowańu gruby Königin Luise) zuůnaczůno huta, wuůnczas jedno ze nojnowocześńyjszych we Ojropje, mjanowano - Krůlewsko Huta. Lo rozwoju metalurgiji von Reden tyż sprowadźůł fachowcůw ze Wjelgij Brytańiji. Nojbarzi znůmym je John Baildon, kery zbajstlowoł pjece we hutach we Gliwicach i Krůlewskij Huće. Zaprojektowoł tyż transzportowe cesty wodne.

We 1802 po śmjyrći Heinitza kerowoł Departamyntym Bergmůństwa i Hutńictwa. Po pokanańu Prus bez Francyjo Reden uostoł we urzyndźe, beztuż co nojsamprzůd złożůł prziśynga Napoleůnowi. Skuli tygo tyż po pokoju we Tylży, we 1807 uostoł wyćepany ze roboty.

Reszta żywoboćo spryndźůł na Dolnym Ślůnsku, we Bukowcu (mjym. Buchwald), kaj we 1815 umrził. Uod 1802 uorzyńůny bůł ze Friederikům Karolinům von Reden, krům tygo ńy mjoł bajtli.

We 1852, skiż 50-lećo pjyrszego wjelkego pjeca we Krůlewskij Huće zbajstlowano Redenowi dynkmal, kerygo autorym bůł Theodor Erdmann Kalide. We 1939 uostoł uůn uszkodzůny, ńyskorzi po roku uůnygo uodbudowano, atoli po II śwjatowyj wojńy po zajyńću Chorzowa bez Polokůw zaś wyćepano.




#Article 527: Klasyfikacyjo godkůw (573 words)


Używo śe dwůch przodńich zort klasyfikacyji godkůw - klasyfikacyjo gynetyczno a strukturelno. Czasym używo śe tyż roztůmajtych klasyfikacyjůw funkcyjonalnych.

Klasyfikacyjo gynetyczno, je to ukodańy godkůw podug ich pokrewjyństwa. Tajlůng tyn, uobyjmuje wjync ino godki naturalne, roz a kedy godki sztuczne, choby esperanto, volapük, czy quenya. Tajlůng na godki naturalne a sztuczne je skiż tygo tajlůngym nadrzyndnym nad tajlůngym gynetycznym.

Problymatyczne sům godki kryolske, kere to sům miszungym roztůmajtych godkůw, zwykle ojropejskich ze godkůma ludźi mjyszkajůncych we kolůńach a godkůma afrykůńskich plymjůn, ze kerych pochodzůły czornoskůre ńywolńiki.

Do dźiśej doło śe powywodźić godki uod wspůlnych pragodkůw, we kerych śe godało uokoło 9-10 tyśůncůw lot nazad. Terozki naukowce sztarujům śe przekroczyć tyn rant ich mogebnośćůw, atoli dowo to raczyj wůntpliwe wyńiki.

Nojwjynkszym wspůłczysnym problymym we tyj klasyfikacyje je stwjyrdzynie, co je uosobnům godkům a co je ino djalyktym, abo gwarům. Na uznańy jakigoś djalyktu za sůmodźylno godka majům ńyroz ajnflus raczyj wpływy polityczne, niźli czysto godkoznawcze. Lo bajszpila ślůnski je uważany za djalykt (abo raczyj skupina djalyktůw) polskigo, krům tygo aże wjela barzi podobne djalykty syrbskochorwackij godki sům uznowane za godki nacyjne (poszczygůlne tajle djalyktolne chorwackego barzi śe uod śa růżńiům, niźli sztandardowy chorwacki uod sztandardowygo syrbskego).

Czyli inakszyj typoligijo godkůw. Je to tajlůng, kery tajluje godki podug ich roztůmajtych cechůw. Nojczyńśćij stosowane to:

We tych godkoch wjynkszość morfymůw moży bůć sůmodźylnymi sowůma. Stosunki gramatyczne sům wyrażane bez roztůmajte przimjana, przisůwka a formy czasůwnikůw posiłkowych.

Tukej pojawio śe już zdecydowany tajlůng mjyndzy morfymym a sowym. Zauobycz  na sowo składo śe morfym gramatyczny a jedyn abo kilka morfymůw gramatycznych a sowotwůrczych. Np. zdańy: Robotńiki lezům.

Godki syntetyczne dźelymy na

We tych godkoch rozmywo śe zaś růżńica mjyndzy sowym a zdańym. Morfymy łůnczům roztůmajte funkcyje a ńy mo śćisłyj kategoryje czyńśći godki.

Decyduje szyk sůw we zdańu. Np. englicke Percy loves Annabeth vs. Annabeth loves Percy. Szyk czasym decyduje tyż we ślůnskim: Muter kocho Ana vs. Ana kocho muter. Te godki sům zwykle izolujůnce.

Decyduje forma sůw uokryślajůncych. Np. ślůnske Maks ubił lwa vs. Lew ubił Marka. Te godki sům zwykle syntetyczne.

Decyduje forma sůw okryślajůncych. Np. we godce odżibwe Nen-tawēmā u-kī-ness-ā-n wāwāškēššu-wan - Mů braćikuůn-ubić-jům sarna - Můj braćikubił sarna. Take kůnstrukcyje sům tyż we ślůnskim: Berg zasłańo familoki vs. Familoki zasłańajům berg. Te godki sům zwykle polisyntetyczne.

We wjynkszośći godek istńejům zdańa, kere mogymy podźelić na půdmjot (S uod łać. subiectum) uorzeczyńy (V uod łać. verbum) a dopyłńyńy (O uod łać. obiectum), choć rzadko zdańe mo je wszyjske, np. podmjot moży bůć wyrażůny formům czasowńika. Klasyfikacyjo ta tajluje godki, podug szyku (to je kolyjnośći) tych trzych przodńich elymyntůw zdańa. We godkoch izolujůncych a czyńśći polisyntetycznych szyk tyn je twordo przestrzegany, atoli we godkoch syntetycznych a wjynkszośći godkůw polisyntetycznych możno go dość swobodńy miyńić. Istńejům wjync nostympujůnce szyki zdańa:

We godkoch, kere majům przipadki stosunki mjyndzy agynsym (A) – wykůnawcům czynnośći przi czasowniku ńyprzechodnim pacyjynsym i (P) – odbjůrcům czynnośći a doznajůncym (D) – wykůnowcům czynnośći przi czasowniku ńyprzechodnim.

Doznajůncy a agyns wyrażane Mianownikiym, pacjyns Biyrnikiym.

Agyns wyrażany Ergatywym, doznajůncy a pacjyns Absolutywym.

Doznajůncy wyrażany jydnym przipadkiym, agyns a pacjyns drugim.

Wszyjske trzi sům wyrażane jydnym przipadkym - Dyrektywym.

Kożdy elymynt je wyrażany innym przipadkim.

Majům dwie klasy rzyczownikůw - aktywne a pasywne a dwa przipadki morfosyntaktyczne - Ergatyw a Biyrnik. W zalyżnośći uod rzyczownika używo śe uodpowjydńygo przipadka.

Czosym używo śe tyż pozalingwistycznych klasyfikacyjůw funcyjonolnych, kej tajlůng na godki martwe, żywe, wegetujůnce a umarte; wehikulorne, nacyjne a etniczne; piśmiynne a ńypiśmiynne; zworte a rozproszůne atp.




#Article 528: Hrabstwo Orange (Kaliforńijo) (140 words)


Hrabstwo Orange – hrabstwo we USA, we Kaliforńiji, rozlygowane na połedńe uod Los Angeles, nad Pokojnym Uoceanem. Mo 2460 km² wjyrchu a podug danych ze 2010 roku mjyszkało sam 3 010 232 ludźi. Siedźibům władzůw je Santa Ana, najsrogsze mjasto - Anaheim.

Je sam fest rozwińynto industryjo wysokich technologiji a skiż tego tyż nauka. Je to tyż plac, kaj je umjyszczono akcyjo mocki filmůw a buchůw. Srogo rola we gospodarce mo sam turystyka. We Anaheim je rozlygowany Disneyland.

Aliso Viejo, Anaheim, Brea, Buena Park, Costa Mesa, Cypress, Dana Point, Fountain Valley, Fullerton, Garden Grove, Huntington Beach, Irvine, La Habra, La Palma, Laguna Beach, Laguna Hills, Laguna Niguel, Laguna Woods, Lake Forest, Los Alamitos, Mission Viejo, Newport Beach, Orange, Placentia, Rancho Santa Margarita, San Clemente, San Juan Capistrano, Santa Ana (admińistracyjńy śedźiba), Seal Beach, Stanton, Tustin, Villa Park, Westminster, Yorba Linda.




#Article 529: No Game No Life (426 words)


No Game No Life(ノーゲーム・ノーライフ Nōgēmu Nōraifu skrōcane na NGNL abo Noge Nora) je mangoilustrowanym rōmanem naszkryflōnym a silustrōwanym bez brazilijskŏ-japōńskegŏ pisŏrza Yuu Kamiya. Media Factory ôd 25 kwiytniyŏ 2012 roku ôpublikŏwałŏ 6 tōmōw rōmanã kere je drukowane bez MF Bunko J.

Brat a sestra: Sora a Shiro,szpilajōnc pod nickem [  ](prōżny),sōm majstrami we wiyncyj niżeli 280 szpilōw. Jejich nick je s ônaczyniyŏ jejich mjan  空(Sora) a 白(Shiro) co robi 空白 (kuuhaku) eli prōżny. Ôroz dostŏli mailã ze linkem do szpilã we szachy pokōnujōnc oponentã. Niyskoro po wygranej dostali pytaniy: czy myślōm eli siy rodziyli niy we tym świŏciy co winniy, ôdpowiŏdajōnc: Ja. Narozki znŏjdli siy we inkszym świŏciy, kej je 16 ras, tyn kery s niymiy szpilŏł bŏł Bogiym zabawy Tet, ôn wygrŏł batelyjŏ Bogōw a ustalił 10 praw kere zakazujōm rozlywu krwije a wszytkŏ rozstrzygŏ siy bez szpile. We rankingu ras ôstatniyŏ je ludzkŏść (Imanity). Rodzyństwŏ postanŏwiłŏ wygrŏć turniyjã na krala ôstatniygŏ kreju ludzkegŏ: Elkia.

We świŏciy mjanowanym Disboard je 16 intyligyntnych ras zwōnych Exceed (十六種族（イクシード） Ikushiido). Kŏżda rasa mŏ swegŏ pionkã szachowegŏ, eźli bŏłby stracōny, rasa niy bŏła by chrōniyōna bez 10 praw, eli bŏłaby uważanŏ za bestyjŏ. Ranking je podle mocy magicznej, rasy 7 a wyżyj sōm uznawōne za istoty żywe a niyżyj za samŏ żywobyciy.

We rankingu niy ôstały eszcze podane 3 rasy: Dwarves (Cwergi), Fairies (Wiły) a Daemonia (Demony).

Sora(空) - 18 roczny niywłastniy brat Shiro, mŏ stracha iże niygdy niy bydziy miŏł dziŏłchy. Wielgi we analizōwaniyu ruchōw a emocyj oponentōw, przewiduje gipkŏ jejich kolyjne ruchy. Spycjalizuje siy we ôszydzaniyu a chycaniyu ôszydzaniyŏ. Po wygraniyu turnieju je ôn kralem a repryzyntantem Imanity, jegŏ cylem je podbōj cŏłkegŏ świŏta.
Shiro(白) - 11 rocznŏ niywłastna sestra Sory, niy mŏ rŏd kompiyli. Rodzōna jakŏ geniyusz, je dobra we kalkulacyjach a poradziy 20 gŏdek, gŏdke imanity pochytała we 15 minut. Je wielga we szachach a we szpilach FPS. Po wygraniyu turnieju je ôn kralewōm a repryzyntantkōm Imanity.
Stephanie Dola(ステファニー・ドーラ Sutefanī Dōra) - 18 rocznŏ prawnuczka wczesnegŏ krala Elki, przegrŏła zakład ze Sorōm a musiyŏłŏ poprzać jimu. Steph ryzykuje mocke by ôdczytać oponenta, je słaba we szpilach.
Jibril(ジブリール Jiburīru) - 6407 rocznŏ Flügelka. Przaje wiydzy a poradziy 700 gŏdek ze Disboard-u. Rezydŏwŏła we hlawnej bibliotece Elkie.
Izuna Hatsuse(初瀬 いづな Hatsuse Izuna) - 8 rocznŏ ambasadorka Wschodniyj Unije Werebeast-ōw. Posiyodŏ rzadkōm umiyjyntnōść swyj rasy Dewastacyjŏ Krwije.

Adaptacyjŏ mangowŏ ilustrowanŏ bez frele Kamiye,Mashiro Hiiragi je serializowanŏ bez magazin Gekkan Komikku Araibu ôd styczniyŏ 2013.

Adaptacyjŏ anime bez studio Madhouse miŏłŏ premierã 9 kwiytniyŏ 2014. Opening This Game je wykōnany bez Konomi Suzuki a Ending Oracion bez Ai Kayano.




#Article 530: Tzar: The Burden of the Crown (172 words)


Tzar: The Burden of the Crown - strategijŏ czasu realnegŏ produkcyje ôd Haemimont Games fōngujōncŏ na PC. Szpil ôstŏł wydōny we 2000 roku. Szpil je ôsadzōny we czasiy śrydniyŏwiycznym a zawiyrŏ ylymynty fantasy.

Szpil mŏ kole 20 misyj, niykere sōm warunkowe we zalyżnŏściy ôd jejich przejściya.

Po setkach rokōw wojny, Keana ôstatyczniy ôstała zdobytŏ bez moc Złã. Stary kral Roan niy żyje a jegŏ syn Sarator musiy bojowŏć by ôdnowić mir a sprawiedliwość we świŏciy.

We Tzarzy możnŏ szpilać do 8 szpilerōw. 

We szpilu wystympujōm 3 rasy a ekstra jednostki ze magicznych wrot. Kŏżdo ze ras mŏ swoje uniykalne stawiyniya a jednŏstki niy kalkulujōnc do tygŏ machin ôblynżniyczych a statkōw.

We szpilu sōm 4 surowce: drewnŏ, złotŏ, kamiyń a jŏdłŏ. Te surowce sōm fedrowane bez bauerōw by niyskorŏ bŏły transportowane do zamku abo inkszych stawiyń jak tartak, magazin abo farma.

Jedyn szpiler

Do szpila je dodany edytor map a kampaniyj a poradniyk do korzystaniyŏ z gŏdki programowyj.

Extra ôficyjne kampaniyje sônaczōne bez samych szpilerōw atoli ino na italijske a szpanijske wersyje szpilã.




#Article 531: Tropico 3 (107 words)


Tropico 3 - szpil stawiyaniyŏ miastã produkcyje bułgarskej firmy Haemimont Games, wydŏwanej bez Kalypso Media. Szpiler wciylŏ siy we El Presidente, diktatora rzōndzōncegŏ Tropico. Szpilu towarzyszy muzika latynoska.

We Tropico 3 sōm 2 zorty szpila: piyrszŏ to kampaniyjŏ sōnaczōna ze 15 scynariuszy, druga to swobodny szpil kej niy mŏsz żŏdnych zadōń.

We szpilu mogesz sônaczyć swojōm postać abo ôbrać jednōm ze listy we kerej sōm: Fidel Castro, Che Guevara, Hernandez Martinez, Papa Doc Duvalier, Juan Perón, Augusto Pinochet, Antonio Salazar, Anastasio Somoza Senior, Manuel Noriega, Rafael Trujillo a Eva Evita Perón a inksze fikcyjne postaciy.

Absolute Power eli Absolutnŏ Władza je ôficyjnym dodatkiym do Tropico 3 dejōncym:




#Article 532: Glory of the Roman Empire (297 words)


Glory of the Roman Empire abo Imperivm Civitas - je sōnaczōnym bez Haemimont Games we 2006 roku Szpilem stawiyaniyŏ miastã ôsadzōnym we czasach Rzimskegŏ Imperium. Szpil cechuje siy opcyjōmi szpilōniyu we Łaciyńskej godce. We grudniyu 2006 roku szpil ôstŏł wydōny we Szpaniyje a Italije ze mianem Imperivm Civitas skuli popularnościy dŏwnych szpili Haemimontã: Imperium I, II, III kere ôsiyōngnyły wiyncyj niżeli 1mln. kopii we tych krejach. Szpil je cołki we 3D. 

We Glory of the Roman Empire mōmy zaawansowany priorytet na ekonomijŏ, trza achtować na wielość ôtrokōw na ôbywateli na wielość prŏc a wielość jŏdłã. 

Ôtroki sōm baumajsterami a nosiyciylami surowcōw. Kej je jejich małowiela mogōm ôniy siy buntować. Możnŏ zamōwić jejich wiyncyj we rathauziy za 20 złotã abo ze inwazyje na barbażyńskŏ wioskã. Aby dosłŏć ôtrokō do inkszegŏ magazinu trza kole niygŏ stawiyć szwŏrak ôtrokōw.

Ôbywatele to sōm hlawne robotniyki we miyściy, mogōm ôniy zajmowŏć miyjsca prŏcy. Im wiynkszyj kasty ôniy sōm tym sōm barzi robotniy. Ôbywatele muszōm miyć przynŏjmniyj chlyb, wurzt a kaplicã. 

Kamiyń, marmur a minerały mŏżnŏ zdŏbyć bez stawiyniy gruby kole złoży, drewnŏ bez chata drwŏlã kole Strōmōw a inksze bez stawiyōniy ôdpowiydniych farm. Niy kŏżde miastŏ mŏ dostymp do kŏżdygŏ surowca, niykere miasta muszōm zdŏbywŏć je za hilfem obchodu. Produkty ôtrzymuje siy we stawiyniyach producyntōw takich jak chata masŏrza kery przerŏbiy miynsŏ na wurzty.

Je 28 misyj we kampaniyje szpilã: Florentia (5), Pompeii (1), Syracusae (4), Toletum (3), Kartagena (3), Massilia (2), Mediolanum (2), Lugdunum (2), Londinium (3), and Colonia Claudia (3).
We szpanijskej a italijskej wersyje sōm 2 kampaniyje: pokojowa a batelyjnã. 

Mod wyzwaniyŏ deje losowe wyzwaniyŏ na losowych mapach ze sztrofōm co czŏs. Mŏżnŏ wziyōńć jedyn bonus co szpil atoli ôbniyżŏ to punkty. Wielgie punktacyje mogōm być publikŏwane online.

Tukej ôbiyrŏsz mapã a mogesz robić co chcysz bes inkszych celōw.




#Article 533: Śwjodki Jehowe (213 words)


Śwjodki Jehowe – wyznańowy zwjůnzek rachowany do restoracjůńizmu. Głoszům uůne, co jedźinym Bogem je Jehowa a że ńyskoro przińdźe Boże Krůlestwo na Źymji, a terozki sům uostatńe czasy. Założyńi we 1870 roku uod Charlesa Russella.

Śwjodki Jehowe uodćepujům nauka uo Trůjcy, wjerzům, co ino Jehowa je Bogem, Duch Śwjynty je uůnygo czynnům mocům a Jezus bůł pjyrw duchowům istotům, a ńyskorzi nojwjynkszym ze ludźi. Uodćepujům apostolsko tradycyjo a wszyjstke nauki, kere ńy pochodzům ze Bibliji. Ńy uobchodzům żodnych śwjůnt krům Pamjůntki śmjyrći Jezusa (roz do roku 14. Nisan podug żydowskigo kalyndorza). Ńy uobchodzům tyż Godůw, skiż tygo, co ńy ma we Bibliji ńikaj pisane, co Jezus fajrowoł gyburstag. Uodćepujům ńykere kśyngi ze katolickigo kanůnu Biblije kej apokryfy. Wjerzům, aże po umarću ńy ma ńic, aże do Uostatycznygo Gerychtu po kerym prawe ludźe zmartwychwstanům. Wjerzům, aże uůne prawe ludźe bydům żywobyły na uodnowjůnyj Źymji na zowdy, a przińdźe na ńij Boże Krůlestwo, kere je jedźinům prawům władzům. Podug ńich, do zgody ze Biblijům, ńy trza brać udźołu we polityce skiż tego, co rzůndy ludźi i tak upadnům. Uznowajům tyż, co wroz ze Krystusym 144 tauzyny wybranych bydům tworzyć rzůnd we Ńebje. Uznowajům, aże Jahwe lebo Jehowa je to prawe a jedźine Boże Mjano. Majům nakozane łaźić uod chałpy do chałpy a uosprawjać uo Krůlestwje.




#Article 534: Aleksandr Puszkin (104 words)


Aleksandr Siergiejewicz Puszkin (rus. Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин, IPA: [ɐlʲɪˈksandr sʲɪˈrɡʲejɪvʲɪt͡ɕ ˈpuʂkʲɪn]; rodz. 26 moja 1799, zem. 10 lutygo 1837) bōł ruski autōr czasu rōmantizma, uznŏwany za nŏjważnijszygo ruskigo dichtera we geszichcie a twōrce wespōłczesnyj ruskij literatury. Pisŏł niy yno wiyrsze, nale tyż rōmany, ôsprŏwki, dramaty a poymaty; malowŏł a rysowŏł.

Rodziył sia we Pyjterburgu we ślacheckij familiji (jigo staroszkiym bōł negr-niywolnik ze Etiopije Abram Gannibal, co miało ajnflus na życie a twōrczość poeta), uczył sia we Carskim Siole. Niyskorzi, skirz politycznygo klangu wiyrszōw wyciepany na połednie Imperyjōm (Krym, Ôdessa), kaj nale niy ustŏł pisać. Hajtnył sie ze Natalijōm Gōnczarowōm, we 1837 zginył we dueli.




#Article 535: Tropico 5 (213 words)


Tropico 5 - szpil stawiyaniyŏ miastã produkcyje bułgarskej firmy Haemimont Games, wydŏwanej bez Kalypso Media. Szpiler wciylŏ siy we El Presidente, diktatora rzōndzōncegŏ Tropico. Szpilu towarzyszy muzika latynoska. Piyrwy rŏz je dostympny tryb multiplayer dajōncy mogebność kōnkurowaniyŏ a wspiyraniyŏ siy we szpilu do 4 szpilerōw. 

Kampaniyjŏ Tropico 5 skupiŏ siy na presidente walczōncym s grupōm New Order by powstrzymŏć kōniyc świŏta. Akcyjŏ toczy siy na 4 wyspach.

Szpil w Tropico 5 je dzielōny na 4 ery, co kolyjnŏ ôdblokowywuje nowe stawiyniya a edykty.

Polega na prowadzyniyu do dyklarowaniyŏ samostawiyniyŏ siy a wykōnywaniy misyj ôd krōla a rewolucjōnistōw. Czŏsem ôgraniyczajōncym je mandat na rzōndzyniy wyspōm.

Era je w czŏsiy I a II wojny świŏtowyj. Pojawiyŏ siy tyż rewolucyjŏ kōmunistycznŏ we Rosyje a przywleczeniy jeji na wyspã. Era kōńczy siy podpisaniym paktu s aliantami a ośōm. Ôba te sojusze mogōm nas sangrifowoć.

Era je w czŏsiy zimnyj wojny miyndzy USA a SSSR. Kōńczy siy stawiyniym programu kosmicznegŏ.

Era na przełōmiy XX a XXI wieku. Je 5 frakcyj do sojuszu: USA, Ojropejskŏ Uniyjŏ, Chiny, Bliski Wschōd a Rusyjŏ. 

We Tropico 5 możnŏ miyć do 7 człōnkōw dynastyje. Kŏżdy dodaje inkszy bōnus globalny a bōnus jako kerowniyk zakładu. 

Wyspa je czynściyŏwŏ pokrytŏ mgłōm wojny, aby jōm ôdkryć trza słać grupã eksploracyjnŏ ze pałacu abo fortu lub barakōw. 




#Article 536: Totsugeki! Ningen Sensha (181 words)


Totsugeki! Ningen Sensha abo War of the Human Tanks (とつげき!人間戦車 - Wojna Ludzkich Pancerōw) - Turowy taktyczny szpil sônaczōny w 2008 roku bez Yakiniku Banzai wydane w Ojropie bez Fruitbat Factory. 

Shoutaro Daihon'ei - Protagoniysta szpilã, niykejś Piekelny Generał tyrŏzki poruczniyk a kapitan szwortegŏ cysŏrskegŏ korpusu pancyrnegŏ.
Chiyoko Daihon'ei - młodszŏ sestra Shoutaro. przaja ludzkim pancerōm. Chiyoko je inżyniyrem pancerōw.
Liselotte Satou - modszy poruczniyk, ôficer szwortegŏ cysŏrskegŏ korpusu pancyrnegŏ.
Heshiko - Smodyfikowanŏ wersyjŏ dowodzōncegŏ pancera, mŏ funkcje lidera.

We garażu możnŏ produkować a ônaczyć nowe pancery a moduły. Możnŏ tyż szpilać we bitwy treningowe kere dajōm materiały.

Ustawiyŏ siy pancery a produkuje nowe.

Bitwa polegŏ na destrukcyje wszytkich dowodzōncych pancerōw, za zniszczyniy inkszych dostaje siy ekstra materiały.

Dowodzōncy pancer - dowodziy inkszymi pancerami śle kōmyndy s zewnōntrz. Przegrywŏ siy eli wszytke sōm zniszczōne.
Rażōncy pancer - samo-niszczōncy siy pancer.
Angrifujōncy pancer - pancer kery użiwŏ karabinu do angrifu.
Pancer Bateryjŏ - pancer kery wspiyrŏ altyreryjōm.
Zwiadowczy pancer - wspōmaga zwiadem.
Przechwytujōncy pancer - przechwytuje strzŏły altyreryjske.
Rycerski pancer - pancer specializujōncy siy walkōm wryncz, mŏ wysokōm szanse na uniykniyńciy angrajfu.




#Article 537: Godiva (131 words)


Godiva, Lady Godiva (XI stoleće) – baba uod Saksůńskigo hrabigo Mercyji a lorda Coventry, Leofrica III. Podug powjarki, prośiła swojigo chopa za ludźami ze Coventry, kere mjoły fest sroge dowki, coby im uůne doł bulić mjyńsze lebo cołkim przestoł je brać. Leofric pedźoł, co ji posłucho, kej Godiva karńe śe bez cołke Coventry po nagu na kůńu. Uůna zrobjůła tako rajza a jechoła uokryto ino dugimi kudłami. Nale pjyrw przikozała wszyjskim ludźům ze Coventry, coby zawarli dźwjyrze a uokna a ńy filowali na ńa. Posłuchali wszysjtke krům jednygo krowca, Tůma. Bůł uůn ńyskorzi mjanowany Tům filowńik (Peeping Tom) a za sztrof uůnygo uoślypjůno.

Powjarka kero terozki znůmy powstoła kole XVII stolećo. Godiva je uobyczńe przedstowjano po nagu na kůńu na uobrazach a dynkmalach. Sům tyż uo ńij śpjywki, filmy a inksze.




#Article 538: Beskonechnoe leto (352 words)


Beskonechnoe leto ( Niykōńczōne siy lato) abo Everlasting Summer (ynglickŏ wersyjŏ) - ruski wizualny rōman fōngujōncy na motorze Ren'Py, sônaczōny a publikowōny bez Soviet Games we 5 listopŏdziy 2013, a 19 listopŏdziy na Steamiy, dostympny we ynglickej a ruskej godce a niyskoro bydziy we mjymjeckej gŏdce. 

Hlawny bohatyr Semyon je 25 rocznym chopym, kery ino szpila na kōmputyrzy a ôglōndŏ anime. Leziy ôn na fajer sztudyncki we srogŏ ziyma, wsiyodŏ do Ikarusã liniy 410, kimnŏł a wstŏł we lato we jakiyś 80 rokach SSSR a kole niygŏ Pioniyrski ôbōz Sovynok. W myślŏch bohatyrã je piyrw ino lyźć nazŏd, atoli do tegŏ musiy ôn trefić siy s inkszymi kamratami ôbozu, by dowiydziyć siy jak, abo powiniyn przylyźć nazŏd.

Semyon (Семён) - protagōniysta rōmanã, chop 25 rokōw, we ôboziy mŏ kole 17 rokōw, mŏ brōnŏtnŏ farba szkutōw.
Slavya (Славя) - dziyołcha ô dwōch dugich do pasã złotych spleciyōnych we warkocze szkutach, czynsto pōmogŏ we ôboziy kej ino mŏ mogebność. Jeji prawe mianŏ to Slavyana. 
Lena (Лена) - dziyołcha ô krōtkich lilowych szkutach, introwertyczkŏ, czynstŏ czytŏ kniygi.
Alisa (Алиса) - dziyołcha ô krōtkich aplozinowych szkutach, fest buntowniczŏ, szpilŏ na gitarzy.
Ulyana (Ульяна) - dziyołcha ô postrzedniych czyrwiōnych szkutach, mŏdszŏ ôd inkszych ô 3-4 roki, fest atletycznŏ s bajtlowym charakterym. 
Miku (Мику) - japōńskŏ dziyołcha ô dugich seledynowych szkutach spleciyōnych we 2 kitki, jedyny człōnek muzycznegŏ klubu. Jeji historyjŏ je ôdblokowōnŏ po skōńczyniyu 1 dobrego kōńcŏ.
Yulya (Юля) - nekomimi ô brōnŏtnych szkutach, we lygyndach ôbŏzã gŏdŏ siy, iże buchŏ cuker, atoli żŏdyn jeji niy widziyŏł na ślypia. Jeji historyjŏ je ôdblokowōnŏ po skōńczyniyu 5 dobrych kōńczyń.

Olga Dmitrieva (Ольга Дмитриевна) - liderka ôbozã ô dugich brōnŏtnych szkutach, czynstŏ kŏże Semyonowi roztomajte roboty.
Elektronik (Электроник) - chop ô krōtkich złotych szkutach, ônaczōncy gadżeowe dingsy we klubowyj chaupie. Bazowōny na bohatyrze-robociy s popularnegŏ sowiyckegŏ syrialu.
Shurik (Шурик) - chop ô krōtkich złotych szkutach, s brylōmi. Ônaczy robota we klubowyj chaupie.
Zheyna (Женя) - dziyołcha ô krōtkich granatnych szkutach, s brylōmi. Zajmujy siy bibliotykōm.
Viola (Виола) - baba we śrydniym wieku ô postrzedniyj dugościy czŏrnych szkutach. Je dochtōrym we ôboziy.
Piōniyr (Пионер) - dziywŏczny piōniyr we roztomajtych charakterŏch.




#Article 539: Przodniŏ zajta (201 words)


Witej na Wikipedyji, swobodnyj yncyklopedyji, co jōm . Mōmy terŏz   po ślōnsku.

Wyrōżniōny artykuł

Życie (gr. βίος, bios) we biologiji mŏ dwie, zwiōnzane ze sobōm definicyje:

Czytej dali...

Jak idzie pōmōc

Wyrōżniōny ôbrŏzek

Ślōnskŏ Wikipedyjŏ

Ślōnskŏ Wikipedyjŏ to internetowŏ yncyklopedyjŏ ze familije Wikipedyje, co je pisanŏ po ślōnsku.

Piyrszy wniosek ô uruchōmiynie ôsobnego projektu dlŏ ślōnskij godki bōł słożōny na Wikimedia-Meta we marcu 2006 roku. Ôstoł wtynczŏs ôdciepniynty, głōwnie skirz braku kodu ISO 639-3 dlŏ godki. Po dostaniu ôd ślōnskij godki kodu ISO szl nazod bōł dany forszlag zrobiyniŏ Ślōnskij Wikipedyje. Tym razym przeciwnych głosōw, ani tyż przeszkōd formalnych niy było. Ślōnsko godka dostała status „eligible”, tzn. ôstała uznanŏ za ôdpedniŏ do stworzyniŏ we nij ekstra projektu. Po tym postanowiyniu zaczła sie robota nad przekładym interfejsu MediaWiki na ślōnskõ gŏdka, a 31 marca 2008 była stworzōnŏ testowŏ wersyjŏ Wikipedyje we Inkubatorze. Przekłŏd interfejsu MediaWiki skōńczōł sie 26 kwietnia 2008. Dalszym warōnkym akceptacyje projektu było stworzynie projektu we Inkubatorze i utrzimanie jego aktywności. To zadanie było na ôstatku uznane za wykōnane 3 mŏja 2008.

Projekt ôstoł zaakceptowany 23 mŏja 2008. Dōmyna szl.wikipedia.org była uruchōmiōno 26 mŏja 2008. Podle sztandu na  ślōnskŏ Wikipedyjŏ mŏ  ,   i  .

Jynzyki Wikipedyje

Siostrzane projekty ôd Wikipedyje




#Article 540: Zabůjstwo Jamesa Bulgera (1117 words)


Zabůjstwo Jamesa Bulgera – zaszlachtowańy Jamesa Bulgera uod dwůch wuůnczas 10 lot starych synkůw Roberta Thompsona a Jona Venablesa, kerygo dokonali 12 lutygo 1993 we Walton wele Liverpoolu.

James Bulger bůł rodzůny 16 marca 1990 we Fazakerley Hospital we Liverpoolu a půmjyszkiwoł we Kirkby. Bůł uůn jedźinym wůunczas bajtlym Ralpha Stephena Bulgera a Denise Bulger (terozki Fergus). Po prowdźe pjyrszo rodźůła śe uůnygo szwestka Kirsty, nale urodźůła śe kojfńynto. Bez cůż mama Jamesa bůła do ńiygo naduopjykůńczo.

James bůł uokozym zdrowjo a wulkůnym radośći a szpasu. Uobyczńe śmoł śe a lubjůł rozbowjać ludźi,a kej ino můg lotać to lotoł a ńy szoł. Ze muzyki nojbarźi lubjůł Michaela Jacksona a průbowoł tańcować kej uůn. Uůnygo ulubjůno śpjywka, Heal the World, bůła grano na pogrzebje Jamesa a terozki je używano bez fundacyjo prowadzůno uod Denise Fergus, na co mo uůna zgoda uod Jacksona. James lubjůł tyż Bruno Marsa. James uwjelbjoł wszijstko co mjoło co spůlnygo ze cugůma.

Mjoł blůnd kudły a modre ślypja, ze brůnzowům plamům we prawym. Mjoł już wszyjske mlyczne zymby.

Synek znoł już buchsztaby a cifry.

Uostatńi roz Denise widźoła Jamesa żywygo wele masorza, kaj uostowiła go pode dźwjyrzůma. Ńy wźyna go rajn, bo prawje ńy bůło raje. Nale rychtowańy jei zamůwjyńo a płacyńe szło dużyj kej myśloła. Kej wylozła, Jamesa pode dźwjyrzůma ńy bůło.

We tyn sům dźyń Robert Thompson a Jon Venables citli ze szule na baje. Polyźli do cyntrům handlowygo we Bootle, kaj krodli m.in. maszkety, figurki trolli, batyryje a modro forba.

Uba bajtle bůły już wuůnczas znůme rojbry. Cuzamyn krodli, ćepali kamjyńami we uokna starych babůw a lotali ludźům po zygrodach. Drynczyli tyż zwjyrzynta, ćepali kamjyńami do ptokůw a torturowali koty. We uůn dźyń postanowili, co porwjům a zaszlachtujům jakigo bajtla.

Pjyrw průbowali porwać inkszego bajtla, nale uůnygo mama przilozła po ńygo, ńim s ńymi uodlozł.

Jamesa zobejrzeli wele masorza uo 15:40. Jon pedźoł do ńygo Come on, boy! (Půdź, synek!). S anfanga James poloz ś ńymi rod. Wylyźli ś ńim na ulica a polyźli we strona Leeds Liverpool Canal. Na mośće kozali mu coby uklynknůł i wejżoł na swoje uodbiće we wodźe, bo chćeli go do ńij wćepać. Jak pedźoł ńy, chyćili go za szłapy, uobrůćili gowom na důł a ćepli uo zol. Wuůnczas James zaczůn jeim citać, nale go pora razůw chyćili zaś. James ńy chćoł jeich suchać, skiż czego go bili a kopali.

Po drodze widźoło to mocka ludźi (policjo znodła 38 śwjodkůw), nale żodyn ńy powstrzimoł porywoczy. Myśleli, co synki uopjekujům śe modszym braćikem.

Na kůńec przikludźili Jamesa na banowo sztreka, coby zobejrzeć, kej cug po ńym przejedźe. Nale James ńy chćoł lygać na glajzach i durś ś nich stowoł. Robert a Jon skiż tego nakropili mu modryj forby do lewygo ślypja a sztartli ćepac we ńego herckami a prać kůnskem ajzowygo prynta. Śćůngli mu galoty a dolno tajla ćoła uostawili sago. James mjoł śůłům śćůngńůny napletek. Nale ńy ma udowodńůne, co bůł jaki seksualny motyw we tym szlachtowańu. Ńy idźe tyż pedźeć, coby wrażowali Jamesowi bateryje do rzići (nale wrażowali mu uůne do gymby). Chopcy skokali Jamesowi po łebje a cołkim ćele, na kůńec ćepli mu na łeb na przez 11 kilo ćynżki kůnsek ajzy. Ńyżywygo uostawili na glajzach, coby cug przejechoł uůnygo ćoło, co podug nich mjoło zamozać slady. James Bugler mjoł 42 roztomajte uobrażyńo, we tym 22 na łebje. Policyjo znodła 27 herckůw ze śladůma krwje. Podug patologa, po tym kej przestali go katować ńy żył dużyj kej pora minut, a ńy idźe pedźeć uod kerygo uobrażyńo kojfnył.

Kej Denise wylozła uod masorza a ńy znodła Jamesa, sztartła za ńym sznupać, ńyskorzi pedźała sklepowyj uochrońe, a kej ta go ńy znodła pedźała policyji. Cyntrům zawarto na noc, uochrona a policyjo sztartła przeglůndać zapisy ze CCTV kamer. Znojdli, co kej Denise sznupała za synkem na parterze a na placu, uůn bůł na pjyrszym sztoku, a wylozł inkszym wyjśćym wroz ze porywaczůma.

Sznupańy sztartło po cołkim Liverpoolu, po konale, ńyużytkach a banowych sztrekach. Po mjeśće jeźdźiły autoki ze kerych pytano uo Jamesa bez megafůny. We telewizyji puszczali nagrańe ze CCTV kamer.

Ćoło Jamesa znodli 14 lutygo na banowyj sztrece.

Jedno baba poznoła na filmje ze CCTV Jona Venablesa, uo kerym wjedźoła co planowoł na tyn dźyń baje, i pedźała uo tym policyji.

Venablesa a Thompsona zawarto 18 lutygo 1993 a przesuchiwano. Dźepjyro kej pokozali jeim dowody, prziznoli śe do porwańo, a ńyskorzi zaszlachtowańo Jamesa Bulgera.

Proces sztartnůł 24 listopada 1993. Małowjela co by doszło do linczu, policyjo musoła uosłańać uoskarżůnych. Dowodůw ńy szło uodeprzić - krew na szczewikach, modro farba na zachach, śwjodki, nagrańa kamerůw a inksze. Gerycht uznoł uobu synkůw za winnych, nale doł wyrok uoddańo na przijymność Krůlowyj, co uoznoczo co ńy ma akuratńe pedźane kedy wylyzům ze cuchthauzu. Skiż tego, co je to ńy do zgody ze prowym Ojropejskij Uńiji, prawńiki mordercůw złożůły apelacyjo. Ńyskorzi wyrok zmjyńůno na do połnoletńośće, niskorzi zaś na 15 lot, nale po nostympnyj apelacyji uoba wylyźli 23 czyrwca 2001 a uobadwa dostali blank nowe, fikcyjne tożsamośći, coby ńy byli uofjarůma samosůndu.

Matka Jamesa pedźała, co to ńy ma do ńij do zgody ze sprawjedliwośćům a bydźe uo ńa do skutku wojować, uostrzegła tyż, że Venables je ńybezpjeczny a uůnygo uwolńyńe bůło felerym.

Uo Roberće Thompsońe ńy ma żodnych nowin uodkůnd wyloz.

Jon Venables bůł zawjyrany nazod już dwa razy, we tym za pornografijo ze bajtlůma, a dostoł juz sztworto tożsamość skiż tego, co ńy poradźi trzimać we sekreće fto uůn po prowdźe je.

Mjeśůnc po porwańu a zaszlachtowańu Jamesa Denise zaszła we ćůnża, 9 mjeśůncůw ńiskorzi urodźůł śe synek, Michael. Kej mjoł myńi kej rok, Denise a Ralph wźyni rozwůd. Ńy poradźili ze śa strzimać. Ralph uoskarżoł ja co puśćiła rynka Jamesa a kej by uůnyj ńy puśćůła żyłby uůn dali. Nale prziznowoł tyż, co we tyn dźyń, 12 lutygo 1993 rano Denise prośůła go, coby wźůn Jamesa do swojigo śwagra. Pedźoł, co uobyczńe zowdy to robjůł, nale prawje we tyn dźyń mjeli kupa bajstlowańo a mocka werkcojgu do tego, skiż czego boł śe co moge śe co synkowi stać bez ńyuwoga. Ńy umjoł śe poradźić s tym, co kej by go wuůnczas wźůn, tyż by żył. Sztartnůł skiż tygo słepać whisky, nale pedźoł, co to ńic ńy dowało, bo ńy můg ańi śe uożryć ańi ńy mjoł ulgi we swojim bůlu. We 2013 roku przeprośůł bůło żůna a pedźoł, co je mu gańba aże jům uobwińoł.

Ńyskorzi Denise poznoła Stuarta Fergusa, ze kerym mo jeszcze dwůch synkůw: Thomasa a Leona; a je uůnygo babům.

Ralph tyż je już nazod żyńaty, ze Natalie (s důma McDermott) a mo ś ńům cera.

Denise prowadźi dźolalność społeczno a charytatywno pode mjanym James Bulger Memorial Trust a tryjtuje to kej żywy monůmynt lo Jamesa.

Ralph uopisoł swoje przeżyćo we kśůnżce My James.




#Article 541: Krej Saary (173 words)


Krej Saary (mjym.: Saarland, fr.: Sarre) – jedyn ze mńyjszych zwjůnzkowych landůw Mjymcůw, położůny we połedńowo-zachodńij tajli kreju. Nazwa landu połazi uod rzeki Saary, kero przepływo bez jego połedńe. Mo 2570 km² wjyrchu a ůng. milijůn mjyszkańcůw. Stolicům a nojwjynkszym mjastym Kreju Saary je Saarbrücken. Na půłnocy mo grańica ino ze jednym zwjůnzkowym landym, ze Nadryńijům-Palatynatym, a na połedńu ze Francyjům, skiż czygo tyn krej mjoł wielgi ajnflus na kultura a gyszichta landu. Jednak ludźe we Kreju Saary ńy godajům godkům francuskům, kej myśli wiela ludźi ze inkszych tajlůw Mjymcůw, nale dialektami frankůńskimi godki mjymjeckiej.

Gyszichta przemysłowo Kreju Saary je fest powjůnzana ze bergmaństwym, skiż czygo tukej do śe nojść wiela storych grubůw, hołdůw a hutůw. Nojbarźi znona ze storych hutůw je Völklinger Hütte, kero dźiśoj je muzeum i je na liśće śwjatowygo dźedźictwa UNESCO.

W lotach 50ych Kraj Saary bůł jedyn ze nojbogatszych landůw Mjymcůw, nale dziś skiż uobalyńa bergmaństwa mo wielge bezroboće a gubi mjyszkańcůw. Jednak ze wszyskich landůw Mjymcůw mo nojsrogsza wielość autobanůw uod wjyrcha a nojsrogszo kwota domůw własnych.




#Article 542: Xavier Dolan (575 words)


Xavier Dolan, Xavier Dolan-Tadros (* 20. marca 1989 we Montrealu) − reżyser, szauszpiler, scynarzista, producynt filmōw i dabingowiec ze Québecu.

Je synym rechtōrki Geneviève Dolan i Manuela Tadrosa, śpiywoka i szauszpilera, kery sie narodziōł we Egipcie a gościnnie wystōmpił we porã Dolanowych filmach (J’ai tué ma mère, Laurence Anyways, Tom à la ferme).

Swoje piyrsze wystōmpiyni choby szauszpiler Dolan mioł, kej bōł sztyry roki stary, we seryji spotōw reklamowych do jednyj siyci aptek. Porã rokōw niyskorzi wystōmpił we seryjalach Miséricorde, Omertà II a L’Or. Groł tyż we krōtko- i dugometrażowych filmach: J’en suis! (1997), Le marchand de sable (1999), La Forteresse suspendue (2001), Miroirs d’Été (2006), Martyrs (2008) a Good Neighbours (2010). We Miraculum (2014) ôd reżysera Daniela Groua mioł piyrszy rŏz gōwnã rolã we filmie, kery sōm niyreżyserowoł. Tyż we roku 2014 wystōmpił wele Bruce’a Greenwooda, Catherine Keener und Carrie-Anne Moss we filmie Elephant Song reżyserowany ôd Charlesa Binamé’a, adaptacyji szpilu ôd Nicolasa Billona s takim samym mianym. Dolan robi tyż dabing, bez tyn przikłŏd bōł gosym Rona Weasleya we québecko-francuskij wersyji filmōw ô Harrym Potterze a Jacoba Blacka we seryji Twilight.

Piyrszym filmem reżyserowanym ôd Dolana było J’ai tué ma mère we roku 2009. Mioł premierã 18. maja 2009 na festiwalu we Cannes we tajli lo modych twōrcōw Quinzaine des réalisateurs (Piytnŏstka reżyserōw) a bōł sprzedōny do wincyj jak 20 sztatōw. Je to napoły autobijograficzne dzieło, kere powstało na gruncie gyszichty ze postrzedni szkoły, a Dolan sōm wystōmpił we gōwnyj roli. Ôd niygo drugi film Les amours imaginaires bōł piyrszy rŏz pokŏzany 16. maja 2010 w Cannes we sekcyji Un Certain Regard (Iste wejrzyni), Dolan grŏ tukej jednōm ze trzech gōwnych postaci. Aji trzeci film, Laurence Anyways, mioł premierã we tyj samyj tajli festiwalu we Cannes 18. maja 2012, yny że tukej autor pojawiŏ sie yny we epizodzie.
  
We roku 2013 Dolan nagroł widyjoklip do piosynki College Boy ôd francuskigo New-Wave’owygo bandu Indochine, kery skuli ekscesywnygo pokazywaniŏ gwałtu skuplowanygo s użyciym krześcijańskij symboliki bōł fest krytykowany.

Sztwortym Dolanowym filmem była adaptacyjŏ szpilu ôd Michela Marca Bouchardsa Tom à la ferme. Tyn bōł pokŏzany na 70. Miyndzynarodowym Festiwalu Filmōw we Wenecyji 2. września 2013 a dostoł nŏdgrodã FIPRESCI. Aj w tym filmie Dolan grŏ gōwnõ rolã. Piōnty film, Mommy, bōł nakryncōny na jesiyń 2013 a pokŏzany we Cannes 22. maja 2014 w ramach konkurzu ô Złotõ Palmã. Zyskoł, społym s Adieu au Langage ôd Jeana-Luca Godarda Nŏdgrodã Jury. Mommy było piōntym filmem, s kerym Dolan szoł do Cannes, nale piyrszym w ramach gōwnygo konkurzu.  
Choby szōsty film Dolan planuje adaptacyjõ szpilu Juste La Fin Du Monde ôd Jeana-Luca Lagarce’a s miyndzy inkszymi Marionym Cotillardym, Léōm Seydoux a Vincentym Casselym. Tyn mały ôbrŏz mŏ przekrŏczać wielgõ żanrowõ rōżnicã miyndzy Mommy a siōdmym filmym The Death and Life of John F. Donovan a przirychtować Dolana ku dŏlszymu wielgimu projektowi. The Death and Life of John F. Donovan, kery napisoł społym s Jacobym Tierneyym mŏ być ôd niygo piyrszym filmym we anglijskij gŏdce. Sztart nakryncaniŏ je planowany na jesiyń 2015. Ôkrōm tego we jednym wywiadze lo Montreal Gazette padoł, że choby nastympne dzieło planuje modernõ adaptacyjõ Hitchcockowygo Rope, nale nejsamprzōd chce sie dać pauzã a wysztudyrować historyjõ kunstu, bo już je ze swojij ynormnyj produktywności we ôstatnich rokach styrany.

Dolan je otewrzicie gejym. Temat hōmoseksualnoty je ôsnowōm filmōw J’ai tué ma mère, Les amours imaginaires a Tom à la ferme, pojawiŏ sie aji we Elephant Song, a Laurence Anyways miyrzy sie s tymatym transseksualnoty.

Reżyser a scynarzista:




#Article 543: Dagestōn (128 words)


Dagestōn (ru. Республика Дагестан) - je autōnōmicznōm republikōm we Rusyje. Republika znŏjduje siy we regiōniy Pōłnocnegŏ Kaukazu. Stolicōm Dagestanu je Machaczkala. 

Dagestōńskŏ populacyjŏ posiydzŏ 2,910,249 perzonōw (2010) a republika mŏ fest roztomajte nacyje, dōminujōncymi sōm: Awary, Darginy, Kumyki a Lezginy. Regiōn mŏ 14 ôficyjnych gŏdek, nale Ruski je nŏjczynściyj użiwōny mimŏ iże Ruskōw je ino kole 3%.

Dagestōn s 50,300 km2 placym je usitułowōny we Pōłnocnŏ Kaukaskich Wiyrchach. Znŏjduje siy na połedniyu Rusyje. Republika mŏ dostymp do Kaspijskego Morzã. Nŏwyższy pōnkt to Wiyrch Bazardüzü (4,466 m). 

Regiōn graniczy ze Azerbejdżōnem a Gruzyjōm, a wewnōntrz ruskej federacyje s Kałmycyjōm, Czeczeniyjōm a Stawropolskim Krajem. 

Dagestōn mŏ wiyncyj niźli 1800 rzekōw, hlawne to:

Republika mŏ srogie surowce

Regiōn mŏ tyż 530km plaż, 1200 hektarōw terapeutycznej ciyapy a 300 źrōdył uzdrowiskowyj wody. 




#Article 544: Hanafuda (439 words)


Hanafuda (jap. ) - karty do szpilã japōńskegŏ pochodzyniyŏ użiwane do mocki szpilōw. Mianŏ beztuplikowŏć do sie jako kwiŏtkowe karty. Miano tyż moge ôznoczŏć szpilã we te karty.

Hanafuda je szpilane czynsto na Hawajach a we Połedniyowej Koryje, nale we inkszym mianiy. Na Hawajach wystympuje Hawajskim Koi-Koi kery mianuje siy Sakura, Higobana, a czasym Hanafura. We Połedniyowej Koryje,karty sōm mianowane Hwatu (Kor: 화투, Hanja: 花鬪); kere miano je tuplikowane jako bitwŏ kwiotōw. Nŏjczynstszy szpil Hwatu je Go-stop (Kor: 고스톱) abo Seotda (Kor: 섯다). Hwatu je nojczynsciyj szpilane we Chińskim Nowym Roku a Chuseok (추석). Szpilaniye we Go-stop ôstało siy tradycyjōm koryjańskich familijōw. Koreańsko zorta je ajnfachowo szpilanŏ we 3 perzōny, abo rzadziyj we 2.W Hanafude tyż siy szpila we Mikronezyje we sztyry perzōny. 

We szpilu je 12 tajli. Kŏżdo je repryzyntowano bez kwiŏtek, a kożda tajla mo sztyry karty. We ajnfachowych szpilach każdŏ tajla mŏ dwie ajnfachowe karty a dwie szpecialne. Niy zowżdy siy liczy pōnkty, jako iże we wiynkszościy szpilōw badŏ siy ino na karciyane kombinacyja.

To sōm zorty szpilaniy o we karty Hanafuda.

Te regle niy sōm ôficyjne: je mocka zorty szpila w Hanafuda.

Zdobydź wiyncyj pōnktōw niżeli oponent. Zwykle je ustalōne wiela pōnktōw je do zwyciynstwã, abo szpilo siy by posiydziyć jak najsrogszŏ wielość pōnktōw.

Karty sōm tasowane a niyskoro położōne na kupka (mianowane tyż giełdōm). Ôziym kart je ustawiyōne do dołu. Eźli je wiyncyj szpilerōw, to wielość handã siy zmniyjszo. 

Szpilery sztartujōm ôd rozdajōncegŏ a kōntynuujōm podle zygarã. Szpiler biere karty rozdōne mu a prōbuje dopasowŏć je do kart na stole.Eźli niy mŏ karty kerōm moge dopasowoć to dŏje jednōm kartã na strzodek . Karta musiy być dano wiyrchym, a eźli je ta zorta na strzodku to szpiler biere te karty lo siyã, eźli niy mŏ to karty ôstajōm na strzodku.

Szpil kōńczy siy kej niy mo na strzodku żŏdnych kart, abo kej szpiler niy mŏ już kart.

Eźli szpiler mŏ sztery pary abo dwa kōmpletne tajle, to tyn szpiler automatyczniy wygrywo. Pōnktowaniy we kożdej zorciy je inksze.

Eźli na strzodku je numera kart s jednej tajli, a szpiler mŏ reszta kart s tej tajli to je mianowane hiki. Szpiler moge wziōnć wszyjske karty s tej tajli. Prōba wziyńciya kart s hiki bez karte sztormu je niylegalnym posuniyńciym. Eźli wszyjske karty s tajli sōm na strozdku to wszyjskie karty sōm przetasowywane.

Po kożdej rundziy, kożdy szpiler mŏ do ôbliczyniyo wartość posiydzōnych kart.

We niykerych zortach, 'zwyciynsca biere wszyjsko' eli zwyciynsca ôbliczo wszyjskie pōnkty s kart swoich a oponentōw we tej rundziy.

Pōnktowaniy moge być inksze we inkszych zortach.

Eźli je remis to rozdajōncy wygrywo. Eźli rozdajōncy niy je w stōniy remisu to szpiler nojbliżej jego wygrywo.  




#Article 545: Stawropolski Kraj (150 words)


Stawropolski Kraj (ru. Ставропо́льский край) - je krajem we Rusyje. Kraj znŏjduje siy we regiōniy Pōłnocnegŏ Kaukazu. Stolicōm Stawropolskegŏ Kraju je Stawropol.

Stawropolski Kraj s 66 500 km2 placym je usitułowōny we strzodku Pōłnocnŏ Kaukaskich Wiyrchōw. Bez regiōn przepływŏ rzeka Kubań a rzeka Kuma. 

Regiōn graniczy ze regiōnami Rusyje: Rostowskim Oblastem, Krasnodarskim Krajem, Kałmycyjōm, Dagestanem, Czeczeniyjōm, Pōłnocnōm Osetyjōm, Kabardinŏ-Bałkaryjōm, a Karaczaj Czerkezyjōm.

Kraj mŏ surowce

Podle spisu perzōnōw we Rusyje s 2010 roku Stawropolski Kraj mŏ 2 786 281 ludnościy.

Kole 140 etniycznych skupin miyszkŏ we Stawropolskim Kreju.

Podle ankety s 2012 roku 46.9% populacyje je prŏwŏsłŏwnŏ s ruskich cerkwijōw, 7% to inksze krześciyjany, 5% to muzłumōny, 1% to inkszi prŏwŏsłowniy, a 1% to rodnowiyrcy. 19% wiyrzy nale niy praktykuje, 16% to ateisty, a 7.1% to wiyrniy inkszych religijōw abo niy podŏły we ankeciy.

We Stawropolskim Kraju hlawniy uprawiōne je:

A hlawniy hodowōne sōm:

Hlawne industria w Staropolskim Kraju to:




#Article 546: Ekńynto Wjeża we Piśe (122 words)


Ekńynto Wjeża we Piśe (it. Torre pendente di Pisa) – jedne ze nojbarzi znůmych stowjyń na śwjeće, rozlygowane we mjeśće Pisa we Italiji. Je to dzwůńńica katedralno, wysoko na 54,98 myjtra, tajla kůmpleksu Campo dei Miràcoli we růmańskim stylu.

Anfang budowy bůł we 1174 roku a ńym ja ukůńczůno już bůła ekńynto, co průgowali sztalować kńifem co ze jednyj zajty dowali kolůmny dugsze. Budowa trwoła aże 177 lot. We XIX stoleću bůły pjyrsze průby prostowańo wjeży, kere doły przećiwny efekt. We lotach 1990-2001 wjeża zawarli lo turystůw a powstoł ekstra kůmitet uod ji retowańo.

Terozki je ekńynto na 5 myjtrůw a ekńyńće rośńe uo milimyjter na rok. Nale naukowce, kere ja retowali, dowajům gwarancyjo aże wjeża śe ńy zbuli bez 300 lot.




#Article 547: Wjelganocno Wyspa (114 words)


Wjelganocno Wyspa (szpań. Isla de Pascua, Territorio Especial de Isla de Pascua, polinez. Rapa Nui, ang. Easter Island)- wyspa na Pokojnym Uoceańe, we uůnygo połedńowyj tajli. Przinoleży do Czile, do regijůńu Valparaíso. Mo 163,6 km² wjyrchu a podug danych ze 2011 roku půmjyszkiwało sam 5035 ludźi. Jedźino mjejscowość na wyspje to Hanga Roa. Je rozlygowano 3600 km na zachůd uod brzygu Czile a 2078 km uod nojbliższygo inkszygo půmjyszkiwanygo lůndu - wyspy Pitcairn. 70% mjyszkańcůw sam to Polinezyjczyki.

Wyspa znůmo skiż wjelgich kamjynnych gowůw, mjanowanych moai. Mjano mo skiż uůnyj uoddekńyńćo lo Ojropejczykůw bez Ńiderlanczykůw we wjelgonocno ńedźela, 5 kwjetńa 1722.

Wyspa je sztrefům wolnům uod dowek a gospodarka sam je uoparto na turystyce.




#Article 548: Waldemar Fornalik (101 words)


Waldemar Fornalik (rodz. 11 kwjetńa 1963 we Myśleńicach) – ślůnski fusbalok a tryner fusbalowy.

Je chowankym Ruchu Chorzów i sam groł cołko fusbalowo karjera. We seńorskim manszafće we 1983-1994 wystůmpjůł we 233 szpilach, a tryfjůł 4 tory. We 1989 erbnůł titel majstra Polski. Groł na pozycyji uobrůńcy abo půmagera.  We 1993 zaczůn robić kej II tryner Ruchu Chorzów. We lotach 2012-2013 bůł selekcjonerym reprezentacyji Polski. Wuůnczas prowadźůł ja we eliminacyjach do Mistrzostw Śwjata, we kerych zajyli 4. plac i śe sam ńy zakwalifikowali. Ńyskorzi wrůćůł do Ruchu Chorzów, a we 2017 zaczůn trynować Piast Gliwice kaj erbnůł we 2019 majstra Polski.




#Article 549: Burjacyjŏ (125 words)


Burjacyjŏ (rus. Республика Бурятия,burj. Буряад Орон) - je autōnōmicznōm republikōm we Rusyje. Republika znŏjduje siy we regiōniy Syberyje nad zachodniym wybrzeżu Jeziyora Bajkał. Stolicōm Kałmycyje je Ułan-Ude. Burjackŏ populacyjŏ posiydzŏ  971 800 perzonōw (2013)hlawniy Ruski a Burjaty.

Regiōn graniczy ze:

Surowce Kałmycyje to:

Burjacyjŏ mŏ klimŏt roztomajtŏ kōntynentalny s mocnōm ziymōm a gorkimim latym. 

Podle spisu s 2010 we Rusyje we Republice dōminujōm 2 skupiny: Ruski (66,1%) a Burjaty (30%).

Podle ôficyjnej ankety s 2012 rokuwe Burjacyje 27,4% perzōnōw je prŏwŏsłŏwnych; 19,8% to buddyściy; 2% to rodnowiyrcy, tengristy abo wiyrzōm we buriacki szamaniyzm; 4% dyklarowałŏ inksze krześciyjaństwŏ, 1% to krześciyjaniy bes kościyoła, 1% to protestanty. 25% perzōnōw dyklarowałŏ, iże sōm wiyrzōncymi nale niypraktykujōncymi; 13% to ateisty, a 10,8% to innowiercy abo niy dŏli żŏdnyj ôdpowiydziy. 




#Article 550: Türkvizyon 2016 (107 words)


Türkvizyon 2016 - szwŏrtŏ edycyjŏ kōnkursu Türkvizyon po wygranyj bez Dżidesz Idirisowõ s Kyrgystōnu we 2015 roku. Kōnkurs śpiywek bydzie mioł plac we Baku we Azerbejdżōnie. Ze wszyjskimi ruskimi regiōnami, co prziłażōm nazŏd do kōnkursã, przituplowano było 18 nacyjōw, co bydōm sztartować. 

Ufa we Baszkortostōnie miała być ôbranŏ za kulturowõ stolicã tureckigo świata co doło by miastu możebność ôrganizowaniŏ kōnkursu. Skuli tego, iże wszyjske ruske regiōny musiały ôdlyźć z Türksoy, ôbrano było Szeki we Azerbejdżōnie za stolicã , nale we Szeki niy ma placu na tak srogi kōnkurs, skuli tego przekludzōno było kōnkurs do Baku we Azerbejdżanie. Niyskorzij we kwiytniu potwiyrdzōno było, iże Turcyjŏ bydzie ôrganizowało kōnkurs. 




#Article 551: Důmbrowske Zogłymbje (156 words)


Důmbrowske Zogłymbje, na Ślůnsku nazywane tyż ino Zogłymbje, je rejůn historyczny we Polsce, a gynau to zachodńo tajla Małopolski położono przi grańicy ze Gůrnym Ślůnskym. Dziś Zogłymbje noleży do ślůnskego wojewůdztwa.

Tak kej Gůrny Ślůnsk mo gyszichta powjůnzano fest ze gůrnictwem a industryjom, nale trocha inno gyszichta kulturalno: Kaj Ślůnsk bez dugi czas bůł pod ajnflusem mjymjeckym a austryjackym, Zogłymbje noleżoło do Krůlestwa Polskego, a potym do Carstwa Ruskego. Bezto dziś ludźe na Zogłymbju ńy godajům po ślůnsku, nale zogłymbjańskům gwarům godki polski (kerom dziś mało fto godo) abo standartowům godkům polskům. Jako grańica kulturalno mjyndzy Gůrnym Ślůnskem a Zogłymbjym je widźano rzyka Brynica. Na mjeszkańcůw Zogłymbjo Ślůnzoki godajům Zogłymbjoki.

Najsrogsze mjasta na Zogłymbju sům Sosnowjec, Důmbrowa, Byndźin a Czeladź. Razym mo trocha wjyncyj kej půł miljůna mjyszkańcůw.

Ńykere znone ludźe powiůnzane ze Zogłymbjym to Edward Gierek (polityk, komuńista), Władysław Szpilman (pjańista, uo kerym Roman Polański nokryńćył film Pianista), Jan Kiepura (śpjewok), a Krzysztof Kieślowski (reżyser).




#Article 552: Płaczki princa Ruperta (147 words)


Płaczki princa Ruperta to je mjano kropli zuůnaczonych ze gorkigo glasu wćepanego do źimnyj wody. Wuůnczas warstwa glasu s wjyrchu zastygo fest gibko, inakszy kej we postrzodku, kaj glas zastygo po lekuśku. Płaczki princa Ruperta sům podane na kijanki lebo plymńiki, bestůż co majům duge szwance. 

We gowa płaczkůw idźe klupać motkym, dować pod presa atp., a ńy idźe ji strzaskać. Nale kej ino śe ubije szwanc, gowa płaczkůw rozsypuje śe na floki a pulwer (ńy bydźe szplitrůw). Je tak skiż tego, co skuli roztomajtygo czasu studzyńo we warstwach płaczki je uůna fest nasztramowano, a uůna potencjalno ynergijo idźe uwolńić we kinetyczno, bez strzaskańy szwanca kery ńy je na szlagi uodporny.

Płaczki princa Ruperta sům znůme uod XVII stolećo ze Meklymburgiji a Ńiderlandůw. Princ Ryński Rupert uůnych ńy uoddeknůł, nale uůn pjyrsze je prziwjůz do Ynglandu a skiż tego we ynglickogodkowych krejach sům znůme pode uůnygo mjanym.
 




#Article 553: Donald Trump (425 words)


Donald John Trump (nar. 14 czyrwnia 1946 w Nowym Jorku) – amerykōński gyszefciŏrz, ôsoba telewizyjnŏ jak tyż politiker, 44. prezydynt Stanōw Zjednoczōnych w latach 2017–2021.

W 1968 dostoł dyplōma z ekōnōmije na Wharton School of Business. W 1971 przejōn familijnõ fyrmã Elizabeth Trump  Son, przi zmiynianiu niyskorzij jeji miano na The Trump Organization. W czasie swojã karierã biznesowej wybudowoł, wyremontował jak tyż zarzōndzoł licznymi statkami kōmercyjnymi i pōmiyszkaniowymi, hotelami, kasynami i polami golfowymi. W latach 1996–2015 bōł posiedzicielym kōnkursōw Miss Universe, Miss USA i Miss Teen USA, a w latach 2004–2015 bōł gospodŏrzym programu telewizyjnego The Apprentice, ymitowanego na kanale NBC. W 2015 znŏd sie na 72. placowi zestawiyniŏ nojbarzij wpływowych ludzi świata, a w 2016 – z statkym wartym 4,5 mld dolarōw – ôstoł sklasyfikowany na 324. placowi brify najzebranych ludzi świata dwutydnika „Forbes”.

Rozwŏżoł kandydowanie w wotōngu prezydynckim w 1988, 2004 i 2012, jednak antlich niy powzimoł decyzyje ô udziale. W wotōngu w 2000 ubiygoł sie ô funkcyjõ prezydynta Stanōw Zjednoczōnych z ramiynia Partyje Reform, wycŏfoł sie jednak na etapo prawotōngu partyjnych. W czyrwniu 2015 ôgłosiōł swojã kandydaturę w wotōngu prezydynckich w 2016. Zdobōł nojwiyncyj głosōw wszeôbecnych i głosōw delegatów w prawotōngu Partyje Republikańskiej i ôficjalnie dostoł nōminacyjõ tyj partyje na kandydŏcie na prezydyncie Stanōw Zjednoczōnych, a Mike Pence na kandydŏcie na wiceprezydenta Stanōw Zjednoczōnych.

Jego ôstatni ôpōnynciŏ partyjni zawiesiyli swoje kampanije w mŏju 2016, w wyniku czego w lipniu Trump dostoł ôficjalnõ nōminacyjõ Partyje Republikańskiej na stanowisko prezydynta USA, za to Mike Pence ôstoł nōminowany na stanowisko wiceprezydenta USA. Kampanijŏ prezydynckŏ Trumpa trefiyła sie z niespotykanym baczyniym mydiōw jak tyż miyndzynŏrodowym napōmniyniym. We swojim programie ôbiōrczym zakłŏdoł rynegocjacyjõ relacyji chińsko-amerykōńskich jak tyż ugŏd ô swobodnym handlu, takich jak NAFTA, eli Partnerstwo Transpacyficzne. Ôsprawioł sie tyż za zaostrzeniem prawa imigracyjnego (społym z budowõ muru na granicy amerykōńsko-meksykańskij) jak tyż znaczōncym ôbniżyniym dŏwek. Krytycznie wypadoł sie na tymat NATO przi prawiyniu, iże pakt tyn je niykorzistny dlŏ Stanōw Zjednoczōnych. Podkryśloł swoje pozytywne ôpinie na tymat prezydynta Rusyje Władimira Putina, a tyż skazowoł na potrzebę spōłprace USA z Rusyjōm przeciwko Państwu Islamskimu. 8 listopada 2016 wygroł wotōng prezydyncki, przi pokōnowaniu kandydatkę Partyje Dymokratycznyj, Hillary Clinton. Amt ôbjōn 20 stycznia 2017. Je nojstarszõ (w mōmyncie ôbjyńciŏ amtu) i najzebranõ ôsobōm w historyji sprawujōncõ amt prezydynta Stanōw Zjednoczōnych. Pōnadto je piyrszõ ôsobōm na tym stanowisku, kerŏ niy zajmowała żŏdnego stanowiska przi wojsku, rządzie abo wyłanianego w wotōngu, a tyż piōntõ ôsobōm ôbranõ na to stanowisko, kerŏ niy dostała nojsrogszego numera głosōw w welowaniu wszeôbecnym.

W 2020 roku ubiygoł sie ô reelekcyjõ, jednak przegroł wotōng z Joe Bidenem.




#Article 554: Guy Fawkes (186 words)


Guy Fawkes, znůmy tyż pode mjanym Guido Hawkes (rodz. 13 kwjećyńa 1570 we Yorku, um. 31 styczńa 1606 we Lůndyńe) - ynglandzki katolik, znůmy skiż role we prochowym spisku. Przinależoł do skupiny katolikůw, kero mjoła za cweka zaszlachtować krůla Jakuba I Stuarta (kery bůł protestantym), coby na ynglickim trůńe śodła Elisabeth Stuart. Skupina skitrała pode śedźibům ynglickigo parlamyntu beczki ze prochym, coby go wysadźić w luft w czas pośedzyńo, na kerym bydźe tyż krůl. Zamach mjoł być zuůnaczůny 5 listopada 1605. Nale ńykere spiskowce postanowjůły uostrzec posłůw kere bůły katolikůma, coby 5 listopada ńiy przilazowoły do parlamyntu skiż srogigo gwołtu, kery mo być tam zuůnaczůny. Bestůż uo zamachu dowjedźoły śe inksze perzůny a tyż sům krůl. 5 listopada 1605 Hawkesa chyćili jak pilnowoł beczek ze prochym. Bůł torturowany, a ńyskorzi skozali go na śmjerć bez powjeszyńe a ćwjartowane. We dźyń egzekucyji Hawkens podwjela ńiy prziszło ku torturům ćepnoł śe ze szubjeńice a złomoł krak.

Kożdygo 5 listopada je we Wjelgij Brytańiji fajrowany Dźyń Guya Fawkesa, hajcowane sům kukły za uůnygo uoblyczůne a puszczane fojerwerki.

Maski ze twarzům Guya Fawkesa sům używane bez hakerůw ze grupy Anonymous.




#Article 555: Paktofonika (166 words)


Paktofonika  (abo PFK) - ślůnsko muzyczno skupina ze Katowicůw, kero groła muzyka rap. Skupina fůngowoła we lotach 1998-2003

Skupina powstoła we 1998 roku we Katowicach s ińicyjotywy rapera Wojciecha Fokusa Alszera (szl. Adalbert Alszer), kery do wspůłprocy zaprosił Sebastiana Rahim Salberta (szl. Baścik Salbert) - bůłego człvnka zespołu 3xKlan. Trzećym człůnkem zespołu bůł Piotr Magik Łuszcz (szl. Pyjter Uszcz),kery dowńij noleżoł do Kaliber 44. Piyrwsze teksty bůły łonaczone we Paźdźerńiku 1998 roku. Gibko łoboczyli ich wytwůrnijo R.R.X. Jednokże zyrwoli umowa, potym dołaczyli do Gigant Records. We 2000 pojecholi do Mjymcůw wyrychtowac singiel 2 kilo ze Mjymcami. 18 grudńa tygo roku wydano płyta Kinematografia. 8 dni potym, (26 grudńa) Magik umrzył, popołńił samobůjstwo wyskakujůnc ze uokna uo 6:15. Skupińe wzrosła popularnosc. We 2002 roku wydano uostana płyta - Archiwum kinematografi. 21 marca 2003 we Katowicach zorganizowano koncyrt a bůł to szlus tygo zespołu. We 2004 powstoł Pokahontaz ze Fokusem a Rahimem.

We 2012 roku wydano film, kery uopowjodoł gyszichta skupiny. We piyrwszy weekend oubejrzało 373 796 widzůw




#Article 556: Uobůz Zgoda (140 words)


Uobůz Zgoda (pl. Obóz Zgoda de. Lager Zgoda) - uobůz roboty, a wedle ńykerych kůncyntracyjny uobůz. Fůngowoł uod lutygo 1945 do grudźyńa 1945. Śmjertelność skiż tyfusa bůła aże do 38 umartych na dźyń.

Najgorzi bůło we baraku numer 7. Tam trzimano członkůw NDSAP, SS a SA. Katowoł jeich sům naczelnik uobozo kńifami jako:

Czynste bůły samobůjstwa bez ćepńyńće śe na druty a powjeszyńa.

Ze paźdźerńika na listopad 1945 uosadzůnych zwolńůno na rozkoz Jorga Rybakiewicza. Wjynkszość wylozła pode warunkm, aże ńy bydźe nikomu godać co sam bůło.

Na 5,5 tyśůnca wjynźńůw, ńy przeżyło 1,5-2,5 tyś.

Salomon Morel ńyskorzi zrobjůł karjera we gerychtach we PRL. Dźepjyro we 1990 mjoł anfang proces za Uobůz Zgoda. Nale we 1992 citnůł do Izraela. Państwo uodmůwjůło wydańo Polsce Salomona Morela
Umrził we 2007 roku we Tel Awiw-Jafa a aże do umarćo broł 2,5 tyśůnca PLN pynzyji.




#Article 557: Michael Collins (irlandzki polityker) (117 words)


Michael Collins (ga. Mícheál Eoin Ó Coileáin) (rodz. 16 paźdźerńika 1890 we Clonakilty um. 22 śyrpńa 1922) - Irlandzki polityker a wojskowy. Doł anfang IRA. Bůł powstańcym we 1916, we wjelganocnym powstańu. Ńyskorzi trefił do Frongoch we Waliji. Zorganizowoł we 1919 powstanje. 
Do kupy ze Arthurym Griffithem zaszrajbowoł traktat; powstoła zuożůno ze 26 hrabstwůw Irlandyjo (Swobodne Irlandzke Państwo), kere mjoło sztatus brytyjskigo důmińijům (brytyjski krůl bůł gowům państwa), los 6 hrabstw půłnocnych (Půłnocno Irlandyjo) mjoł być rozstrzigńynty ńyskorzi. Ńy mjoł to rad Eamon de Valera, kery bůł gowům republiki.
We kwjećyńu 1922 wybuchnyła důmowo wojna mjyndzy ńyuznojůncům traktatu tajlům IRA a wojskůma Wolnygo Irlandzkigo Państwa (tajlům IRA, kero traktat uznoła). We wyniku zasadzki tych pjyrszych Collins zginůł.




#Article 558: Wojciech Korfanty (209 words)


Wojciech Korfanty (rodz. 20 kwjetńa 1873 we Sadzawce (terozki Śymjanowicy) zm. 17 śyrpńa 1939 we  Warszawje) - polski polityker, prziwůdca III ślůnskigo powstańo. Pů przikuplowańu wschodńij tajli Gůrnygo Ślůnska do Polski bůł posłym ku Sejmowi, Senatowi a Ślůnskimu Sejmowi. Przedtym, za władzy pruskij bůł dwa razy posłym ku Reichstagowi. Jednym ze uůnygo kamratůw ze szule bůł Konstanty Wolny - inkszy zwolynnik przikuplowańo Ślůnska ku Polsce. 

Bez lata 1901-1909 bůł endekym, wuůnczas spůłpracowoł ze Romanym Dmowskim. We 1902 zostoł prziwůdcom Sokoła we Katowicach. Nale bez 4 mjeśůnce bůł we cuchthauźe za krytyka Mjymcůw.

Bůł kandydatym chadecyji na prymjera Polski, nale uodpora doł Józef Piłsudski. Wrogem Korfantygo bůł tyż Michał Grażyński - wojewoda ślůnski ze lot 1926-1939 (np. aże cenzurowoł uůnygo cajtůngi, abo uobwińoł, aże Grażyński uodpowjado za zaszlachtowańy Teofila Kupki we 1920, bez co Mjymce chćały go wyćepać s terynu plebiscytu).

We 1930 aresztowany bez Sanacyjo, nale ńy bůł uoskrażůny we brzeskim proceśe.

Citnůł ze Polski we 1935 roku. We 1938 ńy dostoł żelażnygo listu na powrůt na pogrzeb swojigo syna - Wiktora. Wrůcůł we 1939 roku, nale zostoł uwjynźůny na Pawjaku. Umrził mjeśůnc pů uopuszczyńuu Pawjaka, 2 tydńe przed anfangem II wojny śwjatowyj.

Podug ńykerych zostoł uotruty arszenikiem we cuchthauźe, nale familijo godała, aże kurzůł 80 cigarytůw na dźyń




#Article 559: Jerzy Ziętek (143 words)


Jerzy Jan Antoni Ziętek (rodz. 10 czyrwca 1901 we Glywicach, um. 20 listopada 1985 we Zobrzu) - polski kůmůńistyczny polityker a społeczny dźołocz. Bůł we cyntralnych władzach PZPR. We lotach 1945-1950 ślůnski wojewoda, we lotach 1973-1975 katowicki wojewoda. Człůnek Rady Państwa, posoł ku Sejmowi II RP a Sejmowi PRL. Ślůnski powstańec.

Bůł autorym idyji utworzyńo Wojewůdzkigo Parku Kultury a Szpasu, kůmpleksu Zawodźe we Ustrůńu, cyntrům rehabilitacyji we Reptach a inkszych. Mjoł srogi udźoł we powstańu Spodka we Katowicach.

Mimo aże bů we wadzach PZPR, mo uod Ślůnzokůw fest zoca skiż tygo, co godoł ś ńiymi we ślůnskij godce a mocka sprow we Warszawje lo Ślůnska załatwił. M. in. we 1945 powołoł kůmisyjo, kero uopracowoła lista hajerůw, kerych wywjeźůno do SSSR, a půmůg we jeich powroće. Moge to być sztich do haje ze Polokami kere ńy chcům dować zocy żodnymu co bůł we PZPR.




#Article 560: Andrij Sadowyj (101 words)


Andrij Iwanowycz Sadowyj (; rodz. 19 śerpńa 1968 we Lymbergu, SSSR) — ukrajiński polityker, społeczny aktiwista a biznesmyn. Zołożyćel ferajnu Samopomicz, kere z czasym przeformowało śe we polityczno partyjo. Jedyn ze zołożyćelůw fyrmy TRK Luks.  Mer Lymberga uod 2006 roku.

Rodźůł śe we Lymbergu. Uůnego muter bůła rechtorkům, a fater inżyńerym we LAZ (Lymberskij Fabryce Autobusůw). We 1987 skůńczůł Lymberske Techńikům Radyjoelektrůńiki. Potyn dwa lata sużył we sowjeckim wojsku.

Sztudjyrowoł na Lymberskij Politechńice, we 1995 dostoł titel inżyńera elektrůńicznyj techńiki. Uod 1997 mo kwalifikacyjo ekůnůmisty ze szpecyjalnośćům Finance a kredyt. We 1999 skůńczůł Norodowo Akadymijo Państwowego Reskyrůngu przi Prezydyńće uod Ukrajiny.




#Article 561: Grzegorz Kulik (126 words)


Grzegorz Kulik (rodz. we 1983) – ślůnski dźałocz, podszukowocz ślůnskij godki, przekłodocz.

Rodźůł śe we Bytůmju, sztudjyrowoł na Ślůnskim Uńiwersyteće we Katowicach, mjyszkoł tyż we Radźůnkowje a Lůndůńe.

We 2012 roku stworzůł skrypt ślůnskij wersyje Facebooka i ślůnski przekłod gry Euro Truck Simulator 2, wespůł ze Adrianym Góreckim zaczůn tedy kludźić facebookowo strůna «Ślōnski suchar na dzisiej». Je autorym podnapisůw do sztwortyj tajle Star Wars a ślůnskich przekładůw Wordpress i Firefox. Uod 2016 kludźi wideobloga «Chwila z gŏdkōm», kaj ekleruje prawidła godańo po ślůnsku a ślabikorzowyj uortografije. 

We 2016 wydowńictwo Silesia Progress wydało jego przekłod Godńij pjeśńi uod Charlesa Dickensa. We 2018 ukozały śe jego tůmaczyńa Dracha uod Szczepana Twardocha i Małego princa uod Antoine'a de Saint-Exupéry.

Je jednym ze zołożyćelůw i redachtorůw ślůnskigo portalu Wachtyrz.eu.




#Article 562: Nadija Kuszńir (110 words)


Nadija Kuszńir (), pseud. Nadjożna (, rodz. 1993 we Lymbergu) – ukrajińsko dizajnerka, ilustratorka kśůnżek do bajtli. Wywołano jako autorka internetowego kůmiksu Huś. 

Sztudjyrowała we Ukrajińskij Akadymiji Durkarstwa i Ukrajińskij Akadymiji Dizajnu. Je koordynatorkům uogůlnoukrajińskigo literacko-artystycznego projektu Horycwit. Przinoleży do mjyndzynorodowyj uorgańizacyje pozaformalnyj edukacyje MitOst. 

Ilustrowała wjyncyj jak 30 kśůnżek do bajtli a majoryntych, mjyndzy inkszymi Pro Komaryka Zjuzju a Kuzja, Zjuzja ta kompańija uod Wsewołoda Nestajki, Abetka uod Switłany Kisar, Bajka o ciekawskim Kotku uod Joanny Hordys, Lala uod Jacka Dehnela i inksze, dlo wydowńictw Wesełka, Urbino, Vivat, Kalwarija, Ranok, Teza a Fundacje Centrum Badań Polska-Ukraina.

We 2017 trefjyła do wykozu nojlepszych dźećyncych ilustratorůw ńyzoleżnyj Ukrajiny podug zajty Bokmål. 




#Article 563: Kelwin (277 words)


Kelwin – jednostka tymperatury we układzie SI rōwnŏ 1/273,16 tymperatury termodynamicznyj pōnktu potrōjnego wody, ôznaczanŏ K. Definicyjŏ ôdnosi sie do wody ô takim składzie izotopowym: 0,00015576 mola 2H na jedyn mol 1H, 0,0003799 mola 17O na jedyn mol 16O i 0,0020052 mola 18O na jedyn mol 16O.

Decyzyjōm 26. Gyneralnyj Kōnferyncyje Miŏr ôd 20 mŏja 2019 r. definicyjŏ kelwina je takŏ: Kelwin, ôznaczynie K, je to jednostka tymperatury termodynamicznyj w SI. Je ôna zdefiniowanŏ bez przijyńcie nasztalowanyj werty cyfrowyj stałyj Boltzmanna k, co wynosi 1,380 649×10-23, wyrażōnŏ we jednostce J K-1, co je rōwnŏ kg m2 s-2 K-1, kaj kilogram, meter i sekunda sōm zdefiniowane ze pōmocōm h, c i ∆νCs.

Skala Kelwina (skala absolutnŏ) to je skala termōmetrycznŏ absolutnŏ, tzn. zero w tyj skali ôznaczŏ nojniższõ teoretycznie możliwõ tymperaturã, jakõ może mieć ciało. Je to tymperatura, w keryj (podle fizyki klasycznyj) ustały wszelke dyrgania tajleczek. Tyj tymperatury niy idzie jednak ôsiōngnōńć – porachowanŏ była podle funkcyje, co uzależniŏ tymperaturã ôd ynergije kinetycznyj w gazach idealnych. Tã funkcyjõ ôpracowoł William Thomson, lord Kelvin, co na jego cześć nazwane były skala i jednostka tymperatury.

Inkszōm skalōm ô tyj włŏsności je skala Rankine’a, ôpartŏ na skali Fahrenheita.

Tymperatura 0 K je rōwnŏ tymperaturze −273,15 °C. Bez to, że skala Kelwina je ôpartŏ na skali Celsjusza i rōżnica tymperatury je w ôbōch przipadkach ta sama, tymperaturã w kelwinach dostŏwōmy bez przidanie do liczby wyrażōnyj w stopniach Celsjusza stałyj 273,15:

Przeciwnie do skale Celsjusza, w skali Kelwina niy używŏ sie pojyńciŏ „stopiyń”, tj. tymperatura 100 stopni Celsjusza to inakszyj tymperatura 373,15 kelwinōw. Niynŏleżne terŏźnie ôkryślynie „stopiyń Kelvina” ôstało zastōmpiōne mianym „kelwin” na mocy 3. rezolucyje XIII Gyneralnyj Kōnferyncyje Miŏr i Wŏg.




#Article 564: Neofelis nebulosa brachyura (119 words)


Neofelis nebulosa brachyura abo tajwańskŏ pantera to było zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu carnivora, ze grōmady cycaczy ze familije felidae, co je ôpisoł Swinhoe we 1862 roku. Wystympowało na Tajwanie.

We swojim piyrszym ôpisie sztyrech skōr ôd tajwańskich panter Swinhoe doł pozōr na krōtkość ôgōna, co mŏ kole połowã dugości mglistych panter ze Himalajōw.
To bōł drugi nojsrogszy miynsożerca Tajwanu, po czŏrnym niedźwiedziu tajwańskim..

W lutym 2019 roku pojawiyły sie reporty, iże dwie rozmajte grupy wachtyrzōw leśnych we krysie Taitung widziały panterã tajwańskõ we lecie 2018. Jedyn report padoł, że ôsobnik spinoł sie na strōm i klif, żeby polować na kozy, a inkszy bōł ô ôsobniku, co przelecioł kole skutera na drōdze, a potym spiōn sie na strōm.




#Article 565: Stŏwarziszynie Ôsōb Nŏrodowości Ślōnskij (307 words)


Stŏwarziszynie Ôsōb Nŏrodowości Ślōnskij ôrganizacyjŏ, co skupiŏ ôsoby, co deklarujōm m.in. chyńć roboty na rzecz rozbudzaniŏ i ugruntowowaniŏ świadōmości nŏrodowyj Ślōnzŏkōw, ôdrodzyniŏ kultury ślōnskij, propagowaniŏ wiedzy ô Ślōnsku jak tyż formowaniŏ postrzōd ludności Ślōnska postawy ôbywatelskij. Śtŏwarziszynie to ôrganizacyjŏ, co niy mŏ na cylu profitu, i ôpiyrŏ swojã działalność na robocie ôbywatelskij czōnkōw.

Stŏwarziszynie było powołane 15 marca 2011 roku na zgrōmadzyniu założycielskim w Ôpolu ôd grupy ôziymnŏściorga miyszkańcōw wojewōdztwa ôpolskigo. Piyrszŏ prōba registracyje w KRS trefiyła ze strōny Gyrichtu Rejōnowego w Ôpolu żōndanie wychrōniyniŏ ze statutu ôdwołań do nŏrodowości ślōnskij, a było to motywowano niyistniyniym nŏrodu ślōnskigo. Ôrganizacyjŏ ôdkŏzała zrobiyniŏ takigo kroku, gyricht tōż ôdkŏzoł registracyje.

Władze stŏwarziszyniŏ ôdwołały sie ôd takij decyzyje bez ôparcie sie na Ôrdōnku z dnia 4 marca 2010 r. ô nŏrodowym spisie powszechnym ludności i pōmiyszkań w 2011 r., co w pōnkcie 6. artykułu 2. gŏdŏ ô nŏrodowości we syńsie przinŏleżności nŏrodowyj abo etnicznyj – rozumie sie bez to deklaratywnõ, ôpartõ na subiektywnym ôdczuciu, indywidualnõ cechã kożdego czowieka, co wyrażŏ jego zwōnzek ymocyjōnalny, kulturowy abo zwiōnzany z pochodzyniym ôjcōw, ôkryślōnym nŏrodym abo spōlnotōm etnicznōm. Protest bōł rozsōndzōny pozytywnie i 21 grudnia 2011 r. SONŚ znŏd sie w KRS pod numerym 0000405947.

Cyle ferajnu ôstały ôkryślōne w jego statucie. Sōm to:

Stŏwarziszynie podle swojigo statutu niy może brać udziału w Welōnkach do Syjmu i Synatu Polskij Republiki.

Legalność i syns istniyniŏ Stŏwarziszyniŏ Ôsōb Nŏrodowści Ślōnskij były pŏrã razy kwestiōnowane ze strōny prawicowych politykrōw i publicystōw. Deputyrowani Solidarnyj Polski pedzieli, iże czōnkami ôrganizacyje sōm zaôbycz znani z pogardliwych wypowiedzi na tymat Polski i Polŏkōw działŏcze Ruchu Autōnōmije Ślōnska, i że podle Gyrichtu Nojwyższego w Polsce niy ma nŏrodowości ślōnskij.

Sławomir Kłosowski z Prawa i Sprawiedliwości pedzioł, iże SONŚ to Ruch Autōnōmije Ślōnska ze umiyniōnym mianym.

Portal wPolityce.pl napisoł, iże Sankcjōnowanie idée fixe działŏczōm RAŚ ôd Państwa Polskigo, jeźli użyć terminologije fuzbalowyj, je samobōjym.




#Article 566: Życie (8635 words)


Życie (gr. βίος, bios) we biologiji mŏ dwie, zwiōnzane ze sobōm definicyje:

W czasie cołkij historyje powstała moc teoryji, co ôdwołujōm sie do życiŏ, m.in. materializm, hilymorfizm i witalizm. Mimo to, zdefiniowanie życiŏ tyż terŏźnie je problymym dlŏ uczōnych i filozofōw.

Nojmyńszŏ jednostka życiŏ to je ôrganizm. Ôrganizmy mogōm skłŏdać sie z jednyj abo wiyncyj kōmōrek, przechodzōm metabolizm, utrzimujōm homeostazã, mogōm rōść, ryagujōm na zachynty, rozmnŏżajōm sie (płciowo abo bezpłciowo), jak tyż, drōgōm ewolucyje, dopasowujōm sie do strzodowiska, co je ôbtŏczŏ w czasie dalszych gyneracyji. We biosferze Ziymie idzie znojś moc roztōmajtych ôrganizmōw, co jejich życie ôpiyrŏ sie na wōnglu jak tyż wodzie. Ôrganizmy dzielōm sie m.in. na rośliny, zwiyrzynta, grziby, protisty, archeōny i bakteryje. Kryteria życiŏ w niykerych przipadkach bywajōm niyjednoznaczne, beztōż, w zależnie ôd zdrzōdła, stworzynia take jak wirusy, wirojidy abo sztuczne życie sōm niezaliczane do ôrganizmōw żywych.

Abiogyneza to naturalny proces żywobyciowy, co zachodzi we materyji, co niy żyje, bp. we zwiōnzkach ôrganicznych. Wiek Ziymie wynosi kol. 4,54 mld lŏt, jednak nojstarsze formy życiŏ ziymskigo powstały aby 3,5 mld lŏt tymu w eoarchajiku, jak twardniała szkorupa ziymskŏ. Nojstarszym fizycznym świŏdectwym istniyniŏ życiŏ na Ziymi je biogynny grafit pobrany ze skoł metaôsadowych, co powstały 3,7 mld lŏt tymu w zachodnij Grynlandyji jak tyż skamiyniałości maty drobnoustrojowyj (ang. microbial mat) znojdziōnyj we piŏskowcu w zachodnij Australiji. Moc teoryji, takich jak bp. Wielke Bōmbardyrowanie, sugeruje, iże życie na Ziymi mogło być jeszcze wcześnij. Jak ôdwołować sie do podszukowań z 2015 roku, życie na Ziymi mogło być 4,1 mld lŏt tymu; przi ôdwołowaniu sie jednak do inkszych podszukowań, mogło być już 4,25 mld lŏt tymu, abo nawet 4,4 mld lŏt tymu. Podle jednego z badŏczy, „jeźli życie na Ziymi powstało za doś wartko, to może ôno być powszechne we wszechświecie”.

Mechanizm, co dziynki niymu powstało życie na Ziymi, ôstŏwŏ niyznōmy, chociŏż powstała moc hipotez, co go tykajōm. Życie, ôd czasu jego postaniŏ, rozwinyło sie w wielu formach, co ôstały sklasyfikowane i podzielōne na jednoski zwane taksōnami. Ôrganizmy żywe mogōm żyć i prosperować w wielu warōnkach. Mimo to, rachuje sie, iże spostrzōd 5 mld zortōw, co zamiyszkowały Ziymiã w czasie cołkij jeji historyje, wymarło kol. 99% zortōw. Rachuje sie, iże liczba zortōw, co terŏźnie żyjōm na Ziymi to 10–14 mln, z czego do tyj pory ôstało udokumyntowanych 1,9 mln.

Jak ôdwołać sie do hipotezy panspermije, życie mikroskopijne – rozkludzane ôd meteorytōw, planetojidōw i inkszych małych ciał Układu Słōnecznego – może być tyż w inkszych miyjscach we Wszechświecie. Chociŏż znōme je nōm jyno życie, co istniyje na Ziymi, je możliwe, iże je tyż życie pozaziymske. Projekty naukowe, take jak SETI, poszukujōm sygnałōw radyjowych w przestrzyni kosmicznyj, co mogły ôstać wysłane ôd pozaziymskich cywilizacyji.

Prōby ôkryślyniŏ, czym je życie, były podjynte, bo definicyjŏ życiŏ je przidajnŏ w podszukowaniach nad powstaniym życiŏ i w rozwŏżaniach nad ewyntualnym życiym pozaziymskim (w egzobiologiji).

Klarowne zdefiniowanie życiŏ to je wyzwanie dlŏ uczōnych i filozofōw. Je to ciynżke, bo po czyńści życie je proces, a niy czystŏ substancyjŏ. Definicyjŏ życiŏ musi być tak ôgōlnŏ, coby ôbyjmować tak wszyjske znane nōm formy życiŏ, jak i pozaziymske formy życiŏ, inksze ôd tych, co zamiyszkujōm Ziymiã.

Terŏźne rozumiynie życiŏ je blank ôpisowe, bo niy je klarownŏ definicyjŏ życiŏ. Życie je uwŏżane za znak czegoś, co wykazuje wszyjske abo czyńść takich znakōw:.

Te słożōne procesy zwane sōm funkcyjami fizjologicznymi.

Tibor Gánti zapropōnowoł taki zbiōr warōnkōw, kere winiyn społniać systym, by uznać go za ôrganizm żywy:

Cechy kōnieczne, by dany ôbiekt uznać za żywy:

Cechy, co niy sōm kōnieczne, by systym uznać za żywy, ale kōnieczne, by zachodziōł proces życiŏ na srogszõ skalã:

Cechy kōnieczne definiujōm ôrganizm żywy za autōnōmicznõ strukturã, cechy potyncjalne za to ôdpadajōm redukcjonistycznyj definicyji życiŏ, tykajōm tōż procesu życiŏ.

Coby ôddać minimalnõ liczbã przidajnych zjawisk, zapropōnowanych było moc inkszych biologicznych definicyji życiŏ, z kerych mocka ôpiyrŏ sie na układach chymicznych. Biofizycy spozorowali, iże istoty żywe polygajōm na negyntropiji (negatywnyj yntropiji). To znaczy procesy żywobyciowe mogōm być widziane za „ôpōźniynie” spōntanicznyj dyfuzyje abo dyspersyje wnyntrznyj ynergije tajleczek biologicznych. Barzij szczegōłowo, jak ôdwołać sie fizykōw takich jak John Desmond Bernal, Erwin Schrödinger, Eugene Wigner abo John Scales Avery, życie nŏleży do grupy zjawisk, co sōm układami ôtwartymi abo ciōngłymi, co poradzōm zmyńszać swojã wnyntrznõ yntropijõ bez stratã substancyji abo ynergije swobodnyj pobiyranyj ze strzodowiska, co ôna na kōńcu ôstŏwŏ ôdciepniyntŏ we rozłożōnyj formie. Na wyższym szteblu, istoty żywe sōm układami termodynamicznymi co posiadajōm zôrganizowanõ strukturã molekularnõ. To ôznaczŏ, iże życie je materyjōm, kerŏ może sie rozmnŏżać i ewoluować ku cylu przetrwaniŏ. Stōnd życie to je samostykajōncy ukłŏd chymiczny, co funkcjōnuje tak, jak ôpisuje to teoryjŏ Darwina.

Inksi przijmujōm pōnkt widzyniŏ, co niy do kōńca je zależny ôd chymije molekularnyj. Jedna z definicyji życiŏ prawi, iże istoty żywe sōm samozôrganizowane i autopojetyczne (take, co sie same wytwŏrzajōm). Jednã z wersyji tyj definicyji je wersyjŏ ôd Stuarta Kaffmana, co gŏdŏ ô autōnōmicznym agyńcie abo systymie wieloagyntowym co poradzi kopiować siebie abo inkszych i wykōnać aby jedyn ôbiyg termodynamiczny.

Nojważniyjszym znakym życiŏ je ciōngłŏ przemiana materyje i ynergije miyndzy żywym ôrganizmym a jego ôbtoczyniym, ze utrzimowaniym homeostazy, jak tyż talynt do replikacyje, powielaniŏ sie, abo tyż rozmnŏżaniŏ i erbowaniŏ cech. Do podtrzimowaniŏ przemiany ynergije z ôbtoczyniym potrzebny je stały wkłŏd roboty ze strōny ôrganizmu. Tōż życie to: zespōł procesōw metabolicznych, co sie wzajymnie podtrzimujōm, i co zachodzōm we ôrganiźmie żywym abo jego ôsobnych tajlach. Ważnōm cechōm życiŏ, co ôna wywodzi sie z natury procesōw metabolicznych, je zdolność ôrganizmōw żywych do utrzimaniŏ wyższego poziōmu uporzōndkowaniŏ, tōż niższyj yntropije aniżeli ôbtoczynie, kosztym spotrzebowaniŏ ynergije.

Podzioł definicyji w zależności ôd poziōmu: nojwyższy (definiowanie życiŏ za globalny fynōmyn), niższy (definiowanie jednostki żywyj); jak tyż nojniższy (rozrōżniynie miyndzy jednostkōm żywōm a umartōm) ôstoł tyż zapropōnowany i ôdpednio sformułowany za kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje dlŏ życiŏ jako zjawiska, ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje dlŏ ôrganizmu żywego, jak tyż funkcjōnalny, ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje dlŏ rozrōżniynia miyndzy życiym i śmierciōm.

Życie to systym abo zbiōr elymyntōw zdolnych do ewolucyje w synsie biologicznym.

Ta definicyjŏ je faworyzowana ôd niykerych badŏczōw sztucznego życiŏ i niykerych redukcjōnistōw (bp. Richard Dawkins). Krytykuje sie ja ale, iże je za szyrokŏ. Ôbyjmuje bp. Program kōmputrowy programy kōmputrowe, co sie same replikujōm (patrz systym Tierra).

Prōbōm zawynżyniŏ je definicyjŏ we formie: życie to zbiōr autōnōmicznych replikatorōw zdolnych do ewolucyje.

W przipadku życiŏ na Ziymi rolã autōnōmicznych replikatorōw społniajōm ôrganizmy żywe, a podlygajōm ewolucyji dziynki niydoskōnałyj replikacyji.

Ta definicyjŏ jednak w realnie niy rozwiōnzuje problymōw ôrtodoksyjnych biologōw, bo programy z systymu Tierra sōm autōnōmicznymi replikatorami (co zasiedlajōm systym Tierra, tak jak ôrganizmy żywe synsu stricto zasiedlajōm naszã planetã). Coby ich usatysfakcjōnować, nŏleżałoby wkludzić do definicyje warōnek materialności replikatorōw. Durch ale problymym ôstanie wtynczŏs uznanie za żywõ masziny zdolnyj do wykōnaniŏ swojij zglyndnie akuratnyj kopije.

Za to niykerzi badŏcze sztucznego życiŏ używajōm kapkã akuratniyjszyj definicyje: Życie to dynamiczne, samoôrganizujōnce sie struktury, zdolne do samopowielaniŏ sie i ewolucyje. Rōżnica polygŏ na wkludzyniu musu dynamicznego samopowielaniŏ sie struktury. Ôdbiyrŏ to wiynkszości z ôbiektōw baczyń badŏczy sztucznego życiŏ (jak algorytmy ewolucyjne abo roztōmajte ôdmiany Game of Life) status żywych.

Życie to systym sprzynżyń zwrotnych ujymnych podporzōndkowanych nadrzyndnymu sprzynżyniu zwrotnymu dodatniymu. Takŏ cybernetycznŏ definicyjŏ życiŏ ôstała zapropōnowanŏ ôd Bernarda Korzeniewskigo.

Życie to słożōnŏ struktura dyssypatywnŏ, co mŏ zdolność miyjscowego ôdwrŏcaniŏ wzrōstu yntropije.

Amerykōński fizyk teoretyczny Lee Smolin, zdefiniowoł w kategoryjach termodynamicznych życie za samoôrganizujōncy systym niyrōwnowŏgowy, co jego procesami reskyruje program, przechowowany we formie symbolicznyj (informacyjŏ gynetycznŏ), zdolny do reprodukcyje, społym z tym programym.

Życie to kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje. Podle tyj definicyje jednostki (ôrganizmy) żywe majōm cechy swojistego systymu, kerowanego ôd informacyje, i co przetwŏrzŏ informacyjõ, spotrzebowowaniŏ i przekazowaniŏ zawartyj w nim informacyje symantycznyj.

Fanerozoik to eōn, co trwŏ ôd 541 ±1,0 milijōnōw lŏt do dzisiej. Na fanerozoik skłŏdajōm sie trzi ery: paleozoik, mezozoik i kynozoik. Tyn eōn cechuje sie srogim wzrōstym rozmajtości biologicznyj, co zaczōn sie ôd eksplozyje kambryjskij.

We erze paleozoicznyj doszło do pŏru ważnych zdarzyń zwiōnzanych ze życiym – idzie do nich zaliczyć m.in. ewolucyjõ słożōnych formōw życiowych, bez kerõ ôrganizmy, co zamiyszkowały suchy lōnd wziōnły używać tlyn za musowy produkt wymŏgany do dychaniŏ. Paleozoik dzieli sie na sześ ôkresōw: kambr, ôrdowik, sylur, dewōn, karbōn i perm.

W paleozoiku miały miyjsce sroge zmiany geologiczne, klimatyczne i ewolucyjne. W ôkresie kambru zdarziła sie nojwartszŏ i nojszyrszŏ dywersyfikacyjŏ życiŏ we historyji Ziymie, znanŏ za eksplozyjõ kambryjskõ. W tym czasie rozwinyła sie srogŏ tajla zortōw, co terŏźnie żyjōm, m.in. ryby, stawonogi, płazy, gady i synapsydy. Przōdzij te stworzynia zamiyszkowały ôceany, ale w kōńcu tajla z nich przeniosła sie na stały lōnd. W niyskorniyjszyj fazie paleozoiku lōnd ôstoł zdominowany ôd roztōmajtyj zorty formōw życiowych. Kōntynynta ôstały pokryte ôgrōmnymi lasami prymitywnych roślin, co jejich srogŏ tajla przekształciyła sie w pokłady wōnglŏ kamiynnego, co terŏźnie je w Europie i wschodnij czyńści Ameryki Pōłnocnyj. We kōńcowyj fazie epoki ôrganizmami, co zdōminowały życie, stały sie sroge i wysoko rozrośniynte zorty gadōw, rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny, co żyjōm do dzisiej – jegliczne.

Era paleozoicznŏ skōńczyła sie nojsrogszym masowym wymiyraniym we historyji Ziymie, znōmym za wymiyranie permske. Zjawisko było na tela dotkliwe, iże życie na lōńdzie ôżywiało sie bez dalsze 30 milijōnōw lŏt; tyn ôkres mōg być ale krōtszy w przipadku życiŏ we morzach.

Ôkres kambru trwoł ôd 541 ±1,0 do 485,4 ±1,9 milijōnōw lŏt tymu. Je piyrszym z sześciu ôkresōw ery paleozoicznyj. W ôkresie kambru zapoczła sie eksplozyjŏ kambryjskŏ, co cechuje sie pokŏzaniym sie nojsrogszyj liczby nowych ôrganizmōw w czasie jednego ôkresu. W tym czasie wykształciyła sie srogŏ liczba glōnōw, chociŏż stawonogi stanowiyły w wodzie srogszõ tajla populacyje. Doszło tyż do wykształcyniŏ hned wszyjskich wodnych zortōw, co żyjōm. W kambrze napoczōn sie rozpad superkōntynyntu Rodinia, co z niego srogszy part stoł sie tajlōm superkōntynyntu Gōndwana.

Ôrdowik trwoł ôd kol. 485,4 ±1,9 do 443,8 ±1,5 milijōnōw lŏt tymu. W tym ôkresie we srogij liczbie wykształcały sie do dzisioj powszechne zorty ôrganizmōw, m.in. prymitywne ryby, gowonogi i korale. Powszechnymi formami życiŏ były ale trylobity, ślimŏki i szkorupiŏki. Co ważniyjsze, w ôkresie ôrdowiku doszło do zakolōnizowaniŏ Gōndwany ôd piyrszych stawonogōw. W kōńcowyj fazie ôrdowiku Gōndwana była na przestrzyni koła podbiegunowego, a Ameryka Pōłnocnŏ połōnczyła sie z Europōm, czym zawarły Ôcean Atlantycki. Zlodowacynie Afryki dokludziyło do srogigo ôbniżyniŏ poziōmu morza. W wyniku zlodowacyniŏ Ziymia doimyntnie (abo bezma doimyntnie) ôstała pokrytŏ lōndolodym, a to dokludziyło do wymiyraniŏ ôrdowickigo, co w czasie niego pōmarło kol. 60% wodnych bezkryngowcōw i 25% familiji; to wymiyranie je uwŏżane za nojwcześniyjsze masowe wymiyranie i druge nojsrogsze we historyji Ziymie.

Sylur trwoł ôd kol. 443,8 ±1,5 do 419,2 ±3,2 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie skōńczyło sie zlodowacynie, co trwało ôd ordowiku, dziynki czymu powstały lepsze warōnki dlŏ życiŏ na Ziymi. Rozwinyła sie wielkŏ liczba ryb, m.in. żuchwowcōw, bezżuchwowcōw jak tyż piyrszych ryb słodkowodnych. Nojrozliczniyjszōm grupōm drŏpieżnikōw ôstŏwały stawonogi, m.in. wielkoraki. Rozwinyły sie tyż stworzynia,co żyły jyny na lōndzie, take jak grziby, pajynczŏki i pareczniki. Rozrost roślin nŏczyniowych przizwolōł roztopiyrzić sie na stałym lōndzie inkszym zortōm roślin, co stały sie prekursorami roślinnego życiŏ, co zamiyszkuje powiyrchniã kuli ziymskij. W ôkresie syluru Ziymia dzielyła sie na sztyry kōntynynta: Gondwanã (Afryka, Ameryka Połedniowŏ, Australijŏ, Antarktyda, Syberyjŏ), Lauryncyjõ (Ameryka Pōłnocnŏ), Bałtykã (Pōłnocnŏ Europa) i Awalōnijõ (Zachodniŏ Europa). Dźwigniyńcie poziōmu morza dokludziyło do roztopiyrzyniŏ sie mocy nowych zort ôrganizmōw wodnych.

Dewōn trwoł ôd kol. 419,2 ±3,2 do 358,9 ±0,4 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie srogōm roztōmajtościōm ryb, co ôbyjmuje ôpancerzōne Dunkleosteus jak tyż ryby, co z nich ewoluowały piyrsze sztworonogi. Na lōńdzie, w wyniku eksplozyje dewōńskij, doszło do srogigo urozmajcyniŏ zortōw roślin – rozwinyły sie piyrsze strōmy i nasiōna. W wyniku tego zdarzyniŏ doszło tyż do urozmajcyniŏ stawonogōw. Dewōn cechuje sie tyż ukŏzaniym sie piyrszych płazōw jak tyż wchodym ryb na wiyrch raje pokormowyj. W kōńcowyj fazie dewōnu, w wyniku wymiyraniŏ dewōńskigo, pōmarło 70% zortōw, co ôznaczŏ, iże to zdarzynie było drugim nojsrogszym wymiyraniym we historyji Ziymie.

Karbōn trwoł ôd kol. 358,9 ±0,4 do 298,9 ±0,15 milijōnōw lŏt tymu. We wczesnyj fazie karbōnu postrzedniŏ tymperatura na Ziymi wynosiyła 20 °C, ale w jego postrzodkowyj fazie postrzedniŏ tymperatura spadła do kol. 10 °C. Srogŏ tajla powiyrchnie Ziymie była pokrytŏ tropikalnymi barzołami, a ze strōmōw, co żyły w tym czasie, powstoł używany terŏźnie wōngel kamiynny. Nojpewnij nojsrogszōm ewolucyjōm w tym czasie bōł rozrost jajec ôwodniowych, co przizwolyło płazōm przeniyś sie w głōmb lōndu i stać sie dōminujōncōm grōmadōm podtypu kryngowcōw. Ôkrōm tego, na barzołach karbōnu rozwinyły sie piyrsze gady i synapsydy. W ôkresie karbōnu utramyntnie ôchłōdzoł sie klimat, co na przełōmie permu i karbōnu dokludziyło do zlodowacyniŏ Gōndwany, co jeji niymałŏ tajla w tym czasie była na kole podbiegunowym.

Perm trwoł ôd kol. 298,9 ±0,15 do 252,17 ±0,06 milijōnōw lŏt tymu i bōł ôstatnim ôkresym paleozojiku. We poczōntkowyj fazie permu doszło do połōnczyniŏ sie wszyjskich kōntynyntōw, co stworziło superkōntynynt Pangea jak tyż jedyny wtynczŏs ôcean Panthalassa. Ziymia w tym czasie była barzo suchŏ. Klimat postrzodkowyj Pangei cechowoł sie surowymi burlami roku, co było sprawiōne chybōm wpływu ôceanu na tã tajla kōntynyntu. Suchy klimat bōł dogodny dlŏ żyjōncych na Ziymi drŏpieżnikōw i synapsydów. Dōminujōncymi stworzyniami zamiyszkujōncymi Pangeę były dimetrodony i edafozaury (Edaphosaurus). W ôkresie permu ukŏzały sie piyrsze rośliny jegliczne, co zdōminowały landszaft lōndowy Ziymie. W kōńcowyj fazie permu Pangea stŏwała sie corŏz barzij suchŏ. Jeji wnyntrznŏ tajla skłŏdała sie jyny z suchych prōznot zamiyszkanych ôd skutozaurōw i gorgōnopsōw (Gorgonopsia). Te stworzyniŏ w kōńcu wyginyły społym ze 95% dalszych ôrganizmōw, co wtynczŏs zamiyszkowały Ziymiã w wyniku wymiyraniŏ permskigo, co było  trzecim nojsrogszym tyj zorty zdarzyniym w historyji Ziymie.

Znany tyż pod mianym „era dinozaurōw”, mezozojik cechuje sie wzrōstym liczby gadōw, bez co zdominowały ône tak morza, jak i lōnd i luft.

Termin „mezozojik” („życie postrzodkowe”) je z greckigo jynzyka – skłŏdŏ sie z prefiksu meso-/μεσο („miyndzy”), jak tyż zoon/ζῷον („zwiyrz”, „istota żywŏ”). Je jednōm z trzech er geologicznych eōnu fanerozoicznego, co nastōmpiyła po erze paleozojicznyj („życie pradawne”) jak tyż przed erōm kynozojicznōm („nowe życie”).

Era poczynŏ sie w zaczōntkowyj fazie wymiyraniŏ permskigo, nojsrogszego dobrze udokumyntowanego tyj zorty zdarzyniŏ na Ziymi. Era mezozojicznŏ skōńczyła sie w czasie wymiyraniŏ kryjdowego, co wyrōżniało sie wymarciym niyptŏsich dinozaurōw jak tyż czyńści zortōw zwiyrzōnt i roślin. W erze mezozoiku trefiyła sie srogŏ aktywność tektōnicznŏ, klimatycznŏ i ewolucyjnŏ. Jednym z ważniyjszych zdarzyń ery bōł stopniowy rozpŏd superkōntynyntu Pangea na myńsze kōntynynta, co stopniowo przemiyszczały sie w rychtōnku jejich terŏźnych miyjsc położyniŏ. Klimat w mezozojiku bōł rozmajty – nastympowały naprzemiynnie ôkresy ciepła i zimna. Jednak tymperatura na Ziymi w tamtym czasie była wyższŏ aniżeli terŏz. W triasie niyskorym ukŏzały sie niyptŏsie dinozaury, co we ôkresie jury zdōminowały lōndy i zajmowały tã pozycyjõ bez kole 135 milijōnōw lŏt, po czym w kōńcowyj fazie kryjdy doszło do jejich wymarciŏ. Piyrsze ptŏki ukŏzały sie we jurze; ewoluowały z teropodów. W mezozojiku rozwinyły sie tyż piyrsze cycacze, jednak były doś małe – przed zaczyńciym sie ôkresu kryjdy jejich wŏga wynosiyła mynij jak 15 kg.

Trias trwoł ôd kol. 252,17 ±0,06 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie prōznotōm, co pokŏzała sie skuli wymiyraniŏ permskigo. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: trias wczesny, trias postrzodkowy i trias niyskory.

Trias wczesny trwoł ôd 252,17 ±0,06 do 247,2 milijōnōw lŏt tymu. Landszaft ze tamtego czasu na Ziymi bōł zdōminowany ôd prōznot Pangei. Nojroztoliczniyjsze stworzynia to były lystrozaury, labiryntodōnty, euparkerie i inksze ôrganizmy, co poradziyły przeżyć wymiyranie. W tym czasie rozwinyły sie temnospondyle, co dōminowały we srogij czyńści triasu.

Trias postrzodkowy trwoł ôd 247,2 do kol. 237 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie zaczōn sie rozpŏd Pangei i powstoł ôcean Tetyda. Ekosystym ôżywiōł sie po ôprōzniyniu, co dokōnało sie po „wielkim wymiyraniu”. Do życiŏ wrōciyły m.in. fitoplanktōny, korale i szkorupiŏki, a stworzynia, co nŏleżōm do gadōw, zaczły być corŏz srogsze. Rozwinyły sie nowe zorty wodnych gadōw, m.in. notozaury i ichtiozaury. Za to na lōńdzie zakwitły lasy sosnowe, co przizwŏlyło na rozrostu kopruchōw i muszek ôwocowych. Pokŏzały sie tyż piyrsze krokodyle, co stały sie kōnkuryncyjōm dlŏ srogich płazōw, stworzyń słodkowodnych, co dotynczŏs dōminowały.

Trias niyskory trwoł ôd kol. 237 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu. Ôkres tyn cechuje sie czynstymi welami wŏrōw jak tyż umiarkowanymi ôpadami. Ocieplenie klimatu dokludziyło do godnego rozrostu gadōw lōndowych, w tym piyrszych prawych dinozaurōw, m.in. pterozaurów. Skutkym pōmiany klimatu było wymieranie triasowe, w wyniku kerego wyginęły archozaury (z wyjōntkym krokodyli), synapsydy, 34% stworzyń wodnych jak tyż bezma wszyjske zorty srogich płŏzōw. Wymieranie triasowe było sztwŏrtym pod wzglyndym skale tyj zorty trefiyniym w historyji Ziymie - jego prziczyna ôstŏwŏ spōrnŏ.

Jura trwała ôd 201,3 ±0,2 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: jurã wczesnõ, jurã postrzodkowõ i jurã niyskorõ.

Jura wczesnŏ trwała ôd 201,3 ±0,2 do 174,1 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu. Klimat, co wtynczŏs panowoł, bōł moc barzij wilgły aniżeli w ôkresie triasu i bez to bōł ôn zaôbycz tropikalny. Stworzynia, co dōminowały we ôceanach, były plezjozaury, ichtiozaury i amōnity, za to na lōńdzie dōminowały dinozaury i inksze gady – jednymi z nojliczniyjszych zortōw były dilofozaury. Rozwinyły sie piyrsze prŏwdziwe krokodyle, co bezma dokludziyło do wyginiyńciŏ srogich płazōw; dalszy rozrost gadōw dokludziōł do jejich zapanowaniŏ na Ziymi. W tym samym czasie rozwinyły sie piyrsze cycacze.

Jura postrzodkowŏ trwała ôd 174,1 ±1,0 do 163,5 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu. W czasie tyj epoki zaczły powstŏwać sroge stada zauropodōw, m.in. brachiozaurōw i diplodokōw, co zamiyszkowały tamtyjsze preryje pokryte paprociami. Rozwinyły sie tyż roztōmajte zorty drŏpieżnikōw, m.in. allozaury. Postrzodkowojurajske lasy z wiynksza skłŏdały sie ze strōmōw jeglicznych. Jednymi z liczniyjszych stworzyń ôceanicznych były plezjozaury i ichtiozaury. Cechōm charakterystycznōm epoki je szczytowa forma, w jakij były gady.

Jura niyskorŏ trwała ôd 163,5 ±1,0 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie miało miyjsce wymiyranie jurajsko-kredowe, co w jego wyniku wymarły zauropody i ichtiozaury. Wymiyranie prziniōs podzioł superkōntynyntu Pangea na dwa myńsze – Laurazyjõ i Gōndwanã. Dźwignōł sie poziōm mōrz, co zniszczyło paprociowe stepy i stworziło we jejich plac płytke połacie wodne. W czasie epoki doszło do wymarciŏ ichtiozaurōw; przeżōł za to part zauropodōw – niykere , m.in. tytanozaury, wymarły dopiyro w czasie wymiyraniŏ kryjdowego. Dalszy wzrōst poziōmu mōrz powodowoł stałe powiynkszanie sie Ôceanu Atlantyckigo, co dzielōł kōntynynta – dziynki tymu powstała możliwość rōżnicowaniŏ sie dinozaurōw.

Kryjda (znōmŏ tyż za „erã dinozaurōw”) je nojdugszym ôkresym, ze wszyjskich, co skłŏdajōm sie na erã mezozoicznõ. Dzieli sie na dwie epoki: kryjdã wczesnõ i kryjdã niyskorõ.
Kryjda wczesnŏ trwała ôd kol. 145 do 100,5 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie dochodziyło do powiynkszaniŏ sie cieśnin morskich, co dokludziyło do czyńściowego wymarciŏ zauropodōw – przeżyli ino jejich przedstawiciele w Ameryce Połedniowyj. Powstała siyła płytkich połaci wodnych, co było powodym wymarciŏ ichtiozaurōw. Na jejich miyjscu ukŏzały sie mozazaury i zastōmpiyły je za głōwne stworzynia morske. Rozwinyły sie tyż eustreptospōndyle, co zamiyszkowały wybrzeża jak tyż małe wyspy Europy. Dalsze stworzynia, m.in. karcharodōntozaury i spinozaury, zamiyszkały prōzne przestrzynie, jake ôstały po wymiyraniu jurajsko-kryjdowym. Jednymi z nojpowszechniyjszych zortōw, jake rozwinyły sie w tym czasie, były iguanodōny, co roztopiyrziły sie na wszyjskich kōntynyntach. Zaś doł sie dojzdrzeć podzioł na pory roku – tymperatura luftu na kołach podbiegunowych spadała we ôkresie zimowym. Niy było to ale problymym dlŏ lielynazaurōw, co zamiyszkowały tamtejsze lasy. Inksze zorty dinozaurōw, m.in. mutaburazaury, migrowały w te rejōny w ôkresie latowym. Klimat, co panowoł na kołach podbiegunowych, niy sprzijoł krokodylōm, dziynki czymu mogły miyszkać sam płazy, m.in. kulazuchy, co zamiyszkujōm dzisiyjszõ połedniowõ Australijõ, co była wtynczŏs na połedniowym kole podbiegunowym. W niyskorniyjszyj fazie epoki wykształciyły sie nowe zorty pterozaurōw, co cechowały sie srogościōm, m.in. ôrnitocheiry, co jejich rozpiyntość krzideł dochodziyła do 12 metrōw. Do ważniyjszych cech epoki idzie zaliczyć rozrost piyrszych prŏwdziwych ptŏkōw. Jejich ewolucyjŏ dokludziyła do poczōntku rywalizacyje z pterozaurami.

Kryjda niyskorŏ trwała ôd 100,5 do 66 milijōnōw lŏt tymu. Cechowała sie stałōm zniżkōm tymperatury luftu, co dzioła sie tyż we erze kynozojicznyj, bez co przestrzyń tropikōw, co leżała podle rōwnika, zwynżyła sie. Inksze przestrzynie na Ziymi cechowały sie srogimi zmianami klimatu miyndzy porami roku. Rozwinyły sie nowe zorty dinozaurōw, co zdōminowały nec kustowõ, m.in. tyranozaury, ankylozaury, triceratopsy i hadrozaury. Epoka cechuje sie tyż stałym zmyńszaniym sie populacyje pterozaurōw skuli kōnkuryncyje ptŏkōw; ôstatniōm wymartōm zortōm pterozaurōw bōł kecalkoatl. Ukŏzały sie tyż piyrsze taszowce, co były padlinożercami, co miyszkały we lasach jeglicznych. Nojliczniyjszymi stworzyniami wodnymi stały sie mozazaury – wcześnij były niymi ichtiozaury. Rozwinyły sie tyż sroge zorty plezjozaurōw, m.in. elasmozaury. Rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny ôkrytonasiynne. W kōńcowyj fazie kryjdy ziymskŏ atmosfera była zaniyczyszczanŏ ôd erupcyji wulkanicznych, co dzioły sie m.in. w Trapach Dekanu. Uwŏżŏ sie, iże w tym samym czasie doszło do upadku meteoru na Ziymiã, co stworziło krater Chicxulub i dokludziyło do masowego wymiyraniŏ znōmego za wymiyranie kryjdowe. To było piōnte i ôstatnie tyj zorty zdarzynie – w jego wyniku wymarło kole 75% stworzyń, m.in. niyptŏsie dinozaury. Ôkrōm nich wymarły tyż wszyjske inksze ôrganizmy, co jejich wŏga przekrŏczała 10 kilogramōw. Tym samym skōńczyła sie era dinozaurōw.

Jednōm z cech kynozojiku je rozrōst cycaczy, co dokludziōł do jejich dōminacyje na lōńdzie. Era dzieli sie na trzi epoki: paleogyn, neogyn i sztwŏrtorzynd.

Kynozojik je znōmy tyż za „erã cycaczy”, co wymarcie wielu zortōw ôrganizmōw przizwolyło im na srogi rozrōst.

We wczesnyj fazie kynozojiku, po kōńcu wymiyraniŏ kryjdowego, planeta była zdōminowanŏ ôd doś niywielkich przedstawicieli fauny, m.in. niywielke cycacze, ptŏki, gady jak tyż płazy. Z geologicznego pōnktu widzyniŏ, ptŏki i cycacze urozmajciyły sie we krōtkim czasie, przede wszyjskim skuli niyôbecności gadōw, co zdōminowały planetã w mezozojiku. Niykerzi przedstawiciele ptŏkōw niylotōw ôsiōngali srogsze miary aniżeli postrzednij srogości czowiek. Cycacze zdōminowały bezma kożdõ niszã ekologicznõ (tak morskõ, jak i lōndowõ) i niykej ôsiōngały miary srogsze aniżeli te, co żyjōm terŏz.

Paleogyn trwoł ôd 66 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu. Dzieli sie na trzi epoki: paleocyn, eocyn i oligocyn.

Paleocyn trwoł ôd 66 do 56 milijōnōw lŏt tymu. Bōł to ôkres przechodni miyndzy wymiyraniym kryjdowym, a rozwiniyńciym sie bogatego strzodowiska tropikalnego, co powstało we wczesnym eocynie. Wczesny paleocyn cechuje sie ôżywiyniym ekosystymu po tym wymiyraniu. Zaczła formować sie terŏźnŏ forma kōntynyntōw; prziszoł tyż jejich pōnowny podzioł – Afroeurazyjŏ ôstała podzielōnŏ Ôceanym Tetydy na Afrykã i Eurazyjõ, a Ameryka ôstała podzielōnŏ Cieśninōm Panamskōm na dwie czyńści. Ta epoka cechuje sie tyż stałym ôcieplaniym sie klimatu, bez co lasy tropikalne rozciōngały sie nawet do przestrzyni polarnych. We morzach dōminowały żralŏki, a nalōndach archajiczne cycacze, m.in. kreodōnty jak tyż prymaty, co rozwinyły sie w erze mezozojicznyj. Cycacze durch były niywielkimi stworzyniami. Nojsrogsze wtynczŏ stworzynia wŏżyły mynij jak 10 kilogramōw.

Eocyn trwoł ôd 56 do 33,9 milijōnōw lŏt tymu. Masa stworzyń, co żyły we wczesnym eocynie, ôstŏwała takŏ sama. Do tych stworzyń nŏleżały m.in. prymaty, wieloryby, kōnie i inksze cycacze. Na wiyrchu raje kustowyj były ptŏki ô srogich miarach, take jak Gastornis. Eocyn to jedynŏ epoka, co w nij ptŏki dōminowały (z pōminiyńciym jejich praôjcōw, to znaczy dinozaurōw). Tymperatura w tym czasie wynosiyła kole 30 °C (we rejōnach kolebiegunowych wystympowały niywielke jeji chwiania). W eocynie postrzodkowym, miyndzy Australijōm i Antarktydōm, uformowoł sie Sztrōm Wiatrōw Zachodnich – jego powstanie zdezorganizowało ukłŏd sztrōmōw morskich, co prziniosło ôchłōdzynie klimatu. Dokludziyło to do zmyńszyniŏ sie przestrzyni porośniyntych lasami tropikalnymi. Zmiana klimatu przizwolyła cycaczōm ôsiōngnōńć moc srogsze miary, m.in. wielorybōm. W tym czasie na wiyrchu raje kustowyj były stworzynia take jak Andrewsarchus, a we wodach dōminowały wieloryby, m.in. bazylozaury. W niyskorym eocynie zaś ukŏzoł sie podzioł na pory roku, co prziniosło rozszyrzynie sie przestrzyni pokrytych sawannami i ewolucyjõ trŏw.

Ôligocyn trwoł 33,9 do 23,03  milijōnōw lŏt tymu. Jednōm z cech epoki było roztopiyrzanie sie trŏwy, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie dalszych zortōw zwiyrzōnt, co z nich srogi part żyje do dzisiej – sōm to m.in. elefanty, koty, psy i taszowce. Pokŏzało sie tyż dużo nowych zortōw roślin, m.in. rośliny wiecznie zielōne. Durch trwoł efekt chłōdzyniŏ i podzioł na pory deszczowe jak tyż suche. Porzōnd powiynkszały sie cycacze. We zdarzyniu znōmym za Grande Coupure rozwinōł sie tyż Paraceratherium, nojsrogszy cycacz lōndowy w historyji Ziymie, jak tyż niypŏrzistokopytne.

Neogyn trwoł ôd 23,03 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu, i je to tyż nojkrōtszy ôkres fanerozojiku. Dzieli sie na dwie epoki: miocyn i pliocyn.

Miocyn trwoł ôd 23,03 do 5,333 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie dochodziyło do dalszego roztopiyrzniŏ sie przestrzyni porośniyntych trŏwōm. W efekcie te przestrynie ôbjōnły srogõ tajla planety, co tym samym zmyńszyło jeji zalesiynie. Powstały lasy wodorostōw, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie nowych zortōw, m.in. kałanōw morskich, znōmych tyż za fiszotry morske. W tym czasie dobrze prosperowały niypŏrzistokopytne i małpice człekokształtne. Srogŏ tajla lōndu była wtynczŏs jałowŏ i gōrzistŏ, bez co bazowōm formōm żywiyniŏ postrzōd zwiyrzōnt bōł wypas. Uformowanie sie Pōłwyspu Arabskigo dokludziyło do ôstatecznego zawarciŏ sie Morza Tetydy, co ôstawiyło po sobie resztki we formie Morza Czŏrnego, Czerwōnego, Strzōdziymnego i Kaspijskigo. Ewoluowała tyż siyła nowych roślin – w miocynie postrzodkowym rozwinyło sie 95% terŏźnych roślin nasiynnych.

Pliocyn trwoł ôd 5,333 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie dramatycznymi zmianami klimatycznymi, co w kōńcu dokludziyły do wyewoluowaniŏ terŏźnych roślin i zwiyrzōnt. Do nojważniyjszych zdarzyń epoki zaliczajōm sie: ukształtowanie Panamy, akumulacyjŏ lodu naôbkoło biegunōw (co było powodym prziszłego masowego wymiyraniŏ), kolizyjŏ dzisiejszego Pōłwyspu Indyjskigo z kōntynyntym azjatyckim (skirz keryj powstały Himalaje), uformowanie sie Appalachōw i Gōr Skŏlitych jak tyż wyschniyńcie Morza Strzōdziymnego na pŏrã milijōnōw lŏt. Rozwinyły sie tyż australopiteki, nojstarsi praôjcowie czowieka. Ze pōmocōm Przesmyku Panamskigo zwiyrzynta poradziyły ymigrować miyndzy Amerykōm Pōłnocnōm, a Amerykōm Połedniowōm, co dokludziyło do spustoszyniŏ w lokalnym strzodowisku ekologicznym. Zmiany klimatu dokludziyły do roztopiyrzyniŏ sie sawann, co dzieje sie tyż terŏz. Kōntynynta i morza w kōńcu przibrały terŏźnõ formã, dokōnały sie przi tym niywielke zmiany pod zglyndym jejich położyniŏ.

Szwŏrtorzynd trwŏ ôd 2,58 milijōnōw lŏt i je nojmodszym ôkresym ery kynozojicznyj. Jego nojważniyjszymi cechami je ôbecność terŏźnych zwiyrzōnt i sroge zmiany klimatyczne. Dzieli sie na dwie epoki: plejstocyn i holocyn.

Plejstocyn trwoł ôd 2,58 milijōnōw do 11 700 lŏt tymu. W tym czasie dziejōm sie epoki lodowe, co sōm skutkym globalnego ôchłōdzyniŏ, co zaczło sie w postrzodkowym eocynie. W czasie jak lōd stopniowo rozrŏstoł sie w strōnã rōwnika, na przestrzyniach na pōłnoc i na połednie ôd stref tropikalnych trefiały sie intynsywne zimy, co pojawiały sie na zmianã z lekimi latami. W tym samym czasie Afryka zmŏgała sie z suchotami, co dokludziyły do powstaniŏ pustyń Sahara, Namib i Kalahari. W czasie epoki rozwinyły sie ale nowe zorty cycaczy, m.in. mamuty, megaterium, Canis dirus jak tyż czowiek rozumny. Kole 100 000 lŏt tymu skōńczyły sie nojsrogsze suchoty we historyji Afryki; prziszła tyż ekspansyjŏ prymitywnych ludzi na nowe przestrzynie. W kōńcowyj fazie plejstocynu wydarziło sie jedno z nojsrogszych masowych wymiyrań w historyji Ziymie, co w nim wymarła moc przedstawicieli ziymskij megafauny jak tyż wszyjske zorty z familije czowiekowatych (ôkrōm czowieka rozumnego). Miało to srogi wpływ na wszyjske kōntynynta, myńszy w przipadku Afryki.

Holocyn trwŏ ôd 11 700 lŏt. Znōmy je tyż za „erã czowieka”. Cechuje sie tyż rozrostym czowieka, co dokludziōł do dostaniŏ ôd niego talyntu ôdczuwaniŏ zmysłami. Cołkŏ zapisanŏ historyjŏ (w tym historyjŏ świata) mŏ swojã granicã w epoce holocynu. Aktywność czowieka je powodym, co skuli niego dochodzi do stałego wymiyraniŏ zortōw, co trwŏ ôd 10 000 lŏt p.n.e. Tyn proces czynsto je nazywany szōstōm katastrofōm.

Idyjõ, co gŏdŏ, iże Ziymia je żywŏ, idzie znojś we wielu dziełach filozoficznych i religijnych, jednak do piyrszyj naukowyj dyskusyje na tyn tymat doszło społym ze szkockim uczōnym Jamesym Huttonym. W 1786 roku stwiyrdziōł, iże Ziymia to superôrganizm, i że jeji richtich naukōm winna być fizjologijŏ. Hutton je uwŏżany za ôjca geologije, atoli jego idyjŏ żywyj Ziymie ôstała zapōmnianŏ w XIX s., kej panowały poglōndy redukcjōnizmu. Hipoteza Gaje, zapropōnowanŏ w latach 60. XX s. ôd uczōnego Jamesa Lovelocka, sugeruje, iże życie na Ziymi funkcjōnuje jak jedyn ôrganizm, co ôkryślŏ i utrzimuje warōnki strzodowiskowe przidajne do przetrwaniŏ na nij.

Do piyrszyj prōby wytuplikowaniŏ natury życiŏ bez ôgōlnõ teoryjõ systymōw żywych (ang. general living systems theory) doszło w 1978 roku za sprawōm amerykōńskigo biologa Jamesa Griera Millera. Ta teoryjŏ, przi wychodzyniu z nauk ekologicznych i biologicznych, może prōbować ôpisać ôgōlne prawidła, co tykajōm sie tego, jak fungujōm wszyjske systymy żywobyciowe. Zamiast podszukować zjawiska, co zachodzōm, bez dzielynie ôbiektōw na czyńści składowe, ôgōlnŏ teoryjŏ systymōw żywych ôbserwuje zjawiska pod wzglyndym dynamicznych szymlōw na relacyjŏ ôrganizmōw z jejich strzodowiskym. W 1991 roku amerykōński biolog Robert Rosen rozwinōł jã swojim zdefiniowaniym systymu kōmpōnyntowego za „jednostkã ôrganizacyje; tajla, co posiadŏ funkcyjõ (tzn. ôkryślōne powiōnzanie miyndzy tajlōm a cołkościōm)”. Ze pōmocōm tyj i inkszych definicyji Rosen ukształtowoł „relacyjnõ teoryjõ systymōw”, co jeji cylym je wyklarowanie ôsobliwych włŏsności życiŏ. Ôkryślōł „niepodzielność składowych ôrganizmu” za głōwnõ rōżnicã miyndzy systymami żywymi a „maszinami biologicznymi”.

Systymowy poglōnd życiŏ (ang. systems view of life) ôdnosi sie do strzodowiskowych i biologicznych strumiyni pola jako do „wzajymności wpływań”. Wzajymne relacyje ze strzodowiskym sōm snŏdź tak ważne do zrozumiyniŏ życiŏ, jak w przipadku zrozumiyniŏ ekosystymōw. W 1992 roku amerykōński biofizyk Harold Morowitz wytuplikowoł, iże życie je cechōm ekosystymu, a niy pojedynczym ôrganizmym abo zortōm. Ekleruje, iże ekosystymowŏ definicyjŏ życiŏ je lepszŏ aniżeli jeji biochymicznŏ, jak tyż fizycznŏ wersyjŏ. Robert Ulanowicz w 2009 roku nazwoł mutualizm kluczym do zrozumiyniŏ zachowaniŏ życiŏ i ekosystymōw.

Biologijŏ systymōw słożōnych (ang. complex systems biology, CSB) to dōmyna nauki, co podszukuje słożōność ôrganizmōw z pōnktu widzyniŏ teoryje układōw dynamicznych. Ta ôstatniŏ czynsto je nazywanŏ tyż biologijōm systymowōm, co jeji cylym je zrozumiynie nojbarzij podstawowych aspektōw życiŏ. Biologijŏ relacyjnŏ, blank zwiōnzanŏ z biologijōm systymōw słożōnych, jak tyż biologijōm systymowōm, skupiŏ sie zaôbycz na zrozumiyniu procesōw żywobyciowych z pōnktu widzyniŏ nojważniyjszych relacyji i kategoryji takich relacyji, co zachodzōm postrzōd ważnych funkcjonalnych czyńści ôrganizmu.

Wiek Ziymie to kole 4,54 mld lŏt. Podszukowania sugerujōm, iże życie na Ziymi istniyje ôd kole 3,5 mld lŏt, przi czym rachowany wiek nojstarszych fizycznych śladōw życiŏ wynosi 3,7 mld lŏt. Wszyjske znōme formy życiŏ ukazujōm bazowe mechanizmy molekularne, czym pokazujōm swoje pochodzynie; hipotezy pochodzyniŏ życiŏ, co ôpiyrajōm sie na tych podszukowaniach, starajōm sie znojś mechanizm, co klaruje proces formacyje ôstatnigo uniwersalnego spōlnego praôjca ôd ajnfachowych zwiōnzkōw ôrganicznych, bez hipotetyczne życie przedkōmōrkowe, do protokōmōrek jak tyż metabolizmu.

Niy ma terŏźnie żŏdnego kōnsynsusu naukowego co do tego, jak powstało życie, chociŏż powstała moc zaakceptowanych modelōw naukowych, co ôpiyrajōm sie na takich podszukowaniach:

Kedy było ôdkryto, iże tak gyny, jak i biołka, potrzebujōm siebie wzajym do wyprodukowaniŏ inkszych gynōw i biōłtek, uczyni zaczli zastanŏwiać sie, kere z nich powstało piyrsze. Skirz tego uczyni przijōnli hipotezã, iże z tego powodu je mało prŏwdopodobne, coby gyny i biōłtka powstŏwały niyzależnie.

Francis Crick, angelski biolog molekularny i noblista, zasugerowoł, iże nojprzōd życie ôpiyrało sie na RNA, co posiadało podobie jak w przipadku DNA cechy take jak przechowowanie informacyji i katalityczne włŏsności niykerych biołek. Te hipoteza je znanŏ za „świat RNA” i spiyrŏ jã ôbserwacyjõ, co padŏ, iże dużo spostrzōd nojbarzij krytycznych elymyntōw składowych kōmōrek (tych, co ewoluowały pōmału) skłŏdŏ sie z wiynksza abo cołke z RNA. Srogŏ tajla krytycznych kofaktorōw (Adenozyno-5′-trifosforan, acetyl-CoA, dinukleotyd nikotynoamidoadyninowy itp.) je abo nukleotydym, abo substancyjōm z nim zwiōnzanōm. Katalityczne włŏsności RNA niy ôstały zademōnstrowane w tym samym czasie jak zapropōnowanŏ hipoteza, jednak ôstały potwiyrdzōne ôd Thomasa Cecha w 1986 roku.

Z hipotezōm świata RNA wiōnże sie problym, co polygŏ na tym, iże synteza RNA ajnfachowych niyorganicznych protoplastōw je ciynżyjszŏ aniżeli w przipadku ôrganicznych tajleczek. Jednym z tego powodōw je to, iże prekursory DNA sōm barzo sztabilne i reagujōm z kożdym inkszym barzo pōmału we warōnkach, co panujōm; zapropōnowano była hipoteza, iże przed RNA ôrganizmy żywe skłŏdały sie z inkszych tajleczek. Mimo to podarziło sie wykōnać syntezã ôbsztalowanych tajleczek RNA w warōnkach, co wystympowały na Ziymi przed nastōniym życiŏ, przi przidŏwaniu w ôkryślōnym porzōndku alternatywne prekursory, a w tym samym czasie przi przidŏwaniu w czasie tyj reakcyje prekursōr fosforanu. Dziynki tymu podszukowaniu hipoteza świata RNA stŏwŏ sie barzij wiarygodnŏ.

Znaleziska geologiczne ôdnojdziōne w 2013 roku pokazujōm, iże reaktywne zwiōnzki fosforowe (bp. fosforany) wystympowały roztolicznie w ôceanach kol. 3,5 mld lŏt tymu, jak tyż iże schreibersyty snadnie reagowały z wodnym glicerolym, coby wygynerować fosforany jak tyż glicerolo-3-fosforany. Przijyntŏ była hipoteza, iże meteoryty, co posiadały schreibersyt, stworzōne we Wielkim Bōmbardyrowaniu, mogły lifrować zredukowany fosfōr, co mōg reagować z prebiotycznymi tajleczkami i tworzić fosforylowane biotajleczki, jak RNA.

W 2009 roku miały miyjsce eksperymynta, co dymōnstrowały ewolucyjõ Darwina, co zachodziyła w dwukōmpōnyntowym systymie ynzymōw RNA (rybozymōw) in vitro. Podszukowania były przekludzōne w laboratorium Geralda Joyce'a, co stwiyrdziōł, iże „je to piyrszy przikłŏd (poza przestrzyniōm nauk biologicznych) ewolucyjnyj adaptacyje układu gynetycznego tajleczek”

Zwiōnzki prebiotyczne mogły mieć pozaziymski zaczōntek. Wnioski NASA z 2011 roku, co ôpiyrajōm sie na podszukowaniach zwiōnzanych z meteorytami znojdziōnymi na Ziymi, sugerujōm iże składowe DNA i RNA (adynina, guanina jak tyż zwiōnzane z niymi tajleczki ôrganiczne) mogły powstać w przestrzyni kosmicznyj.

W marcu 2015 roku uczyni NASA podali informacyjõ, iże po piyrszy rŏz ôstały uformowane słożōne zwiōnzki ôrganiczne DNA i RNA, m.in. uracyl, cytozyna i tymina. Było to dokōnano we laboratorium we warōnkach, co sōm we przestrzyni kosmicznyj, jak tyż użyto była m.in. pirymidyna znojdziōnŏ w meteorytach. Pirymidyna, tak jak wielopiestrzyniowe wōnglowodory arōmatyczne, zebrane w wōngel zwiōnzki chymiczne znojdziōne we Wszechświecie, podle uczōnych może powstŏwać we wybuchach czerwōnych gigantōw jak tyż we sztaubach kosmicznych i chmurach gazowych.

 Roztōmajtość życiŏ na Ziymi to je rezultat wzajymnyj zależności miyndzy gynetykōm, talyntami metabolicznymi, wyzwaniami strzodowiskowymi i symbiozōm. Strzodowisko miyszkalne Ziymie bez wiynkszość swojigo istniyniŏ było zdōminowane ôd mikroôrganizmōw i poddane jejich metabolizmowi i ewolucyji. We kōnsekwyncyji tych czynności mikrobowych, fizyczno-chymiczne strzodowisko Ziymie zmiyniało sie w geologicznyj skali czasu, tym samym wyznaczyło drōgã ewolucyje dalszego życiŏ. Dlŏ przikładu, uwolniynie tlynu tajleczkowego bez sinice jako produkt uboczny fotosyntezy dokludziyło do globalnych zmian we strzodowisku Ziymie. Tlyn bōł toksyczny dlŏ wiynkszości ôrganizmōw, co wtynczŏs żyły na Ziymi, beztōż pokŏzały sie nowe wyzwania ewolucyjne. W kōńcu dokludziyło to do powstaniŏ głōwnych zortōw zwiyrzōnt i roślin na Ziymi. Tyn zwiōnzek miyndzy ôrganizmami i strzodowiskym to permanyntnŏ cecha systymōw żywobyciowych.

Wszyjske formy żywobyciowe wymŏgajōm ôkryślōnych drzynnych elymyntōw chymicznych przidajnych do funkcjōnowaniŏ biochymicznego. Zaliczajōm sie dō nich: wōngel, wodōr, azot, tlyn, fosfōr jak tyż siarka – pierwiastkowe makroelemynte, co sōm składnikami ôdżywczymi wszyjskich ôrganizmōw – czynsto reprezyntowane pod akrōnimym CHNOPS. Społym tworzōm kwasy nuklejinowe, protejiny i lipidy, z kerych skłŏdŏ sie srogŏ tajla żywyj materyje. Spostrzōd szejściu wymianowanych elymyntōw, piyńć zawiyrŏ chymiczne składniki DNA – niy zawiyrŏ ich jyno siarka, kerŏ je składnikym cystejiny i metioniny. Nojbogatszy biologicznie elymynt to wōngel, co posiadŏ talynt wielokrotnego tworzyniŏ wiōnzań kowalyncyjnych. Przizwŏlŏ to tajleczkōm, co ôpiyrajōm sie na wōnglu (ôrganicznym) tworzić ôgrōmnõ roztōmajtość zwiōnzkōw chymicznych (ang. chemical arrangements).

Zdatnymi dlŏ życiŏ skłŏdnikami ekosystymu sōm: ynergijŏ (światło słōneczne jak tyż ynergijŏ chymicznŏ), woda, tymperatura, atmosfera, grawitacyjŏ, skłŏdniki ôdżywcze jak tyż ôchrōna przed prōmiyniowaniym ultrafioletowym. W wielu ekosystymach warōnki zmiyniajōm sie w czasie dnia, a tyż w czasie zmiany pory roku. Coby żyć w tych ekosystymach, ôrganizmy muszōm poradzić przetrwać moc warōnkōw, co panujōm w danym ekosystymie, zwanym „zakresym tolerancyje”. Poza tymi ekosystymami, kaj sōm „strefy fizjologicznego stresu”, warōnki do przeżyciŏ i rozmnŏżaniŏ sōm możliwe, atoli niy sōm optymalne. Poza tymi strefami sōm „strefy niytolerancyje”, kaj przeżycie i rozmnŏżanie ôrganizmōw je niymożliwe abo mało prŏwdopodobne. Ôrganizmy, co posiadajōm srogi zakres tolerancyje, sōm szyrzyj rozkludzōne aniżeli ôrganizmy z ciasnym zakresym tolerancyje.

Coby przeżyć, ôbrane mikroôrganizmy mogōm przijmować formy, co dozwolōm im poradzić sie ze przemrożyniym, imyntnymu ôdwodniyniu, wysokimu ryzyku radiacyjnymu jak tyż inkszym wyzwaniōm chymicznym i fizycznym. Te ôrganizmy mogōm przeżyć w tych warōnkach tydnie, miesiōnce, lata, a nawet cołke stolecia. Ekstrymofile to mikrobiologiczne formy życiŏ, co prosperują poza zakresami warōnkōw, w kerych formy życiŏ sōm powszechne. W czasie jak wszyjske ôrganizmy skłŏdajōm sie z hned idyntycznych tajleczek, ewolucyjŏ dozwolyła tym mikrobōm przipasować sie do ciynżkich warōnkōw. Permamynt trwŏ proces tworzyniŏ ôpisu struktury i roztōmajtości metabolicznyj społeczności mikrobiologicznych, co żyjōm w tych ekstrymalnych strzodowiskach

Mikrobowe formy żywobyciowe żyjōm tyż w Przikopie Mariańskim, nojgłymbszym przikopie ôceanicznym na Ziymi, jak tyż we postrzodku skoł, co sōm nawet do 580 m pod grōntym morza, na głymbokości 2600 m pod poziōmym morza.

Podszukowania niyustympliwości i wielofunkcyjności życiŏ na Ziymi jak tyż zrozumiynie układōw tajleczkowych spotrzebowowanych ôd niykerych ôrganizmōw ku cylu przeżyciŏ to jedne z ważniyjszych faktorōw, co wpływajōm na szukanie życiŏ pozaziymskigo. Bez przikłŏd porosty mogōm przeżyć miesiōnc w imitowanym marsjańskim strzodowisku.

Kōmōrka to bazowŏ jednotka struktury kożdego żywego ôrganizmu. Kożdŏ kōmōrka powstŏwŏ w wyniku podziału wcześniyjszyj kōmōrki. Teoryjŏ kōmōrkowŏ ôstała sformułowanŏ we wczesnym XIX stoleciu ôd Henriego Dutrocheta, Theodora Schwanna, Rudolfa Virchowa i inkszych uczōnych. Hned po jeji utworzyniu teoryjŏ była szyroko zaakceptowanŏ. Aktywność ôrganizmu je zależnŏ ôd cołkij aktywności jego kōmōrek, społym ze przepływym ynergije, co sie dzieje we postrzodku i miyndzy niymi. Kōmōrki zawiyrajōm erbowe informacyje przenoszōne we formie kodu gynetycznego w czasie jejich podziału.

Sōm dwie bazowe zorty kōmōrek. Prokariōnty niy posiadajōm jōnder kōmōrkowych jak tyż ôrganelli kōmōrkowych, atoli posiadajōm koliste DNA i rybosōmy. Na prokarionty skłŏdajōm sie dwie dōmyny: bakteryje i archeōny. Inkszōm bazowōm zortōm kōmōrek sōm eukariōnty, co posiadajōm ôsobne jōndra kōmōrkowe ôbtoczōne błōnōm kōmōrkowōm jak tyż ôrganelle (m.in. mitochōndria, chloroplasty, lizosomy, retikulum yndoplazmatyczne jak tyż wakuole). Ôkrōm tego, posiadajōm zôrganizowane chrōmosōmy, co przechowujōm materyjõ gynetycznõ. Wszyjske zorty, co na nie skłŏdajōm sie sroge, słożōne ôrganizmy, to eukarionty – to sōm zwiyrzynta, rośliny i grziby, chociŏż moc zortōw eukariotōw to protisty, co sōm mikroôrganizmami. Formalny model tuplikuje, iże eukariōnty ewoluowały z prokariōntōw, społym z bazowymi ôrganellami eukariotōw stworzōnych w czasie yndosymbiozy miyndzy bakteryjami, a prekursorowymi kōmōrkami eukariotycznymi.

Mechanizmy molekularne biologije kōmōrkowyj ôpiyrajōm sie na biołkach. Z wiynksza sōm syntezowane ôd rybosōmōw w procesie biosyntezy biołka. W kōmōrkach eukariotycznych biołka mogōm być transportowane i przetwŏrzane w aparacie Golgiego, co w tyn spusōb rychtuje je do wysłaniŏ ich do placu przeznaczyniŏ.

Kōmōrki rozmnŏżajōm sie w procesie podziału kōmōrek, co w nim kōmōrka ôjcowskŏ dzieli sie na dwie abo wiyncyj kōmōrek potōmnych. U prokariōntōw podzioł kōmōrek zachodzi w procesie schizogōnije, w kerym DNA je replikowane. Potym dwie kopije DNA sōm dołōnczane do fragmyntōw błōny kōmōrkowyj. W przipadku eukariōntōw zachodzi barzij słożōny proces mitozy. Jego kōńcowy rezultat je jednak taki sōm; nowo stworzōne kopije kōmōrek sōm idyntyczne tak z kōmōrkōm ôjcowskōm, jak i z kożdōm inkszōm kōmōrkōm (z wyjōntkym mutacyje). W przipadku kożdyj z nich dochodzi do dalszego podziału.

Je możliwość, iże ôrganizmy wielokōmōrkowe ewoluowały z kolōnije, co skłŏdały sie z takich kōmōrek. Kōmōrki te w wyniku adhezyje mogōm tworzić grupy ôrganizmōw. Czōnkowie kolōnije mogōm przeżyć przed siebie, a stworzynia, co nŏleżōm do prŏwdziwego wielokōmōrkowego ôrganizmu posiadajōm specjalizacyje, co powodujōm, iże te stworzynia sōm zależne ôd inszych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd tego ôrganizmu, bez kerych niy mogłyby przeżyć. W styczniu 2016 roku uczyni podali informacyjõ, iże kole 800 mln lŏt tymu w pojedynczyj tajleczce doszło do niywielkich pōmian gynetycznych, co im było nadano miano GK-PID. Mogły ône przizwolić ôrganizmōm przejś z ôrganizmu jednokōmōrkowego do ôrganizmu wielokōmōrkowego.

Kōmōrki posiadajōm wyewoluowane metody, co ze jejich pōmocōm doziyrajōm i reagujōm na swoje mikrostrzodowisko i tak polepszajōm talynt przistosowaniŏ sie. Sygnalizacyjŏ kōmōrkowŏ koordynuje aktywności kōmōrkowe, tym samym sztaluje bazowe funkcyje ôrganizmōw wielokōmōrkowych. Sygnalizacyjŏ miyndzykōmōrkowŏ nastympuje w czasie bezpostrzednigo kōntaktu kōmōrkowego, przi używaniu sygnalizacyjõ jukstakrynowõ (ang. juxtacrine signalling), abo postrzednio, w czasie umiany agyntōw, tak jak we układzie hormōnalnym. W barzij słożōnych ôrganizmach koordynacyjŏ aktywności może zachodzić dziynki układowi nerwowymu.

Piyrszõ znōmõ prōbã klasyfikacyje ôrganizmōw przekludziōł grecki filozof Arystoteles, co podzielōł wszyjske ôrganizmy, co wtynczŏs żyły, na zwiyrzynta i rośliny, przi ôparciu sie z rubsza na jejich talyńcie poruszaniŏ sie. Podzielōł tyż zwiyrzynta na take, co posiadajōm krew i co jij niy posiadajōm (abo co niy posiadajōm czerwōnyj krwie). Tyn podzioł idzie dopasować do podziału na kryngowce i bezkryngowce. Arystoteles podzielōł zwiyrzynta, co posiadajōm krew, na piyńć grup: żyworodne sztworonogi (cycacze), jajorodne sztworonogi (gady i płazy), ptŏki, ryby jak tyż walynie. Zwiyrzynta, co niy posiadały krwie, tyż ôstały podzielōne na piyńć grup: gowonogi, szkorupiŏki, ôwady (zaliczały sie do nich tyż pajōnki, skorpiōny i pareczniki), take, co posiadały szkorupã (zaliczała sie do nich wiynkszość miynczŏkōw i szkarłupni) jak tyż zwiyrzokrze. Choć robota Arystotelesa posiadała felery, to była to nojsrogszŏ biologicznŏ synteza, jakŏ do tego czasu powstała – była używanŏ w czasie dalszych stoleci po jego śmierci.

Eksploracyjŏ Ameryki prziczyniyła sie do ôdkryciŏ ôgrōmnyj wielości nowych zortōw roślin i zwiyrzōnt, co wymŏgały ôpisu i sklasyfikowaniŏ. Pod kōniec XVI i na poczōntku XVII stoleciŏ dzioły sie szczegōłowe podszukowania nad zwiyrzyntami, co miały posużyć za baza dlŏ systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Pod kōniec lŏt 40. XVIII stoleciŏ Karol Linneusz wkludziōł swōj systym binominalnego nazewnictwa zortōw, co je tajlōm systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Linneusz prōbowoł udoskonalić to dzieło i zmyńszyć dugość wcześnij używanych wielowyrazowych mian bez sniesiynie niyprzidajnyj retoryki, wkludzynie nowych ôpisowych terminōw jak tyż akuratne zdefiniowanie jejich znaczyń. Kōnsekwyntnie bez użycie tego systymu, Linneusz ôddzielōł nazewnictwo ôd taksōnōmije.

Przōdzij grziby były zaliczane do roślin. Bez krōtki czas Linneusz zaliczoł je do zwiyrzyncego taksōnu Vermes, niyskorzij ale zaś zaliczōł je do roślin. Herbert Faulkner Copeland zaliczōł grziby do stworzōnego ôd siebie krōlestwa Protoctista, tym spusobym po czyńści uniknōł problymu, jednak mimo to nadoł im ekstra status. Problym bōł w kōńcu rozwiōnzany ôd Roberta Whittakera, co we swojim systymie sklasyfikowoł grziby za ôsobne krōlestwo. Historyjŏ życiŏ na Ziymi pokazuje, iże grziby sōm barzij zbliżōne do zwiyrzōnt aniżeli do roślin.

Nowe ôdkrycia, co pozwolyły barzij detajlowe podszukowania nad kōmōrkami i mikroôrganizmami, prziczyniyły sie ôdkryciŏ nowych formōw życiŏ i powstaniŏ nowych dōmyn biologije – Biologijŏ kōmōrkowŏ biologije kōmōrkowyj jak tyż mikrobiologije. Nowo ôdkryte ôrganizmy przōdzij były zaliczane do pierwotniŏkōw za zwiyrzynta, jak tyż do plechowcōw za rośliny, ale niyskorzij ôstały połōnczōne w krōlestwo protistōw ôd Ernsta Haeckela; w dalszym ôkresie Prokariōnty były przeklasyfikowane na krōlestwo Monera, co niyskorzij było podzielōne na dwie ôsobne grupy – bakteryje i archeōny. Dokludziyło to do nastōniŏ nowego systymu, co skłŏdoł sie z sześciu krōlestw, jak tyż w kōńcu do nastōniŏ trzidōmynowego systymu ôpartego ô relacyje ewolucyjne. Klasyfikacyjŏ eukariotōw, a nojbarzij protistōw, ôstŏwŏ ale spōrnŏ,

W czasie rozrostu mikrobiologije, biologije molekularnyj jak tyż wirusologije ôdkryte były niykōmōrkowe agynty, co niymi sōm m.in. wirusy i wirojidy. Chociŏż sōm uwŏżane za żywe, w przeszłości trwała dyskusyjŏ nad tym, eli te ôrganizmy sōm richtich ôrganizmami żywymi; wirusy niy posiadajōm czyńści cech żywobyciowych, m.in. posiadaniŏ błōny kōmōrkowyj, przechodzyniŏ procesu metabolizmu, talyntu rozrostu i reagowaniŏ na strzodowisko naôbkoło. Jak ôprzić sie na gynetyce i biologiji, wirusy mogōm być klasyfikowane za zorty, jednak moc aspektōw jejich klasyfikacyje je spōrnŏ,.

W latach 60. XX s. powstała metoda klasyfikacyje zwanŏ kladystykōm, co polygŏ na przedstawianiu kladōw we strōmie filogynetycznym.

Ziymia to je jedynŏ znōmŏ planeta, co je siedliskym życiŏ. Inkszymi placami we Wszechświecie, co mogōm być zamiyszkane ôd mikroôrganizmōw, je postrzodek Marsa, atmosfera Wynus jak tyż ôceany we postrzodku niykerych naturalnych satelitōw i gazowych ôlbrzimōw. Żeby ôkryślić, w jakich warōnkach w systymach słōnecznych może być cywilizacyjŏ, używŏ sie rōwnaniŏ Drake’a.

Przestrzyń podle cugu bazowego gwiŏzdy, co może być użyteczny dlŏ życiŏ, co zamiyszkuje planety, co posiadajōm warōnki podobne do Ziymie, je zwany ekosferōm. Wnyntrzne i zewnyntrzne prōmiynie ekosfery rōżniōm sie miyndzy sobōm jasnościōm ymitowanōm ôd gwiŏzdy. Gwiŏzdy masywniyjsze aniżeli Słōńce posiadajōm srogszŏ ekosferã, jednak ôstŏwajōm w głōwnym cugu we krōtszym ôdstympie czasowym. W przipadku czyrwōnych karłōw dochodzi do inkszego problymu – jejich ekosfera je myńszŏ, bez co je przedmiotym srogszyj aktywności słōnecznyj i efektōw ôbrotu synchrōnicznego pobliskich ôrbit. Bez to postrzōd gwiŏzd ô postrzednij masie (bp. Słōńce) je srogsze prŏwdopodobiyństwo rozrostu form żywobyciowych podobnych do tych, co zamiyszkujōm Ziymiã. Położynie gwiŏzdy w galaktyce tyż może mieć wpływ na srogość prŏwdopodobiyństwa wystympowaniŏ formōw żywobyciowych. Gwiŏzdy w regiōnach ôbfitych w elymynta ciynżke, z kerych mogōm powstŏwać planety, w zestawiyniu z niskim spōłczynnikym wystympowaniŏ supernowych, co mogōm niszczyć siedliska życiŏ, sōm uwŏżane za take, co posiadajōm srogsze prŏwdopodobiyństwo wystympowaniŏ naôbkoło nich planet zamiyszkanych ôd słożōnych formōw żywobyciowych.

Śmierć to permanyntne wygaśniyńcie wszyjskich czynności żywobyciowych i procesōw żywobyciowych w ôrganiźmie abo kōmōrce. Może ôna wystōmpić w wyniku wypadku, katastrofy, niymocy, zależności miyndzygatōnkowych, niydożywiyniŏ, zatruciŏ, starzyniŏ sie abo samobōjstwa. Po śmierci ôrganizmu, jego kōnski wchodzōm w skłŏd raje biogeochymicznyj. Ôrganizm może być zjedzōny ôd drŏpieżnika abo padlinożercy – materyjŏ ôrganicznŏ, co ôstŏwŏ, może potym ôstać szyrzyj rozłożōnŏ ôd detrytusożercōw (ôrganizmy, co przetwŏżajōm detrytus), co swrŏcajōm go strzodowisku na pōnowny użytek w Raji kustowyj.

Jednym z problymōw we zdefiniowaniu śmierci je rozdzioł miyndzy śmierciōm a życiym. Śmierć wydŏwŏ sie ôdwołować tak do mōmyntu, w kerym kōńczy sie życie, jak i do mōmyntu, w kerym poczynŏ sie sztand, co nastympuje po kōńcu życiŏ. Ôbsztalowanie, kedy nastympuje śmierć, wymŏgŏ ôkryślyniŏ kōnceptualnyj granice miyndzy życiym a śmierciōm. Je to problymatyczne, bo niy ma zgody w przedmiocie tego, jak zdefiniować życie. Natura śmierci bez tysiōnclecia była zdrzōdłym niypokoju tradycyji religijnych jak tyż dochodzyń filozoficznych. Postrzōd wielu religiji je wiara w życie pozagrobowe, reinkarnacyjõ dusze abo zmartwychstōnie ciała.

Wymiyranie to proces, w kerym umiyrŏ grupa taksōnōw abo zortōw, co zmyńszŏ biorozmajtość. Mōmynt wymarciŏ zorty porzōnd je uznŏwany za mōmynt, w kerym umiyrŏ ôstatni jego przedstawiciel. Ôbsztalowanie tego mōmyntu je ciynżke, co zasiyng wystympowaniŏ danyj zorty może być moc srogi, bez co wykōnuje sie je po ôkryślōnym czasie jego niyôbecności. Zorty mogōm wymiyrać w wyniku braku talyntu do przeżyciŏ siedlisku, co sie zmiyniŏ abo zmiyniyło, abo skuli przegraniŏ z kōnkuryncyjōm. We cołkij historyji Ziymie wymarło kole 99% zortōw, co jã zamiyszkowały. Możliwe ale, iże masowe wymiyrania mogōm wpływać na wartkość, z jakōm dochodzi do ewolucyje życiŏ, a to tworzi szanse dlŏ nowych grup ôrganizmōw do rozrostu i ewoluowaniŏ.

Skamiyniałości to zachowane kōnski abo ślady zwiyrzōnt, roślin i inkszych ôrganizmōw, co sōm z dalekij przeszłości. Cołkość skamieniałości, tak ôdnojdziōnych jak i niyôdnojdziōnych, jak tyż jejich rozłożynie we formacyjach skalnych i pokładach ôsadowych (warstwach), je nazywany zŏpisym kopalnym. Zachowane prōbki sōm ôkryślane skamiyniałościami, jeźli wiyncyj jak 10 tysiyncy lŏt stare. Beztōż nojmodsze skamiyniałości sōm z poczōntku epoki holocynu, za to nojstarsze z eōnu archajiku, do 3,4 milijarda lŏt.

Sztuczne życie to dōmyna nauki, co pŏrŏ sie podszukowaniym systymōw, co ôdnoszōm sie do życiŏ, jego procesōw, jak tyż jego ewolucyje ze pōmocōm symulacyji wykōnowanych przi użyciu symulacyji kōmputrowych, robotyki i biochymije. Podszukowania sztucznego życiŏ imitujōm tradycyjnõ biologijõ przi ôdtwŏrzaniu niykerych aspektōw zjawisk biologicznych. Uczyni podszukujōm logikã systymōw żywobyciowych bez tworzynie sztucznych strzodowisk – tym spusobym starajōm sie zrozumieć słożōne przetwŏrzanie informacyji, co ôkryślajōm te systymy.

Biologijŏ syntytycznŏ to dzioł biotechnologije, kery stanowi połōnczynie nauki i bioinżynieryje. Jeji cyl to projektowanie i tworzynie nowych funkcyji biologicznych i systymōw, co ich niy ma w przirodzie. Biologijŏ syntytycznŏ ôbyjmuje redefinicyjõ jak tyż rozrost biotechnologije, społym z cylami takimi jak bycie talyntnym do projektowaniŏ i tworzyniŏ biologicznych systymōw inżynieryjnych, co przetwŏrzajōm informacyje, wytwŏrzajōm materyje i struktury, produkujōm ynergijõ, lifrujōm pożywioł jak tyż utrzimujōm i zmŏcniajōm ludzke zdrowie i strzodowisko.

Postrzōd poglōndōw na istotã życiŏ idzie wyrōżnić take teoryje:

Jednym z nojstarszych poglōndōw je materializm, podle kerego wszyjsko skłŏdŏ sie z materyje, a życie je jyno jeji słożōnōm formōm. Empedokles argumyntowoł, iże kożdy ôbiekt we Wszechświecie skłŏdŏ sie z kōmbinacyje sztyrech żywiołōw abo korzyni: ziymie, wody, luftu i ôgnia – ône klarujōm wszyjske zmiany, co sie dziejōm. Wszyjske formy życiŏ, jak tyż jejich roztōmajtość, powstały bez miszōng tych żywiołōw.

Demokryt uwŏżoł, iże bazowōm cechōm życiŏ je posiadanie dusze (psyche). Tak jak w przipadku inkszych antycznych pisŏrzi, Demokryt prōbowoł wyklarować, co sprawiŏ, iże danŏ istota je żywŏ. Eklerowoł, iże ôgniste atōmy społym tworzōm duszã, gynau tym samym spusobym, jakim atōmy i prōznota tworzōm kożdy inkszy ôbiekt. Demokryt padoł ô ôgniu skuli widzialnego zwiōnzku miyndzy życiym a ciepłym, jak tyż skuli ruchu ôgnia.

Materializm mechanistyczny, co powstoł w antycznyj Grecyji, ôstoł ôdrodzōny jak tyż skorygowany ôd francuskigo filozofa Kartezjusza, co prawiōł, iże zwiyrzynta i ludzie byli grupōm czyńści, kere razym funkcjōnowały jak maszina. Teoryjŏ ewolucyje, stworzōnŏ w 1859 roku ôd Charlesa Darwina, je mechanistycznym wyklarowaniym powstŏwaniŏ zortōw ze pōmocōm doboru naturalnego.

Hilymorfizm to teoryjŏ stworzōnŏ ôd Arystotelesa, podle keryj kożdy byt je kōmbinacyjōm formy i materyje. Jednym z bazowych zainteresowań Arystotelesa była biologijŏ – kole 1/4 jego Corpus Aristotelicum to dzieła biologiczne. Jedno z nich tuplikuje, iże kożdy byt we materyjnym Wszechświecie skłŏdŏ sie z materyje i formy, a formōm bytu, co żyje, je dusza. Sōm trzi zorty dusz: dusza wegetatywnŏ (u roślin; dziynki nij rosnōm, przekwitajōm i ôdżywiajōm sie, jednak niy powodujōm u nij ruchu jak tyż uczuć), dusza zwiyrzyncŏ (dziynki nij zwiyrzynta poruszajōm sie i posiadajōm uczucia) jak tyż dusza rozumnŏ (zdrzōdło świadōmości i rozumowaniŏ, kere (podle Arystotelesa) posiadŏ ino czowiek). Kożdŏ wyższŏ dusza posiadŏ cechy niższyj dusze. Arystoteles uwŏżoł, iże jeźli materyjŏ niy może istnieć bez formy, tak forma niy może istnieć bez materyje, bez to dusza niy może istnieć bez ciała.

Arystotelesowa teoryjŏ je spōjnŏ z teleologicznymi wyklarowaniami życiŏ, co tuplikujōm zjawiska w kategoryjach cylu i ukerunkowaniŏ na cyl - bez to bp. biyl, co pokrywŏ pelc biołego niedźwiedzia, je tuplikowanŏ pod wzglyndym cylowości jego kamuflażu. Rychtōnek prziczynowości (ôd przeszłości do prziszłości) zaprzeczŏ naukowymu dowodowi naturalnyj selekcyje, co klaruje kōnsekwyncyjõ z pōnktu widzyniŏ poprzednij prziczyny. Cechy biologiczne niy sōm ôpisowane bez ôpisanie jeji ôptymalnego rezultatu, atoli bez ôpisanie historyje ewolucyje zorcie, co dokludziyło do naturalnyj selekcyje znakōw, ô kerych mŏwa.

Witalizm to hipoteza stworzōnŏ ôd Georga Ernsta Stahla, co podle nij prawidło żywobyciowe je niymaterialne. Witalizm bōł uznŏwany do połowy XX s. ôd m.in. filozofōw Henriego Bergsona, Friedricha Nietzsche, Wilhelma Diltheya, anatōma Marie François Xaviera Bichata jak tyż chymika Justusa von Liebiga. Do witalizmu zaliczajōm sie tyż myśl, iże istniyje srogi rozdzioł miyndzy materyjōm ôrganicznōm a niyorganicznōm, jak tyż przekōnanie, iże materyjŏ ôrganicznŏ może być jyny ôd istot żywych. To przekōnanie ôstało ôbalōne w 1826 roku, kedy Friedrich Wöhler stworzōł mocznik z materyje niyôrganicznyj. Ta synteza Wöhlera je uwŏżanŏ za poczōntek modernyj chymije ôrganicznyj. Te synteza mŏ historyczne znaczynie, bo po piyrszy rŏz zwiōnzek ôrganiczny ôstoł stworzōny w reakcyjach niyôrganicznych.

W latach 50. XIX s. Hermann von Helmholtz zadymōnstrowoł, iże w czasie ruchu miynśni niy traci sie ynergijŏ, i zasugerowoł, iże do poruszaniŏ miynśniami niy sōm przidajne żŏdne siyły witalne. Te wyniki dokludziyły do pociepniyńciŏ naukowych zainteresowań teoryjami witalistycznymi, chociŏż durch sōm uznŏwane teoryje pseudonaukowe take jak hōmeopatyjŏ, co interpretuje niymoce za sprawiōne zaburzyniami siył witalnych i żywobyciowych.

Istoty żywe blank rōżniōm sie ôd ciał niyôżywiōnych i podlygajōm fungowaniu swojistych praw, niyzależnych ôd praw fizyki i chymije; procesy żywobyciowe zależōm ôd swojistyj siyły żywobyciowyj (vis vitalis), rozumianyj przirodniczo abo pozaprzyrodniczo (yntelechijŏ Arystotelesa, élan vital Bergsona) - tyn poglōnd terŏźnie niyma ofyn prezyntowany w nauce.

Wszyjske zjawiska zwiōnzane z życiym idzie skludzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chymije, co reskyrujōm materyjōm niyôżywiōnōm (zob. chemoton).

Z redukcjōnizmym je zwiōnzane tm. podejście substratowe, co wiōnże zjawisko życiŏ ze swojistymi zortami zwiōnzkōw chymicznych, co stanowiōm podstawã (substrat) procesōw żywobyciowych:

Układy fizyczne mogōm wystympować na roztōmajtych poziōmach ôrganizacyje; na wyższych poziōmach reskyrujōm niymi, ôkrōm praw włŏściwych dlŏ poziōmōw niższych, prawa, co je dopołniajōm, swojiste dlŏ danego poziōmu (kōmplymyntarne); w ôdniesiyniu do układōw żywych, na wyższych poziōmach ôrganizacyje życiŏ, ôbowiōnzujōm, ôkrōm praw fizycznych i chymicznych, swojiste prawa biologiczne, a ôkrōm zmian fizycznych i reakcyji chymicznych, zachodzōm swojiste procesy (zjawiska) biologiczne.

Z ymergyntyzmym je zwiōnzane podejście systymowe, ôparte na założyniu, iże włŏsności układu jako cołkości sōm wynikym niy ino włŏsności jego elymyntōw, ale struktury układu (bp. chemoton):

Biologijŏ tradycyjnie wyrōżniŏ pŏrã poziōmōw ôrganizacyje układōw zwiōnzanych ze zjawiskym życiŏ. Wiōnżōm sie z niymi rozmajte nauki biologiczne, co sie rōżniōm przedmiotym podszukowań i metodologijōm. Porzōnd wyrōżniŏ sie take poziōmy ôrganizacyje i nauki biologiczne, co im ôdpadajōm:

Termin „życie” może ôdnosić sie do zespołu procesōw abo włŏsności na poziōmie kōmōrki, ôrganizmu (stworzyniŏ) - „życie zwiyrzyńcia, rośliny”, jak i na poziōmie nadôsobniczym, aż do biosfery społyn z niōm - „życie na Ziymi”.

Przerwanie procesōw żywobyciowych jednostek morfologiczno-funkcjonalnyj (integrōnu) danego poziōmu, niy przerywŏ bezpostrzednio procesōw żywobyciowych na inkszych poziōmach. Bp. śmierć ôrganizmu wielokōmōrkowego (rozpŏd integrōnu) niy ôznaczŏ wartkij śmierci ôrganōw (je możliwe przeszczep), a rozpad funkcjonalny (śmierć) ôrganu, co dō niego dochodzi po czasie, niy ôznaczŏ śmierci kōmōrek, co wchodzōm w jego skłŏd (możliwŏ je chowanie tkanek). Śmierć istych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd ôrganizmu wielokōmōrkowego niy musi ôznaczać jego śmierci, śmierć istych ôrganizmōw niy musi ôznaczać śmierci populacyje.

Ôrganizmy żywe sōm bez wyjōntku słożōne z trzech wzajymnie powiōnzanych podsystymōw:

Te podsystymy mogymy wyrōżnić na trzech poziōmach ôrganizacyjnych zwiōnzanych z życiym:

Niykere formy życiŏ wystympujōm ino na piyrszym poziōmie (ôrganizmy jednokōmōrkowe), niykere na piyrszym i drugim poziōmie (ôrganizmy wielokōmōrkowe), a niykere na wszyjskich trzech poziōmach (wielokōmōrkowe ôrganizmy ôbywatelske).

Bazowym poziōmym ôrganizacyje życiŏ je poziōm kōmōrkowy.

Ôdpowiydź na pytanie sōm wirusy żywe? zależy ôd przijyntyj definicyje życiŏ. Podle powyższych definicyji wirusy, jak je rozumieć za indywidualne stworzynia, niy sōm ôżywiōne. Wirusy podlygajōm ale procesowi ewolucyje, majōm talynt do namnŏżania sie i zmiynności, bez to stanowiōm tajla procesu życiŏ na Ziymi.

Wirusy czyńścij sōm widziane za replikatory aniżeli za formy życiŏ. Sōm czynsto ôpisowane za „ôrganizmy na rańcie życiŏ”, bo posiadajōm gyny, ewoluujōm bez selekcyjõ naturalnõ jak tyż replikujōm sie bez wielokrotne kopiyrowanie samych siebie dziynki samoôrganizacyji. A dyć wirusy niy metabolizujōm i potrzebujōm kōmōrkã gospodŏrza do tworzyniŏ nowych produktōw. Samowystarczalny wirus w kōmōrce gospodŏrza posiadŏ implikacyje w podszukowaniach nad pochodzyniym życiŏ, beztōż je hipoteza, iże życie powstało jako samozôrganizowanŏ tajleczka ôrganicznŏ.




#Article 567: Synōnim (taksōnomijŏ) (114 words)


Synōnim (skrōt syn.) – w taksōnōmiji nierōwnowŏżne ôkryślynie, co sie ôdnosi do taksōnu, co mŏ tyż inksze miano. 

Wyrōżniŏ sie synōnimy nōmynklatoryczne (hōmotypowe) i taksōnōmiczne (heterotypowe). Taksōny ôpisane synōnimami piyrszyj zorty sōm ôparte na tyj samyj zorcie nōmynklatorycznyj. Podle miyndzynŏrodowych kodeksōw nōmynklatorycznych ino jedne miano może być ważne, to znaczy zgodliwe z tymi prawidłami. Jeźli dwa miana abo wiyncyj ôpisujōm tyn sōm taksōn, to ôbsztalowuje je miano ważne (piyrsze nŏleżnie ôpisane), a dalsze stŏwajōm sie synōnimami nōmynklatorycznymi. Synōnimy taksōnōmiczne powstŏwajōm, jak w wyniku rozrostu wiedzy niykere taksōny sōm dzielōne, kuplowane abo przenoszōne. Miana ôkryślane za synōnimy taksōnōmiczne ôdnoszōm sie do taksōnōw, co majōm roztōmajte zorty nōmynklatoryczne i stŏwajōm sie synōnimami w wyniku taksōnōmicznego ôsōndu.




#Article 568: Systymatyka ôrganizmōw (463 words)


Systymatyka ôrganizmōw, systymatyka biologicznŏ – nojstarszŏ dōmyna nauk biologicznych, nauka, co sie pŏrŏ klasyfikowaniym, katalogowaniym jak tyż ôpisowaniym ôrganizmōw we ôparciu ô podszukowanie jejich roztōmajtości, pochodzyniŏ i przŏcielstwa. Systymatyka grupuje ôrganizmy w jednostki, co stanowiōm taksōny w hierarchicznyj strukturze kategoryje systymatycznyj, w wyniku czego powstŏwŏ ukłŏd systymatyczny (systym). Prawidła klasyfikacyje i nazewnictwa systymatycznego ôkryślŏ taksōnōmijŏ, a relacyje przŏcielstwa ewolucyjnego miyndzy taksōnami – filogynetyka. Niykedy termin taksōnōmijŏ bywŏ rozszyrzany na cołkõ systymatykã, ale we ścisłym znaczyniu je to jeji dzioł, co zajmuje sie metodologicznōm, zmatymatyzowanōm strōnōm. Do dziś było ôdkrytych, ôpisanych i nazwanych nojmynij 1,75 mln zortōw ôrganizmōw, co żyjōm terŏźnie na Ziymi, jak tyż poraset tysiyncy ôrganizmōw wymartych.

Nojstarsze prōby naukowego systymatyzowaniŏ roślin i zwiyrzōnt sōm znane ze antyku. Piyrszy systymatyczny ukłŏd zwiyrzōnt, ôparty na zewnyntrznych włŏsnościach budowy, stworzōł Arystoteles, a jego uczyń i kamrat Teofrast z Eresos sformułowoł rozdziały miyndzy światym zwierzyncym i roślinnym, jak tyż wkludziōł, utrzimany do XVI w., podzioł świata roślinnego na 4 grupy. Srogi wpływ dlŏ rozrostu systymatyki ôrganizmōw mioł Karol Linneusz, co ôpisoł kole 10 tys. zortōw roślin i kole 6000 zortōw zwiyrzōnt, jak tyż upowszechniōł binōminalne nazewnictwo zortōw.

Pierwotne prōby klasyfikowaniŏ ôrganizmōw ôpiyrały sie na sztucznie dobranych kryteriach, porzōnd zewnyntrznych znakach morfologicznych abo siedliskowych. Takŏ postawa funkcjōniyrowała do XIX w. Terŏźnŏ systymatyka dōnży do poskludzaniŏ informacyji sebranych na tymat ôsobnych ôrganizmōw, do nadaniŏ kożdymu z nich niyôbyczajnego miana, jak tyż wrażyniŏ ich do usytymatyzowanych hierarchicznie kategoryjŏ systymatycznŏ kategoryji systymatycznych, żeby ôbsztalować ukłŏd systymatyczny ôparty na znōmości zwiōnzkōw.

W terŏźnyj systymatyce ôrganizmōw idzie wyrōżnić trzi bazowe metody badawcze:

Systymatyka gynealogicznŏ, klasycznŏ systymatyka ewolucyjnŏ – ôpiyrŏ sie na analizie anatōmoporōwnawczyj, ymbriologicznyj i paleōntologicznyj, jak tyż na sztyrech bazowych kryteriach: nieciōngłości morfologicznyj, niszy przistosowawczyj, bogajstwa gatōnkowego i mōnofiletyzmu (we szyrszym znaczyniu).

Systymatyka fynetycznŏ (numerycznŏ) – zakłŏdŏ, iże niy idzie poznać filogynezy i grupuje taksōny, co posiadajōm nojwiyncyj spōlnych cech, podobnie jak nojstarsze systymy ôd czasōw Arystotelesa. Inakszyj ale ôd tradycyjnyj systymatyki, ôrtodoksyjnŏ fynetyka ôdciepuje intujicyjne rangowanie cech jako ważniyjszych abo mynij ważnych dlŏ ôbsztalowaniŏ ôddalyniŏ systymatycznego.

Systymatyka filogynetycznŏ – za jednostki taksōnōmiczne definiuje klady, to znaczy naturalne grupy ôrganizmōw, co ôbyjmujōm zortã ancestralnõ i wszyjske zorty potōmne.

Bazowŏ jednostka taksōnōmicznõ to taksōn. Taksōny pokrewne sōm grupowane w taksōny wyższego poziōmu.

W tradycyjnyj systymatyce ôrganizmōw taksōnōm nadŏwŏ sie rangã, ôkryślanŏ za kategoryjõ systymatycznõ.

Terŏźny w danym ôkresie sztand wiedzy ô ôrganizmach je ôbrazowany ôd systymatykōw we formie układu systymatycznego, nazywanego systymym taksōnōmicznym, klasyfikacyjōm systymatycznōm, klasyfikacyjōm biologicznōm abo podziałym systymatycznym ôrganizmōw. Bez to że sztand tyj wiedzy durch sie umiyniŏ, ôdkrywane sōm nowe grupy ôrganizmōw, a tyż doskōnalōne sōm metody badawcze – propōnowane ôd ôsobnych autorōw klasyfikacyje biologiczne sztyjc podlygajōm modyfikacyjōm.

W systymatyce kladystycznyj ôdchodzi sie ôd ôkryślaniŏ kategoryji systymatycznych, a zależności filogynetyczne miyndzy ôsobnymi taksōnami ôkryślane sōm ze pōmocōm kladōw, co tworzōm strōm filogynetyczny, nazywany strōmym rodowym abo strōmym życiŏ.




#Article 569: Klasyfikacyjŏ biologicznŏ (886 words)


Klasyfikacyjŏ biologicznŏ – szeregowanie ôrganizmōw uporzōndkowanym spusōbym podle prawideł systymatyki biologicznyj. Wynikym tego procesu je hierarchiczny ukłŏd systymatyczny, co prezyntuje terŏźny w danym ôkresie sztand wiedzy ô podobiyństwie i pochodzyniu ôrganizmōw. Zaleznie ôd przijyntyj metody badawczyj może to być hierarchiczny ukłŏd oparty na kategoryjach systymatycznych abo strōmie filogynetycznym, może ôbyjmować wszyjske znōme nauce ôrganizmy abo jejich ôkryślōnõ grupã. Dōmynōm biologije, co pŏrŏ sie klasyfikowaniym ôrganizmōw, je systymatyka ôrganizmōw, a prawidła klasyfikacyje i nazewnictwa systymatycznego ôkryślŏ jeji poddyscyplina – taksōnōmijŏ.

Klasyfikowanie ôbiektōw je potrzebne wtynczŏs, jak mōmy do czyniyniŏ z jejich srogszōm liczbōm. Taki zbiōr wymŏgŏ skatalogowaniŏ, w ôpacznym wypadku ciynżko byłoby sie nim posugować. Tyn sōm zbiōr idzie klasyfikować na roztōmajte spusoby, podle roztōmajtych kryteriōw. Klasyfikacyjŏ ôpartŏ na kryteriach takich jak podobiyństwo morfologiczne abo siedliskowe mŏ naturã sztucznõ. Przikładym podziału sztucznego je podzioł zwiyrzōnt na lōndowe i wodne, bo tyn podzioł niy ôdnosi sie prōmp do kōnkretnych i ważnych cech klasyfikowanych ôrganizmōw. Przikładym podziału sztucznego, ale niyôbyczajle pożytecznego z pōnktu widzyniŏ metodyki nauczaniŏ biologije, je podzioł zwiyrzōōnt na kryngowce i bezkryngowce. Drugŏ z wymianowanych grup (bezkryngowce) je jednostkōm sztucznōm, a zaliczane do nij zwiyrzynta łōnczy ino jedna, negatywnŏ cecha diagnostycznŏ: brak krziża. Klasyfikacyjŏ, co je ôpartŏ na ważnych i ajnfachowych cechach ôrganizmōw, mŏ naturã naturalnõ. Przikładami podziału naturalnego je podzioł flanc na ôkrytozalōnżkowe i nagozalōnżkowe jak tyż podzioł ryb na skrzelodyszne jak tyż dwudyszne.

Społym z rozrostym biologije molekularnyj hierarchiczne systymy klasyfikacyjne zyskały kōnkuryncyjõ we formie naturalnych klasyfikacyji ôrganizmōw opartych na taksōnōmije filogenetycznej, corŏz akuratnij pokazowały filogynezã. Przikładym takij klasyfikacyje, co sie tykŏ roślin ôkrytonasiynnych je systym APG. W tradycyjnych systymach klasyfikacyjnych, co używajōm systymu kategoryji biologicznych niy idzie zmieścić corŏz barzij akuratnego, ale tyż corŏz barzij słożōnego ôbrazu strōma życiŏ. W sytuacyji, jak liczba kategoryji systymatycznych je skōńczōnŏ, niy idzie stworzić systymu, w kerym kożdy taksōn by bōł mōnofiletyczny. Z drugij strōny słożoność taksōnōmije filogynetycznyj powoduje, iże durch jeszcze ciynżko sie wyforsztelować używanie inkszych aniżeli tradycyjne systymōw hierarchicznych chociŏż do cylōw dydaktycznych.

Wszyjske ôrganizmy powstały na drōdze ewolucyje. Jedne zorty wymiyrały, inksze dŏwały poczōntek nowym (specjacyjŏ). Jejich historyjõ ewolucyjnõ (filogynezã) idzie przedstawić graficznie we formie rozgałyńziōnego strōma, zwanego strōmym rodowym abo strōmym filogynetycznym. Piyń tego strōma to jedyn spōlny praôjciec wszyjskich ôrganizmōw, za to kōnary to ôsobne linije ewolucyjne.

Danŏ grupa ôrganizmōw (taksōn) je mōnofiletycznŏ, jeźli wywodzi sie ôd jednego spōlnego praôjca i ôbyjmuje wszyjskich jego potōmnych. Mōnofiletycznōm grupōm sōm cycacze. Jeźli jednak jakŏś grupa ôbyjmuje dwa „kōnary” strōma (abo wiyncyj), to je ôna polifiletycznŏ. Polifiletycznōm grupōm sōm bp. wszyjske ôrganizmy cudzożywne. Za to mianym parafiletycznyj ôkryślŏ sie grupã, co skupiŏ ôrganizmy, co pochodzōm ôd jednego praôjca, ale niy ôbyjmujōm wszyjskich potōmnych. Przikładym takij grupy sōm dwuliściynne. Nŏleżnego ôbrazu przŏcielstwa ôrganizmōw idzie sie spodziywać jyno w grupach mōnofiletycznych.

Doskōnalynie metod klasyfikacyje ôrganizmōw polygŏ na dōnżyniu do tego, by jak nojlepij pokazowały jejich przŏcielstwo. Ôptymalny systym klasyfikacyje winiyn ôddŏwać prŏwdziwy ukłŏd strōma rodowego. Wszyjske taksōny winny być mōnofiletyczne. Terŏźnŏ wiedza zbliżŏ nŏs do tego ideału, ale niy dŏwŏ podstaw do skōnstruowaniŏ takigo idealnego strōma rodowego wszyjskich ôrganizmōw.

Terŏźnie za tradycyjny idzie uznać podzioł na piyńć krōlestw: prokariōnty, protisty, rośliny, grziby i zwiyrzynta. Podstawy takigo podziału były zapropōnowane już w XIX stoleciu (Richard Owen, Ernst Haeckel) bez wydzielynie krōlestwa ôsobnego ôd roślin i zwiyrzōnt, ale systym, co wykrŏczŏ poza podzioł na dwa krōlestwa upowszechniōł sie dopiyro w drugij połowie XX s., za barzij zbliżōny do prŏwdy aniżeli podzioł ôd Linneusza. niyma ôn jednak wolny ôd felerōw, bo krōlestwo bakteryji ôbyjmuje iste bakteryje i archebakteryje, co sōm ze sobōm spokrewniōne ino niyznacznie. Je to grupa parafiletycznŏ, co pochodzi ôd spōlnego praôjca, ale niy stanowi ôsobnyj asty strōma. Sōm tyż dane, co przizwŏlajōm sōńdzić, iże archebakteryje sōm bliżyj spokrewniōne z inkszymi ôrganizmami aniżeli z bakteryjami istymi. Parafiletyczne sōm tyż protisty, co sōm ôd jednego spōlnego praôjca, ale co je tyż praôjcym roślin, zwiyrzōnt i grzibōw.

Skirz tych felerōw upowszechniŏ sie podzioł na trzi dōmyny: archeōny, bakteryje i jōndrowce. Jōndrowce (eukariōnty) prowizorycznie były dzielōne na 4 krōlestwa: protisty, rośliny, grziby i zwiyrzynta, a niyskorzij na 6 supergrup: Opisthokonta, Amoebozoa, Excavata, Rhizaria, Archaeplastida i Chromalveolata. Te grupy sōm podle terŏźnyj wiedze mōnofiletyczne.

Nojbarzij tradycyjny podzioł ôrganizmōw, co wywodzi sie jeszcze ôd Arystotelesa i Teofrasta, a utrwalony ôd Linneusza to podzioł na dwa krōlestwa: zwiyrzynta i rośliny. Bōł uznŏwany za ôbowiōnzujōncy jeszcze w piyrszyj połowie XX stoleciŏ, a jego ôstałości durch widać we podziale nauk biologicznych (botanika i zoologijŏ, taksōnōmijŏ roślin i taksōnōmijŏ zwiyrzōnt itp.).

Usystymatyzować ôrganizmy żywe prōbowali tyż:

W 1977 amerykōński mikrobiolog i fizyk Carl Woese jak tyż badŏcz z University of Houston, George Edward Fox zapoczli podszukowania rRNA, co w wyniku nich ôbrali trzi linije ewolucyjne ôrganizmōw. Nazwali je: eubacteria, archaebacteria i urkaryotes. Społym z inkszymi autorami podzielyli krōlestwo Monera na dwa krōlestwa: Eubacteria i Archaebacteria (systym 6 krōlestw). Jejich podszukowania dały podwaliny systymatyce bakteryji ôpartyj na filogynetyce. Autorzi zapoczli dyskusyjõ nad ôbraniym wyższyj ôd krōlestwa kategoryje systymatycznyj. Woese niy zgŏdzoł sie z powszechnie wtynczŏs akceptowanym ôd wiynkszości biologōw podziałym dychotōmicznym Prokaryota-Eukaryota. W 1990 przedstawiōł argumynta dlŏ kōncepcyje podziału życiŏ na Ziymi na trzi grupy, co je nazwoł dōmynami Archaea, Bacteria i Eucarya.

Konkuryncyjny systym autorstwa Thomasa Cavaliera-Smitha zapropōnowany w 1983 i zmodyfikowany w 1998 roku przewiduje sześ krōlestw zgrupowanych w cysŏrstwa:

Cysŏrstwo: Procaryota

Cysŏrstwo: Eucaryota

W pierwotnyj wersyji przewidowoł podzioł na 8 krōlestw (były jeszcze Archaea i Archezoa, ale autōr uznoł, iże niy mŏ podstaw do jejich wydzielaniŏ).




#Article 570: Łukasz Kohut (180 words)


Łukasz Kohut (rodz. 10 wrześńa 1982 we Katowicach – ślůnski politolog, społeczny dźałocz, politiker, ferajńista DURŚ, lider uod partyje Wjesna we ślůnskim wojewůdztwje. Uod 2019 poseł do Ojropejskigo Parlamyntu. 

Zaczůn edukacyjo we Podstawowyj Szkole nr 4 we Radlińe. Sztudjowoł politologijo a reskyrowańy z marketingym na UŚ we Katowicach, jedyn symester spyńdźůł na Savonia University of Applied Sciences we fińskim Varkaus. Skůńczůł tyż kurs pedagogiczny na Krakowskij Politechńice (we 2005) i Szkoła Liderów Społeczeństwa Obywatelskiego (2014).

We 2012 zapisoł śe do partyje Ruch Palikota, potym przemjanowanyj na Twůj Ruch. We 2014 sztartowoł we welůnku do Syjmiku Ślůnskigo Wojewůdztwa, dostoł 1435 głosy, ale jego kůmitet ńy przekroczůł progu. We parlamyntarnym welůnku 2015 bůł kandydatym uod Zjednoczůnyj Lewice z drugigo placu, dostoł 5397 głosůw (nojwjyncyj na liśće), ale zůwizů mandatu ńy dostoł.. W nastympnym welůnku bůł rekůmyndowany za kandydata Uobywatelskij Koalicyje, atoli ńyskorzij (skirz ńyzgody Grzegorza Schetyny) mjost ńego sztartowoł Wojciech Kałuża.

Uod 2019 je człůnkym partyje Wjesna uod Roberta Biedrońa, we welůnku do Ojroparlamyntu dostoł 48 783 głosy (3,05%) i uostoł wywelowany ojroposłym.

Uokrům ślůnskij godki zno polsko, angelsko, czesko a norwesko.




#Article 571: Pōmoc:Kōntrola autorytatywnŏ (410 words)


Kōntrola autorytatywnŏ (KA) to stworzōny ôd bibliŏtykŏrzi systym ôznaczyń i procedur, co sużōm klarownyj idyntyfikacyji ôsōb, miyjsc, dzieł, instytucyji itd. 

We Wikipedyji i jeji projektach siostrzanych wrażanie ôznaczyń kōntrole autorytatywnyj suży przede wszyjskim lepszymu powiōnzaniu naszych treści z zasobami bibliotecznymi i archiwalnymi, a tyż z zewnyntrznymi bazami danych, co ôpisujōm te same tymaty. Ôznaczynia KA moc ulekszajōm dotarcie do ekstra informacyji i materyji z inkszych zdrzōdeł, a tyż do wielu przidajnych nŏczyń i zestawiyń (bp. wykazy publikacyji danego autora, wykazy wydań danego dzieła, wykazy bibliŏtyk, co dyspōnujōm danōm robotōm itd.). Mogōm tyż spōmŏgać systym ujednoznacznianiŏ mian artikli w sytuacyji, kej bp. mocka yncyklopedycznych ôsōb nosi to samo miano i nazwisko.

Przikłŏd zŏpisu kōntrole autorytatywnyj we ślōnskij Wikipedyji:

Kożdy artykuł ślōnskij Wikipedyje je powiōnzany (abo winiyn być) z ôdpednim zbiorym danych w naszym projekcie siostrzanym Wikidane. To prawie tam grōmadzymy ôznaczynia KA z roztōmajtych systymōw, co ôdpadajōm danymu tymatowi. 

Jeźli chcesz zmiynić abo przidać ôznaczynie kōntrole autorytatywnyj, wejdź na ôdpedniõ strōnã Wikipedyje, a potym kliknij ôpcyjõ „Elymynt Wikidanych” z myni po lewyj strōne. Dokōnej pōmian bezpostrzednio na strōnie Wikidanych, co sie pokŏże. 

Jeźli chcesz wykōnać srogszõ liczbã tyj zorty edycyji, pamiyntej, iże we Wikidanych powstały już gadżety i nŏczynia, co ulekszajōm pōłautōmatyczny import ôznaczyń KA z roztōmajtych baz. Przidajny może być tyż  ślōnskij Wikipedyje, co pokazuje klarownõ informacyjõ, kej do artikla niy były wstawiōne ôznaczynia KA, chociŏż ône sōm dostympne w Wikidanych. 

Coby pokŏzać ôznaczynia KA dlŏ danego artykułu Wikipedyje, styknie wrazić muster  abo jego skrōcōne wywołanie  na samym spodku artykułu (przi edytowaniu w edytōrze wizualnym) abo na spodku kodu, zarŏz nad kategoryjami (przi edytowaniu w kodzie). Wszyjske dane bydōm zaimportowane autōmatycznie z Wikidanych. Muster niy pokŏże sie, jeźli w Wikidanych niy ma żŏdnych ôznaczyń KA dlŏ danego tymatu. 

Coby przejść prosto do wpisu na dany tymat w ôbranyj bazie, styknie kliknōńć pokŏzane ôznaczynie. 

Ôd strōny technicznyj systym pokazowaniŏ ôznaczyń KA je kerowany ôd napisanego w Lua . Skuli masowego użyciŏ tego modułu, wszyjske srogsze zmiany w nim winny być poprzedzone publicznōm dyskusyjōm, a potym wkludzane ôd ôsōb, co majōm ôdpednie talynta informatyczne.

Połny wykŏz wszyjskich sebranych w zasobach Wikimediów ôznaczyń KA dlŏ danego tymatu, a tyż jego idyntyfikatorōw w bazach danych inkszyj zorty, idzie znojś na strōnie ôdpednigo elymyntu Wikidanych. Szablōny Wikipedyje pokazujōm jyno ôbrane, nojważniyjsze ôznaczynia KA. Niżyj znojdziesz terŏźny wykŏz wszyjskich ôznaczyń, kere idzie trefić we ślōnskij Wikipedyji. 

Ôkrōm tego w boksie kustra kōntrole autorytatywnyj sōm gynerowane tyż linki do powiōnzanych z danym tymatym publikacyji we bazie WorldCat. 




#Article 572: Wachtyrz.eu (324 words)


Wachtyrz to ślōnskŏ społecznŏ i kulturalnŏ strōna internetowŏ, co jeji posiedzicielym je Silesia Progress ze Kotorza Małego we Gōrnym Ślōnsku.

Portal bōł ôtwarty we 2018 roku. Nojczyńścij pŏrŏ sie cołkim regiōnym Gōrnego Ślōnska, tak jego polskij, jak tyż czeskij tajle. Czas ôd czasu zajmuje sie tyż tymatami, co sie tykajōm Dolnego Ślōnska.

Wachtyrz je znōmy z byciŏ ôbiektym zainteresowań naukowcōw, co badajōm myńszości we postrzodkowyj Ojropie, i jejich jynzyki. Strōna je dostympnŏ za darmo i je financowanŏ ôd reklamodŏwcōw i bez crowdfunding. Wiyncyj jak połowa artykułōw na portalu je ôpublikowanych po ślōnsku.

Wachtyrz buł ôtwarty ôd Pejtra Długosza, posiedziciela Silesia Progress, Grzegorza Kulika, pisŏrza i tumacza, i Rafała Szymy, blogra i pisŏrza. Artykuł, co ôgłosiōł ôtwarcie strōny bōł ôpublikowany 30 stycznia 2018 roku, a kolegium redakcyjne napisało ô sztarcie Niy bydymy ścigać sie na nowiny ze srogimi agyncyjami, bo niy chcymy zastympować inkszych zdrzōdeł informacyji. Naszym cylym je zaistnieć za nowe nŏczynie ślōnskigo byciŏ w necu naszych używŏczy.

Portal stoł sie partnerym medialnym wielu społecznych i kulturalnych wydarzyń, kōnferyncyji naukowych i ksiōnżek zwiōnzanych ze ślōnskōm kulturōm, jak bez przikłŏd ślōnskigo przekładu Małego Princa, powieści Sprawa Salzmanna. Trup, którego nie było ôd Moniki Kassner, i tōmiku ślōnskij poezyje Cebulowŏ ksiynga umartych ôd Mirosława Syniawy.

Podle niykerych naukowcōw portal stoł sie placym moc ciekawych dyskusyji ô prziszłości ślōnskigo jynzyka. Niykerzi używali materyji ôpublikowanych na portalu we swojich badaniach ô ślōnskim separatyźmie. Inksi naukowcy ôbrali strōnã na platformã publikowaniŏ swojich podszukowań na ślōnske tymaty.

Portal przizwŏlŏ społeczności na publikowanie artykułōw. Po zaregistrowaniu idzie pisać włŏsne artykuły. Bez piyrszy rok fungowaniŏ, ôkrōm trzech czōnkōw redakcyje, 56 inkszych autorōw ôpublikowało swoje artykuły.

Bez piyrszy rok fungowaniŏ bez połowa artykułōw była ôpublikowanŏ po ślōnsku, 47% po polsku, a 2% było ôpublikowane abo po  niymiecku, czesku, abo angelsku. Artykuły napisane po ślōnsku weszły we skłŏd Korpusu Ślōnskij Mŏwy ôpublikowanego we 2018 roku.

Portal je dostympny za darmo i je financowany ôd reklamodŏwcōw. Ôkrōm tego czytŏcze sōm zachyncani do financowego spiyraniŏ strōny.




#Article 573: K2-18b (565 words)


K2-18b, znanŏ tyż pod mianym EPIC 201912552 b – egzoplaneta, superziymia, co krōnży naôbkoło czerwōnego karła w systymie planetarnym K2-18, co je kole 124 lata świetlne ôd Ziymie. Planeta, ôdkrytõ ôd Ôbserwatorium Kosmiczne Keplera, była zidyntyfikowanŏ niyskorzij za takõ, co mŏ kole ôziym razy srogszõ masã ôd masy Ziymie, ôbkrōnżŏ swojã macierzistõ gwiŏzdã we jeji ekosferze po ôrbicie ô ôkresie 33 ziymskich dni.

W 2019 r. dwa niyzależne ôpracowania ôparte ô dane z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a, skōńczyły sie kōnkluzyjōm, iże w atmosferze planety je moc wody, co je piyrszym takim ôdkryciym dlŏ planety w ekosferze gwiŏzdy – jeji strefie życiŏ.

Podszukowania K2-18b mieszczōm sie we programie badawczym Kosmicznego Teleskopu Keplera, co zajmuje sie bez tysiōncym dwiestōma egzoplanetami ôdkrytymi w czasie zaczyntyj we listopadzie 2013 misyje tego teleskopu, ôznaczōnyj skrōtym K2 i ôkryślanyj mianym Second Light („Druge światło”). K2‑18b była ôdkrytŏ we 2015 r. w rōmach ôbserwacyje gwiŏzdy K2‑18, czerwōnego karła ô zorcie widmowyj M2.8 kole 38 parsekōw (124 lŏt świetlnych) ôd Ziymie. Doś niskŏ jasność gwiŏzdy K2‑18 ulekszy ôbserwowanie atmosfery K2‑18b w prziszłych ôbserwacyjach.

K2-18b mŏ ôkres ôrbitalny 32,9396 ziymskich dni, co przizwŏlŏ przijmnōńć hipotezã ô tym, iże jeji ôkres ôbrotu naôbkoło włŏsnyj ôsi je synchrōniczny z ôkresym orbitalnym za moc prŏwdopodobnõ. Półoś wielkŏ jeji orbity wynosi 00,1591±0,0004 AU.

 (tymperaturã rōwnowŏgi) porachowanŏ była na kole 265±5 K (tj. -8±5°C). Rachuje sie, podle analizy przekludzōnyj ôd spektografu HARPS i programu poszukowań egzoplanet w bliskij podczerwiyni CARMENS w ôbserwatorium Calar Alto, iże K2‑18b mŏ prōmiyń 2,71±0,07  i masã 8,63±1,35 . Przirōwnanie srogości, ôrbity i inkszych cech K2‑18b z inkszymi wykrytymi egzoplanetami sugeruje, iże planeta może utrzimować atmosferã, co zawiyrŏ inksze elymynta chymiczne ôkrōm wodoru i helu. Planeta mŏ postrzedniŏ gynstość  2,4±0,4 kg/m³ (pdl. danych podanych ôd Cloutiera, ôpublikowanych w 2019 r.) i może utrzimować na powiyrchni ciekłõ wodã.

Chociŏż tymperatura na powiyrchni planety wydŏwŏ sie być zbliżōnŏ do tyj, co je na Ziymi, to jednak tak masa ôziym razy srogszŏ ôd masy Ziymie, jak tyż snŏdź siylne prōmiyniowanie ultrafioletowe, co może dociyrać do powiyrchnie, a tyż sroge ôddalynie ôd Ziymie powodujōm, iże uczōnym niy wydŏwŏ sie możliwe dotarcie i przebywanie tam czowieka, a podle astrōnōma UCL Angelosa Tsiarasa je to durch „science fiction”.

Podszukowania HARPS i CARMENES na K2-18b wykŏzały tyż w tym samym systymie gwiezdnym prŏwdopodobnõ drugõ egzoplanetã K2‑18c ô rachowanyj masie 5,62±0,84  ze ciaśniyjszym, 9-dniowym ôkresym ôrbitalnym.

Do dostaniŏ dalszych wiadōmości na tymat K2-18b ôd poczōntkowych ôbserwacyji planety ôstoł użyty Kosmiczny Teleskop Hubble’a; wyniki tam dostane potwierdziyły ôbserwacyje ôbserwatorium Keplera. Dwie ôsobne analizy w 2019 r., kludzōne ôsobno ôd Uniwersytetu Mōntrealskigo i University College London, co użyły spektrogramōw światła, co przechodzi blisko planety, potwierdziyły, iże K2‑18b mŏ atmosferã helowo-wodorowõ ô wysokim stynżyniu pary wodnyj (miyndzy 20% i 50%), co w nij mogōm sie tworzić chmury. Badanie University College London było ôpublikowane 11 września 2019 r. w cajtōngu Nature Astronomy; badanie Uniwersytetu Mōntrealskiego, co niy je jeszcze ôcyniōne, było ôpublikowane dziyń wcześnij we formie preprintu na serwerze ArXiv.

Analiza z University College London wykŏzała, iże jejich dane mieszczōm sie w zakresie 3,6 ôdchylyń sztandardowych, co dŏwŏ im 99,97% pewności we swojich wnioskach.

Ôdkrycie pary wodnyj na K2-18b uczyni snŏdź tã planetã przedmiotym programu Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba z NASA jak tyż programu ARIEL z ESA, co majōm bezpostrzednio ôbserwować gazy atmosferyczne na egzoplanetach.

Spōłrzyndne Miyndzynŏrodowego Niebieskigo Układu Ôdniesiyniŏ (ICRS) planety to rekt. 11h30m14,518s, dekl. +07°35′18,257″. To wrażŏ jã w gwiŏzdozbiōr Lwa, ale poza asteryzmym tyj kōnstelacyje.




#Article 574: Superziymia (761 words)


Superziymia – planeta pozasłōnecznŏ, co mŏ srogszõ masã ôd masy Ziymie i nŏleży do zorty planet skalistych. Zależnie ôd definicyje, masa tyj zorty planety może mieć ôd 1 do 10, abo 5 do 10 mas Ziymie. Ôznaczynie „superziymia” niy ôznaczŏ, iże na zicher na powiyrchni planety sōm warōnki zbliżōne do ziymskich. Definicyjŏ tykŏ ino zorty planety (skalistŏ) i masy (srogszyj ôd masy Ziymie). Ôcyniŏ sie, iże prōmiyń superziymie może być do 3 razy srogszy aniżeli prōmiyń Ziymie, jednak nojsrogsze z nich sōm snŏdź planetami ôceanicznymi ô niskij gynstości.

Planety tyj zorty snŏdź z wiynksza sōm zbudowane z materyje podanyj na tã, co buduje planety skaliste w Układzie Słōnecznym, to znaczy zaôbycz z krzymianōw, co ôkrywajōm żylŏzne jōndro planety. Planety, co powstały dalij ôd gwiŏzdy mogōm mieć tyż srogõ zawartość lodu wodnego, podobnie jak miesiōnczki lodowe, co krōnżōm naôbkoło gazowych gigantōw w Układzie Słōnecznym. Jeźli skuli migracyje planetarnyj znojdōm sie bliżyj gwiŏzdy, kaj na powiyrchni może być ciekłŏ woda, mogōm stŏć sie ciałami podanymi na Ziymiã abo planetami oceanicznymi, blank pokrytymi ôceanym.

Niyma to ale jedynŏ możliwość; jeźli dysk protoplanetarny naôbkoło gwiŏzdy niy mŏ moc tlynu, za to siyłã wōnglŏ, to planety, co sie formujōm, bydōm miały inkszy skłŏd ôd ciał Układu Słōnecznego – utworzōm sie planety wōnglowe. Snŏdź bydōm posiadały żylŏzne jōndro, ôbtoczōne warstwōm wōngliku krzymiku. Szkorupa ôd takij planety może skłŏdać sie z grafitu, co na jakijś dłymbokości przechodzi w dyjamynt, a na powiyrchni może wystympować tlynek wōnglŏ, metan i inksze wōnglowodory, zależnie ôd warōnkōw we formie lodu abo ciyczy.

Warōnki na wiyrchni barzo zależōm ôd nasłōneczniyniŏ, jednak w ôgōlności ôczekuje sie, iże superziymie bydōm wykazowały barzij gwołtowanõ tektōnikã plat i mocniyjszy wulkanizm aniżeli Ziymia. Inksze podszukowania skazujōm ale, iże szkorupa takij masywnyj planety może być na tela sztajfnŏ, coby tektōnika plat niy mogła sie rozwinōńć.

Jeźli masa ôdkrytyj planety zawiyrŏ sie miyndzy jednōm a kole piyńciōma masami Ziymie, to hned na zicher je to superziymia. W przipadku ciał masywniejszych niyma to już take ôczywiste. Ciało może być naprŏwdã mało masywnym gigantym, zorty Neptuna abo tm. gorkim neptunym, jeźli krōnży blisko gwiŏzdy. Superziymie sōm barzij zwarte, a planety-giganty majōm rozlygłe atmosfery. Dopiyro znajōmość miŏr (prōmiynia) planety może potwierdzić, iże zaôbserwowanŏ ôstała superziymia. Tã informacyjõ dŏwŏ ôbserwacyjŏ tranzytu, co jednak może zajś ino wtynczŏs, kej płaszczyzna ôrbity planety niyma moc ôdchylōnŏ ôd ôsi ôbserwacyje.

Szyrszych informacyji ô atmosferze, klimacie, a możno nawet cechach powiyrchnie nojbliższych planet tyj zorty mogōm dolifrować planowane naziymne teleskopy ô srogij aperturze, jak Ekstrymalnie Wielki Teleskop Ojropejski, projekty, co używajōm interferometryjõ wielkobazowõ jak tyż teleskopy kosmiczne, take jak planowane ôbserwatorium ATLAST.

Piyrsze dwie superziymie: PSR 1257+12 B i PSR 1257+12 C, ôstały ôdkryte ôd polskigo astrōnōma Aleksandra Wolszczana za piyrsze poznane planety pozasłoneczne. Te planety sōm ale niytypowe skirz tego, że ôbkrōnżajōm pulsar a niy ajnfachowõ gwiŏzdã cugu bazowego. Ukształtowały sie z materyje, co ôstała po wybuchu supernowyj i mogōm mieć skłŏd blank inkszy ôd składu planet Układu Słōnecznego.

Ciała ze masōm, co je kwalifikuje do kategoryje superziymie sōm barzo roztōmajte i mogōm wystympować tak na barzo ôddalōnych ôrbitach, jak tyż blisko gwiŏzdy. Planeta OGLE-2005-BLG-390L b krōnży naôbkoło czerwōnego karła we ôddalyniu 2,6 raza srogszym aniżeli Ziymia ôd Słōńca i pewnikym spōminŏ Plutōna budowōm i warōnkami na powiyrchni.

Za to COROT-7 b, piyrszŏ planeta, co do keryj sōm my iści, iże je to skalistŏ superziymia, krōnży na tela blisko gwiŏzdy, iże na powiyrchni je tymperatura kole 2000 K i je snŏdź pokrytŏ lawōm. Planeta mŏ masã piyńć razy srogszõ aniżeli Ziymia i ô 70% srogszõ strzednicã, tōż ino leko srogszõ gynstość aniżeli Ziymia.

Z poznanych do dziś planet tyj zorty Gliese 667 Cc wydŏwŏ sie nojbarzij przijaznŏ życiu, je ôna we ekosferze i na jeji powiyrchni panujōm warōnki, co przizwolajōm powstanie życiŏ biologicznego w podobnyj formie jak na Ziymi. Za to spostrzōd nojbliższych planet tyj zorty wyrōżniajōm sie GJ 357 b, GJ 357 c i GJ 357 d (ôddalōne ôd Ziymie ô kole 31 lŏt świetlnych), ô kerych ôdkryciu ôgłosiyli w lipcu 2019 r. badŏcze Instytutu Carla Sagana, co analizujōm ôbserwacyje dokōnane przi użyciu teleskopu TESS. Czerwōny karzeł GJ 357 (Gliese 357; w gwiŏzdozbiorze Hydry) je gwiŏzdōm trzi razy myńszōm ôd Słōńca, a spostrzōd planet, co jōm ôbkrōnżajōm, dwie nojbliższe majōm pewnikym tymperatury kyns wyższe ôd tych, w kerych możliwe byłoby życie znane na Ziymi (bez 250 i bez 120 stopni Celsjusza), ale na trzecij planecie, GJ 357 d, tymperatura może być na poziōmie -53 stopnie, ale możno wyższŏ, jeźli dziynki swojij masie (6 razy srogszyj ôd masy Ziymie) planeta posiadŏ gynstŏ atmosferã, co dziynki nij może tam być cieplyj, a woda może być w sztańdzie ciekłym.




#Article 575: Preussia flanaganii (262 words)


Preussia flanaganii je grzib Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.  The fungus is found in soil as is described in the following extract from Dr. Boylan's MSc thesis: the original isolate was found growing on a hemp seed (Cannabis sativa) in a two month old water culture from which the writer was isolating water moulds.  Little difficulty was experienced in obtaining an axenic culture of the organism, and since its isolation in the spring of 1967, has been maintained on potato dextrose agar slants. The soil sample from which it was isolated was collected in September 1962 from a dry irrigation ditch at an elevation of 6500 feet. The site from which the sample was taken is situated on Mexico highway 150 southwest of Puebla, Mexico at kilometre marker 208. The Latin sp. nov. description is provided here:

Preussia flanaganii Boylan sp. nov.

Ascocarpis globosis vel subglobosis, 120-700μ diam., in agaro superficialibus vel inclusis, nigris, nitentibus, asperibus, glabris, non ostiolatis, dense congregatis val separatis, loculis in singulo stromato sois vel pluribus. Hyphis circum ascocarpum circumiacentibus modice brunneis. Peridio ascocarpi tenui, membranaceo, ex uno stratio composito. Cellulis peridii brunneis, varie angulatis 3-6μ dia. Ascis octosporis, subglobosus vel late cl avatis, 50-58 X 2l-22μ, euperne eubtruncatis, neque ad apicem perforatis, neque incrassatis, basin versus in brevem stipi tem 10-18μ longum, abrupte attenuatis, in fasciculis irregulariter disposis, novellis pariete crasso, maturis evanascentibus.

The species is named after Dr. Brendan Boylan's supervisor at McGill: Mr. Patrick Flanagan. Dr. Boylan (1940 - 2013) was lecturer in biology and science education at  1973 - 2006.




#Article 576: Valdensinia heterodoxa (145 words)


Valdensinia heterodoxa je grzib, co go ôpisoł Peyronel 1953. Valdensinia heterodoxa nŏleży do zorty Valdensinia i familije Sclerotiniaceae.  

Blåbärets bladfläcksjuka skulle kunna vara ett lämpligt svenskt namn på denna (grzib).

Denna art je av de viktigaste parasit(grzib)arna på blåbär i de svenska fjälltrakterna. Den angriper, fuktiga somrar, blåbärsbladen i förorsakar så stor bladlossning att blåbärets täckningsgrad synnerligen märkbart kan minska. Då (grzib)en även je rapporterad jako bladparasit, på blåbär, i Belgien finns orsak antaga att den förekommer i stora delar av NV Europa i samma roll. Podle tyska Wikipedia angriper Valdensinia heterodoxa 30 ört- i vedväxter. Denna uppgift kommer ytterst från Tekniska universitetet i München jako nu ligger på Internet Archive. Av denna källa framgår att den vegetativa förökningen sker med färglösa makrokonidier jako ser ut jako 4- till 5-armiga sjöstjärnor. De kan ses med blotta ögat. Vidare utgörs bladfläckarna av sklerotium d.v.s. förhårdnat mycel.




#Article 577: Juliana Maksymiliana Henckel von Donnersmack (169 words)


Juliana Maksymiliana Henckel von Donnersmarck (nar. 29 kwietnia 1651 we Klisinie, um. 30 siyrpnia 1729 tam) żōna ôd Leōna Ferdynanda Henckel von Donnersmarcka, piyrszego pana stanowego Bytōmia, Dama Ôrderu Gwiŏździstego Krziża.

Narodziyła sie w Klisinie we grŏfskij familiji Coob von Neyding. Była posiedzicielkōm statku we Małych Ściborzicach, co miało status wolnego lynna zōmkowego.

Po śmierci jeji mynża ôstała regyntkōm Bytōmskigo Wolnego Państwa Stanowego do czasu aż jejich syn i erb, Karol Jozef Erdmann, niy bydzie majoryntny. Urzyndowała ôd 1698 do 1710 roku i przipuszczŏ sie, iże ôna była jedynŏ kobiyta, co zasiadała we Sejmie Ślōnskim.

W czasie jeji regyrowaniŏ doszło do kōnfliktu miyndzy niōm i posiedzicielym Bobrka, Kasparym Pelhrzimym, ô prawo wydobywaniŏ galmōna na terynie tyj wsi. Pelhrzim wydoł zgodã na kopanie Jurzimu von Giesche, handlyrzowi ze Wrocławia, a Donnersmarckowie twierdziyli, iże ino ôni majōm prziwilej na takõ robotã. We 1702 roku Pelhrzim wygroł, a dwa lata niyskorzij Giesche dostoł ôd cysŏrza prawo eksploatacyje galmōna na cołkim Ślōnsku.

Ze Leōnym Ferdynandym miała siedmioro dzieci, w tym dwie pŏry bliźniōnt:




#Article 578: Pandymijo COVID-19 (103 words)


Pandymijo COVID-19 - seryjo zachorowań na zakaźno ńymoc COVID-19 kero je wywoływano bez wirusa SARS-CoV-2. Sztartła na miće grudńa 2019 we chińskim mjeśće Wuhan. Na 31 styczńa 2021 zachorzało 103 356 316 ludźi a umrziło 2 233 862. Ńymoc je potwjyrdzůno we 219 państwach a terytoryjach. Nojwjyncyj zarażůnych je we USA, Indyjach, Brazyliji, Rusyji, Wjelgij Brytańiji, Francyji, Szpańije, Italiji, Turcyji a Mjymcach. Skirz pandymije ńykere kreje zawarły grańice lo uobcokrajowcůw, uograńiczůne sům loty fligrůma a zgromadzyńa. Zawarto szule, kina, tyjatry a muzyja. Uodwoływane sům imprezy kulturalne a szportowe. Ojro 2020 a Letńe Uolimpijske Igrziska 2020 uostały przełożůne na 2021 rok. Ojrowizyjo 2020 uodwołano.




#Article 579: Andrzej Halemba (1414 words)


Andrzej Halemba (ur. 19 listopada 1954 r. we Chełmie Ślōnskim, Polsko) - prezbiter katolicki, misyjōnŏrz ze Fidei Donum, tuplikŏrz Nowego Testamentu a ku tymu autōr dykcyjōnŏrzōw mambwe-angelski; dyrechtōr Cyntrōm Formacyji  Misyjnyj, sekretŏrz Kōmisyje Misyjnyj Episkopatu we Polsce, deputyrowany skuli misyjōnŏrzy KEP, doł idyjã ułōnaczyniŏ Muzyjōm Misyjnygo we Brzynczkowicach. We 2006 napoczōn urŏbiać ze Papiyskōm Fundacyjōm „Pomoc Kościołowi w Potrzebie” (ACN Intl.), kierŏ mo pomiyszczyni we Niymcach. We rokach 2006 – 2010 mioł położōne na siã wspiyrani we Afryce landōw ze portugalijskōm a angelskōm gŏdkōm. Ôd 2010r. je tyż uwŏżny za wspiranii Kościoła we 23 krejach na Blizkim Wschŏdzie.

Rodzōne Ôni byli 19 listopada we roku 1954 we Chełmie Ślōnskim. Ôjce: Erich Halemba i Marija po ôjcach Ryszka. Majōm dwoje bratōw: Wenancjusza i Bernata. Tam, kaj siã urodziyli, chodziyli na szkoła powszechnã a we rok 1969 napoczōni nauka we Licyjōm Ŏgólnokształcōncym im. T. Kościuszki we Mysłowicach. Mieli we tamtych czasach upodobanii do antropologije a filozofije.

Zarŏzki po maturze Ôni poszli na Wyższe Ślōnskii Syminaryjōm Duchowne we Krakowie. Na rok 1981 wyuczyłli siã za magistra teôlogije we Papiyskij Akadymiji Teôlogicznyj we Krakowie. 3 aprila 1980 roku byli wyświyncōne na farŏża ôd biskupa Herbeta Bednorza. Robiyli za kapelōnka na farze św. Piotra i Pawła we Świyntochlowicach. Za tamtyn czas, ze festelnym staraniym, urŏbiali  ze Dzieckami Maryje – czelodkōm, kierã wspiyrała misyjōnŏrzōw. We tamtym czasie tyż napoczōni chodzić za rajzōm na misyje.

Ku misyjōm nojwiyncyj pwiōdło Jejich, jak siã trefiyli ze kardynałym Hyacinthe Thiandoum ze Dakaru, za czas pōndzi Jana Pawła II do Polski. Môdymu sztudyntowi mocka siã uwidzioł kardynał, kiery był fest do ludzi i poradziył siã piyknii ucieszać. Bez porã miesiōncōw przirychtowali siã na rajza do Zambije a kiej siã ta dotali, ôstali siã tam aże do 1983 roku. Posługowali we dyjecezyji Mbala (dzisiŏk Kasama) za misyjōnŏrza ôd „Fidei Donum” bez 12 lot (1983-1993, 2004-2005).

Posługowani na misyji ks. Halemby, to niy była ynoś robota duszpastyrskã; Ôni urŏbiali tyż s'inkszymi rzecami. Ôni hań lyczyli ludziã a niy było to tak leko. Lykōw zŏwdy było knap, niy było czym szczypić, na porzōndku była malaryjã, ludziã chybiało jodła a przi rodzyniu mocka było umartych. Do lazarytu było bez 80 km i mało kiejsi podarziło siã dojechać ze chorym na czas. Misyjōnŏrze pospołu ze tamstela ludziōma dali siã do stawianiŏ lazarytu i bez dwa roki pociōngli budowã we Mambwe. Dopomŏgli ks. bp. Adolf von Fürstenberg, kierzi ugŏdŏwali co trza było we amtach. Byli tyż niykierzi, co dali piniōndzōw. Nō a nŏrōd s'tamstela chycił siã za robotã, co tam trza było i co tam wto poradziył a miŏ możnŏść ku tymu. Ks. Halemba chodzili tyż kole postawiynio hań piyrszyj szkōlki i ôtworzynio piyrszyj strzednij szkoły we misyji.

Ludziã, kierych mianujōm Mambwe, byli piyrsi na 73 tamtyjsze nŏrody, co przyjyni u siã misyjōnŏrzōw ôd katolickij wiary. We 1891 r. przikludził siã ta zokōn „Ôjce Bioli”. Wōdz Makasa s'nŏrodu Bemba doł im pozwolynii i parcelã na zokłodanii misyje. Zokōnniki zapłacili arabskim handlyrzōm niywolnikōma za ludziã, kierych wiydli ôni na sprzedoj i s'tymi ludziōma we 1895 r. usadzili siã we Kayambi i tak siã napoczyna katolickŏ wiara we Zambiji.

Choć ta przeszły lata, to nŏrōd Mambwe niy miŏ Nowego Testamyntu we swoji gŏdce. Tuplikowanii ôd wanielikôw ze kōńca XIX storocza już dŏwno niy było na dzisiejszy czas. Roztōmajte felery we gŏdce, przyłōnaczyni gŏdki od swahili i staromodne tuplikŏwanii niy widziały siã nŏrodowi Mambwe. Tōż trza było nowego tuplikŏwanio a przeważnie dlŏ môdych. Ks. Halymba wziōnii siã za tuplikŏwanii ze doradōm miyjscŏwych. Dwa lata Im zeszło, aże przełōnaczyli Nowy Testamynt na gŏdka nŏrodu Mambwe. Na 100 lŏt Kościoła Katolickiygo we Zambiji, we roku 1991, polskii misyjōnŏrze ôd Fidei Donum, na gyszynk, wystarałi siã ô ksiōńżka ze Nowym Testamyntym we gŏdce Mamwe.

We 1994 r. ks. Halemba puścili na świat dykcyjōnŏrz mambwe-angelski, przi kierym siã starali dziesiyńć lot (1984-1994) a we kierym je 17 500 parolōw; a to je nojwiyncyj, co je złōnaczōne we Zambiji do bantuskij gŏdki. We 2007r. prziszło do pokŏzaniŏ siã dykcyjōnŏrza angelski-mambwe we kierym było 21 300 parolōw, urobiōnych podług Oxford Advanced Learner’s Dictionary z przidaniym gramatyki gŏdki mambwe. Krōm tego ks. Halemba ułōnaczyli redakcyjã dŏwniyjszego pisaniŏ ôd misyjōnŏrza ze Ôjcōw Biołych Marcela Petitclair'a. Beztōż pokŏzŏł siã Mszał Rzymski we gŏdce mambwe i trzi buchy we tyj gŏdce, pomocne ku liturgiji dlŏ katechistōw („Mambwe liturgical lectionaries A, B and C”). Ku tymu, we roku 2009, ks. Halemba dopomōgli coby siã pokŏzała Biblijŏ dlŏ dziecek (Bóg przemawia do swoich dzieci) we gŏdce mambwe.

We latach 1993-1994 Ôni ekstra napoczyni sztudiyrować misyjologijã  na Akadymiji Tyôlogije Katolickij we Warszawie (dzisiŏk UKSW) i skōńczyli nauka licyncjatym: „Niektóre aspekty inkulturacji ludu Mambwe w świetle adhortacji Pawła VI Africae terrarum”. We 2004 r. wyuczyli siã za dochtōra tyôlogije i ôbrōnili swoji doktorskii ułōnaczynii: „Wartości religijne i etyczne w przysłowiach ludu Mambwe, Zambia”(„Religious and ethical values in the proverbs of the Mambwe people – Zambia”). Na bezrok Ôni puścili tyż do świata bojki i pogŏdki we gŏdce mambwe, kiere dały retōng tradycyjōm ôd tego nŏrodu. Przirychtowali drugã tajla bojek na mambwe i angelski a krōm tego „Historia i zwyczaje ludu Mambwe (Zambia)”.

We 1996 r. Ôni sztajgli na dyrechtora Cyntrōm Formacyji Misyjnyj we Warszawie a ku tymu sekretŏrzym Kōmisyje Episkopatu we Polsce we sprawach Misyjōw. Krōm tego, we 1999 Ônych se ôbrali na deputyrowanego we sprawach misyjōnŏrzōw. Znokwili tyż Ôni mocka roztōmajtych akcyjōw i kōnkursōw a to dlŏ przikładu: „Mój szkolny kolega z Afryki” abo „Olimpiada Misyjna”. Hańte dwie piyrsze roboty Ôni skōńczyli we 2003 roku.

Za czas Jejich rajzōw na misyje nazbiyrali Ôni mocka roztōmajtych suvyniyrōw, bele jakich rzecy dlŏ życiŏ nŏrodōw hań ze świata a tyż piyknie wyłōnaczōnych ôd Afrikanōw, Indyjanerôw a Papuasôw wselijakich artikelōw artistycznych i świyntych. Ze tego wszystkiygo Ôni złōnaczyli  Muzeum Misyjne im. Kardynała Augusta Hlonda, co to ôtworzili 12 stycznia we 2004 roku przi parafiji Matki Boskiej Bolesnej we Brzynczkowicach. Na bezrok Ôni siã wrōcili do Zambije, coby złōnaczyć tref polskich misyjōnŏrzōw we Lusace. Krōm tego, na nordzie Zambije (Mbala, Mambwe) przirychtowali srogi kōnkurs dlŏ szkōł, na podoba wielgiygo festu gŏdki, tradycyje, piyknego rzōndzyniŏ, ôsprawianiŏ bojek, pieśniczek, tańcowaniã a poezyje, znakiym wszystkiygo co je do kultury Mambwe.

Dzisiejszego czasu ks. Dr Halemba regiyrujōm robotōm  departamentu bliskowschodniego we papiyskij fōndacyji „Pomoc Kościołowi w Potrzebie” (PKWP), kierŏ mŏ swōj amt we Königstein im Taunus (kole Frankfurtu nad Mynym, Niymce), We rokach 2006 – 2010 mieli położōne na siã wspiyrani we Africe landōw ze portugalijskōm a angelskōm gŏdkōm. Ôd 2010 r. je tyż uwŏżny za wspiranii Kościoła we 23 landach na Blizkim Wschŏdzie (Ziymijã Świynto, co siã rozumii Izrael i Palestyna a ku tymu Liban, Jordanijã, Syryjã, Irak, Iran, Afganistan, Turcyjã, Cypr, Azerbejdżan, Gruzyjã, Armenijã, Egipt, Etijopijã, Erytrejã); a zaś na Arabskij Bōnie (Saudyjskã Arabijã, Jemyn, Ŏman, Kuwyjt, Katar, Bahryjan, Skuplowane Ymiraty Arabskii). Krōm tego Ôni tyż sōm przi  tymu, co siã robi we ôrganizacyji Dzieło Pomocy Kościołom Wschodnim (ROACO).

Kiej na Blizkim Wschŏdzie festelnie ukrziwdzali katolikōm za czas wojny, Ôni wybrali siã ta z retōngiym ku Irakowi a Syryjã. Skuli tego znokwiyli ekstra pomyślōnek dlŏ retungu nŏrodowi s'haństela: „Powrót do korzeni” (Plan Marszala dla doliny Niniwy). Poradzili Ôni namōwiać ludziã ze świata, coby dali piniyndzy na postawiynii nowego pomiyszkaniŏ a kościołōw. Dziynka to, bez poła wyciepniônych krześcijańskiich familiji niyskorzij wrōciyła siã nazot do swojich chałpōw we Iraku i we Syryji. To, co Ôni ułōnaczyli dlŏ krześcijanōw (Świece dla pokoju w Syrii, Różaniec pokoju, Pocieszajcie mój lud - Peregrynacja ikony Matki Bożej Bolesnej, Pocieszycielki Syryjczyków) dopomōgło przyjńść nojgorszy czas i mieć nadzieja. Jejich ekumynizmus przywiōd  tamecznych krześcijanōw ku trzimaniu siã ze sobōm i robiyniu pospołu co yno bōńdź trza. To, co ks. Halemba urobiali dlŏ dopomŏżynii inkszym i we dyplōmacyji, te cołkie ôryndowanii za skōńczyniym ze wojnōma, dało retung dlŏ krześcijanōw na ziymie, kierŏ zŏwdy była jejich; kaj była jejich kolybka, jejich hajmat. 

Ks. Halemba ułōnaczyli tyż pŏrã portalōw na internet i mobilnioki ze informacyjami („Komitet odbudowy Niniwy”, „Chrześcijanie w Syrii”) i wyrobiyli fest wysoko postawiōny moderny zistym cyfrŏwy dlŏ regiyrowaniŏ projektiyrŏwaniym a kōntrole ACNaid. Ôni sōm tyż uczōnym i rychtujōm wszelijakii dokumyty ô ukrziwdzyniōm i mordowaniu krrześcijanōw na Blizkim Wschŏdzie. Robiōm tyż badanii ze socyjologije i etnografije. Ks. Halemba, kiej byli za misyjōnŏrza, prziszli ku katechezōm biblijnym, kiere idōm prosto ze korzyni i tradycyje Kościoła a sōm dlŏ katechumynōw, kierzi rzōndzōm po arabsku a zaś napisane to je ôd ksiyndzōw Michela Sakra i Antoine'a Assafa. Sōm s'tego ksiōnżki papiōrzanne, na CD i audio-book'u, we internecie („Nasza droga do Boga”) a krōm tego je to przeônaczōne na angelski, francuzki, nimiecki, italijański i szpański ze tuplikŏwaniym na arabski przi kŏżdyj tyj mŏwie.

Tuplikowany ze Wikipedyje we polskij godce




#Article 580: Joe Biden (217 words)


Joe Biden, akuratnie Joseph Robinette Biden Jr. (nar. 20 listopada 1942 w Scranton) – amerykōński politiker, synatōr ze stanu Delaware w latach 1973–2009, 47. wiceprezydynt Stanōw Zjednoczōnych w latach 2009–2017, prezydynt elekt z ramiynia dymokratōw z planowanym datōmym ôbjyńciŏ amtu 20 stycznia 2021.

Uczōł sie w stōnie Delaware. Po abszlusie sztudiōw prawniczych robiōł za pierca. Bez cołkõ karierã politycznõ bōł zwiōnzany z Partyjōm Dymokratycznōm. W latach 1970–1972 przinŏleżoł do Dorady Grŏfstwa New Castle. W 1973 ôstoł ôbrany do Synatu Stanōw Zjednoczōnych i dostoł reelekcyjõ w latach 1978, 1984, 1990, 1996, 2002 i 2008. Bōł piōntym nojmodszym synatorym w historyji Stanōw Zjednoczōnych i nojdużyj urzyndujōcym synatorym z Delaware. W tym czasie przewodziōł Senackiej Kōmisyje Relacyji Zagranicznych i Senackiej Kōmisyje ds. Sōndownictwa. Dwukrotnie bezskutecznie kandydował w wotōngach prezydynckich, przi rezygnowaniu w czasie prawotōngōw: w 1988 i w 2008.

W 2008 ôstoł ôbrany na wiceprezydynta Stanōw Zjednoczōnych u kraju prezydynta Baracka Obamy i dostoł reelekcyjõ w 2012. Wykōnowoł tyn amt ôd 2009 do 2017. Po abszlusie wiceprezydyntury założōł fundacyjõ Biden Cancer Initiative, kerŏ działalność je zwiōnzanŏ ze zwalczaniym doległości nowotworowych. W 2019 ôgłosiōł swōj udzioł w prawotōngu prezydynckich przed wotōngiem w 2020, z bany w siyrpniu 2020 roku ôficjalnie ôstoł kandydŏtym Partyje Dymokratycznyj na amt prezydynta Stanōw Zjednoczōnych.

Społym z Kamalōm Harris ôstoł uhonorowany nadgrodōm Czowiek Roku 2020 tydnika „Time”.




#Article 581: COVID-19 (117 words)


COVID-19 (uod ) – zakaźno ńymoc uoddechowego ukłodu kero je wywoływano bez wirusa SARS-CoV-2. Pjyrwszy roz została rozpoznano a uopisano we listopadźe 2019, we chińskim mjeśće Wuhan we prowincyji Hubei. We grudńu sztartła pandymije.

Ńymoc COVID-19 je wywoływano bez wirus SARS-CoV-2, kery je spokrewńjony ze wirusem SARS a wcześńej był roboczo nazywany „2019-nCoV” (uod ).

We listopadźe 2019 pjyrwszy raz zdjagnozowano ńymoc we prowincyji Hubei, kerej stolicům je mjesto Wuhan. Chińske naukowce stwjerdźili, że źrůdłem nowego koronawirusa sům cyckocze.

Ńymoc może prowadźić do zapaleńa płuc, uostrej ńywydolnośći uoddechowej, sepsy a wstrzůnsu septycznego uoraz do śmjyrći.

Pandymijo COVID-19 sztartła na miće grudńa 2019. Na sztand 6 styczńa 2021 zachorzało przez 87 mln ludźi a umrziło przez 1,8 mln.




#Article 582: Insztrumynt muzyczny (298 words)


Insztrumynt muzyczny – przirzōnd wytwŏrzajōncy klang, przeznaczōny do wykōnowaniŏ muzyki.

Klang w insztrumyncie muzycznym wytwŏrzany je za pōmocōm wibratora, kerego włŏsności fizyczne wpływajōm na wysokość klangu i jego farbã – nojbarzij charakterystyczny znak przizwŏlajōncõ ôdrōżnić ôsobne insztrumynta ino za pōmocōm suchu. Wibrator je bazowym elymyntym insztrumyntu muzycznego; dwa ôstane to incytator i rezonator, to znaczy elymynt pobudzajōncy wibrator do dyrgań i elymynt zwiynkszajōncy głośność klangu. Tak incytator, jak i rezonator wpływajōm na farbã klangu wytwŏrzanego bez insztrumynt muzyczny.

Insztrumyntami muzycznymi nazywane sōm tyż przedmioty ô niemuzycznym przeznaczyniu bazowym, kere zyskują znaku insztrumyntu muzycznego beze świadōme spotrzebowanie w wytworze muzycznym. Przikładym takigo je zwōn wieżowy (klasyczny), kerego przeznaczyniym bazowym je sygnalizacyjŏ. W XIX stoleciŏ ôstoł wkludzōny do instrumentarium kapele symfōnicznyj (terŏźnie barzij popularny w formie zwōna rurowego), bez co zyskoł miano insztrumyntu muzycznego.

Nojczyńścij pasowanŏ klasyfikacyjŏ insztrumyntōw muzycznych tajluje jy na strunowe, dmiōne i perkusyjne. Krōm iże wszeôbecnŏ i popularnŏ, niyma jednak naukowŏ i z pōnktu widzyniŏ samyj idyje kategoryzacyje, pozbytŏ synsu, bo brak w nij spōlnego kryterium dzielynia. Kryterium wydzielyniŏ grupy insztrumyntōw strunowych je zorta dyrgajōncego materyje (struna), insztrumyntōw dmiōnych – incytator, to znaczy druk pobudzajōncŏ wibrator do dyrgań (zadęcie), insztrumyntōw perkusyjnych – fungowanie samo w sie ( – trzaskanie). Curt Sachs – twōrca modernyj instrumyntologije we swojij ksiōnżce Historyjŏ insztrumyntōw muzycznych pisze, iże w podany knif idzie by potajlować wszyjskich Amerykanōw na Kalifornijczykōw, bankiyrzy i katolikōw.

Klasyfikacyjŏ popularnŏ, beze swoje ukrōcyniŏ zakresowe, ôbyjmuje ino fragmynt terŏźnego instrumentarium. Niy idzie podle nij zaszeregować czynści instrumentarium historycznego, chopskigo i egzotycznego, a nawet niykerych terŏźnych insztrumyntōw takich jak harmōnika szklannŏ (insztrumynt pocierany), drumla i pozytywka (insztrumynta z jōnzyczkami szarpanymi).

Wymiyniōne pod podskupiny trzech bazowych grup insztrumyntōw w dzielynie popularnym mogōm być w niykerych cufalach pasowane zamiennie. Wynikŏ to z faktu praktycznego podejściŏ do klasyfikacyje i srogszego abo myńszego spopularyzowania terminologije.




#Article 583: Zwiyrzynta (447 words)


Zwiyrzynta () – krōlestwo ôbyjmujōnce wielokomōrkowe ôrganizmy cudzożywne ô kamerlikach eukariotycznych, bez ściany kōmōrkowyj, z wiynksza talyntne do aktywnego poruszaniŏ sie. Sōm nojbarzij zrōżnicowanym gatunkowo krōlestwym ôrganizmōw. Nojsrogszõ grupã zwiyrzōw stanowiōm bezkryngowce, a postrzōd nich ôwady. Drugõ, kole bezkryngowców, grupōm zwiyrzōw sōm kryngowce. Postrzōd nich tradycyjnie wyrōżniŏ sie fisze, płazy, gady, ptŏki i cyckocze, do kerych przinŏleży tyż czowiek.

Nojstarsze znaleziska kopalne zwiyrzyn – morske zwiyrzynta ô miynkich ciałach – sōm z kōńca prekambru, neoproterozoiku (fauna ediakarańska – 630 do 542 mln lŏt tymu), za to skamieniałości strunowcōw – z kambru i ordowiku. W kambrze, kole 500 mln lŏt tymu, wystympowali już przedstŏwiciele wszyjskich znanych terŏźnie zort bezkryngowców.

W nomenklaturze zoologicznyj zwiyrzynta () klasyfikowane sōm za taksōn w gradusie krōlestwa (regnum). Taksōn tyn ôbyjmuje wszyjske zorty zwiyrzōw, w tym tyż czowieka (Homo sapiens). Poza terminologijōm fachowōm wyrŏz „zwiyrz” ôkryślŏ kożde żywe stworzynie z wyjōntkym czowieka.

Nauka ô zwiyrzach to zoologijŏ, jejich klasyfikacyjōm zajmuje sie systymatyka biologicznŏ, a doległościami zwiyrzōw – medycyna weterynaryjnŏ. Wszyjske zorty zwiyrzōw wystympujōnce na danym przestrzyństwie to fauna.

Za znaku ôdrōżniajōnce zwiyrzynta ôd inkszych ôrganizmōw przijmuje sie knif ôdżywianiŏ, brak ściany kōmōrkowyj, grōmadzenia glikogenu jak tyż ôbecność (u wyżyj uorganizowanych zwiyrzōw) układu miynśniowego i porwanego.

Zwiyrzynta niy potrefiōm przed siebie wytwŏrzać substancyji ôdżywczych. Wszyjske sōm cudzożywne, tzn. żywiōm sie inkszymi ôrganizmami, jejich kōnskami abo aprytowniōm. W tyn knif żywiōm sie tyż grziby. Zwiyrzynta wyspecjalizowały sie w mocka roztōmajtych knifach zdobywaniŏ i kōnsumowaniŏ kustu.

Ciała zwiyrzynt zbudowane sōm dycki z kamerlikōw eukariotycznych. Taki znak majōm tyż kamerlika roślinne. W ôdrōżniyniu ôd nich kamerlika zwierzynce niy majōm chloroplastōw i ścian kōmōrkowych. Sōm ôbtoczōne ciynkõ błōnōm kōmōrkowõ. Wytwŏrzajōm kolagen. Brakym ściany kōmōrkowyj cechujōm sie, ôkrōm zwiyrzōw, niykere grziby.

Fōnkcjōnalnie zrōżnicowane kamerlika zwiyrzōw zôrganizowane sōm w kapele zwane tkankami (z wyjōntkym szwamōw), a tkanki w ôrgany, tworzōnce z bany wyspecjalizowane układy ôrganōw, pełniynce w ôrganiźmie zwiyrza ôkryślōne funkcyje żywobyciowe (bp. ukłŏd krwiōnośny, ôddechowy, wydalniczy). Wszyjske zwiyrzynta ôdbiyrajōm zachynty zewnyntrzne za pōmocōm receptorōw i ryagujōm na niy odruchami.

Grōmadzenie glikogenu, za materyje ibrycznego je charakterystyczne dlŏ zwiyrzōw i mocka grzibōw.

Zwiyrzynta, choć niy wszyjske jejich zorty, sōm jedynymi ôrganizmami, u kerych wystympujōm układy miynśniowy i porwany. Zdatność poszukowaniŏ kustu dokludziyła u zwiyrzōw do bildōngu talyntu do aktywnego ruchu. Ôpowŏżnŏ wiynkszość z nich wykształciyła wyspecjalizowane tkanki miynśniowe tworzōnce ukłŏd miynśniowy spōłpracujōncy z ôrganami ruchu. Niykere (szwamu i polipy parzydełkowcōw) kludzōm po prŏwdzie ŏsiadły tryb życiŏ, ale kamerlika szwamōw sōm talyntne do ôgraniczōnego ruchu, u wiynkszości z nich wystympuje swobodnie pływajōnce stadium larwalne, a parzydełkowce sōm ŏsiadłe jyno w stadium polipa.

Aktywne poruszanie sie wykształciyło u zwiyrzōw ôrgany zmysłōw spōłpracujōnce z układym porwanym.

Hned wszyjske zwiyrzynt rozmnŏżają sie płciowo, aby w zicher stadium swojij raje żywobyciowego. Niykere potrefiōm rozmnŏżać sie bezpłciowo.




#Article 584: Liga Majstrůw UEFA 2020/2021 (147 words)


Liga Majstrůw 2020/2021 (yng. UEFA Champions League) - 29. edycyjo Ligi Majstrůw, nojważńyjszego fusbalowego turńeju, kery grany je roz na rok. Titel majstra we tym roku brońůł FC Bayern München. Finoł zarychtowano na 29 moja 2021 we Stambule. Skuli Pandymije COVID-19 mocka szpilůw bůło grane we inkszych terminach, a kwalifikacyjno faza uostała ukrůcono do jednego szpila we kożdym pojedynku dwůch ferajnůw.

Awansowały sam 32 manszafty, kere rozlosowano na 8 grupůw uod A do H. Nojsamprzůd kożdo drużyna mjoła do zagrańo we tych grupach cuzamyn 6 szpilůw a ńyskorzi nojlepsze dwie awansowały do puharowyj fazy. 

Nojwincyj torůw (6) we grupowych szpilach tryfili Erling Braut Håland ze Borusyji Dortmund, Neymar ze Paris Saint-Germain, Álvaro Morata ze Juventusu a Marcus Rashford ze Manchesteru United. 

Do puharowyj fazy awansowało 16 manszaftůw ze 6 roztomajtnych krejůw. 14 grudnia 2020 rozlosowano pary 1/8 finołu.

Ńy som rachowane tory ze kwalifikacyjnej fazy abo play-off.




#Article 585: Marcel Różanka (149 words)


Marcel Różanka (nar. 1 lutego 1971 w Piekarach) – ślōnski muzyk, szlagcojgista i tormōn.

W 2008 założōł kapela Oberschlesien. Podyjmnōł spōłpracã z śpiywokiem Michałem Stawińskim, hned niyskorzij skłŏd kapele dopołniyli basista Wojciech Jasielski, gitarziści Adam Jurczyński i Jacek Krok jak tyż klawiszowiec Mateusz Buhl.

W mŏju 2014 zagroł w filmu Ostatni strzał, kery wygroł zôrganizowanõ w Katowicach drugõ edycyjõ festiwalu 48 Hour Film Project.

Muzyka grupy Oberschlesien ôpiyrŏ sie na industrialnym klangowi, a inspiracyjōm dlŏ nij była muzyka kapele Rammstein, kery, jak podkryślył w jednym z wywiadōw Marcel Różanka, je jego „muzycznym guru”. Mynij jednak, jak gŏdoł Różanka w inkszym wywiodzie niy ino ta niymieckŏ grupa posużyła za muster dlŏ muzyki jego kapele:

Różanka czuje sie Ślōnzŏkym, co przejawioł jeszcze przed założyniym kapele, ô czym gŏdoł w tyn knif:

Za tormōn wystympowoł w klubach: Olimpia Piekary Śląskie (1995–2002), Grunwald Ruda Śląska (2002–2003), Ruch Radzionków (2003–2008) i Silesia Miechowice (2008–2012)




#Article 586: Wszechświat (559 words)


Wszechświat – w astrofizyce i kosmologije miano ôznaczajōncŏ wszyjsko co fizycznie je, no tōż cołkõ czasoprzestrzyństwo i materyjõ i ynergijõ w nij.

Podle popularnej terŏźnie teoryje Wielgigo Abszusu wszechświat powstoł kole 13,7 mld. lŏt tymu z pierwotnego stanu ô zgolymyj tyngości i tymperaturze (tm. model gorkigo wszechświata). Bez „nastōnie” miarkujymy sam ôbranie sie przestrzyństw i czasu, a społym z niymi tajleczek elymyntarnych i prōmiyniowaniŏ. W modelu Wielgigo Abszusu wszechświat podlygŏ ciōngły ekspansji, wrŏz stygnōnc.

Terŏźnie preferowane modele kosmologiczne ôpiyrajōm sie na założyniu jednorodności i izotropowości wszechświata. Je to jednak ino matymatyczne uproszczynie, bo wiadōmo, iże materyjŏ we wszechświecie niyma rozłożōnŏ rōwnomiernie.

Ziymia je w układzie planetarnym, nazywanym Ukłŏdym Słōnecznym. Skłŏdŏ sie ôn z cyntralnyj gwiŏzdy – Klary – i ôkrōnżających jã planet. Ukłŏd Słōneczny je zwiōnzany grawitacyjōm z inkszymi gwiŏzdami, spostrzōd kerych mocka tyż obiegajã planety. Powiōnzane w tyn knif ze sobōm gwiŏzdy tworzōm galaktykã. Naszŏ galaktyka nosi miano Drōgi Mlycznyj. Galaktyki skupiajōm sie w jeszcze srogsze struktury (nojsrogsze, kere sōm powiōnzane we postrzodku drukami grawitacyje) – sōm to grupy galaktyk. Drōga Mlycznŏ wchodzi w skłŏd Grupy Lokalnyj Galaktyk. Sroge grupy galaktyk nazywane sōm hōrmami. Hōrmy galaktyk i pojedyncze galaktyki grupujōm sie w jeszcze srogsze supergromady galaktyk. W ôstatnich latach ukŏzały sie wykazy ôbserwacyjne na to, iże hōrmy i supergromady galaktyk tworzōm gigantyczne struktury, kere kształtym spōminajōm bańki szumin – wielge przestrzyństwa prōżnot ôgraniczōne „ścianami” i włōknami.

Roztōmajte kōncepcyje budowy Wszechświata zakłŏdajōm roztōmajty jego kształt; może ôn być kulōm, fraktalem, niyskōńczōnym celynderhutym, kosmicznõ membranã (abo pŏrōma), niyskōńczōnõ abo skōńczōnõ plaskatõ wiyrchniōm, a tyż niy mieć sprecyzowanego kształtu. Niyklarowne je tyż, eli je ino nasz wszechświat abo tyż jedyn abo mocka do niego rōwnolygłych ô tyj samyj abo inkszyj budowie i stałych fizycznych. Możliwe, iże je niyskōńczōny numer wszechświatōw, tyż idyntycznych do naszego jak i doimyntnie roztōmajtych. Dalszõ niewiadomõ je numer fasōngōw wszechświata (czasoprzestrzeni). Terŏźnie znōmy 4 fasōngi: 3 przestrzynne i 1 czasowy. Jednak niykere teoryje zakłŏdajōm istniynie 5, 6, 10, 12, 13, 20 a nawet srogszego numera fasōngōw.

Materyjŏ, kerõ znōmy (tm. materyjŏ barionowa) je ino jednym z jeji zort, bo we wszechświecie je tyż antymateryjŏ, ćmawŏ materyjŏ i przypuszczalnie ćmawŏ ynergijŏ. Poza Wszechświatym z definicyje niy je czas ani przestrzyństwo. Wszeôbecnie uznŏwanŏ interpretacyjŏ ôbserwacyji astrōnōmicznych (dane z sondy WMAP i kuklōngōw nieba) gŏdŏ, iże wystympujōncŏ we wszechświecie materyjŏ-ynergijŏ to terŏźnie w kol. 73% ćmawŏ ynergijŏ, w 23% ćmawŏ materyjŏ i w rōncz 4% normalnŏ materyjŏ barionowa, keryj 75% stanowi wodōr (przi rachowaniu pdl. masy).

Prziszłość wszechświata je przedstawiana zaôbycz w dwōch wersyjach. Jedna gŏdŏ, iże wszechświat bydzie rozszyrzać w niyskōńczōność (kej wielość materyje niy bydzie za dość srogŏ), a drugŏ, iże sie zapadnie i możno nastōnie z niego drugi. Szyrzyj przi gŏdaniu, kosmologijŏ rozwŏżŏ dzisioj dwie bazowe drōgi ewolucyje Wszechświata. Teoryjŏ Wielgigo Kolapsu gŏdŏ, iże Wszechświat przestanie sie rozszyrzać, potym zacznie sie kurczyć, coby kejś zapaść sie do pōnktu i utworzić nowy wszechświat. Teoryjŏ niyskōńczōnego rozszyrzaniŏ głosi, iże bydzie sie rozszyrzać w niyskōńczōność, aże wypŏlōm sie ôstatnie gwiŏzdy, a w wyniku rozszyrzaniŏ prōmiyniowanie bydzie zmyńszać frekwyncyjŏ.

Inksze teoryje tykajōm tyngości wszechświata. Jeźli tyngość wszechświata je rōwnŏ akuratnie cyny krytycznyj ôddzielajōncyj te dwie drōgi ôd siebie to gibkość ekspansji Wszechświata bydzie ślatować do nula, atoli Wszechświat nikej sie niy krymfōw. Jeźli jednak wielość materyje je roztōmajtŏ ôd tyngości krytycznyj (rozdzioł podle miar musi być małŏ, ale wydŏwŏ sie, iże winna być), to ôstŏwajōm jeszcze dwie inksze kōncepcyje ewolucyje Wszechświata:




#Article 587: Dane (114 words)


Dane (, ) – zbiory numerōw i tekstōw w roztōmajtych formatach.

Dane używane sōm bez kōmputry do porachowań. Mogōm tyż być prezyntowane bydź przetwŏrzane. Take tymatyczne zbiory informacyje sōm nazwane bazami danych. Mogōm być ober, połōnczōne w nec bez Internet eli intranet i posiadać systymy zabezpieczyń chroniōnce jy przed nieautoryzowanym dostympym ôsōb abo botōw. Baz danych sōm bazowõ tajlōm systymōw zarzōndzaniŏ informacyjōm, systymōw zarzōndzaniŏ projektami eli katalogōw produktōw.

Dane mogōm być przedstawiane i przechowowane we formie zbiorōw danych.

Zestŏw danych zawiyrajōncy kōnkretnõ informacyjõ nazwiymy kōmunikatym.

W fizyce i matymatyce dane to cyny znane przi rozwiōnzowaniu niyprzileżytości fizycznych i/abo matymatycznych (bp. auftragōw).

W gŏdce potocznym, dane to dostane informacyje abo wiadōmości, używane potym do wnioskowaniŏ.




#Article 588: Lymbersko aglůmeracyjo (186 words)


Lymbersko aglůmeracyjo (, lwiwśka ahłomeracija) – můnocyntryczno aglůmeracyjo ze głůwnym uostrzodkym we Lymbergu, ze populacyjům przez milijůn ludźi. Nojwjynkszo aglůmeracyjo na zachodźe Ukrajiny.

Lymbersko aglůmeracyjo je jednům za nojwjynkszych i nojstarszych we Ukrajińe. Jeji głůwny uostrzodek bůł dugo nojwjynkszym ukrajińskim mjastym. Mjastowo aglůmeracyjo yntlich sformowała śe we 70. rokach XIX storoczo, kej szkirz gibkigo ekůnůmicznego rozwoju liczba mjyszkańcůw Lymberga a bliskich zurbańizowanych mjejscowośći przekroczůła 100 tauzynůw. 

Sům Lymberg zwjynkszoł swoje terytorjum uosobliwje gibko za sowjecki czas. Mjyndzy 50. a 70. rokami do mjasta przikuplowali take wśe jak Lysynyczi, Kotelnyky, Bondariwka, Bohdańiwka, Hory, Kamjanka, Nowi Zbojiszcza, Kołońija, Hołosiwka, Sknyliwok, Pidsygńiwka, Sychiw, Stari Zbojiszcza, Welyki Krywczyci, Maly Krywczyci, Biłohorszcza.

Rozwůj Lymberga wytworził tyż wele ńego urbańizowanu zůna, co uogarnyła moc mjejscowośći wele ńego, zaczyno śe zwjynkszańy tyż mjast–satelitůw, nowjynkszym z jakich bůły Wynnyky, kere rozwijały śe jak uostrzodek industryje (do przikładu fůngowoł tam tabaczny werk). We Dublanach pobudowana bůło Lwowski Agrarny Uńiwersytet, a we Brychowyczach rozwinyła śe rekracyjo, utworzůno bůło pora sanatorjůw. 

We 80. rokach XX storoczo ludność aglůmeracyje przekroczůła milijůn. Po uozpadźe SSSR szło zauobserwować dymograficzny kryzys, ale uod poczůntku XXI storoczo liczba mjyszkańcůw zaś zaczła růś.




#Article 589: Michał Stawiński (108 words)


Michał Stawiński (nar. 29 września 1977) – ślōnski muzyk, spiywŏk i ôsoba telewizyjnŏ.

W 2008 założōł kapela Oberschlesien. Podyjmnōł spōłpracã z szlagcojgistõ Marcelem Różankõ, hned niyskorzij skłŏd kapele dopołniyli basista Wojciech Jasielski, gitarziści Adam Jurczyński i Jacek Krok jak tyż klawiszowiec Mateusz Buhl. W rōmach prōmocyje kapele poza Ślōnskym Michał Stawiński za jego reprezyntant wziōn udzioł w drugij edycyji programu X Factor, w kerym po przejściu precastingōw i castingōw w Zŏbrzu dotrzoł do finałowych ôdpytōnkōw w Warszawie.

W mŏju 2014 zagroł w filmu Ostatni strzał, kery wygroł zôrganizowanõ w Katowicach drugõ edycyjõ festiwalu 48 Hour Film Project.

W 2017 ôdszoł z Oberschlesien i założōł nowŏ kapele – NeuOberschlesien.




#Article 590: Antoni Piechniczek (114 words)


Antoni Piechniczek (rodz. 3 moja 1942 we Chorzowje) - ślůnski fusbalok, tryner fusbalowy a politiker. 

Na fusbalplacu zauobycz groł kej půmager abo prawy uobrůńca. Kej fusbalok we 1968 zostoł majstrym Polski ze Ruchym Chorzůw a we 1972 uostoł trynerym. Nojsamprzůd trynowoł pora ślůnskich manszaftůw aż we 1981 przejůn polsko reprezyntacyjo. Zakwalifikowoł śe z ńům na mistrzostwa śwjata we 1982 roku a ńyskorzi zajůn na ńich 3. plac po uostatńim szpilu wygranym ze Francyjům. Na nostympnych mistrzostwach śwjata uodpod we 1/8 finołu. We 1986 poszoł do Górnika Zobrze kaj po roku wygroł majstra Polski. Potym pojechoł do Tůnezyje kaj we 1988 i 1989 bůł trynerym reprezyntacyje. Trynersko karjera kontiuowoł do 2001 roku. Mo trzech bajtli.




#Total Article count: 590
#Total Word count: 141636