#Article 1: Wikikamus (127 words)


Wiktionary (atawa, dina édisi Sunda katelah Wikamus) mangrupa proyék sadulur Wikipédia nu tujuanana pikeun nyusun hiji kamus wikiwiki nu bébas (kaasup tésaurus  léxikon) dina sadaya basa. Nuturkeun pamanggih Daniel Alston, Wiktionary mimiti disusun 12 Désémber 2002. 29 Maret 2004 dua Wiktionary munggaran diwangun dina  jeung . Basa séjénna geus mimiti dikembangkeun, nu beuki dieu beuki euyeub. Nu saméméhna mangrupa URL samentara, nepi ka 1 Méi 2004 dipindahkeun jadi URL pinuh. Wiktionary kiwari geus mibanda leuwih ti 45,000 éntri. Kira sapuluh tumbu anyar dijieun unggal poéna (1 Méi).

Teu siga kamus ilaharna nu monolingual atawa bilingual, Wiktionary mangrupa kamus multibasa jeung antarbangsa, nu ngandung harti ngusahakeun bisa ngawengku sadaya kecap ti unggal basa nu aya.

Anjeun bisa nyieun jandéla ka Wiktionary ti Wikipédia. Carana, tambahkeun  na kaca Wikipédiana.




#Article 2: Indonésia (2772 words)


Républik Indonésia (RI) nyaéta hiji nagara di Asia Tenggara, nu diliwatan ku gurat khatulistiwa jeung aya di antara Buana Asia jeung Australia sarta antara Samudra Pasifik jeung Samudra Hindia. Indonésia mangrupa nagara kapuloan nu panggedéna sadunya, diwangun ku 13.487 pulo, ku kituna disebut ogé Nusantara (pulo luar, Jawa dianggap salaku puseurna). Kalawan populasi disawang 222 yuta jiwa dina taun 2006, Indonésia minangka nagara nu populasina panglobana kaopat sadunya sarta nagara populasi pangagem Islam nu panglobana sadunya, sanajan sacara resmi Indonésia lain nagara Islam. Wangun pamaréntahan Indonésia nyaéta républik, kalawan Déwan Perwakilan Rakyat, Déwan Perwakilan Daérah, jeung Présidén nu dipilih langsung ku rahayatna. Puseur dayeuh nagara Indonésia nyaéta Jakarta. Indonésia boga wates wewengkon jeung Malaysia di Pulo Kalimantan, Papua Nugini di Pulo Papua, sarta Timor Lésté di Pulo Timor. Indonésia mangrupa anggota PBB sarta sahiji-hijina anggota PBB nu kungsi kaluar ti organisasi éta. Salian éta, Indonésia ogé anggota ti ASEAN, APEC, OSI jeung G-20.

Kecap Indonésia asalna ti Basa Latinntina kecap dus nu hartina Hindia sarta kecap Basa Yunani nesos nu hartina pulo. Jadi, lamun ditilik sacara harti kecap Indonésia hartina wewengkon Hindia kapuloan, atanapi kapuloan nu aya di Hindia, nu nunjukkeun yén ngaran ieu geus aya saméméh Indonésia jadi nagara daulat. Dina taun 1850, George Earl, etnolog nu asalna ti nagara Inggris, mimiti ngusulkeun sesebutan Indunesia jeung Malayunesia pikeun pangeusi Kapuloan Hindia atawa Kapuloan Melayu. Murid éarl, James Richardson Logan, maké kecap Indonésia salaku sinonim ti Kapuloan India. Tapi, panulisan akademik Walanda di média Hindia-Walanda teu maké kecap Indonésia, tapi Kapuloan Melayu (Maleische Archipel); Hindia Wétan Walanda (Nederlandsch Oost Indië), atawa Hindia (Indië); Wétan (de Oost); sarta Insulinde (istilah ieu diwanohkeun taun 1860 dina novel Max Havelaar (1859), yasana Multatuli, ngeunaan kritik kana kolonialisme Walanda).

Saprak taun 1900, ngaran Indonésia jadi leuwih ilahar dina lingkungan akademik di luareun Walanda , sarta golongan nasionalis Indonésia maké kecap éta dina widang pulitik. Adolf Bastian ti Universitas Bérlin ngawanohkeun ngaran ieu dina buku Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894. Pelajar Indonésia munggaran nu maké ngaran ieu nyaéta Suwardi Suryaningrat (Ki Hajar Dewantara), nalika anjeunna ngawangun kantor warta di Walanda nu ngaranna Indonesisch Pers Bureau dina taun 1913.

Titinggal fosil-fosil Homo erectus, nu ku antropolog ogé dilandi Manusa Jawa, mawa pamadegan yén kapuloan Indonésia geus dieusian antara 2 yuta nepi ka 500.000 taun kaliwat.. Bangsa Austronésia, nu ayeuna mangrupa mayoritas pangeusi Indonésia, pindah ka Asia Tenggara ti Formosa. Maranéhna disawang nepi ka Indonésia dina taun 2000 SM, sarta ngabalukarkeun Bangsa Mélanésia nu geus aya saméméhna kagigirkeun ka wewengkon nu jauh di beulah wétan. Kaayaan nu cocog pikeun tatanén ngabalukarkeun geu ayana kaahlian melak paré saprak abad ka-8 SM,. ku kituna ngabalukarkeun ogé ku lobana désa, kota, jeung karajaan-karajaan leutik tumuwuh jeung mekar dina abad ka-1 M. Salian ti éta, Indonésia nu aya di jalur perdagangan laut internasional jeung antar pulo, geus jadi jalur lalayaran antara India jeung Cina dina sababaraha abad. Sajarah Indonésia saterusna boga loba pangaruh ti kagiatan paniagaan éta.

Ti pangaruh agama Hindu jeung Buddha, sababaraha karajaan ngadeg di pulo Kalimantan, Sumatra, jeung Jawa saprak abad ka-4 nepi ka abad ka-14. Kutai, nyaéta karajaan nu pangkolotna di Indonésia nu ngadeg dina abad ka-4 di hulu Walungan Mahakam, Kalimantan Wétan. Di wewengkon kulon Pulo Jawa, dina abad ka-4 nepi ka ka-7 M aya Karajaan Tarumanagara. Dina abad ka-7 aya Karajaan Malayu nu puseurna di Jambi, Sumatra. Sriwijaya ngéléhkeun Malayu sarta jadi karajaan maritim nu pangkuatna di wewengkon Nusantara. Wewengkon kakawasaanna ngawengku Sumatra, Jawa, samenanjung Melayu, ogé ngawasaan paniagaan di Selat Malaka, Selat Sunda, sarta Laut Cina Kidul. Kadatangan padagang-padagang Arab jeung Pérsia liwat Gujarat, India, tuluy mawa agama Islam. Samudera Pasai nu ngadeg dina taun 1267, mangrupa karajaan Islam kahiji di Indonésia.

Indonésia ogé mangrupa nagara nu kungsi diéréh ku loba nagara. Ieu di handap nyaéta sababaraha nagara nu kungsi ngaéréh atawa ngajajah sakabéh atawa sabagian wewengkon Indonésia.

Nalika urang éropa daratang di mimiti abad ka-16, maranéhna manggih sababaraha karajaan nu gampang diéléhkeun pikeun ngawasaan perdagangan rempah-rempah. Portugis mimiti nepi di 2 palabuan Karajaan Sunda nyaéta Banten jeung Sunda Kalapa, tapi bisa ditundung jeung teras pindah ka wétan ngawasaan Maluku. Dina abad ka-17, Walanda ngéléhkeun Britania Raya jeung Portugal (iwal di Timor Portugis). Disawang mangsa harita ageman Kristenkmimiti sumebar dindonésia salaku salah sahiji tujuan imperialisme lawas nu kawanoh salaku 3G, nyaéta Gold, Glory, and Gospel atanapi Emas, Kajayaan, jeung Ageman. Walanda ngawasaan Indonésia salaku wewengkon jajahan nepi ka Perang Dunya II. KaMimitina  VOC, tapi tuluy ku pamaréntah Walanda saprak awal abad ka-19.

Walanda nyieun sistim Cultuurstelsel (Sistem Pamelakan) dina abad ka-19, nyaéta sistim melak kebon-kebon garedé sarta pelak paksa nu sakabéhna dilaksanakeun di Jawa, nu méré kauntungan pikeun Walanda nu teu bisa dihasilkeun ku VOC. Dina jaman pamaréntahan panjajahan nu leuwih bébas sanggeus 1870, sistim ieu dihapus. Sanggeus 1901 pihak Walanda ngawanohkeun Kawijakan étis, nu ngawengku parobahan pulitik nu tangtu sarta invéstasi nu leuwih gedé di Hindia-Walanda.

Dina jaman Perang Dunya II, nalika Walanda dijajah ku Jérman, Jepang ngawasaan Indonésia. Indonésia dieréh deui dina taun 1942, Jepang nempo yén para pajuang Indonésia mangrupa batur paniagaan nu kooperatif jeung bisa milu jadi prajurit lamun dibutuhkeun. Sukarno, Mohammad Hatta, KH. Mas Mansur, jeung Ki Hajar Dewantara dibéré pangajén ku Kaisar Jepang dina taun 1943.

Dina Maret 1945, Jepang ngawangun hiji komite pikeun kamerdikaan Indonésia. Sanggeus Perang Pasifik bérés dina taun 1945, dina tekenan organisasi nonoman, Soekarno-Hatta ngadéklarasikeun kamerdikaan Indonésia dina 17 Agustus 1945. Sukarno jadi Présidén Indonésia, sarta Mohammad Hatta jadi Wakil Présidén Indonésia. Dina usaha ngawasaan deui Indonésia, Walanda ngirimkeun pasukanna.

Usaha-usaha ngalawan pergerakan kamerdikaan Indonésia ieu tuluy dipikawanoh ku Walanda salaku 'aksi kapulisian' (Politionele Actie), atanapi ku Indonésia dipikawanoh minangka 'Agrési Militér'. Walanda ahirna ngaku kamerdikaan Indonésia dina 27 Désémber 1949 salaku nagara féderal nu disebut Républik Indonésia Sarikat sanggeus aya tekenan ti kalangan internasional, utamana Amérika Sarikat. Mosi Integral Natsir dina 17 Agustus 1950, ngahudangkeun balikna Negara Kesatuan Républik Indonésia sarta ngabubarkeun Républik Indonésia Sarikat.

Dina jaman 1950-an jeung 1960-an, pamaréntahan Sukarno milu sakaligus naratas gerakan non-blok awalna, tapi tujuanna sangkan leuwih deukeut jeung blok sosialis, saperti Républik Rahayat Cina jeung Yugoslavia. Taun 1960-an minangka saksi ayana konfrontasi militér jeung Malaysia (Konfrontasi), sarta kateupuasan kana héséna ékonomi. Salajuna dina 1965 aya kajadian G30S nu nyababkeun maotna 6 jendral sarta sababaraha perwira tengah lianna. Kaluar kakuatan anyar nu dilandi Orde Baru (Ordeu Anyar) nu nuduh Partéy Komunis Indonésia salaku dalang kajadian jeung boga maksud ngaléngsérkeun pamaréntahan nu keur aya sarta ngarobah dasar nagara kana paham sosialis-komunis. Tuduhan ieu sakaligus dijadikeun alesan pikeun ngaganti pamaréntahan saméméhna dina paréntah Sukarno kana pamaréntahan nu anyar.

Jendral Soeharto jadi Présidén Indonésia dina taun 1967 maké alesan pikeun ngamankeun nagara tina bahya komunisme. Ratusan rébu warga Indonésia nu dianggap milu pihak komunis ditelasan, samentara loba warga Indonésia nu keur aya di luar negri, teu wanieun mulih ka Indonésia, sarta teras dicabut kawarganagaraanna. Jaman kakawasaan Soeharto dilandi Orde Énggal sarta jaman pamaréntahan Sukarno disebut Orde Lawas.

Soeharto ngagunakeun ékonomi néoliberal sarta hasil ngadatangkeun raloba invéstasi luar negri asup ka Indonésia sarta ngahasilkeun pamekaran ékonomi nu gedé, sanajan teu rata. Dina awal rézim Orde Énggal, kawijakan ékomomi Indonésia disusun ku sababaraha urang ékonom lulusan Universitas California, Berkeley, nu dilandi Mafia Berkeley. Soeharto ahirna dipaksa léngsér ti jabatanna ku aksi démonstrasi sarta kaayaan ékonomi nagara nu goréng dina taun 1998.

Sanggeus léngsérna Suharto, saprak 1998 nepi ka 2001, Indonésia miboga tilu présidén: Bacharuddin Jusuf Habibie, Abdurrahman Wahid, sareng Megawati Sukarnoputri. Dina taun 2004, diayakeun pamilihan umum hiji poé nu panggedéna sadunya sarta Susilo Bambang Yudhoyono kapilih salaku présidén.

Sawatara wengkon Indonésia ngusahakeun pikeun misahkeun manéh, saperti Papua Kulon jeung Maluku Kidul. Timor Wétan resmi misah ti Indonésia dina taun 1999 sanggeus 3 taun dina administrasi PBB, jadi nagara Timor Lésté.

Dina Désémber 2004 jeung Maret 2005, di wewengkon Acéh sarta Nias ngalaman lini nu nelasan rébuan jiwa. (Tingali Lini Samudra Hindia 2004 jeung Lini Sumatra Maret 2005.) Kajadian ieu disusul ku lini di Yogyakarta jeung sunami di wewengkon Basisir Pangandaran dina taun 2006, sarta caah leutak di Sidoarjo saprak taun 2006.

Indonésia miboga pamaréntahan républik démokrasi présidénsial multipartéy. Sistim pulitik Indonésia didasarkeun kana Trias Politika: législatif, éksekutif, jeung yudikatif.

Kakawasaan législatif dibogaan ku Majelis Permusyawaratan Rahayat (MPR). MPR Indonésia pernah jadi lembaga nagara pangluhurna sarta mangrupa hiji kamar (unikameral), tapi sanggeus améndmén ka-4 UUD Indonésia MPR sanés lembaga nu pangluhurna deui, sarta komposisi kaanggotaanna ogé robah. Saprak 2004, MPR miboga sistim parlemén dua kamar (bikameral) nu disusun ku 560 anggota Déwan Perwakilan Rahayat Indonésia (DPR) nu pajabatna ti jalur partéy pulitik, sarta ditambih ku 132 anggota Déwan Perwakilan Daérah Indonésia (DPD) nu minangka wakil propinsi ti jalur indepénden. Anggota DPR jeung DPD dipilih langsung ku rahayat dina pamilihan umum législatif sarta diangkat pikeun masa jabatan lima taun.

Lembaga éksekutif museur kana présidén, wakil présidén, jeung kabinét. Kabinét di Indonésia mangrupa kabinét présidénsial jadina mentri mibanda tanggung jawab ka présidén.

Lembaga yudikatif dilaksanakeun ku Mahkamah Agung, Komisi Yudisial, jeung Mahkamah Konstitusi. Tapi Kamentrian Hukum jeung Hak Asasi Manusa tetep aya.

Indonésia ayeuna miboga 34 propinsi, 5 propinsi miboga status husus. Propinsi dibagi kana kabupatén jeung kotamadya nu dibagi deui kana kacamatan. Babagian administratifna lanjut deui nepi ka bagian nu pangleutikna nyaéta Rukun Tatangga (RT) nu mangrupa daérah tingkat ka-6.

Unggal propinsi miboga DPRD Propinsi salaku badan législatif wewengkon sareng gubernur salaku puseur badan éksekutif wewengkon. Unggal kabupatén miboga DPRD Kabupatén salakeun badan législatif wewengkon sareng bupati salaku puseur badan éksekutif wewengkon. Unggal kotamadya miboga DPRD Kotamadya salaku badan législatif wewengkon sareng walikota salaku puseur badan éksekutif wewengkon. Sadayana, dipilih langsung ku rahayat langku pamilihan umum. Tapi di Jakarta (Wewengkon Husus Ibu Kota Jakarta) euweuh DPRD Kabupatén atanpai Kotamadya, ku sabab Kabupatén Administrasi jeung Kota Administrasi di Jakarta sanés wewengkon otonom.

Propinsi Acéh, Daérah Husus Yogyakarta, Papua Kulon, jeung Papua miboga hak husus sarta tingkat otonomi nu leuwih luhur ti  propinsi nu lian. Misalna, Acéh boga hak pikeun nagntukeun sistim hukumna sorangan; dina taun 2003, Acéh mimiti maké hukum Syariah. Yogyakarta miboga status daérah husus salaku pangakuan kana pentingna Yogyakarta dina ngarojong Indonésia nalika Révolusi. Propinsi Papua (baheulana disebut Irian Jaya), miboga status otonomi husus taun 2001. DKI Jakarta mangrupa wewengkon husus ibu kota nagara. Timor Portugis digabungkeun ka wewengkon Indonésia minangka propinsi Timor Wétan dina 1979–1999, nu teras misahkeun manéh liwat réferéndum jadi nagara merdika, Timor Lésté.

Pulo Sumatra

Pulo Jawa

Kapuloan Sunda Alit

Pulo Kalimantan

Pulo Sulawesi

Kapuloan Maluku

Pulo Papua

Indonésia mangrupa nagara kapuloan di Asia Tenggara nu miboga 17.504 pulo, kalawan kirang-langkung 6.000 pulo heunteu dieusian, nu nyebar di wewengkon khatulistiwa, kira-kira ti 95°BW - 141°45'BW sarta aya di antara 2 buana nyaéta Asia jeung Australia/Oséania.

Dumasar kana undang-undang di Indonésia, pamaréntah puseur jeung daérah miboga anggaran atikan 20% ti anggaran nagara jeung anggaran daérah salian ti upah guru jeung biaya kadinasan. Tapi dina taun 2007, dana nu disadiakeun karak 17,2 %.

Sistim ékonomi Indonésia awalna dirojong ku ayana Oeang Repoeblik Indonesia (ORI) minangka mata uang kahiji Indonésia, nu sanggeusna ganti jadi Rupiah.

Dina jaman pamaréntahan Orde Lawas, Indonésia heunteu sapinuhna ngagunakeun sistim ékonomi kapitalisme, tapi dicampurkeun jeung sistim nasionalisme ékonomi. Pamaréntah nu masih anyar, raloba milu kana produksi nu boga pangaruh ka masarakat, ditambah ku kaayaan pulitik, nyababkeun ayana kateustabilan ékonomi nagara.

Pamaréntahan Orde Énggal geura maké disiplin ékonomi pikeun neken inflasi, stabilisasi mata uang, pangaturan tambut luar nagri, sarta ngondang investasi asing. Dina jaman 1970-an, harga minyak bumi nu naék nyababkeun naékna angka ékspor sarta tingkat tumbuh ékonomi rarata nu luhur saloba 7% antara taun 1968 nepi ka 1981. Parobahan ékonomi salajengna dina jaman 1980-an, saperti dérégulasi kauangan jeung déflasi, teras ngalirkeun invéstasi asing ka Indonésia hususna dina industri-industri nu ngarah ka ékspor antara 1989 nepi ka 1997 Ékonomi Indonésia ngalaman kamunduran dina ahir 1990-an ku sabab krisis ékonomi di raloba wewengkon Asia keur éta, nu dibarengan ku réngséna pamaréntahan Orde Énggal sarta mundurna Soeharto salaku présidén dina 21 Méi 1998.

Pertumbuhan PDB Indonésia dina 2004 jeung 2005 leuwih ti 5%. Tapi, akibatna heunteu boga pangaruh loba dina tingkat pangangguran, nyaéta 9,75%. Perkiraan taun 2006, 17,8% masarakat hirup di handapeun gurat kamiskinan, sarta aya 49,0% masarakat hirup kalawan panghasilan kirang ti AS$ 2 sapoé.

Indonésia miboga raloba sumber daya alam saperti minyak bumi, timah, gas alam, nikel, kai, bauksit, taneuh subur, batu bara, emas, jeung pérak kalawan babagian lemah tatanén 10%, perkebonan 7%, tegalan 7%, leuweung 62%, sarta lianna 14% kalawan wewengkon irigasi 45.970 km²

Hasil tatanén nu utama saperti béas, entéh, kopi, rempah-rempah, jeung karét. Widang jasa mangrupa panyumbang PDB nu panggedéna, nyaéta 45,3% dina PDB 2005. Industri 40,7%, sareng tatanén 14,0%. Sanajan kitu, widang tatanén miboga pagawé nu leuwih loba ti widan séjénna, nyaéta 44,3% ti 95 yuta jiwa. Widang jasa 36,9%, sarta widang industri 18,8%.

Sanajan kitu, lembaga Transparency International nempatkeun Indonésia di paringkat ka-143 ti 180 nagara dina Indéks Persépsi Korupsi taun 2007.

Dumasar kana sénsus populasi taun 2000, Indonésia miboga kirang-langkungna 206 yuta jiwa, sarta diperkirakeun taun 2006 miboga 222 yuta jiwa. 130 yuta (leuwih ti 50%) ngeusian Pulo Jawa nu mangrupa pulo nu panglobana pangeusina sakaligus pulo tempatna ibu kota Jakarta. Kalobaannana urang Indonésia mangrupa Urang Austronésia, sarta aya ogé kelompok urang Mélanésia, Polinésia, jeung Mikronésia utamina di Indonésia beulah wétan. Aya ogé urang nu asalna ti luar nagri saperti étnis Tionghoa, India, jeung Arab. Indonésia miboga kira-kira 4 yuta populasi urang Tionghoa.

Islam mangrupa agama mayoritas nu pangagemna saloba kira-kira 85,2% urang Indonésia, nu nyababkeun Indonésia salaku nagara kalawan populasi muslim nu panglobana sadunya. Umat lian saperti Kristen Protéstan (8,9%), Kristen Katolik (3%), Hindu (1,8%), Buddha (0,8%), jeung sajabana (0,3%). Pamaréntah Indonésia ogé sacara resmi ngakuan agama Konghucu.

Indonésia miboga basa Indonésia salaku basa kahijian jeung basa nasional. Indonésia ogé kaasup salah sahiji nagara kareng basa panglobana di dunya. laloba basa, miboga rébuan panyatur tapi kaayaanna kaancam ku sabab generasi ngorana teu nyaturkeunna deui, sarta para panyatur pindah ka basa nasional.

Indonésia miboga kira-kira 300 kelompok étnis nu boga rupa-rupa warisan budaya nu mekar sairing jaman, nu ogé dipangaruhan ku kabudayaan India, Arab, Cina, Éropa, sarta kaasup ogé budaya sorangan, Melayu. Saperti kasenian wayang ti wewengkon Jawa jeung Bali nu midangkeun carita-carita mitologi Hindu kawas Ramayana jeung Baratayuda, ogé carita-carita adaptasi kaayaan modéren. Aya ogé kasenian tarian contona ti Sumatra saperti tari Ratéb Meuseukat jeung tari Seudati ti Acéh. Aya ogé seni sisindiran, gurindam, jeung sajabana ti raloba wewengkon misalna Melayu.

Salah sahiji budaya pakéan ti Indonésia nyaéta batik. Sababaraha wewengkon nu katelah ti industri batikna saperti Yogyakarta, Surakarta, Cirebon, Pandeglang, Garut, Tasikmalaya, jeung Pekalongan. Busana lian ti wewengkon Indonésia saperti baju kurung jeung songkétna ti Sumatra Kulon (Minangkabau), kaén ulos ti Sumatra Kalér (Batak), kabaya, baju bodo ti Sulawesi Kidul, koteka ti Papua, jeung sajabana.

Olahraga nu populér di Indonésia utamina badminton jeung maén bal. Olahraga tradisional saperti takraw jeung karapan sapi. Pasanggiri adu tempur contona caci di Florés, sarta pasola di Sumba. Olahraga béla diri nu populér di Indonésia misalna saperti pencak silat.

Raloba wewengkon Indonésia miboga musik tradisionalna sorangan. Aya ogé musik tradisional campuran saperti keroncong nu dipangaruhan ku Portugis di wewengkon Tugu, Jakarta,. Msik Indonésia lianna saperti dangdut nyaéta musik aliran Melayu modéren nu dipangaruhan ku musik India.

Alat musik tradisional Indonésia di antarana:

 
Sangu mangrupa kadaharan utama di lolobana wewengkon Indonésia. Sambel, saté, baso, soto, jeung sangu goréng nyaéta sababraha conto kadaharan masarakat Indonésia.

Pilem kahiji nu diproduksi di nusantara nyaéta pilem taun 1926 kalawan judul Loetoeng Kasaroeng nu dijieun ku sutradara Walanda, G. Kruger jeung L. Heuveldorp, dina jaman Hindia Walanda. Pilem ieu dijieun ku Pausahaan Pilem Jawa NV di Bandung sarta diputer kahiji kalina dina 31 Désémber 1926 di téater Elite and Majestic, Bandung. Popularitas industri pilem Indonésia muncak dina jaman 1980-an sarta diputer di raloba bioskop di Indonésia,. Antawis 2000 nepi ka 2005, jumlah pilem Indonésia nu dirilis unggal taunna teras ningkatan. Pilem Laskar Pelangi (2008) mangrupa pilem kalawan pamasukan anu panglobana sapanjang sajarah pilem di Indonésia nepi ka danget ieu.

Figur penting dina sastra modéren Indonésia saperti panulis Walanda Multatuli nu méré kritikan kana kalakuan Walanda ka Indonésia dina jaman panjajahan Walanda; Muhammad Yamin jeung Hamka nu mangrupa panulis sarta pulitisi pra-kamerdikaan; sarta Pramoedya Ananta Toer, panulis novel Indonésia nu kakoncara. Salah sahiji conto panulis puisi Indonésia misalna Chairil Anwar. Raloba urang Indonésia miboga tradisi lisan nu kiat, nu ngarojong dina nerangkeun sarta ngamumulé kaayaan budayana.

Wewengkon Indonésia miboga raloba rupa-rupa mahluk hirup. Ku kituna ku sababaraha sumber nyebatkeun yén wewengkon lingkungan Indonésia mangrupa Mega biodiversity atanapi anéka rupa mahluk hirup nu loba. Rupa-rupa mahluk hirup Indonésia aya di paringkat ka-3 sadunya sanggeus Brasil jeung Républik Démokratik Kongo.

Sanajan kitu, Guinness World Records dina taun 2008 pernah nyutat rékor Indonésia salaku nagara nu panggancangna ruksak leuweungna sadunya. Unggal taunna, Indonésia dituar leuweungna saluas +1,8 yuta héktar. Karuksakan ieu aya di wewengkon hulu/jero leuweung (hutan) nu ngaruksak ogé wewengkon di hilir (basisir).




#Article 3: Kimia (582 words)


Kimia mangrupa élmu ngeunaan struktur, sipat, wangunan, jeung réaksi unsur jeung sanyawa kimiawi.

Kimia sacara husus dibagi kana sababaraha cabang utama, sababaraha nu sipatna meuntas-disiplin, sarta cabang-cabang nu leuwih husus.

Artikel utama: Tata ngaran zat kimia.

Tata ngaran dimaksudkeun kana sistem pikeun méré ngaran sanyawa kimiawi. Sanyawa organik dingaranan nurutkeun sistem tata ngaran organik. Sanyawa anorganik dingaranan nurutkeun sistem tata ngaran anorganik.

Artikel utama: Atom.

Atom mangrupa bagéan tina sistem kimiawi pangleutikna nu teu bisa dibeulah/dibagi-bagi deui.

Artikel utama: Unsur kimiawi.

Unsur mangrupa bahan nu ngawengku atom-atom nu boga wilangan/jumlah proton nu tinangtu dina intina. Wilangan ieu dipiwanoh salaku wilangan atom unsur. Conto, sakabéh atom nu boga 6 proton na intina disebut atom unsur karbon, sedengkeun sakabéh atom nu boga 92 proton na intina disebut unsur uranium.

Pintonan nu pangmerenahna pikeun unsur-unsur aya dina tabel periodik, nu ngagolongkeun unsur-unsur dumasar kamiripan sipat kimiawina. Daptar unsur ogé bisa ditempo dina susunan Daptar unsur dumasar ngaran, dumasar lambang, jeung dumasar wilangan atom.

Artikel utama: Sanyawa kimiawi

Sanyawa mangrupa zat nu dibentuk tina dua atawa leuwih unsur dina babandingan nu tetep nu nangtukeun wangunanna. Misal, cai mangrupa sanyawa nu ngandung hidrogén jeung oksigén dina babandingan dua ka hiji. Sanyawa dibentuk jeung dibeulah ku réaksi kimiawi.

Artikel utama: Molekul.

Molekul mangrupa bagéan pangleutikna nu teu bisa dibeulah deui tina hiji sanyawa kimiawi nu mibanda sipat kimiawi jeung fisik unik nu tinangtu. Hiji molekul diwangun ku dua atawa leuwih atom nu kabeungkeut.

Artikel utama: Beungkeut kimiawi.

Beungkeut kimiawi mangrupa gaya nu nahan ngabeungkeut atom-atom dina molekul atawa kristal. Dina loba sanyawa basajan, tiori beungkeut valénsi jeung konsép wilangan oksidasi bisa dipaké pikeun ngaduga-duga struktur jeung wangunan molekular. Nu sarupa, tiori-tiori tina fisika klasik bisa dipaké pikeun ngaduga-duga struktur-struktur ionik. Mun diterapkeun ka sanyawa nu leuwih pajeulit, samodél kompléks logam, tiori beungkeut valénsi gagal, jeung kudu aya pangaweruh nu leuwih jero nu dumasar kana mékanika kuantum.

Artikel utama: Fase (zat).

Fase mangrupa hiji wujud sistem fisik makroskopis nu mibanda wangunan kimiawi jeung sipat fisik nu rélatif sarua/saragam (nyaéta dénsiti, struktur kristal, indéks réfraktif, jsb.). Conto fase nu urang paling wawuh nyaéta padet, cair, jeung gas. Fase nu teu pati dipikawanoh di antarana plasma, kondensat Bose-Einstein, kondensat fermionik, jeung fase bahan magnetik paramagnetik sarta ferromagnetik.

Artikel utama: Réaksi kimiawi.

Réaksi kimiawi mangrupa transformasi/parobahan dina struktur molekul. Réaksi kieu bisa ngahasilkeun napelna hiji molekul ka nu séjénna pikeun ngawangun molekul nu leuwih gedé, beulahna molekul jadi dua atawa leuwih molekul nu leuwih leutik, atawa wangun-ulang atom-atom dina jero molekul. Réaksi kimiawi salawasna ngalibetkeun dibentuk atawa dipegatkeunana beungkeut kimiawi.

Artikel utama: Tiori kuantum.

Tiori kuantum ngagambarkeun paripolah zat dina skala nu heureut pisan. Ieu téh, prinsipna mah, ngamungkinkeun pikeun ngagambarkeun sakabéh sistem kimiawi ngagunakeun tiori ieu, tapi sacara matematis rumit sarta teu bisa diduga-duga. Praktékna, ukur sistem kimiawi nu pangbasajanna nu bisa réalistis ditalungtik dina kontéks mékanika kuantum murni, ieu gé lumangsung maké loba pendekatan/perkiraan (misalna Density functional theory). Ku sabab éta, pangaweruh mékanika kuantum nu leuwih jero tur mérélé teu pati perlu pikeun lolobana kimia, da penting aubna tiori ieu (hususna pendekatan orbital) bisa dilenyepan sarta diterapkeun dina kontéks nu leuwih basajan.

Hukum-hukum kimiawi sabenerna mangrupa hukum fisika hu diterapkeun na sistem kimiawi.

Konsép paling fundaméntal dina kimia nyaéta Hukum konservasi massa nu ngunikeun yén euweuh parobahan kuantitas zat nu kaukur dina hiji réaksi kimiawi biasa. Fisika modérn mintonkeun yén tétéla énergi nu conserved, jeung yén énergi jeung massa raket patalina. Konservasi énergi saterusna nungtun kana konsép penting ngeunaan kasatimbangan, térmodinamik, jeung kinetik.

Prancis Kuna: alkemie; Arab al-kimia: seni transformasi.




#Article 4: Énsiklopédi (160 words)


Énsiklopédi nyaéta kompendium tinulis pangaweruh manusa. Istilah éta asalna tina kecap Basa Yunani εγκύκλιος παιδεία, enkyklios paideia (in a circle of instruction). Tina εγκύκλιος, kawas sirkuit tina κύκλος sirkuit jeung παιδεία, nu hartina instruksi.

Énsiklopédi sipatna bisa umum, ngandung artikel-artikel dina jejer ti rupa-rupa widang (salah sahiji contona Encyclopædia Britannica), atawa bisa ogé husus hiji widang (saperti Énsiklopédi Sunda jeung énsiklopédi filosofi). Aya ogé énsiklopédi nu ngawengku jejer-jejer nu lega tina jihat budaya atawa bangsa, kayaning Great Soviet Encyclopedia jeung Énsiklopédi Indonésia.

Catetan-catetan nu sarupa jeung énsiklopédi geus dijieun ti jaman sajarah manusa kénéh, ngan istilah énsiklopédi kakara dipaké dina abad ka-16.

Loba élmuwan jaman baheula (contona Aristotle geus usaha nuliskeun kalawan gembleng sakabéh pangaweruh manusa. Sanajan John Harris dina karyana Lexicon technicumnu mindeng disebut/dipuji kana jasa maneuhkeun format énsiklopédi nu kawas ayeuna dina taun 1704, dokter Inggris Thomas Browne dina taun 1646 geus sacara husus maké kecap énsiklopédi pikeun ngagambarkeun kompendiumna.
Artikel ieu bagian ti Wikipédia, nu mangrupa énsiklopédi.




#Article 5: Alkémi (4814 words)


Alkémi nujul kana prakték protoilmiah kuna nu ngagabungkeun unsur-unsur kimia, fisika, seni, semiotik, métalurgi, tatamba, astrologi, tasaup, jeung agama. Udagan umum nu utama para alkémis nyaéta pikeun manggihan cara pikeun ngarobah timah jadi emas. Alkémi bisa dianggap mangrupa bibit buit élmu modérn kimia nu ngagunakeun rumusan/aturan métode ilmiah.

Alkémi asalna tina kecap basa Arab al-kimiya atawa al-khimiya (الكيمياء atawa الخيمياء), nu jigana diwangun tina kecap al- jeung kecap basa Yunani chymeia  (χυμεία) nu hartina cast together, pour together, weld, alloy jsb. (tina chymatos, that which is poured out, an ingot).

Persepsi umum ka alkémis dianggap élmuwan palsu nu hayang ngarobah timah jadi emas, nu yakin yén sagala zat dijieunna tina opat unsur bumi, hawa, seuneu, jeung cai and dabbled around the edges of mysticism and sihir. 

Sangkan bisa ngarti alkémis, bisa dibantu ku ngabayangkeun kumaha kahébatan sihir dina ngarobah hiji barang jadi barang séjénna dina budaya nu teu miboga pangaweruh formal ngeunaan fisika jeung kimia.

Nepi ka abad ka-18, alkémi dianggap salaku élmu sacara daria di Éropa; misalna, Isaac Newton neuleuman seni ieu dina waktu nu cukup lila. Alkémis utama séjénna di Éropa nyéta Roger Bacon, Saint Thomas Aquinas, jeung Thomas Browne. Alkémi mimiti nyirorot pamorna dina abad ka-18 ku lahirna kimia modérn, nu nyadiakeun framework nu leuwih precise and reliable framework for matter transmutations and medicine, within a new grand design of the universe based on rational materialism.

Ngaran alkémi sabenerna ngawengku sababaraha tradisi filosofis nu ngampar ti opat milenia lan tilu benua, jeung deuih kacenderungan basana nu ngarusiah lan simbolik ngahesekeun cukcrukan hubungan sarta silih pangaruhanana.

Urang bisa ngabédakeun sahenteuna aya dua leunjeuran, nu katémbong umumna mandiri, sahanteuna dina tahap awalna: alkémi Cina, nu museur di Cina jeung wewengkon nu kapangaruhan ku budayana; sarta alkémi Kulon, nu puseurna géséh liwat rébuan taun antara Mesir, Yunani, jeung Roma, dunya Islam, nu ahirna balik deui ka Éropah. Alkémi Cina raket pisan patalina jeung Taoisme, sedengkeun alkémi Kulon ngembangkeun sistim filosofis nu mandiri, kalayan hubungan anu kacida déétna jeung ageman-ageman nu umum di Kulon. 

Alkémis Kulon sacara umum nyukcruk sasakala senina ka Mesir Kuna. Metallurgy and mysticism were inexorably tied together in the ancient world, as the transformation of drab ore into shining metal must have seemed to be an act of magic governed by mysterious rules. It is claimed therefore that Alchemy in Ancient Egypt was the domain of the priestly class.

Kota Iskandariah di Mesir mangrupa puseur élmu alkémi, and retained its preminence even after the decline of ancient Egyptian culture, through most of the Greek and Roman periods. Hanjakalna, praktis teu hiji-hiji acan catetan alkémi Mesir nu salamet. Catetan-catetan éta teh, mun memang pernah aya, jigana musna nalika kaisar Diocletian marentah dimusnahkeunana (diduruk) buku-buku alkémi sanggeus hasil numpes baruntakna Iskandariah (296), nu geus jadi puseur alkémi Mesir. Alkémi Mesir utamana dipikawanoh ngaliwatan tulisan filosof (Hellenis) Yunani kuna, nu saterusna kasalametkeun satutasna ditarjamahkeun di jaman Islam.

Urang Romawi ngadopsi alkémi jeung métafisik ti Yunani, sakumaha maranéhna ngadopsi lolobana pangaweruh jeung filosofi Yunani. Dina panungtungan kamaharajaan Romawi, filosofi alkémis Yunani ngagabung jeung filosofi hermetik urang Mesir. (Lindsay)

Dina mangsa tumuwuhna pangaruh Kristen...

SAnggeus runtagna Kakaisaran Romawi, fokus kamajuan alkémi pindah ka Tatar Arab. Alkémi Islam leuwih loba dipikanyaho sabab dokuméntasina leuwih hadé: malahan mah, tulisan-tulisan nu leuwih heubeul nepi ka mangsa harita disalametkeun dina mangrupa tarjamah Islam (Arab). (Burckhardt p. 46)

ku sabab kuatna patali kana budaya Yunani jeung Romawi, alkémi kalawan gampang bisa ditarima dina filosofi Kristen, ongkoh para alkémis Éropah Pertengahan ogé sacara éksténsif nyerep pangaweruh alkémi Islam. Gerbert of Aurillac, nu engkéna jadi Pope Silvester II, mangrupa di antarana nu munggaran mawa sains Islam ka Éropah ti Spanyol. Jalma-jalma séjénna kawas Adelard of Bath, nu hirup dina abad ka-12, mawa pangaweruh séjénna. Ngan, nepi ka abad ka-13 .... (wah... lieur euy!)


Alkémi Éropah tetep lumangsung dina cara kieu nepi ka mangsa medalna Renaissance.




#Article 6: Unsur kimia (680 words)


Unsur kimia (kadang ukur disebut unsur) téh mangrupa matéri nu disusun ku atom-atom nu jumlah proton jero intina sarua. Tah jumlah proton ieu nu katelah wilangan atom unsur. Pikeun conto, sakabéh atom nu jumlah proton na intina aya 6 disebutna atom unsur karbon, jeung sakabéh atom nu boga 92 proton na intina disebut atom unsur uranium.

Di dieu disadiakeun daptar unsur nurutkeun ngaran, nurutkeun lambang, jeung nurutkeun wilangan atom. Paling merenah mun dipintonkeun dina bentuk tabel periodik, nu ngumpulkeun/nyusun unsur-unsur dumasar kana kamiripan sipat-sipatna.

Atom-atom unsur nu sarua nu intina ngandung jumlah neutron nu béda disebut isotop unsur. Unsur murni bisa aya dina kaayaan unit monoatomik, diatomik, atawa poliatomik nu disusun ku atom-atom nu sarupa. Nu kieu disebutna alotrop.

Ngaran resmi unsur-unsur kimiawi ditangtukeun ku International Union of Pure and Applied Chemistry, IUPAC, nu sacara umum nyokot ngaran nu dipilih ku nu manggihanana. Unsur kimiawi ogé dibéré lambang kimiawi nu unik, dumasar kana ngaran unsurna (teu kudu basa Inggris). (Pikeun conto, karbon lambangna 'C', ari sodium (vérsi Inggris) lambangna 'Na', tina kecap Latin natrium). Lambang kimiawi dipaké sacara internasional, sedengkeun ngaran unsurna bisa waé ditarjamahkeun kana basa séwang-séwangan. Lambang kimiawi ditulisna kapital (aksara kahiji), sedengkeun ngaran lengkepna mah henteu, samodél dina conto tadi, iwal mun aya di awal kalimah.

Unsur-unsur bisa ngagabung (réaksi) jadi sanyawa murni (samodél cai, uyah, oksida, jeung sanyawa organik). Umumna sanyawa-sanyawa ieu mibanda hiji wangunan stoikiométri jeung struktur sarta sipat nu mandiri.

Sababaraha unsur, utamana unsur logam, ngagabung jadi struktur anyar nu wangunanana bisa rupa-rupa (samodél alloy logam). Dina kasus modél kieu, leuwih merenah nyebut fase batan sanyawa.

Sacara umum, bahan kimia bisa waé diwangun ku campuran rupa-rupa nu di luhur.

Unsur panghampangna, nyaéta hidrogén (H) jeung hélium (He). Sakabéh unsur nu bareurat dijieun, boh alami atawa artifisial, maké rupa-rupa cara nukléosintésis, kaasup fisi nuklir.

Nepi ka 2006, aya 117 unsur (dina jihat ieu, aya téh ngandung harti kungsi kasaksian ayana, najan ukur saéhé hasil luruhan, nu bisa dibédakeun ti unsur lianna). Ti nu 117 ieu, 94 aya sacara alami di Marcapada, nu genep ti antarana aya dina jumlah renik: téhnésium (nomer atom 43), prométium (61), astatin (85), fransium (87), néptunium (93), jeung plutonium (94). Unsur nu 94 ieu, ditambah kalifornium (98), geus kadetéksi aya di mayapada dina spéktra béntang jeung supernova, tempt kabentukna unsur radioaktif nu umurna pondok.


#Article 7: Atom (636 words)


Atom mangrupa komponén sistem kimiawi pangleutikna nu teu bisa dibeulah/dibagi deui. Kecap ieu i.diturunkeun tina kecap Yunani atomos, teu bisa dibagi, tina a-, teu, jeung tomos, beulah. Biasana ngandung harti atom kimiawi, komponén dasar molekul jeung zat biasa. Atom teu bisa dibeulah deui ku réaksi kimiawi, tapi ayeuna geus kapanggih yén atom ogé disusun ku partikel subatomik nu leuwih leutik. Diaméter atom umumna antara 10pm nepi ka 100pm.

Rupa-rupa zat dina kahirupan sapopoé mangrupa atom-atom nu mibanda ciri mandiri. Kaayaan partikel kitu rupa mimiti diajengkeun ku filsuf Yunani sapertos Democritus, Leucippus, jeung ku para Epicureans, tapi ku sabab teu bari dipaluruh kumaha benerna, konsép éta tilem nepi ka diangkat deui ku Rudjer Boscovich dina abad ka-18, nu saterusna ku John Dalton diterapkeun dina kimia.

Rudjer Boscovich ngedalkeun téorina dumasar ka mékanika Newtonian taun 1758 dina Theoria philosophiae naturalis redacta ad unicam legem virium in natura existentium. Numutkeun Boscovich, atom téh mangrupa titik nu teu mibanda struktur, nu némbongkeun gaya silih tolak jeung silih betot, saluyu jeung jarakna. John Dalton maké téori atom pikeun nerangkeun naha gas salawasna pacampur dina babandingan nu basajan. Ku ayana hasil gawé Amedeo Avogadro, dina abad ka-19, para ilmuwan mimiti bisa ngabédakeun atom jeung molekul. DIna mangsa modérn, atom geus bisa ditengetan sacara ékspériméntal.

Sakumaha nu kabukti ayeuna, tétéla atom sorangan disusun ku partikel nu leuwih leutik. Nyatana, ampir sakabéh atom mangrupa rohangan kosong. Di tengahna mangrupa inti positip nu leutik nu diwangun ku nukleon proton jeung neutron, sedengkeun sésana dieusi ku cangkang-cangkang éléktron nu saimbang. Atom salawasna boga muatan nétral ku ayana éléktron jeung proton nu jumlahna sarua. 
Atom umumna digolongkeun dumasar wilangan atomna, saluyu jeung jumlah proton na jero atom. Misalna, atom karbon nyaéta atom nu boga 6 proton. Sakabéh atom nu boga wilangan atom nu sarua mibanda rupa-rupa sipat fisik tur némbongkeun paripolah kimiawi nu sarua. Rupa-rupa atom dibéréndélkeun na Tabel periodik. Atom nu mibanda wilangan atom nu sarua tapi beurat atom nu béda (sabab béda jumlah neutronna), disebut isotop.

Atom nu pangbasajanna, nyéta atom hidrogén nu mibanda nomer atom 1 jeung ngandung ukur hiji proton jeung hiji éléktron. Atom H ieu jaman kiwari mangrupa salah sahiji fokus subjék dina panalungtikan ilmiah, utamana dina munggaran mekarna tiori kuantum.

Polah kimiawi atom loba pisan disababkeun ayana interaksi antaréléktron. Utamana éléktron nu aya dina cangkang pangluarna, disebut éléktron valénsi, boga pangaruh nu panggedéna kana paripolah kimiawi. Éléktron nu di jero (nu lain di cangkang pangluarna) ogé méré pangaruh, ngan biasana dina hal mangaruhan muatan positif na inti atom.

Aya kacenderungan nu kuat pikeun atom-atom pikeun sakabéhna ngeusi (atawa ngosongkeun) cangkang éléktron luarna, nu na hidrogén jeung hélium boga rohangan pikeun dua éléktron, sedengkeun di sakabéh atom séjén boga rohangan pikeun dalapan. Ieu kahontal ku maké éléktron babarengan jeung atom tatangga atawa ku cara nyokot éléktron sagemblengna ti atom séjén. Nalika éléktron dipaké bareng, beungkeut kovalén ngawujud antara dua atom. Beungkeut kovalén mangrupa beungkeut atomik nu pangkuatna.

Nalika hiji atawa leuwih éléktron sagemblengna dipiceun ti hiji aton ka atom séjénna, mangka kabentuk ion. Ion mangrupa atom nu mibanda muatan alatan teu saimbangna jumlah proton jeung éléktron. Ion nu narima éléktron disebut anion, muatanna négatip. Atom nu kaleungitan (ngaleupaskeun) éléktron disebut kation, muatanna positip. Kation jeung anion silih katarik alatan gaya coulomb antara muatan positip jeung négatip. Tarikan ieu disebutna beungkeutan ionik nu kakuatanana leuwih lemah batan beungkeutan kovalén.

Sakumaha nu geus dipedar di luhur, beungkeutan kovalén nunjukkeun kaayaan nalika éléktron dibagi saimbang antara atom-atom, sedengkeun beungkeutan ionik nunjukkeun yén éléktron sagemblengna dipasrahkeun ka anion. Iwal ti sababaraha kasus ékstrim, teu hiji ogé ti ieu gambaran sagemblengna bener. Dina lolobana beungkeutan kovalén, éléktron teu kabagi sarwa saimbang, leuwih loba ngumpul di atom éléktronégatip, nu matak beungkeutan kovalén mibanda sababaraha ciri ionik. Sarua ti éta, dina beungkeutan ionik éléktron kadang sakeudeung ngumpul di atom nu leuwih éléktropositip, nimbulkeun sababaraha ciri kovalén na beungkeut ionik.




#Article 8: Perang Bubat (200 words)


Perang Bubat dimaksudkeun ka hiji kajadian perang antara rombongan karajaan Sunda ngalawan karajaan Majapahit nu lumangsung di Bubat, wewengkon kalér Majapahit, taun 1357 M. Dina Pararaton kajadian perang ieu disebut Pabubat atawa Pasundabubat.

Rombongan ti Karajaan Sunda harita mangrupa aleutan Raja Sunda jeung pangagung karajaan, kaasup calon prameswari, nyaéta Dyah Pitaloka atawa Citraresmi, putri Raja Sunda nu dilamar pikeun nyanding jeung Hayam Wuruk, Raja Majapahit. Nalika nepi ka wewengkon Bubat, aleutan calon pangantén dipegat ku utusan Patih Gajah Mada nu ménta sangkan Diah Pitaloka dipasrahkeun ka Hayam Wuruk salaku séba taluk Karajaan Sunda ka Karajaan Majapait. Ngarasa dihina jeung dihianat ku ieu paménta, Raja Sunda teu sadia masrahkeun putrina ka Majapahit. Dina pamustunganana, sakabéh rombongan karajaan Sunda perang campuh bégalan pati ngalawan pasukan Majapait nu jauh leuwih loba. Dina ieu kajadian, ampir sakabéh rombongan Karajaan Sunda gugur, kaasup Dyah Pitaloka nu labuh tumangan maéhan manéh.

Numutkeun Carita Parahyangan, Raja Sunda nu ngalaman ieu kajadian (disebutna 'keuna ku kalawisaya') téh nyaéta Prabu Maharaja nu mingpin Karajaan Sunda salila 7 taun (1350-1357), sedeng nurutkeun Pustaka Pararatwan i Bhumi Jawadwipa (bagian tina naskah Wangsakerta nu disusun ku Pangéran Wangsakerta saparakanca (1677-1698), ngaran ieu raja téh Linggabuana. Kajadian ieu kaunggel ogé dina Kidung Sunda.




#Article 9: Karajaan Sunda (1102 words)


 Karajaan Sunda (669-1579 M), numutkeun naskah Wangsakerta mangrupa karajaan nu ngadeg ngaganti Tarumanagara nu kabagi dua jeung 'kembaranana', Galuh. Karajaan Sunda diadegkeun ku Tarusbawa taun 591 Caka Sunda (669 M). Masih numutkeun Naskah Wangsakerta, Karajaan Sunda ogé ngawengku wilayah anu kiwari jadi Provinsi Lampung sanggeus putri Karajaan Lampung nikah jeung putra mahkota Karajaan Sunda. Lampung dipisahkeun ti bagéan karajaan Sunda nu di pulo Jawa ku Selat Sunda.

Saméméh ngadeg salaku karajaan anu mandiri, Sunda téh mangrupa bawahan Tarumanagara. Raja Tarumanagara nu panungtung, Sri Maharaja Linggawarman Atmahariwangsa Panunggalan Tirthabumi (maréntah ukur tilu taun, 666-669 M), kawin ka Déwi Ganggasari ti Indraprahasta. Ti Ganggasari, anjeunna gaduh dua putra, duanana awéwé. Déwi Manasih, cikalna, kawin ka Tarusbawa ti Sunda, sedengkeun nu kadua, Sobakancana, kawin ka Dapuntahyang Sri Jayanasa, nu salajéngna ngadegkeun karajaan Sriwijaya. Nalika Linggawarman pupus, kakawasaan Tarumanagara ragrag ka minantuna, Tarusbawa. Hal ieu ngabalukarkeun pangawasa Galuh, Wretikandayun (612-702) baruntak, ngaleupaskeun diri ti Tarumanagara, sarta ngadegkeun Galuh nu mandiri. Ti pihak Tarumanagara sorangan, Tarusbawa ogé teu hayang neruskeun karajaan Tarumanagara. Tarusbawa lajéng mindahkeun kakawasaanana ka Sunda, sedengkeun Tarumanagara dirobah jadi bawahanana. Anjeunna diwastu/dijenengkeun raja Sunda dina poé Radite Pon, 9 Suklapaksa, bulan Yista, taun 519 Saka (kira 18 Méi 669 M). Sunda jeung Galuh ieu sapuk, yén wates karajaanana téh nyaéta walungan Citarum (Sunda di béh kulon, Galuh di béh wétan).

Putra Tarusbawa nu cikal, Rarkyan Sundasambawa, pupus anom kénéh, ninggalkeun hiji putra istri, Nay Sekarkancana. Putuna ieu lajéng ditikah ku Rahyang Sanjaya ti Galuh, dugi ka gaduh putra hiji, Rahyang Tamperan. Nalika Tarusbawa pupus (723), kakawasaan Sunda ragrag ka Sanjaya, nu dina taun éta ogé hasil ngarebut kakawasaan Galuh ti Rahyang Purbasora (nu ngarebut kakawasaan Galuh ti ramana, Bratasenawa/Rahyang Séna). Ku kituna, dina leungeun Sanjaya, Sunda jeung Galuh ngahiji deui. Pikeun neruskeun kakawasaan ramana nu nikah ka putri raja Keling (Kalingga), taun 732 Sanjaya masrahkeun kakawasaan Sunda-Galuh ka putrana, Tamperan. Di Keling, Sanjaya nyepeng kakawasaan salila 22 taun (732-754), nu lajéng diganti ku putrana ti Déwi Sudiwara, Rarkyan Panangkaran.

Rahyang Tamperan ngawasa Sunda-Galuh salila tujuh taun (732-739), lajéng ngabagi kakawasaan ka dua putrana: Sang Manarah (dina carita rahayat disebut Ciung Wanara) di Galuh sarta Sang Banga (Hariang Banga) di Sunda. Sang Banga (Prabhu Kertabhuwana Yasawiguna Hajimulya) jadi raja salila 27 taun (739-766), tapi ngawasa Sundana mah ti taun 759.

Ti Déwi Kancanasari, turunan Demunawan ti Saunggalah, Sang Banga gaduh putra, ngaranna Rarkyan Medang, nu salajéngna neruskeun kakawasaanana di Sunda salila 17 taun (766-783) maké gelar Prabhu Hulukujang. ku sabab putrana istri, Rakryan Medang ngawariskeun kakawasaanana ka minantuna, Rakryan Hujungkulon atawa Prabhu Gilingwesi (ti Galuh, putra Sang Mansiri), nu ngawasa Sunda salila 12 taun (783-795). ku sabab Rakryan Hujungkulon ieu ogé putraan istri, mangka kakawasaan Sunda lajéng ragrag ka minantuna, Rakryan Diwus (gelar Prabu Pucukbhumi Dharmeswara) nu ngawasa salila 24 taun (795-819). Ti Rakryan Diwus, kakawasaan Sunda ragrag ka putrana, Rakryan Wuwus, nu nikah ka putrana Sang Welengan (raja Galuh, 806-813). Kakawasaan Galuh ogé ragrag ka anjeunna nalika dahuanana, Sang Prabhu Linggabhumi (813-842), pupus. Kakawasaan Sunda-Galuh dicepeng ku Rakryan Wuwus (kalawan gelar Prabhu Gajahkulon) dugi ka pupusna taun 891.

Sapupusna Rakryan Wuwus, kakawasaan Sunda-Galuh ragrag ka adi beuteungna ti Galuh, Arya Kadatwan. Ngan, ku sabab teu dipikaresep ku para pangagung ti Sunda, anjeunna ditelasan (895), sedengkeun kakawasaanana diturunkeun ka putrana, Rakryan Windusakti. Kakawasaan ieu lajéng diturunkeun ka putra cikalna, Rakryan Kamuninggading (913). Rakryan Kamuninggading ngawasa Sunda-Galuh ukur tilu taun, sabab lajéng direbut ku adina, Rakryan Jayagiri (916). Rakryan Jayagiri ngawasa salila 28 taun, lajéng diwariskeun ka minantuna, Rakryan Watuagung, taun 942. Neruskeun dendam kolotna, Rakryan Watuagung direbut kakawasaanana ku alona (putra Kamuninggading), Sang Limburkancana (954-964). Ti Limburkancana, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka putra cikalna, Rakryan Sundasambawa (964-973). Ku sabab teu gaduh putra, ti Sundasambawa kakawasaan téh ragrag ka adi beuteungna, Rakryan Jayagiri (973-989).

Rakryan Jayagiri ngawariskeun kakawasaanana ka putrana, Rakryan Gendang (989-1012), diteraskeun ku putuna, Prabhu Déwasanghyang (1012-1019). Ti Déwasanghyang, kakawasaan diwariskeun ka putrana, lajéng ka putuna nu ngadamel prasasti Cibadak, Sri Jayabhupati (1030-1042). Sri Jayabhupati téh minantuna Dharmawangsa Teguh ti Jawa, mitoha raja Érlangga (1019-1042).

Ti Sri Jayabhupati, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Dharmaraja (1042-1064), lajéng ku incu minantuna, Prabhu Langlangbhumi (1064-1154). Prabu Langlangbhumi diteraskeun ku putrana, Rakryan Jayagiri (1154-1156), lajéng ku putuna, Prabhu Dharmakusuma (1156-1175). Ti Prabu Dharmakusuma, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka purtana, Prabhu Guru Dharmasiksa, nu maréntah salila 122 taun (1175-1297). Dharmasiksa mingpin Sunda-Galuh ti Saunggalah salila 12 taun, tapi lajéng mindahkeun puseur pamaréntahanana ka Pakuan Pajajaran, balik deui ka tempat munggaran karuhunna (Tarusbawa) mingpin karajaan Sunda.

Sapupusna Dharmasiksa, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana nu cikal, Rakryan Saunggalah (Prabhu Ragasuci), nu ngawasa salila genep taun (1297-1303). Prabhu Ragasuci lajéng digentos ku putrana, Prabhu Citraganda, nu ngawasa salila dalapan taun (1303-1311), lajéng ku turunanana deui, Prabu Linggadéwata (1311-1333). ku sabab putrana istri, Linggadéwata nurunkeun kakawasaanana ka minantuna, Prabu Ajiguna Linggawisésa (1333-1340), lajéng ka Prabu Ragamulya Luhurprabawa (1340-1350). Ti Prabu Ragamulya, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (1350-1357), nu dina panungtung kakawasaanana perlaya di Bubat (baca Perang Bubat). ku sabab nalika kajadian di Bubat, putrana—Niskalawastukancana—alit kénéh, kakawasaan Sunda saheulaanan dicepeng k Patih Mangkubumi Sang Prabu Bunisora (1357-1371).

Sapupusna Prabu Bunisora, kakawasaan balik deui ka putrana Linggabuana, Niskalawastukancana, nu lajéng ngawasa salila 104 taun (1371-1475). Ti istri nu kahiji, Nay Ratna Sarkati, anjeunna gaduh putra Sang Haliwungan (Prabu Susuktunggal), nu dipasihan kakawasaan bawahan di wewengkon kuloneun Citarum (wewengkon asal Sunda). Prabu Susuktunggal nu ngawasa ti Pakuan Pajajaran, ngaropéa puseur pamaréntahan ieu ku ngadegkeun karaton Sri Bima Punta Narayana Madura Suradipati. Pamaréntahanana kawilang lila (1382-1482), sabab geus dimimitian nalika ramana ngawasa kénéh di wewengkon wétan.

Ti Nay Ratna Mayangsari, istrina nu kadua, anjeunna gaduh putra Ningratkancana (Prabu Déwaniskala), nu neruskeun kakawasaan ramana di wewengkon Galuh (1475-1482).

Susuktunggal jeung Ningratkancana ngahijikeun ahli warisna ku nikahkeun Jayadéwata (putra Ningratkancana) ka Ambetkasih (putra Susuktunggal). Taun 1482, kakawasaan Sunda jeung Galuh dihijikeun deui ku Jayadéwata (gelarna Sri Baduga Maharaja). Sapupusna Jayadéwata, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana, Prabu Surawisésa (1521-1535), lajéng Prabu Déwatabuanawisésa (1535-1543), Prabu Sakti (1543-1551), Prabu Nilakéndra (1551-1567), sarta Prabu Ragamulya atawa Prabu Suryakancana (1567-1579). Prabu Suryakancana ieu mangrupa pamingpin karajaan Sunda-Galuh anu pamungkas, sabab sanggeus sababaraha kali ditarajang ku pasukan ti Kasultanan Banten, dina taun 1579 mah serangan ti Banten téh nepi ka ngaruntagkeun kakawasaanana.

Di handap ieu runtuyan raja-raja nu kungsi mingpin Karajaan Sunda numutkeun naskah Pangéran Wangsakerta (mangsa kawasa dina Maséhi):

Karajaan Sunda geus lila boga hubungan dagang jeung bangsa-bangsa lian kaasup bangsa Éropah. Karajaan Sunda ogé malah pernah ngalakukeun hubungan politik jeung bangsa Portugis. Dina taun 1522, karajaan Sunda nandatangan pajangjian Sunda-Portugis anu dina pajangjian éta téh Portugis dibeunangkeun ngawangun bénténg di palabuan Sunda Kalapa. Sabagé bayaranna, Portugis dikudukeun mantuan karajaan Sunda dina nyanghareupan serangan ti Demak sarta Cirebon nu karek misahkeun diri ti karajaan Sunda.




#Article 10: Tarumanagara (1322 words)


Tarumanagara atawa Taruma mangrupa salah sahiji karajaan munggaran di Nusantara, diadegkeun ku Rajadirajaguru Jayasingawarman dina taun 358 M di wewengkon Bekasi ayeuna. Raja nu kadua satutasna Jayasingawarman pupus nyeta Dharmayawarman (382 - 395 M) nu salajéngna diteraskeun ku Purnawarman (395 - 434 M). Dina taun 397 Purnawarman ngalihkeun puseur pamaréntahan ka Sundapura nu leuwih deukeut ka basisir.

Tarumanagara diadegkeun ku Rajadirajaguru Jayasingawarman dina taun 358, nu lajéng diganti ku putrana, Dharmayawarman (382-395). Jayasingawarman dikuburkeun di sisi walungan Gomati, sedeng putrana di sisi Candrabaga.

Purnawarman mangrupa raja Tarumanagara nu katilu (395-434 M). Anjeunna ngawangun puseur karajaan anyar dina taun 397 deukeut ka basisir, dingaranan Sundapura—munggaran dipakéna ngaran Sunda. Dina taun 417, anjeunna maréntahkeun ngali walungan Gomati jeung Candrabaga nu panjangna 6112 tumbak (kurang leuwih 11 km). Sanggeus réngsé, anjeunna ngayakeun salametan ku ngabagikeun saréwu sapi ka para brahmana.

Prasasti Pasir Muara nu nyaritakeun dipulangkeunana pamaréntahan ka Raja Sunda téh dijieun taun 536 M. Dina taun éta nu jadi pamingpin Tarumanagara nyaéta Suryawarman (535 - 561), Raja Tarumanagara ka-7. Pustaka Jawadwipa, parwa I, sarga 1 (kaca 80-81) méré katrangan yén dina mangsa Candrawarman (515-535 M), ramana Suryawarman, loba pangawasa nu narima deui kakawasaan pamaréntahan di wewengkonna séwang-séwangan ku satiana ka Tarumanagara. Ditilik tina jihat ieu, Suryawarman milampah nu sarupa jeung kawijakan pulitik ramana.

Rakeyan Juru Pangambat nu kasebut dina prasasti Pasir Muara sigana mah mangrupa saurang pupuhu di Tarumanagara nu ngawakilan raja di wewengkon éta. Nu can puguh mah nu jadi sabab ayana éta prasasti di dinya? Naha wewengkon éta téh puseur Karajaan Sunda, atawa ukur tempat petingan nu kaasup wewengkon Sunda?

Boh sumber-sumber prasasti ogé sumber-sumber Cirebon ngajéntrékeun yén Purnawarman geus hasil meruhkeun musuh-musuhna. Prasasti Munjul di Pandéglang nunjukkeun yén kakawasaanana ngawengku ogé basisir Selat Sunda. Pustaka Nusantara, parwa II sarga 3 (kaca 159-162) nyebutkeun yén Purnawarman ngabawah 48 raja nu ngawasa daérah ti Salakanagara atawa Rajatapura (di daérah Teluk Lada Pandéglang) nepi ka Purwalingga (ayeuna Purbolinggo) di Jawa Tengah. Sacara tradisional, Cipamali (Kali Brebes, Kali Pemali) dianggap mangrupa wates kakawasaan raja-raja nu ngawasa wewengkon Jawa Kulon mangsa ka tukang.

Ayana prasasti Purnawarman di Pasir Muara, nu nyaritakeun Raja Sunda taun 536, mangrupa totondén yén puseur Sundapura geus robah status jadi karajaan daérah. Hal ieu ngandung harti yén puseur pamaréntahan Tarumanagara geus ngised ka wewengkon séjén. Conto nu sarupa bisa katitén ogé nalika Rajatapura atawa Salakanagara (kota Pérak), nu disebut Argyre ku Ptolemeus taun 150. Kota ieu, nepi ka taun 362, jadi puseur pamaréntahan raja-raja Déwawarman (ti Déwawarman I nepi ka VIII).

Nalika puseur pamaréntahan pindah ti Rajatapura ka Tarumanagara, Salakanagara robah statusna jadi karajaan daérah. Jayasingawarman nu ngadegkeun Tarumanagara téh minantu Déwawarman VIII, Maharesi ti Salankayana di India nu ngungsi ka Nusantara alatan daérahna dirurug Maharaja Samudragupta ti Karajaan Magada.

Suryawarman teu ukur neruskeun kawijakan pulitik ramana nu leuwih loba méré kapercayaan ka raja daérah pikeun ngokolakeun pamaréntahanana, tapi ogé mindahkeun perhatianana ka wewengkon wétan. Taun 526 misalna, Manikmaya, minantu Suryawarman, ngadegkeun karajaan anyar di Kendan, wewengkon Nagrég kiwari (antara Bandung jeung Limbangan, Garut). Putra Manikmaya matuh jeung akina di puseur Tarumangara, nu lajéng jadi Panglima Angkatan Perang Tarumanagara. Wewengkon wétan beuki maju deui nalika bao Manikmaya ngadegkeun Galuh taun 612.

Salila ngadeg, Tarumanagara ngalaman dipingpin ku dua welas raja. Taun 669, ku sabab teu boga anak lalaki, Linggawarman diganti ku minantuna, Tarusbawa. Linggawarman kagungan dua putri, cikalna Manasih jadi istri Tarusbawa ti Sunda, sedengkeun nu bungsu Sobakancana jadi istri Dapuntahyang Sri Jayanasa nu ngadegkeun Karajaan Sriwijaya. Sacara otomatis, tahta kakawasaan Tarumanagara ragrag ka minantu ti istrina nu cikal, nyaéta Tarusbawa.

Kakawasaan Tarumanagara wekasan ku pindahna tahta karajaan ka Tarusbawa, sabab Tarusbawa pribadi milih mulang ka karajaanana sorangan, nyaéta Sunda nu saméméhna aya dina kakawaasan Tarumanagara. Pindahna kakawasaan Tarumanagara ka Sunda ieu, ngan Galuh nu teu sapuk, sarta mutuskeun misah ti Sunda nu kawarisan Tarumanagara.

Sahanteuna aya tujuh prasasti (nu geus kapanggih jeung katalungtik) nu dianggap patali jeung ayana karajaan Tarumanagara, di antarana:

Masarakat Tarumanagara ngagem agama Hindu aliran Wisnu nu némbongkeun anasir kapercayaan Wéda jeung muja déwa Mitha Surya, agama Buda, jeung agama nu diagem saméméhna (FaHsien nyebutna agama kotor). Agama Hindu diagem ku masarakat bangsawan, agama Buda ngan saeutik nu ngagemna, sedengkeun agama masarakat pribumi, nyaéta muja arwah karuhun mah panglobana nu ngagemna. Ari dina situs Batujaya mah nu kapanggih téh mangrupa gambaran agama Buda lantaran mangrupa kompléks percandian agama Buda.

Kehadiran agama Weda dun agama Buddha yang relatif bersamaan waktunya di wilayah kerajaan Tarumanagara, khususnya di daerah pantai utara dan Baratt, seperti ditunjukkan oleh kehadiran dun kompleks percandian yang berbeda latar keagamaannya yaitu di Cibuaya dan di Batujaya. Selama ini hanya dikenal agama Weda, yang mengutamakan pemujaan kepada Dewa Wisnu, yang berkembang di kerajaan Tarumanagara seperti yang disiratkan dalam inskripsi-inskripsinya, dan kompleks percandian di Cibuaya dengan temuan tiga buah arca Wisnu di dekatnya. Déwa Wisnu téh salah sahiji déwa tina tilu déwa nu pangluhurna nurutkeun agama Hindu, di sagigireun Brahma jeung Siwa. Pancén Brahma nyaéta nyiptakeun alam, Siwa ngaruksak alam, jeung Wisnu nu miara alam. Déwa diwujudkeun mangrupa Pamng, nyembahna pangéranna téh ngaliwatan patung. Data ti iaman ieu kapanggih di Cibuaya (Pedes, Karawang), mangrupa dua Patung Déwa Wisnu. Dina prasasti Ciaruteun, tapak dampal sampéan Raja Purnawarman dianggap minangka tapak dampal sampéan Dewa Wisnu. Anggapan kitu téh dumasar kana konsép kultus déwaraja, ngeunaan kalungguhan raja nurutkeun ajaran agama Hindu. 

Kabudayaan masarakat Tarumanagara nya éta budaya India corak Hindu. Contona aksara Palawa jeung basa Sansekerta. Ku ayana pangaweruh ngeunaan aksara sarta kagiatan nulis jeung maca, masarakat Tatar Sunda jaman Tarumanagara jadi paham kana konsép nagara, konsep agama, jeung konsép kamasarakatan anu leuwih jembar struktur, wawasan, jeung ambahanana. Anu tadina ukur maké konsép padukuhan (désa) satuluyna maké konsép karajaan minangka wangunan nagarana. Anu tadina ukur ngagem kapercayaan ka lelembut karuhun (animismeu) jeung kakuatan goib nu mangkuk dina barang (dinamismeu), tuluy ngagem agama Hindu. Anu tadina Sistim masarakatna basajan, tuluy loba unak-anikna (kompleks). Eta pangaweruh anyar téh hasil tina hubungan atawa campur gaul jeung urang India katut kabudayaanana. Dumasar hasil panalungtikan ngeunaan Batujaya kapanggih sawatara hal ngeunaan ieu karajaan, nyaéta:  

Pakasaban masarakat Tarumanagara nyaéta moro sato anu dagingna didahar jeung bisa dijual, di antarana badak, gajah, penyu, miara sasatoan, tani, miara lauk, dagang, pamayang, jeung pertambangan (emas, perak, perunggu). Dina prasasti Tugu disebutkeun aya kagiatan rongkah pikeun alam harita, nyaéta nyieun saluran cai (walungan) anu panjangna kurang leuwih 12 kilométer. Eta walungan téh ngaliwat ka palebah karaton éyangna di puseur dayeuh sarta brasna nepi ka laut (nu ayeuna disebut Laut Jawa). Tina éta katerangan, bisa digambarkeun yén pakasaban masarakat Tarumanagara téh tatanén, moro, ngingu sasatoan, buniaga, jeung balayar. Haribéas, gula kawung, cula badak, gading gajah, jeung kulit penyu geus jadi barang dagangan. Kapanggihna huut badag nu dijadikeun campuran pikeun nyieun Batu bata dina Candi Batujaya jadi gambaran yén melak paré geus ti alam harita kénéh.

Titinggal mangsa ieu nyaéta prasasti, candi jeung barang-barang séjénna. Situs ieung artefak nu kapanggihna di antarana:

Dina jaman prasajarah mah sistim organisasi sosial téh masih kénéh basajan, wujudna samar-samar. Tapi dina mangsa Karajaan Tarumanagara mah geus ngaganggélék jadi karajaan anu wewengkonna leuwih lega, anggota masarakatna leuwih loba, jeung susunan organisasina leuwih loba unak-anikna (kompléks). Kitu deui pamingpinna geus jinek kalungguhan, pancén, wewenang, hak, jeung cara milihna. Pamingpinna disebut raja ari organisasi sosialna disebut karajaan. Hiji anggota masarakat disebut raja ku lantaran kaunggulan dirina, boh kapinteranana, kakuatanana, kakayaanana, pangalamanana, boh loba nu nganutna. Tapi sanggeus jadi raja, turunanana terus nyekel kalungguhan raja. Jadi, saterusna sistim gunta-ganti raja dumasar konsép turunan.
Ti harita muncul puseur dayeuh minangka puseur nagara (karajaan), puseur pamaréntahan. Raja tetep-tumetep di puseur dayeuh, nyicingan hiji wangunan nu dianggap lambang puseur nagara. Eta wangunan disebut karaton. Eta anggapan téh dumasar kana konsép yén karajaan téh mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos buana pancatengah, puseur dayeuh mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos karajaan, sarta karaton mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos puseur dayeuh karajaan.
Lantaran aya tingkatan sosial tangtu aya hancengan pagawéan di masing-masing anggota masarakatna. Lian ti éta aya oge stratifikasi sosial dumasar luhur-handapna kalungguhan jeung pagawéanana, nyaéta nu disebut kasta. Antara kasta téh henteu bisa pacampur hirup kumbuhna. Eta kasta téh nyaéta:




#Article 11: Ékologi (3437 words)


Ékologi mangrupa cabang élmu nu ngulik sebaran jeung ayana mahluk hirup, habitat, jeung interaksi antara maranéhna sarta lingkunganana — nu ngawengku boh unsur-unsur abiotik (teu hirup) saperti cuaca jeung géologi, jeung unsur biotik saperti spésiés. Istilah ieu diwanohkeun dina taun 1866 ku biolog Jérman Ernst Haeckel, nyokot tina basa Yunani oikos nu hartina imah jeung logos nu hartina élmu.

Ékologi manusa mangrupa disiplin akademik nu patali tapi béda, ngulik kamanusaan, kagiatan spésiésna nu teratur, jeung lingkunganana; raket pisan hubunganana jeung ékologi biologis, sosiologi, ogé disiplin séjénna.

Di saluareun kontéks ilmiah, kecap ékologi mindeng dipaké salaku sinonim pikeun lingkunganana, nyaéta reureujeunganana sakur organisme liar nu lolobanaana hirup dina tata sarta lingkungan aslina, kalawan saeutik pangaruh manusa; utamana nu patali jeung naon baé kapentingan manusa — ékonomis, médis, éstétis, hédonistik, séntiméntal, jsb... Harti ieu biasana dilarapkeun nalika urang nyebutkeun yén hiji barang/kagiatan mibanda ajén hadé atawa goréng pikeun ékologi, jeung na ékologi politis.

Nu séjén bisa ngalarapkeun kecap ékologi lain dina maksud élmu, tapi salaku sistem filosofis atawa malah agamis, nu nunjukkeun hiji sawangan ngeunaan mayapada jeung ajén-inajén husus sarta ajén moral — misalna yén totalitas hirup mangrupa hiji sistem kohérén, nu meureun aya tujuanana; yén punahna spésiés luhur téh goréng; yén jalma sakuduna hirup harmonis jeung mahluk hirup séjénna; jeung yén alam kudu leupas tina pangaruh jalma. Ékologi dina jihat ieu sok ogé disebut énvirontalisme.

Ékologi biasana dianggap salaku salah sahiji cabang biologi, élmu umum nu ngulik mahluk hirup. Hal ieu bisa diulik dina sababaraha tingkatan, ti protéin jeung asam nukléat (dina biokimia jeung biologi molekular), sél (dina biologi sél), organisme (dina botani, zoologi, jeung disiplin séjén nu sarupa), jeung pamungkas dina tingkatan populasi, komunitas, jeung ékosistem — nu mangrupa subjék ékologi.

ku sabab fokusna nu panglegana dina kahirupan jeung dina hubunganana antara mahluk hirup jeung lingkunganna, ékologi ngamalir ka cabang élmu séjénna, kayaning géologi jeung géografi, météorologi, pedologi, kimia, jeung fisika. ku sabab kitu, sakapeung ékologi sok disebut salaku élmu holistik.

Ékologi mindeng digambarkeun sabagé ulikan hubungan segitiga:

Ékologi mangrupa hiji élmu nu ambahanana ngahontal cabang-cabang husus nu loba, di antarana

Ékologi ogé boga ketak nu penting dina loba lapang interdisiplin:

Pamungkas, ékologi ogé dipangaruhan (jeung nginjeumkeun ngaranna ka) disiplin non-biologis séjénna kayaning

Artikel utama: Biosfir, Biodiversiti, Unified neutral theory of biodiversity

Pikeun ahli ékologi modérn, ékologi bisa diulik dina sababaraha tingkatan: tingkat populasi (individu nu saspésiés), tingkat biocenose (atawa kumpulan spésiés), tingkat ékosistem, jeung tingkat biosfir.

Bumi, tina jihat ékologis, diwangun ku sababaraha rohangan: hidrosfir (atawa lapisan cai), litosfir (atawa lapisan taneuh lan batu), jeung atmosfir (atawa lapisan hawa). Biosfir, sakapeung digambarkeun mangrupa lapisan kaopat, mangrupa bagian planét tempat hirup kumbuh. mangrupa lapisan nu kacida ipisna, biosfir aya di antara 11000 méter ka jero jeung 15000 méter ka langit, najan lolobana kahirupan ayana di wewengkon antara -100 jeung +100 méter.

Kahirupan munggaran tumuwuh di hidrosfir, dina zona fotik. Organisme multisélular saterusna mucunghul turta ngeusi zona béntik. Kahirupan terestrial tumuwuh kadieunakeun, sanggeus ngawujudna lapisan ozon nu mayungan mahluk hirup tina cahya UV. Tumuwuhna rupa-rupa spésiés terestrial diduga ngaronjat alatan beulahna atawa ngahijina buana. Biosfir jeung biodiversiti mangrupa ciri nu teu bisa dipisahkeun ti Bumi. Biosfir digambarkeun salaku lapisan kahirupan, sedengkeun biodiversiti salaku kabinékaanana. Lapisan salaku wadahna, sedengkeun kabinékaan salaku eusina. Kabinékaan ieu diéksprésikeun kalawan babarengan dina tingkat ékologis (ékosistem), tingkat populasi (kabinékaan intraspésifik), jeung tingkat spésiés (kabinékaan spésifik).

Biosfir ngandung unsur nu jumlahna kalintang loba, kayaning karbon, nitrogén, jeung oksigén. Unsur séjénna, kayaning fosfor, kalsium, jeung kalium, ogé penting pikeun kahirupan. Dina tingkat ékosistem jeung biosfir, aya prosés daur ulang sakabéh unsur-unsur ieu nu permanén, nu robah-robah antara wujud mineral jeung wujud organik.

Cai ogé disilihtukeurkeun antara hidrosfir, litosfir, atmosfir, jeung biosfir dina daur nu teratur. Sagara mangrupa téngki raksasa, nu ngawadahan cai, mastikeun stabilitas panas jeung cuaca, ogé pindahna unsur-unsur kimia ku ayana arus sagara.

For better understanding of how the biosphere works, and the dysfunctions related to human activity, American scientists carried out, under greenhouses, a small-scale modél of the biosphere, called Biosphere II.

Artikel utama: Ékosistem

Prinsip utama ékologi nyéta unggal mahluk hirup mibanda hubungan nu lumangsung tur sinambung jeung unggal unsur séjén nu nyusun lingkunganna. Hiji ékosistem bisa didefinisikeun salaku kaayaan naon baé nu mibanda karakter interaksi antara organisme jeung lingkunganana.

Ékosistem disusun ku dua éntitas: ayana kahirupan (disebut biocenose) jeung lahan/média pikeun hirup kumbuhna (biotope). Jeroeun ékosistem, spésiés-spésiés silih hubungkeun jeung silih gumantung hiji jeung nu séjénna dina ranté dahareun, parobahan énérgi, sarta parobahan matter antara maranéhna jeung lingkunganana.

Konsép ngeunaan hiji ékosistem bisa dilarapkeun ka unit-unit nu ukuranana baréda, hiji balong, hiji lapang, atawa sapotong tunggul kai. Unit nu ukuranana leutik disebut hiji mikroékosistem. Pikeun conto, hiji ékosistem basa mangrupa hiji batu jeung sagala kahirupan dihandapeunana. Hiji mésoékosistem bisa mangrupa hiji leuweung, jeung hiji makroékosistem sakuliah ecoregion, kaasup gawirna.

Patalékan utama nalika ngulik hiji ékosistem di antarana,

Ékosistem mindeng digolongkeun dumasar biotop nu patali. Ékosistem di handap ieu bisa dihartikeun:  

Golongan-golongan séjénna bisa dijieun dumasar komunitasna (misalna ékosistem manusa).

Artikel utama: faktor ékologis, siklus géobiokimia, homeostasis, dinamika populasi

Biotop mangrupa wewengkon nu lingkunganana saragam, ditunjukkeun ku sakabéh ukuran géologis, géografis, jeung klimatologis nu disebut faktor ékologis abiotik:

Biosénosa, atawa komunitas, mangrupa kumpulan populasi tatangkalan, sato, jeung mikro-organisme. Tiap populasi mangrupa jumlah hasil kawin- baranahan individu-individu nu saspésiés di hiji wewengkon dina hiji waktu. Nalika hiji populasi jumlah anggotana teu nyukupan, spésiésna kaancam punah, boh alatan underpopulation atawa alatan kawin saturunan. Hiji populasi bisa ngurangan ku sababaraha sabab, misalna, alatan leungit habitatna (karuksakan leuweung) atawa alatan loba teuing prédator (saperti diboro).

Biosenosa dicirikeun ku dua tipe faktor ékologis biotik: hubungan intra- jeung inter-spésifik.

Hubungan intraspésifik mangrupa hubungan nu dingawujud antarindividu nu saspésiés nu ngabentuk hiji populasi: mangrupa hubungan ko-operasi atawa kompetisi, kalawan ayana babagi wewengkon kakawasaan, jeung kadang organisasi dina susunan hirarkis.

Hubungan interspésifik, nyéta hubungan nu aya antara spésis nu hiji jeung nu séjénna, loba pisan, jeung biasana digambarkeun nurutkeun pangaruh kauntungan, karugian, atawa nétral (misalna simbiosis(hubungan ++) atawa kompetisi (hubungan --)). Hubungan nu pangsignifikanana mah nyéta hubungan prédasi (ngahakan atawa dihakan), nu ngajurung kana konsép dasar dina ékologi ranté dahareun (misalna, jukut dihakan ku hérbivora, nu dihakan ku karnivora, nu ogé dihakan ku karnivora nu leuwih badag). Ecological niche mangrupa wewengkon nu dipaké babarengan ku dua spésiés nu nempatan wewengkon sarta rupa diet nu sarua.

Dina hiji ékosistem, patali antarspésiés sacara umum dihubungkeun kana dahareun jeung peranna dina ranté dahareun. Aya tilu kategori organisme:

Hubungan-hubungan ieu ngawujud urutan, di mana unggal individu ngahakan nu saméméhna sarta dihakan ku nu saanggeusna, dina nu disebut ranté dahareun atawa jaringan dahareun. In a food network, there will be fewer organisms at éach level as one follows the links of the network up the chain.

Sacara umum, krisis ékologis nyéta naon rupa kajadian nu ngarobah lingkungan hirup hiji spésiés atawa populasi antukna ngabahyakeun kasalametanana.

Ieu bisa mangrupa kualitas lingkungan nu nurun dibandingkeun jeung pangabutuh spésiés alatan parobahan faktor ékologis abiotik (pikeun conto, naékna suhu, hujan nu beuki jarang).  
It may be that the environment becomes unfavourable for the survival of a species (or a population) due to an incréase pressure of predation (for example overfishing).
Lastly, it may be that the situation becomes unfavourable to the quality of life of the species (or the population) due to raise in the number of individuals (overpopulation).

Ecological crises may be more or less brutal (occurring between a few months to a few million yéars).  They can also be of natural or anthropic origin.  They may relate to one unique species or on the contrary, to a high number of species (see the article on Extinction event).

Lastly, an ecological crisis may be local (as an oil spill) or global (a rise in the séa level related to global warming).

salah sahiji ahli ékologi munggaran jigana mah Aristotle nu boga pangaresep kana rupa-rupa spésiés sato. Anjeunna dituturkeun ku loba naturalis kayaning Buffon jeung Carolus Linnaeus, nu damelanana sok dianggap salaku asal-usul ékologi modérn.

Salila abad ka-18 nepi ka munggaran abad ka-19, kakuatan maritim raya kayaning Prancis jeung Jérman, medalkeun loba ékspédisi éksplorasi dunya pikeun ngembangkeun hubungan dagang maritim jeung nagara-nagara séjén, sarta pikeun manggihan sumberdaya alam anyar, as well as to catalog them.  At the beginning of the 18th century, about twenty thousand plant species were known, versus forty thousand at the beginning of the 19th century, and almost 400,000 today.

Deukeut ka taun 1850 aya nu narabas dina widang ieu ku medalna karya Charles Darwin The Origin of Species: Ecology passed from a repetitive, mechanical modél to a biological, organic, and hence evolutionary modél.

Alfred Russel Wallace, nu leuwih heubeul sarta saingan Darwin, munggaran ngajukeun géografi spésiés sasatoan. Sababaraha ahli harita wanoh yén spésiés teu mandiri ti nu séjén, sarta digolongkeun kana spésiés tangkal, sato, sarta komunitas mahluk hirup atawa biocenose. Istilah ieu munggaran dikedalkeun taun 1877 ku Karl Möbius.

Dina abad ka-19, ékologi ngembang ku ayana papanggihan widang kimia ku Lavoisier jeung de Saussure, utamana ngeunaan daur nitrogén. Sanggeus nengetan bukti yén kahirupan tumuwuhna ukur dina wates-wates rohangan nu ngawujud atmosfir, hidrosfir, jeung litosfir, Ahli géologi Austria Eduard Suess ngajukeun istilah biosfir taun 1875. Suess ngajukeun ngaran biosfir pikeun kaayaan nu ngadukung kahirupan, kayaning nu kapanggih di Bumi, nyaéta flora, fauna, mineral, daur zat, jeung sajabana.

Dina taun 1920an Vladimir I. Vernadsky, ahli géologi Rusia nu pindah ka Prancis, ngajéntrékeun pamanggih ngeunaan biosfir dina karyana The biosphere (1926), sarta ngagambarkeun prinsip-prinsip pondamén daur biogéokimiawi. Mangka anjeunna ngartikeun ulang biosfir salaku jumlah sakabéh ékosistem.

Karuksakan ékologis munggaran kabéjakeun dina abad ka-18, ku baranahanana koloni-koloni nu ngakibatkeun déforestasi. Mimiti abad ka-19, ku ayana révolusi industri, kamelang kana karuksakan lingkungan alatan kagiatan manusa beuki ningkat. Istilah ecologist geus dipaké ti panungtungan abad ka-19.

Sapanjang abad ka-19, géografi botanis jeung zoogéografi ngagabung jadi basis biogéografi. Élmu ieu, nu ngurus habitat spésiés, nyiar jawaban pikeun ayana spésiés tinangtu di wewengkon nu tinangtu ogé.

Dina taun 1935, Arthur Tansley, ahli ékologi Inggris, nyiptakeun istilah ékosistem, nyaéta sistem interaktif nu ngawujud antara biocenose (kumpulan mahluk hirup) jeung biotopna, lingkungan tempat maranéhna hirup. Mangka ékologi jadi élmu ngeunaan ékosistem.

Ékologi manusa dimimitian dina taun 1920an, ku ayana ulikan ngeunaan parobahan suksési vegetasi di kota Chicago. Saterusna jadi widang ulikan nu béda dina taun 1970an. Ieu nyirikeun munggaran diakuna manusa, nu geus ngeusi satungtung buana dunya, salaku hiji faktor ékologis penting. Manusa kalawan gedé-gedéan ngarobah lingkungan ku ngawangun habitat (utamana tata kota) ku kagiatan éksploitasi nu leket saperti logging jeung fishing, sarta pangaruh séjén agrikultur, pertambangan, jeung industri. Di sagigireun ékologi jeung biologi, disiplin ieu ngawengku ogé élmu alam jeung sosial séjénna, kayaning antropologi jeung étnologi, ékonomi, démografi, arsitéktur jeung tata kota, tatamba jeung psikologi, sarta nu séjénna. Ngembangna ékologi manusa ngajurung  kana ngaronjatna peran élmu ékologis dina rarancang jeung ngokolaan dayeuh.

Téori Gaia, nu diajukeun ku James Lovelock dina karyana The Earth is Alive, geus ngalegaan sawangan yén Bumi kudu dihargaan salaku hiji makroorganisme tunggal nu hirup. Hususna dina pamadegan yén ensemble sadaya organisme hirup geus ngalaman évolusi antukna mampuh ngatur lingkungan global — ku jalan mangaruhan paraméter fisik penting kayaning wangunan atmosfir, laju penguapan, kimia taneuh jeung sagara — nepi ka bisa mertahankeun kaayaan nu dipiharep pikeun mahluk hirup.

Sawangan ieu geus jadi totondén jaman harita, hususna persépsi nu beuki kuat satutasna  Perang Dunya kadua yén kagiatan manusa kayaning énergi nuklir, industrialisasi, polusi, jeung éksplorasi sumberdaya alami nu kaleuleuwihi, katambah ku pertumbuhan populasi éksponénsial, geus ngancam kaciptakeunana katastrop dina skala planet. Ku ayana kitu, majan kontoversial di kalangan élmuwan, hipotésis Gaia Lovelock geus dirontok ku loba pergerakan lingkungan salaku hiji sawangan nu ngagagas: indung-Bumina, Gaia, jadi gering alatan manusa jeung kagiatanana.

Bener, ti abad ka-19 ékologi geus kalawan nyata relevan pikeun pergerakan sosial jeung filosofis nu patali jeung perlindungan lingkungan alami, kayaning konservasionism jeung environmentalism. Ékologi kiwari geus jadi salah sahiji jejer politis penting sarta sumber ideologi pikeun organisasi-organisasi politis penting samodél Partéy Héjo jeung Greenpeace.

Ékologi geus jadi bagéan puseur dina politik Dunya ti taun 1971, UNESCO medalkeun program panalungtikan nu disebut Man and Biosphere, nu tujuanana pikeun ngaronjatkeun pangaweruh ngeunaan hubungan nu silih untungkeun antara manusa jeung alam. Sababaraha taun ti harita geus kaluar katangtuan ngeunaan konsép Biosphere Reserve.

Taun 1972 United Nations (Perserikatan Bangsa-bangsa, PBB) ngayakeun konferensi internasional lingjkungan manusa nu munggaran di Stockholm, diluluguan ku René Dubos jeung sababaraha ahli séjénna. Konferensi ieu pisan nu marajian frase Mikir Global, Ketak Lokal (Think Globally, Act Locally). The next major events in ecology were the development of the concept of biosphere and the appéarance of terms biological diversity—or now more commonly biodiversity—in the 1980s.  These terms were developed during the Earth Summit in Rio de Janeiro in 1992, where the concept of the biosphere was recognized by the major international organizations, and risks associated with reductions in biodiversity were publicly acknowledged.



#Article 12: Biologi (631 words)


Biologi mangrupa élmu ngeunaan mahluk hirup. Ulikanana museur dina ciri jeung paripolah organisme, cara tumuwuhna spésiés jeung individu, sarta interaksi hiji jeung nu séjénna tur lingkunganana.

Biologi boga ambahan nu lega na lapang akademik nu mindeng diteuteup salaku hiji disiplin nu mandiri. Kalawan babarengan, biologi ngulik kahirupan nu aya dina skala nu lega:

Tempo: Daptar jejer biologi

Naon prioritas urang nulis di dieu? Pikeun mantuan ngembangkeun daptar jejer-jejer nu pangdasarna dina widang biologi, mangga tempo .

salah sahiji konsép puseur jeung pangatur dina biologi nandeskeun yén sadaya nu hirup diturunkeun ti hiji common origin ngaliwatan prosés évolusi. Charles Darwin nerangkeun konsép téoritis évolusi nu masih kénéh jadi puseur nepi ka kiwari, ku jalan ngajukeun seléksi alam pikeun mékanismena. Salajengna genetic drift dirangkul salaku mékanisme tambahan dina nu disebut sintésis modern. Sajarah évolusionér hiji spésies— nu ngécéskeun karakteristik rupa-rupa spésiés asal-usulna—sarta kakaitan genéalogis jeung spésiés séjénna disebut filogeni. Rupa-rupa pendekatan dina biologi ngahasilkeun informasi ngeunaan filogeni. salah sahijina nyéta ku ngabandingkeun urutan DNA nu diulik dina biologi molekular atawa genomik jeung ngabandingkeun fosil atawa rekaman séjénna ngeunaan organisme kuna dina paléontologi. Para ahli biologi ngatur jeung nganalisis hubungan évolusionér ngaliwatan rupa-rupa métode, di antarana filogenetik, fenetik, sarta kladistik. Kajadian-kajadian utama dina évolusi mahluk hirup, sakumaha nu ayeuna diagem ku maranéhna, diringkeskeun dina evolutionary timeline.

Klasifikasi mahluk hirup disebutna sistematika atawa taksonomi, nu kudu ngeunteung kana tangkal évolusi (tangkal filogenetik) organisme-organisme nu baréda. Taksonomi ngumpulkeun organisme-organisme dina kumpulan nu disebut taksa, sedengkeun sistematika nyiar patali-patalina. Sistem nu dominan disebut taksonomi Linnaean, nu ngawengku urutan jeung tatangaran binomial. Kumaha hiji organisme dibéré ngaran diatur ku kasapukan internasional saperti International Code of Botanical Nomenclature (ICBN), International Code of Zoological Nomenclature (ICZN), jeung International Code of Nomenclature of Bacteria (ICNB). Draf kaopat BioCode geus medal taun 1997 dina usaha ngabakukeun tatangaran na tangkalna, ngan rupana can sacara formal diadopsi. International Code of Virus Classification and Nomenclature (ICVCN) tetep aya di luareun BioCode.

Sacara tradisional, mahluk hirup dibagi kana lima karajaan:

Ngan, sistem lima-karajaan ieu kiwari geus loba dianggap tinggaleun jaman. Pilihan séjén nu leuwih modérn sacara umum dimimitian ku sistem tilu-wewengkon:

Wewengkon ieu ngagambarkeun aya henteuna inti tur béda ékstérior sélna.

Aya ogé saréngréngan parasit intrasélular nu teu hirup dina harti aktivitas métabolismena:

Diwangun ku ngagabungkeun kecap Yunani βίος (bios), nu hartina 'hirup', jeung λόγος (logos), nu hartina 'kecap', kecap biologi dina harti modérn jigana mimiti diwanohkeun sacara séwang-séwangan ku Gottfried Reinhold Treviranus (Biologie oder Philosophie der lebenden Natur, 1802) jeung ku Jean-Baptiste Lamarck (Hydrogéologie, 1802). Kecap ieu kadang kasebutkeun cenah diciptakeun taun 1800 ku Karl Friedrich Burdach, tapi ogé kapanggih na judul Michael Christoph Hanov Volume 3 Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae: Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia, nu medal taun 1766.




#Article 13: Alam (236 words)


Alam mangrupa dunya alami anu utamana dina wujud asli/dasarna jeung leupas tina pangaruh manusa.

Nurutkeun skala atawa ukuran mah, 'alam' téh ngawengku sagala rupa nu dimimitian ku ukuran mayapada nepi ka ukuran subatomik, kaasup sagala rupa sato jeung tangkal, sagala pakaya alam, mineral, jeung kajadian-kajadianana, sarupaning topan, gunung bitu, banjir sarta lini). Ogé kaasup paripolah sasatoan jeung sagala rupa prosés nu patali jeung objék-objék nu teu nyawaan.

Dina lingkup filosofi, sawangan yén dunya materil sarupaning atom, sasatoan, graviti, béntang, angin, mikroba, jsb. sabenerna aya sacara mandiri anu leupas tina pangaruh urang. Nu kitu disebutna réalisme, sabalikna ti idéalisme.

Mindeng dibédakeun antara alami jeung artifisial (=jieunan manusa). salah sahiji cara ngabédakeunana nyaéta ku ngiwalkeun pikiran tina widang alami. Cara séjén nyaéta lain ukur ku ngiwalkeun pikiran, tapi ogé ku ngiwalkeun manusa jeung sagala pangaruhna. Dina dua cara ieu, wates antara alami jeung artifisial hésé pisan diguratkeunana (tempo mind-body problem).

Sababaraha urang percaya yén masalah ieu paling hadé disingkahan ku nyebutkeun yén sagalana alami. Tapi lamun sagalana disebutkeun alami, konsép artifisial geus teu bisa deui diécéskeun. Dina sagala kajadian, ambiguitas ngeunaan béda antara alami jeung artifisial ngawangku widang seni, literatur jeung filosofi.

Istilah élmu alam dipaké utamana:

Istilah filosofi alami asalna dipaké pikeun widang élmu nu ayeuna disebut fisika.

Téologi alami ngajégang antara disiplin téologi jeung filosofi ageman.

Dina widang atikan jeung nu patalina, kontras antara alami/artifisial katémbong salaku alami jeung nurtur.

Tempo ogé: praeternatural, unnatural, jeung supernatural.




#Article 14: Géografi (317 words)


Géografi mangrupa ulikan ngeunaan lokasi jeung variasi spatial boh dina fénoména fisik atawa manusana di Bumi. Kecap ieu diturunkeun tina kecap Basa Yunani gê (Bumi) jeung graphein (nulis atawa ngagambakeun).

Géografi ogé mangrupa judul rupa-rupa buku sajarah dina subjék ieu, di antarana Geographia kénging Klaudios Ptolemaios (abad ka-2).

Géografi leuwih lega batan kartografi, ulikan ngeunaan atlas. Teu ukur nalungtik naon baé nu aya di lebah mana di Bumi, tapi ogé naha bet aya di dinya jeung henteu di tempat séjén, sometimes referred to as location in space. Ngulik naha alatan manusa atawa alami, sarta akibat bébédaan éta.


Rarancang kota jeung Rarancang régional ngamangpaatkeun géografi pikeun ngabantu nangtukeun cara ngembangkeun (atawa teu ngembangkeun) tanah pikeun nedunan kriteria husus, samodél kasalametan, kaéndahan, lolongkrang ékonomi, the preservation of the built or natural heritage, jeung sajabana. Rarancang wewengkon kota jeung pilemburan bisa ditempo salaku géografi terapan sanajan loba ogé aspék/faktor seni, élmu, jeung atikan sajarah. 

Taun 1950-an pergerakan élmu régional tumuwuh, dipingpin ku Walter Isard pikeun nyadiakeun dasar nu leuwih kuantitatif jeung analitis pikeun pananya-pananya géografis, kontras jeung kacondongan program géografi tradisional nu leuwih kualitatif. Élmu régional comprises the body of knowledge in which the spatial dimension plays a fundamental role, such as ékonomi régional, manajemén sumberdaya, téori lokasi, tata kota jeung tata régional, angkutan jeung komunikasi, géografi manusa, sebaran populasi, ékologi landscape, jeung kualitas lingkungan.




#Article 15: Fisika (1328 words)


Fisika (tina Basa Yunani φυσικός (physikos): natural, tina φύσις (physis): Alam) mangrupa élmu Alam tina jihat nu panglegana. Fisikawan ngulik paripolah jeung interaksi zat jeung gaya. Hukum fisika umumna diwujudkeun dina rupa hubungan matematis.

Fisika raket pisan hubunganana jeung élmu alam séjén, utamana kimia, élmu molekul jeung senyawa kimia nu dibentukna. Kimia mirip pisan jeung fisika, utamana dina mékanika kuantum, térmodinamika jeung éléktromagnétisme. Ngan, ku sabab fénoména kimiawi nu kompléks jeung kacida lobana ngajadikeun kimia salawasna dianggap salaku disiplin nu misah.

Di handap ieu hiji ihtisar sub-widang jeung konsép utama dina fisika, disusul tepus ku ringkesan sajarah fisika jeung sub-widangna. Béréndélan jejer nu leuwih lengkep ogé aya.

Artikel utama: Téori Fisika

Catetan: di handap ieu ngarupakeun ihtisar ringkes tumuwuhna fisika. Pikeun leuwih jéntré, baca artikel utama subjék ieu, Sajarah fisika.

Geus ti jaman baheula manusa nyoba neuleuman paripolah zat: naha apel bet ragrag kana taneuh, naha barang nu béda boga sipat nu béda, jeung saterusna. Ogé ngeunaan karakter mayapada, samodél bentuk Bumi jeung paripolah celestial object samodél panonpoé jeung bulan. Sababaraha téori geus diajukeun, tétéla lolobana salah. Téori-téori ieu umumna kedal dina istilah filosofis, teu kungsi dibuktikeun maké uji éksperimén nu sistematis. 

Munggaran abad ka-17, Galiléo naratas dipakéna ékspérimén pikeun ngabuktikeun téori-téori fisik, nu jadi ide konci dina métode ilmiah. Galiléo geus sacara suksés ngarumuskeun jeung nguji sababaraha hasil panalungtikan ngeunaan dinamika, utamana Hukum Inersia. 




#Article 16: Astronomi (933 words)


Astronomi, nu sacara étimologis hartina hukum béntang (tina Basa Yunani: αστρονομία = άστρον + νόμος) mangrupa élmu nu ngawengku panalungtikan jeung katerangan kajadian-kajadian nu tumiba di luareun Marcapada jeung atmosfirna. Astronomi ngulik sasakala, évolusi, sipat-sipat kimia jeung fisika objék-objék nu bisa kapanggih di langit (luareun Bumi), sarta prosés-prosés nu patali.

Astronomi mangrupa salah sahiji ti saeutik élmu ti mana para amatir bisa boga peran nu aktif, utamana dina manggihan jeung ngawaskeun fénoména transién. Astronomi euweuh patalina jeung astrologi, pseudoscience nu nyoba-nyoba ngaramalkeun takdir jalma ku jalan nyukcruk jalur objék astronomis. Sanajan dua widang éta babagi sumber nu méh sarua, ari sabenerna mah béda pisan; astronomer maké métode ilmiah, sedengkeun astrologer mah henteu.

Dina mangsa munggaranana, balik deui ka jaman Yunani kuna jeung nu séjénna, astronomi utamana ngulik astrométri, ngalelebah planét jeung bintang di langit. Kadieunakeun, pagawéan Kepler jeung Newton geus naratas jalan pikeun celestial mechanics, nu sacara matematis ngaramal ketak/pola interaksi celestial bodies nu kapangaruhan ku graviti, jeung objék-objék tatasurya umumna. Pagawéan-pagawéan nu dikeureuyeuh dina dua widang ieu, nu baheula lolobana dipigawé ku leungeun, ayeuna mah geus maké alat-alat otomatis, nepi ka geus dianggap lain disiplin mandiri deui. Gerakan jeung posisi objék geus gampang pisan ditéang, astronomi modérn leuwih merhatikeun jeung ngusahakeun nengetan jeung neuleuman sipat fisik sabenerna objék-objék langit—what makes them tick.

Ti mimiti abad ka-20 widang astronomi profésional beulah jadi observational astronomy jeung astrofisik tioritis. Najan astronomer lolobana ngagabungkeun unsur-unsur ti éta dua widang dina panalungtikanana, ku sabab bédana kaahlian nu dipaké, lolobana astronomer profésional leuwih condong ka salah sahijina. Observational astronomy leuwih condong utamana ka ngumpulkeun data, kaasup ngawangun jeung ngaropéa instrumén sarta ngolah data nu kakumpulkeun; cabang ieu ayeuna disebut salaku astrométri atawa astronomy.

Widang ulikan astronomi ogé digolongkeun dumasar dua jalan nu béda: dumasar subjék, biasana nurutkeun wewengkon langit (misalna Galactic astronomy) atawa masalah nu ditujul (saperti dibentukna béntang atawa kosmologi); atawa dumasar cara nu dipaké pikeun meunangkeun data.


Dina élmu astronomi, informasi utamana mah ditarima ku jalan ngadétéksi jeung nganalisa radiasi éléktromagnétik,
photons, tapi salian ti éta informasi ogé dibawa ku sinar kosmis, neutrinos, méteors, jeung, sakedap deui, gelombang gravitasi (tingal LIGO jeung LISA).

Pangbagian tradisional élmu astronomi nu ditangtukeun ku daérah spéktrum éléctromagnétik anu ditalungtik:

Astronomi optik jeung radio bisa dilaksanakeun ngagunakeun observatorium anu aya di bumi, ku lantaran Atmosfer Bumi mah transparan ka panjang gelombang éta téh. Sedengkeun cahaya Infrared kaserep kuat pisan ku 
uap cai, ku lantaran kitu obsérvatorium infrared biasanya ditempatkeun di lokasi anu luhur, garing,atawa di luar angkasa.

Atmosfer téh opaque (teu bisa ditembus) pikeun panjang gelombang nu dipaké dina astronomi X-ray, astronomi gamma-ray, astronomi UV jeung, kacuali pikeun jandéla saeutik panjang gelombang, astronomi Far infrared , janten pangamatan ngan bisa dilaksanakeun ngagunakeun balon udara atawa observatorium ruang angkasa.

Dina bagian awal sajarahna, astronomi ngan wungkul ngawengku observasi jeung prédiksi ketak/gerak objék-objék langit nu bisa ditempo langsung ku panon.Rigveda didumasarkeun kana 27 konstélasi nu aya patalina jeung gerakan panonpoé jeung 12 babagian zodiak langit. Yunani Kuna méré sumbangan nu kalintang lobana pikeun astronomi, di antarana definisi sistim magnitude. 



#Article 17: Matematika (1075 words)


 

Matématika (dina basa Inggris disebut, mathematics atawa math) nyaéta élmu pangaweruh anu museurkeun dirina dina konsép-konsép sarupaning kuantitas, struktur, rohang, katut parobahan, sarta mangrupa widang akademik anu maluruhna. Benjamin Peirce nyebutkeun yén matématika téh élmu nu ngahasilkeun kacindekan nu diperlukeun.
Praktisi matématika séjénna nyebutkeun yén matématika téh élmu ngeunaan pola, sarta matématikawan téh tukang néang atawa nalungtik pola-pola anu aya dina wilangan, rohang, sains, komputer, gambaran abstrak atawa di mana waé ayana.  Matématikawan ngéksplorasi konsép-konsép éta pikeun ngarumuskeun konjéktur-konjéktur atawa téori-téori anyar sarta mengkuhkeun bener-henteuna ku cara déduksi nu kukuh tina pilihan aksioma tur définisi nu jelas tur cocog.

Ku cara abstraksi jeung nalar logis, matématika kabangun tina prosés ngitung, ngukur, sarta studi bentuk (en:shape) sacara sitematis jeung usikna banda-banda fisis. Pangaweruh tur pamakéan matématika dasar geus lila jadi hal anu inhéren sarta ngahiji dina kahirupan, boh kahirupan saurang atawa kelompok. Prosés nyampurnakeun idé-idé dasar katémbong dina téks-téks matématis nu asalna ti Mesir kuna, Mésopotamia, India kuna, Cina kuna, sarta Yunani kuna. Argumén nu kukuh kasampak dina tulisan Euclid Elements. Matématika terus mekar sanajan rada reup-reupan (en:fitful) nepikeun ka jaman Rénésans dina abad 16, harita inovasi matématika pinanggih jeung timuan-timuan sains, nu nyababkeun panalungtikan jadi ngagancangan, nerus nepikeun ka kiwari.

Kiwari, matématika dipaké di rupa-rupa widang sakuliah dunya, élmu alam, rékayasa, ubar, sarta élmu sosial contona ékonomi. Matématika terapan dina widang-widang kasebut, bisa ngilhamkeun timuan-timuan matématis anyar sarta sakapeung nyababkeun mekarna widang anu anyar pisan. Matématikawan ogé aya nu museurkeun usahana dina matématika murni anu awalna tanpa mikirkeun terapkeuneunana, tapi kahareupnakeun sok aya waé anu bisa diterapkeun.

Kecap 'matématika' (Yunani: μαθηματικά or mathēmatiká) asalna téh tina basa Yunani kuna μάθημα (máthēma), anu hartina diajar, nalungtik, sains, anu saterusna boga harti nu ngaheureutan sarta leuwih téhnis studi matématis, saprak di jaman klasik kénéh. Kecap sipatna nyaéta μαθηματικός (mathēmatikós), anu hartina hal anu pakait jeung diajar, atawa studious, anu sigana nerus miboga harti matématis (en: mathematical). Harti husus lainna μαθηματικὴ τέχνη (mathēmatikḗ tékhnē), dina basa Latin ars mathematica, nu hartina seni matématis.

Dina basa Inggris,mathematics mangrupa 'noun' (kecap barang), nu mindeng disingget jadi math di Amérika Kalér atawa maths. Mun ceuk barudak sakola urang, matématika téh sok disebut ogé maté.

Pikeun leuwih lengkep, tempo artikel sajarah matematik.

Disiplin utama dina matematik nyelengceng tina kabutuh nyieun rupa-rupa itungan dina widang bilintik/usaha, pikeun ngukur taneuh jeung pikeun ngira-ngira kajadian-kajadian astronomis. Tilu pangabutuh ieu sacara kasar bisa dipatalikeun ka rupa-rupa bagbagan matematik nu lega kana ulikan struktur, spasi (rohangan), jeung parobahan.

Ulikan ngeunaan struktur dimimitian ku wilangan, mimiti nu geus pada mikawanoh wilangan natural jeung wilangan buleud sarta operasi aritmatikna, nu dicatetkeun dina aljabar dasar. Sipat wilangan nu leuwih jero diulik dina tiori wilangan. Panalungtikan ngeunaan métode-métode pikeun ngudar/meupeuskeun persamaan ngawujud jadi widang aljabar abstrak, nu, di antara nu séjén, ngulik rings jeung fields, struktur nu ngajabarkeun sifat-sifat nu dipibanda ku angka-anka anu geus umum. 

Ulikan ngeunaan rohangan dimimitian ku géometri, kahiji géométri Euclid jeung trigonométri dina rohangan tilu diménsi, tapi kadieunakeun dijieun leuwih umum ku ulikan non-Euclidean geometries nu mibanda pangaruh nu utama dina general relativity. Sababaraha masalah klasik ngeunaan  ruler and compass constructions ahirna bisa dijawab ku Galois theory. Widang modérn ngeunaan differential geometry jeung algebraic geometry ngalegakeun géometri ka arah anu rada beda: géometri differensial nekenkeun konsep fungsi, fiber bundles, derivatives, smoothness jeung arah, sedengkeun  aljabar géometri naliti wangun géometri anu dijieun tina jawaban sasaruaan (persamaan) sakumpulan polynomial. Group theory naliti konsep simetri sacara abstrak jeung méré  kaitan antra ulikan rohangan jeung ulikan struktur. Topology ngaitkeun ulikan rohangan jeung ulikan parobahan ku alatan nekenkeun kana konsep continuity.

Bisa ngarti jeung ngajelaskeun parobahan dina kuantitas nu ka ukur mangrupa salah sahiji tema elmu alam. Kalkulus mangrupa salah sahiji alat nu utama pikeun ngajelaskeun éta perkara. Konsep nu utama pikeun nerangkeun parobahan variabel nyaéta ku konsep fungsi. Loba masalah anu bisa diterangkeun sacara alami ku kaitan antara kuantitas jeung laju parobahannana, métodeu  pikeun ngajawab hal ieu di ulik dina widang differential equations. Wilangan anu dipaké pikeun nerangkeun kasinambungan kuantitas nyeta wilangan real numbers, ulikan nu taliti ngeunaan sifat wilangan réal jeung fungsi nu mibanda niley réal disebut real analysis. Ku sababaraha alesan, wilangan réal perlu dilegakeun ka complex numbernu di ulik dina widang complex analysis. Functional analysis nekenkeun ulikanna kana(typically infinite-dimensional) rohangan fungsi, nu méré  dadasar pikeun quantum mechanics di antaran nu séjénna. Loba kajadian di alam nu bisa dijelaskeun ku dynamical systems jeung chaos theory ngurus sistim anu kalakuanna mengpar tina kalakuan nu galib.

Ku perluna ngajentrekeun jeung naliti dadasar matematik, widang  tiori set, logika matematik jeung tiori model dikembangkeun.

Nalikakomputer mimiti katimu, sababaraha konsep tioritis anu utama diwangun ku matematikawan, nu ngalahirkeun widang tiori itungan, tiori itungan komplek, tiori informasi jeung tiori informasi algoritma. Loba pamasalahan ieu nu ayeuna di taliti dina widang sain komputer tioritis. 
Matematik Diskrit nyaéta ngaran anu galib pikeun widang matematika anu kapake dina elmu komputer.
Salah sahiji widang anu penting dina matematika terapan nyaéta statistik, nu ngagunakeun  tiori kamungkinan pikeun jadi alat nu mampuh nerangkeun, nganalisis jeung nyawang kajadian-kajadian nu bakal tumiba. Elmu ieu dipaké ampir ku sakabéh elmu alam. analisis angka nalitimétodeuanu efisien mecahkeun(meupeuskeun???) rupa-rupa masalah matematika sacara numerik ngagunakeun komputer di mana kasalahan ngitung ogé dipertimabangkeun.

Di handap ieu béréndélan subwidang jeung jejer-jejer nu ngagambarkeun salah sahiji sawangan organisasional matematik.

Sacara umum, jejer jeung pamendak némbongkeun ukuran-ukuran éksplisit ukuran wilangan atawa sét, atawa cara-cara pikeun manggihan pangukuran-pangukuran nu sarupa.

Jejer-jejer di handap méré jalan pikeun ngukur parobahan dina rumus matematis jeung parobahan antarwilangan.

Rangkadak dahan matematik nu aya di handap nangtukeun ukuran jeung simétri wilangan, sarta rupa-rupa wangun.



Widang-widang di handap nerapkeun pangaweruh matematik dina masalah-masalah kahirupan nyata.



#Article 18: Internét (269 words)


Dina harti umum, internét (maké aksara leutik i, singgetan tina inter-network) mangrupa jaringan komputer nu nyambungkeun sababaraha jaringan. Salaku hiji istilah nu mandiri, Internét mangrupa sistim komputer (kaasup informasi jeung layanan nu disadiakeun pikeun nu marakéna) umum nu kasambungkeun sacara internasional ngagunakeun suite TCP/IP tina protokol komunikasi panyaklaran paket. Ku kituna, internet panggedena sacara basajan disebut Internet. Seni nyambungkeun jaringan-jaringan ku cara ieu disebutna internetworking.

Dina basa sapopoé, Internét kadang nujul ka layanan World Wide Web, surat éléktronik, jeung ngobrol online nu aya na Internét.

Artikel utama: Sajarah Internét

Ngacambahna bibit Internét dimimitian dina taun 1969 ku ayana ARPANET nu diwangun ku Advanced Research Projects Agency (ARPA), Departemén Pertahanan Amérika Sarikat.

Sababaraha panalungtikan munggaran nu nyumbang ka ARPANET nyéta gawé dina desentralisasi jaringan, teori antrian, jeung packet switching.

Tanggal 1 Januari, 1983, ARPANET ngarobah inti protokol jaringanana tina NCP ka TCP/IP, nandakeun awal Internét sakumaha nu ayeuna urang apal.

Léngkah penting séjén dina ngembangna Internét nyaéta ku ayana National Science Foundation's (NSF), NSFNet, taun 1986. 

Internét diadegkeun babarengan ku kontrak komérsil bi- atawa multilateral.

Internét ogé mibanda pangaruh nu nyosok jero ka na pangaweruh jeung sawangan dunya.Dibandingkeun jeung énsiklopédi sarta pabukon tradisional, Internét mintonkeun hiji desentralisasi informasi jeung data nu dadakan sakaligus ékstrim.

Basa nu utama dipaké dina komunikasi di Internét umumna Inggris, dumasar ka bibit buitna, kailaharan basa program software, jeung sabab kalemahan komputer heubeul dina narima karakter-karakter lian ti alfabét kulon.

Cara akses Internét nu umum digunakeun di imah-imah nyaéta dial-up jeung broadband.

Singketan hartosna Protokol Internét. Ieu mangrupikeun nomer unik anu ditugaskeun ka sadaya alat nalika dihubungkeun ka Internét - komputer desktop, laptop, tablet, smartphone, jsb.




#Article 19: Surélék (1225 words)


E-mail, atawa email, disundakeun jadi surélék, mangrupa landihan pikeun surat éléktronik (as opposed to conventional mail, in this context also called snail mail) nu dimaksudkeun kana nyusun/nulis, ngirim, jeung narima pesen/surat ngaliwatan sistem komunikasi éléktronik. Sistem surélék ayeuna lolobana maké Internet, malah surélék nu mangrupa pungsi Internét nu paling ilahar/popular.

Béda jeung asumsi umum, surélék sabenerna geus aya méméh Internét; malah, ayana sistem surélék mangrupa alat nu penting pisan dina nyiptakeun Internét.


#Article 20: Élmu alam (147 words)


Cara medar rupa-rupa widang ulikan loba ditangtukeun ku kasapukan historis (historical convention) nepi ka jadi harti kecap nu lumaku kiwari.

Gambaran tradisional pikeun élmu alam nyéta ulikan ngeunaan aspék fisik dunya nonhuman. Salaku kumpulan, di hiji sisi élmu alam dibédakeun ti téologi jeung élmu sosial, di sisi séjén dibédakeun ti seni jeung kamanusaan. Matematika lain mangrupa élmu alam, tapi nyadiakeun loba bahan jeung métode dasar pikeun élmu alam. Élmu alam umumna usaha nerangkeun gawéna alam dunya leuwih ngaliwatan prosés alami batan prosés divine. Istilah élmu alam ogé dipaké pikeun mikawanoh élmu salaku hiji disiplin nu nuturkeun métode ilmiah.

Di sagigireun pamakéan tradisional ieu, kiwari kecap élmu alam mindeng dipaké dina harti nu leuwih deukeut kana harti sapopoé. Dina jihat ieu, élmu alam bisa jadi frase pilihan pikeun élmu biologis (kajeujeut na prosés biologis), sarta dibédakeun ti élmu fisik (kajeujeut na hukum kimia jeung fisika nu ngadadasaran mayapada).




#Article 21: Logika (1255 words)


Dina basa sapopoé, logika mangrupa tinimbangan nu dipaké pikeun ngahontal hiji kasimpulan/kacindekan tina sakumpulan sangkaan. Nu leuwih formal, logika mangrupa ulikan ngeunaan valid inference, nyaéta prosés ngahontal hiji kasimpulan/kacindekan tina sakumpulan sangkaan kalawan maké cara/jalan nu sistematis tur sohéh. Ceuk kasarna, kasohéhan ngandung harti nalika sakumpulan sangkaan boga ajén bener, mangka kasimpulanana ogé bener.

Di sagigireun éta, logika nyadiakeun rumus/resép pikeun tinimbangan, nyéta kumaha jalma—ogé mahluk pinter séjénna, mesin, jeung sistem—sakuduna méré alesan. Ngan, rumus modél kitu lain mataholang pikeun logika sorangan, tapi leuwih mangrupa larapan. Kumaha jalma sabenerna méré alesan biasana diulik dina widang séjén, kaasup psikologi kognitif.

Sacara tradisional, logika diulik minangka cabang tina filosofi. Mimiti panengah taun 1800-an logika geus umum diulik na matematik, jeung, nu leuwih mutahir, dina élmu komputer. Minangka élmu, logika nalungtik jeung ngagolongkeun struktur pernyataan jeung argumén sarta ngarancang skéma pikeun nyandikeunana. Ku sabab éta cakupan logika bisa lega pisan, kaasup tinimbangan ngeunaan probabiliti jeung kausaliti. Nu ogé diulik na logika nyéta struktur argumén salah jeung paradoks.

Nuturkeun tumuwuhna, loba bébédaan geus diwanohkeun kana logika. Bébédaan ieu disadiakeun pikeun nulungan ngaresmikeun rupa-rupa bentuk logika minangka élmu. Di handap ieu sababaraha bébédaan nu penting.

Sasakalana, logika ngan ngawengku tinimbangan deduktif ngeunaan naon-naon nu jadi akibat tina prémis nu aya. Ngan, perlu dicatet yén tinimbangan induktif—ulikan nurunkeun kacindekan umum nu bisa dipercaya tina observasi—kadang diasupkeun dina ulikan logika. Patali jeung éta, urang kudu ngabédakeun antara kasahéhan deduktif jeung induktif. Hiji inferensi sacara déduktif bakal sohéh lamun jeung ukur lamun heneuweuh situasi nu ngamungkinkeun sakabéh prémis bener sarta kasimpulannana salah. Ide kasohéhan déduktif bisa dinyatakeun sacara taliti keur sistim logika formal dina ide semantik nu gampang dipikaharti. Kasohéhan induktif dina sisi lianna nyaratkeun urang keur ngadefinisikeun generalisasi nu handal tina sababaraha set panalungtikan. Tugas nyayagakeun definisi ieu bisa dideukeutan dina sababaraha cara, sababaraha di antarana teu pati resmi dibandingkeun lianna; sababaraha definisi ieu bisa maké modél matematis probabilitas. Keur lolobana bagian, sawala urang ngeunaan logika ukur patali jeung logika déduktif.




#Article 22: Budaya (176 words)


Budaya asalna tina basa Sansekerta nyaéta buddhayah, nu mangrupa wangun jamak tina buddhi (budi atawa akal) dihartikeun minangka hal-hal nu aya pakaitna jeung budi ogé akal manusa. Dina basa Inggris, kabudayaan disebut culture, nu asalna tina kecap Latin “Colere’, nyaéta ngolah atawa ngerjakeun.
Bisa dihartikeun ogé minangka ngolah taneuh atawa tatanén.
Kecap culture ogé bisa dihartikeun minangka “kultur” dina basa Indonesia.

Kabudayaan nyaéta sakabéh pangaweruh manusa salaku mahluk sosial nu digunakeun keur maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan, pengalaman, jeung jadi dadasar dina paripolahna. Ku kituna, kabudayaan mangrupa rupaning aturan, pituduh, rarancang, jeung stratégi nu ngawengku modél-modél kognitif nu dipiboga ku manusa jeung digunakeun sacara selektif dina nyanghareupan lingkunganna. Hiji kabudayaan mangrupa pangaboga babarengan dina masarakat atawa golongan sosial nu sumebar ka anggota-anggotanna. Kabudayaan diwariskeun ka generasi saterusna ngaliwatan prosés diajar jeung ngagunakeun simbol-simbol nu ngawujud boh dina wangun ucap boh henteu (kaasup ogé sarupaning pakakas nu dijieun ku manusa). Ku kituna, sakumna warga masarakat miboga pangaweruh ngeunaan kabudayaanna nu henteu sarua jeung anggota-anggota lianna, lantaran ku pengalaman jeung prosés diajar  jeung  lingkungan nu disanghareupan teu salilana sarua.




#Article 23: Rékayasa (850 words)


Rékayasa mangrupa aplikasi élmu pikeun nedunan pangabutuh manusa. Ieu kacumponan ku ayana pangaweruh, matematik, jeung pangalaman praktis nu diterapkeun kana rancang barang atawa prosés nu mangpaat. Praktisi rékayasa nu profésional disebut insinyur.

Rékayasa patali jeung implementasi jawaban pikeun hiji masalah praktis. Saurang élmuwan bisa nanya naha? nu diteruskeun ku nalungtik pijawabeun pananyana. Sabalikna ti éta, insinyur hayang nyaho kumaha carana ngaréngsékeun hiji masalah jeung kumaha cara ngajalankeun éta solusi.

Dina kalimah séjén, ilmuwan nalungtik kajadian, sedengkeun ahli rekayasa néangan cara keur meupeuskeun masalah atawa nyieun cara anyar tina cara anu geus aya saméméhna. 

Watesan ahli rekayasa jeung ahli teknologi teu bisa silih gantikeun; duanana mibanda tipe pagawéan jeung profési anu béda. Pikeun gambaran: nalika insinyur geus manggihan solusi pikeun masalah nu disanghareupan, pagawéanana eureun, nu diteruskeun ku ahli téhnologi pikeun nyampurnakeun solusina. 

Pikeun gambaran contona, tanggal 21 Novémber 1877, Thomas A. Edison ngawangun fonograf—hiji préstasi punjul tina rékayasa. Salajengna, anjeunna ngarahkeun asisténna (si ahli téhnologi) piekun ngaronjatkeun parabotna ku jalan ngaleungitkeun harmonik tina kaluaran sorana.


Yén kecap engineer (insinyur) asalna tina gambaran pikeun jalma nu nyieun/ngawangun engine (mesin), sabenerna ngan ukur mitos. Nyatana, kecap engine jeung engineer (ogé kecap ingenious) sarua asalna tina kecap Latin ingeniosus nu hartina skilled, ahli. Mangka saurang insinyur kudu pinter, boga pangalaman, mecahkeun masalah.  Pangucapan engineer saméméhna dipangaruhan ku asal kecap tina engine.  Istilah ieu salajengna robah jadi ngawengku sagala widang di mana kaahlian terapan métode ilmiah digunakeun. Dina sababaraha basa séjén, saperti basa Arab, kecap engineering ogé ngandung harti géométri. Ogé na basa Indonésia jeung Sunda, kecap engineering geus ilahar ditarjamahkeun jadi teknik/téhnik jeung rékayasa.

Sacara historis, rékayasa diteuteup salaku widang nu garing sarta teu dipikaresep dina budaya popular, sarta ogé dianggap salaku ladangna jalma nerd.

Tempo widang-widang rékayasa pikeun béréndélan nu lengkep.




#Article 24: Statistika (640 words)


Statistika mangrupa élmu jeung prakték ngeunaan ngembangkeun pangaweruh manusa ku jalan ngagunakeun data émpiris, dumasar kana tiori statistika nu mangrupa cabang ti matematika terapan. Di antara téori statistika, randomness jeung uncertainty dimodélan ku téori probabilitas. Prakték statistik ngawengku ngararancang, nyimpulkeun, jeung napsirkeun panenget nu can tangtu. Ku sabab statistika ditujukeun pikeun ngahasilkeun béja nu panghadéna tina data nu aya, sababaraha panalungtik ngajadikeun statistika salaku hiji cabang téori kaputusan.

Kecap statistika datang tina frase Latin modérn statisticum collegium (kuliah/ceramah ngeunaan urusan nagara), nu tina istilah éta kaluar kecap basa Itali statista, nu hartina nagarawan (statesman) atawa politisi (bandingkeun jeung status) jeung kecap basa Jérman statistik, nu asalna dimaksudkeun kana analisis data-data ngeunaan nagara. Ieu ngawengku ngumpulkeun jeung ngagolongkeun data sacara umum dina mangsa awal abad ka-19. Pangumpulan data ngeunaan nagara jeung daérah terus mayeng, utamana ku Daptar layanan statistik nasional jeung internasional; sacara husus sénsus nyadiakeun béja teratur ngeunaan populasi.

Cara ngumpulkeun data aya dua cara nyaéta sensus jeung sampling. Sensus hartina ngumpulkeun data ku cara ngadata sakabéh objek tina populasi. Ari sampling mah nyaéta ngumpulkeun data ku cara ngadata sawareh objek tina populasi (sampel).

Kade ulah patukeur antara kecap “Statistik” jeung “Statistika”. Statistika hartina elmu anu mgawengku kana cara-cara ngumpulkeun data, ngolah data, naliti data (analisis) jeung narik kasimpulan anu ngadasarkeun tina éta data.  Ari ”Statistik” mah nyaéta angka-angka atawa data (contona data umur, jumlah warga jeung lain nu séjénna).

Urang ngagambarkeun pangaweruh (jeung kabodoan) urang sacara matematis jeung salawasna diajar ti naon baé nu bisa katengetkeun. Hartina urang kudu

Dina sababaraha wujud statistik déskriptif, utamana data mining, léngkah nu kadua sarta nu katilu kalintang pentingna sahingga léngkah kahiji katémbong teu pati penting. Dina disiplin ieu, data mindeng dikumpulkeun di luar kontrol jalma nu migawé analisis, sahingga hasil analisis leuwih mangrupa modél operasional batan laporan konsénsus.

Probabilitas hiji kajadian kadang digambarkeun salaku angka/wilangan antara hiji jeung enol. Ngan dina kanyataanana hakékatna euweuh nu boga kamungkinan 1 atawa 0. Anjeun bisa nyebutkeun yén panonpoé pasti bakal medal isuk-isuk, tapi kumaha mun aya kajadian nu ngancurkeun panonpoé méméh isuk? Kumaha mun aya perang nuklir sahingga langit katutupan ku silalatu jeung haseup?

Urang mindeng nganggap kamungkinan samodél kitu pasti atawa teu mungkin kajadian, sahingga leuwih gampang nampa kajadian kitu salaku kamungkinan hiji atawa enol.

Najan kitu, hal ieu bisa ngakibatkeun salah harti jeung kabiasaan nu bahaya, sabab jalma teu bisa ngabédakeun ngabédakeun antara, misalna, kamungkinan 10−4 jeung kamungkinan 10−9, padahal sacara praktis béda pisan. Misalna anjeun dina saumur hirup bakal kungsi meuntas jalan 105 atawa 106 kali, saterusna anjeun ngurangan resioko salila meuntas jadi 10−9 bakal ngajadikeun anjeun aman salila hirup, sabalikna lamun resiko meuntas 10−4 bakal ngajadikeun anjeun salawasna ngalaman kacilakaan, sabalikna dumasar kana rarasaan yén 0.01% téh mibanda resiko nu kacida leutikna.

Ku cara ngagunakeun distribusi mimiti (prior probabilities) bisa 0 (atawa 1) biasa dipaké dina perkara Bayesian statistics, akhirna posterior distribution bakal sarua hadéana jeung leuwih yakin bisa 0 (atawa 1). Dina basa lain, data teu kudu dicokol keur ngitung sakabéhna! Siga Lindley maké téori eta, lamun coherent Bayesian ditambahkeun ka nol kamungkinan mimiti kana hipotesa yén Bulan (Moon) dijieun tina keju hejo, saterusna kajadian  astronot balik ka bumi mawa keju hejo teu ngayakinkeun manéhna. Lindley ngabela yén teu pernah maké kamungkinan mimiti 0 atawa 1. manéhna nyebut éta Cromwell's Rule, tina tulisan Oliver Cromwell nu nulis muktamar ti Gareja Scotland dina 5 Agustus 1650, manéhna ngomong yén I beseech you, in the bowels of Christ, consider it possible that you are mistaken.

Sababaraha élmu maké statistik terapan sacara éksténsif nepi ka ngagunakeun specialized terminology. Disiplin ieu di antarana:

Statistik ngawujud jadi salah sahiji konci dasar dina dunya bisnis jeung manufaktur. 



#Article 25: Élmu komputer (407 words)


Dina basa nu umum, élmu komputer nyaéta élmu ngeunaan komputasi jeung information processing, boh dina hal hardware atawa software.

Pikeun kaperluan praktis, élmu komputer kaasup ogé topik-topik anu aya hubunganana jeung komputer, tina hal saperti analisa algoritma abstrak, formal grammars, jeung salian ti eta, nepi ka subyék anu kongkrit saperti programming language, software, jeung hardware komputer. Sabagé disiplin élmu, loba bédana jeung matematik, programming, rékayasa software, sarta rékayasa komputer, sanajan kadang-kadang ngabingungkeun. Edsger Dijkstra nyebutkeun yén:

Dilengkepan ku physicist Richard Feynman nyebutkeun:

Tesis Church-Turing thesis nyebutkeun yén sakabéh tipe paradigma kanyaho anu reasonable tina komputasi mangrupa hal anu sarua pentingnya salila bisa ngagawekeun sanajan aya variasi efisien dina waktu jeung ruang. Tesis ieu lain téorema matematika anu bisa dibuktikeun, tapi a statement based on empirical observation that two distinct computational schemes do in fact have the same computational power.

Élmu komputer deukeut patalina jeung sawatara wilangan lapang séjénna. Lapang-lapang éta kacida pentingna, sanajan aya sababaraha kapentingan nu béda-béda.

(tingali ogé rékayasa listrik)



#Article 26: Anatomi (250 words)


Anatomi (tina basa Yunani anatome, tina ana-temnein, nyiksik), nyaéta cabang biologi anu ngaguar  ngeunaan struktur jeung organisasi anu aya dina mahluk hirup;  anatomi dibédakeun kana dua widang, kahiji anatomi sato (zootomi) jeung anatomi tangkal (fitonomi).
Cabang utama anatomi nyaéta anatomi komparatif jeung anatomi manusa.

Anatomi sato bisa ngawengku ulikan struktur sato-sato nu béda mun disebut anatomi komparatif atawa morfologi sato. Mun diwates ukur hiji sato, disebutna anatomi husus.

Tina jihat mangpaat, ulikan ngeunaan manusa mangrupa bagéan nu pangpentingna dina anatomi husus, sarta anatomi manusa ieu bisa ditilik tina jihat nu béda-béda ogé. Tina jihat médis, ieu ngawengku pangaweruh ngeunaan wujud sabenerna, posisi, ukuran, jeung hubungan antara rupa-rupa struktur awak manusa dina kasehatan. Sarta pikeun ulikan ieu kaluar istilah anatomi deskriptif atawa topografis, najan mindeng ogé disebut salaku antropotomi.

Sangkan meunangkeun pangaweruh nu écés tur pertéla  ngeunaan awak manusa, butuh waktu mangtaun-taun dina nengetanna tur pinuh ku kasabaran tangtuna iéu ngan bisa dipigawé ku saeutik jalma. Kacida ruwetna awak manusa mah antukna ngan ukur saeutikan anatomis manusa profésional nu bisa ngawasa sakabéh detilna sacara gembleng, tur lolobanaana jadi spésialis dina bagéan-bagéan husus, kayaning utek, jeroan, jeung lian-liana; bari jeung maranéhna loba nu ngarti ogé kana bagéan liana. 
Anatomi topografis kudu diulik ku unggal jalma éta ku cara sababaraha kali ngabédah katut mariksa awak manusa paéh.

Tina jihat morfologis, anatomi manusa mangrupa ulikan nu ilmiah tur matak pogot, sabab tujuanna nu hayang nyingkabkeun sasakala struktur tangtungan jelema, tur ngabutuhkeun hiji pangaweruh tina gabungan mangrupa-rupa élmu émbriologi atawa biologi kamekaran, filogeni, katut histologi.




#Article 27: Téhnologi (271 words)


Téhnologi mibanda leuwih ti hiji harti. Nu hiji mangrupa tumuwuh jeung tumerapna parabot, mesin, bahan, jeung prosés nu nulungan manusa méréskeun masalah sarta nedunan pangabutuh. Salaku kagiatan manusa, téhnologi ngamangsa boh élmu boh rékayasa. Istilah téhnologi ku sabab kitu mindeng dicirikeun ku papanggihan-papanggihan jeung gadget maké prinsip jeung prosés ilmiah nu anyaran kapanggih. Tapi, papanggihan nu geus heubeul pisan saperti gilinding gé mangrupa conto téhnologi.

Harti séjén—dipaké na widang ékonomi—nilik téhnologi salaku wujud mutahir pangaweruh urang dina cara ngagabungkeun rupa-rupa sumberdaya pikeun ngahasilkeun produk nu dipikahayang (jeung pangaweruh urang kana naon waé nu bisa dihasilkeun). Ku kituna, urang bisa nempo parobahan téhnologis nalika pangaweruh téhnis urang ningkat/nambahan.

Mindeng pisan, anyar dianggap boga harti leuwih hadé dina puseuran téhnologi jeung rékayasa. Pamanggih ngeunaan téhnologi tepat guna nu tumuwuh dina abad ka-20 pikeun ngagambarkeun kaayaan di tempat nu teu pati miharep ayana téhnologi mutahir atawa téhnologi nu merlukeun ayana infrastruktur atawa suku cadang atawa kaahlian nu diimpor. Pergerakan eco-village ogé milu ketak dina masalah ieu. Téhnologi panengah, nu loba patalina jeung masalah ékonomi, nu dimaksudkeun salaku jalan tengah antara téhnologi puseur nu mahal di nagara maju jeung nagara tumuwuh nu ngarasakeun cukup éféktif pikeun nyerep pagawé nu sakitu lobana dina kaayaan monétér nu seuseut seuat. Sacara umum, téhnologi nu tepat guna sakaligus bakal panengah.

Dina ékonomi, harti atawa anggapan ngeunaan kamajuan atawa pertumbuhan mindeng dipatalikeun jeung hiji atawa leuwih anggapan di luhur. 

#Article 28: Wilangan (165 words)


Wilangan atawa angka nyaéta hiji entitas abstrak pikeun ngagambarkeun quantity. Aya sababaraha jenis wilangan. Nu pada mikawanoh nyaéta angka naturals {0, 1, 2, ...} digunakeun pikeun ngawilang jeung dilambangkeun ku N. Upama negative ogé diasupkeun, mangka urang meunang wilangan buleud Z. Rasio wilangan buleud disebut rational angka atawa fractions; kumpulan sakabéh wilangan rasional dilambangkeun ku Q. Wilangan rasional bisa dituliskeun ku wilangan desimal nu ngabogaan digit nu kawates atawa periodik. Umpamana sakabéh wilangan desimal nu teu kawates jeun nu teu periodik diasupkeun, mangka dihasilkeun wilangan nyata(real) s R. Wilangan nyata anu henteu rasional disebut wilangan wilangan irrasional . Wilangan réal bisa dilegakeun ka wilangan kompleks C pikeun mecahkeun sakabéh sasaruaan aljabar. Lambang di luhur biasana ditulis ku huruf kandel, nyaéta:

Wilangan komplek kahareupna bisa leuwih dilegakeun quaternions, but multiplication of quaternions is not commutative. 



#Article 29: Arsitéktur (165 words)


 
Arsitéktur mangrupa seni jeung élmu ngarancang wangunan. Harti nu leuwih lega bisa ngawengku rarancang wangun lingkungan sagemblengna, tina tingkat makro town planning, urban design, jeung landscape architecture nepi ka tingkat mikro furniture jeung product design. Architecture, equally importantly, also refers to the product of such a design.

Dumasar kana tulisan munggaran nu aya kénéh ngeunaan ieu, De Architectura-na Vitruvius, wangunan nu hadé kudu mibanda Kaéndahan (Venustas), Weweg (Firmitas), tur Mangpaat (Utilitas); arsitéktur bisa disebutkeun salaku kasaimbangan jeung kasarasian tina tilu unsur ieu, bari teu silih éléhkeun. Harti modérn nilik arsitéktur pikeun nyaluyukeun itung-itungan pungsi, kaéndahan (éstétik), jeung psikologis. Najan kitu, mun ditilik ti sisi séjén, pungsi sorangan geus dianggap ngawengku sakabéh patokan, kaasup kaéndahan jeung psikologis.

Tipologi (rupa wangunan), utamana ditoong di rupa suhunanana. Ieu kabéh dina modél aslina, panggung.


Kecap arsitéktur ogé dipaké pikeun rarancang atawa act ngarancang sistem kompléks séjénna. Pikeun conto, arsitéktur komputer, arsitéktur software, jeung arsitéktur informasi. Dina kasus ieu, nujulna ka sakujur struktur sistimna.




#Article 30: Sanyawa kimia (212 words)


Dina widang kimia, sanyawa mangrupa zat nu ngawujud tina dua atawa leuwih unsur dina nisbah tetep nu nangtukeun wangunanna. Pikeun conto, cai mangrupa sanyawa nu disusun ku hidrogén jeung oksigén dina nisbah dua ka hiji.

Sacara umum, nisbah tetep ieu kudu ditangtukeun dumasar sababaraha ciri sipat fisik, leuwih ti ukur beunang sagawayah jijieunan jelema. Ieu nu jadi sabab pangna kuningan, superkonduktor, YBCO, semikonduktor Aluminium gallium arsénida, atawa coklat dianggap campuran atawa alloy, lain sanyawa.

Ciri nu nangtukeun hiji sanyawa nyéta ayana rumus kimia. Rumus ngagambarkeun nisbah jumlah atom na hiji zat. Pikeun conto, dina H2O (cai) aya dua atom hidrogén pikeun tiap hiji atom oksigén. Rumus ieu teu nétélakeun yén cai dijieun ku molekul.

Sanyawa bisa mibanda sababaraha fase. Pikeun sanyawa, sangkan cair atawa gasna tetep disebut sanyawa, atom-atomna nu ti rupa-rupa unsur kudu kabeungkeut dina wujud molekul. Wangunan molekul nu jadi sabab pangna aya sanyawa modél C2H4 (batan ukur CH2) - rumus nétélakeun teu wungkul nisbah, tapi ogé sabaraha atom nu aya na unggal molekul.

Sakabéh sanyawa bakal beulah jadi sanyawa nu leuwih leutik atawa atom mandiri mun dipanaskeun nepi ka temperatur nu cukup. Temperatur ieu disebutna temperatur dékomposisi.

Unggal sanyawa kimia nu geus dijéntrékeun na literatur dibéré pananda wilangan unik, wilangan CAS. Tempo ogé ngaran sistematik.

Daptar sanyawa na Wikipédia.




#Article 31: Kimia organik (230 words)


Kimia organik mangrupa ulikan ilmiah ngeunaan struktur, sipat, wangunan, jeung réaksi sanyawa organik.

tata ngaran organik mangrupa sistem nu dimaneuhkeun pikeun ngaranan jeung ngagolongkeun sanyawa organik.


Polimér mangrupa hiji wujud molekul nu husus. Umum dianggap molekul gedé, polimér meunang gelar éta dumasar kana ukuranana sabab disusun ku loba bagéan nu leuwih leutik. Bagéan nu leutikna bisa kembar kimiawi nu ngawujud jadi molekul homopolimér, atawa bisa ogé tina béda-béda struktur kimiawi nu ngawujud jadi molekul hétéropolimér. Polimér mangrupa sawaréh ti makromolekul nu ukur digolongkeun dumasar ukuranana nu dianggap gedé.

Polimér bisa organik atawa anorganik, umum kapanggih mah organik (misal poliétilén, polipropilén, Pléxiglas, jsb), tapi nu anorganik gé mindeng kapanggih na kahirupan sapopoé (misal silly putty, silikon, jsb).

Nu jadi alesan pangna aya loba pisan sanyawa karbon nyéta sabab karbon mibanda kamampuhan pikeun ngawangun ranté karbon nu panjangna rupa-rupa, sarta cingcin nu ukuranana béda (katénasi). Lolobana sanyawaan karbon peka pisan ku panas jeung umumna terurai méméh 300'C. Cenderung kurang leyur na cai dibanding lolobana uyah anorganik. Béda ti uyah, sanyawa organik leuwih leyur na pangleyur organik saperti éter atawa alkohol. Sanyawa organik kabeungkeut sacara kovalén.

Kimia organik salakuélmu umumna kaaku dimimitian ku sintésis organik uréa ku Friedrich Woehler tina bahan anorganik taun 1828.




#Article 32: Kimia anorganik (216 words)


Kimia anorganik mangrupa cabang kimia ngeunaan sipat jeung réaksi sanyawaan anorganik. Ieu ngawengku sadaya sanyawaan kimiawi iwal nu mibanda ranté atawa cingcin atom karbon, nu diistilahan sanyawaan organik nu diulik dina jejer kimia organik nu misah. Bébédaan antara dua disiplin ieu teu mutlak, malah loba patumpangtindihna, utamana dina subdisiplin kimia organologam.

Cabang-cabang utama kimia anorganik di antarana,

Zat anorganik nu penting sacara komersil di antarana chip silikon, transistor, layar LCD, kabel serat optik, sarta rupa-rupa katalis.

Kimia anorganik dumasar kana kimia fisik sarta ngawujud jadi dadasar pikeun mineralogi jeung kimia bahan. Kimia anorganik kadang tumpang tindih jeung géokimia, kimia analitis, kimia lingkungan, jeung kimia organologam.

Kimia organologam ngagabungkeun aspék-aspék kimia organik jeung kimia anorganik, nu sacara formal didefinisikeun salaku ulikan sanyawaan nu ngandung beungkeut logam-karbon, najan loba sanyawa organologam teu mibanda éta beungkeut. Di antara sanyawa organologam nu pangbasajanna nyéta karbonil logam, nalika karbon monoksida kabeungkeut kana logam ngaliwatan karbonna. Vitamin B12, nu sisi aktifna sarua jeung na hémoglobin, mangrupa sanyawa organologam alami nu sacara métabolis penting nu ngandung bagéan organik nu gedé (korin jeung protéin) sarta logam kobalt nu kabeungkeut na karbon.

Ambahan kimia anorganik ngawengku boh sanyawaan molekular, nu aya salaku molekul diskrét, jeung kristal, nu strukturna digambarkeun salaku kisi tanpa wates of regularly-ordered atoms sarta nu diulik dina kristalografi jeung kimia bahan padet.




#Article 33: Biokimia (221 words)


Biokimia mangrupa kimia kahirupan. Biokimiawan ngulik unsur-unsur, sanyawaan, jeung réaksi kimia nu dikontrol ku énzim-énzim na jero awak sakabéh organisme.

Biokimia museur kana struktur jeung pungsi komponén sélular kayaning protéin, lipid, karbohidrat, asam nukléat, jeung biomolekul séjénna. Kaayeunakeun biokimia leuwih museur kana kimia réaksi nu dimédiasi énzim jeung sipat-sipat protéin.

Biokimia métabolisme sél geus digambarkeun sacara éksténsif. Widang biokimia séjénna di antarana sandi genetik (DNA, RNA), sintésis protéin, transpor mémbran sél, transduksi sinyal, jeung siklus dékomposisi énergi.

Biokimia mitambeyan tumuwuh sigana dimimitian ku ayana papanggihan énzim munggaran, diastase, taun 1833 ku Anselme Payen. taun 1828, Friedrich Wöhler medalkeun tulisan ngeunaan sistésis uréa, nu ngabuktikeun yén sanyawa organik bisa dijieun sacara artifisial, kontras jeung pamadegan harita yén sanyawa organik ngan bisa dijieun ku organisme. Saprak harita, biokimia maju ninggalkeun nu séjén, utamana mimiti panengah abad ka-20, ku kapanggihna téhnik anyar kayaning kromatografi, difraksi sinar-X, NMR, panyiri radioisotop, mikroskop éléktron, jeung simulasi dinamik molekular. Téhnik ieu jadi ngagampangkeun papanggihan jeung analisis nu detil rupa-rupa molekul jeung jalur métabolik sél, kayaning glikolisis jeung siklus Krébs.

Ayeuna, papanggihan-papanggihan na widang kimia dipaké dina loba widang, ti genetik nepi ka biologi molekular jeung ti tatanén nepi ka tatamba. Biokimia bisa jadi munggaran diterapkeun dina nyieun roti ngagunakeun kapang, kira-kira 5000 taun katukang.

Biokimia sacara prinsip patali jeung kimia zat-zat nu bisa digolongkeun kana sababaraha kategori utama:




#Article 34: Kimia analitik (184 words)


Kimia analitis ngulik analisis sampel/conto bahan pikeun mikanyaho wangunan jeung struktur kimiawina.

Kimia analitis bisa dibagi jadi dua tipe utama:

Kimia analitis lolobana kuantitatif, nu bisa dibagi deui kana widang ulikan nu béda. Bahanna bisa dianalisis pikeun nangtukeun kadar unsur atawa kadar unsur dina spésiés kimia tinangtu. Nu panungtung mangrupa interés husus na sistem biologis; molekul-molekul mahluk hirup ngandung karbon, hidrogén, oksigén, nitrogén, jeung sajabana dina struktur-struktur nu kompléks/pajeulit.

Aya rupa-rupa téhnik nu bisa dipaké pikeun misahkeun, ngadeteksi, jeung ngukur sanyawaan kimiawi.

Métode analitis gumantung kana katalitian, kabersihan, préparasi sampel, akurasi, sarta présisi.

Biasana praktisi nu neundeun parabot gelasna dina asam sangkan nyegah kontaminasi, sampelna diuji sababaraha kali, sedengkeun parabotna dikumbah ku pangleyur murni nu husus.

Métode standar pikeun analisis kadar ngaewngku dijieunna kurva kalibrasi.

Mun kadar unsur atawa sanyawa na sampelna luhur teuing ti rentang detéksi téhnikna, sampelna bisa diéncérkeun kitu baé maké pangleyur murni. Mun kadarna handapeun rentang ukuran alat, métode adisi bisa dipaké. Na métode ieu, kana sampel ditambahkeun sanyawa/unsur nu diulik nu kadarna geus dipikanyaho, lajeng béda antara kadar nu ditambahkeun jeung kadar nu kaukur mangrupa jumlah sabenerna dina sampel.




#Article 35: Angkutan (659 words)


Angkutan atawa transportasi (Basa Inggris:transportation, umum digunakeun di Amerika Sarikat), nyaéta pindahna jalma jeung barang ti hiji tempat ka tempat séjénna. Istilah ieu asalna tina basa  Latin trans, hartina meuntas, jeung portare, hartina mawa.

Widang angkutan mibanda sababaraha aspék nu gampangna bisa dibagi jadi 3 bagian: infrastruktur, tutumpakan, jeung operasi. Infrastruktur kaasup jaringan angkutan (jalan, karéta rél, penerbangan, kanal, pipelines, jsb.) nu digunakeun, ogé kaasup tempat ngumpulna atawa terminal (kayaning bandara, stasion karéta, terminal beus, jeung labuan). Tutumpakan umumna anu bolak-balik dina jaringan, saperti mobil, karéta, pesawat terbang. Nu kaasup kana operasi nyaéta saperti rambu lalu lintas jeung ramp meter, railroad switch, kontrol lalu lintas awang-awang, jsb, ogé pulisi, nu lianna saperti kumaha sistim béaya (saperti maké tol atawa pajeg béngsin dina kasus angkutan jalan tol).

Sacara luas bisa disebutkeun, disain jaringan mangrupa widang dina téhnik sipil jeung tata kota, disain tutumpakan di widang rékayasa mékanis jeung bagian husus saperti nautical engineering jeung aerospace engineering, sarta operasi biasa husus, bisa ngagunakeun pendekatan operations research atawa rékayasa sistim.

Moda nyaéta kombinasi jaringan, alat, jeung operasi, kaasup leumpang, sistim angkutan jalan, angkutan rél, angkutan kapal laut, jeung penerbangan modérn.

Angkutan jeung komunikasi duanana silih gantikeun jeung silih lengkepan (substitutes and complements). Malah kamajuan dina widang komunikasi bisa ngagantikeun angkutan, kayaning ngaliwatan telegraf, telefon, faks, atawa surélék, batan didatangan jelemana hiji-hiji, nyata yén cara komunikasi kitu ngalahirkeun interaksi nu leuwih gembleng, kaasup interaksi antarpribadi. Pertumbuhan angkutan teu mungkin mun euweuh komunikasi, nu penting pisan pikeun sistim angkutan nu maju. Ti rél karéta nu rék diliwatan ku karéta ti dua arah dina jalur tunggal, nepi ka lalu lintas awang-awang nu merlukeun nyaho lokasi pesawat di awang-awang. Jadi, geus kapanggih yén kamajuan nu hiji bakal ngarojong kana kamajuan nu séjénna.


Angkutan mangrupa konsumén énergi nu utama, lolobana maké hidrokarbon. Mun ngadurukna teu sampurna, balukarna jadi polusi. Sanajan tutumpakan di Amérika Serikat geus beuki bersih ku ayana aturan lingkungan. Low-pollution fuels can reduce pollution. The most popular low-pollution fuel at this time is liquified natural gas. Hydrogen is an even lower-pollution fuel.




#Article 36: Biostatistika (107 words)


Biostatistika (kadangkala disebut ogé biométrika), leuwih umum, nyaéta aplikasi statistika keur biologi jeung, biasa ogé dipaké, dina kedokteran. ku sabab pananya dina panalungtikan biologi jeung kedokteran mah rupa-rupa pisan, ambahan biostatistika ngalegaan antukna ngawengku modél kuantitatif naon waé nu bisa dipaké pikeun ngajawab pananya-pananyaéta.

Salaku hiji disiplin nu dirancang pikeun ngahasilkeun informasi, biostatistika bisa dianggap salah sahiji cabang informatika kedokteran, nu bisa pacampur jeung bioinformatika.

Akibatna, biostatistika mangrupa métodeu  kuantitatif saperti widang:



#Article 37: Daptar nagara (379 words)


Daptar nagara jeung wewengkon-wewengkon lianna di dunya.


#Article 38: Jepang (1054 words)


Jepang (Nippon/Nihon 日本  nyaéta salah sahiji nagara kapuloan di  Asia Wétan. Ayana di Samudra Pasifik, wates beulah wetan Tiongkok, Koréa jeung Rusia, sumebar ti mimiti Laut Okhotsk di kaler nepi ka Laut Cina Wétan di kidul. Kanji nu nyieun ngaran Jepang hartina asal-panonpoé, ku sabab Jepang kadangkala dianggap sabagé Taneuh tempat bijil panonpoé.

Jepang kasusun ku 3,000 pulo-pulo, nu mana pulo-pulo gedena nyaéta Honshū, Hokkaidō, Kyūshū jeung Shikoku, nu mangrupa 97% daratan. Lolobana ieu pulo kasusun ku pagunungan, tur masih gunung seuneu; contona, gunung tangjangkung di Jepang, Gunung Fuji, nyaéta hiji gunung aktif. Jepang nomer sapuluh populasina di dunya, kira-kira 128 juta jiwa. Wewengkon Megapolitan Tokyo, nu ngawengku ibukota Tokyo jeung préféktur sabudeureunna, wewengkon metropolitan panggedena sadunya, leuwih ti 30 juta panghuni.

Panalungtikan Arkéologi nembongkeun yén kahirupan di pulo-pulo Jepang geus aya dina période Paléolitik Luhur. Dumasar kana catetan ngeunaan Jepang dina buku sajarah Sajarah China ti abad kahiji SM (Saméméh Maséhi).

Pangaruh luar nu diteruskeun ku période isolasi nu panjang mangrupa salah sahiji ciri sajarah Jepang. Saprak maké konstitusi dina taun 1947, Jepang ngagunakeun konstitusi monarki nagara bagian ku ayana kaisar jeung parlemén nu dipilih, Parlemén Jepang.

Kakuatan ekonomi utama, Jepang nomer dua ékonomina dumasar kana gedéna GDP. Jepang ogé anggota PBB, G8, G4 jeung APEC, sarta no lima anggaran pertahananna. Jepang ogé nomer opat nagara nu ékspor sarta nomer genep nagara nu impor sarta mingpin dina téknologi jeung permesinan.

Dina Basa Jepang kecap Jepang nyaéta Nippon atawa Nihon.  Duanana ditulis dina karakter Kanji nu sarua. Basa Jepang Nippon dipaké keur kaperluan resmi, kaasup duit, cap, sarta kagiatan olahraga internasional.  Nihon leuwih sederhana dipaké di Jepang.  Contona, urang Jepang nyebut manéhna Nihonjin sarta basana Nihongo:   hartina Urang Jepang sarta Basa Jepang. Di Jepang ayeuna, Nippon leuwih nasionalis, sarta dipaké ku para kokolot, sabalikan watesan Nihon dina watesan sederhana, sarta dipaké ku sabagéan gedé urang Jepang.

Dina Basa Inggris kecap Jepang asalna ti kulon keur mimiti ruteu dagang.  Dina Basa Mandarin kecap Jepang mimiti dipaké ku Marco Polo nyaéta Cipangu.  Sanajan kitu, dina Basa Kanton kecap keur Jepang, meureunna mangrupa kecap mimiti Japan,  nyaéta Jatbun. Dina Basa Melaya kecap Kanton ieu jadi Japang nu saterusna dipaké ku Bangsa Portugis nu dagang di Malacca dina abad ka-16. Ku sabab kitu padagang Portugis dianggap nu mimiti ngawanohkeun kecap Jepang ka Eropa. Mimiti dipaké dina Basa Inggris dina taun 1577, dibacana Giapan.

Dina Basa Inggris, ngaran nagara sacara resmi nyaéta Japan. Saméméhna, ditulis lengkep nyaéta Empire of Japan tapai saterusna robah dumasar kana konstitusi sanggeus perang. Basa resmi Jepang nyaéta Nihonkoku (日本国), nu hartina Nagara Jepang.

Artikel Utama: Sajarah Jepang

Hasil panalungtikan arkéologi nunjukkeun yén di Jepang geus aya kahirupan saméméh 500,000 taun ka tukang, salila période Paleolitik Handap. Salila zaman és dina sababara milyar taun, Jepang ngahiji jeung Benua Asia ku ayana jembatan pulo (mimiti Sakhalin di kalér, sarta mungkin nepi ka Kyushu di kidul), nu ngagampangkeun pindahna manusa, sato jeung tutuwuhan ka kapuloan Jepang ti wéwéngkon China jeung Koréa ayeuna.

Tanda-tanda kahirupan sosial dimimitian kira-kira 10,000 SM (Samemeh Masehi) ku budaya Jōmon, dicirikeun ku robahna tina mésolitikum ka néolitikum tina kahirupan moro kana kahirupan nu netep jeung mimiti apal kana tatanen. Benang acan kapanggih sarta baju masih maké tina kulit kai. Kira-kira dina jaman ieu, masarakat Jomon mimiti nyieun guci tina taneuh liat, maké hiasan nu nembongkeun ayana anyaman atawa henteu (Jōmon hartina pola tali nu dianyam). Kamungkinan, keramik pangkolotna kapanggih di Jepang, sanajan umurna teu bisa ditangtukeun.

Loba nu percaya, yén Ainu, bangsa pribumi Jepang nu tumetep di Hokkaido, mangrupa katurunan Jōmon tur nunjukkeun penduduk Jepang nu mimiti.

Japan nyaéta nagara konstitusi monarki nu mana kakuatan kaisar kawates kacida. Salaku simbol seremoni, kaisar dianggap salaku konstitusi simbol nagara jeung ngahijina masarakat. Kakuatan aya dina pingpinan Perdana Menteri Jepang sarta anggota Wakil Rakyat, sedengkeun kakawasaan aya di masarakat Jepang. Kaisar salaku kapala nagara dina hubungan diplomatik. Naruhito nyaéta kaisar Jepang kiwari.

Di Jepang aya 47 perféktur. Perféktur mangrupa bagian administrasi panggedéna. Unggal perfektur ngalaksanakeun pamilihan gubernur jeung legislatif tur biro administrasi.

Perféktur ilahar kabagi kana wéwéngkon. Wéwéngkon ieu lain bentuk formal, teu pakait jeung pamilihan tur administrasi.

Di handap ieu tabel nu ilahar dipaké nu mana perféktur diruntuykeun dumasar kana wéwéngkonna ti kalér ka kidul.

Propinsi saterusna dibagi kana kota, kacamatan jeung désa. Sistim ngaran nu béda aya di Kota Tokyo, nu dibagi kana 23 kota nu disebut kota husus (bagéan luar tina 23 kota husus di Tokyo ngagunakeun watesan nu sarua keur kota, kacamatan jeung désa). Kota-kota (kaasup kota husus di Tokyo), kacamatan, jeung désa dipilih sacara resmi. Tambahanna, kota gedé dibagi kana distrik kota-kota. Distrik kota, teu ngahiji sacara resmi.

Artikel Utama: Geography of Japan

Jepang, mangrupa nagara kapuloan, manjang di beulah wetan Samudera Pafisik basisir Asia. Pulo gedéna, ti kalér ka kidul nyaéta Karafuto (dina kakawasan Jepang: taun 1679-1875), Hokkaido, Honshu (pulo utama), Shikoku, jeung Kyushu. Mairuppo ngaleupaskeun Kapuloan Kuril ( dina Basa Jepang: 千島列島, Chishima Rettō) leuwih ti 800 km kaleureun Hokkaido; Naha di Okinawa di Kapuloan Ryukyu leuwih ti 800 km kaleureun. Tambahan séjénna, kira-kira aya 3,000 pulo leutik nu bisa kaitung ngajadikeun Jepang salaku nagara kapuloan tur leuwih lega. Kira-kira 73% mangrupa pagunungan, nu ngabentuk siga ranté di unggal pulo utama. Gunung pangluhurna di Jepang tur kawentar nyaéta Gunung Fuji kira-kira 3,776 m. Oyakobayama, pangkalérna di Kapuloan Kuril, puncak saljuna (2337 m) langsung kaluar di tengah laut.

Hubungan gawé nu raket tur hadé antara pamarentah jeung industri dina widang teknologi tinggi, merhatikeun dunya pendidikan dibandingkeun keur kaperluan pertahanan (1% tina GDP) ngajadikeun ékonomi Jepang hirup kalawan gancang sarta nagara nu kuat di sagigireun Amérika jeung Eropa.

Kahirupan urang Jepang sacara etnik jeung basa hampir sarua, populasi utama nu saeutik nyaéta Korea Kaler jeung Kidul (1 yuta), Okinawa (1.5 yuta), China jeung Taiwan (0.5 yuta), Filipina (0.5 yuta), sarta Brazil (250,000), sarta minoritas bangsa pribumi Ainu di Hokkaido.  99% masyarakat Jepang ngobrol maké Basa Jepang dina kahirupan sapopoé sarta mangrupa basa indung.

Tempo oge: Religions of Japan

Budaya Jepang mangrupa hasil interaksi antara budaya Jomon nu kuat jeung sesana pangaruh budaya luar luar. Tiongkok jeung Koréa nu mimiti mere pangaruh dina waktu budaya Yayoi kira-kira 300 SM. Mesir kuno jeung tradisional India dikombinasikeun dina Greco-Buddhism, mangaruhan kana seni jeung kapercyaan Jepang ti mimiti abad ka 6 M, dimekarkeun ku ngawanohkeun Mahayana Buddhism. Ti mimiti abad ka 16, mimiti asup pangaruh Eropa, sarta pangaruh dominan Amérika sanggeus Perang Dunya ka II.




#Article 39: Préféktur Gifu (700 words)


Préféktur Gifu (岐阜県 Gifu-ken), lokasi di wewengkon Chūbu bagian tengah Jepang. Ibukota Propinsina nyaéta Kota Gifu. Posisina di puseur Jepang, éta miboga hal penting minangka sisimpangan Jepang, nyambungkeun wétan ka kulon. Salila période Sengoku, réa nu nyebutkeun yen, ngawasa Gifu hartina  anjeun ngawasa Jepang.

Wewengkon Gifu kiwari mangrupa bagéan tina periode Yamato kira-kira panengah abad kaopat. Sabab ayana di tengah-tengah pulo Honshu, kawentar minangka tempat perang dina Sajarah Jepang, catetan perang pangkolotna nyaéta Perang Jinshin dina taun 672, nu ngajadikeun Kaisar Temmu salaku kaisar Jepang ka-40.

Wewengkon di Préféktur Gifu nyaéta propinsi heubeul Hida jeung Mino, bagéan leutik ti Propinsi Echizen jeung Propinsi Shinano.  Ngaran ieu préféktur asalna tina ngaran ibukota propinsi nyaéta, Gifu, ngaran kota nu dipaké ku Oda Nobunaga sawaktu kampanye ngahijikeun Jepang dina taun 1567. Karakter mungaran dina ngaran Gifu asalna tina Qishan (岐山), gunung legenda nu dipaké sawaktu Cina ngahiji, sedengkeun karakter kadua tina Qufu (曲阜), tempat lahirna Konghucu. Nobunaga milih ngaran éta alatan manéhna hayang ngahijikeun sakuliah Jepang sarta manéhna hayang dianggap boga pamikiran nu rongkah.

Nurutkeun sajarah, Préféktur Gifu boga fungsi minangka puseur tempat nyieun pedang di sakumna Jepang, jeung Seki dipikanyaho tempat nyieun pedang pangalusna di Jepang. Kiwari, Gifu kawentar ogé dina mode (utamana di dayeuh Gifu) sarta téknik roket (inggris: aerospace) di Kakamigahara.

Dina tanggal 28 Oktober 1891, kiwari kota Motosu nyaéta tempat epicenter Lini Mino-Owari, lini panggedéna nu pernah kajadian di Jepang. Ditaksir kira-kira 8.0 skala Richter nu nyababkeun kabeulahna taneuh nu bisa ditempo nepi ka kiwari.

Salah sahiji propinsi di Jepang nu aya di daratan bagéan jero, Propinsi Gifu diwatesan ku tujuh propinsi séjén nyaéta : Propinsi Aichi, Fukui, Ishikawa, Mie, Nagano, Shiga jeung Toyama. Kode pos di Jepang, dimimitian ku tilu nomer, antara 001 nepi ka 999. Bagéam Gifu mimiti ti 500, salah sahiji bukti yén Gifu ayana di tenah-tengah Jepang.

Préféktur Gifu kabagi kana 5 wewengkon, nu mibanda wewenang sorangan keur ngamajukeun daérahna. Lima wewengkon ieu nyaéta Seinō (西濃), Gifu (岐阜), Chūnō (中濃), Tōnō (東濃) jeung Hida (飛騨).

Di beulah kaler nyaéta wewengkon Hida mangrupa gunung-gunung nu jangkung, bagéan ti Japanese Alps. Di beulah kidul nyaéta wewengkon Mino mengrupa daérah subur di Dataran Nobi, wewengkon nu hadé keur tatanen. Masarakat Gifu, lolobana hirup kumbuh di beulah kidul, deukeut ka kota metropolitan Nagoya.

Gunung-gunung di wewengkon Hida kaasup kana Pagunungan Hida, nu disebut ogé Northern Alps, jeung Pagunungan Kiso, nu disebut ogé Central Alps di Japan. Pagunungan Ryohaku ogé aya di wewengkon Hida. Nu séjénna nyaéta Pagunungan Ibuki jeung Pagunungan Yoro.

Wewengkon Mino ditutupan ku dataran aluvium ti Tilu Walungan Kiso, nyaéta Walungan Ibi, Walungan Kiso jeung Walungan Nagara. Sumber cai sakabéh ieu walungan aya di  Préféktur Nagano tur ngalir ngaliwatan Préféktur Aichi jeung Mie saméméh ngamuara ka Basisir Ise. Walungan utama séjénna nyaéta walungan Jinzū, Takahara, Shō, Shōnai, Yahagi jeung Ishitoro.

Sabab wewengkon Mino dikurilingan ku gunung-gunung nu pendek, naek turun suhu kajadian sapanjang taun, ti usum panas nepi ka usum tiris. Upamana, kota di beulah wetan nyaéta Tajimi, geus ilahar ngalaman hawa pangpanasna sa Jepang dina unggal taun, dina 16 August, 2007, kacatet hawa pangpanasna sa Jepang nu pernah kajadian nyaéta—40.9 degrees Celsius. Usum panas jadi leuwih panas sabab ieu wewengkon mangrupa tempat nu katutupan ku gunung-gunung, saterusna bakal leuwih panas sawaktu, angin foehn datang ngaliwatan Pagunungan Ibuki di wewengkon Kansai. Wewengkon Hida, nu mangrupa pagunungan, ilaharna leuwih tiris tinimbang wewengkon Mino, sanajan kadangkala leuwih panas oge. Shōkawa-chō, kacamatan di kota Takayama, aya di pagunungan tur ieu kacamatan mangrupa tempat pangtirisna di pulo Honshū.

Gifu miboga réa atraksi wisatawan populer, nu aya di sakabéh bagian prefecture. Tempat anu pang populer nyaéta Gifu, Gero, Shirakawa sarta Takayama. Gifu kawentar pikeun nguseup make manuk, anu miboga sajarah leuwih 1.300 warsih, minangka sajarah panjang boh Oda Nobunaga atawa Saitō Dōsan. Gero dipikanyaho pikeun cinyusu panasna paragi santai, anu narik wisatawan sapanjang warsih. Désa sajarah Shirakawa nyaéta Tempat Titilar Dunya UNESCO. Takayama kawentar alatan kota aslina sarta mindeng disebut Kyoto Leutik.

Salian ti wewengkon wisata internasional, Gifu ogé jadi tuan rumah sababaraha kagiatan internasional. World Event sarta Convention Complex Gifu biasa dipaké keur ngayakeun rupa-rupa kagiatan internasional.
Widang séjén kagiatan internasional, kawas dina 2005 Kejuaraan Ngawelah Parahu Sadunya diayakeun di dayeuh Kaizu.

Dua puluh hiji kota aya di Préféktur Gifu nyaéta:




#Article 40: Gifu, Gifu (561 words)


Gifu City (岐阜市; Gifu-shi) atawa Kota Gifu nyaéta ibu kota Propinsi Gifu di wewengkon Chubu Jepang Tengah.
Kota Gifu dirancang jadi kota utama ku pamaréntah Jepang, sedengkeun saméméhna mangrupa bagéan ti Distrik Atsumi.

Dumasar kana sajarah, lokasina aya di Jepang Tengah. Salila période Sengoku, Gifu minangka dayeuh kastil, mimitna dina panangtayungan Saitō Dōsan, tuluy dina panangtayungan Oda Nobunaga, sarta mindeng jadi tempat perang di usaha ngahijikeun Jepang. Salila période Edo, Gifu sarta sabudeureunna, Kanō-juku, jadi pusat istirahat sapanjang Nakasendō. Ahirna, ékonomi kota jadi didukung ku industri pakéan, tapi ayeuna kota nempo ka industri manufaktur pikeun ngawangun ékonomina.

Lolobana wewengkon di Gifu ngahariji, tapi lolobana éta aya ngaliwatan ngahiji jeung kota sabeulahna, saperti Kanō (dina 1940) sarta Yanaizu (dina 2006).
Balukarna, géografi Gifu pohara rupa-rupa, ti mimiti puseur dayeuh nu réa gedong jeung paimahan nepi ka kebon buah kesemek sarta sawah di sisi kota.

Dua tempat arkéologi di Gifu nembongkeun yén wewengkon Gifu kiwari geus aya ti zaman pra-sajarah sabab Gifu aya di wewengkon subur Dataran Nobi. Di wewengkon Ryomonji jeung Kotozuka kapanggih kuburan gede nu umurna periode Yayoi-ahir, nyaéta mangsa pare mimiti dipelak di Jepang. Mangsa perabadan di Jepang mimiti tumuwuh, paimahan mimiti diwangun jeung ngahuripkeun Désa Inokuchi, cikal bakal kota Gifu kiwari.

Ti baheula Gifu salah sahiji pusat industri tekstil jeung dagang. Pusat balanja sapanjang jalan, Yanagase (柳ヶ瀬), ampir kana saratus toko pakéan, sapatu sarta aksesori séjénna boh produk lokal atawa impor.

Sabab deukeut ka propinsi Aichi, nu loba industri otomotif tur industri beurat saperti Toyota, loba industri nu ngadukungna diwangun di Gifu.

Wewengkon pusat kota ilahar dianggap salaku komunitas paimahan nu deukeut ka Nagoya, ku sabab gampangna patali marga antara dua kota ieu jeung lobana apartemen nu diwangun. Teu jauh ti Stasion Gifu, di kalereunna aya Gifu City Tower 43, jangkungna 43 lantey geus dibuka dina usum semi 2007 mangrupa wangunan pangjangkungna di Préféktur Gifu. Tilu puluh lantey kaluhur mangrupa apartemen dua jeung tilu tempat sare, kaasup keur warga kota nu geus kolot. Lantai handapna dipaké keur kantor atawa toko nu nunjang kana ieu aktivitas saperti tempata parawatan kasehatan. Tambahanna, ruang umum disimpen di puncak gedung, nu ngamungkinkeun sakabéh penghuni keur nempo Kota Gifu 360-darajat.

Kompleks apartemen tambahan ogé diwangun di sakuliah kota keur ngalayanan penduduk kota séjén. Wangunan tambahan ieu bakal rengse dumasar kana pindahna Kantor Pusat Toyota ti Tokyo ka Nagoya. Pagawe kantor Toyota ieu bakal pindah ngadeukeuteun kantorna di sakuriling Nagoya, kaasup ka Gifu.

Pamaréntah Kota Gifu kampanye Slow Life Gifu City, nu ngarancang masarakatna keur hirup lalalunan. Kampanye ieu jadi alternatif keur kahirupan nu gancang dina gaya hirup modérn. Sabagéan gede ieu kampanye kaasup kana leuwih gumantung kana dahareun lokal, budaya jeung seni tradisional, sarta aktivitasna masarakat di komunitasna.

Atikan di Gifu, mimiti ti barudak leutik kénéh, aya 48 tempat panitipan budak jeung 43 taman kanak-kanan. Barudak bakal neruskeun ka 49 sakola dasar jeung 27 SMP. Sanggeus tamat SMP, bakal neruskeun ka 18 SMA.

Keur nu hayang neruskeun di kota Gifu, aya 5 lembaga atikan nu bisa dipilih nyaéta:

Stasion Gifu mangrupa stasion utama nu ngahubungkeun Kota Gifu jeung kota-kota séjén di Jepang, kota pangdeukeutna nyaéta Nagoya.  Shinkansen (kareta cepet) teu ngaliwat ka Stasion Gifu.  Sanajan kitu, stasion pangdeukeutna nyaéta Stasion Gifu Hashima (di Kota Hashima) jeung Stasion Nagoya.

Baheula Meitetsu ogé boga trem nu ngaliwat kota Gifu ngan geus eureun ti tanggal 1 April 2005.

Jalur jalan nasional nu ngaliwatan ka Gifu shi nyaéta




#Article 41: Agrikultur (1309 words)


Agrikultur nyaéta prosés pikeun ngahasilkeun pangan, parab, serat, jeung hasil-hasil séjén nu dipiharep tina budidaya sarupaning tutuwuhan jeung sato ingon-ingon. Agrikultur na istilah urang sarua jeung tatanén.

Tatanén ngawengku kana hiji sistim pikeun ngahasilkeun kabutuhan pangan boh tina pepelakan anapon sato ingon-ingon, ieu kabéh  ngamimitianna dina tarékah yumponan pangabutuh rumah tangga sapopoé. Kiwari tatanén geus jadi salah sahiji widang penting anu diajarkeun di sakola-sakola,  kumaha prak-prakan ngolah taneuh tur miarana, sangkan ngaronjat hasil sarta kauntunganna. 




#Article 42: Rékayasa software (1103 words)


Software engineering (SE) nyaéta profession nu mokuskeun kana nyieun sarta ngarawat aplikasi software ngagunakeun computer science, project management, domain knowledge, common sense sarta kamampu jeung teknologi séjén.


#Article 43: Basa Latin (483 words)


Basa Latin atawa Latén baheulana mangrupa basa asli nu dipaké di wewengkon sabudeureun Roma nu disebut Latium. Boga pangaruh badag nalika jadi basa formal Karajaan Romawi.

Sadaya Basa Romawi diturunkeun tina basa Latin, sarta loba kekecapan nu asalna tina kecap Latin kapanggih ogé dina basa-basa modérn séjénna kayaning basa Inggris. Leuwih ti éta, di dunya Kulon, basa Latin geus jadi lingua franca, basa nu diteuleuman sarta dilarapkeun pikeun kaperluan ilmiah sarta pulitik, salila leuwih ti sarébu taun, nu kalindih ku basa Prancis dina abad ka-18 sarta basa Inggris ahir abad ka-19. Kiwari jadi basa resmi Garéja Katolik Roma, kaasup salaku basa resmi nasional Kota Vatikan. Basa Latin ogé masih dipaké, bareng jeung basa Yunani, pikeun nangtukeun ngaran nu dipaké dina klasifikasi ilmiah mahluk hirup.

Tatabasa Inggris teu sacara langsung diturunkeun tina tatabasa Latin. Attempts to maké English grammar fit Latin rules — such as the contrived prohibition against the split infinitive — have not worked successfully in regular usage. However, as many as half the words in English come to us through Latin, including many words of Greek origin first adopted by the Romans, not to mention the thousands of French, Spanish, and Italian words of Latin origin that have also enriched English.

Nalika abad ka-16 nepi ka abad ka-18, panulis-panulis Inggris nyipta loba pisan kecap-kecap anyar nu diturunkeun tina akar kecap basa Latin jeung Yunani. Kecap-kecap ieu, euyeub ku rasa jeung harti. Loba kecap-kecapna nu kungsi dipaké terus kapopohokeun, tapi sabagian mah aya kénéh, kayaning imbibe, extrapolate, jeung inebriation.




#Article 44: Populasi (192 words)


Dina basa nu leuwih umum, populasi mangrupa kumpulan masarakat —atawa organisme spésiés tinangtu—nu hirup di hiji rohangan géografis.

Populasi diulik ku rupa-rupa cara jeung disiplin. Dina dinamika populasi, struktur ukuran, umur, jeung jenis kelamin, mortality, paripolah reproduktif, sarta pertumbuhan hiji populasi diulik. Démografi mangrupa ulikan dinamika populasi manusa. Aspék séjén diulikna dina sosiologi, ékonomi, jeung géografi. Populasi tutuwuhan jeung sasatoan diulikna dina biologi, hususna dina cabang ékologi nu katelah biologi populasi sarta na genetika populasi. Dina biologi, populasi nujul ka kelompok kawin nu anggota-anggotana kawin jeung papada anggotana kénéh, utamana balukar tina isolasi fisik, najan sacara biologis masih bisa kawin ka nu saspésiés.

Dénsitas populasi nyaéta ukuran jumlah jalma atawa organisme per unit lega. Varian bisa ngandung harti kaayaan wilayah nu bisa dicicingan, geus dicicingan, produktif, (atawa kaerong bakal produktif), atawa wewengkon pakebonan. 

populasi adalah kumpulan
sampel adalah contoh




#Article 45: Otomotif (1717 words)


Otomobil, biasana disebut mobil atawa treuk, ngarupakeun kandaraan nu aya rodaan nu mawa mesinna sorangan. Istilah heubeul ngasupkeun alat angkut tanpa kuda jeung mobil nu aya motoran, kalayan motor nu dimaksud ngarujuk kana naon baé nu kiwari biasana disebut mesin. Mobil boga tempat diuk keur supir sarta, ampir teu terkecuali, keur saeutikna saurang panumpang.



#Article 46: Rékayasa sipil (540 words)


Dina watesan modérn, téhnik sipil ngalegaan jadi rékayasa nu kabagi jadi sababaraha bagian nyaéta perencanaan, konstruksi jeung perawatan struktur nu aya hubunganna jeung bumi, cai atawa peradaban jeung prosésna. Ayeuna téhnik sipil ogé nyakup jalan, struktur, sumber cai, cai kotor, kontrol banjir atawa lalu lintas.

Rekayasa diwangun tina hasil panalungtikan pakaitna sistem alami jeung jieunan-manusa sarta diwangun ogé tina persamaaan empiris keur kaperluan désain. Rekayasa sipil mangrupa rekayasa nu ilahar dipaké dina widang rekayasa. Kanyataana, ngan aya dua rekayasa utama nyaéta sipil jeung militer. Sakabéh rekayasa husus mangrupa turunan tina rekayasa sipil. Rekayasa sipil mangrupa payung keur rekayasa-rekayasa husus séjénna.

téhnik sipil umum museurkeun kana sakabéh hal nu pakait jeung proyék sacara umum. Dina migawe hiji proyék, téhnik sipil umum pakait jeung ahli survey sarta ahli sipil husus séjénna keur nyieun sarta nangtukeun tempat, komunitas sarta kaayaan nu hadé, drainase (kontrol banjir), sistem ngalirkeun cai, runtah, listrik sarta kaperluan komunikasi jeung lahan. téhnik sipil umum loba méakeun waktu keur datang ka lokasi, ngawangun komunitas atawa hubungan ka tatangga sarta nyiapkeun rencana pangwangunan.

Rekayasa struktur museurkeun kana widang désain jembatan, wangunan, wangunan lepas pantai, waduk jst. Desain struktur sarta analisa struktur mangrupa bagéan tina widang rekayasa struktur sarta mangrupa konci utama dina prosés désain struktur. Kaasup ogé itungan tekanan jeung beban nu mangaruhan kana struktur. Salian ti éta ahli struktur ogé pakait jeung widang séjén saperti désain kapal udara, pesawat ruang angkasa sarta alat-alat kasehatan.

Widang nu ngadukung rekayasa struktur nyaéta rékayasa géotéhnik. Pentingna widang rekayasa géotéhnik ku sabab wangunan geus pasti pakait raket jeung taneuh. Rékayasa géotéhnik museurkeun kana panalungtikan sifat taneuh, mekanika taneuh, pondasi, pakaitna taneuh jeung struktur sarta dinamika taneuh.

Rekayasa lalulintas museurkeun kana teori antrian sarta perencanaan lalulintas, désain géometri jalan sarta pola paripolah supir. Simulasi operasi lalulintas dijieun ku maké turunan perjalanan, algoritma lalulintas nu bisa dipaké keur masalah komputasi nu kaitung ruwet.

Tehnik lingkungan pakait jeung pengolahan kimia, biologi atawa jeung limbah pasan, penjernihan cai jeung udara sarta jeung remediasi di tempat nu mana bakal dipaké keur tempat pamiceunan. Widang nu pakait jeung téhnik lingkungan di antarana water purification, sewage treatment, sarta manajemen hazardous waste. téhnik lingkungan ogé pakait jeung hydrology, geohydrology sarta meteorology utamana pangaweruh cai jeung ngalirna diperlukeun keur ngarti kana pollutant transport. Ahli téhnik lingkungan ogé nalungtik ngeunaan pengurangan polusi, green engineering sarta industrial ecology.

Tehnik lingkungan ogé mangrupa watersan anyar keur Sanitary engineering. Sababaraha watesan ogé digunakeun saperti public health engineering jeung environmental health engineering.

Rekayasa hidrolika museurkeun kana aliran sarta ngalirna aliran, utamana aliran cai. Widang rekayasa ieu pakait raket keur jembatan, waduk, saluran cai, kanal, sarta tanggul ogé pakait jeung rekayasa lingkungan jeung sanitary.

Manajemen konstruksi kaasup rencana jeung mutuskeun désain keur ahli transportasi, planologi, hidrolika, lingkungan, struktur jeung géotéhnik.

Rekayasa sipil ngawengku ogé elmu material. 
Ahli material kasaaup beton, baja, polimer jeung keramik nu pakait jeung pamakena dina widang rekayasa.

Kasalahan konsép nu ilahar nyaéta yén rekayasa sipil teu merlukeun kamampu nu cukup dina widang matematika jeung elmu komputer. Dina kanyataanna, ayeuna loba maké elmu komputer keur migawe rekayasa sipil, nu mana struktur jeung analisa masalah merlukeun komputasi jeung ngawangun algortima tingkat luhur.

Ahli sipil nu digawe dina widang rekayasa kasalametan, maké metoda probalilitas keur désain struktur, analisa kaamanan sarta ngitung karugian akibat bencana alam jeung jieunan manusa.




#Article 47: Probabilitas (805 words)


Kecap probabilitas asalna tina basa Latin probare (ngabuktikeun, atawa nyoba). 
Sacara teu resmi, probable mangrupa salah sahiji kecap anu digunakeun keur kajadian jeung kanyaho anu teu pasti, kecap séjénna atawa anu rada bisa ngagantina nyaéta ku likely, risky, hazardous, uncertain, and doubtful, gumantung kana konteksna.
Chance, odds, jeung bet mangrupa kecap séjén anu ngagambarkeun kaayaan anu sarua. Heunteu saperti dina theory of mechanics nu nangtukeun harti pasti tina saperti dina watesan gawe jeung gaya, dina tiori probabiliti nyobaan keur ngitung dina notasi probable.

#Article 48: Panonpoé (663 words)


Panonpoé nyaéta béntang na tatasurya urang. Planét Marcapada jeung sakabéh dulurna, boh planét terestrial atawa raksasa gas, ngurulingan Panonpoé. Nu séjénna nu ngurilingan Panonpoé kayaning astéroid, météoroid, komét, objék Trans-Neptunius, jeung, tangtu bae, kebul. Panonpoé salah sahiji barang langit anu jadi asal cahya alatan bisa ngahasilkeun sarta mancarkeun cahya sorangan. Panonpoé kaasup salah sahiji béntang ti mangmilyar-milyar béntang anu aya di angkasa.

Panonpoé mangrupa béntang nu kaasup kelas spéktral G2, nu hartina béntang ieu téh leuwih badag sarta leuwih panas batan rata-rata, tapi ukuranana leuwih leutik batan béntang raksasa biru. Béntang G2 mibanda umur runtuyan utama kira 10 milyar taun; Panonpoé téh umurna kira geus 5 milyar taun, dumasar nukléokosmokronologi.5 kg m-3, thermonuclear reactions (nuclear fusion) convert hydrogen into helium. 
Panonpoé geus dimangpaatkeun di loba belahan dunya sarta lamun diéksplotasi kalayan pas, énergi ieu miboga poténsi sanggup nyadiakeun kaperluan konsumsi énergi dunya ayeuna dina waktu anu leuwih lila. Panonpoé bisa dipaké sacara langsung pikeun mroduksi listrik atawa pikeun manaskan komo pikeun niiskeun. Poténsi mangsa kahareup énergi surya ngan diwatesan ku kahayang urang pikeun néwak kasempetan. Aya loba cara pikeun ngamangpaatkeun énergi ti panonpoé. Tumbuhan ngarobah sinar panonpoé jadi énergi kimia kalayan ngagunakeun fotosintésis. Urang ngamangpaatkeun énergi ieu kalayan ngadahar sarta ngabeuleum kai. Najan kitu, istilah “tanaga surya” miboga harti ngarobah cahya panonpoé sacara langsung jadi panas atawa énergi listrik pikeun pamakéan urang. Dua tipe dasar tanaga panonpoé nyaéta “cahya panonpoé” sarta “photovoltaic” (photo- cahya, voltaic=tegangan)Photovoltaic tanaga panonpoé: ngalibatkeun pembangkit listrik ti cahya. Rusiah ti prosés ieu téh pamakéan bahan semi konduktor anu bisa disaluyukeun pikeun ngalepas éléktron, partikel boga muatan négative anu nyieun dasar listrik.
Bahan semi konduktor anu pangumumna dipaké dina sél photovoltaic nyaéta silikon, hiji élemén anu umum kapanggih di keusik. Kabéh sél photovoltaic miboga sahenteuna dua lapisan semi konduktor kawas éta, hiji boga muatan positif sarta hiji boga muatan négatif. Sabot cahya bersinar dina semi konduktor, lading listrik menyeberang sambungan di antara dua lapisan ngabalukarkeun listrik nyérélék, membangkitkan arus DC. Beuki kuat cahya, beuki kuat aliran listrik.




#Article 49: Data mining (658 words)


Data mining, ogé dipikanyaho salaku pangaweruh-pamanggih dina database (KDD), nyaéta kabiasaan néangan sacara otomatis tina simpenan data nu loba keur pola. Keur migawekeun ieu, data mining maké téhnik komputer tina statistik sarta pola rekonstruksi.




#Article 50: Data (582 words)


Alternate uses: See Data (disambiguation)

Datum nyaéta statement nu ditarima dina face value.
Data bentuk loba tina datum. 
Hal nu penting dina kelas nu gedé nyaéta ukuran atawa panalungtikan tina variabel.
Hal ieu saperti wilangan, kecap atawa gambar.



#Article 51: Abad ka-19 (154 words)


(Abad ka-18 - abad ka-19 - abad ka-20 - daptarna)

Salaku catetan waktu nu kaliwat, abad ka-19 nyaéta abad taun-taunna antara 1801-1900.

Abad ka-19 mindeng pisan ditujul ku sajarahwan salaku mangsa isme, nu nyirikeun lobana isme nu tumuwuh dina mangsa harita. Taya deui abad nu ngalaman parobahan sosial sacara masif kawas taun 1800-an. Ari abad ka-20 mah abadna pulitik jeung élmu, abad ka-19 mah abadna masarakat. For the first time, the rights of the workers and common man were being questioned. Rarely in previous times did such a massive movement across Europe, into the Americas, and even parts of Asia occur. 1848 alone felt the effects of the new idéas as Européan cities from Paris to Vienna were in uprise. The 19th century was a contrast from old to new, the old monarchies and feudal systems to the new capitalist world and democracy. The 19th century was the opening stage for the modérn world.




#Article 52: Prinsip likelihood (647 words)


Dina statistik,
prinsip likelihood mangrupa prinsip kontroversi tina inferensi statistik, nu mana ieu prinsip nempokeun sakabéh informasi dina sampel nu aya dina fungsi likelihood.

Fungsi likelihood nyaéta distribusi probabilitas kondisional dianggap minangka fungsi argumen, nu mana fungsi mimitina dianggap angger. Conto, anggap hiji modél nempokeun fungsi dénsitas probabilitas (dina kasus diskrit, fungsi probabilitas massa) nu dicokot tina variabel acak X minangka fungsi paraméter theta;.
Saterusna keur niley husus x, fungsi L(theta;) = P(X = x | theta;) nyaéta fungsi likelihood theta;.  Dua fungsi likelihodd dianggap sarua lamun mangrupa hasil kali dua skalar; prinsip likelihood nyebutkeun yén sakabéh informasi nu pakait jeung kasimpulan ngeunaan niley theta; bakal kapanggih dina kelas nu sarua.

Mangka observasi yén X = 3 nyababkeun fungsi likelihood

sarta observasi yén Y = 5 nyababkeun fungsi likelihood

Ieu sarua sabab hasil kali skala.  Prinsip likelihood nyebutkeun yén kaputusan nu digambarkuen ngadeukeutan nilai theta; kudu sarua dina dua kasus eta.

béda antara observing X = 3 jeung observing Y = 5 ngan ukur dina desain percobaan: dina hiji kasus, hiji mibanda kaputusan jéntré keur nyoba lima kali; dinu séjénna, nyoba tilu sukses nu di-observasi.  Hasil-na sarua dina dua kasus eta.  Sanajan kitu, prinsip likelihood kadangkala netepkeun yen:

Konsép nu pakait nyaéta hukum likelihood, notasi nu dilegaan keur ngadukung hiji nilai paraméter atawa hipotesa séjénna sarua jeung rasio likelihood-na.
Upamana, P(X | a)/P(X | b) nyaéta tingkat nu mana data X ngadukung nilai paraméter atawa hipotesa a ka b.
Lamun rasio ieu sarua jeung 1, bukti kajadian teu béda, jeung lamun leuwih atawa kurang ti 1, kajadian a ngadukung b atawa sabalikna.

Kombinasi prinsip likelihood nu ngagunakeun hukum likelihood ngahasilkeun konsekuensi yén nilai paraméter nu dimaksimalkeun ku fungsi likelihood nyaéta nilai nu leuwih didukung ku kajadian. Dumasar kana hal ieu ilahar dipaké metoda maksimum likelihood.

Prinsip likelihood mimiti kapanggih dina sababaraha tulisan dina taun 1962
(Barnard et al., Birnbaum, and Savage et al.), tapi alesan keur prinsip nu sarua, teu maké ngaran, tur maké prinsip ieu dina sababaraha hal, bisa kapanggih dina sababaraha pagawéan R.A. Fisher dina taun 1920. 
Hukum likelihood diwanohkeun ku I. Hacking (1965).
Nu leuwih anyar dina prinsip likelihood minangka prinsip nu ilahar dipaké dina inferensi mimiti diwanohkeun ku Anthony W.F. Edwards.
Prinsip likelihood geus dipaké dina elmu filsuf ku R. Royall.

Prinsip likelihood teu ditarima sacara universal. Sababaraha métodeu  konvensional masih dipaké dina statistik, contona tes signifikan, nu teu konsisten dina prinsip likelihood. Sacara jelas katempo yén tes rasio-likelihood dumasar kana ieu prinsip. Urang tempo sacara singget sababaraha alesan keur jeung lawan prinsip likelihood.

Tina panempo Bayesian, prinsip likelihood aya dina saluareun teori Bayes.
Hiji observasi A asup kana rumus,

ngan maké fungsi likelihood, .
Sacara umum, observasi datang kana aturan ngaliwatan fungsi likelihood jeung ngan maké fungsi likelihood: taya mekanisme séjén nu diperlukeun.

Prinsip likelihood nyebutkeun yén unggal kajadian nu teu jadi teu mangaruhan dina hiji kajadian, lamun aya teu bener-bener kajadian tapi mangaruhan kana hiji kajadian, mangka aya sababaraha informasi nu teu kawengku dina fungsi likelihood. Sanajan kitu, aya nu teu bener-bener kajadian dipaké dina sababaraha hal nu ilahar dina métodeu  statistik. Upamana hasil tina tes signifikan gumantung kana hasil ekstrim atawa leuwih ekstrim tina probabilitas tinimbang tina observasi. Mangka keur ngalegaan ieu métodeu , prinsip likelihood teu dipaké.

Prinsip likelihood keur sababaraha urang nembongkeung hasil nu ampir paradoks. Conto nu ilahar dipaké nyaéta opsi ngeureunkeun masalah. Anggap kuring ngalungkeun koin sapuluh kali tur meunang tujuh kali sirah. Mangka anjeun bakal ngira-ngira ngeunaan probabilitas éta sirah. Anggap ayeuna kuring nyebutkeun yén kuring ngalungkeun koin nu katempo 7 sirah sarta ngalungkeunna sapuluh kali. Naha anjeun nyieun kasimpulan nu béda ?

Fungsi likelihood dina dua kases eta, nyaéta sarua jeung

Dumasar kana prinsip likelihood, kasimpulan kudu sarua dina kasus nu béda. Tapi ieu ampir sarua jeung kajadian nguseup: bisa dianggap cukup keur alesan nu ngahasilkeun kasimpulan tina kasus ngaleungkeun koin tadi. Aya sababaraha conto paradoks séjén dina kahirupan dianggap lawan kana prinsip likelihood.




#Article 53: Manusa (1676 words)


Manusa (Homo sapiens) mangrupa hiji spésiés ti Kera Gedé (Great Ape) jeung hiji-hijina spésiés nu salamet ti marga Homo. Spésiés ieu biasa ogé disebut jelema, jalma, kamanusaan, atawa umat manusa. Manusa punjul ku kapinteranna jeung kabisana ngagunakeun basa.

Artikel utama: Évolusi manusa

Dulur évolusionér nu pangdeukeutna ka manusa nyaéta dua spésiés simpanse Pan troglodytes (common chimp) jeung Pan paniscus (pygmy chimp atawa Bonobo), sarta ka nu darajat duduluranana leuwih handap hominoid séjénna kayaning orangutan jeung gorilla. Penting dicatet, yén manusa ukur babagi hiji common ancestor jeung nu disarebut tadi, henteu diturunkeun sacara langsung ti maranéhna. Para ahli biologi geus ngabandingkeun runtuyan pasangan basa DNA antara manusa jeung simpanseu, sarta ngira-ngira  béda génétikna ukur . Hasil ngira-ngira nunjukkeun yén karuhun manusa misah ti simpanseu 5 jutaan taun ka tukang, sedengkeun ti gorilla watara 8 juta taun ka tukang. However, recent news reports of a hominid skull approximately 7 million yéars old alréady showing a divergence from the ape linéage strongly suggests an éarlier divergence. Some scientists argue that bonobos, chimpanzees and, possibly, gorillas should be lumped into the genus Homo, but this is currently a minority opinion.

Loba golongan agamis anu kabeuratan jeung kontroversi ngeunaan tiori évolusi manusa ti hiji common ancestor jeung hominoid séjénna. Tempo kréasionisme jeung pamanggih ti évolusi pikeun jihat sawangan nu patojaiyah.

Awak manusa didadarkeun na kumpulan artikel anatomi manusa. Manusa mibanda loba pisan range of variability dina ciri pisik jeung karakter lainna.



Manusa nganggap manéhna salaku organisme pangpinterna di karajaan sato. Manusa mibanda nisbah otak nepika ka beurat awak pangbadagna ti sakabéh sato badag (lumba-lumba kadua; hiu pangluhurna di dunya lauk; sedengkeun octopus pangluhurna di dunya invertebrata). Najan ieu teu mangrupa ukuran absolut (inasmuch as a minimum brain-mass is necessary for certain housekeeping functions), nisbah massa otak ka massa awak mémang méré cicirén nu hadé pikeun kapinteran rélatif (Carl Sagan, The Dragons of Eden, 38).

Kamampuhan manusa kana abstraksi teu paralél na karajaan sato. Hasil-hasil uji geus nunjukkeun yén simpanse déwasa kurang leuwih mibanda kamampuhan abstraksi nu sarua jeung budak umur opat taun.

Mikir, IQ, Memory, Invention, Élmu, Filosofi, Pangaweruh, Atikan,

Émosi, Tresna, Cua, Bungah, jsb.

Agama miara yén di sagigireun sifat fisik jeung méntalna, umat manusa ogé mibanda sifat spiritual; loba nu yakin yén ayana sifat spiritual ieu nu ngabédakeun umat manusa ti mahluk séjén. Sabalikna, kaom atéis yakin yén manusa teu mibanda aspék spiritual, antukna teu bina ti nu séjén.

Roh, Conscience, Agama, Moralitas, Prayer, Worship, etc.

Habitat asli nalika manusa ngalaman évolusi nyéta di sabana Afrika (tempo Vagina gentium, Environment of Evolutionary Adaptedness). Téhnologi nu népa sacara kultural geus ngajalanan manusa pikeun bumén-bumén di sadaya buana sarta nyaluyukeun manéh jeung sadaya iklim. 



#Article 55: Basa Jérman (1094 words)


Basa Jérman (Deutsch, deutsche Sprache), anggota kelompok kulon basa-basa Jérman, nyaéta salah sahiji basa utama di dunya, ogé mangrupa basa nu boga pamaké asli panglobana di Uni Éropa. Utama dipaké di Jérman, Austria, Liechtenstein, sawaréh utama Swis, Luxembourg, Südtirol (Tyrol Kidul) di Itali, Opole Voivodship di Polandia, Canton Wétan di Bélgia, sawaréh Rumania, Alsace jeung sawaréh wewengkon Lorraine di Prancis. Ogé katambah ku sababaraha urut jajahan, s Namibia nu populasi pamaké basa Jérmanna kawilang loba, sababaraha minoritas di nagara-nagara Éropa wétan, kawas Rusia, Hungaria, jeung Slovenia, sarta di Amérika Kalér jeung nagara-nagara Amérika Latin kawas Argentina jeung Brazil, utamana di wilayah Rio Grande Do Sul, Santa Catarina, Paraná e Espírito Santo.

Urang Amish jeung sabagian Mennonites ogé maké logat Jérman. Ampir 120 juta jalma, saparapat ti sakabéh Éropa, ngomong basa Jérman. Basa Jérman jadi basa katilu pangpopularna nu diajarkeun di sakuliah dunya, sarta kadua pangpopularna di Éropa (sanggeus basa Inggris), AS, jeung Asia Wétan (Jepang). Basa Jérman jadi basa resmi di Uni Éropa.

Logat nu mangrupa géséhan sora basa Jérman kadua nalika mangsa pertengahan dianggep salaku bagian ti basa Jérman modérn.

Ayana pola jajahan, Völkerwanderung (diéjah ['fœlk6vand@rUN]), jalur dagang jeung komunikasi (wewengkon aliran walungan), jeung isolasi lingkungan (pagunungan jeung leuweung geledegan) ngabalukarkeun tumuwuhna lentong/basa wewengkon nu baréda. Basa-basa wewengkon ieu dipaké sapanjang Karajaan Romawi.

Nalika Jérman papisah kana sababaraha nagari, kakuatan hiji-hijina nu nyaragemkeun or standarisasi  basa Jerman nyaéta a long process of several hundred yéars, in which writers tried to write and in a way, that was understood in the largest aréa.

Basa Jérman mangrupa anggota cabang Kulon kulawarga basa Jérman, nu mangrupa bagian ti kulawarga basa Indo-Éropa.

Basa Jérman mangrupa hiji-hijina basa resmi di Jérman, Liechtenstein, jeung Austria; salah sahiji basa resmi di Bélgia (jeung basa Prancis jeung basa Walanda), Itali (jeung basa Itali, basa Prancis, basa Slovénia), Swis (jeung basa Prancis, Itali, jeung Romansh), Luxembourg (jeung basa Prancis  basa Luxembourg), jeung Denmark (jeung basa Denmark), ogé salah sahiji ti 20 basa resmi Uni Éropa.

Basa Jérman ogé mangrupa basa minoritas di Prancis, Rusia, Kazakhstan, Tajikistan, Polandia, Rumania, Togo, Kamérun, Amérika Serikat, Namibia, Brazil, Paraguay, Hungaria, Républik Céko, Slovakia, Walanda, Slovénia, Ukraina, Kroasia, Moldavia, Australia, Latvia, Éstonia, jeung Lituania.

Basa Jérman kungsi jadi basantara (lingua franca) Éropa tengah, wétan, jeung kalér. Pangaruh basa Inggris nu beuki kuat geus mangaruhan basa Jérman kiwari. Ngan, basa Jérman masih tetep jadi salah sahiji basa deunegun pangpopularna nu diajarkeun di sakuliah dunya, jeung leuwih ti basa Prancis di wewengkon Éropa. Kira 38% pangeusi Éropa nyebutkeun bisa ngomong basa Jérman.

Istilah basa Jérman is used for several dialects of Germany and surrounding countries and in North America.

Artikel utama: Tata basa Jérman

Basa Jérman ditulis ngagunakeun aksara Latin. Lian ti 26 aksara baku, dina basa Jérman aya tilu vokal nu maké Umlaut, nyaéta ä, ö, jeung ü, ogé lambang husus pikeun ss, nu ngan dipaké dina kasus husus: szlig;. Nepi ka abad 20, basa Jérman dicitak dina aksara hideung Gothic (Fraktur, atawa Schwabacher) jeung ditulis dina Sütterlin. Varian aksara Latin ieu béda pisan jeung serif atawa sans serif typefaces nu dipaké kiwari, and are difficult for the untrained to réad.

Artikel utama: Éjahan basa Jérman.




#Article 56: Statistik deskriptif (130 words)


Statistik déskriptif nyaéta hiji cabang statistik nu ngagambarkeun ayana sababaraha téhnik nu dipaké keur nyokot kasimpulan tina runtuyan data. Dina hal ieu nyaéta ngagunakeun data anggota keur ngajelaskeun runtuyan data. Téhnikna biasana digolongkeun kana:

Sacara umum, data statistis bisa didadarkeun salaku daptar subjék atawa unit katut data nu patali jeung masing-masingna. Sanajan lolobana panalungtik ngagunakeun sababaraha tipe data keur unggal satuan, urang watesan ngan keur hiji bagéan data keur méré gambaran mimiti.

Aya dua pasualan nu hayang dijéntrékeun nyaéta:

Lamun urang nyimpulkeun lobana hal saperti panjang atawa beurat atawa umur, geus ilahar ngagunakeun rata-rata aritmetika, median, atawa mode. Kadangkala, milih nilai husus tina fungsi sebaran kumulatif nu disebut kuantil.

Ukuran variabiliti ilahar keur data kuantitatip nyaéta varian; akar kuadratna nyaéta simpangan baku; rentang; interquartile range; sarta simpangan mutlak.

Tempo oge




#Article 57: Téoréma Bayes (607 words)


Téorema Bayes mangrupa hasil dina tiori probabiliti, which gives the conditional probability distribution of a variabel acak A given B in terms of the conditional probability distribution of variable B given A and the marginal probability distribution of A alone.

#Article 58: Sebaran probabilitas (305 words)


Dina matematika, sebaran probabilitas nangtukeun unggal interval tina wilangan nyata kamungkinan, mangka kitu aksioma probabilitas terpenuhi. Dina watesan téhnik, probabiliti sebaran nyaéta ukuran probabilitas nu mana domain mangrupa aljabar Borel dina kaayaan riil.

Probabilitas sebaran dina kasus husus mangrupa notasi nu leuwih tina ukuran probabilitas, nyaéta fungsi nu assigns probabilities satisfying the Kolmogorov axioms to the méasurable sets of a measurable space.

Unggal variabel acak gives rise to a probability distribution, and this distribution contains most of the important information about the variable. If X is a random variable, the corresponding probability distribution assigns to the interval [a, b] the probability Pr[a ≤ X ≤ b], i.e. the probability that the variable X will take a value in the interval [a, b].

Sebaran probabilitas variabel X bisa sacara unik didadarkeun ku fungsi sebaran kumulatif F(x), nu ditangtukeun ku

pikeun x anggota R.


Sababaraha sebaran probabiliti kacida pentingna dina téori atawa pamakéan dibéré ngaran nu husus:




#Article 59: Kriging (174 words)


Kriging nyaéta téhnik regression anu digunakeun dina géostatistik. Ngaran ieu digunakeun sasuai jeung nu manggihkeunna nyaéta, Danie G. Krige. Dina komunitas statistik, leuwih umum disebut Gaussian process regression.

Kriging bisa dipikaharti leuwih jéntré dina bentuk inferensi Bayes. Kriging dimimitian ku prior distribution dina fungsi. Mimiti ieu meunang ngitung dina Gaussian process:  sampel ti hiji fungsi bakal kasebar sacara normal, di mana kovarian antara dua sampel téh mangrupa fungsi covariance (atawa kernel) ti prosés Gauss dina dua titik lokasi spasial.

Saterusna susunan data ditalungtik, unggal nilai digabungkeun ku lokasi spasial. Ayeuna, nilai anyar bisa diprediksi di unggal lokasi spasial anyar, ku kombinasi Gauss awal jeung Gaussian likelihood unggal nilai observasi. Hasilna posterior distribusi ogé Gaussian, nu mana méan jeung covariance leuwih sederhana diitung tina nilai observasi, variance-na, jeung matrix kernel asalna téh ti awal (prior).

Dumasar kana sudut pandang géologi, Kriging ngagunakeun pangaweruh awal ngeunaan sebaran spasial mineral: pangaweruh awal ieu téh nyaéta kumaha dongengna mineral bisa mangrupa fungsi ruang. Saterusna, ditambahkeun angka-angka konsentrasi mineral, Kriging bisa memprediksi konsentrasi mineral dina titik anu teu katalungtik.




#Article 60: Géostatistika (152 words)


Géostatistik maké téori proses stokastik jeung kasimpulan statistik keur nalungtik fénoménagéografi. Géostatistik geus ilahar digunakeun dina widang géo-sciences. métodeu  Géostatistik ogé dipaké di geologi minyak, hidrogeologi, meteorologi, oseanografi, geokimia, kahutanan, kontrol lingkungan, ekologi lanskap, pertanian (hususna keur kacocogan tatanen) jeung sajabana.

Konsép dasar géostatistik nyaéta yén skala mangrupa variasi spasial. Data spasial terikat nunjukkeun yén variabiliti hampir sarua tanpa ningali lokasi titik data. Sanajan kitu, data spatial dina sababaraha kasus lain mangrupa data terikat. Nilai data nu mana raket sacara spatial mibanda variabiliti anu saeutik dibandingkeun jeung nilai nu mana leuwih jauh antara hiji kanu séjénna. Sifat pola ieu béda-béda tina hiji susunan data ka susunan data nu séjénna; unggal susunan data mibanda fungsi nu unik sarta jarak antara dua titik data. Variabilitas ieu ilaharna diitung salaku fungsi nu disebut  semivarian.

Spatial autocorrelation bisa diitung ngagunakeun correlograms, covariance functions jeung variograms (=semivariograms).

Topik anu aya hubunganna: statistik, géologi, GIS, remote sensing, kriging




#Article 61: Géologi (484 words)


Géologi (tina basa Yunani γη- (ge-, bumi) and λογος (logos, kecap, alesan)) nyaéta élmu jeung pangajaran ngeunaan bumi, kaasup kajadiannana, strukturna, sifat fisikna, sajarah, jeung prosés pembentukannana, mangrupa salah sahiji bagéan elmu bumi. Ahli geologi netepkeun  umur bumi kira-kira 4.6 milyar (4.6x109) taun, sarta nangtukeun yén litosfer bumi, nu kaasup kerak, nyaéta bagéan tina tektonik lempeng nu pipindahan dina saluhureun rheic mantel bagian luhur (asthenosphere) ngaliwatan prosés nu nujul kana lempeng-lempeng tektonik. Ahli géologi mantuan néangan tur ngokolakeun sumber daya alam Bumi, saperti minyak bumi jeung batubara, ogé logam saperti beusi, tambaga, jeung uranium. ogé nu dipikaresep sacara ekonomi kaasup batu mulia tur mineral séjén saperti asbestos, perlite, mica, phosphates, zeolites, clay, pumice, quartz, sarta silica, ogé unsur séjén saperti sulfur, chlorine, jeung helium.

Geologi luar angkasa (kadangkala disebut Astrogéology) nujul kana dipakéna prinsip géologi keur sistim surya mandala séjénna. Watesan husus saperti selenology (nalungtik moon), areology (keur Mars), jst., ilahar ogé dipaké. Dina basa sapopoe, geologi ogé ilahar dipaké dirangketkeun jeung kecap séjén keur ngajelaskeun hal salian ti bumi (upamana. geologi planet Mars).

Kecap geologi mimiti dipaké ku Jean-André Deluc dina taun 1778 sarta diwanohkeun tur maké watesan nu tetep ku Horace-Bénédict de Saussure dina taun 1779. Elmu ieu teu kaasup dina Encyclopedia Britannica edisi katilu nu lengkep dina 1797, tapi mimiti asup sacara jéntré dina edisi kaopat nu lengkep dina 1809. Harti nu leuwih ti heula mimiti dipaké ku Richard de Bury keur ngabédakeun antara ka-bumi-an jeung yurisprudensi theologi.

Karya Peri Lithon (Dina Batu, Ing: On Stones) ku Theophrastus (372-287 BC), salah saurang murid Aristoteles, bukti nyata keur abad kiwari. Interpréatsi fossils ieu teu pernah dibuka nepi anggeusna Revolusi Elmu tur ditarjamahkeun kana Basa Latin sarta sababaraha basa asing séjénna.

Sababaraha ahli kiwari, saperti Fielding H. Garrison, boga nyebutkeun yén elmu géologi modérn dimimitian dina zaman Muslim. Abu al-Rayhan al-Biruni (973-1048 AD) dianggap salaku ahli géologi Muslim modérn, karya munggaranna nyaéta geologi India. Ibnu Sina (Avicenna, 981 - 1037 C.E.), dina hal husus, méré kontribusi nyata kana elmu alam (nu disebut Attabieyat) bareng jeung filsuf séjénna saperti Ikhwan AI-Safa jeung nu séjénna. Enslikopedi karya anjeunna nyaéta “Kitab AI-Shifa” (the Book of Cure, Héaling or Remedy from ignorance), dina bagéan 2, seksi 5, nulis ngeunaan Mineral jeung Metéorologi, dina bab genep: Formasi gunung-gunung, T




#Article 62: Sebaran normal (389 words)


Normal distribution (distribusi normal) mangrupa hal anu penting dina probability distribution di loba widang. 
Biasa ogé disebut Gaussian distribution, hususna dina widang fisika jeung rékayasa. 
Dina kaayaan sabenerna kumpulan distribusi mibanda bentuk anu sarupa, bédana ngan dina paraméter location jeung scale: mean jeung simpangan baku. Standard normal distribution nyaéta distribusi normal anu mibanda nilai mean sarua jeung nol sarta nilai standar deviasi sarua jeung hiji. Sabab bentuk grafik dénsitas probabilitas mangrupa bell, sering disebut bell curve.

Distribusi normal mimiti dikenalkeun ku de Moivre dina artikel taun 1733 (dicitak ulang edisi kaduana dina The Doctrine of Chances, 1738) dina kontek pendekatan sebaran binomial keur n anu loba.  Hasil de Moivre diteruskeun ku Laplace dina bukuna Analytical Theory of Probabilities (1812), mangsa kiwari disebut Theorem of de Moivre-Laplace.

Laplace ngagunakeun distribusi normal keur analysis of errors dina percobaanna. Method of least squares nu kacida pentingna dikenalkeun ku Legendre dina taun 1805. Gauss, ogé ngakukeun yén manéhna geus maké métodeu  anu sarua ti mimiti taun 1794, justified it rigorously in 1809 by assuming a normal distribution of the errors.

Istilah bell curve ngacu ka Jouffret nu ngagunakeun watesan bell surface dina taun 1872 keur bivariate normal dina komponen bébas (independent). Istilah sebaran normal ditemukan sacara sewang-sewangan ku Charles S. Peirce, Francis Galton jeung Wilhelm Lexis kira-kira taun 1875 [Stigler]. This terminology is unfortunate, since it reflects and encourages the fallacy that everything is Gaussian. (See the discussion of occurrence below).

Yen sebaran disebut sebaran normal atawa Gaussian, ngagantikeun sebaran de Moivrean,
is just an instance of Stigler's law of eponymy:

Aya sababaraha jalan keur nangtukeun random variable. Anu paling ngagambarkeun nyaéta probability density function (plot at the top), which represents how likely éach value of the random variable is. The cumulative density function is a conceptually cléaner way to specify the same information, but to the untrained eye its plot is much less informative (see below). Equivalent ways to specify the normal distribution are: the moments, the cumulants, the characteristic function, the moment-generating function, and the cumulant-generating function. Some of these are very useful for théoretical work, but not intuitive. See probability distribution for a discussion.


Fungsi dénsitas probabilitas dina sebaran normal nu mana méan μ jeung simpangan baku σ (sarua jeung, varian σ2) mangrupa conto  fungsi Gauss,



#Article 63: Sebaran-t student (200 words)


Dina kamungkinan jeung statistik, sebaran-t atawa  sebaran Student loba digunakeun keur nga-estimasi mean tina populasi nu kasebar sacara normal dina waktu ukuran sampelna leutik. Dasar nu kawentar Student's t-test nyaéta keur statistical significance tina dua sampel mean anu béda, sarta interval kapercayaan keur dua populasi méans anu béda.

Asal tiori ngeunaan sebaran-t mimiti dipublikasi dina taun 1908 ku William Sealey Gosset dina paper nu ditulis pseudonym Student. Tiori Tes-t sarta hal nu pakait leuwih dipikaharti dina tulisan-tulisan R.A. Fisher, nu nyebut ieu sebaran ku Student's distribution.

Student's distribution loba digunakeun lamun (saperti digunakeun dina statistik praktis) populasi simpangan baku teu dipikanyaho sarta bakal di-estimasi tina data. Dina buku teksbook dijelaskeun yén simpangan baku lamun dipikanyaho aya dua tipe nyaet: (1) dina hal ukuran sampel kacida gedena yén salah sahiji keur nganyahokeun simpangan baku tina data ku cara nga-estimasi varian lamun varian pasti, jeung (2) keur ngagambarkeun alesan sacara matematik, nu mana masalah estimasi simpangan baku kadangkadal diabaikan sabab lain mangrupa hal anu kudu dijelaskeun ku pangarang atawa instruktur.

Anggap X1, ..., Xn mangrupa variabel acak bebas nu kasebar normal mibanda nilai harepan μ sarta varian σ2. Saterusna

dijadikeun sample mean, sarta

dijadikeun sample variance. Saperti anu ditempo di handap ieu




#Article 64: Interval kapercayaan (492 words)


Dina statistik, interval kapercayaan () nyaéta wangun anu ilahar tina interval estimasi.  Lamun U jeung V mangrupa statistik (i.e., variabel acak nu bisa diobservasi ) nu mana sebaran kamungkinan gumantung kana sababaraha parameter theta; nu teu katalungtik, jeung hubunganna

saterusna random interval (U,V) nyaéta 90% interval kapercayaan keur theta;.

Hal nu matak kataji dina kasalahan nangtukeun kaputusan saperti nu bakal dijelaskeun.  Urang ngagunakeun hurup gede U jeung V keur variabel acak; ilaharna ngagunakeun hurup leutik u jeung v keur nilai nu ka observasi.  Salah harti dina nyimpulkeun nyaéta yen

sanggeus data di-observasi, sebaran probabiliti kondisional theta;, tina data nu diberekeun dijadikeun kasimpulan.  Conto, anggap X kasebar normal mibanda nilai ekspektasi theta; sarta varian 1.  (Jelas pisan yén teu réalistik keur nangtukeun nilai varian, sedengkeun nilai ekspektasi kudu disimpulkeun tina data, tapi ieu ngan sakadar keur conto nu basajan).  Variabel acak X ka-observasi.  (Variabel acak X minus; theta; salah sahiji conto nu teu ka-observasi, nilaina gumantung kana theta;.)  Mangka X - theta; kasebar normal mibanda nilai ekspektasi 0 sarta varian 1; saterusna

mangka interval ti X minus; 1.645 nepi ka X + 1.645 mibanda interval kapercayaan 90% keur theta;.  Tapi waktu X = 82 ka-observasi, naha bisa disebutkeun yen

Kasimpulan éta teu nuturkeun hukum probabiliti sabab theta; lain variabel acak; i.e., taya sebaran probabiliti nu nangtukeun hal eta.  Interval kapercayaan sacara umum mangrupa métodeu  frekuensi, i.e., dipaké ku anu naksir probabilti 90% salaku 90% kajadian dina sakabeh kasus.  Conto, theta; sarua jeung massa planet Neptunus, sarta sacara acak urang ngukur kasalahan rata-rata 90% tina waktu tetapan mangka massa tina wilangan ieu jeung wilangan nu bakal aya mangrupa nilai nu bener. Massa lain mangrupa hal nu acak. Sanajan kitu, mun urang boga nilai ukuran 82 satuan, urang teu bisa nyebutkeun yén hal éta aya dina 90% keur sakabéh kasus, massa antara 82 minus; 1.645 jeung 82 + 1.645.

Tapi lamun probabiliti ditaksir salaku tingkat kapercayaan tinimbang frekuensi relatif dina kajadian variabel acak, i.e., dina hal ieu maké Bayesians tinimbang frekuensi, bisa disebutkeun yen urang yakin 90% massa antara 82 minus; 1.645 jeung 82 + 1.645?  Loba jawaban keur hal ieu anu diusulkeun sarta sacara filosofi kontroversial.  Jawaban lain dumasar kana téorema matematik, tapi kana filosofi.

Keur nu nganut métodeu  frekuensi, cara ngajelaskeun interval kapercayaan saperti kieu: Interval kapercayaan ngagambarkeun nilai keur parameter populasi keur ngabedakeun antara estimasi parameter jeung observasi taya hartina sacara statistik dina tingkat 10%.  Kritik métodeu  frekuensi nyaéta nyumputkeun kaayaan nu sabenerna sarta pamahaman kana ieu métodeu  bisa dijelaskeun saperti kieu: Lamun populasi parameter aya di jero interval kapercayaan, mangka probiliti nu di estimasi bakal milu ka observasi atawa bakal deukeut kana parameter, hartina kurang atawa sarua jeung 90%.  Nu maké métodeu  Bayesian, lamun maranehna ngahasilkeun interval kapercayaan, sacara jelas bakal ngomong Kuring percaya yen parameter di kanyataanna dina interval kapercayaan 90%.

Dina kaca ieu salah sahiji conto nu leuwih ilahar dipake.  Anggap X1, ..., Xn mangrupa sampel bebas tina populasi sebaran normal nu mibanda méan mu; sarta variance sigma;2.  Tempo




#Article 65: Sampling (statistika) (1118 words)


Nyokot conto atawa samplingmangrupa bagéan tina statistika praktis nu museurkeun kana pamilihan individu nu ditalungtik, nu mana diharepkeun bakal ngahasilkeun pangaweruh ngeunaan populasi, hususna keur kaperluan kaputusan statistik. Sabagian ti eta, hasil tina teori kamungkinan jeung tiori statistik bisa digunakeun keur panunjuk dina kaperluan praktis.

prosés nyokot conton aya lima tahapan, nyaéta:


#Article 66: Mean (339 words)


Dina statistik, méan (rata-rata) mibanda dua harti:

Sampel méan biasa dipaké keur estimator ti central tendency saperti populasi méan. Sanajan kitu, éstimator séjén ogé dipaké. Contona, median éstimator nu leuwih robust keur central tendency tinimbang sampel méan.

Keur nilai-réal variabel acak X, méan nyaéta nilai ekspektasi X.
Lamun ekspektsi euweuh, variabel random teu mibanda méan.

Keur runtuyan data, méan ngan sakadar jumlah sakabéh observasi dibagi ku lobana observasi. 
Keur ngajelaskeun komunal tina susuna data, geus ilahar dipaké simpangan bahiku, nu ngajelaskeun sabaraha béda tina observasi.
Simpangan baku mangrupa akar kuadrat tina average atawa deviasi kuadrat tina méan.

Méan mangrupa nilai unik ngeunaan jumlah kuadrat deviasi nu minimum. whats up
Lamun ngitung jumlah kuadrat deviasi tina ukuran central tendency séjén, bakal leuwih gede tinimbang keur méan.
Ieu nerangkeun kunaon simpangan baku sarta méan ilahar dipaké babarengan dina laporan statistik.

Alternatip keur ngukur dispersi nyaéta simpangan méan, sarua jeung average simpangan mutlak tina méan.  Ieu kurang sensitip keur outlier, tapi kurang nurut waktu kombinasi susunan data.

Nilai méan tina fungsi, , dina interval, , bisa diitung (ngagunakeun prosés limit dina definisi susunan data) saperti:

Catetan, teu sakabéh probability distribution mibanda méan atawa varian -  keur conto tempo sebaran Cauchy .

Di handap mangrupa kasimpulan tina sababaraha metoa keur ngitung méan tina susunan wilangan n.Tempo table of mathematical symbols keur nerangkeun simbol nu dipaké.





#Article 67: Average (359 words)


Dina matematik, aya loba métodeu  keur ngitung average atawa central tendency tina hiji susunan n data. métodeu  anu umum dipaké, jeung geus umum dijadikeun acuan keur ngitung the average, nyaéta arithmetic mean. Bisa dilongok table of mathematical symbols keur nerangkeun simbol anu digunakeun.

Median nyaéta nilai sahandapeun 50% tina skor nu aya, atawa nilai tengah. Dina kaayaan skor genap, mangka median mangrupa nilai rata-rata tina dua nilai tengah eta. Penting dipaké keur ke-pencong-an sebaran, nu ngagambarkeun leuwih akurat tinimabng rata-rata aritmetik. (Tempo data {1, 2, 2, 2, 3, 9} bandingkeun: median nu sarua jeung 2, dina kasus ieu, leuwih nembongkeun central tendency tinimba



#Article 68: Arithmetic mean (438 words)


Dina matematik jeung statistik, arithmetic mean tina susunan data nyaéta jumlah sakabéh anggota dibagi ku jumlah item dina éta susunan. (Kecap set digunakeun perhaps somewhat loosely; for example, the number 3.8 could occur more than once in such a set.) 
Lamun X nyaéta variabel acak, mangka nilai ekspektasi X bisa ditempo tina watesan-panjang méan aritmetik nyaéta kajadian unggal pengulangan pengukuran X. Ieu dipibanda ku hukum wilangan gede. Salaku hasil, sampel méan dipaké keur estimasi nilai ekspektasi nu teu dipikanyaho.

Note that several other means have been defined, including the generalized mean, the generalized f-mean, the harmonic mean, the arithmetic-geometric mean, and the weighted mean.

Aritmetik méan kadangkala dilambangkeun maké notasi jumlah, nyaéta:




#Article 69: Nilai ekspektasi (391 words)


Sacara umum harepan (Ing. expectation, ékspéktasi)) nyaéta tetempoan nu leuwih mungkin ngeunaan kajadian. Hasil nu kurang nguntungkeun ngakibatkeun naékna émosi kateupanujuan. Lamun sababaraha kajadian mangrupa hal nu teu sakabéhna diperkirakeun disebutna surprise. Tempo ogé antisipasi.

Dina kamungkinan (hususna dina judi), nilai harepan (atawa harepan) tina variabel acak mangrupa jumlah probabiliti unggal hasil nu mungkin tina sababaraha percobaan ku hasilna (nilai). Mangka, ieu gambaran rata-rata ngeunaan hiji harepan keur meunang unggal tarohan lamun éta tarohan identik teu sarua unggal waktu pengulangan. Catetan, nilai éta sorangan teu bisa di-ekspektasi sacara umum, saperti teu mirip atawa kajadian nu teu mungkin.

Contona, Roulette Amérika mibanda 38 hasil kamungkinan. Tarohan disimpen dina hiji angka bayaran 35-ka-1 (ieu hartina yén manéhna mayar 35 kali tarohan, sabalikna ogé alungan manéhna dibalikeun, bareng jeung 36 kali dina alunganna). Mangka nilai ekspektasi hasil kauntungan tina unggal $1 alungan dina hiji wilangan nyaéta, tempo 38 sakabéh hasil nu mungkin: ( -1 × 37/38 ) + ( 35 × 1/38 ), ieu kira-kira -0.0526. Sanajan hiji ekspektasi, dina average, leungit leuwih ti 5 keur unggal dollar alungan.

Sacara umum, lamun X mangrupa variabel acak dihartikeun dina rohangan probabiliti (Ω, P), mangka nilai ekspektasi EX tina X dirumuskeun salaku

nu mana ngagunakeun integral Lebesgue. Catetan yén teu sakabéh variabel random ngabooan nilai ekspektasi, lamun integralna euweuh. Dua variabel sebaran probabiliti nu sarua bakal mibanda nilai ekspektasi nu sarua.

Lamun X nyaéta variabel random diskrit mibanda nilaix1, x2, ... sarta probabiliti pakait p1, p2, ... nu ditambahkeun ka 1, mangka EX bisa iitung salaku jumlah atawa deret

saperti dina conto gambling di luhur.

Lamun sebaran probabiliti X aya dina fungsi probabiliti densiti f(x), mangka nilai ekspektasi bisa diitung ku

Operator nilai ekspektasi (atawa operator ekspektasi) E mangrupa linier di hal ieu

keur unggal dua variabel random X jeung Y (nu perlu dihartikeun dina rohangan probabiliti nu sarua) sarta dua wilangan riil a jeung b.

Nilai ekspektasi power X disebut moments X; moments about the mean X ogé dihartikeun salaku nilai ekspektasi nu penting.

Umumna, operator nilai ekspektasi teu multiplicative, contona E(XY) teu sarua jeung EX EY, iwal ti lamun X jeung Y variabel bebas. Bedana, sacara umum, ningkat jadi kovarian jeung korelasi.

keur estimasi nilai ekspektasi variabel random, bisa dipaké nilai ukuran pengulangan variabel sarta perhitungan hasil tina arithmetic mean. Estimasi ieu nilai ekspektasi nu sabenerna sarta sipat nga-minimal-keun kuadrat kasalahan nilai nilai ekspektasi.




#Article 70: Median (490 words)


Median ngagambarkeun harti teknis middle (tengah) dumasar kana perasaan.

Dina statistik, kecap median mangrupa nilai anu ngabagi sampel satengah ka luhur jeung satengah ka handap. Keur manggihkeun median, susun data observasi ti nilai panghandapna nepi ka pangluhurna terus pilih salah sahiji anu di tengah. 



#Article 71: Variabel acak (580 words)


Variabel acak bisa disebut hasil operasi analisa numerik non-deterministik atawa nga-bentuk percobaan non deterministik keur ngahasilkeun hasil acak. Conto, ngagorolongkeun duit receh jeung ngarekam hasilna dina variabel random nu hasilna { 1, 2, 3, 4, 5, 6 }. Milih jalma sacara acak jeung ukur jangkungna mangrupa conto séjén tina variabel acak.

Sacara matematik, variabel acak dihartikeun hiji fungsi ukuran tina rohangan probabiliti keur ukuran rohangan. Ukuran rohangan nyaéta nilai variabel ruang nu mungkin, umumna dicokot keur dijadikeun wilangan riil nu mibanda Borel σ-algebra, sarta bakal salawasna dipaké dina ieu ensiklopedia, iwal tina dina hal husus.

Lamun variabel acak X:Ω-R aya dina ruang probabiliti (Ω, P) dibérékeun, urang bisa nanyakeun saperti kieu Sabaraha mungkin nilai X leuwih gede tinimbang 2?. Ieu sarua jeung kamungkinan kajadian {s dina Ω : X(s)  2} nu salawasna ditulis P(X  2) keur nyingketna.

Sakabéh rekaman rentang hasil kamungkinan tina nilai-réal variabel random X bakal ngahasilkeun sebaran probabilitas X. Sebaran kamungkinan poho ngeunaan bagéan ruang probabiliti dipaké keur ngartikeun X jeung ngan direkam dina variasi nilai X. Saperti sebaran kamngkinan salawasna kawengku dina fungsi kumulatif sebaran

sarta kadangkala maké ogé fungsi probabilitas densitas. Dina watesan teori ukuran, dipaké variabel acak X keur dorong-hareup ukuran P dina Ω kana ngukur dF dina R.
Dina kaayaan ruang probabiliti Ω mangrupa alat tenis dipaké keur ngajamin ayana variabel acak sarta kadang-kadang keur nyusunna. Dina kaperluan praktis, leuwih ilahar dina sakabéh ruang Ω sarta nyimpen hiji ukuran dina R nu nangtukeun ukuran 1 ka sakabéh garis rill, contona dipaké dina sebaran probabiliti keur gaganti variabel acak.

Lamun urang ngabogaan variabel random X on Ω jeung hiji fungsi ukuran f:R-R, maka Y=f(X) ogé jadi variabel random dina Ω, salila fungsi komposisi ukuran bisa diukur. Sababaraha prosedur ngijinkeun keur ngarobah tina ruang probabiliti (Ω,P) kana (R,dFX) bisa dipaké keur nangtukeun sebaran probabiliti Y.
Fungsi sebaran kumulatif Y nyaéta

Anggap X nilai-riil variabel acak sarta anggap Y = X2. Mangka,

Lamun y 2 ≤ y) = 0, mangka

Lamun y ≥ 0, mangka

Sebaran probabiliti variabel random salawasna dicirikeun ku jumlah paramater nu saeutik, ogé mibanda interpretasi praktis, contona cukup nyaho nilai average. Hal ieu kawengku ku konsép matematik nilai ekspektasi variabel random, dilambangkeun ku E[X]. Catetan yén ilaharna , E[f(X)] teu sarua jeung f(E[X]). Lamun nilai average dipikanyaho, mangka sabaraha jauh tipikal nilai X tina nilai average bisa dijawab ku varian sarta simpangan baku variabel random.

Sacara matematik, ieu disebutna (generalisasi) masalah momen: keur kelas variabel random X nu dibéré, téangan fungsi kumpulan {fi} saperti nilai ekspektasi E[fi(X)] nu sakabéhna nyirikeun distribusi variabel random X.

Aya sababaraha béda harti dina variabel acak nu bisa dianggap sarua. Dua variabel acak bisa sarua, yakin sarua, sarua dina méan atawa sarua dina sebaran.

Dina raraga leuwih ngajéntrékeun, di handap ieu sababaraha hal ngeunaan kasaruaan dijéntrékeun.

Dua variabel acak X jeung Y sarua dina sebaran lamun

Bakal sarua dina sebaran, variabel acak teu perlu kapanggih dina rohang probabilitas nu sarua, tapi teu kaleungitan kailaharan nu bisa dijieun kana variabel acak dina rohang probabilitas nu sarua. Lambang nu sarua di sebaran pakait jeung lambang jarak saterusna antara sebaran probabilitas,

nu mana dumasar kana uji Kolmogorov-Smirnov.

Dua variabel acak X jeung Y sarua dina mean ka-p lamun momen ka-p |X − Y| sarua jeung enol, nyaéta,

Kasaruaan dina méan ka-p nyababkeun kasaruan dina méan ka-q keur sakabéh qn) variabel acak bisa konvergen kana variabel acak X. Ngeunaan hal ini dijéntrékeun dina artikel Konvergen variabel acak.

Di handap ieu mangrupa conto tina integer random i, 1 ≤ i ≤ 100:




#Article 72: Varian (659 words)


Artikel ieu ngeunaan matematik. Tempo oge variance (land use).

Dina tiori probabiliti sarta statistik, varian tina variabel acak mangrupa ukuran tina statistical dispersion, nu nembongkeun sabaraha jauh tina nilai ekspektasi nu dijelaskeun di dieu.
Varian nilai-real variabel acak mangrupa momen mean nu kadua, ogé cumulant nu kadua (cumulants béda jeung central moments ngan dina tingkat 4 atawa saluhureunna).

Lamun mu; = E(X) mangrupa nilai ekspektasi tina variabel acak X, mangka varian nyaéta

contona, varian mangrupa nilai ekspektasi kuadrat simpangan X tina méan-na sorangan.  Jadi varian mangrupa simpangan mean kuadrat.  Varian variabel randomX dituliskeun minangka var(X).

Catetan loba sebaran, saperti sebaran Cauchy, teu ngabogaan varian sabab nyimpang tina integral.  Dina hal séjén, lamun sebaran teu ngabogaan nilai ekspektasi, mangka teu ngabogaan varian oge.  Hal nu teu bener: sebaran ngabogaan nilai ekspektasi tapi teu ngabogaan varian.

Lamun varian dihartikeun, bisa disimpulkeun yén varian teu pernah negatip sabab kuadrat bakal positip atawa nol.  Lamun métodeu  keur ngitung varian hasilna negatip, geus tangtu aya kasalahan, ilaharna dina nangtukeun algoritma. Satuan varian nyaéta kuadrat tina satuan sebaran.  Mangka, varian tina susunan ukuran jangkung dina sentiméter nyaéta sentiméter kuadrat.  Kanyataan ieu kurang méré nah sarta statistikawan leuwih ilahar ngagunakeun akar varian, simpangan baku sarta ngagunakeun ieu nilai minangka kasimpulan dispersi.

Ieu bisa dibuktikeun sacara gampang tina harti yén varian moal gumantung kana nilai méan . Dina hal ieu, lamun variabel disimpen antara b jadi X+b, varian hasil variabel random beulah kenca teu kacekel. Sacara jelas, lamun variabel dikalikeun ku faktor skala a, varian mangrupa hasil kali nyaéta a2. Sacara resmi, lamun a jeung b mangrupa konstanta riil sarta X mangrupa variabel acak mangka varian dihartikeun ku,

Formula séjén keur varian saperti dina garis lurus nu dumasar kana harti di luhur nyaéta:

Ieu mangrupa rumus nu geus ilahar dipaké keur ngitung varian dina kaperluan praktis.

Salah sahiji alesan varian leuwih sering dipaké tinimbang ukuran dispersi séjénna nyaéta yén varian jumlah variabel acak bébas sarua jeung jumlah varian-na.  (Kaayaan nu leuwih lemah tinimbang bébas, disebutna uncorrelatedness atawa taya hubungan). Sacara umum,

Di dieu  nyaéta kovarian, sarua jeung nol keur variabel nu taya hubungan.

Dina statistik, konsép varian ogé digunakeun keur ngajelaskeun susunan data. Waktu susunan data mangrupa populasi, mangka disebut populasi varian. Waktu susunan data mangrupa sample, mangka disebutna sampel varian.

Populasi varian tina populasi yi di mana i = 1, 2, ..., N dirumuskeun ku 

di mana  mangrupa populasi méan. Dina prakték, waktu kaayaan populasi gede, geus ilahar yén teu mungkin manggihkeun nilai populasi varian nu pasti, sabab kawengku ku waktu, béaya jeung sumber séjénna.

métodeu  nu geus ilahar dipaké keur estimasi populasi varian nyaéta sampling. Waktu estimasi populasi varian ngagunakeun n random samples xi di mana i = 1, 2, ..., n, nuturkeun rumus di handap ieu mangrupa unbiased estimator:

di mana  mangrupa sampel méan.

Catetan yén n-1 dina pembagi diluhur jelas béda jeung persamaan keur ngitung populasi varian. Sumber nu geus ilahar ngabingungkeun nyaéta watesan sampel varian jeung notasi s2 bisa jadi nempo kana unbiased éstimator séjén tina populasi varian nu dirumuskeun di luhur, sarta kumaha cara mastikeun varian tina sampel, diitung ku n tinimbang n-1.

Sacara rasa, ngitung varian ku ngabagi maké n tinimbang n-1 méré  hasil populasi varian underestimate. Hal ieu sabab urang ngagunakeun sampel méan  keur estimasu populasi méan , nu teu dipikanyaho.  Dina prakten, keur n nu gede, bédana salawasna kurang ti hiji.

Tempo oge algoritma keur ngitung varian.

Lamun X mangrupa nilai-vector- variabel random, nu mibanda nilai dinaRn, sarta dipinkanyaho minangka vektor kolom, mangka generalisasi sacara alami tina varian nyaéta E((X minus; mu;)(X minus; mu;)prime;), nu mana mu; = E(X) sarta X prime; mangrupa transpos X, sarta jadi vektor baris.  Varian ieu mangrupa nonnegative-definite matriks kuadrat, umumna dianggap minangka covariance matrix.

Lamun X mangrupa nilai-kompleks variabel random, mangka varian nyaéta E((X minus; mu;)(X minus; mu;)*), nu mana X* mangrupa complex conjugate X.  Varian ieu mangrupa angka riil nonnegative.

Watesan varian mimiti dikenalkeun ku Ronald Fisher taun 1918 dina paper-na The Correlation Between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance




#Article 73: Simpangan baku (599 words)


Dina probabilitas jeung statistika, simpangan baku  biasa digunakeun keur ngukur statistical dispersion. Simpangan baku dihartikeun ogé akar kuadrat tina varian. Hal ieu dimaksudkeun keur ngukur dispersi nyaéta 1) angka non-négatif; jeung 2) miboga unit nu sarua jeung datana.

Bisa dibédakeun antara simpangan baku σ (sigma) tina populasi atawa variabel acak, jeung simpangan baku s tina sampel. Rumusna dijelaskeun di handap.

Watesan simpangan baku dina statistik mimiti dikenalkeun ku Karl Pearson (On the dissection of asymmetrical frequency curves, 1894).

Sacara gampang, simpangan baku nyebutkeun sabaraha jauh unggal anggota sampel atawa populasi tina nilai mean sampel atawa populasi. Nilai simpangan baku anu gedé nunjukkeun yén anggota anggota nu dimaksud jauh tina mean. Nilai simpangan baku leutik nunjukkeun yén anggota nu dimaksud raket atawa aya sabudeureun mean.

Conto, susunan {0,5,9,14} jeung {5,6,8,9} mibanda nilai mean 7, tapi nilai susunan data nu kadua mibanda nilai simpangan baku anu leuwih leutik.

Simpangan baku ogé biasa dipaké keur ngukur kateupastian. Conto dina elmu fisika, waktu ngalakukeun pengulangan measurements simpangan baku tina pengukuran nyaéta precision tina éta pengukuran. Waktu keur mutuskeun yén ukuran sarua jeung prediksi, ukuran simpangan baku mangrupa hal anu kacida pentingna: lamun ukuran kacida jauhna tina prediksi (ku jarak ukuran simpangan baku), bisa dianggap yén ukuran patojaiah jeung prediksi. Hal ieu ngajadikeun pamikiran yén rentang nilaina kaluar tina anu diperkirakeun lamun prediksina bener. Tempo prediction interval.

Anggap nilai tina hiji populasi x1,...,xN (nu mangrupa wilangan riil). Mean populasi dirumuskeun ku

(tempo kumpulan notasi) sarta simpangan baku populasi dirumuskeun ku

Cara gampang ngitung simpangan baku dina jumlah nu sarua dirumuskeun ku

Simpangan baku variabel acak X dihartikeun ku

Catetan yén teu sakabéh variabel random mibanda simpangan baku, lamun nilai ekspektasi euweuh. Lamun variabel random X dicokot tina nilai x1,...,xN ku probabiliti nu sarua, simpangan baku bisa diitung maké rumus saméméhna.

Dina kaayan nilai sampel x1,...,xn ti populasi nu gedé, sababaraha pangarang ngartikeun sampel simpangan baku ku

Alesan keur harti ieu yén s2 mangrupa unbiased estimator keur varian σ2 ti populasi. Catetan s sorangan lain unbiased éstimator keur simpangan baku σ; hal ieu cenderung underestimate ti populasi simpangan baku.

Dina praktékna, biasa diasumsikeun yén data ngabogaaan sebaran normal. Lamun asumsi ieu bisa diyakinkeun, mangka nilai 68% dina 1 simpangan baku jauh tina méan, nilai 95% dina dua simpangan baku jauh tina méan, sarta nilai 99.7% nutupan dijero 3 simpangan baku tina méan. Ieu dikanyahokeun salaku aturan 68-95-99.7.

Méan jeung simpangan baku tina susunan data mangrupa hal nu raket sarta umumna ditulis babarengan. Hal nu penting, simpangan baku nyaéta ukuran alami dispersi statistik lamun pusat data diukur ku méan. Rumus pastina nyaéta: suppose x1,...,xN are réal numbers and define the function

Ngagunakeun kalkulus, teu hese keur nembongkeun yén σ(r) mibanda unique minimum keur 

Keur ngarti géometri leuwih jéntré, urang mimitian ku populasi tina tilu nilai, x1,x2,x3. Hartina yén titik P= (x1,x2,x3) aya dina R3. Anggap garis L = {(r,r,r) : r aya dina R}. Ieu mangrupa diagonal utama nu ngaliwatan aslina. Lamun tilu nilai tadi sarua, mangka simpangan baku sarua jeung nol sarta P bakal nutupan L. Mangka taya alesan ke nganggap simpangan baku pakait jeung jarak P ka L. Ieu mangrupa kasus nu bener. Pindah ortogonalitas ti P kana garis L, salah sahiji titik sasaran 

nu mana kordinat nilai méan dimimitian. Aljabar sederhana nunjukkeun yén jarak antara P jeung R (hartina sarua jeung jarak antara P jeung garis L) dirumuskeun ku σ√3. Rumus analogna (3 digantikeun ku N) ogé valid keur populasi nilai N values; mangka saterusna dinaRN.

Dina percobaan ilmiah, hiji kapercayaan tina ukuran kajadian mangrupa hasil tina signal tinimbang ngan sakadar tina ramalan statistik. Mangka luhurna tingkat kapercayaan, mangrupa ukuran kajadian tinimbang ramalan.




#Article 74: Karl Pearson (764 words)


Karl Péarson (27 Maret 1857 ndash; 27 April 1936) loba kontribusina dina pengembangan statistics saperti disiplin elmu nu sarius. Anjeunna ngadegkeun Jurusan Applied Statistics di University College London taun 1911; mangrupa universitas mimiti nu mibanda jurusan statistik di dunya.

Karl Péarson lahir di London kaping 27 Maret, 1857. Anjeunna diatik sacara privat di University College School sarta dituluykeun ka King's College, Cambridge pikeun diajar Matématika.



#Article 75: Akar kuadrat (172 words)


Dina matematik, akar kuadrat wilangan riil non-negatip x dilambangkeun ku  sarta ngagambarkeun wilangan riil non-négatip nu mangrupa kuadrat (hasil kali tina wilangan éta sorangan) nyaéta x.

Contona,  saprak .

Conto ieu nembongkeun yén akar kuadrat bisa dipaké keur ngaréngsékeun persamaan kuadrat saperti  atawa leuwih ilahar .

Ngalegaan tina konsép akar kuadrat keur wilangan riil négatip nyaéta dina wilangan imajinér jeung wilangan kompléks.

Akar kuadrat mindeng mangrupa wilangan irasional, requiring an infinite, non-repéating series of digits in their decimal representation.  
Lambang akar kuadrat (√) munggaran dipaké dina abad ka-16. Diduga asalna tina bentuk singget pikeun r, tina Basa Latin radix (hartina akar).




#Article 76: Aplikasi (111 words)


Applikasi software (atawa disingket app) nyaéta program komputer atawa kumpulan program nu dirancang pikeun nyadiakeun kagunaan keur end userna. Conto hususna nyaéta aplikasi program word processor (saperti MS Word), spreadsheet (saperti MS Excel), accounting, jeung media player.

Sababaraha aplikasi nu dibeundeul jadi hiji kadang-kadang disebut application suite. Microsoft Office, nu ngabeundeul word processor, spréadsheet katut sababaraha aplikasi liana, mangrupa salah sahiji contona.

Istilah aplikasi bisa dipaké keur ngabédakeun tipe program ieu tina kelompok pakakas lemes utama liana nu disebut pakakas lemes sistim nu mangrupa pakakas lemes nu pakait jeung ngokolakeun tur ngagunakeun aspek-aspek sistim komputerna sorangan kawas sistim operasi, device driver, jeung compiler.

Aplikasi ogé bisa ngandung harti ngasupkeun lamaran gawé.




#Article 77: Démografi (497 words)


Démografi nyaéta élmu ngeunaan dinamika populasi manusa, nu ngawengku panalungtikan ukuran, struktur, jeung sébaran populasi, sarta kumaha parobahan populasi sajalan jeung nyérélékna waktu ku ayana nu babar, maot, migrasi, jeung nambahna umur. Analisis démografis bisa nujul ka masarakat sagemblengna atawa ka golongan nu ditangtukeun ku kritéria kayaning atikan, bangsa, ageman, atawa suku.

Démografi mercayakeun kana ngagunakeun data dina jumlah anu gedé, kaasup sénsus kalahiran, pernikahan jeung tilar dunya. The éarliest modérn census was carried out in Britain in 1801. See also demographic statistics.

In many countries, particularly in the third world, reliable demographic data are still difficult to obtain. For example, during the 1980s the population of Nigeria was widely estimated to be around 110 million, before it was established to be as little as 89 million (without adjustment for undercounting) in a census carried out in 1991.

Konsép-konsép nu penting dina démografi di antarana:

#Article 78: Central limit theorem (223 words)


Téorema central limit mangrupa hasil susunan konvergen-lemah dina teori probabilitas. Ieu téorema keur ngagambarkeun yén jumlah unggal variabel acak nu kasebar bébas sacara normal (independent identically distributed atawa i.i.d) ngadeukeutan sebaran normal. Hasil ieu nerangkeun kaunikan sebaran normal.

Hasil nu penting jeung kawentar éta disebutna Teorema Central Limit Theorem; nu museurkeun kana variabel bébas nu pasipatan sebaranna bébas tur nilai eksptasi jeung varianna terhingga. 
Several generalizations exist which do not require identical distribution but incorporate some condition which guarantees that none of the variables exert a much larger influence than the others. Two such conditions are the Lindeberg condition and the Lyapunov condition. Other generalizations even allow some weak dependence of the random variables.

The réader may find it helpful to consider this illustration of the central limit theorem.

Tempo X1,X2,X3,... be a sequence of random variables which are defined on the same probability space, share the same probability distribution D and are independent. Assume that both the nilai ekspektasi μ and the simpangan baku σ of D exist and are finite.

Consider the sum :Sn=X1+...+Xn.
Then the expected value of Sn is nμ and its simpangan baku is σ nfrac12;. Furthermore, informally spéaking, the distribution of Sn approaches the normal distribution N(nμ,σ2n) as n approaches ∞.

In order to clarify the word approaches in the last sentence, we standardize Sn by setting




#Article 79: Kamandirian statistik (616 words)


Dina tiori probabiliti, keur nyebutkeun yén dua kajadian independent atawa mandiri dumasar kana pamikiran nu gampang yén pangaweruh kana ayana hiji kajadian lain disababkeun ku ayana pangaruh kamungkinan tina hiji kajadian séjénna. Upamana, keur meunang angka 1 dina sakali ngalungkeun dadu sarta meunang deui angka 1 dina alungan dadu kadua mangrupa conto kajadian mandiri.

Hal nu sarupa, waktu urang nyebutkeun dua variabel acak bébas, 

Lamun X sarta Y bébas, mangka operator ekspektasi E mibanda sipat nu hadé

sarta keur varian mibanda

Lamun X jeung Y bébas, kovarian cov(X,Y) sarua jeung nol; dina hal séjén mibanda

(Pernyataan sabalikna yén lamun dua variabel bébas mangka kovarian-na sarua jeung nol mangrupa hal nu teu bener. Tempo taya hubungan.)





#Article 80: Sajarah (610 words)


Sajarah asalna tina basa Arab, nyaéta syajarotun nu hartina tangkal, turunan, atawa asal-usul. Ieu kecap téh asup kana basa Malayu dina abad ka-13 Masehi. Ari asupna kana basa Sunda mah kira-kira dina abad ka-17 Masehi, patali jeung agama Islam di wilayah Sunda. Pentingna sajarah atawa turunan téh dina budaya masarakat Arab mah jéntré pisan. Hal ieu kagambar dina susunan pancakaki urang Arab nu tepi ka 20 tingkatan. Patali jeung pancakaki katut sajarah, silsilah Raja Yogya disusun dina wangun tangkal. Ari di Sumedang mah aya Kitab Pancakaki nu disusun ku Raden Arya Suryalaga. Ieu kitab téh kiwari jadi koléksi Museum Pangéran Geusan Ulun, Sumedang. Sajarah geus ilahar digunakeun salaku watesan umum pikeun béja atawa émbaran ngeunaan jaman baheula, saperti dina sajarah géologis Bumi. Lamun dilarapkeun salaku hiji widang ulikan, sajarah hartina sajarah manusa, nyaéta ingetan atawa kajadian kahirupan sosial manusa baheula nu karékam atawa kacatet. Harti sajarah dina basa-basa Nusantara mekar jadi carita, kisah, hikayat, riwayat, babad, tambo, tutui teteek. Dina basa Sunda éta ngaran téh di antarana carita, sajarah, babad, carios, hikayat, lalakon, jeung wawacan. Pikeun éta istilah téh dina basa Arab mah disebutna qosos. Sajarawan ngagunakeun sabararaha rupa sumber, kaasup tulisan atawa rekaman citak, wawancara (sajarah oral), jeung arkéologi. Pamarekan pikeun ngulik sajarah dina unggal jaman bisa béda-béda. Kajadian-kajadian nu lumangsung méméh ayana catetan manusa disebut prasajarah.

Harti sajarah téh aya dua rupa, nyaéta harti sacara tradisional jeung harti sacara modérn. Sacara tradisional sajarah téh dihartikeun bagian tina sastra. Ku kituna karya sastra dina wangun légenda, mitos, jeung séjénna kaasup sajarah. Contona Ilios jeung Odise di Eropa, Carita Mahabarata jeung Ramayana di India, Hikayat Hang Tuah, Babad Balambangan, jeung Carita Parahyangan.
Sacara modérn, harti sajarah leupas tina widang sastra. Di dieu mah sajarah téh ngandung harti ieu di handap. 

Sajarah tradisional jeung sajarah modérn kaalaman ku sakumna manusa di dunya. Di Eropa, abad ka-18 dianggap masa peralihan tina sajarah tradisional kana sajarah modérn. Sedengkeun di Indonésia awal abad ka-2O nu dianggap masa peralihan téh.  Aya anggapan yén sajarah modérn di Indonesia téh asalna ti kulon, hususna Walanda. Dina basa Walanda kecap sajarah téh nya éta geschiedenis, nu asalna tina kecap gesclzieden, nu hartina teh kajadian anu dipigawé. Ari dina basa Jérman mah sejarah téh nyaéta geschiclzte, nu asalna tina kecap geschehen nu hartina kajadian. Jadi geschichte hartina nu geus kungsi kajadian. Dina basa Inggris aya istilah history, nu asalna tina basa Yunani, istoria, nu hartina élmu atawa hiji pedaran sistematis ngeunaan gejala alam. Sanggeus muncul istilah Scientia pikeun pedaran nu non-kronologis, kecap istoria husus pikeun pedaran sistematis nu kronologi ngeunaan gejala-gejala nu patali jeung kahirupan manusa. Ku kituna muncul pamadegan kritis (modérn) dina karangan sajarah nu disusun ku Pangéran Wangsakerta dina akhir abad ka-17 Masehi.

Mangpaat sajarah bisa ditilik tina segi téoritis jeung segi Praktis-pragmatis.  

Salian ti éta, sajarah teh miboga tilu mangpaat séjén di antarana pikeun ngawétkeun idéntitas kelompok jeung mageuhan daya tahan kelompok sangkan hirup terus lumangsung, nyokot pelajaran jeung tuladan tina rupa-rupa kajadian dina mangsa nu geus kaliwat, jeung sarana pikeun mikawanoh ngeunaan ma'na hirup jeung maot, atawa ngeunaan tempat manusa di dunya.
  

Aya rupa-rupa sumber jeung bukti sajarah di tatar Sunda, boh nu lengkep kénéh boh nu henteu. Tapi duanana oge silih lengkepan. Tina rupa-rupa titinggal téh bisa diklasifikasikeun jadi lima katégori, nyaéta: 

Data sajarah téh rupa-rupa, nyaéta paleolitik, alat obsidian (batu kaca), situs néolitik perundagian, punden berundak, taman purbakala/ prasasti, candi, arca ganésa, situs budaya Islam, kampung adat, gedung bersejarah, situs perundagian, jeung cagar alam. Data sajarah téh lengkep upama aya sumberna jeung buktina. Tapi hal éta téh teu salawasna kacumponan. Dina kanyataanana, bisa jadi saperti ieu di handap. 

Dina Wikipédia aya loba émbaran ngeunaan sajarah, sababaraha cara papasinganana bisa ditempo ieu di handap.




#Article 81: Kémometrik (100 words)


Kémométrik nyaéta larapan métode matematik atawa statistik kana data kimia. Masarakat Kémométrik Internasional (International Chemometrics Society, ICS) nawarkeun dadaran sarupa kieu:

Kémométrik nyaéta élmu matalikeun ukuran nu dijieun dina sistim atawa prosés kimia kana bentuk sistimna ngaliwatan larapan métode matematik atawa statistik.

#Article 82: Prosés stokastik (1075 words)


prosés stokastik nyaéta fungsi acak.



#Article 83: Autokorélasi (563 words)


Autokorélasi mangrupa salah sahiji alat matematika anu remen digunakeun dina signal processing keur analisa fungsi atawa deret nilai, saperti domain waktu signals. Autokorélasi nyaéta cross-correlation hiji signal jeung signalna sorangan. Autokorélasi ilahar dipaké keur manggihkeun pola pengulangan dina signal, saperti nangtukeun aya périodeu signal nu kaganggu atawa keur identifikasi frékuénsi dasar signal nu teu mibanda komponen frékuénsi, tapi mangaruhan kana frékuénsi nu harmonis.

bédana definisi autokorélasi nu dipaké gumantung kana widang elmu nu ditalungtik nu satemenna teu sarua. Dina sababaraha widang elmu istilahna diganti ku autocovariance.

Dina statistik, fungsi autokorelasi (ACF) keur deret waktu diskrit atawa hiji prosés Xt hartina korelasi antara prosés dina titik nu béda tur béda waktu oge.  Lamun Xt mibanda mean mu; jeung varian sigma;2 mangka definisi ACF nyaéta

nu mana E nyaéta nilai ekspektasi.  Nilai ekspektasi ieu teu bisa dipaké sacara umum keur sakabéh deret waktu atawa prosés lamun nilai varian sarua jeung nol (keur prosés nu konstan) atawa tak hingga. Fungsi ieu mibanda harti nu umum lamun dihartikeun mibanda sifat nu aktraktif dina rentang [minus;1, 1], nu mana 1 nunjukkeun korelasi nu sampurna sarta minus;1 nunjukkeun anti-korelasi nu sampurna.

Lamun Xt mangrupa orde-dua statis mangka ACF ngan gumantung kana béda antara t jeung s sarta bisa digambarkeun salaku fungsi variabel tunggal.  Hal ieu geus ilahar maké rumus nu umum nyaéta ,

lamun  k mangrupa lag (|t - s|).  Dina sababarha widang elmu digambarkeun ku normalisasi sigma;2 sarta maké watesan autocorrelation nu kadangkala disebut ogé autocovariance.  
Keur conto panjang deret waktu n, X1, X2 ... Xn nu mana méan jeung varian dipikanyaho mangka nilai estimasi-na ditangtukeun tina 

keur .

Lamun nilai méan atawa varian keur prosés ieu teu dipikanyaho mangka mu; sarta sigma;2 bisa diganti ku rumus standar keur sampel méan jeung sampel varian sanajan hasilna nujul kana bias dina nilai estimasi-na.

Dina signal processing, definisi teu diluhur salawasna dipaké bari teu maké normalisasi, nyaéta, teu ngurangan méan sarta ngabagi ku varianna.

Upamana signal f(t), autokorelasi kontinyu Rff(tau;) salawasna dihartikeun salaku integral korelasi-silang kontinyu tina f(t)-na sorangan, dina lag tau;.

nu mana f* nunjukkeun kompleks konjuget sarta lingkaran nunjukkeun konvolusi.  Keur fungsi ril, f* = f.

Autokorelasi diskrit R at lag j keur signal diskrit xn nyaéta

Definisi diluhur dipaké keur signals nu mangrupa integral kuadrat atawa jumlah kuadrat, nyaéta nu énérgina kawates.  Signals nu pamungkas salawasna dianggap gaganti prosés acak, nu mana diperlukeun definisi nu béda, dumasar kana nilai ekspektasi.  Keur proses acak statis nu leuwih lega, autokorelasi dihartikeun salaku

Keur prosés anu henteu stationary, mangrupa fungsi tina t, atawa n oge.

Alternatipna, signals nu salawasna pamungkas bisa dirobah kana analisa fungsi autokorelasi keur waktu nu pondok, maké integral waktu nu kawengku (Tempo short-time Fourier transform keur prosés nu pakait.)

Autokorelasi multi-dimension bisa dihartikeun ku cara nu sarua. Contona, dina autokorelasi tilu dimenasi dina kuadrat-jumlah signal diskrit bisa jadi

Lamu nilai méan dikurangkeun tina signal saméméh diitung dina fungsi autokorelasi, fungsi nu dihasilkeun disebut ogé fungsi auto-covarian.

Saterusna arek dijelaskeun sipat autokorélasi dina hiji-dimensi, sabab satemenna loba sipat hiji-dimensi nu gampang keur dipaké dina kasus multi-dimensi.

 

Dina regression analysis ngagunakeun time series, autokorélasi nyaéta sesa tina ieu masalah, sarta nuju ka arah bias nu luhur dina estimasi statistical significance tina koefisien estimasi, saperti dina T statistic. Tes standar keur ayana autokorélasi nyaéta Durbin-Watson statistic atawa, lamun ngajelaskeun variabel kaasup lagged dependent variable, Durbin's h statistic.

Respon keur autokorélasi  kaasup differencing data sarta ayana struktur lag dina estimasi.




#Article 84: Inferensi Bayes (2105 words)


Bayesian inference nyaéta inferensi statistik nu mana sagala kamungkinan di-interpretasi lain salaku frékuénsi atawa proporsi atawa sabangsana, tapi leuwih condong kana tingkat kapercayaan. Ngaran ieu asalna ku sabab remenna ngagunakeun Téoréma Bayes keur matotoskeun hiji perkara. Téorema Bayes, ngaran téori nu dipaké sanggeus Thomas Bayes anu mimiti ngawanohkeun ieu métodeu .

Ahli statistik Bayes ngaku yén métodeu  kaputusan Bayes mangrupa bentuk formal tina metoda ilmiah kaasup dina ngumpulkeun evidence nu mana kahareupna atawa jalan keur nangtukeun hiji hypothesis.  Dina hal ieu bisa jadi teu pasti salawasna, sanajan kitu lobana kumpulan kajadian bakal ngajadikeun naekna tingkat kapercayaan hipotesa pangluhurna (salawasna 1) atawa panghandapna (salawasna 0).  Téorema Bayes nyadiakeun métodeu  keur naksir tingkat kapercayaan dina waktu informasi anyar ngan saeutik. Bayes' theorem nyaéta 

Keur kaperluan urang, (A) dijadikeun hipotesa induced tina sababaraha susunan observasi. (e) dijadikeun hipotesa konfirmasi tina observasi.

Faktor Likelihood: Pecahan

mangrupa faktor skala, probabilitas observasi hasil tina hipotesa dibagi ku probabilitas hipotesa observasi nu mangrupa kajadian independen dina hipotesa. Hasil ukuran ieu ngakibatkeun yén hipotesa ayana dina probabilitas nu dijieun tina observasi. ku lantaran kitu hasil observasi bakal jadi teu sahadé lamun hipotesa bener, sarta faktor skala bakal jadi gedé.

Perkalian faktor skala ieu ku probabilitas observasi nu bener bakal ngahasilkeun probabilitas hipotesa nu bener oge, saperti nu dibérékeun ku observasi.

Pagawéan konci dina nyieun kaputusan tangtuna ngararancang prior probabiliti dina observasi jeung hipotesa. Lamun prior probabiliti nembongkeun nilai objektif, maka bisa digunakeun keur nangtukeun ukuran objektif hipotesa probabiliti. Tapi, taya jalan nu jelas keur nangtukeun objektif probabiliti. Hal anu teu mungkin keur migawe pamarekandina nangtukeun hiji probabilitas bis nangtukeun sakabéh hipotesa nu mungkin.

Alternatifna, jeung sering dipaké, probabiliti dicokot salaku tingkat kapercayaan subjektif ti bagian partisipan. Téori saterusna nangtukeun ukuran rasio kepercayaan tina observasi nu dijadikeun subjek kapercayaan dina hipotesa. Tapi hasil dina kasus ieu masih kénéh nyesakeun subjektif dina posterior probabiliti. Sabab kitu téorema bisa digunakeun keur ngarasionalkeun kapercayaan dina sababaraha hipotesa, tapi nolak objektifitas. Sababaraha skema teu bisa dipaké, contona, sifat objektif dina nangtukeun konflik paradigma sain.

Dina loba kasus, akibat kajadian bisa disimpulkeun dina rasio likelihood, nu digambarkeun dina the law of likelihood. Hal ieu bisa dikombinasikeun jeung prior probability keur ngagambarkeun tingkat kapercayaan asli sarta kajadian pangtukangna nu dicokot dina perhitungan. saméméh kaputusan dijieun, loss function ogé diperlukeun keur nimbangkeun gambaran akibat tina kasalahan nangtukeun kaputusan.

Keur conto, aya dua mangkok pinuh ku kueh. Dina mangkok ka #1 aya sapuluh coklat 10 hias jeung 30 coklat polos, sedengkeun dina mangkok kadua #2 aya 20 coklat hias jeung 20 coklat polos. Kandar milih dua mangkok éta sacara acak sarta nyokot kue coklat sacara acak oge. Asumsina taya alesan keur percaya yén Kandar milih-milih éta mangkok atawa kue coklat téa. Kue coklat nu kacokot téh coklat polos. Sabaraha kamungkinna yén Kandar nyokot tina mangkok ka #1? 




#Article 85: Metoda Monte Carlo (775 words)


métodeu  Monte Carlo nyaéta algoritma keur ngarengsekeun rupa-rupa masalah dina itung-itungan make komputer ngagunakeun wilangan acak (atawa leuwih sering disebut wilangan bayangan), mangrupa hal sabalikna tina algoritma deterministik. métodeu  Monte Carlo penting kacida dina komputasi fisik sarta aplikasi nu pakait, jeung bisa dipaké dina rupa-rupa itungan kromodinamika kuantum keur ngarancang pamisah panas sarta bentuk aerodinamika. métodeu  ieu geus kabuktian efisien keur ngarengsekeun persamaan integro-differential di kondisi medan radian, sarta métodeu  ieu geus digunakeun keur itungan iluminasi global nu ngahasilkeun photo-réalistic images of virtual 3d modéls, digunakeun dina video games, arsitektur, disain, animasi komputer dina film sarta efek hususna, sarta widang-widang séjénna.

Monte Carlo, kawentar keur kasino, nginjeum istilahna sabab métodeu  ieu ngagunakeun kaayaan acak sarta ngagunakeun pengulangan keur manggihkeun solusi nu panghadéna. Narikna,  métodeu  Monte Carlo teu merlukeun random numbers nu sabenerna keur digunakeun dina perhitungan.  téhnik ieu leuwih gampang dipaké tinimbang deterministik, sekuen pseudo-random, gampang keur diuji sarta simulasi ulang.  Sakadar kualitas nu penting keur nyieun simulasi nu hadé keur nyieun sekuen pseudo-random deukeut kana kaayaan acak nu dipikahayang.  métodeu  ieu bakal kasebar seragam atawa nuturkeun sebaran nu dipikahayang lamun jumlah wilanganna gedé tina sekuen nu ditempo.
 
Sabab merlukeun algoritma pengulangan sarta number nu loba keur kaperluan perhitungan, Monte Carlo mangrupa métodeu  penyeimbang keur komputasi maké komputer, maké sababaraha téhnik simulasi komputer.

Algoritma Monte Carlo nyaéta bentuk numeris métodeu  Monte Carlo nu dipaké keur manggihkeun solusi dina masalah mathematika (nu mibanda variabel loba) nu harese direngsekeun, contona,  maké kalkulus integral, atawa métodeu  numeris séjénna.  métodeu  ieu leuwih hadé tinimbang métodeu  séjénna lamun dimensi tina masalah leuwih loba.

métodeu  Monte Carlo asalna tina pemakaian praktis dina ngaran nu leuwih umum saperti statistical sampling. Sabaraha ahli nyebutkeun yén Monte Carlo mangrupa referensi kawentar dina kasino, sarta dipopulerkeun ku ahlina dina widang éta saperti Stanislaw Marcin Ulam, Enrico Fermi, John von Neumann sarta Nicholas Metropolis. Ahli séjénna nyebutkeun yén métodeu  ieu mimiti didiskusikeun ku ahli nu hadir dina konferensi di Monte Carlo.

métodeu  ngitung random mimiti loba nu maké dina mangsa pre-electronic computing. métodeu  ieu beuki kawentar sanggeus digunakeun Fermi dina 1930, waktu anjeunna maké métodeu  random keur ngitung sifat anyar neutron. métodeu  Monte Carlo jadi inti simulations nu diperlukeun dina Manhattan Project. Sanajan kitu, sanggeus komputer elektronik dijieun (mimiti taun 1945) métodeu  Monte Carlo mimiti ditalungtik leuwih jero.

métodeu  deterministic numerical integration dipaké ku cara nyokot sajumlah kajadian dina ruang sampel tina hiji fungsi. Sacara umum, hasil tina pagawéan ieu hadé keur fungsi hiji variabel. ku sabab kitu, keur fungsi vectors, métodeu  deterministic quadrature teu efisien. Keur integrsi numerik vektor dua-dimensi, diperlukeun ruang titik grid anu sarua dina permukaan dua dimensi. Contona keur grid 10x10 diperlukeun 100 titik. Lamun vektor mibanda 100 dimensi, jarak grid nu sarua merlukeun 10100 titik ndash; hal ieu taya alesan keur bisa diitung. 100 dimensions hartina teu mungkin keur diitung, saperti dina loba masalah fisik, dimension sarua jeung degree of freedom, sarta dina simulasi tilu-dimensi, di dinya aya tilu degrees of freedom per partikel.

métodeu  Monte Carlo nunjukkeun cara maké exponential time-increase. Saperti fungsi anu mibanda alesan well-behaved, hal ieu bisa di-estimasi ku milih sacara random tina ruang 100-dimensi, sarta nyokot sababaraha tipe average. maké central limit theorem, métodeu  ieu bakal ditempokeun ku konvergen-na  ndash; contona titik sampel lipat opat bakal boga satengah kasalahan, gumantung kana jumlah dimenasi.

Perbaikan tina métodeu  ieu nyaéta cara nyieun atawa milih titik random, tapi leuwih dipikaresep datangna kana integral ti wewengkon nu konsentrasi loba tinimbang ti wewengkon nu konsentrasi saeutik. Dina basa séjén, titik sahenteuna ngagambarkeun bentuk nu hampir sarua jeung integrand. Teu salawasna dina pemodélan komputer méré hasil nu nyugemakeun dina integrasi mimiti, sanajan kitu aya métodeu  séjén keur masalah ieu; dimimitian ku nyieun fungsi integrasi anu sederhana, salah sahijina bakal didiskusikeun dina topik di handap ieu.

Pendekatan anu ampir sarua ngagunakeun low-discrepancy sequences ku quasi-Monte Carlo method.  métodeu  Quasi-Monte Carlo sok leuwih efisien dina integrasi numeris sabab sekuen ngeusi wewengkon leuwih hadé dina rasa sarta sampel penting nu dijieun tina simulasi konvergen keur ngahasilkeun solusi jadi leuwih gancang.

Hal séjén anu kuat sarta kawentar dina aplikasi keur random numbers dina simulasi numeris nyaéta numerical optimisation. Masalah ieu salawasna maké fungsi nga-minimal-keun vektor dina dimensi anu gedé. Loba masalah anu bisa direngsekeun ku cara ieu; contona program computer chess geus nunjukkeun kumaha carana langkah nu optimal keur meunangkeun tarung, sebutkeun, 10 langkah nu ngahasilkeun evaluasi panghadéna ka tahap ahir. Traveling salesman problem contoh lain dina masalah optimasi.  di dieu ogé aya sababaraha conto aplikasi dina masalah désain rekayasa, saperti multidisciplinary design optimization.

Lolobana optimasi Monte Carlo didasarkeun kana random walks. Intina, program ieu bakal dijieun dina wanda ruang multi-dimensi, condong pindah ti fungsi luhur ka fungsi handap, sanajan kitu kadang-kadang pindahna tibalik tina gradient.





#Article 87: Gaussian quadrature (274 words)


Dina analisis numeris, quadrature rule mangrupa salah sahiji pendekatan definite integral tina function, biasana dinyatakan salaku jumlah beurat tina nilai fungsi dina titik husus dijero domain  integration.
(Tempo numerical integration keur quadrature rules lianna.)
Dina n-titikGaussian quadrature rule, dingaranan ieu sanggeus Carl Friedrich Gauss, 
 
 
 
 

 



#Article 88: Bisnis (293 words)


Sacara harti sajarah, watesan bisnis nunjukkeun aktivitas atawa karesep. Kecap ieu hartina beuki ngalegaan jadi (dimimitian dina abad ka-18) sarua jeung an individual commercial enterprise. ogé dina harti nu leuwih umum a nexus of commercial activities.

Wikipédia boga leuwih ti 1200 artikel bisnis jeung ékonomi, jadi teu sadayana dibéréndélkeun di dieu. Di dieu didaptarkeun sababaraha cabang bisnis nu utama. Pikeun jejer nu leuwih husus, tempo di subdaptarna.




#Article 89: Bias (statistik) (611 words)


Dina statistik, estimator anu bias nyaéta hiji kaayaan nu mana nilai rata-rata saluhureun atawa sahandapeun nu ditaksir. Aya dua panilaian anu béda, hiji nempo kana kaayaan nu kacida gorengna, panempo séjénna nyaéta kana kaayaan dina waktu hasil nyieunna leuwih kapake sarta leuwih deukeut kana bebeneran tinimbang kana kaayaan unbiased.

Hiji harti nu disebut sampel bias: Lamun sababara unsur nyaruaan kana sampel nu dipilih tinimbang nu séjén, jeung mibanda nilai nu leuwih luhur atawa leuwih handap tina nu ditaksir, hasilna bakal leuwih luhur atawa leuwih handap tina nu ditaksir.

Salah sahiji conto kawentar nu salah waktu nerapkeun sampel bias, kajadian dina poling présidén Amérika taun 1936. Literary Digest ngayakeun polling keur ngaramal yén Alfred E. Landon bakal ngéléhkeun Franklin Delano Roosevelt ku 57% lawan 43%. George Gallup, ngagunakeun sampel nu leuwih saeutik (300,000 dibanding 2,000,000), ngaramalkeun Roosevelt bakal meunang, sarta ramalanna bener. Naon nu salah jeung polling Literary Digest? Maranehna ngagunakeun data nu boga telepon jeung mobil keur sampelna. Waktu harita, masih mangrupa barang mewah, mangka sampelna didominasi ku golongan menengah ka luhur. Golongan ieu milih Landon, tapi golongan handap milih Roosevelt. Sabab sampelna bisa nujul kana kakayaan nu milih, mangka hasilna jadi salah.

Hal bias ieu ilahar kajadian salaku pasualan milih tinimbang masalah statistical noise: Masalah nu pakait jeung statistical noise bisa dikurangan nu cara nambah jumlah sampel, tapi bias sampel teu bisa gampang dileungitkeun. Dina sababaraha hal, meta-analysis bakal milah data nu hadé keur nalungtik kakurangan tina statistical noise, tapi bias meta-analysis bakal jadi biasna sorangan.

Hal bias séjén nu teu kaasup bias dina sampel, tapi kaasup dipaké dina statistik nyaéta nilai rata-rata béda tina nilai nu ditaksir. Anggap nyoba naksir paraméter  maké panaksir estimator  (hal ieu sababaraha fungsi tina data nu ditempo). Mangka bias  hartikeun

Hartina, nilai nu disangka tina taksiran  dikurangan nilai sabenerna . Bisa ogé ditulis

nu hartina beda nilai nu disangka antara nilai nu ditaksir jeung nilai sabenerna (nilai nu disangka  nyaéta ).

Keur conto, anggap X1, ..., Xn nyaéta variabel acak nu mandiri jeung kasebar identik, unggal sebaran normal nu disangka mu; jeung varian sigma;2.  Mangka

jadi rata-rata sampel, tur

jadi varian sampel.  Saterusna S2 nyaéta bias panaksir sigma;2 sabab

Sanajan kitu, panaksir bias ieu, kritéria nu ilahar kuadrat kasalahan mean, sabenerna leuwih hadé (tapi kacida deukeutna) ti batan panaksir teu-bias tina hasil n minus; 1 dina pangbagi nu mana n dideukeutan dina ngartikeun S2 di luhur. Saterusna akar kuadrat panaksir teu-bias tina populasi varian lain mangrupa panaksir teu-bas tina populasi simpangan baku; keur fungsi non-linier f sarta panaksir teu-bias U tina paraméter p, f(U) ilaharna lain panaksir teu-bias tina f(p).

Dina pasualan nu leuwih ekstrim tina panaksir bias bakal leuwih hadé tinimbang panaksir teu-bias geus ilahar dipaké: Anggap X mibanda distribusi Possion nu nilai disangka lambda;. Ieu diperlukeun keur naksir

Ngan fungsi tina data nu teu mibanda panaksir teu-bias nyaéta

Lamun nilai nu ditempo X nyaéta 100, mangka panaksir sarua jeung 1, sanajan nilai sabenerna bakal leuwih nujul ka 0, nu tibalik sacara ekstrim. Jeung lamun X nu ditempo jadi 101, mangka taksiran jadi teu jelas: nyaéta -1, sanajan gedena nu bakal ditaksir kudu positif. (Bias) panaksir maximum-likelihood

leuwih hadé tinimbang panaksir teu-bias dina kayaan mean kuadrat kasalahan

leuwih leutik. Bandingkeun panaksir teu-bias MSE

MSE nyaéta fungsi nilai sabenerna lambda;. Bias panaksir maximum-likelihood nyaéta:

Bias panaksir maximum-likelihood bisa mangrupa hal nu penting. Tempo hiji pasualan nu mana lobana tiket n dinomeran ti 1 nepi ka n disimpen dina kotak sarta terus dicokot hiji sacara acak, méré  hiji nilai X. Lamun n teu dipikanyaho, mangka panaksir maximum-likelihood tina n nyaéta X, ngaliwatan sangkaan X ngan n/2; ngan bisa dipastikeun yén n ngan dina X sarta mungkin leuwih.  Dina pasualan ieu, panaksir teu-biasa alami nyaéta 2X.




#Article 90: Hirup (661 words)


Hirup mangrupa konsép multiharti tanpa dadaran nu basajan, sabab mindeng dilarapkeun kana rupa-rupa hal. WordNet méré opat welas harti pikeun kecap life, sedengkeun Kamus Wéb Longman méré 35 harti.

Artikel ieu ngadadarkeun harti utama dina élmu hirup; tumbu ka harti séjén bisa ditempo di bagian artikel nu patali di handap.

Hirup mibanda sababaraha harti dina jihat biologi —

Sésa bagian ieu museur ka harti nu ahir — naon nu jadi dasar pikeun nyebutkeun yén hiji éntitas téh hirup (mahluk hirup)?

It would be relatively straightforward to offer a practical set of guidelines if one's only concern were life on Earth as we know it (see biosphere), but as soon as one considers questions about life's origins on éarth, or the possibility of extraterrestrial life, or the concept of artificial life, it becomes cléar that the question is fundamentally difficult and comparable in many respects to the problem of defining intelligence.

Dina biologi, hiji éntitas dianggap hirup mun némbongkeun sakabéh peta di handap ieu:


Artikel utama: Asal-usul hirup

euweuh modél baku pikeun asal-usul hirup, tapi nu kiwari ditampa sacara umum diwangun dumasar papanggihan di handap ieu:



#Article 91: Énzim (724 words)


Énzim mangrupa protéin, atawa kompléks protéin, nu ngatalisan réaksi kimiawi dina awak organisme. Na jero sél biologis téh lumangsung loba pisan réaksi kimiawi, nu mun tanpa énzim bakal lambat pisan sahingga moal ngadukung kahirupan. Énzim ngagancangkeun réaksi nepi ka rébuan kali lipet. Énzim ogé hiji hal anu sakuduna aya dina kuantitas anu loba sarta kualitas anu pas dina awak mahluk hirup, henteu kacuali manusa, sangkan awak sok cageur sarta kajaga ti sagala macem serangan panyakit.

Énzim RNA atawa ribozim dijieunna tina RNA, lain protéin. Umumna ribozim ukur ngatalisan RNA splicing.

Hiji énzim bisa mangrupa protéin badag nu diwangun ku sababaraha ratus asam amino, atawa sababaraha protéin nu polah babarengan salaku hiji unit.

Énzim ngandung sisi aktif, sisi beungkeut nu meungkeut substrat nalika réaksi dikatalisan.

Unggal bagéan énzim biasana mibanda tujuan/pungsi pangatur atawa struktural.

Énzim ngatalisan réaksi kimiawi.

Énzim bisa ngagabungkeun dua atawa leuwih réaksi sahingga réaksi nu sacara térmodinamis nguntungkeun bisa dipaké pikeun nyetir réaksi séjénna nu sacara térmodinamis teu nguntungkeun. salah sahiji conto nu pangilaharna nyaéta énzim nu ngamangpaatkeun défosforilasi ATP pikeun réaksi kimiawi séjén nu teu patali.

Énzim bisa ningkatkeun laju réaksi ku jalan milih atawa narabas jalur réaksi nu énérgi aktivasina handap, sahingga leuwih gampang kajadian réaksina. Laju réaksi nu dimédiasi énzim sacara lengkep gumantung ka sababaraha faktor.

 
Diagram réaksi katalitis, nunjukkeun énergi nu dipikabutuh (E) ngalawan waktu (t). 

Substrat (A jeung B) perlu énergi nu badag (E1) pikeun ngahontal kaayaan transisi A...B, nu saterusna jadi produk ahir (AB). Énzimna (E) nyiptakeun microenvironment sahingga A jeung B bisa ngahontal kaayaan transisi (A...E...B) kalawan leuwih gampang, ngurangan jumlah énergi nu dipikabutuh (E2). Hasilna, réaksina leuwih gampang sahingga ningkatkeun laju réaksi.

Énzim biasana spésifik dina réaksi nu dikatalisanana sarta substrat nu aub dina réaksina. Sipat struktur kompleméntér antara énzim jeung substrat mangrupa hal nu penting dina hal ieu (Gbr. 2).

Sababaraha énzim bisa gawé bareng ngawangun hiji susunan husus, nyiptakeun jalur métabolis. Dina hiji jalur métabolis, hiji énzim nyokot produk énzim séjén salaku substrat. Satutasna réaksi katalitis, produkna dibikeun ka énzim séjénna. Produk ahir jalur sarupa kitu kadang jadi inhibitor pikeun salah sahiji énzim-énzim na awal jalur (biasana léngkah kahiji nu teu bisa balik, disebut committed step), sahingga ngatur jumlah produk ahir nu dijieun ku jalur éta.

Gambar 6: Mékanisme inhibisi eupan-balik nu ilahar.

Kuliah Quantum Theory of some Biochemical Reactions nu didugikeun na Kongrés Biofisis Internasional IV (Moscow, 1972) ku R.R. Dogonadze jeung Z.D. Urushadze ngarumuskeun modél mékanis kuantum munggaran ngeunaan bentuk pangbasajanna katalisis énzim. Taun 1972-1973, hasil gawé M.V. Volkenshtein, R.R. Dogonadze, A.K. Madumarov, Z.D. Urushadze, jeung Yu.I. Kharkats ngarumuskeun modél (fisik) mekanis-kuantum katalisis énzim. Karya ieu ngabuktikeun peran transformasi konformasional dina réaksi katalitis.

Énzim dipikabutuh ku organisme hirup, gangguan na hiji énzim ti kira 2.000 nu aya na awak urang bisa ngakibatkeun kasakit parna nu bisa nepi ka tiwasna. Hiji conto kasakit nu disababkeun ku gangguan fungsi hiji énzim nyaéta fénilketonuria (PKU). Énzim fénilalanin hidroxilase, nu kuduna ngarobah asam amino ésénsil fénilalanin jadi tirosin teu bisa meta, sahingga fénilalanin numpuk nu ngakibatkeun rétardasi méntal.

Énzim na awak manusa bisa ogé dipangaruhan ku inhibitor. Aspirin, misalna, nyegah énzim nu ngahasilkeun prostaglandin (messenger inflamasi), sahingga suppressing pain and inflammation. Énzim ogé dimangpaatkeun dina produk sapopoé kayaning deterjén, nu nyepetkeun réaksi kimia méré sihan papakéan (misalna, méré sihan noda getih).

Gizi pikeun sato gumantung ka énzim cerna kayaning amilase, tripsin, jeung kimotripsin na ciduh. Peran utamana nyéta pikeun nyerna dahareun sahingga zat gizina sadia pikeun prosés na bagian awak nu mikabutuhna.

Golongan énzim séjénna nyaéta énzim métabolik, nu peranna pikeun ngatalisan réaksi kimia dina unggal prosés na jero awak. lolobana sél urang (iwal ti éritrosit), bakal hanaang ku oxigén najan oxigénna ngalayah lamun énzimna, sitokrom oxidase teu meta. Énzim ogé dipikabutuh pikeun kontraksi jeung rélaxasi otot. Mémang nyatana, tanpa dua golongan énzim ieu, kahirupan (cerna jeung métabolik) moal aya.

Dumasar konvénsi umum, ngaran hiji énzim ngawengku dadaran naon hancana, ditambah ahiran -ase. Contona dehidrogénase alkohol jeung polimérase DNA. Kinase mangrupa énzim nu mindahkeun gugus fosfat. 
International Union of Biochemistry and Molecular Biology (IUBMB) geus ngembangkeun hiji sistim tatangaran pikeun énzim, nyéta nomer EC; unggal énzim digambarkeun ku hiji runtuyan opat angka nu dimimitian ku EC. Nomer kahiji sacara lega ngagolongkeun énzim-énzim dumasar mékanismena:

Tatangaran nu lengkep bisa disungsi di 

ku sabab énzim mangrupa protéin, purifikasi énzim dimimitian ku purifikasi protéin. Unggal hambalan na prosedur purifikasi diponcorong kaaktifan énzimna.

Tina basa Yunani: in ferment.




#Article 92: Sebaran Cauchy (148 words)


Sebaran Cauchy mangrupa probability distribution nu mibanda probability density function

di mana t nyaéta parameter lokasi jeung s nyaéta parameter skala. Kasus husus lamun t = 0 jeung s = 1 disebut standar sebaran Cauchy nu mibanda probability density function

Sebaran Cauchy salawasna dipaké conto keur ngahartikeun sebaran nu teu mibanda mean, varian atawa moments pangluhurkeun, sanajan mode jeung median duanana dihartikeun sarua jeung nol.

Lamun U jeung V mangrupa dua sebaran normal variabel acak bébas nu mibanda nilai ekspektasi 0 jeung varian 1,  saterusna rasio U/V mibanda standar sebaran Cauchy.

Lamun X1, ..., Xn mangrupa variabel random independent, mibanda standar Cauchy, mangka sampel méan (X1 + ... + Xn)/n sarua mibanda standar sebaran Cauchy.  Ieu conto keur ngabuktikeun yén hipotesa varian terhingga dina central limit theorem teu bisa dileungitkeun (sanajan bisa digantikeun ku nu séjén, dina kasus asumsi lemah).  Keur nempo yén ieu bener, itung fungsi karakteristik




#Article 93: Organismeu (253 words)


Dina biologi jeung ékologi, organisme hartina mahluk hirup.

Asal-usul hirup sarta hubungan antara turunan pentingna mangrupa kontroversi. Dua hambalan nu utama bisa dibédakeun: prokariot jeung eukariot. Prokariot sacara umum dianggap ngawakilan dua karajaan nu béda, nyaéta baktéri jeung Archaea, nu antara masing-masing teu leuwih deukeut batan ka eukariot. Jungkrang antara prokariot jeung eukariot pada nganggap salaku tumbu penting nu pegat dina sajarah évolusionér. Dua organél eukariotik, nyéta mitokondria jeung kloroplas, umumna dianggap diturunkeun ti baktéri éndosimbiotik.

Frase organisme kompléx ngagambarkeun organisme naon baé nu mibanda sél leuwih ti hiji (multisélular).

Cicirén nu biasana kapanggih di rupa-rupa organisme di antarana:

Tapi, hal-hal di luhur teu lumaku salawasna. Loba organisme nu teu bisa usik sacara mandiri, sarta teu ngaréspon sacara langsung ka lingkunganana. Mikroorganisme kayaning baktéri teu bisa ngalaksanakeun réspirasi, tapi malah ngagunakeunjalur kimiawi nu séjénna. Ogé loba organisme nu teu bisa baranahan.

Organisasi Biologis

Organisasi lingkungan

Artikel di handap ieu mangrupa titik bubuka pikeun béja ngeunaan klasifikasi organisme:

Virus dianggap lain organisme husus sabab teu mibanda kamampuh baranahan atawa métabolisme nu mandiri. Sabenerna mah pajeulit ieu téh, sabab sababaraha parasit jeung éndosimbiont teu mampuh hirup kalawan mandiri. Najan virus teu miboga énzim jeung molekul nu sakuduna aya na organisme hirup, maranéhna bisa ngagunakeun'mesin génétik' sél inangna. Asal-usulna can kapanggih, tapi aya kamungkinan mangrupa turunan ti inangna.

salah sahiji ukuran dasar organisme nyaéya umur hirupna. Sababaraha sato hirupna ngan itungan sapoé, sedengkeun sababaraha tutuwuhan bisa hirup réwuan taun. Aging is important when determining life span of most organisms, bacterium, a virus or even a prion.




#Article 94: Karbohidrat (476 words)


Karbohidrat (nurutkeun basa hidrat karbon) nyaéta sanyawa kimiawi nu pungsina salaku perantara biologis primér pikeun neundeun atawa maké énergi; bentuk séjénna ngaliwatan gajih jeung protéin. Karbohidrat nu kaitung kompléks disebut polisakarida.

Karbohidrat murni ngandung atom karbon, hidrogén, jeung oksigén; dina nisbah 1:2:1 molar, nu méré rumus umum CxH2xOx. Tapi, loba karbohidrat penting nyimpang ti ieu rumus, kayaning déoksiribosa. Sakapeung sanyawaan nu ngandung unsur séjén ogé diaku salaku karbohidrat, kayaning kitin, nu ngandung nitrogén.

Karbohidrat nu pangbasajanna nyaéta monosakarida, nu mangrupa aldehid jeung keton leutik ranté-lempeng nu loba katambah ku gugus hidroksil, biasana hiji di unggal karbon iwal gugus fungsionalnya. Karbohidrat séjén diwangun ku unit-unit monosakarida nu paregat ku hidrolisis. Nu ieu digolongkeun kana disakarida, oligosakarida, atawa polisakarida, gumantung kana jumlah unit monosakarida nu nyusunna.

Monosakarida bisa dibagi jadi aldosa, nu mibanda gugus aldehid na atom karbon kahiji, sarta ketosa, nu husus mibanda gugus keton na atom karbon kadua. Bisa ogé dibagi-bagi jadi triosa, tétrosa, péntosa, héksosa, jeung saterusna gumantung jumlah atom karbon nu dipimilikna. Conto gampang, glukosa mangrupa aldohéksosa, fruktosa mangrupa ketohéksosa, sedengkeun ribosa mangrupa aldopéntosa.

Salajengna, ungal atom karbon nu boga gugus hidroksil (iwal nu mimiti jeung panungtung) boga sipat aktif optis, antukna karbohidrat bisa dibédakeun deui sanajan struktur dasarna sarua. Misal, galaktosa mangrupa aldohéksosa, tapi boga sipat nu béda ti glukosa sabab susunan atom-atomna teu sarua.

Struktur ranté-lempeng nu digambarkeun di dieu ukur salah sahiji tina bentuk monosakarida nu bisa jadi. Gugus aldehid atawa keton bisa meungkeut gugus gugus hidroksil ti atom karbon nu séjén ngabentuk hémiasétal atawa hémiketal, nu dina kasus ieu aya sasak oksigén antara dua atom karbon, ngabentuk cingcin hétérosiklik. Cingcin nu diwangun ku lima jeung genep atom disebut bentuk furanosa jeung piranosa, nu aya dina kasatimbangan jeung bentuk ranté-lempeng.

Kudu ditengetkeun yén bentuk cingcin mibanda hiji deui karbon nu optik aktif batan bentuk ranté-lempeng, sarta ogé mibanda bentuk alfa jeung béta nu bulak-balik dina kasatimbangan. Ngan, mun aya réaksi karbohidrat jeung alkohol jadi asétal atawa ketal, dua bentuk éta jadi béda. Ieu mangrupa tipe dasar tumbu antara unit-unit monosakarida tina karbohidrat nu leuwih gedé.

Disakarida molekulna diwangun ku dua unit monosakarida. Beungkeutan antara dua gula éta ngawujud tina leupasna hiji atom hidrogén (H) ti hiji molekul jeung hiji gugus hidroksil ti nu hiji deui.
Disakarida nu paling umum nyaéta sukrosa (gula bodas - dijieun tina hiji glukosa jeung hiji fruktosa), laktosa (gula susu - dijieun tina hiji glukosa jeung hiji galaktosa) sarta maltosa (dijieun tina dua glukosa).
Rumus kimiawi pikeun disakarida ieu nyaéta C12H22O11.

Kalawan teges, karbohidrat teu dipikabutuh pikeun gizi manusa sabab protéin bisa dirobah jadi karbohidrat - diet tradisional aya nu ampir enol persén karbohidrat, bari jagjag walagri kalawan sampurna. Ngan, karbohidrat merlukeun cai nu (rélatif) leuwih saeutik pikeun nyerna batan protéin atawa lemak, sarta ogé mangrupa sumber penting énergi.

 Tempo ogé 

Aya tilu jalur métabolik katabolisme karbohidrat:

Disimpen pikeun dipaké nalika glukosa teu diserep ku saluran pencernaan.




#Article 95: Protéin (1002 words)


Protéin mangrupa sanyawa organik kompléks nu beurat molekulna gedé nu diwangun ku asam amino nu disambungkeun ku beungkeut péptida. Protéin ésénsil pikeun struktur jeung pungsi sadaya sél hirup ogé virus.
Loba protéin nu mangrupa énzim atawa subunit énzim. Protéin séjén maénkeun pungsi struktural atawa mékanis, kayaning nu ngabentuk urat jeung sandi sitoskeleton. Protéin ogé mangrupa sumber asupan pikeun organisme nu teu ngahasilkeun énergina sorangan tina cahya panonpoé.

Protéin béda jeung karbohidrat utamana tina kandunganana nu loba nitrogén sarta saeutik walirang di sagigireun karbon, oksigén, jeung hidrogén.
Protéin mangrupa unsur utama mahluk hirup sarta mangrupa salah sahiji golongan molekul utama nu diulik dina biokimia; munggaran kapanggih ku Jons Jacob Berzelius taun 1838.

Protéin mangrupa ranté asam amino nu nilep jadi struktur 3-diménsi nu has. Bentuk nu ngawujud tina tilepan alami protéin disebutna bentuk asal, nu ditangtukeun ku urutan asam aminona. Biokimiawan ngabédakeun struktur protéin jadi opat:

Tambahan pikeun hambalan-hambalan struktur ieu, protéin bisa géséh antaran sababaraha struktur nu sarupa dina ngajalankeun pungsi biologisna. Dina kontéks susunan ulang ieu, struktur térsiér atawa kuarternérna biasa disebut minangka konformasi, sedengkeun transisi di antarana disebut parobahan konformasi.

Struktur primér ngawujud ku beungkeut péptida kovalén, nu dijieun nalika translasi. Struktur térsiér ngawujud ku ayana beungkeut hidrogén, interaksi hidrofobik, interaksi ionik, jeung/atawa beungkeut disulfida.

Prosés nalika struktur nu leuwih luhur ngawujud disebutna tilepan protéin (protein folding) nu mangrupa kosékuénsi tina struktur primér. Najan polipéptida bisa mibanda leuwih ti hiji konformasi nilep nu stabil, unggal konformasi mibanda aktivitas biologis masing-masing, sarta ngan hiji konformasi nu dianggap konformasi aktif atawa asal.

Dua tungtung ranté asam amino disebutna terminal karboksi (terminal-C) jeung terminal amino (terminal-N) dumasar ayana gugus bébas na tungtungna.

Struktur protéin bisa ditangtukeun ku kristalografi sinar-X, résonansi magnetik inti (nucléar magnetic resonance, NMR), jeung difraksi neutron. Struktur protéin nu diungkab ku métode ieu biasana disimpen di Bank Data Protéin nu bisa diaksés kalawan bébas di Nepi ka Juni 2004, ampir 25,000 struktur protéin geus disimpen di dinya. Ieu pangkalan data ogé nyimpen struktur asam nukléat kayaning DNA jeung RNA, sarta saeutik data karbohidrat.

Protéin milu sacara praktis na unggal fungsi nu dipigawé ku sél, kaasup pangaturan fungsi sélular kayaning transduksi sinyal jeung métabolisme.
Pikeun conto, katabolisme protéin merlukeun ukur sababaraha énzim nu diistilahan protéase.

Rupa-rupa molekul jeung ion bisa meungkeut sisi spésifik dina protéin. Sisi ieu disebutna sisi pameungkeut nu némbongkeun spésifisitas kimiawi. Partikel nu kabeungkeut disebutna ligan. Kakuatan beungkeutan protéin-ligan mangrupa sipat sisi pameungkeut nu dikenal minangka afinitas.

ku sabab protéin milu sacara praktis na unggal fungsi nu dipigawé ku sél, mékanisme pikeun ngatur fungsi ieu gumantung ka kumaha ngatur aktivitas protéin. Pangaturan bisa mangrupa ngatur bentuk atawa kadar protéinna. Sababaraha bentuk pangaturan di antarana:

Protéin umumna mangrupa molekul badag, aya nu beurat molekularna nepi ka 3,000,000 (protéin otot titin mibanda subunit ranté tunggal 27000 asam amino). Ranté panjang asam amino kitu nu disebut sacara umum minangka protéin, nu pondok mah biasa disebut polipéptida, péptida, atawa oligopéptida (jarang kasebut). Watesan pangbédana teu tangtu, najan polipéptida leutik kamungkinanana pikeun mibanda struktur tersiér sarta loba nu lumaku sarupaning hormon (saperti insulin) batan minangka énzim atawa unsur struktural.

Sacara umum protéin digolongkeun kana serat (filaméntos) leyur atawa nu patali-mémbran (tempo protéin membran integral). Ampir sakabéh katalis biologis nu dipikawanoh minangka énzim mangrupa protéin (sababaraha untuyan RNA dina ahir abad ka-20 geus ditunjukkeun mibanda sipat katalitik ogé). Panukeur (exchanger) sarta kanal ion patali-membran nu mindahkeun substratna ti hiji tempat ka nu séjénna tapi teu dirobah; reséptor, nu teu ngarobah substratna tapi ukur ngagiserkeun bentuk nalika meungkeut; sarta antibodi, nu katémbong taya gawé lian ti meungkeut, sakabéhna mangrupa protéin ogé. Bahan serat nu nyusun sitoskeleton sél sarta lolobana struktur sato ogé mangrupa protéin: mikrotubul, aktin, filamén panengah, kolagén, sarta keratin mangrupa bagéan ti kulit, rambut, jeung cartilage. GOlongan séjén protéin motor kayaning myosin, kinesin, jeung dynein. Otot sabagéan badagna diwangun ku protéin myosin jeung actin.

Protéin mah pilihan dina nangtukeun ayana di mana téh, ukur bisa kapanggih dina kaayaan aktif atawa bentuk asal dina rentang pH nu heureut sarta dina kaayaan leyuran nu kadar éléktrolitna saeutik, ogé moal kapanggih dina cai sulingan. Protéin nu leungiteun bentuk asalna disebut denatured. Protéin kitu umumna teu mibanda struktur sekundér iwal koil acak. Protéin na bentuk asalna mindeng ogé disebut minangka nilep, folded.

salah sahiji papanggihan abad ka-20 nu luar biasa nyaéta yén bentuk asal jeung denatured protéin bisa dibulak-balikkeun ku cara ngatur kalawan ati-ati kaayaan leyuran (misal ku dialisis bahan kimiawi nu ngakibatkeun denaturasi), protéin nu denatured bisa balik deui jadi bentuk asalna. Bahasan ngeunaan kumaha protéin bisa aya dina bentuk asalna mangrupa salah sahiji lapang penting dina ulikan biokimia, disebutna ulikan tilepan protéin.

Ngaliwatan rékayasa genetik, para panalungtik bisa ngarobah urutan (ku kituna strukturna ogé), targeting, karentanan kana pangaturan, sarta sipat-sipat protéin séjénna. Urutan génétik protéin nu béda bisa digabungkeun pikeun nyieun protéin chimeric nu mibanda sipat gabungan. Cara matri kieu ngawakilan salah sahiji alat pangpentingna pikeun ahli biologi sél jeung molekular pikeun ngarobah jeung nalungtik kamaha gawéna sél. Lapang séjén panalungtikan protéin nyaéta ngusahakeun ngaréka protéin nu mibanda sipat atawa fungsi nu samasakali anyar, hiji widang nu katelah rékayasa protéin (protein engineering).

Artikel utama: Protéin jeung gizi

Pikeun karnivora, protéin mangrupa bagian panglobana dina kadaharanana. Métabolisme protéin dina jero awak ngaleupaskeun amonia, zat nu toxik pisan. Salajengna dina ati ieu amonia dirobah jadi uréa, bahan kimiawi nu leuwih teu toxik, nu dikaluarkeun dina cikiih. Sababaraha sato malah ngarobah amonia jadi asam urat.

Dina jihat pangabutuh nutrisi manusa, protéin kabagi dina dua wujud: protéin lengkep nu ngandung sakabéh dalapan asam amino nu manusa teu bisa nyieunna, sedengkeun protéin teu lengkep kakurangan atawa ngan ngandung salah sahiji/sawaréhna. Awak manusa bisa ngamangpaatkeun sakabéh asam amino nu diékstraks tina dahareun pikeun sintésis protéin anyar, tapi nu teu ésénsil teu kudu diasupan tina dahareun, sabab sél urang bisa nyieun sorangan. Dahareun turunan-sato ngandung sadaya asam amino, sedengkeun tatangkalan biasana ngandung sababaraha asam amino nu leuwih loba.




#Article 96: Atikan (296 words)


Atikan ngawengku teaching jeung learning hususna skill, jeung also something less tangible but more profound: melak atawa ngajarkeun knowledge, judgement jeung wisdom nu hadé. salah sahiji tujuan dasar atikan nyaéta melak budaya ti hiji generasi ka generasi satuluyna (tempo socialization).

Atikan dimimitan mangsa keur orok lahir sarta sapanjang hirup. Atikan ogé bisa dimimitian saméméh jabang bayi lahir saperti sababaraha kolot nu ngadengekeun lagu atawa maca buku mangsa kakandungan nu diharepkeun bakal méré  atikan ka orokna. 



#Article 97: Universitas Gifu - Gifu Daigaku (117 words)


Universitas Gifu (岐阜大学; Gifu Daigaku, disingkat 岐大 Gidai) salah sahiji universitas di Jepang, nu tempatna aya di Kota Gifu wewengkon Chubu Jepang Tengah.
Universitas Gifu mibanda opat kampus, nyaéta Kampus Utama di Yanagido, Kota Gifu; Kebon Percobaan di Minokamo (6 km ti Stasion Kobi), Leuweung Percobaan di Takayama (10 km ti Stasion Joro) sarta Pusat Pananglutikan Walungan (River Basin Reséarch Center) di Takayama (20 km ti Stasion Takayama).

Universitas Gifu ngadeg taun 1949, sanajan kitu Fakultas Pendidikan ngadeg taun 1873, Fakultas Pertanian ngadeg taun 1923. Dina taun 1942 ngadeg Fakultas téhnik, sarta dina taun 1947 ngadeg Fakultas Kedokteran tur dina taun 1996 ngadeg Fakultas Regional Studi. Dina taun 2004, Fakultas Pertanian direstrukturisasi jadi Fakultas Elmu Biologi Terapan.




#Article 98: Abad ka-20 (203 words)


(Abad ka-19 - Abad ka-20 - Abad ka-21 - Daptarna)

Salaku catetan waktu nu kaliwat, abad ka-20 nyaéta abad taun-taunna antara 1901-2000. Abad ka-20 dimimitian ti 1 Januari, 1901 sarta dipungkas 31 Desember, 2000, dumasar kana kalender Gregorian. Sababaraha ahli sajarah nganggep jaman ti antara 1914 nepi ka 1991 minangka Abad Kaduapuluh hiji nu Pondok (Short Twentieth Century).



#Article 99: Sukarno (978 words)


Sukarno () nyaéta Presiden Indonesia mimiti. Anjeunna anu mroklamirkeun Indonésia merdeka ti pangjajah Walanda sarta jadi présidén ti taun 1945 nepi ka 1967, jadi présidén sanggeus hasil dina transisi nu ngagalura di Indonésia pikeun merdika. Sukarno lengser ku kakuatan salah sahiji jendralna, Suharto, nu jadi présidén saprak Maret 1967.

Sukarno ku média massa Kulon (Éropa sarta Amérika) ogé biasa disebut Ahmad Sukarno atawa Soekarno. Sedengkeun masarakat Indonésia nyebut ngaranna Bung Karno.

Anak saurang menak Jawa Raden Soekemi Sosrodihardjo sarta pamajikanana urang Bali Ida Ayu Nyoman Rai ti Kabupatén Buleleng, Sukarno lahir di Surabaya (sanajan sawatara asal nyatakeun manéhna lahir di Blitar, Jawa Wétan) di Hindia Walanda (ayeuna Indonésia). Manéhna ditarima di sakola Walanda saprak masih anak umur ngora. Sabot manéhna dikirim bapana ka Surabaya dina taun1916 pikeun asup sakola tengahan, manéhna papanggih jeung Tjokroaminoto, saurang inohong pajoang nasional. taun1921 manéhna mimitian diajar di Technische Hoogeschool di Bandung.

Sukarno béntés dina sawatara basa, utamana basa Walanda. Manéhna kungsi ngomong yén waktu manéhna diajar di Surabaya, manéhna mindeng diuk di tukang layar bioskop sarta maca sub judul filem Walanda sacara sabalikna, alatan manéhna henteu sanggup diuk di korsi hareup anu hargana mahal.

Sukarno jadi pamingpin gerakan kamerdikaan Indonésia. Taun 1927, Sukarno ngabentuk hiji partéy, namina Partéy Nasional Indonésia. Manéhna ditéwak dina taun1929 ku pamaréntah kolonial Walanda sarta dihukum salila dua taunpanjara. Dina waktu manéhna dileupaskeun, manéhna geus jadi saurang pahlawan anu populér. Saprak éra 1930-an, manéhna ditéwak deui sawatara kali.

Salila Perang Dunya Kadua, Sukarno gawe bareng jeung Jepang heunteu ngan sakadar usaha ngumpulkeun kakuatan tapi ogé nuju kamerdakaan Indonésia. Anjeuna narima aturan yén kapala pamaréntahan Indonésia aya dina kadali milter Jepang dina bulan Juli 1942 sarta dina taun 1943 jadi pingpinan Putera, hiji organisasi pulik penting. 
Anjeuna ogé jadi pingpinan Badan Penyelidik Usaha Persiapan Kemerdekaan Indonésia (BPUPKI), organisasi jieunan Jepang keur nyiapkeun kamerdekaan Indonésia.

Saenggeus kaéléhan Jepang, Sukarno jeung Muhammad Hatta ngaproklamasikeun Kamerdikaan Indonésia 17 Agustus 1945.

Visi Sukarno keur UUD 1945 kawangun dina Pancasila (Sansekerta -lima tihang). Filsapat politik Sukarno dipandu ku (henteu dumasar runtuyan) Marxisme, Demokrasi jeung Islam. Ieu kacermin ngaliwatan Pancasila, anu asal-usulna dianut maranehna pas 1 Juni 1945.1

Parlemen Indonesia, diadegkeun dumasar tina konstitusi nu munggaran, terbukti semua tapi bisa diatur. Hal ini disebabkan perbédaan yang tak terdamaikan antara varios sosial, politik, agama dan faksi-faksi etnis.2

Dalam kekacauan antara berbagai faksi dan upaya Belanda membangun kembali kekuasaan kolonial, pasukan Belanda menangkap Soekarno pada bulan Desember 1948, namun dipaksa untuk melepaskan dirinya setelah gencatan senjata. Ia kembali ke Jakarta pada tanggal 28 Desember 1949.

Ada upaya lebih lanjut dari kudeta militer terhadap Sukarno pada tahun 1956.

Dalam upaya untuk memulihkan ketertiban, Soekarno mendirikan apa yang disebutnyademokrasi terpimpin, di mana ia memegang kekuasaan eksekutif semakin lebih, sementara mempertahankan parlemen multipartai.

Selama ini bagian akhir dari keprésidénannya, Soekarno datang untuk semakin mengandalkan tentara dan dukungan dariPKI - dalam Partai Komunis Indonesia.

Dina kaping 30 November, 1957, aya serangan granat nu ditujukeun ka Soekarno nalika anjeunna ngayakeun silaturahmi ka hiji sakolaan di Jakarta. Aya genepan murid nu jadi korban, tapi Sukarno teu ngalaman tatu anu parna. Dina bulan Désémber anjeunna maréntahkeun sangkan 246 pausahaan Walanda jadi pausahaan Nasional . Dina bulan Februari anjeunna mimiti nyusun rarancang PRRI (Pemerintah Revolusioner Republik Indonesia) nu baruntak di Bukittingi.

Salila mangsa harita, anjeunna ogé ngadegkeun hiji dines anu tiasa ngawaskeun  media ogé percetakan buku, ogé ngabersihkeun séké-sélér Tionghoa . Dina tanggal 5 Juli 1959 anjeunna ngawangun deui rarancang konstitusi 1945, sarta ngabubarkeun parlemen, sarta digentos ku sistim perdana menteri. Anjeunna kaceluk ku sesebutan cara maréntahkeun nganggo kaputusan Manifesto Politik atawa Manipol. Sadayana lawan pulitik dikintun ka tempat khusus pikeun diasingkeun.

Dina taun pamaréntah 1950-an anjeunna ningkatkeun hubungan sareng Cina Komunis sareng ngakukeun yén anjeunna leuwih komunis batan pamaréntahanana, turta narima bantuan militer ti Uni Soviet.

Dina taunn 1962 Sukarno maréntahkeun sangkan ngayakeun serangan ka Irian Barat (Belanda New Guinea). Aya hiji upaya anu tujuanana mateni ka anjeunna nalika ngayakeun kunjungan ka  Sulawesi mangsa taun 1962. Irian palih kulon aya di sahandapeun wewenang  Indonésia dina sasih Mei 1963 di sahandapeun Bunker Plan.  Nalika sasih Juli 1963, anjeunna ngabéwarakeun  yén tos jadi présidén saumur hirup Presiden for Life.

Sukarno ogé nentang ka Federasi Inggris-nu dikokolakeun ku Malaysia, sarta nyebutkeun yén éta téh saukur plot neo-kolonial pikeun ngamajukeun kapentingan Inggris. Sanajan tawaran politikna, Malaysia diproklamasikeun dina bulan Séptember 1963. Hal ieu ngabalukarkeun Bahasa Indonesia Konfrontasi jeung mangrupa sésa bantuan militer AS ka Indonésia. Sukarno ngabolaykeun kaanggotaan Indonésia di Dewan Keamanan PBB dina taun 1965 teras Malaysia nyandak posisi kakawasaan. Sukarno jadina tambah sulit, nu antukna dugikeun ka kapiuhan dipayuneun massa basa kaping 9 Agustus 1965, alatan ngagaduhan kasakit ginjal anu lumayan parna .

Pada pagi hari tanggal 1 Oktober 1965, beberapa penjaga terdekat Sukarno diculik dan dibunuh enam jenderal anti-komunis. Satu korban, yang tidak ditargetkan dalam upaya kudeta yang dicurigai, adalah Letnan Jenderal Suharto.

Krisis ini memicu tindakan keras terhadap partai komunis dan pembersihan bangsa-luas tersangka komunis (kebanyakan petani). Pembunuhan terkonsentrasi di Sumatera, Jawa Timur dan Bali. Pada saat mereka mereda pada tahun 1966, diperkirakan setengah juta orang Indonésia telah dibantai oleh tentara, polisi dan pro-Soeharto preman. Etnis Tionghoa juga menjadi sasaran, terutama karena alasan ekonomi dan rasial. Sebuah laporan CIA resmi disebut pembersihan salah satu pembunuhan massal terburuk di abad ke-20.2

pegangan Sukarno daya melemah dalam krisis, dan akhirnya, pro-Amerika Letnan Jenderal Suharto dipaksa Soekarno untuk menyerahkan kekuasaan eksekutif pada tanggal 11 Maret 1966.

Ada banyak spekulasi tentang yang memicu krisis yang menyebabkan penghapusan Sukarno dari kekuasaan. Sementara versi resmi mengklaim Partai Komunis Indonésia (PKI) memerintahkan pembunuhan enam jenderal, yang lain mengatakan Sukarno sendiri, dan beberapa berpikir Soeharto orchestrated pembunuhan untuk menghilangkan saingan potensial untuk présidén. 3

Ada juga mengklaim bahwa Sukarno digulingkan oleh Amerika Serikat karena nasionalisme dan kebijakan Gerakan Non-Blok.

Sukarno dilucuti dari gelar présidén oleh parlemen sementara di Indonésia pada tanggal 12 Maret 1967 dan ia tetap berada di bawah tahanan rumah sampai kematiannya pada umur 69 di Jakarta pada tahun 1970.




#Article 100: Likelihood (649 words)


Dina statistik,  fungsi likelihood mangrupa fungsi conditional probabilitas dumasar kana pertimbangan fungsi alesan kadua nu mana fungsi mimiti dianggap angger, ahirna:

salian ti éta fungsi séjén proporsional saperti halna fungsi likelihood. 
ku sabab kitu, fungsi likelihood keur B mangrupa kelas ékivalénsi tina fungsi

keur unggal babandingan konstanta alpha;  0. Mangka nilai numerik L(b) teu bisa dijéntrékeun; sakabéh nu aya bakal mibanda babandingan 
L(b2)/L(b1),
ku sabab ieu konstanta bakal gumantung kana babandingan konstanta tadi.

Likelihood nyaéta istilah nu dipaké keur fungsi likelihood.  Dina basa nu ilahat dipaké sapopoe, likelihood nyaéta salah sahiji harti nu sarua keur istilah probability, tapi dina artikel ieu bakal ngagunakeun dina harti sacara téhnik.



#Article 101: Estimator (110 words)


Dina statistik, éstimator nyaéta fungsi data diketahui nu mana digunakeun keur nga-estimasi parameter anu teu diketahui. Lobana éstimators nu béda ngamungkinkeunkeur unggal paramater anu diberikan. Sabaraha kritéria digunakeun keur milih antar éstimator. Geus ilahar lamun hiji kritéria teu jelas keur nangtukeun hiji estimator ka estimator séjénna.

Aya dua tipe estimator nyaéta: point estimators, jeung interval estimators.

Point éstimator θ tina paraméter θ:

nu mana V(X) nyaéta varian ti X jeung E nyaéta operator nilai ekspektasi.

Kadangkala pamilihan unbiased estimator ngagunakeun variance panghandapna. Kadangkala ogé leuwih dipilih tanpa wates ka unbiased estimators; tingali Bias (statistics).  Ngeunaan best unbiased estimators, tempo ogé Gauss-Markov theorem, téoréma Lehmann-Scheffeacute;, Rao-Blackwell theorem.

Tempo ogé Maximum likelihood.




#Article 102: Maximum likelihood (451 words)


Dina statistik, métodeu  maximum likelihood, dimimitian ku ahli genetika/ahli statistik Sir Ronald A. Fisher, mangrupa métodeu  titik estimasi, nu digunakeun keur nga-estimasi anggota populasi nu teu ka-observasi tina paraméter ruang nu di-maksimal-keun ku fungsi likelihood.
Tingali p ngalambangkeun paraméter populasi teu ka-observasi nu bakal di-estimasi.  Tingali X ngalambangkeun random variable nu di-observasi 



#Article 103: Éntropi informasi (896 words)


Entropi nyaéta konsép dina térmodinamika (tempo éntropi termodinamika), mekanika statistika jeung tiori information. Konsép éntropi jeung informasi kacida pakait raket, sanajan perlu sababaraha waktu keur ngawangun tiori mekanika statistika jeung tiori informasi sangkan jadi nyata. Artikel ieu ngeunaan éntropi informasi, formulasi tiori-informasi éntropi. Éntropi informasi leuwih ilahar disebut Éntropi Shannon keur ngahargaan ka Claude E. Shannon.

Konsép éntropi dina tiori informasi ngajelaskeun sabaraha loba tingkat acak (atawa, 'kateupastian') anu aya dina sinyal atawa kajadian acak. Cara lian pikeun nempo ngeunaan ieu nyaéta ku ngabahas ngeunaan sabaraha loba informasi anu dibawa ku hiji sinyal.

Contona, aya sababaraha téks dina basa Inggris, dikodekeun mangrupa runtuyan hurup, spasi, jeung tanda baca. Lantaran frékuénsi atawa lobana kajadian pikeun sababaraha hurup ngan saeutik (conto, 'z'), sedengkeun hurup-hurup lianna mah murudul (conto 'e'), runtuyan hurup téh henteu acak-acak teuing. Sanajan kitu, lantaran hurup nu nuturkeunana henteu bisa dikira-kira, bisa ogé disebut 'acak' (nepikeun ka tingkatan nu tangtu). Éntropi téh minangka nu jadi ukuran tingkat acak ieu, saperti anu diusulkeun ku Shannon dina makalah  nu medar dina taun 1948

Shannon nawarkeun hiji définisi éntropi anu nyumponan asumsi-asumsi, yén:

(Catetan: Buku nu ditulis ku Shannon/Wéaver ngarujuk ka tulisan Tolman (1938) anu ngarujuk ogé ka Pauli (1933) anu nuliskeun définisi éntropi nu dipaké ku Shannon. Salian ti éta, mekanika statistika ngarujuk ogé ka von Neumann sanggeus manéhna nurunkeun éntropi dina taun 1927, anu bisa ngajelaskeun naha von Neumann resep pisan ngagunakeun istilah 'entropi' anu geus aya.)


#Article 104: Ranté Markov (815 words)


Dina matematik, ranté Markov nyaéta prosés stokastik nu ngagunakeun Markov property. 
Salaku prosés, jarak ti heula taya hubunganana jeung jarak ayeuna di dipikanyaho.

Dina kasus discrete-time, prosés mibanda sekuen X1, X2, X3, ... tina variabel acak.
Domain tina variabel ieu disebut tetapan ruang, nu mibanda nilai Xn salila dina waktu nu ditangtukeun n.
Lamun conditional distribution Xn+1 dina tetapan ti heula salaku fungsi Xn sorangan,

saterusna prosés ieu disebut mibanda sipat Markov.

Ranté Markov aya sanggeus A.A. Markov, nu mimiti ngahasilkeun ieu prosés dina taun (1906). Dijadikeun bisa diitung keur tetapan dina ruang anu tidak tebatas ku Kolmogorov (1936).
Ranté Markov patali jeung gerak Brown sarta hipotesa ergodik, dua topik penting dina widang fisik di awal abad kaduapuluh,
tapi Markov digunakeun ogé di luar widang matematika, saperti hukum wilangan gede dina kajadian anu pakait.

Ranté Markov dicirikeun ku conditional distribution

nu disebut prosés transition probability.
Kadangkala disebut ogé one-step transition probability.
Transition probability dua tahap, tilu tahap atawa leuwih dijéntrékeun tina transition probability satahap sarta sifat Markov:

Saperti,

Rumus ieu nyaruakeun keur kayaan waktu nu teu teratur di mangsa datang n+k ku cara ngalikeun transition probabilities sarta nga-integral-keun waktu k.

Marginal distribution P(Xn) nyaéta distribusi nu ditangtukeun dina waktu n.
Distiribusi awal nyaéta P(X0).
Evolusi prosés ngaliwatan sakali tahap waktu nu dijéntrékeun ku

Ieu mangrupa versi Frobenius-Perron equation.
di dinya aya hiji atawa leuwih tetapan distribusi π saperti

nu mana Y ngan sakadar ngaran variabel integrasi.
Saperti distribution π disebut stationary distribution atawa steady-state distribution.
Stationary distribution nyaéta eigenfunction tina fungsi conditional distribution, nu pakait jeung eigenvalue 1.


#Article 105: Sirit (163 words)


Sirit, bebel, atawa purusa hartina organ sapatemon jalu jeung, pikeun mamalia, organ jalu pikeun kiih. Sirit homolog jeung itil awéwé, sabab tumuwuh tina struktur émbrionik nu sarua. Sirit mangkreng pikeun pungsina nalika sapetemon.

lolobana marsupial, iwal dua spésiés kangguru pangbadagna, mibanda sirit bifurcated: kabagi jadi dua kolom nu misah, antukna tungtung siritna nyagak. Lumba-lumba mibanda kontrol prehensile kana siritna, antukna kadang dipaké salaku sénsor pikeun mariksa dasar sagara. Kéong mibanda sirit pangpanjangna saluyu jeung panjang awakna: nepi ka dua puluh kalieun panjang awakna.

Musium Falologis Islandia (Icelandic Phallological muséum) di Reykjavik ngahususkeun diri kana nalungtik sirit sasatoan.

Sirit manusa béda ti sirit sababaraha mamalia séjén sabab teu mibanda tulang mangkreng erectile bone, sagemblengna ngandelkeun aliran getih sangkan mangkreng, teu bisa ngelok kana palangkakan, sarta leuwih badag batan rata-rata dibandingkeun jeung beurat awak.

Sirit manusa diwangun ku tilu kolom jaringan pamangkreng:

Mangkreng hartina jadi heurasna sirit nu lumangsung nalika hiji jalu karangsang. Mangkrengna sirit ngabisakeun sapatemon, sanajan teu kudu, sarta sababaraha kagiatan séksual séjénna.




#Article 106: Jawa Kulon (3061 words)


Jawa Kulon ( , disingget jadi Jabar) nyaéta salah sahiji propinsi di Indonésia. Ayana di beulah kulon pulo Jawa jeung ibukota sarta puseur urban panggedéna nyaéta Bandung, nya kitu sanajan loba padumuk dinu juru kaler propinsi matuh di wewengkon suburban komo nepi ka wewengkon urban anu aya di Jakarta, sanajan kota éta perenahna di luar propinsi administratip. Populasi propinsi ieu aya 46,3 juta (dina 2014) jeung ieu téh propinsi panggegekna di Indonésia. 

Wewengkon puseur Bogor, hiji kota di Propinsi Pasundan, mibanda salah sahiji kagegekan populasi anu pangluhurna di sakuliah dunya, mungguh Bekasi jeung Depok pada-pada suburban paling loba katujuh jeung kasapuluh di dunya (Tangerang di Propinsi Banten meungkeut kasalapan); dina 2014 Bekasi mibanda 2.510.951 jeung Depok 1.869.681 jiwa. Sakabéh kota ieu téh suburban nu Jakarta.

Laratan arkéologis manusa nu pangkolotna aya di wewengkon nu digali di Anyer (basisir kulon Jawa) jeung bukti budaya metalurgi perunggu jeung beusi anu wayahna téh milénium kahiji masehi. Buktina Kabudayaan prasajarah Buni (lebah Bekasi ayeuna) mangrupa karajinan taneuh anu saterusna dikembangkeun deui ku bukti anu kapanggih ti Anyer nepi ka Cirebon. Artefacts (tanggal ti 400 SM - Maséhi 100)., Saperti peti kadaharan jeung inuman, nu kapanggih lolobana salaku hadiah astana. Aya ogé bukti arkéologis di Lokasi Arkeologi Batujaya ari tanggalna ti abad kadua masehi [rujukan?] Tuluy, nurutkeun Dr Tono Djuwantono, lulugu Badan Arkéologi Bandung, Candi Jiwa di Batujaya, Karawang, Pasundan ogé diwangun kira-kira waktu ieu. [rujukan?]

Salah sahiji bukti pangheubeulna anu dipikanyaho [klarifikasi diperlukeun] nu kacatet sajarah di Indonésia nyaéta tatapakan karajaan Tarumanagara, di mana tujuh batu abad kaopat nu ditulis maké aksara Wengi (dipaké dina jaman Pallawa India) dina basa Sanskerta ngajéntrékeun raraja ti karajaan Tarumanagara. Catetan administrasi Tarumanegara lumangsung nepi ka abad genep, sajaman jeung serangan Sriwijaya, nu dinyatakeun di prasasti Kota Kapur (686 Masehi).

Karajaan Sunda salajengna jadi daya pangereh wewengkon ieu, sakumaha kacatet dina prasasti Kebon Kopi II (Maséhi 932).

Hiji Ulama, Sunan Gunung Jati, ngancik di Cirebon, seja nyebarkeun dunya Islam di kota pagan. Mungguh, Kasultanan Demak di Jawa tengah tumuwuh jadi ancaman saharita pikeun karajaan Sunda. Pikeun ngalawan ancaman eta, Prabu Surawisesa Jayaperkosa nandatanganan hiji jangji (katelahna Pajangjian Luso Sunda) jeung Portugis dina 1512. Bayaranna, Portugis dibéré hiji gentos pikeun ngawangun bénténg jeung bangsal di tatar ieu, sami ogé bentuk pasatujuan dagang jeung karajaan. pajangjian internasional kahiji antara Sunda jeung Éropa ieu dipieling ku ngarenah tugu batu Padrao di gigireun Walungan Ciliwung dina 1522.

Sanajan pasini jeung Portugis geus dipiadeg, éta teu bisa dilakukeun. Palabuhan Sunda Kalapa ragrag ka satru Kasultanan Demak jeung Kasultanan Cirebon (urut nagara vassal Karajaan Sunda) dina 1524, sanggeus pasukan maranéhanana nu dipingpin Palatehan alias Fadillah Khan ngawasa kota. Dina 1524/1525, pasukan maranéhanana dipingpin Sunan Gunung Jati ogé nyita palabuhan Banten terus ngadegkeun Kasultanan Banten nu sasarengan jeung Kasultanan Demak. Perang antara karajaan Sunda kalawan kasultanan Demak jeung Cirebon hantem keur lima taun nepi ka pajangjian damai anu dirempugan dina 1531 antara Raja Surawisesa jeung Sunan Gunung Jati. Ti 1567 nepi ka 1579, diereh raja pamungkasna Raja Mulya, alias Prabu Surya Kencana, karajaan Sunda nyorang kamunduran, dasarna tina tekenan Kasultanan Banten. Sanggeus 1576, karajaan teu bisa ngajaga puseur dayeuhna di Pakuan Pajajaran (Bogor ayeuna) terus saeutik demi saeutik Kasultanan Banten ngarebut wewengkon urut Karajaan Sunda. Kasultanan Mataram ti Jawa tengah ogé nyita wewengkon Parahyangan, wareh tenggara karajaan.

Dina abad genep belas, pausahaan Walanda jeung British ngadegkeun kapal dagang maranéhanana di Pasundan sanggeus éléhna Kasultanan Banten. Nepi ka tilu ratus taun ka hareup, Propinsi Pasundan labuh dina administrasi Hindia Walanda. Pasundan resmi dinyatakeun minangka propinsi Indonésia taun 1950, ngarujuk kana hiji pernyataan ti Staatsblad nomer 378. Basa 17 Oktober, 2000, salaku bagian ti pulitik desentralisasi nasional, Banten dipisahkeun ti Pasundan tuluy dijieun jadi propinsi anyar.

Saprak gumelarna Kabupatén Bandung Kulon taun 2008,[8] Propinsi Pasundan kabagi kana 9 kota jeung 17 kabupatén. Ieu 26 kota jeung kabupatén tuluy dibagi deui kana 620 kacamatan, nu ngawengku 1,576 kalurahan jeung 4,301 désa. Kabupatén ka-18 ieu dibentuk Oktober 2012 - Kabupatén Pangandaran. - ti satengah kidul Kabupatén Ciamis; tuluy dina 25 Oktober 2013 DPR nyoba mariksa draf hukum ngeunaan ngadegna 57 calon kabupatén (sarta 8 propinsi anyar), kaasup salajengna tilu kabupatén di Tatar Sunda - Garut Kidul, Sukabumi Kaler, jeung Bogor Kulon - tapi tina kabupatén anyar ieu tilunana teu dipintonkeun kapisah dina peta di handap, atawa dina tabél di handap.

Jawa Kulon kungsi dipingpin ku sababaraha gubernur anu baris ditataan saperti di handap ieu:

Jawa Kulon wawatesan jeung Jakarta sarta Propinsi Banten di kulon, jeung Jawa Tengah di wétan. Ka kalér Laut Jawa, ka kidul Sagara Indonésia. béda jeung propinsi lianna di Indonésia nu puseur dayeuhna aya di wewengkon basisir, ibukota propinsi, Bandung, aya di wewengkon pagunungan di puseur propinsi. Propinsi Banten baheulana bagéan Jawa Kulon, tapi dijadikeun propinsi kapisah taun 2000. Jawa Kulon, di beulah kulon téh pangpadetna katilu di Pulo Jawa, mangrupa imah nu ampir 1 tina 5 urang Indonésia.

Propinsi Jawa Kulon jeung Banten, salaku bagian ti Ali Seuneu Pasipik, boga leuwih loba gunung boh seuneuan boh henteu, ti batan propinsi lianna di Indonésia. Wewengkon pagunungan vulkanik nu lega di tatar Pasundan ieu tradisionalna katelah Parahyangan (ogé katelah Priangan) nu hartina Pangancikan rahyang (dewa). Hal ieu dianggap salaku tatar jantung urang Sunda. Titik pangluhurna di Pasundan nyaéta Gunung Ciremai (3,078 méter) nu ngawatesan kabupatén Kuningan jeung Majalengka. Pasundan mibanda lemah vulkanik anu subur. Tatanén, utamana budidaya sangu tuhur tradisional (katelah Huma), geus jadi jalan hirup masarakat Sunda tradisional.

Saprak jaman kolonial VOC jeung Hindia Walanda, Propinsi Pasundan geus dipikawanoh minangka wewengkon pakebonan produktip keur kopi, teh, kina, sarta loba pepelakan dagang séjén. Wewengkon pagunungan Pasundan ogé mangrupa produsen utama angeun jeung tutuwuhan kembangan hias. Situs tropis andika, udara tiis, jeung tetempoan éndah réa ampir sakuliah Jawa Kulon jeung Banten iwal dinu beulah kalér (basisir laut Jawa). Landscape propinsi ieu mangrupa gunung vulkanik, rupa bumi lungkawing, leuweung, gunung, walungan, lahan tatanén subur, sarta palabuhan laut alam. [11]

Ngocor ngaliwatan lelebak Bandung ka kalér nyaéta Walungan Citarum, anu pangpanjangna jeung pangpentingna di propinsi ieu. walungan sapanjang 300 km ieu mangrupa tempat 3 bendungan, nyaéta Cirata Dam, Saguling Dam, jeung Jatiluhur Dam. walungan ieu ema parna ku kokotor industri jeung rumah tangga nepi ka titik nu geus bisa dibilang 'walungan pangkotorna di dunya' ku batur.

Pasundan (sanggeus Banten misah) populasina 35.500.611 (perkiraan taun 2000) jeung legana 34736 Km2.

Pasundan diwatesan ku Jakarta jeung propinsi Banten di beulah kulon, ku Jawa Tengah di beulah wétan. Di beulah kalér Laut Jawa. Di beulah kidul Samudra Hindia. Teu saperti umumna propinsi di Indonésia nu ibukotana di daérah basisir, ibukota Jawa Kulon Bandung ayana di daérah pagunungan sarta daérahna dilingkung ku gunung.

Basa resmi anu digunakeun nyaéta Basa Indonesia, basa séjénna anu loba dipaké nyaéta basa Sunda. Di sawatara wewengkon pakidulan anu deukeut ka wates Jawa Tengah, ngagunakeun basa Jawa. Di wewengkon Cirebon jeung sabudeureunana (Majalengka, Indramayu, Sumber), dipaké dua rupa basa nu nyoko ka basa Sunda jeung basa Jawa.

Gunung Aktif

Munggaran, ékonomi balaréa Sunda di Pasundan ngandelkeun pisan kana budidaya béas. karajaan kuna nu ngadeg di Pasundan saperti Karajaan Tarumanagara jeung Sunda dipikawanoh ngandelkeun pajeg sangu jeung pangasilan tatanén. Daur hirup urang Sunda buhun téh muterna tara jauh tina daur pamotongan béas. féstival panén béas tradisional saperti Seren Taun téh mangrupa hal penting. Dewi béas kuna, Nyi Pohaci Sanghyang Asri, aya dina budaya Sunda. Sacara tradisional, masarakat Sunda osok maké budidaya pare tuhur (huma). Sanggeus wewengkon Mataram mekar nepi ka tatar Parahiangan mimiti abad ka-17 ngiringan kampanye Sultan Agung narajang Batavia Walanda (ayeuna Jakarta), sawah (budidaya pare baseuh) mimiti diadopsi di lelebak kalér Pasundan. Kabupatén saperti Indramayu, Cirebon, Subang, Karawang jeung Bekasi ayeuna ogé katelah wewengkon konci panghasil sangu. Wewengkon pagunungan Pasundan nyadiakeun angeun, kembang jeung loba ngahasilkeun horticultural pikeun Jakarta jeung Bandung. Pangingonan di Pasundan ngahasilkeun produk cisusu jeung daging.

Salila Pausahaan Hindia Wetan (VOC) Walanda jeung jaman Hindia Walanda, Propinsi Pasundan labuh dina administrasi Walanda nu puseurna di Batavia. Pamaréntah kolonial Walanda ngawanohkeun pepelakan dagang saperti teh, kopi, jeung kina. Saprak abad ka-18, Pasundan (katelah De Preanger) dipikawanoh minangka wewengkon pakebonan produktip, sarta jadi pagalo jeung padagangan jeung ekonomi dunya. Palayanan saperti transportasi jeung perbankan disadiakeun pikeun nu boga pakebonan Walanda nu jegud téa. Pasundan dipikawanoh minangka salah sahiji wewengkon anu maju pangheubeulna di Nusantara Indonésia. Dinu mimiti abad 20, pamaréntah kolonial Walanda ngembangkeun infrastructures pikeun tujuan ekonomi, utamana pikeun ngarojong pakebonan Walanda di wewengkon ieu. Jalan jeung rel karéta diwangun pikeun nyambungkeun wewengkon perkebunan leuweung jeung puseur urban saperti Bandung sarta palabuhan Batavia.

Sanggeus kamerdikaan Indonésia dina 1945, Pasundan jadi wewengkon pangrojong Jakarta, ibukota Indonésia. Jakarta angger jadi puseur bisnis jeung pulitik Indonésia. Sababaraha kabupatén jeung kota di Pasundan saperti Bogor, Bekasi jeung Depok dimekarkeun minangka ngarojong wewengkon Jakarta jeung ngabentuk wewengkon Jakarta Raya atawa Jabodetabek (Jakarta, Bogor, Depok, Tanggerang jeung Bekasi). Wewengkon kalér Pasundan geus jadi wewengkon industri utama. Wewengkon saperti Bekasi, Cikarang jeung Karawang diaplak ku pabrik jeung industri. Wewengkon dina jeung sakuriling Bandung ogé dikembangkeun jadi wewengkon industri.

Rahayu ku kaendahan alami jeung budaya anu beunghar, pariwisata ogé mangrupa industri penting di Pasundan. Wewengkon Puncak jeung Bandung geus lila dipikawanoh salaku tujuan tungtung minggu populér pikeun urang Jakarta. Ayeuna Bandung gé geus dikembangkeun jadi tujuan balanja anu srimanganti jeung narecis, popular teu saukur antara urang Indonésia utamana Jakarta, tapi ogé tujuan balanja populér pikeun wargi Malaysia jeung Singapur. Kota basisir kuno Cirebon ogé populér salaku tujuan pariwisata budaya saprak kota éta mibanda sababaraha keraton sarta loba lokasi sajarah saperti Guha Sunyaragi. Tujuan pariwisata populér séjén di antarana Kebon Raya Bogor, Taman Safari Indonésia, Tangkuban Parahu crater, Cai panas Ciater, Kawah Bodas crater kiduleun Bandung, Basisir Pangandaran, sarta sagala rupa resorts gunung di Cianjur, Garut, Tasikmalaya, jeung Kuningan.

Pasundan mangrupa lemah cai tulen urang Sunda anu ngabentuk grup étnis panglobana di Pasundan, dituturkeun ku urang Jawa anu pindah ka propinsi ieu sababaraha abad ka tukang. Saprak Jakarta jeung wewengkon sakurilingna, kaasup ogé Pasundan, ngajadi puseur bisnis jeung puseur pulitik Indonésia, propinsi ieu mincut rupa-rupa jalma ti sakuliah Indonésia. Matakna pribumi Indonésia nu séjén saperti étnis Minangkabau, Batak, Malayu, Madura, Bali, Ambon jeung loba urang Indonésia séjén anu pindah kadieu jeung matuh di kota Jawa Kulon ogé bisa gampang kapanggih. wewengkon urban Pasundan ogé boga populasi signifikan urang Cina Indonésia.

Populasi Pasundan ieu nunda di 43.054.000 dina pertengahan 2010 antukna propinsi panggegekna Indonésia, imah nu 18% tina total nasional di 1,8% tina lelemah nasional. [12] Kumisan ti daérah husus Jakarta, mangrupa propinsi pangpadetna di nagara ieu kalawan rata-rata 1.236 urang per km² (data 2010). Laju pertumbuhan populasi kacatet dina sapuluh taun 2010 ieu 1.9%, [13]

Iwal basa Indonésia, basa nasional resmi nagara, basa lian nu loba dipaké di propinsi ieu nyaéta Basa Sunda. Dina sawatara wewengkon lebah wates kidul jeung Propinsi Jawa Tengah, basa Jawa ogé diucapkeun. Basa utama nu dipaké di Cirebon sarta wewengkon di deukeutna (Majalengka, Indramayu, Sumber) nyaéta basa Cirebon, dialek basa Jawa jeung pangaruh Sunda. [14] Basa Indonésia loba diucapkeun salaku basa kadua.

Urang Sunda babagi Pulo Jawa jeung urang Jawa, sarta utamana ngancik di Pasundan. Sanajan urang Sunda hirup sapulo jeung urang Jawa, budaya maranéhanana téh béda, tuluy maranehna ogé nganggap maranehna aya di wewengkon budaya kapisah nu disebut Pasundan atawa Tatar Sunda. Lamun aya nu pindah ti Propinsi Pasundan ka Propinsi Jawa Tengah atawa Wetan hartina bisa disebut pindah ti Sunda ka dunya Jawa. Bandung, ibu kota Pasundan, dianggap salaku puseur budaya urang Sunda. Loba Kasenian pribumi Sunda anu dikembangkeun di kota ieu. Propinsi deukeutna Banten, nu ieu baheulana bagéan Pasundan saméméh jadi propinsi sorangan, sami ogé dianggap bagéan ti Pasundan.

Kasenian musik Sunda, mangrupa ekspresi tina émosi budaya Sunda, express lemesna jeung lungguh Sunda. orchestra Degung diwangun ku gamelan Sunda.

Iwal bentuk Sunda tina gamelan di Parahyangan, wewengkon Cirebon ngukut tradisi musik anu béda. Di antara sababaraha gamelan ensembles Cirebon dua nu pangmindengna kadéngé nyaéta gamelan pelog (a non-equidistant sistim tuning heptatonic) sarta gamelan Prawa (a semi-equidistant pentatonik sistim tuning). Gamelan pelog tradisionalna ditangtayungan pikeun Tayuban, Wayang Cepak, jeung ngadengekeun jeung musik ibing Keraton di Cirebon. Mungguhing gamelan Prawa ieu tradisional ditangtayungan pikeun Wayang Purwa.

Cirebon ogé ngukut ensembles gamelan husus di antarana: Sekaten, nu diputer di Keraton pikeun nyirian waktos penting dina Kalénder Islam. Denggung, ogé ensemble Keraton nu dipercaya boga sajumlah kakuatan lembut. Sarta Renteng, hiji ensemble anu kapanggih boh Cirebon jeung Parahyangan anu dipikawanoh ku gaya maén tarik jeung energetic.

Tembang Sunda mangrupa genre musik vokal Sunda dipirig ku ensemble pati dua kacapi jeung suling. Tembang hartina lagu atawa sajak jeung Sunda mangrupa susunan géografis, sajarah, budaya nu nyirian bumi nu masarakat Sunda Indonésia. Musik jeung puisi tembang Sunda pakait raket jeung Parahyangan (hartina nu pangancikan rahyang), dataran luhur nu ngabagi bagian tengah jeung kidul Sunda. Kaendahan alam Parahiangan, hiji wewengkon tatanén subur dikurilingan ku gunung, lemesna jeung lungguh Sunda téh ngeunteung dina loba tembang Sunda. [15]

Kacapi suling téh tembang Sunda tanpa vokal.

Tarawangsa nyaéta seni populér pituin anu dilakonan dina ensemble nu diwangun ku tarawangsa (a biola kalawan pin ahir) jeung jéntréng (sajenis zither tujuh senar). éta dipirig ku ibing rusiah nu disebut jéntréng. Ibing mangrupa bagian tina ritual ngagungkeun Dewi Pare Sri. upacara ieu pakait jeung ritual sukur patali jeung panén béas. Tarawangsa ogé bisa dianggap pikeun ngajadikeun cageur atawa komo keur hiburan tulen.

Tilu tipe utama ensembles awi Sunda nyaéta angklung, calung, sarta arumba. Ciri pasti unggal ensemble mangrupa-rupa nurutkeun kana konteks, instrumén nu patali, jeung popularitas relatifna.

Angklung téh istilah generik pikeun sét katala, rattles awi shaken. Angklung diwangun ku pigura kana nu ngagantung sababaraha tebih béda awi kerung. Angklung nu diputer kawas handbells, jeung unggal alat diputer ka catetan béda. rattles Angklung nu dimaénkeun di pola interlocking, biasana jeung ngan hiji atawa dua instrumén dimaénkeun per jalma. ensemble Nu dipaké dina processions Sunda, sakapeung jeung trance atawa kaulinan akrobat. Dijalankeun dina ritual kahirupan-siklus I jeung féasts (hajat), angklung dipercaya pikeun ngajaga kasaimbangan jeung harmoni di kampung. Dina nitis anak paling modérn, angklung anu dipigawé di sakola salaku bantuan ka diajar ngeunaan musik.

Nu Angklung meunang perhatian leuwih internasional lamun Daeng Soetigna, ti Bandung, Jawa Kulon, dimekarkeun nu notations angklung teu ngan pikeun muterkeunana pelog tradisional atawa skala sléndro, tapi ogé skala diatonic dina 1938. Saprak harita, angklung mindeng diputer bareng jeung instrumen musik kulon séjén dina orchestra. Salah sahiji pintonan well-dipikawanoh munggaran angklung dina orchestra ieu salila Konférénsi Bandung dina 1955.

Kawas maranéhanana di angklung, instrumén nu ensemble calung anu tina awi, tapi unggal diwangun ku sababaraha tabung béda katala tetep onto sapotong awi; pamuter nu nahan alat dina leungeun kénca sarta panarajangan éta jeung béater diayakeun di katuhu-Na. calung pangluhurna-pitched mibanda jumlah gréatest tina tabung jeung aktivitas musik densest; ka sahandapeun-pitched, jeung dua tabung, boga saeutikna. Calung ieu ampir sok patali jeung humor éarthy, sarta dicoo ku lalaki.

Arumba nujul kana susunan xylophones awi diatonically katala, mindeng dicoo ku awewe. Hal ieu remen ngagabung ku instrumen modérn, kaasup set kendang, gitar listrik, bass, jeung kibor.

Wayang golek mangrupa bentuk tradisional padalangan ti Sunda. Jiga wayang kulit kalangkang nu leuwih dipikawanoh (wayang kulit) nu kapanggih di sesa Jawa jeung Bali, wayang golék dijieun tina kai sarta tilu dimensi, lain dua dimensi. Maranehna maké tangkal cau nu di mana dalangna nangtung, tukangeun hiji dalang dibarengan ku orchestra gamelanna nepi ka 20 musisi. gamelan ngagunakeun skala lima not sabalikna skala tujuh not dunya kulon. Musisina dipandu ku drummer, anu dina gilirannana ieu dipandu ku sinyal ti dalang béré pikeun ngarobah wanda atawa Pace nu diperlukeun. Wayang golék dipaké ku urang Sunda pikeun nyaritakeun sandiwara epik mahabarata sarta rupa-rupa tipe sandiwara moral séjén.

Artikel utami: Ibing SundaIbing Sunda nembongkeun pangaruh rupa-rupa golongan nu geus badagang sarta matuh di wewengkon ieu mangabad-abad, tapi angger uniquely has, jeung variasina ti anggun ka pola dinamis syncopated drumming, gancang flicks pigeulang, gerakan hip sensual, sarta taktak gancang sareng watak teu jeung anggahotana isolations. Meureun Jaipongan téh ibing tradisional nu pang populerna di antara urang Sunda. Hal ieu bisa dipigawé sorangan, dina grup, atawa duaan. Ibing Merak nyaéta ibing awewe diideuan ku oyagna merak sarta buluna dicampurkeun jeung gerakan klasik ibing Sunda. Ibing Merak ngalambangkeun kaéndahan alam.

Aya carita jeung folktales ditulis ti carita Pantun Sunda[16] di antara folktale jeung carita dipikawanoh nyaéta:

Pustaka Sunda kuna, di antarana nyaéta:

Kota jeung kabupatén di Jawa Kulon boga peunteun Indéks Pangwangunan Manusa (Human Development Index, HDI) panengah jeung luhur.

Saméméh lambang propinsi anu kiwari dipaké, dina kaping 7 Séptémber 1928, propinsi Pasundan geus boga logo nu dijeun ku bangsa walanda. Lambangna saperti ieu di handap:

Lambang nu kiwari dipaké propinsi Pasundan bisa dibagi ku tilu bagéan nyaéta:

Motto juang atawa jargon di lambang propinsi Pasundan kasusun ku opat kecap nyaéta Gemah Ripah Répéh Rapih. Gemah Ripah Répéh Rapih sorangan nyaéta piwuruk Sunda baheula nu ngébréhkeun yén Pasundan nu beunghar sarta dicicingan ku masarakat nu rukun kalawan damai.

Struktur lambang propinsi Pasundan disawang minangka wangun buleudna endog anu di tilik minangka taméng nu dipaké ku laskar atawa prajurit karajaan zaman baheula.

Instrumén dina lambang propinsi Pasundan kawengku ku tujuh instrumén nyaéta:

Program wajib diajar genep taun jeung salapan taun, Gerakan Nasional Orang Tua Asuh (GNOTA) sarta sababaraha program pangrojong séjénna nyaéta bagéan ti usaha pamaréntah Jawa Kulon pikeun sagancangna ngaronjatkeun kualitas sumber daya manusa (SDM), nu dina ahirna bisa nyiptakeun SDM nu masagi sarta bisa nuturkeun jaman nu beuki modérn. Ayana SDM nu boga kualitas nyaéta salah sahiji faktor utama suksésna pangwangunan hiji wewengkon.

Sahenteuna aya 18 paguron luhur negeri nu perenahna di Jawa Kulon, nyaéta:

Dina taun akademik 2013/2014 jumlah mahasiswa di ITB nyaéta 14.506 jeung di UPI 17.967 urang. jumlah PTS di wewengkon kopertis wilayah IV Pasundan numutkeun wangun universitas aya 43, institut 6, sakola luhur 191, akademi 109 jeung politéknik 27.

Dumasar kana data ti Girang Serat Nagara Indonésia, lega sawah di Propinsi Jawa Kulon, aya 9.488.623 km nu ngahasilkeun 9.418.882 ton paré taun 2006, nu diwangun ku 9.103.800 ton huma paré jeung 315.082 ton sawah keur pertanian paré. Panghasilan palawija (kadaharan salian béas), nepi 2.044.674 ton jeung produktivitasna 179,28 kuintal per ha. Tapi, lebar tutuwuhan widest nu pikeun komoditi jagong ngahontal 148.505 ha, Propinsi Pasundan ogé ngahasilkeun hortikultura anu diwangun ku 2.938.624 ton angeun, 3.193.744 ton bungbuahan, jeung 159.871 ton tutuwuhan ubar/ bio Farmakologi.

Leuwung di Pasundan ngeusi 764,387.59 ha atawa 20,62% tina ukuran total propinsi. Ieu kawengku leuweung produktif 362,980.40 ha (9.79%), leuweung nu ditangtayungan 228,727.11 ha (6.17%), sarta leuweung konservasi 172.680 ha (4.63%). leuweung bakau ngahontal 40,129.89 ha, sarta sumebar di 10 kabupatén di mana aya basisir. Sagedéngeun ti eta, aya ogé leuweung séjén ditangtayungan kira-kira 32,313.59 ha diatur ku Perum Perhutani Unit III Pasundan jeung Banten.




#Article 107: Pulo Jawa (413 words)


Pulo Jawa téh hiji pulo di di gugusan kapuloan Sunda, Indonésia, nu mangrupa pulo pangpadetna di sakuliah dunya (tempo daptar pulo dumasar populasi). Legana 132.000 km pasagi kalawan 114 juta pangeusi (864 jalma per km²), mun mangrupa nagara mandiri mah bakal jadi nagara kadua pangpadetna sadunya. Pulo Jawa mangrupa lemah cai pikeun pituin pikeun urang Sunda jeung Jawa.

Pulo Jawa aya dina runtuyan kapuloan jeung Kalimantan (Bornéo) di béh kalér, Sumatra di béh kulon-ngalér, jeung Bali di béh wétan. Jawa téh mangrupa pulo panglegana ka-13.

Pulo Jawa ampir sagemblengna mangrupa bentukan vulkanik, nu ngandung teu kurang ti 38 gunung nyungcung nu nandakeun ayana aktivitas gunung api. Tempo Gunung api di pulo Jawa.

Jawa mangrupa pulo pangpadetna sa-Indonésia, ampir 60% populasi Indonésia matuhna di pulo Jawa . Pangeusi ieu pulo utamana mah urang Sunda (di bagian kulon) jeung Jawa (di bagian wétan), ngan ku sabab laju migrasi ka ieu pulo nu luhur pisan, utamana ka wewengkon pakotaan, méh baé lengkep ku séké sélér ti mana baé. Pikeun ngimbangan ieu masalah, ti taun 1970 pamaréntah Indonésia ngampanyeukeun program transmigrasi: mindahkeun sabagian wargana sacara sukaréla ka pulo-pulo nu leuwih carang populasina (kayaning Sumatera, Kalimantan, jeung Sulawesi) sangkan pulo Jawa teu padet teuing.

Pulo ieu dibagi kana genep Daérah Tingkat I:

Pulo Jawa kawentar ku manusa Jawa-na, sakumpulan sésa fosil Homo erectus nu kapanggih deukeut walungan Brantas di Jawa Wétan. Kadieunakeun, kapanggih ogé sababaraha fosil ti wewengkon séjén, kayaning di situs Plawangan, guha Pawon, jeung sababaraha tempat séjénna.

Ku dipilihna Jakarta jadi ibukota, pulo Jawa jadi puseur kagiatan politik jeung ékonomi Indonésia. Ka dieunakeun, alatan teu walatrana pangwangunan, antara puseur dayeuh jeung pilemburan téh jungkrangna beuki lega. Dayeuh-dayeuh jadi puseur kabeungharan, sedengkeun pilemburan di pulo Jawa tetep sangsara.

Sacara nasional, kanyataan jungkrang laju pangwangunan téh jadi masalah, antukna loba nu boga angen-angen hayang mindahkeun ibukota ka wewengkon nu leuwih tengah sacara nasional, misalna ka Kalimantan, kalawan harepan pangwangunan bisa leuwih walatra sa-Nusantara.

Sacara umum, kabudayaan nu aya di pulo Jawa bisa dibagi dua: budaya Sunda di wewengkon kulon jeung budaya Jawa di wewengkon wétan. Wates dua kabudayaan ieu, dumasar pangaruh kakawasaan masing-masing bangsa dina sawatara sumber sajarah, kira aya di walungan Cipamali atawa Diéng.

Tempo ogé Budaya Indonésia

Pangeusi pulo Jawa lolobana ngagem Islam, lajeng Kristen (utamana di pakotaan), Hindu di sabudeureun Banyuwangi jeung basisir nu deukeut ka Bali, Katolik di sababaraha lembur di wewengkon kidul Jawa Tengah, Sunda Wiwitan di sawatara kampung adat Sunda (misalna di Kanékés), Budha nu diaragem nu urang Cina, jeung ageman lianna.




#Article 108: Basa Sunda (1065 words)


Basa Sunda (ᮘᮞ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ) nyaéta basa nu dipaké ku kurang leuwih 41 juta jalma di wewengkon kulon pulo Jawa atawa 13,6 persén ti populasi Indonésia. Basa Sunda kaasup kana kulawarga basa Austronésia - Malayo-Polinésia - Malayo Kulon-Polinésia - Sundik nu mibanda sababaraha dialék/logat dumasar padumukan jalmana: 

Parahiangan téh wilayah nu panglobana di Tatar Sunda, minangka dialék utama (basa lulugu) basa Sunda nu diajarkeun ti mimiti Sakola Dasar (SD) nepi ka SMA (Sekolah Menengah Atas) sanggeus kaluar kaputusan ti Gupernur Jawa Barat.

Basa Sunda mangrupa basa indung urang Sunda, boh anu dumuk di Jawa Barat, boh di saluareunana nu aya teureuh Jawa Barat. Jumlah panyaturna ogé kaitung réa, malah kaasup basa daérah kadua panggedéna di Indonésia sanggeus basa Jawa. 

Sabada puseur dayeuh Karésidénan Priangan dipindahkeun ti Cianjur ka Bandung, Kalungguhan basa Sunda téh jadi basa pribumi.  Basa Sunda di wewengkon Bandung leuwih luhung kalungguhanana tibatan basa Sunda wewengkon séjénna. Samalah dina Lambaran Nagara (Staatsblad) No. 125 Taun 1893, Ayat 6, ditetepkeun yén basa pribumi anu diajarkeun di Jawa Barat téh nyaéta Basa Sunda Bandung. Nya ti harita munculna sesebutan basa sakola, nyaéta basa anu diajarkeun di sakola-sakola. Ti dinya sesebutan basa sakola téh robah deui jadi basa lulugu atawa basa baku. Atuh basa Sunda wewengkon Bandung ogé robah jadi basa Sunda lulugu atawa basa Sunda baku. 

Istilah basa lulugu (baku) téh kuduna mah dipateungteungkeun jeung basa teu lulugu (teu baku). Ngan pédah dina kahirupan masarakat Sunda muncul istilah basa Sunda wewengkon minangka lalawanan tina basa Sunda lulugu. Ari basa wewengkon lumakuna ukur di wilayah-wilayah nu tangtu wungkul, kadang ku urang Bandung mah kurang ngarti lamun urang saluareun Bandung komunikasi ngagunakeun basa wewengkon. Dina basa wewengkon téh nu hasna lain ukur diksina wungkul, tapi lentong atawa lagu kalimahna ogé kadang béda-béda ungga wewengkonna. Contona kieu. 

Nepi ka taun 1600 Maséhi, basa Sunda téh mangrupa basa nagara di karajaan Salakanagara, Galuh, Kawali, jeung Pajajaran. Dina ieu mangsa, basa Sunda kaasupan kana basa Sansakerta saperti anu katémbong dina prasasti titinggal Purnawarman, malah aksarana ogé maké aksara Pallawa. Basa Sunda alam harita dipaké dina widang kanagaraan, kasenian, jeung kahirupan sapopoé, loba kitab ageman anu ditulis dina basa Sunda sarta ngagunakeun aksara Sunda kuna saperti Naskah Sanghyang Siksa Kandang Karesian, Carita Parahyangan, Amanat Galunggung, jeung Guru Talapakan. 

Dina ieu mangsa, tatar Sunda kacicingan ku Mataram. Nu kapangaruhan panggedéna dina widang pamaréntahan, basa, jeung kasusastraan. Dina ieu abad, mimiti aya konsép undak-usuk basa nu sarua jeung unggah-ungguh boso (Jawa). Lian ti éta, basa Sunda loba dimekarkeun dina widang kasusastraan, utamana wangun puisi (pupuh). Malah kasusastraan harita (pupuh) dianggap pangagungna ku sabab dipaké ku para ménak jeung cendikiawan alam harita.

Dina ieu mangsa, basa Sunda mimiti kaseselan ku basa Walanda, ngaliwatan para bupati jeung pagawé Walanda. Mémang harita mah wewengkon Sunda téh geus aya dina genggeman pamaréntah Hindia Walanda, nya harita medalna buku basa Sunda anu ditulis ku aksara Latén téh. Basa Sunda mimiti dijadikeun ulikan bangsa deungeun utamana bangsa Walanda, salian ti éta basa Sunda ogé mimiti kaasupan basa Malayu deuih. Harita aya katangtuan ti bangsa Walanda sangkan bangsa pribumi, kaasup urang Sunda kudu ngagunakeun basa Malayu minangka lingua franca-na (contona aya dina Wawacan Panji Wulung taun 1876).

Dina ieu mangsa, sakola-sakola beuki réa, basa Sunda terus digunakeun sarta diajarkeun di sakola-sakola. Para panalungtik basa Sunda beuki loba deuih, boh bangsa deungeun atawa urang Sundana sorangan, beuki témbong baé pangaruh basa Walanda kana basa Sunda téh, nepi ka harita mah teu saeutik urang Sunda nu nyaritana direumbeuy ku basa Walanda, utamana kaom palajar. Basa Sunda pacampur jeung basa Arab, Jawa, Malayu, jeung Walanda dipaké dina widang atikan jeung kabudayaan, pikeun nuliskeunana geus prah maké aksara Latén. Dina ieu mangsa, medal pustakamangsa jeung kalawarta dina basa Sunda saperti Papaés Nonoman (1915), Pasoendan (1917), Poesaka Soenda (1923), jeung Sipatahoenan (1923).

Mangsa ti taun 1945 nepi ka kiwari sok disebut ogé mangsa sabada perang, basa Sunda dipaké dina kahirupan sapopoé, pustakamangsa, sastra, kabudayaan, jeung buku-buku atawa kapustakaan. Mangsa ieu basa Sunda loba kapangaruhan ku basa Indonésia. Dina istilah-istilah basa kosta méméh asup kana basa Sunda téh umumna ngaliwatan heula basa Indonésia, utamana nu dipaké ku masarakat kota, nepi ka aya istilah Sunda kamalayon geuning, nyaéta basa Sunda anu reumbeuy kapangaruhan ku basa Malayu (Indonésia).

Unggal basa diwujudkeun ku sora. Ku kituna, ulikan sora basa atawa tata sora sok dijadikeun dasar ulikan tulisan atawa tata aksara. Sora nu diulik téh teu sagawayah, tapi sora nu diwangun ku alat ucap, anu sok disebut sora basa (fon). Sora basa aya nu béda kadéngéna, aya anu mirip. Sora basa anu kadéngé béda atawa mirip tur bisa ngabédakeun harti kecap disebut foném. Foném so ditulis di antara dua gurat condong /.../. Upamana baé, sora /a/, /i/, /u/, /o/, jeung /e/ dina basa Sunda mangrupa foném lantaran opatanana bisa ngabédakeun harti kecap. Geura tengetan contona dina pasangan minimal ieu di handap.


Foném dina basa Sunda bisa mibanda rupa-rupa ucapan luyu jeung tempatna dina engang atawa kecap, ilaharna teu ngabédakeun harti. Variasi ucapan foném anu teu ngadédakeun harti disebutna alofon, sarta sok ditulis di antara dua kurung siku [...]. Upamana baé, sora /o/ dina kecap boboko jeung dina kecap noong aya bédana. Sora  /o/  anu kahiji mah gembleng [o]; ari anu kadua mah teu gembleng, semu ngirung [ɔ]. 
Kiwari, sakumaha di sakabéh wewengkon Indonésia, basa Sunda ditulis dina aksara Latin. Aya tujuh sora vokal: a, e (pepet), é, i, o, u, jeung eu; tanpa diftong. Konsonan kawakilan ku aksara b, c, d, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, w, y, ny, jeung ng. Konsonan séjén nu datang ti basa deungeun, misalna basa Arab atawa basa Inggris, lolobana dialihbasakeun kana konsonan utama tadi: f - p, v - p, sy - s, sh - s, z - j, jeung kh - h.

Tata basa Sunda kaasup anu basajan dibandingkeun basa-basa lainna. Aya sawatara ciri basa Sunda, nyaéta:

Dina sajarahna, basa Sunda kungsi ditulis ku rupa-rupa aksara, di antarana:

Sacara resmi, pamaréntah Jawa Kulon ngaliwatan Perda taun 2014 geus ngarojong aksara Sunda pikeun pakéeun sapopoé.

Tatakrama minangka hiji hal anu ogé leket dina basa Sunda, utamana dina dialék utamana (Parahiangan). Sanajan sawatara nonoman Sunda kiwari nganggap yén diajar tatakrama basa Sunda téh hésé, tatakrama tetep diajarkeun di sakola-sakola lantaran ku tatakrama ieu diharepkeun sikep silihormat jeung silihajénan.

Kawas basa Indonésia, dina basa Sunda ogé aya sababaraha gaya basa, contona:

Basa Sunda euyeub ku rupa-rupa karya sastra, boh anu klasik atawa anu moderen, di antarana:




#Article 110: Infrastruktur (339 words)


Infrastruktur nyaéta sakumpulan unsur-unsur struktural nu silisambung nu nyadiakeun framework pikeun ngarojong struktur sacara gembleng. Istilah ieu mindeng ogé dipaké sacara abstrak.


#Article 111: Arkéologi (135 words)


Arkéologi nyaéta élmu ngeunaan budaya manusa ngaliwatan penemuan kembali, dokumentasi jeung analisis material sisa, kaasup arsitéktur, artifak, biofak, sésa-sésa manusa, jeung landscape. Subbab séjén ti antropologi ngalengkepan papanggihan arkéologi, hususna antropologi budaya (nu ngulik diménsi budaya paripolah sarta perlambang) jeung antropologi fisik (nu ngawengku ulikan évolusi manusa jeung ostéologi). Disiplin séjén ogé ngalengkepan arkéologi, kayaning paléontologi (ulikan kahirupan prasajarah), kaasup paléozoologi jeung paléobotani, géografi, géologi, sajarah, sajarah seni, jeung klasika.

Arkéologi mangrupa hiji cara pikeun neuleuman kabudayaan nu geus leungit dina kahirupan sajarah manusa tanpa wates waktu: di Inggris, para ahli arkéologi mendakan pakampungan kuna nu narikolot sanggeus kajadian Black Death abad ka-14. Di New York para ahli mendakan ruruntuk pakuburan ti abad ka-18.

Dina ulikan budaya nu rélatif anyar nu geus katalungtik jeung kaulik ku sarjana-sarjana Barat, arkéologi sok dipatalikeun raket pisan jeung étnografi.




#Article 112: Marcapada (2009 words)


Marcapada, ogé disebut Bumi, (Ing. earth, atawa Terra), mangrupa planét tempat manusa hirup, planét katilu luareun Panonpoé. Marcapada mangrupa hiji-hijina planét terestrial di Surya Mandala, sarta hiji-hijina planét nu mibanda kahirupan, sahanteuna kitu nu dipikanyaho élmu modérn. Planét ieu mibanda hiji satelit alam, bulan, nu kabentuk watara 4,5 milyar taun ka tukang.



#Article 113: Optimisasi (matematik) (796 words)


Dina matematika, watesan optimisasi nujul kana pangajaran ngeunaan masalah nu mibanda bentuk 


Masalah optimization biasa dilambangkeun ku notasi husus. Here are some examples:

Keur nyebutkeun nilai minimum dina rumus x2+1, nu mana x aya dina rentang real numbers R. Nilai minimum dina kasus ieu nyaéta 1, dina waktu x=0.ndisi alami fungsi obyektif fungsi jeung constraint set. 


#Article 114: Pangan (1619 words)


Pangan nyaéta zat naon baé nu ilahar didahar atawa diinum ku mahluk hirup. Istilah pangan ogé ngawengku inuman cair. Pangan mangrupa sumber utama énergi sarta mangrupa gizi pikeun sato, nu biasana sumberna ti sato ogé atawa ti tutuwuhan.

Ulikan ngeunaan pangan disebut élmu pangan (food science).

Hukum pangan di Kulon ngabédakeun pangan kana opat kategori:

Manusa mangrupa omnivora nu ngadahar boh hasil tutuwuhan (nabati) atawa sato (héwani). Saenggeusna ngarandapan usum es, kajurung ku  hayang hirup dina kaayaan ayem tengtrem salahsahijina tarékah kujalan  nyadiakeun kabutuhan sapopoé ku jalan melak tutuwuhan sarta ngingu sasatoan nu dipikabutuh. Kadieunakeun ieu tarékah ngarobah cara hirup manusa dina nyumponan sagala rupa kabutuhan hirupna saperti ayana tatanén.


Deprivasi pangan ngakibatkeun malnutrisi nu antukna jadi kalaparan (Ing. starvation). Ieu biasana patali jeung famine, kakurangan pangan di masarakat, nu mawa balukar kana kaséhatan jeung mortalitas manusa. Taun 2003 sataunna aya kira 40 juta urang nu maotr alatan kalaparan.

Bantuan pangan bisa ngabantuan jalma-jalma nu kakurangan pangan. Sabalikna, bantuan pangan nu dikokolakeun sacara teu bener bisa ngaruksak pasar lokal, neken harga crop sarta ngalemahkeun produksi pangan.

Kasakit alatan pangan (Ing. foodborne illness) atawa karacunan pangan, disababkeun ku baktéri, toxin, virus, jeung prion. Karacunan pangan geus kasebutkeun ti jaman Hipokratés. Nelasan ku jalan ngaracun dahareun geus aya ti jaman Karajaan Romawi. 

Kanyaho ngeunaan kandungan gizi jeung interaksi antarkomponén na métabolisme manusa pikeun asupan/diet idéal kiwari jadi ladang kaweruh nu terus tumuwuh.




#Article 115: Kaséhatan (260 words)


Kaséhatan nyaéta kaayaan sajahtra tina awak, jiwa, jeung sosial anu ngamanwakeun sakabéh jalma hirup produktif sacara sosial jeung ékonomis.
Miara kaséhatan nyaéta tarékah sasadiaan jeung panyegah tina sagala wabah kaséhatan anu merlukeun pamariksaan, pangubaran jeung/atawa pangawulaan kaasup reuneuh jeung kalahiran.

Pangajaran kaséhatan nyaéta prosés mantuan hiji jalma, ku ngalakonan boh sorangan boh sacara babarengan, pikeun nyieun kaputusan dumasar kana nu dipikanyaho ngeunaan perkara-perkara anu mangaruhan kaséhatan pribadina ogé jalma séjén.

Harti anu malah leuwih basajan diajukeun ku Larry Green jeung réngrénganna anu nulis yén pangajaran kaséhatan nyaéta campuran pangalaman diajar anu dirarancang sangkan adaptasi sukarela kana parilaku anu kondusif leuwih gampang pikeun kaséhatan.
Data panungtungan némbongkeun yén kiwari leuwih ti 80 persén rahayat Indonésia henteu mampuh meunangkeun jaminan kaséhatan ti lembaga atawa pausahaan di widang pangurusan kaséhatan, saperti Akses, Taspen, jeung Jamsosték.

Golongan masarakat anu dianggep dianaktérékeun dina perkara jaminan kaséhatan nyaéta maranéhanana tina golongan masarakat leutik jeung tukang dagang.
Dina pangawulaan kaséhatan, masalah ieu jadi leuwih jangar, lantaran dina manajemén pangawulaan kaséhatan henteu patula-patali jeung sawatara jinis jalma hungkul, tapi ogé watek anu husus dina pangawulaan kaséhatan éta sorangan.

Dina Undang-Undang  anu dimaksud kaséhatan téh ditataan ieu di handap:

Salah sahiji tujuan nasional nyaéta ngamajukeun kasajahtraan bangsa, anu hartina nyumponan kabutuhan dasar manusa, nyaéta pangan, sandang, papan, atikan, kaséhatan, lapangan gawé jeung katingtriman hirup.

Tujuan pangwangunan kaséhatan nyaéta cumponna kamampuh hirup séhat pikeun unggal masarakat, jadi tanggung jawab pikeun ngawujudna darajat kaséhatan anu optimal téh aya dina sakumna masarakat Indonésia, pamaréntah, jeung swasta kalawan babarengan. 

Tujuan jeung wengkuan kaséhatan lingkungan bisa dibagi jadi dua, sacara umum jeung sacara husus. 




#Article 116: Imah (347 words)


Harti lain tina imah tempo di Imah (disambiguasi).

Imah dina harti nu geus umum nyaéta struktur wangunan beunang manusa nu dihalangan atawa dipindingan ku dingding jeung diiuhan hateup. Imah mangrupa hiji tempat keur nyingkahan présipitasi, kaanginan, kapanasan, katiisan, gangguan manusa jeung sato. Masarakat sakapeung indit ti imah dina waktu sababaraha poé keur kaperluan digawé jeung rékréasi, tapi umumna balik deui ka imah nu boga fungsi utama keur saré.Imah disebut ogé bumi; rorompok kagunaan utamana pikeun tempat jelema cicing beurang – peuting.

Sacara umum imah mibanda hiji jalan asup, nu ilaharna mangrupa panto atawa gapura, kalawan bisa waé mibanda sababaraha jandéla atawa leuwih tihiji. Tapi jaman kiwari mah, geus loba imah anu teu ngan ukur miboga hiji panto.

Konsep imah urang Sunda aya 3:

Mimitina, ieu rupa-rupa guha, grottoes, sareng sajabana ti bumi alam henteu tiasa nyugemakeun sadaya kaperluan masarakat kuno, susunanna dimimitian.

Dina tradisi jeung adat masyarakat Sunda, imah panggung hartina henteu napel kana taneuh maksudna pikeun ngahormat ka jalma nu tos teuaya dikieuna. 

Imah geus dipaké tempat cicing ku manusa ti zaman pra-sajarah, mimiti dipaké salaku alternatif pikeun guha. Bahan, gaya, sarta cara nyieun wangunan geus robah-robah sajalan jeung waktu.

Imah urang Éropah barétona ukur mangrupa saung nu kamarna hiji nu ditempatan ku sakabéh kulawarga sarta ingon-ingon, keur ngajaga imah jeung pangeusina tetep haneut salila usum salju.

di antara conto tiheula (nurutkeun umur pangira-ngira nu ditéangan ku para arkéolog), imah nu has waktu harita nyaéta palafitte.

Wangun séjén imah nyaéta apartemén (atawa flat), nu mangrupa salah sahiji tina sababaraha unit nu aya dina sababaraha tingkat, sarta dipisahkeun ku lantéy, pinding jeung panto tapi dihijikeun pikeun ngawangun hiji wangunan nu leuwih gedé tapi aya dina sahandapeun hiji hateup. Hiji imah nu eusina ukur dua apartemén disebut dupléks. Di Inggris, flat nu boga dua lantéy disebut maisonette. Mansion nyaéta hiji imah nu kacida gedéna, mindengna mah kacida pinuhna ku hiasan tur hargana mahal.

Bentuk pangiuhan (shelter) nu leuwih basajan batan imah di antarana dugout, ténda (tempo ogé kémah), camper, saung, hateup tanpa pinding, atawa struktur kalayan hateup jeung satengah pinding, saperti mindeng katemu dina halte beus, jeung gazébo.




#Article 117: Linguistik (1011 words)


tos ditampi sailaharna, Linguistik nyaéta élmu panggunaan basa manusya, sertos linguist nyaéta jalmi nu kalebet dina widang ulikan ieu. Ulikan linguistik wisa dipikirkeun sapanjang tilu hal utami, nu tungtungna tiasa dijéntrékeun saperti di handap:

Kalawan dikotomi ieu, sarjana nu nyebut dirina ngan ahli basa atawa ahli basa téoritis baé, kalawan tanpa kualifikasi deui, condong ka independen, linguistik sinkronis anu téoritis, nyaéta ngaku ayana sabot inti ti disiplin élmu.



#Article 118: Tatamba (1135 words)


Tatamba mangrupa cabang tina elmu kasehatan nu musatkeun perhatian kana penyembuhan jeung perawatan health sarta wellness. 

#Article 119: Komunikasi (955 words)


Komunikasi nyaéta proses tina parobahan inpormasi umumna ngaliwatan sistim tina simbol nu geus umum. Elmu Komunikasi nyaéta élmu akademik nu ngajarkeun ngeunaan komunikasi.

Komunikasi nyaéta prosés anu ngamungkinkeun mahluk hirup pikeun silih tukeur informasi ku cara maké sababaraha métodeu . Komunikasi nyaratkeun yén sakabéh pihak anu ngalakukeun komunikasi mikawanoh basa anu dipaké bareng dina éta komunikasi.

Silih tukeur informasi merlukeun feedback atawa eupanbalik. Sanajan kitu, kecap komunikasi ogé digunakeun dina konteks anu ngan merlukeun saeutik eupanbalik atawa henteu merlukeun eupanbalik samasakali saperti siaran, ogé dina konteks di mana eupanbalik katunda lantaran pangirim atawa panarima ngagunakeun métodeu , teknoloji, waktu jeung alat uepanbalik anu béda.

Aya cara komunikasi anu bisa didenge saperti ucapan, nyanyian jeung wirahma sora. Aya deui cara komunikasi tanpa ucapan tapi maké cara fisik anu katelah nonverbal saperti basa awak, basa isarat, paralanguage, cabakan, hubungan mata, atawa panggunaan tulisan.

Definisi komunikasi rupa-rupa pisan. Sabagian jelema nganggap yén sato bisa ngalakukeun komunikasi jeung baturna persis saperti manusa, sarta sabagian deui jelema ngadefinisikeun komunikasi leuwih heureut, ngan ngawengku manusa katut paraméter-paraméter interaksi simbulna.

Sanajan kitu, komunikasi biasana digambarkeun ku sababaraha dimensi utama:

Komunikasi di antarana kaasup tindakan-tindakan pikeun méré pangaweruh jeung pangalaman, méré nasehat jeung parentah, sarta pertanyaan. Tindakan-tindakan ieu bisa ngawujud dina rupa-rupa wangunan. Wangunanna gumantung kana kamampuhan kolompok anu ngalakukeun komunikasi. Eusi jeung wangunan babarengan ngahasilekun pesen anu dikirim ka sahiji tujuan. Sasaranna bisa diri pribadi, jelema lian atawa mahluk lain, jeung unsur lain (saperti sahiji pausahaan atawa kolompok). 
Gumantung kana puseur perhatian atawa fokus (saha, naon eusina, naon wangunannana, ka saha, jeung naon hasilna), aya rupa-rupa klasifikasi komunikasi. Sabagian pertanyaan sistemati kasebut diwincik dina Tiori komunikasi.

Komunikasi bisa dititén salaku prosés pangiriman informasi anu dibangkitkeun ku tilu lapis aturan semiotic: 

Jadi, komunikasi mangrupa sajinis interaksi sosial di mana saeutikna dua pihak anu ngalakukeun interaksi silih bagi sakumpulan isarat jeung sakumpulan aturan semiotic anu ilahar pikeun éta kadua beulah pihak. (Aturan anu diadegkeun babarengan ieu dina sababaraha harti teu nganggap autocommunication, kaasup intrapersonal communication ngaliwatan dayeri atawa ngomong-sorangan) salaku komunikasi.

Dina modél anu saderhana, informasi atawa eusi (misalna pesen dina basa anu alami) dikirim dina sababaraha wangunan (saperti basa ucap) ti pamancar/pangirim/encoder ka tujuan/panarima/decoder. Dina wangunan anu saeutik leuwih kompleks saurang pangirim jeung saurang panarima dihubungkeun sacara timbal balik.

salah sahiji conto komunikasi nyaéta komunikasi ucapan. Komunikasi ucapan sacara husus nurutkeun rupa-rupa cara pangiriman logika nu kadang-kadang dilakukeun kurang alus antukna pihak lain ngira-ngira. Conto paling umum komunikasi ieu, mungkin wangunan komunikasi paling alus, nyaéta dialog. Dialog mangrupa sahiji wangunan komunikasi di mana kadua beulah pihak kalibet dina pangiriman informasi. Dialog disebut wangunan anu alus lantaran ayana eupanbalik.

 

Kahadiran gangguan komunikasi atawa anu disebut nois komunikasi dina channel pangiriman (rohangan hawa, dina hal ieu) ngakibatkeun eusi atawa informasi nu katarima jadi ruksak, dina harti yén eusina bakal ngandung kasalahan, jadi henteu ngakibatkeun hasil anu diharepkeun.

Tiori coregulation ngajelaskeun yén komunikasi mangrupa prosés daya cipta (kréatif) jeung dinamik anu sinambung.

Komunikasi simbulik nyaéta komunikasi anu ngagunakeun perlambang. Dina komunikasi simbulik, lambang-lambang dibéré harti jeung ngagambarkeun sahiji gagasan. Contona, bendera Amerika mangrupa perlambang anu ngagambarkeun kabébasan pikeun urang Amérika, atawa ngagambarkeun imperialisme sarta kajahatan pikeun nagara-nagara lianna.

Komunikasi mangrupa silih tukeur informasi antara para anggota sakolompok mahluk hirup. Lamun sahiji interaksi gagal ngalakukeunnana, éta lain komunikasi. Hal ieu henteu dijelaskeun dina tiori komunikasi simbulik, tapi silih tukeur pesen anu bisa ngarobah a priori harepan kajadian, tetep lumaku.

  

Manusa ngalakukeun komunikasi pikeun babagi pangaweruh jeung pangalaman. Bentuk umum komunikasi manusa ngawengku bahasa isarat, omongan, tulisan, basa awak, jeung siaran. Komunikasi bisa interactive, transactive, ngahaja, atawa teu dihaja; ieu ogé bisa mangrupa verbal atawa nonverbal. Sajaba ti eta, komunikasioge bisa intrapersonal atawa antar pribadi.

Dina telekomunikasi, pamancaran radio dua arah meuntasan Atlantik mimiti kajadian dina tanggal July 25 1920.
(tingali oge: semafor, telegraf, telefon, radioteletype, jaringan telefon global – anu dikenal ogé minangka Jaringan Telefon pikeun Umum (tarjamahan tina Public Switched Telephone Network, satelit komunikasi, ethernet, jeung internet – sahiji jaringan tina jaringan-jaringan kompiyuter).


Kahariwang dina komunikasi disebut communication apprehension. Kahariwang saperti kitu condong dipangaruhan ku konsep-diri sahiji jelema. Sajaba kahariwang, komunikasi bisa ruksak alatan bypassing, indiskriminesyen, jeung polarisesyen. Kagagalan pikeun ngagunakeun basa anu umum digunakeun dina hii komunitas ogé mangrupa hahalang.





#Article 120: Ékonomi (4029 words)


Ekonomi nyaéta élmu sosial nu ngulik, ngageroh masalah produksi, distribusi, jeung konsumsi barang jeung jasa, nu didadasaran ayana pipilih atawa tutukeuran di antara alternatip-alternatip nu sipatna kompetitip nu eces dina kuantitas nu kaukur saperti asupan (input), harga, jeung hasil, kaluaran (output). Widang ekonomi ngawengku sababaraha téori nu kamungkinan gedé teu bisa diharmoniskeun nu tumali jeung sistem produksi jeung distribusi. Ngan dina aturan umumna mah para ahli ekonomi ngaheuyeuk nalungtik perilaku jalma jeung kamakmuran nu jadi tumali antara alat, sumber ekonomi nu sipatna dibutuhkeun sacara sosial jeung nu sipatna langka jeung bisa jadi alternatip guna/kagunaanana.
(Lionel Robbins, 1935).

Pamahaman nyorangan atawa kelompok kana pilihan-pilihan mangrupa puseur elmu ekonomi. Ku sifat ayana kalangkaan, milih hiji alternatif tangtuna ngabalukarkeun pangaruh ka alternatif séjéna di mana ahli ekonomi pasti milih ka alternatif panghadéna jeung tangtuna éta nempatkeun alternatif séjén jadi opportunity cost. Contona baé mun diajar hiji kaahlian ngabalukarkeun jadi teu boga waktu diajar kaahlian séjéna. Tah dina alam pasar mah nu ayeuna jadi tiori paling gedé pangaruhna, éta kalangkaan téh paling umum diitung dihubungkeun jadi hiji harga


Ékonomi biasana dibagi jadi dua cabang utama:




#Article 121: Pamaréntah (498 words)


Pamaréntah nyaéta hiji organisasi anu mibanda kakuatan keur nyieun jeung ngatur hukum di territory husus. Aya sababaraha harti ngeunaan hari sabenerna tina pamaréntah.

Pamaréntah geus dihartikeun kakuatan pengambil keputusan anu dominan (elit pulitik) di hiji state.


#Article 122: Atlas (308 words)


Peta atawa atlas mangrupa gambaran dua-diménsi pikeun rohangan tilu diménsi. Élmu nyieun peta disebut kartografi.

Atlas baheula mah tara jelas, sarta biasana mah sok dilieurkeun ku masalah mana nu jadi puseurna. Sigana mah tujuan dijieunna peta gé lain pikeun tujuan géografis, sabab leuwih condong midangkeun sajarah nu patali jeung éta wewengkon.

Unggal artikel nagara kudu nyadiakeun peta nagarana, ogé bagian-bagian tina nagara éta. Tempo ogé Peta dunya, Peta na Wikipédia.




#Article 123: Peta géologis (193 words)


Peta géologis nyaéta peta nu dipaké sacara husus pikeun nunjukkeun fitur géologis sub-permukaan. Di AS, peta géologis biasana nyoko kana peta topografi nu ditambahan ku warna, garis kontur stratigrafi, sartta lambang-lambag lianna.

Warna dina ieu peta nunjukkeun the exposure of the immediate bedrock, even if obscured by soil or other cover.


#Article 124: Kaulinan (292 words)


Kaulinan nyaéta kagiatan rekréasi nu digawekeun ku saurang pamaen atawa leuwih, dina harti a) usaha pamaen keur meunangkeun kaulinan jeung b) sababaraha aturan ngeunaan naon anu bisa dipigawe ku pamaenna. Kaulinan dimaénkeun utamana keur karesep atawa kasenangan. Kaulinan téh sipatna global, hartina méh aya di unggal nagara di sakuliah dunya. Wangunna aya anu modéren aya ogé anu tradisional. Kaulinan bisa ogé saurang pamaen ulin nyorangan, tapi leuwih ilahar mangrupa kompetisi antara dua urang atawa leuwih. Lamun ngalakukeun hal anu di saluareun aturan, éta téh mangrupa palanggaran atawa kalicikan.

Filsuf David Kelley, dina karya populérna The Art of Reasoning, ngadéfinisikeun konsép “kaulinan” minangka “hiji wangun rékréasi anu diwangun ku saperangkat aturan anu nangtukeun objék anu rék dihontal kalawan make cara-cara anu diijinan pikeun ngahontal éta.” Ieu ngawengku réa conto kaulinan, tapi teu cukup luyu kana kaulinan peperangan jeung olah raga anu sering dilakukeun lain keur hiburan tapi keur ngawangun kaparigelan pikeun dipaké deui engkéna. Dina Philosophical Investigation, filsuf Ludwig Wittgensein boga sawangan yén konép “kaulinan” téh teu bsia dikandung ku définisi tunggal, tapi kaulinan téh kudu disawang minangka rangkay définisi anu boga “kamiripan kulawarga” nu hiji jeung nu séjénna.

Sapanjang sajarah manusa, kaulinan dipaké pikeun ngahibur diri sorangan jeung ogé pikeun jalma séjénna kalawan aya rupa-rupa variasi kaulinan. Réa widang téknis anu sering dilarapkeun pikeun diajar kaulinan téh, kaasup probabilitas, statistik, ékonomi, étnomatématika, jeung téori kaulinan.


Pikeun urang Sunda ti baheula geus dipikawanoh kaulinan budak tradisional.Ieu kaulinan téh sumebar di wunggal wewengkon Sunda (Jawa Barat jeung Banten). Réréana kaulinan budak téh dilakukeun di kampung-kampung anu masih kénéh mibanda lahan anu lega. Sanajan kitu, sok kapanggih kénéh kaulinan anu dilakukeun di pakotaan.

Sababraha kaulinan budak anu umum dipikawanoh téh di antarana pérépét jéngkol, oray-orayan, cingciripit, kaléci, béklen, jeung galah asin.




#Article 125: Molekul (201 words)


Molekul nyaéta bagéan pangleutikna tina unsur atawa sanyawa kimia murni nu mibanda sakumpulan sipat-sipat kimiawi jeung fisik nu has. Molekul biasana disusun ku dua atawa leuwih atom nu kabeungkeut jadi hiji, iwal gas mulya nu diwangun ku ukur hiji atom.

lolobana molekul leutik teuing mun hayang ditempo bungkeuleukanana ku mata taranjang, tapi aya iwal. Saguruntul uyah, atawa inten dina lélépén, mangrupa kisi kristal raksasa, molekul repetitif nu beungkeutan atomna (boh beungkeut ionik atawa kovalén) nyambungkeun sakabéh struktur. Conto séjén molekul makroskopis séjén nyaéta DNA, hiji makromolekul.

salah sahiji sipat molekul nyéta nisbah buleud unsur-unsur nu nyusun sanyawa, nyaéta rumus émpiris. Pikeun conto, dina wujud murnina, cai salawasna diwangun ku hidrogén jeung oksigén dina nisbah 2:1, sedengkeun étil alkohol atawa étanol salawasna diwangun ku karbon, hidrogén, jeung oksigén dina nisbah 2:6:1. Najan kitu, nisbah ieu teu nangtukeun jenis molekul sacara husus - dimétil éter mibanda nisbah nu sarua jeung étanol, misalna. Molekul nu mibanda atom nu sarua dina susunan nu béda disebut isomér.

Rumus kimia dina sisi séjén ngagambarkeun jumlah nu pasti atom-atom nu ngawangun hiji molekul. Beurat molekul diitung tina rumus kimia sarta diéksprésikeun dina unit konvénsional nu sarua jeung 1/12 beurat isotop atom 12C.

Tempo ogé: Molekul polar jeung nonpolar.




#Article 126: Beungkeut kimia (301 words)


Dina kimia, beungkeut kimia hartina gaya nu nahan atom-atom dina molekul atawa kristal. Dina molekul-molekul basajan, tiori beungkeut valénsi jeung konsép wilangan oksidasi bisa dipaké pikeun ngaduga struktur jeung wangunan molekular. Nya kitu ogé tiori fisika klasik bisa dipaké pikeun ngaduga struktur-struktur ionik. Pikeun sanyawa nu leuwih pajeulit kayaning kompléks logam, tiori beungkeut valénsi teu bisa dipaké sarta merlukeun pamahaman nu leuwih jero dumasar mékanika kuantum.

Aya sababaraha tipe beungkeut kimia, gumantung kana pasipatanana, nyaéta

Sadaya beungkeutan kimiawi mucunghulna tina interaksi antaréléktron ti atom-atom nu béda nu sacara énergétik dipikaresep (nyaéta hémat énergi). JEnis beungkeutna gumantung kana lokalisasi/delokalisasi dénsitas éléktron di antara atom-atom sanyawana.

Dina kasus beungkeutan ionik, éléktron-éléktron utamana ngahiji jeung salah sahiji atomna, antukna muatan listrikna netep sacara diskrét. Watek gaya antaratom (kanyataanana mah antarion) ieu utamana dicirikeun ku ayana poténsi éléktrostatik isotropik.

Sabalikna dina beungkeutan kovalén, sebaran dénsiti éléktron dina beungkeut teu netep di salah sahiji atom, tapi didélokalisasi sapanjang molekul dina struktur nu digambarkeun ku tiori kontémporér umum salaku orbita molekul. Teu siga beungkeut ionik murni, hal ieu ngakibatkeun sipat anisotropik. Kaayaan panengah (intermediate) tangtu aya, nalika beungkeutna nunjukkeun campuran antara ciri ionik polar jeung ciri délokalisasi éléktron kovalén.

Beungkeut ionik sacara umum bisa digambarkeun ku fisika klasik, sedengkeun pajeulitna beungkeut kovalén ngandelkeun pisan kana konsép-konsép mékanika kuantum.

Sagigireun beungkeut intramolekul nu ngaheuyeuk hiji molekul sangkan ngahiji, gaya antarmolekul ogé meta dina interaksi antarmolekul hiji zat.

Watek 3-D dina atom jeung molekul ngabalukarkeun héséna ngagambarkeun orbital jeung beungkeut kimia. Dina rumus molekul, beungkeut kimia (orbital anu pabeungkeut) antaratom ditandaan ku rupa-rupa cara gumantung ti mana jihatna. Dina kimia organik misalna, kadang beungkeutna mah teu dipiroséa, da nempona leuwih museur kana gugus fungsina. Ku kituna, rumus molekul étanol (sanyawa dina inuman nu ngandung alkohol) bisa ditulis dina wangun konformasina, 3-diménsi, atawa 2-diménsi, gumantung kana naon anu keur diobrolkeun.




#Article 127: Daptar jejer kimia (2844 words)


Kaca ieu ditujukeun pikeun ngadaptar artikel-artikel nu patali jeung kimia. Ieu ogé dimaksudkeun sangkan nu aya karesep dina subjék ieu bisa ngawaskeun parobahan-parobahan ku jalan ngaklik Parobahan nu Patali di lajursisi jeung handapeun kacana.

Ieu bisa jadi teu lengkep atawa mutahir - mun anjeun manggihan artikel nu sakuduna kadaptar di dieu tapi can asup (atawa nu sakuduna teu didaptar tapi aya), dihaturan pikeun ngalengkepan/ngalereskeun.






#Article 128: Apoptosis (4031 words)


Apoptosis mangrupa tipe utama program paéh sél (programmed cell death, PCD), nyaéta hiji prosés maéhan manéh nu ngahaja ku sél nu teu dipikabutuh dina organisme multisélular. Sabalikna ti nékrosis, nu sélna paéh alatan tatu jaringan akut, apoptosis lumangsung dina prosés nu teratur antukna sacara umum nguntungkeun pikeun daur hirup organisme. Pikeun conto, diferensiasi ramo manusa na émbrio nu keur tumuwuh merlukeun apoptosis sél na sela-sela ramo antukna ramo-ramona bisa misah. Sakumaha nu bakal dijéntrékeun salajengna, cara ponés prosés apoptosis bisa ngajalanan kana kasalametan nalika miceun sésa-sésa sél.
Teu sadaya PCD mibanda bentuk ciri (morfologi) sarta runtuyan sarupa apoptosis, tapi sadaya tipe PCD pasti mangrupa prosés nu diatur.

Apoptosis bisa lumangsung, singgetna, nalika hiji sél ruksak satutasna diropéa, atawa kainféksi virus. Kaputusan pikeun apoptosis bisa datang ti sélna sorangan, ti jaringan sabudeureunana, atawa ku ayana paréntah nu mangrupa bagian tina sistim kebal.

Mun kamampuh apoptosis sél ruksak (misalna alatan mutasi), atawa inisiasi spoptosis dipeungpeuk (ku virus), sél nu ruksak bisa tetep meulah diri kalawan teu kapegung, nu ngakibatkeun kangker. Pikeun conto, sangkan papillomavirus bisa ngabajak sistim génétik sél (human papillomavirus, HPV), hiji gén nu disebut E6 diéksprésikeun jadi produk nu ngancurkeun protéin p53, nu mangrupa hiji bagian penting jalur apoptotik. Gangguan nu parah na kamampuhan apoptotik sél ieu maénkeun peran kritis sabab mun inféksi HPV onkogenik ieu kateterusan bisa ngakibatkeun kangker sérvik (tempo Integration of interferon-alpha/beta signaling to p53 responses in tumor suppression and antiviral defense, ku Akinori Takaoka et al., Nature Vol. 424, nomer 6948, 31 Juli 2003, hal. 517).

Kaayaan stres—kayaning kalaparan—sakumaha karuksakan DNA sél—alatan karacunan atawa paparan radiasi pangion, kayaning sinar-X atawa ultrabungur—bisa micu sél pikeun ngamimitian prosés apoptotik. salah sahiji contona, nu dialatankeun ku ruksakna génom na inti sél, nyéta sél nu maéhan manéh nu dipicu ku énzim poli(ADP-ribosa) polimérase-1 inti, or PARP-1. Énzim ieu maénkeun peran penting dina ngaropéa kagemblengan génomik,

#Article 129: Kimia kuantum (259 words)


Kimia kuantum mangrupa larapan mékanik kuantum dina masalah-masalah widang kimia.

Dadaran ngeunaan paripolah éléktronik atom jeung molekul patali jeung réaktivitina mangrupa hiji larapan kimia kuantum.

ku sabab ulikan mékanis-kuantum atom dianggap aya dina garis wates antara kimia jeung fisika, and not always included in quantum chemistry, 




#Article 130: Tabél periodik (526 words)


Tabel periodik unsur kimiawi nyaéta pintonan tabular unsur kimiawi nu dipikanyaho. Unsur-unsur disusun dumasar struktur éléktron antukna rupa-rupa sipat kimiawina puguh susunanana sapanjang tabelna. Nu ditémbongkeun utamana nomer atom sarta lambang kimiawina.

Tabel baku nyadiakeun dasar-dasar nu perlu. Aya ogé Métode séjén pikeun mintonkeun unsur-unsur kimiawi pikeun leuwih rinci atawa sawangan séjénna.

Golongan mangrupa kolom vértikal dina tabel periodik. Aya 18 golongan dina tabel periodik baku. Unsur-unsur nu sagolongan mibanda konfigurasi éléktron valénsi nu sarua/mirip, nepi ka sipat-sipatna ogé mirip.

Aya tilu sistim nomer golongan; hiji maké wilangan Arab, sedengkeun nu séjénna wilangan Romawi. Ngaran wilangan Romawi mangrupa ngaran tradisional asli golongan; ngaran wilangan Arab mangrupa skéma nu leuwih anyar nu dirékoméndasikeun ku IUPAC. Ieu skéma dijieun pikeun ngaganti dua sistim wilangan Romawi nu heubeul sabab ngalieurkeun ku ayana ngaran nu sarua pikeun maksud nu béda.

Sandi warna pikeun wilangan atom:

Jumlah cangkang éléktron hiji atom nangtukeun kaasup périodeu sabaraha. Unggal cangkang kabagi kana subcangkang nu béda-béda, di mana nambahna wilangan atom ngeusian nuturkeun urutan nu sacara kasar kawas kieu:

ku sabab éléktron pangluarna nangtukeun pasipatan kimiana, unsur-unsur nu sagolongan téh mibanda pasipatan nu mirip. Unsur-unsur sagolongan nu natangga mibanda pasipatan fisika nu sarupa, najan massana mah béda jauh. Unsur-unsur nu natangga dina hiji périodeu mibanda massa nu ampir sarua, tapi pasitapanana béda.

Pikeun conto, unsur tatangga nitrogén (N) dina périodeu kadua dina tabel nyaéta karbon (C) jeung oksigén (O). Najan massana ampir sarua (ukur sababaraha unit massa atom), pasipatanana mah béda pisan, sakumaha nu katempo dina alotropna: oksigén diatomik gas nu ngarojong durukan, sedengkeun nitrogén diatomik teu ngarojong durukan, sarta karbon mah mangrupa padetan nu teu bisa diduruk.

Nu di luhur kontras pisan jeung kasus klorin (Cl) nu natangga jeung halogén séjén (golongan halogén), nyaéta florin (F) jeung bromin (Br). Najan massana béda pajauh, sipat alotropna mah sarupa pisan: kabéhanana korosif (nu ngandung harti gampang ngagabung jeung logam jadi uyah halida logam); klorin jeung florin mangrupa gas, sedengkeun bromin cair.

Artikel utama: Sajarah tabel periodik

Tabel asli dijieunna tanpa pangaweruh ngeunaan struktur jero atom: mun urang nyusun unsur-unsur dumasar massa atom, lajeng ngaplot salah sahiji sipat séjénna kana massa atomna, one sees an undulation or periodicity to these properties as a function of atomic mass. Nu munggaran nengetan pola ieu nyaéta kimiawan Jérman Johann Wolfgang Döbereiner, nu taun 1829, ngiberkeun sababaraha triad unsur-unsur nu sarupa:

Ieu tuluy dituturkeun ku kimiawan Inggris John Alexander Reina Newlands, nu taun 1865 ngémbarkeun yén unsur-unsur nu tipena sarua kaulang unggal selang dalapan unsur, nu ceuk manéhna bet mirip oktaf musik, najan hukum oktafna diseungseurikeun ku batur-baturna. Tungtungna, taun 1869 kimiawan Jérman Lothar Meyer jeung Rusia Dmitry Ivanovich Mendeleev ampir bareng ngembangkeun tabel periodik munggaran, nyusun unsur-unsur dumasar massa. Ngan, Mendeleev nempatkeun sababaraha unsur di luareun runtuyan massa nu geus maneuh sangkan papasanganana leuwih cocog pasipatanana antartatangga satabel, menerkeun kasalahan sababaraha massa atom, sarta ngaduga unsur-unsur séjén nu can kapanggih nu posisina aya dina sél-sél nu kosong kénéh. Mendeleev lajeng dihargaan ku papanggihanana ngeunaan struktur éléktronik unsur dina ahir abad ka-19 jeung awal abad ka-20.




#Article 131: Ceuli (156 words)


Ceuli atawa cepil mangrupa organ nu dipaké ku sato pikeun ngariksa sora. Istilah ieu bisa nujul ka sakabéh sistim pikeun ngumpulkeun sarta ngolah sora (mimiti sistim pangrungu), atawa sakadar bagéan luar nu katempo.

Lancah boga bulu na sukuna nu dipaké pikeun nyabak sora.

Ceuli réptil ngan boga hiji tulang - malleus (tempo di handap).

Mamalia, kaasup manusa, boga dua ceuli, hiji di unggal sisi sirah.

Ceuli luar nyaéta bagéan luar ceuli. Bagéan nu ketempo disebut pinna, atawa auricle, nu fungsina pikeun ngumpulkeun sarta mokuskeun gelombang sora. Loba mamalia nu bisa ngagerakkeun pinna sangkan bisa mokuskeun sarta ngarahkeun pangdéngéna, sakumaha maranéhna bisa ngagilerkeun panonna. Manusa sacara umum geus leungiteun kabisa ieu. Ti pinna, gelombang tekenan sora p (Pascal) mepay ka liang ceuli, solobong basajan nu nujul ka ceuli tengah.

Ceuli tengah ngawengku kendang ceuli (tympanum atawa mémbran tympanik) jeung osikel, tilu tulang leutik na ceuli tengah.

Kagangguna ceuli atawa sistim olah pangrungu na otak bisa ngabalukarkeun torék.




#Article 132: Panon (162 words)


Panon (basa hormat: Soca) atawa mata mangrupa hiji organ nu boga tujuan pikeun ngariksa cahya. Panon nu pangbasajanna teu migawé lian ti ngariksa naha sakuriling téh caang atawa poék. Panon nu leuwih kompléks dipaké pikeun nyadiakeun rasa sawangan.

Panon majemuk dipimilik ku artropoda (insékta jeung sabangsana), nu disusun ku fasét-fasét basajan nu ngahasilkeun pixelated image (lain sababaraha gambar sakumaha nu disangka).

Pikeun lolobana vertebrata jeung sababaraha molluska, fungsi panon nyaéta pikeun ngeunteungkeun (proyéksi) gambar kana rétina nu peka ku cahya, nu lajeng ditransmisikeun ngaliwatan saraf optik ka uteuk. Panon bentukna buleud, dieusi ku zat kawas jél transparan nu disebut vitreous humour, lajeng lénsa jeung otot nu disebut iris nu ngatur kadar cahya nu asup.

Sangkan bisa fokus, cahya nu asup kudu diréfraksikeun. Jumlah réfraksi nu diperlukeun gumantung kana jarak objék nu keur ditempo. Objek nu jauh ngabutuhkeun campuran cahaya, dibandingkeun objek nu deukeut. Seseringna, refraksi terjadi di bagian cornea nu miboga curvatur nu tetep. 

Tempo site ieu pikeun diagram panon nu hadé 




#Article 133: Baham (202 words)


Baham nyaéta lawang asup pikeun sato ngasupkeun dahareun. Biasana aya na hulu, tapi teu salawasna; baham planaria aya na beuteungna.

lolobana sato mibanda sistim digéstif nu lengkep: baham di hiji tungtung sarta bool di tungtung séjén. Tungtung mana nu kabentuk tiheula na ontogeni mangrupa kritéria nu dipaké pikeun nangtukeun kelas sasatoan kana protostom jeung deuterostom.

Sababaraha sato, kayaning cnidaria jeung planaria, teu boga bool. Maranéhna miceun ngaliwatan sungutna, atawa sarua jeung brachiopod, nu boga sistim digéstif nu éfisién pisan, digiling na burih nepi ka réngsé.

Sababaraha rupa sato, kawas cacing pita, teu boga sungut-sungut acan. Cacing pita hirup jero peujit, antukna teu butuh sistim pencernaan.

Di lolobana sato, sungutna boga babagian pikeun nyapék dahareun, ngabeuweung dahareun, atawa pikeun nyuntikkeun peurah/racun. Dina artropod, aya suku nu dimodifikasi di luareun sungutna; sedengkeun di vertebrata gnatostome aya di jero.

Dina manuk, sungutna ditutup ku pamatuk.

Baham manusa ditutupan ku biwir luhur jeung handap. Biwir ieu penting pikeun nyarita, paroman beungeut, nginum (utamana mun maké panyerot), ngaroko. Orok lahir mawa réfléks neureuy, hal ieu nalurian pikeun ngalatih biwir jeung huntuna. Ruruncang atawa untap (philtrum) kabentuk alatan tepungna prosés nasomedial jeung maksilar nalika émbrio tumuwuh. Mun prosés ieu gagal ngahiji sacara sampurna, balukarna jadi suing.

Baca ogé




#Article 134: Ginjal (293 words)


Ginjal nyaéta organ ékskrési nu bentukna kawas kacang na vertebrata. Bagéan tina sistem urin, ginjal nyaring runtah (utamana uréa) tina getih sarta miceun babarengan jeung cai salaku urin. Widang médis nu ngulik ginjal sarta kasakit nu mangaruhan ginjal disebut nefrologi.

Dina awak manusa, ginjal mangrupa dua organ nu aya di tukangeun abdomén, kénca katuhueun tulang tonggong, handapeun ati jeung limpa. Di luhureun masing-masing ginjal nyaéta kelenjar adrénal.

Ginjal sipatna rétroperitonéal, nu hartina aya tukangeun peritoneum nu ngabungkus rongga abdominal, luhurna kira-kira sapantar jeung tulang tonggong T12 nepi ka L3. ku sabab ayana ati, ginjal nu katuhu perenahna leuwih handap batan nu kénca. Bagian luhur ginjal kajaga ku rusuk ka-11 jeung -12.

Dina awak manusa sawawa anu normal, ginjal téh panjangna kira 11 cm, kandel 5 cm, beuratna 150 gr. Bentukna kawas kacang, konkaf di sisi nu nyanghareup ka jero (médial) . Bagian éta téh minangka lawang nu disebut hilus, tempat nyambungna artéri jeung véna rénal, sarta saraf jeung urétér.

Lapisan-lapisan ginjal ti luar nepi ka jero nyaéta renal cortex, renal medulla, jeung renal pelvis nu aya di bagian tengah. Bagian luarna dibungkus ku renal capsule nu dijieun tina loose connective tissue.

Fungsi rénal ngawengku éxkrési runtah tina saluran getih, sékrési hormon - hususna éritropoiétin jeung rénin sarta ngajaga éléktrolit sérum, kadar asam-basa, jeung osmolality.

Pikeun leuwih lengkep tempo fisiologi rénal.

Sacara umum, urang bisa hirup ku boga hiji ginjal. Mun duanana geus teu bener fungsina, kudu ngalakukeun dialysis, nyaéta nyaring getih di luar awak. Cangkok ginjal ayeuna geus kaitung biasa. Cangkok ginjal munggaran nu hasil diumumkeun 4 Maret 1954 ku Peter Bent Brigham Hospital di Boston. bédahna dilaksanakeun ku Dr. Joseph E. Murray, nu taun 1990 dileler Hadiah Nobel widang Médis.

Istilah médis nu patali jeung ginjal biasana maké émbohan rénal atawa néfro-.




#Article 135: Éléktron (489 words)


(Salinan ti vérsi basa Inggris)

Éléktron (ogé disebut négatron, biasa dilambangkeun ku e−) mangrupa partikel subatomik. Dina atom, éléktron ngurilingan inti proton jeung neutron dina sarupaning konfigurasi éléktron.

Éléktron mangrupa salah sahiji golongan partikel subatomik nu disebut lepton nu dipercaya mangrupa partikel fundaméntal (nyaéta teu bisa dibeulah deui jadi bagéan nu leuwih leutik).

Éléktron mibanda spin 1/2, nu nunjukkeun yén éléktron téh hiji fermion, hartina, nuturkeun statistik Fermi-Dirac.

Dina mékanik kuantum, éléktron digambarkeun ku Dirac Equation. Dina Modél Baku fisika partikel, éléktron ngabentuk hiji doblét dina SU(2) jeung electron neutrino, as they interact through the weak interaction. 


#Article 136: Null hypothesis (783 words)


Dina statistik, hipotesis kosong (Ing: null hypotesis) nyaéta hipotesis nu mibanda anggapan awal bener lamun kajadian statistik dina bentuk tes hipotesis nunjukkeun sabalikna. Hipotesis kosong nyaéta hiji hipotesis yén urang mikaresep kana hiji hal nu nembongkeun hal éta téh palsu atawa salah! Salawasna ieu katangtuan téh ngeunaan hiji parameter nu ngagambarkeun sifat tina hiji populasi, nu mana sakabéh populasi ieu teu katalungtik, sarta tes dumasar kana sampel acak tina populasi ieu. Nu dimaksud sababaraha paraméter ieu, ilaharna nu dipaké nyaéta méan jeung simpangan baku.



#Article 137: Liang Heunceut (322 words)


Liang Heunceut (Basa Latinna vagina, hartina sarangka), nyaéta jalan nyolobong ti mimiti uterus nepi ka bagian luar awak bikang mamalia, atawa nepi ka kloaka na manuk bikang sarta sababaraha réptil. Serangga bikang jeung invertebrata séjénna ogé boga heunceut, nu mangrupa bagian tungtung oviduk.

Dina mamalia, heunceut atawa liang heunceut téh hiji otot sarta bagian tina sistim kingkiihan awéwé, mun dina manusa mah manjang tina mémék nepi ka sérviks. Ari dina bubukaan heunceut nu pangluarna aya bagian anu katutupan ku mémbran anu disebut himén atawa salaput dara. Dina bagian pangjerona pisan, aya sérviks (beuheung rahim) anu nonjol nepi ka kana heunceut. Ari heunceut téh ngajalanan kana sapatemon sarta babar, ogé kokocoran héd, anu maneuh sacara périodik bagian tina siklus siklus héd.

Pikeun tujuan anatomi, vagina bisa ngandung harti struktur naon waé salaku sarangka, saperti dina heunceut véna portal. Conto séjén nyaéta sarangka serat sabudeureun téndon, disebutna vagina fibrosa nalika padet atawa vagina mucosa nalika ngandung rongga nu pinuh ku cairan sabudeureun téndon.

Dina basa Sunda, kecap heunceut ogé dilarapkeun pikeun nuduhkeun bagian nu liangan dina hiji barang. Misalna, heunceut jarum, nu maksudna liang nu aya na jarum kaput.

Liang Heunceut mangrupa solobong otot nu élastis nu panjangna kira 4 inci (100 mm) nu nyambungkeun heunceut di bagian luar, ka sérvix uterus di bagian jero. Mun wanoja ngadeg ajeg, solobong heunceut nangtung déngdék ka tukang ngabentuk juru saeutik leuwih ti 90 darajat jeung uterus. Liang heunceut aya di bagian tukang palawangan (vulva), tukangeun liang kahampangan.

Sacara biologis, heunceut ngajalankeun sababaraha fungsi:

Nalika rarasmi, heunceut ngalegaan sarta manjangan; leuleueur heunceut kaluar tina kalenjar deukeut lawang heunceut jeung sérvix.

Selaput dara—mémbran nu aya tukangeun lawang urétra—sabagian nutupan heunceut sababaraha organisme, kaasup manusa (wanoja), ti babar nepi ka ditembus nalika munggaran sapatemon, atawa bisa ogé alatan kagiatan séjén kaasup pamariksaan médis, kacilakaan, sababaraha rupa latihan, jsb.

Heunceut sabenerna kaasup basa nu kasar upama dilarapkeun dina babasaan sapopoe. Upama di tarjamahkeun kana basa lemesna, heunceut disebut ogé palawangan.




#Article 138: DNA (808 words)


Asam déoksiribonukléat (deoxyribonucleic acid, DNA) mangrupa asam nukléat nu mawa paréntah genetik pikeun pertumbuhan biologis sadaya bentuk kahirupan jeung rupa-rupa virus. DNA kadang disebut salaku molekul warisan sabab diwariskeun sarta digunakeun pikeun ngabaranahkeun sifat. Nalika réproduksi, DNA disalin sarta diteruskeun ka turunan.

Dina baktéri jeung organisme sél basajan séjénna, DNA nyebar kurang leuwih ampir di sapanjang jero sél. Na sél kompléks nu nyusun tatangkalan, sato, sarta organisme multisél séjén, lolobana DNA kapanggih na kromosom nu aya na inti sél. Organél nu ngahasilkeun énergi nu katelah salaku kloroplas jeung mitokondria ogé mawa DNA, nya kitu ogé rupa-rupa virus.

Najan kadang disebut molekul warisan, lambaran DNA teu mangrupa molekul tunggal. DNA mangrupa pasangan molekul, nu murilit kawas tambang nu ngawujud jadi hiji héliks ganda (bagéan luhur na gambar katuhu).

Unggal lambar molekul mangrupa salambar DNA: hiji ranté nukléotida nu numbu kimiawi nu masing-masing ngandung hiji gula, hiji fosfat, jeung salah sahiji ti opat basa aromatik. ku sabab lambaran DNA diwangun ku subunit-subunit nukléotida ieu, mangga kaasup polimér.

Kabinékaan basa ieu ngandung harti yén aya opat rupa nukléotida, nu biasa ditujul dumasar basana, nyaéta adénin (A), timin (T), sitosin (C), jeung guanin (G).

Dina héliks ganda, dua lambar polinukléotida ngahiji dina papasangan kompleméntér basa-basana ku ayana beungkeut hidrogén. Unggal basa nyieun beungkeut hidrogén ukur jeung pasangan nu tinangtu—A ka T jeung C ka G -- antukna idéntitas basa na hiji lambar nangtukeun basa naon nu aya na lambar lawanna. Sakujur wangun nukléotida dina unggal lambar téh kompleméntér jeung pasanganana. Mun dipisahkeun, unggal lambar éta bisa dijadikeun citakan pikeun nyieun pasanganana.

ku sabab papasangan basa nukléotidana aya dina sumbu héliks, mangka gugus gula jeung fosfatna ngaruntuy di bagian luar. Ranté anu dibentuk ku pasangan ieu gula-fosfat sok disebut tulang tonggong (backbones) héliks.

Dina hiji gén, runtuyan nukléotida sapanjang lambar DNA nangtukeun hiji protéin, nu perlu dijieun ku hiji organisme atawa diéksprésikeun sakali atawa sababaraha kali nalika hirupna ngagunakeun béja runtuyanana. Hubungan antara runtuyan nukléotida jeung runtuyan asam amino protéinna ditangtukeun ku aturan tarjamah sélular basajan, nu sacara koléktif katelah salaku sandi genetik. Maca sapanjang runtuyan panyandi protéin hiji gén, unggal tilu runtuy nukléotida (disebut kodon) nangtukeun atawa nyandi hiji asam amino.

Di loba spésiés, jigana ukur sabagéan leutik tina sakabéh runtuyan génom nu nyandi protéin. Fungsi nu sésana nepi ka kiwari can dipikanyaho. Geus dipikanyaho yén aya runtuyan nukléotida nu nangtukeun affinity pikeun protéin pamengkeut DNA (DNA binding protein) nu boga rupa-rupa peran penting, hususna dina ngatur réplikasi jeung transkripsi. Runtuyan ieu mindengna disebut runtuyan pangatur (regulatory sequence), bari panalungtik nganggap yén sajauh ieu mah aranjeunna bisa manggihan ngan saeutik ti antarana. DNA runtah (junk DNA) nunjukkeun runtuyan nu can kapanggih mibanda gén atawa fungsi.

Runtuyan ogé nangtukeun karentanan hiji bagéan DNA tina beulah alatan énzim réstriksi, alat penting pisan dina rékayasa genetik. Lebah mana meulahna dina sapanjang génom individu nangtukeun sidik DNAna.

Artikel utama: Réplikasi DNA

Réplikasi DNA atawa sintésis DNA mangrupa prosés nyalin DNA lambar-ganda nuturkeun ayana pembelahan sél. Lambaran ganda nu dihasilkeun sacara umum ampir sarua samasakali, ngan kasalahan dina réplikasi bisa ngakibatkeun salinan nu teu sampurna (tempo mutasi). Unggal lambar ganda nu dihasilkeun ngandung salambar nu asli sarta salambar nu anyar disintésis. Ieu disebutna réplikasi semikonservatif. Prosés réplikasi ngawengku tilu hambalan: inisiasi, réplikasi, jeung terminasi.

Beungkeut hidrogén antara lambaran héliks ganda cukup lemah antukna bisa leupas kalawan gampang ku ayana énzim. Énzim nu katelah hélikase ngudar lambaran pikeun ngajalanan majuna énzim nu maca runtuyan kayaning polimérase DNA. in vivo is typically negatively supercoiled, which facilitates the unwinding of the double-helix required for RNA transcription.

The two other known double-helical forms of DNA, called A and Z, differ modestly in their geometry and dimensions. The A form appears likely to occur only in dehydrated samples of DNA, such those used in crystallography experiments, and possibly in hybrid pairings of DNA and RNA strands. Segments of DNA that cells have methylated for regulatory purposes may adopt the Z geometry, in which the strands turn about the helical axis like a mirror image of the B form.

Bentuk jeung beungkeut nu asimétri dina nukléotida ngandung harti yén salambar DNA salawasna mibanda a discernable orientation atawa directionality. Ku sabab kitu, najan salambar nukléotida nujul ka hiji arah, nu séjénna (pasanganana) pasti nujul ka sabalikna. Susunan lambar kieu disebutna antiparalél.

Pikeun alesan tata ngaran kimia, urang kudu ngarujuk ka tungtung asimétri dina unggal lambaran DNA-na salaku tungtung 5 jeung 3 (dibaca prima lima jeung prima tilu). Olah DNA (misalna nu ngalibetkeun énzim) ilaharna maca runtuyan nukléotida ti 5' ka 3. Dina ilustrasi héliks ganda nu nangtung/vértikal, lambaran 3' biasana naék, sedengkeun lambaran 5' sabalikna. 

Dina saababaraha virus, DNA téh aya dina bentuk lambar tunggal sarta nonhéliks. ku sabab mékanisme ngoméan DNA mah biasana lumangsung dina basa-basa nu papasangan, virus nu ngan boga génom ssDNA mutasina leuwih mindeng batan mun boga utas ganda. Balukarna, aya spésiés-spésiés nu bisa adaptasi leuwih gancang antukna teu lastari.



#Article 140: Gerak Brown (607 words)


Aya dua harti ngeunaan watesan gerak Brown: hiji, dina fénoména fisik salaku gerak partikel dina fluida nu mangrupa gerak acak, sarta nu séjénna dina modél matematik nu dipaké pikeun ngajelaskeun hal éta.

Modél matematik bisa ogé digunakeun keur ngajelaskeun lobana fénoména séjén anu teu kasusun (ku matematik séjénna) ku gerak acak partikel. Nu biasa dipaké conto séjénna nyaéta turun unggahna pasar stok (Ing. stock market), sarta conto penting séjénna evolusi karakter fisik dina rekaman fosil.

Gerak Brown mangrupa prosés stokastik pangbasajanna dina domain kontinyu, and it is a limit of both simpler (see random walk) and more complicated stochastic processes. This universality is closely related to the universality of the normal distribution. In both cases, it is often mathematical convenience rather than actual accuracy as modéls that dictates their use. All three quoted examples of Brownian motion are cases of this: it has been argued that Lévy flights are a more accurate, if still imperfect, modél of stock-market fluctuations; the physical Brownian motion can be modélled more accurately by more general diffusion process; and the dust hasn't settled yet on what the best modél for the fossil 
record is, even after correcting for non-Gaussian data.

Gerak Brown kapanggih ku ahli biologi Robert Brown taun 1827.




#Article 141: Hukum (1389 words)


Artikel ieu mokuskeun kana hukum pulitik sarta yurisprudénsi: 

#Article 142: Power statistik (861 words)


Power uji statistik nyaéta tes probabilitas nu bakal nolak kasalahan null hypothesis, atawa dina basa séjén moal maké Type II error. Beuki luhur power, beuki gedé kamungkinan Type II error nurun tur sabalikna. Probablitas Type II error dumasar kana gedena negatif kasalahan (β). Sanajan kitu power sarua jeung 1 − β.

Analisa power séjénna bisa saméméh (priori) atawa sanggeus (post hoc) data dikumpulkeun. 




#Article 143: Fungsi dénsitas probabilitas (180 words)


Dina matematika, probability density function dipaké keur ngagambarkeun probability distribution di watesan integrals. Lamun probability distribution mibanda densiti f(x), saterusna interval tak terhingga [x, x + dx] mibanda probabiliti f(x) dx. Probability density function bisa ogé ditempo tina versi smoothed out histogram




#Article 144: Sebaran chi-kuadrat (125 words)


Keur satiap positip integer , sebaran chi-kuadrat nu mibanda k tingkat kabebasan nyaéta probability distribution variabel acak

nu mana Z1, ..., Zk mangrupa variabel normal bebas, masing-masing nilai ekspektasi 0 jeung varian 1. Sebaran ieu biasa ditulis

Lamun  watesan linier homogen bébas ditumpukeun dina ieu variabel, kayaan sebaran  dina watesan ieu nyaéta , dipastikeun salaku watesan tingkat kabebasan. Characteristic function sebaran Chi-kuadrat nyaéta

Sebaran chi-kuadrat mibanda aplikasi numeris dina kaputusan statistik, contona dina tes chi-kuadrat jeung estimasi varian. Ieu bisa diasupkeun kana masalah estimasi méan dina populasi sebaran normal jeung masalah estimasi slope dina garis regression ku aturan dina sebaran-t student. Ieu diasupkeun kana sakabéh masalah analisa varian ku aturan dina sebaran-F, nu mangrupa sebaran perbandingan dua chi-kuadrat variabel acak.

Rumus probability density function nyaéta 




#Article 145: Skewness (132 words)


Dina téori probabilitas jeung statistika, skewness nyaéta ukuran kateu-simetrian sebaran probabilitas tina nilai-real variabel acak. Sacara kasar bisa disebutkeun, sebaran mibanda skew positip lamun nilai panjang tail positip sarta skew negatip lamun nilai panjang tail negatip.

Skewness, standardized moment nu katilu, dihartikeun ku μ3 / σ3, nu mana μ3 mangrupa moment about the mean nu katilu sarta σ mangrupa simpangan baku. Skewness tina random variable X kadangkala ngalambangkeun Skew[X].

Keur nilai sampel N sampel skewness nyaéta Σi(xi − μ)3 / Nσ3, where xi mangrupa nilai ith jeung μ mangrupa mean.

Lamun Y nyaéta jumlah n independent variabel random, dina distribusi nu sarua salaku X, saterusna ditempokeun yén Skew [Y] = Skew[X] / √n.

Sampel nu asalna tina populasi, persamaan keur populasi skewness nyaéta biased estimator tina populasi skewness. Unbiased estimator skewness nyaéta




#Article 146: Kurtosis (201 words)


Dina téori probabilitas jeung statistika, kurtosis hartina ukuran posisi puncak tina sebaran probabilitas nilai-nyata/ril variabel acak.

Standardized moment kaopat dihartikeun salaku mu;4 / sigma;4, nu mana mu;4 mangrupa momen mean kaopat jeung sigma; nyaéta simpangan baku.  Hal ieu kadangkala dipaké keur ngartikeun kurtosis dina pagawéan saméméhna, tapi teu dipaké dina definisi di dieu.

Kurtosis leuwih ilahar dihartikeun ku mu;4 / sigma;4 minus; 3. Minus 3 di tungtung persamaan éta nerangkeun yén koreksi dijieun keur ngajadikeun kurtosis sebaran normal sarua jeung nol. Alesan séjénna nembongkeun yén kurtosis mangrupa jumlah tina variabel random. Lamun Y jumlah tina n independent variabel random, sakabéh sebaranna sarua nyaéta X, saterusna Kurt[Y] = Kurt[X] / n, sabalikna ieu rumus bakal leuwih pajuriwet lamun kurtosis dihartikeun ku mu;4 / sigma;4.

Sebaran normal mibanda kurtosis sarua jeung nol (sebaran nu mibanda nilai kurtosis sarua jeung nol disebut mesokurtic). Sebaran nu mibanda kurtosis positip disebut leptokurtic, sarta lamun negatif disebut platykurtic.

Keur nilai sampel N, sampel kurtosis nyaéta Sigma;i(xi  minus;  mu;)4 / Nsigma;4 minus; 3, nu mana xi nyaéta nilai ith jeung mu; nyaéta mean.

Dina kaayaan bagéan-susunan sampel tina populasi, sampel kurtosis di luhur mangrupa biased estimator ti populasi kurtosis.  Unbiased estimator tina populasi kurtosis nyaéta




#Article 147: Fungsi sebaran kumulatif (209 words)


Dina matematik, fungsi distribusi kumulatip (disingkat cdf) ngajelaskeun probability distribution ti sakabéh nilai-real variabel acak, X. Keur satiap réal number x, cdf dirumuskeun ku

nu mana sisi beulah katuhu ngagambarkeun probabilitas nu mana variabel acak X dicokot tina nilai nu kurang tina atawa sarua jeung x. Probabilitas X aya dina interval (a, b] nyaéta F(b) minus; F(a) lamun a 1, x2, ... with probability pi = P(xi)


#Article 148: Momen mean (128 words)


Momen méan kth (atawa kth central moment) nilai-réal variabel acak X nyaéta kuantitas E[(X minus; E[X])k], nu mana E mangrupa operator ekspektasi. Sababaraha variabel random teu mibanda mean, dina kasus momen méan teu bisa dihartikeun. Momen méan kth salawasna dilambangkeun ku mu;k.  Keur  continuous univariate probability distribution nu mibanda probability density function f(x) momen méan mu; nyaéta

Kadangkala kacida gampangna keur koversi momen asli ka momen méan.  Persamaan umum keur konversi momen asli orde-nth ka momen méan nyaéta

nu mana m mangrupa méan sebaran, sarta momen asli dirumuskeun ku

Momen méan kahiji nyaéta nol. Momen méan kadua disebut varian, biasa dilambangkeun ku sigma;2, nu mana sigma; ngawakilan simpangan baku. Momen méan katilu jeung kaopat ngartikeun standardized moment sacara berurutan dipaké keur ngartikeun skewness jeung kurtosis.

moment (matematik), cumulant





#Article 150: Tingkat kabébasan (350 words)


Frase tingkat kebebasan digunakeun dina 3 cabang elmu anu béda nyaéta: dina fisika jeung physical chemistry, dina mechanical jeung aeronautical engineering, sarta dina statistik. Tiluannana dihubungkeun sacara sajarah jeung ngaliwatan matematik nyaéta konsép dimensionality, sanajan tiluanana teu identik.

Dina fisika jeung kimia, unggal mode mandiri tempat hiji partikel atawa sistim bisa gerak atawa ngarah disebut hiji darajat kabébasan. 

Dina statistik, tingkat kabébasan nyaéta statistical parameter anu penting dina probability distribution. Contona dipaké dina sebaran chi-kuadrat, sebaran-F, sebaran-t student, jeung sebaran beta. Tempo Uji kuadrat-chi Pearson jeung analisa varian keur informasi saterusna.

Dina sebaran anu geus ilahar dipaké, tingkat kabébasan ngan nyokot integer (umumna kurang ti hiji). Sacara matematik diidinan keur ngabagi-bagi tingkat kabébasan, antukna meunang hasil itungan nu nyugemakeun.





#Article 152: Komputasi (798 words)


Komputasiat, 2007 September 07
Penyéarah Tiga Fasa Terkendali

Berdasarkan semikonduktor yang digunakan dan variasi tegangan keluarannya, penyéarah tiga-fasa dapat diklasifikasikan menjadi :

Umumnya senikonduktor penyéarah terkendali menggunakan bahan semikonduktor berupa thyristor, atau menggunakan thyristor dan dioda secara bersamaan.

Berdasarkan bahan semikonduktar yang digunakan dan sistem kendalinnya penyéarah tiga-fasa terkendali umumnya dapat dibédakan menjadi :

Hal-hal yang menjadi masalah dalam téhnik penyerahan antara lain adalah trafo penyéarahan, gangguan-gangguan tegangan lebih atau arus lebih yang membahayakan dioda / thyristor, keperluan daya buta untuk beban penyéarahan, harmonisa yang timbul akibat gelombang non sinus sarta sirkit elektronik pengatur penyalaan.
Skema penyéarah terkendali tiga-fasa, masing-masing ditunjukkan pada gambar dibawah ini.

Gb. 1 Penyéarah terkendali.; (a) Half wave rectifiers, (b) Full wave rectifiers-semi controller, (c) Full wave rectifiers-Full controller

Gb. 2 Gelombang tegangan dan arus penyéarah tiga-fasa jenis Full wave Rectifier-semi controller
Dalam aplikasinya, sirkit-sirkit penyéarahan biasanya dilengkapi dengan sirkit. pengatur tambahan seperti pengatur tegangan pembatas arus dan-lain-lain sesuai dengan jenis pemakaiannya. Bidang gerak téhnik penyéarahan meliputi sistem¬-sistem pengatur putaran mesin DC pada mesin cetak kertas, tekstil, mesin las DC, pengisi baterai,sampai pada pengatur tegangan konstan generator sinkron (AVR).
Pada praktikum dipelajari lebih lanjut mengenai karakteristik system penyéarahan khususnya penyéarah tiga fasa gelombang penuh setengah terkendali.
Tegangan keluaran penyéarah 1.(b) ditunjukkan pada Gb:2 dan secara matematik dapat dijelaskan sebagai berikut :
Pada grup komutasi T1-2-3, karena yang digunakan thyristor, keluarannya tergantung pada sudut penyalaan , sehingga keluarannya :
..... (1)
Sedangkan pada grup kornutasi D1-2-3. , karena menggunakan dioda, maka keluarannya menjadi :

..... (2)
Tegangan keluaran total pada beban adalah dengan mensubstitusikan (1) dan (2) diperoleh :



#Article 153: Hidrogéologi (184 words)


Hidrogéologi (hidro- hartina cai, jeung -géologi ngartina élmu ngeunaan bumi) nyaéta widang géologi nu nalungtik ngeunaan sebaran jeung gerak cai taneuh dina taneuh jeung batu di kerak Bumi, (ilaharna dina akuifer).  Watesan géohidrologi ogé ilahar dipaké keur ngagantina. Sababaraha bédana antara hidrogéologi jeung géohidrologi nyaéta ahli hidrologi atawa ahli rekayasa ngagunakeun élmu hidrologi kana géologi (géohidrologi), jeung ahli géologi maké élmu géologi kana hidrologi (hidrogéologi).

Hidrogéologi (saperti élmu bumi séjén) mangrupa pangawéruh antar disiplin; hal nu hese keur mastikeun pakaitna kimia, fisika, biologi kaasup ogé hukum kana taneuh, cai, biosfir jeung kahirupan sosial.  Pangaweuh ngeunaan pakaitna gerak cai taneuh jeung géologi kacida ruwetna. Cai taneuh teu salawasna ngalir di handapeun taneuh dumasar kana topografi permukaan tanah; cai taneuh ngalir dumasar kana gradien tekanan (ngalir ti gradien tekanan tinggi ke rendah) salawasna nuturkeun celah jeung rongga dina pola aliranna. Keur nyaho sacara jéntré hal nu mangaruhan kana sistim multi-komponen nu béda katempona, salawasna merlukeun pangaweruh dina sababaraha widang elmu boh tingkat percobaan atawa teori.  Bisa disebutkeun, saterusna leuwih mangrupa bubuka tradisional (panempo nu kurang) kana métodeu  jeung catetan ngeunaan hidrologi handapeun taneuh atawa hidrogéologi sederhana.




#Article 154: Hidrologi (1050 words)


Hidrologi (tina basa Yunani: Yδωρ, hudōr, cai; jeung λόγος, logos, élmu) nyaéta élmu ngeunaan kajadian, distribusi, sarta pindahna cai dina, di jero jeung di luhur Marcapada. Siklus pindahna cai antara térasfir (darat), oséanosfir (laut), jeung atmosfir (udara) disebut daur hidrologi.

Aya dua widang utama dina hidrologi. Kahiji hidrologi cai permukaan (surface-water hydrology) nu museurkeun kana cai dina jeung luhureun taneuh. Conto tina hidrologi permukaan nyaéta banjir jeung kasaatan. Nu kadua nyaéta hidrologi cai-taneuh atawa géohidrologi, nu museurkeun kana distribusi jeung pindahna cai di handapeun taneuh (contona, cai taneuh, groundwater). Hidrologi cai taneuh penting keur dipaké dina pasokan cai, irigasi jeung rékayasa lingkungan. Catetan yén cai di laut dipisahkeun tina hidrologi sarta dipikawanoh dina istilah oséanografi, sedengkeun cai di atmosfir leuwih diajarkeun dina météorologi.

Kaasup dina hidrologi ogé élmu gerak cai sarta water-borne constituents — bahan-bahan nu dibawa boh salaku nu leyur atawa dina fase nu misah. A related facet of hydrology is the determination of statistical flow prediction in rivers and stréams. This information is essential to design and evaluation of natural and man-made channels, bridge openings and dams. Stream gage (U.S. Géological Survey terminology) data have been collected and tabulated by the United States Géological Survey for many yéars and much of it is available online for analysis.

Hidrologi jadi salah sahiji subyek panalungtingkan jeung rekayasa keur sababaraha milenia. Contona, dina kira-kira 4000 S.M. walungan Nil dibendung keur naekkeun hasil tatanen di wewengkon nu tadina tandus. Kota Mesopotamia ditangtayungan tina banjir ku tembok taneuh di jangkung. Saluran cai diwangun ku Yunani Kuno jeung Romawi Kuno, sedengkeun Sajarah China ngawangun irigasi jeung wangunan keur ngontrol banjir. Sinhale Kuno ngagunakeun hidrologi keur ngawangun Kompleks Irigasi di Sri Lanka Kuno, dikenal salaku nu manggihkeun Lobang Klep nu bisa dipaké keur nyieun tempat panampungan cai nu gede, saluran cai nu nepi ka kiwari masih kénéh dipake.

Marcus Vitruvius, di mimiti abad S.M., ngagambarkeun téori filosofis siklus hidrologi, hujan anu murag di gunung nyerep ka jero taneuh sarta nuju ka walungan sarta usum semi di wewengkon lengkob. Kalawan nyoko pendekatan anu leuwih ilmiah, Léonardo da Vinci sarta Bernard Palissy sacara teuneung mere gambaran nu pas siklus hidrologi. Henteu nepi ka abad ka-17, yén variabel hidrologi mimiti diukur.

Pelopor élmu pangaweruh hidrologi modérn nyaéta Pierre Perrault, Edme Mariotte jeung Edmund Halley. Kalawan ngukur curah hujan, runoff, sarta lega drainase, Perrault méré conto yén curah hujan éta téh mahi keur ngajelaskeun aliran ka walungan Seine. Marriotte ngahijikeun kecepatan sarta penampang melintang sungai keur ngitung debit walungan Seine. Halley némbongkeun yén penguapan ti Laut Mediterania nyaéta mahi keur ngajelaskeun ngocorna cai walungan ka laut.




#Article 155: Cai taneuh (595 words)


Cai taneuh mangrupa cai naon waé nu aya dina jero taneuh: dina aquifer, pori sela-sela batu/cadas, salaku permafrost, sarta babaseuh taneuh. Cai taneuh ngalir ka luhur sacara alami dina cinyusu nu kadang ngabentuk oasis atawa ranca, sedengkeun ku urang biasana diala ku jalan nyieun sumur.

Cai taneuh mangrupa 'reservoir' alami jangka panjang dina daur cai, sabalikna tina reservoir cai jangka pondok modél cai atmosfir jeung cai darat.



#Article 156: Unimodal (147 words)


Unimodal atawa SkyTran diusulkeun ku Douglas Malewicki keur hiji sistim kandaraan pribadi nu gancangna 160 km/h (100 mph).  Unggal mobil bakal maju dina luhureun rel ngagunakeun sistim magnet.  Sistim magnetik levitasi mangrupa sistim Inductrack pasip maké aturan Halbach, saperti nu diwangun ku ahli fisika William Post di Laboratorium Lawrence Livermore.

Sistem rekayasa ieu leuwih nyaman, aman sarta gampang dipaké utama keur sistim transportasi umum saperti mobil jeung beus.

Hal nu istimewa tina Unimodal nyaéta museurkeun kana harga nu murah tur efisien. Jaringan jalan utama dijieun tina waja (lain tina semen/beton iwal ti dina pondasina) nu mangrupa hasil produksi masal. Transportasi séjén utamana mobil dina rel nu miring sarta sarta kurang efisien keur mobil nu dipaké.

Pamakaéan magnetik levitasi dimaksudkeun keur ngurangan béaya perawatan. Unggal gerakan dina sistim ieu merlukeun material anu saeutik. Ku sabab itu disebutna tetapan padat. Kauntungan séjénna nyaéta saeutik gesekan, halus sarta teu gandeng.




#Article 157: Cai (1779 words)


Cai mangrupa hiji sanyawa kimiawi jeung molekul polar nu cair dina temperatur jeung tekenan baku (standard temperature and pressure, STP). Cai mibanda rumus kimiawi H2O, nu hartina hiji molekul cai diwangun ku dua atom hidrogén jeung hiji atom oksigén. Cai bisa dipanggihan di ampir sakabéh tempat di Marcapada sarta dipikabutuh ku sadaya nu hirup. Kira 70% beungeut Marcapada katutupan ku cai. Cai geus kapanggih aya di sababaraha banda di tatasurya jeung di saluareunana dina rupa és. Pentingna cai pikeun kahirupan terestrial geus ngagiring kana panyangka yén ayana dina wujud cair di mana waé sagigireun di Marcapada ieu bisa nyadiakeun habitat nu ngadukung pikeun kahirupan ékstraterestrial.

Wujud padet cai dipikawanoh minangka és; wujud gasna katelah uap cai (atawa steam). Unit temperatur (tadina darajat Celsius, ayeuna Kélvin) ditangtukeun dina kontéks titik tripel cai, 273.16 K (0.01 °C) jeung 611.2 Pa, temperatur jeung tekenan nalika cai padet, cair, jeung gas araya dina kaayaan kasatimbangan. Cai mintonkeun sababaraha paripolah nu anéh pisan, kaasup kabentukna padetan cai nonkristalin (glassy) vitreous ice.

Dina hawa luhureun 647 K jeung tekenan luhureun 22.064 MPa, sakumpulan molekul cai ngalaman hiji kaayaan superkritis, di mana guruntulan kawas-cairan ngambang di antara fase kawas-uap. Uap cai tiasa nyieun jadi lembap, salah sahiji produk pikeun nyerap kelembapan atawa molekul cai di udara nyaeta .

Awak cai bisa mangrupa sagara, laut, situ, walungan, curug, kanal, balong, jeung sajabana. Tempo sumberdaya cai pikeun béja ngeunaan asupan cai bersih. Tempo ogé: cilaut, fresh water, jeung underwater.

Kandungan cai di Marcapada kira (jumlah asupan cai sadunya) aya 1,360,000,000 km³ (326,000,000 mil³) nu kabagi mangrupa:

Hiji ciri penting cai nyaéta sipat polarna. 2S) does not have hydrogen bonds, and though it has twice the molecular weight of water, it is a gas at room temperature. The extra bonding between water molecules also gives liquid water a large specific heat capacity.

Cai ogé mangrupa hiji pangleyur nu hadé alatan polaritasna. Sipat pangleyur cai kacida pentingna dina biologi, sabab loba réaksi biokimiawi anu ngan bisa lumangsung dina kaayaan leyuran cai (kayaning réaksi dina sitoplasma jeung na getih). Cai ogé dipaké dina angkutan molekul biologis.

Nalika sanyawa ionik atawa polar asup kana cai, mangka bakal dikurilingan ku molekul cai. Ukuran molekul cai nu cukup leutik ngamungkinkeun molekul-molekul cai nyulusup sabudeureun hiji molekul solute.

Sacara ngaluas, bahan-bahan ion jeung polar siga asam, alkohol, jeung garam téh gampang leyur dina cai. Sabalikna, bahan-bahan nonpolar siga lemak jeung minyak mah henteu. Molekul-molekul nonpolar cicing babarengan dina cai ku sabab molekul cai gaduh tanaga nu leuwih kuat pikeun ngiket hiji jeung nu séjénna daripada ngiketan jeung molekul nonpolar liwat iketan van der Waals.

Hiji conto bahan ion nu bisa leyur téh garam dapur; natrium klorida, NaCl, dibagi kana Na+ katoda jeung Cl- anoda, masing-masing dikurilingan ku molekul-molekul cai. Jadina ion-ion ieu bisa gampang diubah ti kristalna jadi leyuran. Hiji conto bahan non-ion nu bisa leyur téh gula meja. Cai nyatukeun iketan dipolar hidrogen jeung kawasan dipolar molekul gula, mangpukeun gula diubah kana bentuk leyuran.

Beungkeut hidrogén nu kuat ngajadikeun cai mibanda kakohésifan nu luhur jeung, konsékuénsina, tegangan lakop. Ieu dibuktikeun lamun saeutik cai dicampurkeun jeung bahan teu leyur, caina bakalan ngumpul dina wujud tétésan. Wujud ieu téh penting dina pangangkutan cai di jero xilem nyusuran batang dina tanaman; iketan antarmolekul nu kuat nahan jeung nyatukeun jalur cai, ngahindarkeun tegangan nu dipikasebab ku tarikan transpirasi. Cairan nu séjén nu miboga tegangan nu leuwih leutik gaduh kamungkinan besar pikeun rip, ngabentuk ruangan hampa udara jeung ngajadikeun pembuluh xilem teu operatif.

Cai murni sabenerna mangrupa insulator nu alus (konduktor goréng), nu hartina teu ngalirkeun listrik. Ku sabab cai boga sipat pangleyur hadé, mimindengna cai téh ngandung solute nu leyur di jerona, utamana uyah. Mun cai mibanda pangotor nu karitu, nya jadi bisa listrik leuwih hadé, sabab pangotor kayaning uyah ngandung ion bébas dina leyuran cai di mana listrik bisa ngalir.

Cai bisa dibeulah jadi unsur-unsur panyusunna, hidrogén jeung oksigén, ku jalan ngalirkeun arus. Prosés ieu disebut éléktrolisis. 
MOlekul cai sacara alami peupeus jadi ion H+ jeung OH- nu dibetot ka katoda jeung anoda. 
Na katoda, dua ion H+ nyokot éléktron jadi gas H2. Na anoda, opat ion OH- ngagabung sarta ngaleupaskeun gas O2, cai molekular, jeung opat éléktron. Gas ngabulukbuk kana beungeut cai, nu saterusna bisa dikumpulkeun.

Sacara kimiawi, cai téh amfotérik: bisa meta minangka hiji asam atawa basa. Kadang istilah asam hidroksida dipaké nalika cai meta minangka asam dina hiji réaksi kimiawi. Dina pH 7 (nétral), kadar ion hidroksida (OH-) sarua jeung ion hidronium (H3O+) atawa ion hidrogén (H+). Mun kasatimbangan kaganggu, leyuran jadi asam (kadar ion hidronium leuwih luhur) atawa basa (kadar ion hidroksida leuwih luhur).

Cai bisa meta minangka asam atawa basa dina hiji réaksi. Nurutkeun sistim Brønsted-Lowry, asam ditangtukeun minangka spésiés nu nyumbang proton (ion H+) dina hiji réaksi, sedengkeun alkali minangka nu narima proton. Nalika réaksi jeung asam nu leuwih kuat, cai meta minangka alkali, sarta bakal meta minangka asam mun réaksi jeung asam nu leuwih lemah. Pikeun conto, cai bakal nampa hiji H+ ti HCl dina kasatimbangan:

Di dieu cai meta minangka alkali, ku jalan narima ion H+. Asam nyumbangkeun ion H+, tah, cai bisa milampah hal ieu, kawas dina réaksi jeung NaOH:

Téorina, cai murni pH-na 7. Ari prakna, cai murni hésé pisan dialana. Cai nu diantepkeun nembrak bakal nyerep karbon dioksida, ngahasilkeun leyuran asam karbonat, nu pH-na kira 5.7 (Kendall, 1916).

Nilai pH dina cai nginum dikawasa ku industri pikeun nyumponan kisaran pH cai anu diidinan. Kusabab nilai cai tiasa nangtoskeun naha cai nginum eta sehat atanapi henteu. Salaku conto, upami nilai pH cai nginum langkung ti 7 (cai basa), cai nginum bakal nyayogikeun panyakit gastrointernal upami diinum sacara terus-terusan. Asam dina burih gaduh pH nilai anu saé pikeun ngancurkeun sesa dahareun. Upami nilai pH robih kusabab konsumsi cai basa, écés éta bakal nyababkeun masalah. Samentara éta, upami pH cai nginum cai teuing (cai asam), éta ngagaduhan potensi pikeun ngarusak huntu bahkan nyababkeun kanker.

Standar pH cai minum nu ditangtukeun ku Peraturan Menteri Kesehatan Nomor : 416/MEN.KES/PER/IX/1990 Tentang Syarat-syarat Dan Pengawasan Kualitas Air. Tiap industri AMDK, PDAM, depot cai nginum kedah minuhan peraturan éta. Pikeun ngukur pH nilai cai, industri nganggo pH meter air. pH meter mangrupikeun alat ukur laboratorium pikeun ngukur nilai pH atanapi tingkat kaasaman larutan (pH meter cai)  atawa tanah (pH meter tanah).  rupa-rupa gumantung kana kamampuan pH meter éta. Diantara kamampuan anu ditinga ku pangguna poténsial boh rumah tangga sareng industri nyaéta katepatan sareng résolusi pengukuran

Ngamurnikeun cai perlu pikeun rupa-rupa kaperluan industri, pon kitu ogé keur konsimsi. Manusa merlukeun cai nu teu loba teuing ngandung uyah atawa nu séjénna. Pangotor nu ilahar kapanggih di antarana bahan kimiawi atawa baktéri. Some solutes are acceptable and even desirable for perceived taste enhancement. Water that is suitable for drinking is termed potable water.

Genep métode umum pikeun ngamurnikeun cai:

Miceunan cai ngandung harti ngamomorékeun mangpaat cai, dipaké pikeun nu teu perlu. Misalna ngagunakeun cai inumeun (geus dimurnikeun) pikeun tujuan séjén. Mikasebab cai jadi keuna polusi bisa jadi kasilapan pamakéan cai nu pangbesarna. Bukti yén pangotor téh jadi batesan pamakéan cai, manéhna jadi pangotor dina hiji sumber cai, teu dipikangaruh ku sabaraha untung si pangotorna. Rék kumaha oge, dina sasabaraha kota, kawas Hong Kong, cai laut dipaké pikeun malidkeun piceunan dina toilet ku tujuan pikeun ngajimatkeun sumber-sumber cai bérésih.

Cai mangrupa salah sahiji tina opat unsur klasik babarengan jeung seuneu, taneuh, jeung hawa, nu diajénan minangka ylem, atawa unsur dasar mayapada. Water was considered cold and moist. In the théory of the four bodily humours, water was associated with phlegm.

Cai ogé mangrupa salah sahiji ti Opat Unsur dina Taoisme Cina, bareng jeung taneuh, seuneu, kai, jeung logam.

Cai geus dalit pisan jeung hirup kumbuh masarakat Sunda. Ieu bisa kabukti dina pamakéan kecap cai pikeun méré ngaran unggal patempatan. Pirang-pirang tempat nu aya di tatar Sunda, loba nu dimimtian ku kecap cai, nu satuluyna diringkes jadi ci. 

Cai dianggap nyucikeun dina rupa-rupa agama, kayaning Islam, Yahudi, jeung Sikh. PIkeun conto, wudu dina Islam jeung baptis di garéja Kristen ngagunakeun cai bersih/murni. Nya kitu ogé dina ngamandian mayit pikeun Islam jeung Yahudi.

Para kimiawan sakapeung ngaheureuykeun cai minangka dihidrogén monoksida atawa DHMO, ngaran kovalén sistimatis pikeun ieu molekul, hususna dina parodi of chemical reséarch that call for this lethal chemical to be banned. Dina taun 2004, kota Aliso Viejo, California ampir ngalarang cangkir foam satutasna katalungtik yén DHMO geus dipaké dina produksina (tempo ).

Ngaran asam sistimatis pikeun cai nyéta asam hidroksida (hydroxic acid atawa hydroxilic acid), najan istilah ieu jarang dipaké.

Sarupa jeung éta, ngaran alkali sistimatis pikeun cai nyéta hidrogén hidroksida (hydrogen hydroxide) – boh ngaran asam atawa alkali pikeun cai mémang aya sabab cai bisa meta minangka asam atawa alkali, gumantung kakuatan asam atawa alkali lawan réaksina (amfotér).

World Water Development Report UNESCO (WWDR, 2003) tina World Water Assessment Program nunjukkeun yén 20 taun kahareup dunya bakal nyanghareupan an unprecedented lack of drinking water. Jumlah cai nu bisa aya pikeun masarakat ditaker nurun nepi ka 30%. Nu jadi sabab nyaéta kontaminasi, pamanasan global, jeung masalah politis.

Laporan ieu nunjukkeun ayana jurang dina kasadiaan cai: ti 10 m³ per jalma per taun di Kuwait nepi ka 812.121 m³ di Guiana Prancis. Najan kitu, nagara beunghar kawas Kuwait moal hésé dina ngayakeunana.

Sababaraha rupa kaén kayaning anduk sacara husus dijieun pikeun nyerep cai. Sababaraha pakéan dijieun pikeun ngajaga tina cai (conto jas hujan), atawa pikeun digunakeun dina cai (swimsuit).




#Article 158: Parameter statistik (127 words)


Paraméter statistik nyaéta paraméter indeks tina kulawarga sebaran probabiliti.

di antara kulawarga paraméterisasi distribusi nyaéta sebaran normal, sebaran Poisson, sebaran binomial, jeung sebaran eksponensial.  Kulawarga sebaran normal mibanda dua paraméter, nyaéta mean jeung varian: lamun dina kasus husus, sebaran dipikanyaho sacara pasti.  Kulawarga sebaran chi-kuadrat, di bagéan séjén, ngan mibanda hiji paraméter, nyaéta tingkat kabébasan.

Dina kaputusan statistik, paraméter kadang-kadang dicokot tina data nu teu ka observasi, sarta dina ieu kasus statistikawan kudu narik kasimpulan dumasar kana observasi sebaran variabel random nurut kana sebaran probabiliti dina patarosan, atawa leuwih pastina nangtukeun dumasar kana sampel random nu cokot tina populasi nu keur ditalungtik. Dina kaayaan séjén, paramater bisa pasti sacara alami tina prosedur sampling atawa tipe prosedur statistik nu dipaké (contona, jumlah tingkat kabebasan dina tes chi-kuadrat Pearson).




#Article 159: Uji kuadrat-chi Pearson (845 words)


Tes Pearson's chi-kuadrat (χ2) salah sahiji variasi tina tes chi-kuadrat – procedure statistik nu hasilna di-evaluasi dumasar kana sebaran chi-kuadrat. Tes ieu mimiti dipaluruh ku Karl Pearson.




#Article 161: Fungsi gamma (174 words)


Dina matematik, fungsi gamma nyaéta fungsi nu leuwih lega tina konsép faktorial kana wilangan kompleks.

Lambang Γ(z) dumasar ka Adrien-Marie Legendre. Lamun bagéan réal tina wilangan kompleks z positip, mangka integral

pasti konvergen. ngagunakeun integral parsial, bisa ditembongkeun yén 

Sabab Γ(1) = 1, dina kaitan ieu ngakibatkeun yen

keur sakabéh wilangan natural n. Ieu bisa dipaké keur ngalegaan Γ(z) jadi fungsi meromorpik dihartikeun keur sakabar wilangan kompleks z ial z = 0,  −1, −2, −3, ... ku analisa kontinyu. 
Hal nu leuwih lega ilaharna dumasar salaku fungsi gamma.
Notasi alternatip nu kadangkala dipaké nyaéta fungsi Pi, nu dina watesan fungsi gamma nyaéta

Kadangkala ogé manggihkeun

nu mangrupa hiji fungsi sakabehna, dihartikeun keur sakabéh wilangan kompleks. yén π(z) mangrupa sakabéh nu diperlukeun anu teu mibanda kutub, mangka Γ(z) teu mibanda nol.

Bisa ogé nilai keur fungsi gamma dina non-integer nyaéta

Fungsi gamma mibanda hiji kutub orde 1 dina z = −n keuw sakabéh wilangan alami n; sesana dibérékeun ku

Bentuk kakali fungsi gamma saterusna nyaéta valid keur sakabéh wilangan kompleks z nu lain integer non-positip:




#Article 162: Sebaran eksponensial (281 words)


Dina teori probabiliti jeung statistik, sebaran eksponensial nyaéta sebaran probailiti kontinyu nu mibanda probability density function (pdf)

nu mana λ  0 mangrupa paraméter sebaran.

Cumulative distribution function diberekeun ku

Nilai ekspektasi jeung simpangan baku variabel random eksponensial duaana nyaéta 1/λ (sarta varianna nyaéta 1/λ2.)

Sebaran eksponensial dipaké keur modél proses Poisson, nu mana kaayaanna obyek awal dina tetapan A bisa robah kana tetapan B nu mibanda konstanta probabiliti per satuan waktu λ. Waktu nu robah dina tetapan sabenerna dijelaskeun ku variabel random eksponensial nu mibanda paraméter λ. Sanajan kitu, integral ti 0 ka T dina f mangrupa probabiliti nu obyekna dina tetapan B nyaéta waktu T.

Sebaran eksponensial bisa ditempo salaku lawan tina sebaran geometrik, nu ngajelaskeun wilangan Bernoulli trial penting keur prosés diskrit ka robahna tetapan. Beda jeung sebaran eksponensial nu ngajelaskeun waktu keur prosés kontinyu kana robahna tetapan.

Conto variabel nu ngadeukeutan sebaran eksponensial nyaéta:

Sipat penting tina sebaran eksponensial nyaéta kurang memori. Ieu hartina yén variabel random T kasebar eksponsial, probabiliti kondisional nurut kana

Ieu hartina yén probabiliti kondisional yén perlu ngadagoan, contona, leuwih ti 10 detik samemeh datang mimiti, diberekeun yén waktu datang teu kajadian sanggeus 30 detik, teu beda tina probabiliti mimiti nu merlukeun waktu ngadagoan leuwih ti 10 detik keur nu datang mimiti. Ieu sok salah harti ku siswa nu nyokot pangajaran probabiliti: kanyataanna yén P(T  40 | T  30) = P(T  10) lain hartina yén kajadian T  40 sarta T  10 hal nu bebas. Kasimpulanna: memorlessness sebaran probabiliti waktu ngadagoan T salili datang mimiti hartina

Lain hartina

Ieu kudu bebas. Dua kajadian ieu heunteu bebas.

Diberekeun variabel random Y nu mibanda sebaran seragam dina interval (0;1], variabel

ngabogaam sebaran eksponensia; nu mibanda paraméter λ.




#Article 163: Hateup (191 words)


Hateup nyaéta bagéan pangluhurna tina imah nu nutupan wangunan.
Hateup datar mindeng ditutupan ku tér jeung karihkil tur disadiakuen saluran keur nyalurkeun cihujan jeung salju. Hateup bentuk lianna diwangun pikeun ngucurkeun cai sacara alami, kaasup:
Di nagara séjén, Amerika utamana. Hateup imah téh sok dipulas maké tér  bahanna hateup sorangan dijieun aya tina kai , beusi galvanis, batu , aya ogé anu maké kenténg .
Kadieunakeun hateup téh aya ogé anu ngagunakeun panel surya, aya dua mangpaat sagigireun ngiuhan imah ogé bisa ngahasilkeun listrik pikeun kabutuhan rumah tangga.

Hateup dina wangunan imah tradisional Sunda mibanda ciri anu mandiri, aya sababaraha ngaran hateup anu remen dipaké kayaning:

Tipe hateup wuwungan--

 



#Article 164: Éfék ukuran (348 words)


Éfék ukuran ngajelaskeun sabaraha gedé hubungan antara dua variabel.  Informasi ieu penting dina panalungtikan ilmiah.  Efek size bisa dipaké henteu ngan sakadar keur ngayahokeun naha panalungtikan aya efekna tapi ogé ukuran masing-masing efek.  Efek ukuran ogé ngabantu dina situasi praktis, upamana keur nyieun kaputusan.

Contona, lamun mahluk jomantara turun ka dunya, sabaraha lila waktu nu diperlukeun keur ngayakinkeun yen, sacara rata-rata, lalaki leuwih jangkung ti awewe ? Jawabanna pakait jeung efek ukuran dina béda jangkung antara awewe jeung lalaki. Lamun efek ukuranna gedé, gampang keur nangtukeun yén lalaki leuwih jangkung. Lamun béda ukuranna leutik, mangka perlu waktu (sarta sampel nu leuwih loba) keur mastikeun yén lalaki, sacara rata-rata, leuwih jangkung tinimbang awewe.

Konsép efek ukuran mucunghul ogé dina basa sapopoe. Upamana, program keur ngurangan beurat awak nu ngabalukarkeun leungitna beurat 30 pon. Dina hal ieu, 30 pon nunjukkeun efek ukuran. Conto séjénna yén program ngajar nu dipiharep bakal ningkatkeun hiji niley mata pangajaran. Naek ieu tingkatan disebut ogé efek ukuran tina program.

Dina statistik inferensial, efek ukuran nyaéta ukuran bédana kayakinan statistik.  Efek ukuran, nu digambarkeun ku N jeung nilai kritis alpa nangtukeun power dina tes hipotesa statistik.  Dina meta-analysis, efek ukuran ilahar dipaké salaku ukuran nu bisa ngitung bédana panalungtikan sarta dikombinasikeun keur sakabéh kasus analisa.

Korelasi Péarson's r salah sahiji métodeu  nu panglobana dipaké keur nangtukeun efek ukuran. Bisa dipaké waktu data mayeng atawa biner, sabab kitu Péarson r nyaéta bisa disebutkeun ukuran éfék anu pang serbaguna.
Ieu téh ukuran éfék penting mimiti nu diwangun dina statistika, sarta diwanohkeun ku Karl Péarson.
Péarson's r bisa béda-béda gedéna ti -1,00 nepi ka 1,00, kalawan -1,00 némbongkeun hubungan négatif anu sampurna, 1.00 némbongkeun hubungan positif anu sampurna, sarta enol anu henteu némbongkeun hubungan dua variabel.

Hal séjénna mindeng dipaké keur ngukur hubungan dua variabel nyaéta kuadrat atawa r, mindeng disebut r-kuadrat atawa koefisien katangtuan, nyaéta ukuran bagian varian dibagi sarua ku dua variabel sarta béda-béda ti enol nepi ka 1,00.

Cohen's d nyaéta pamarekanukuran éfék nu luyu pikeun digunakeun di konteks uji-t. d dihartikeun salaku béda antara dua mean dibagi ku simpangan baku keur dua méan eta. Mangka,




#Article 165: Skor standar (222 words)


Dina statistik, skor standar (z) nyaéta kuantitas tak-berdimensi nu asalna tina subtraksi sample mean tina individu skor (atah) sarta dibagi ku bédana simpangan baku:

Nilai z ngagambarkeun lobana simpangan baku antara skor atah jeung méan; nilai z negatip lamun skor atah sahandapeun méan, positip lamun saluhureunna.

Sebutan séjén keur skor standar nyaéta skor-z. prosés konversina kadangkala disebut standarisasi.

Konversi ka skor standar bisa dijieun ku ngabandingkeun jeung ngombinasikeun ukuran skala.

Contona, nilai ujian dua siswa tina kelas nu béda bisa dibandingkeun ku konversi unggal skor siswa dumasar kana skor méan jeung simpangan baku manéhna di kelasna. Siswa nu mibanda skor standar pangluhurna nunjukkeun hal nu hadé, tinimbang lamun skor kotorna handap. 

Lamun data dikombinasikeun atawa di-skala, elimanisasi standarisasi kajadian dina pemberat ku sabab bédana méan jeung simpangan baku. Ieu hal penting dina linear regression waktu data mangrupa sampel méan tinimbang observasi pribadi.

Skor standar mangrupa loba dipaké keur data nu kasebar normal, sanajan teu bisa disebutkeun yén urang teu merlukeun sarat dina ngagunakeun informasi ngeunaan data skewed. Standar skor ogé diperlukeun dina skor percentile rank sebaran normal.

Dina statistik matematis, variabel acak X mangrupa standarisasi dipaké dina (populasi) méan jeung simpangan baku téoritis:

nu mana mu; = E(X) mangrupa mean sarta sigma;sup2; = Var(X) varian ti probability distribution X.

Lamun variabel acak dina ieu kaayaan mangrupa sample mean:

mangka versi standarisasi nyaéta




#Article 166: Fungsi (matematika) (2595 words)


Dina matematik, fungsi nyaéta hiji hubungan, saperti unggal unsur tina susunan mangrupa gabungan tina susunan unsur unik séjénna (nu mungkin sarua). Konsép fungsi jadi dasar pikeun sababaraha widang matematik sarta sakabéh élmu kuantitatif.

Watesan fungsi, mapping, map, transformation sarta operator mangrupa hal nu ilaharna meh sarua.



#Article 167: Kovarian (124 words)


Dina probability theory jeung statistik, covariance antara dua nilai-real variabel random X jeung Y, nu mibanda nilai ekspektasi E(X) = mu; jeung E(Y) = nu; dihartikeun ku:

Ieu sarua jeung rumus di handap nu ilahar dipaké keur ngitung dina kaayaan nu sabenerna:

Keur vektor-kolom variabel random X jeung Y mibanda nilai mu; jeung nu;, sarta n jeung m komponen skalar, kovarian dihartikeun jadi matrik ntimes;m

Lamun X jeung Y bebas, mangka kovarian sarua jeung nol. Hal ieu sabab dina kaayaan bébas, E(Xmiddot;Y) = E(X)middot;E(Y). Sabalikna, sanajan, teu bener: mungkin yén X sarta Y teu bébas, kovarian-na masih kénéh nol.

Lamun X jeung Y nilai-riil variabel random sarta c mangrupa konstanta (konstanta, di hal ieu, hartina non-random), mangka nuturkeun kanyataan mangrupa akibat tina harti kovarian:




#Article 168: Kernél (matematika) (264 words)


Kecap kernel mibanda sababaraha harti dina matematik, kadang pakait jeung hal séjén, kadangkala heunteu.  Di handap ieu sababaraha artikel ngeunaan kernel leuwih jéntré dina : kernel (algebra), kernel of a function.

Dina analisa, tempo hiji operator integral T nu mindahkeun fungsi f kana fungsi Tf dina rumus integral


#Article 169: Istilah perenah anatomi (1055 words)


Dina zootomi, aya sababaraha istilah nu dipaké pikeun nunjukkeun lokasi organ jeung struktur lian dina awak sato bilateral. Istilah-istilah ieu dibéréndélkeun sarta didadarkeun di dieu. Dina sababaraha kasus, terminologi dina anatomi manusa béda jeung anatomi sacara umum (baca di handap). Sababaraha wincikan ngeunaan anatomi manusa anu husus didadarkeun dina posisi anatomis.

Sato, sacara tipikal, mibanda hiji tungtung nyaéta hulu jeung sungut, dinu sabalikna mibanda bujur jeung buntut. Tungtung hulu disebut tungtung cranial; tungtung buntut disebut tungtung caudal.  Dina hulu, aya rostral nu nunjukkeun arah ka hareup, ayana dina irung, sarta caudal masih dipaké keur nunjukkeun arah buntut.

Sisi awak ilaharna nujul ka luhur, ngalawan gaya gravitasi tina sisi dorsal; dina sisi sabalikna, sacara tipikal deukeut kana taneuh lamun leumpangna maké leungeun, waktu ngojay atawa ngapung, nyaéta sisi ventral. Contona: dina vertebrate, spine atawa nerve chord ayana dina sisi dorsal. Udder sapi dina sisi ventral. Sirip lumba-lumba ayana dina sisi dorsal.

Sisi kenca jeung katuhu (kadangkala dina basa Latin: dexter - katuhu, jeung sinister - kenca) nunjukkeun arah nempo kana sato tur cara ngajéntrékeunna.




#Article 170: Panyakit Alzheimer (232 words)


(Seratan Kang Ilén Kardani ti milis Kisunda)

Panyakit B (belik, boson, budeg, bodo, balelo, balangah, busiat, bedegong, jsb) anu ku urang kulon mah disebut Alzheimer atawa Senile Dementia téa, nyaéta turuna kapinteran jeung fungsi mental ku sabab aya perobahan tina jaringan otak, bisa ku lantaran sel otak anu murungkut, pambuluh darah otak anu acak-acakan, atawa bisa ogé jarak antara sel otak ngaanggangan sabab kurangna substansi anu dipaké komunikasi antara sel-sel otak. Panyakit ieu biasana nyerang ka jelema anu geus kolot katompernakeun, babandinganana tina sapuluh rebu urang (nu geus karolot) bakal aya salapan urang anu keuna ku ieu panyakit, lolobana mah karandapan ku awewe.

Jaringan otak merlukeun zat anu disebut acetylcholine, somatostatin, P substance, jeung eropinephrine. Kakurangan zat kasebut bakal ngakibatkeun nuruna fungsi mental atawa timbulna panyakit B. Pangaruh luar saperti kadaharan anu loba ngandung alumunium jeung mangan, atawa infeksi tina sumsum tulang belakang, bisa ogé ngalantarankeun timbulna ieu panyakit.

Ciri-ciri panyakit B:

Kumaha mariksana?

Lamun aya nu gering sarupa kitu, biasana sirahna dipariksa make: CT Scan, sinar-X, MRI (Magnetic Resonance Imaging) atawa ku EEG (Electroencephalography). Tina hasil pamariksaan bakal kapanggih karusakan naon anu karandapan ku otakna.

Kumaha ngubaranana?

Nya teuing atuh, da tepi ka kiwari ogé can aya ubar anu tokcer keur ngilangkeun panyakit B. Aya ogé ubar iwal ukur ngajaga efek samping tina panyakit B, sarupaning: Tacrine phosphatidyl choline, anti-psychotics, serotonin, carbamazepine, anticonvulsant jsb.

Kumaha ngurus jalma anu boga panyakit B?




#Article 171: Geometri simpangan baku (233 words)


Géometri simpangan baku ngajelaskeun kumaha sumebarna data tina susunan average nu ditempo nyaéta geometric mean.  Lamun méan tina susunan {A1, A2, ... , An} dilambangkeun ku mu;g, maka géomteri simpangan baku nyaéta

Lamun géometri méan nyaéta

saterusna dicokot dina bentuk natural logarithm dua sisi ngahasilkeun

Hasil logaritma mangrupa jumlah logaritma, sabab kitu

Bisa ditempo yén  mangrupa arithmetic mean tina susunan data , saba kitu aritmetika simpangan baku tina susunan nu sarua bakal jadi 

Koreksi: aritmetika simpangan baku susunan ieu nunjukkeun hal nu bener. Ngan heunteu keur simpangan baku. Ngabuktikeun salahna, itung kovarian dua susunan data ku cara di luhur. Hasil eksponensial nunjukkeun yén kovarian teu-negatif, nu taya alesan (kovarian bisa jadi negatif).
Hasil eksponensial dua sisi dina persamaan (1).  Q.E.D.

Géometri versi skor standar nyaéta

Lamun data géometri méan, simpangan baku, jeung skor-z dipikanyaho, maka raw score bisa di-rekonstruksi ku

Géometri simpangan baku pakait jeung sebaran log-normal.
Sebaran log-normal nyaéta sebaran normal hasil transformasi nilai logaritmik. Ku cara susunan transformasi logaritma sederhana bisa ditempo ten géometri simpangan baku mangrupa nilai eksponensial tina simpangan baku nilai transformasi log(e.g. exp(stdev(ln(A))));

Sabab kitu, sampel data géometri méan jeung géometri simpangan baku ti populasi log géometric méan jeung géometric simpangan baku bisa dipaké keur nga-estimasi confidence interval ku jalan arithmetic méan jeung simpangan baku nu digunakeun keur nga-estimasi confidence interval dina sebaran normal.  Keur diskusi sacara lengkep tempo di sebaran log-normal.

geometric mean, sebaran Log-normal, natural logarithm




#Article 172: Akurasi jeung présisi (1294 words)


Dina sains, rékayasa, industri jeung statistik, akurasi nyaéta tingkatkacocogan ukuran atawa lobana itungan kana nilai sabenerna (nilai nu bener). Akurasi pakait raket jeung presisi, disebut ogé bisa dijieun deui atawa diulang deui, tingkat nu dina ukuran atawa itungan saterusna nembongkeun hasil nu sarua atawa ampir sarua. Hasil itungan atawa ukuran bisa akurat tapi teu présisi; présisi tapi teu akurat; atawa teu présisi jeung teu akurat. Hiji hasil disebut valid lamun akurat jeung presisi. Watesan nu pakait dina survey nyaéta kasalahan (variabel acak dina panalungtikan) sarta bias (teu-acak atawa akibat langsung nu disababkeun ku ayana hal nu teu pakait ku variabel mandiri).

Akurasi nyaéta tingkat kadeukeutan sedengkeun présisi nyaéta tingkat kamampuh dijieun deui. Analogi dipaké di dieu keur nerangkeun béda antara akurasi jeung présisi nyaéta babandingan target.


#Article 173: Anomali deret waktu (101 words)


Anomali deret waktu nyaéta lobana deviasi deret waktu tina mean. Harti séjén nyaéta itungan keur sakabéh deret waktu, contona keur unggal jam dina sapoe lamun siklus poe-an tina sababaraha variabel dicokot.  Salaku pangganti méan aritmetik, indikator séjénna nyaéta locality ogé bisa dipaké, saperti ogé median dina analisa sacara numerik.

Dina atmospheric sciences, annual cycle iklim biasana maké nilai méan.  Conto nu kawentar dina anomali deret waktu atmosfer nyaéta indeks Southern Oscillation (SOI) jeung indeks North Atlantic Oscillation.  SOI nyaéta komponen atmosfer El Niño, sedengkeun NAO mangrupa pangaruh penting keur weather di Europe ku ayana modifikasi storm track nu datangna ti Atlantik.




#Article 174: Sebaran binomial (275 words)


Dina matematik, sebaran binomial mangrupa probability distribution diskrit nu ngajelaskeun angka keberhasilan tina sekuen n independent percobaan enya/heunteu, unggal nu hasil mibanda probabiliti p. Saperti ogé hasil/gagalna percobaan disebut ogé percobaan Bernoulli atawa Bernoulli trial. Sebaran binomial mangrupa dasar nu kawentar keur binomial test tina statistical significance.

Conto tipikalna nyaéta: 5% populasi mangrupa positif HIV. Anjeun nyokot 500 urang sacara acak. Kumaha cara yén anjeun meunang 30 atawa leuwih HIV-positip?
Jumlah HIV-positip nu dicokot ku anjeun mangrupa variabel random X nu nuturkeun sebaran binomial mibanda n = 500 sarta p = .05. Hartina urang museurkeun kan probabiliti Pr[X ≥ 30].

Sacara umum, lamun variabel random X nuturkeun sebaran binomial mibanda paramater n sarta p, dituliskeun X ~ B(n, p). Probabiliti nu pasti sukses k dirumuskeun ku

di mana

mangrupa koéfisién binomial n milih k (oge dilambangkeun ku C(n, k)), ti mana ngaran sebaran. Rumus bisa dipikaharti saperti kieu: urang hayang k sukses (pk) sarta n − k gagal ((1 − p)n − k). Sanajan kitu, sukses k bisa kajadian di mana waé di antara n percobaan, sarta di mana C(n, k) béda jalan kasebarna sukses k dina sekuen n percobaan.

Lamun X ~ B(n, p), mangka nilai ekspektasi X nyaéta 

sarta varian nyaéta

Nilai nu leuwih siga atawa mode X dibérékeun ku integer panggedéna kurang atawa sarua jeung (n+1)p; lamun m = (n+1)p mangrupa interger sorangan, mangka m − 1 sarta m duanana mangrupa mode.

Lamun X ~ B(n, p) sarta Y ~ B(m, p) mangrupa variabel binomial bébas, mangka X + Y ogé mangrupa variabel binomial; sebaranna nyaéta

Dua sebaran penting nu ngadeukeutan sebaran binomial nyaéta:

Rumus keur Bézier curves kailhaman ku sebaran binomial.




#Article 175: Faktor Bayes (323 words)


Dina statistik, pamakéan faktor Bayes nyaéta hiji alternatif Bayesian dina tés hipotésa statistik klasik.

Ditangtukeun model pamilihan masalah nu kudu dipilih antara dua modél M1 jeung M2, dumasar kana vektor data x. Faktor Bayes K ditangtukeun ku rumus

Hal ieu siga hiji tes babandingan-likelihood. Sacara ilahar, modél M1 jeung M2 bakal dijadikeun parameter ku parameter vektor  jeung ; mangka K bakal ditangtukeun ku rumus

Nilai K  1 hartina data nembongkeun yén M1 leuwih deukeut tinimbang M2 sarta sabalikna. Harold Jeffreys méré  skala keur ngajentrekeun K:

Loba ahli statistik Bayes nu ngagunakeun faktor Bayes salaku bagéan dina nangtukeun pilihan, aya ogé nu ngahijikeunna dina ngira-ngira prior probability unggal modél sarta ngahijikeun loss function keur nyieun pilihan nu salah.

Anggap urang mibanda hiji variabel acak nu bakal nembongkeun hasil atawa gagal.  Nu dipikahayang nyieun hiji modél 
M1 nu kamungkinan hasilna nyaéta q=1/2, sarta modél séjén M2 nu mana q bener-bener teu dipikanyaho sarta nyokot prior distribution keur q nu mangrupa sebaran seragam dina [0,1].  Conto nu dicokot nyaéta 200, sarta manggihkeun 115 hasil tur 85 gagal.  Likelihood-na nyaéta 

 
Babandingannya nyaéta 1.197..., nu mana sedeng lamun éta titik nujul kana M1.

Hal ieu teu sarua siga dina uji babandingan likelihood, nu mana bakal kapanggih estimasi maximum likelihood keur q, nyaéta 115/200=0.575, sarta tina éta nilai mangka babandinganna nyaéta 0.1045..., tur pasti nujul ka M2.  Uji hipotesa  frequentist bakal ngahasilkan hasil nu leuwih dramatis, anggap yén M1 bakal ditolak lamun tingkat kapercayaan 5%, saprak kamungkinan keur meunangkeun 115 hasil atau leuwih tina 200 sample lamun q=1/2 is 0.0200..., sarta dina dua-buntut bakal digambarkeun nu leuwih ekstrim tinimbang 115 nyaéta 0.0400...  Perlu dicatet yén 115 leuwih ti simpangan baku jauh ti 100.

M2 nyaéta modél nu leuwih kompleks tinimbang M1 sabab mibanda paraméter bébas nu ngameunangkeun kana modél éta data leuwih raket. Kamampun faktor Bayes dipaké keur ngitung alesan kunaon sababna Bayesian inference geus dipaké geus nuluykeun téori kaputusan jeung kailaharan tina Occam's razor, ngurangan Type I error.




#Article 176: Sebaran Weibull (147 words)


Dina tiori probabiliti jeung statistik, sebaran Weibull (nyokot tina ngaran Wallodi Weibull) nyaéta probability distribution kontinyu nu mibanda probability density function

nu mana k 0 nyaéta parameter bentuk jeung lambda;  0 nyaetra parameter skala sebaran.

Fungsi kumulatip densiti dihartikeun ku 

Sebaran eksponensial (lamun k = 1) sarta sebaran Rayleigh (lamun k = 2) mangrupa dua kasus husus dina sebaran Weibull.

sebaran Weibull geus ilahar dipaké dina modél waktu sanggeus alat teknis gagal.
Lamun laju gagalna alat nurun dumasar kana waktu, mangka pilih k  1 sarta tangtukeun densiti f nu naek ka arah maksimum sarta nurun salawasna. Pabrik salawasna nyadiakeun bentuk sarta skala paramater keur sebaran waktu hirup tina sababaraha alat. Sebaran Weibull bisa ogé dipaké modél sebaran kecepatan angin di lokasi di bumi. Unggal lokasi dicirikeun ku sabagéan paraméter bentuk jeung skala.

Nilai ekspektasi sarta simpangan baku tina variabel acak Weibull bisa ditembongkeun dina watesan fungsi gamma:




#Article 177: Sebaran Wishart (132 words)


Dina statistik, sebaran Wishart, ngaran keur ngahargaan ka John Wishart, salah sahiji kulawarga probability distribution keur nonnegative-definite nilai-matrix variabel random (matriks random), dihartikeun di handap ieu.  Anggap

dina hal ieu X1 nyaéta ptimes;1 nilai-vektor-kolom variabel random (vektor random) nu mangrupa sebaran normal, nu mana nilai ekspektasi nyaéta ptimes;1 vektor kolom nu asup sakabéhna nol, sarta varian nyaéta ptimes;p matrik nonnegative definite V.  Urang mibanda

di mana unggal transpose matrik A dilambangkeun Aprime;.

Saterusna tempo X1, ..., Xn mangrupa independent and identically distributed.  Saterusna sebaran Wishart nyaéta probability distribution tina matrik random ptimes;p

Salah sahiji yén S mibanda sebaran probabiliti dituliskeun ku

Integer positip n mangrupa angka tingkat kabebasan.

Lamun p = 1 jeung V = 1 mangka ieu sebaran mangrupa sebaran chi-kuadrat.

Sebaran Wishart sering dipaké likelihood-ratio test dina analisa multivariate statistik.




#Article 178: Jaringan Bayes (307 words)


Jaringan Bayesian atawa Jaringan kapercayaan Bayesian nyaéta titik grafik siklus langsung nu ngagambarkeun variabél jeung busur nu ngagambarkeun hubungan bebas antar variabel. Lamun hiji busur ti titik A ka titik séjén B, bisa disebutkeun yén A mangrupa indung ti B. Lamun hiji titik dipikanyaho nileyna, mangka éta titik disebutna titik evidence. Hiji titik bisa ngagambarkeun rupa-rupa variabel, bisa mangrupa ukuran nu ditempo, paraméter, variabel laten, atau hipotesa. Titik-titik ieu henteu diwengku keur ngagambarkeun variable bebas; ieu nu disebut Bayesian dina Jaringan Bayes.

Jaringan Bayes ngagambarkeun distribusi gabungan keur sakabéh variabel nu digambarkeun ku titik-titik dina grafik. Upamana, variabel-variabel ieu nyaéta X(1), ..., X(n), tur parents(A) jadi indung keur titik A, mangka distribusi gabungan keur X(1) nepi ka X(n) digambarkeun salaku hasil distribusi gabungan p(X(i) | parents(X(i))) keur i ti 1 nepi ka n. Lamun X teu mibanda indung, mangka distribusi probabilitas ieu disebut unconditional, sedengkeun lamun sabalikna disebut conditional.

Patarosan ngeunaan pakaitna variabel ieu bisa dijawab ku nalungtik grafikna. Hal ieu bisa nembongkeun yén taksiran grafik disebut d-separation pakait jeung taksiran conditional independence: lamun titik-titik X jeung Y mangrupa d-separated (ditandaan ku titik-titik evidence husus), mangka variabel-variabel X jeung Y mangrupa varibel bebas tina variabel-variabel evidence.

Sangkan hasil itungan numerik nembongkeun hasil nu hadé, mangka hal nu penting nyaéta nangtukeun unggal titik indung keur X tina probabilitas distribusi X. Distribusi X bakal mibanda indung dina sababarah rupa. Sanajan kitu, nu geus ilahar dipaké nyaéta distribusi diskrit atawa distribusi Gauss, keur nyederhanakeun itungan.

Hasil tina usaha ieu nyaéta manggihkeun distribusi kondisi tina runtuyan-runtuyan variabel, kondisi dina nilai nu dipikanyaho keur sababaraha runtuyan séjén (evidence), jeung integral tina sakabéh variabel. Mangka, Jaringan Bayes ieu bisa dianggap mekanisme otomatis nu diwangun tina Bayes' theorem keur hal-hal nu leuwih ruwer.

Jaringan Bayes geus dipaké keur pangaweruh model dina gene regulatory network, medicine, rékayasa, text analysis, image processing, jeung decision support system.




#Article 179: Klasifikasi naif Bayésian (440 words)


Klasifikasi Naive Bayesian mangrupa métodeu  klasifikasi probabiliti sederhana.  Watesan nu leuwih jentre dina kaayaan modél probibiliti nyaéta independent feature model.  Watesan naive Bayes  dumasar kana kanyataan yén modél probabiliti bisa diturunkeun ngagunakeun Bayes' Theorem (keur ngahargaan Thomas Bayes) sarta pakait kacida jeung asumsi bébas nu teu kapanggih di alam nyata, sabab kitu mangrupa (sacara ngahaja) naive.  Gumantung kana katepatan pasti tina modél probiliti, klasifikasi naive Bayes bisa direntetkeun kacida efisien dina susunan supervised learning.  Dina pamakéan praktis, paraméter estimasi keur modél naive Bayes maké métodeu  maximum likelihood; dina basa séjén, hiji hal bisa digawekeun mibanda modél naive Bayes bari teu nuturkeun Bayesian probability atawa ngagunakeun unggal métodeu  Bayesian.

Sacara abstrak, modél probabiliti klasifikasi mangrupa modél kondisional

dina kelas variabel terikat  mibanda sajumlah leutik hasil atawa kelas, kondisional dina sababaraha sipat variabel  nepi ka .  Masalahna lamun jumlah sipat  badag atawa waktu sipat bisa dicokot tina nilai wilangan nu badag, mangka dumasar kana modél dina tabel probabiliti mangrupa hal infeasible.  Mangak kudu dirumuskeun duei modélna keur nyieun nu leuwih hadé.

Ngangunakeun Bayes' theorem, dituliskeun

Dina praktékna urang ngan museurkeun kana pembilang, pembagi heunteu gumantung kana  sarta nilai sipat  dibérékeun, mangka pembagi mangrupa konstanta.
Pembilang sarua jeung modél joint probability

nu bisa dituliskeun saperti di handap, ngagunakeun pamakéan pengulangan tina harti conditional probability:

jeung saterusna.  Kiwari asumsi naive kondisional bébas loba dipaké: anggap unggal sipat  mangrupa independent dina unggal sipat  keur .  Ieu hartina yen

sarta modél gabungan ditembongkeun ku

Ieu hartina yén dina kaayaan asumsi bébas di luhur, sebaran kondisional dina kelas variabel  bisa ditembongkeun saperti kieu:

nu mana  mangrupa faktor skala terikat ngan dina , contona, konstanta lamun nilai sipat variabel dipikanyaho.

modél dina bentuk ieu leuwih gamapang diurus, ti saprak ieu faktor disebut kelas prior  sarta sebaran probabiliti bébas .  Lamun di dinya kelas  classes sarta lamun modél keur  bisa digambarkeun dina watesan paraméter , mangka pakait jeung modél naive Bayes mibanda paraméter (k - 1) + n r k.  Dina prakték, salawasna  (klasifikasi biner) sarta  (Bernoulli variable salaku sipat) mangrupa hal umum, sarta jumlah wilangan paraméter tina modél naive Bayes nyaéta , nu mana  mangrupa wilangan sipat biner nu dipaké keur prediksi.

Dina watesan supervised learning, kahayang nga-estimasi paraméter tina modél sebaran.  Sabab asumsi sipat bébas, éta cukup keur estimasi kelas prior jeung modél sipat kondisional bébas, ku maké métodeu  maximum likelihood, Bayesian inference atawa prosedur paraméter estimasi séjénna.

Diskusi leuwih jentre diturunkeun tina sipat modél bébas, nyaéta, modél probabiliti naive Bayes.  Klasifikasi naive Bayes ngombinasikeun ieu modél nu mibanda decision rule.  Salah sahiji aturan nu umum keur nangtukeun hipotesa nu leuwih mungkin; dipikanyaho salaku aturan kaputusan maksimum posterior atawa MAP.  Klasifikasi pakait mangrupa fungsi  nu dihartikeun saperti:




#Article 180: Ékonométri (513 words)


Ékonométri sacara literatur hartina 'ukuran ekonomi', mangrupa cabang tina ékonomi nu maké metoda statistik keur diajar sacara empiris téori ékonomi jeung nu pakait. Ekonometri mangrupa kombinasi tina matematika ékonomi, statistik, statistik ékonomi jeung tiori ékonomi.

Ékonométri nyaéta élmu anu ngabahas masalah ukar-ukur kaitan ékonomi. Ku kituna, ékonométri nyaéta élmu anu ngawengku téori ékonomi, matematika, sarta statistika dina sahiji sistem anu buleud, jadi hiji élmu anu mandiri sarta nu béda jeung élmu ékonomi, matematika, atawa statistika. Ékonométri dipaké minangka pakakas analisis ékonomi anu boga tujuan pikeun nguji benerna téorama-téorama téori ékonomi anu mangrupa hubungan antarvariabel ékonomi jeung data émpiris.

Téorama-téorama anu mibanda sipat apriori dina élmu ékonomi dinyatakeun leuwih tiheula dina wangun matematika antukna bisa dipigawé ngujian téorama-téorama kasebut. Wangun matematika téorama ékonomi ieu disebut modél. Jieunan modél ékonométri mangrupa salah sahiji sumbangan ékonométri sagigireun jieunan prédiksi (ramalan atawa forecasting) sarta jieunan sagala rupa kaputusan alternatif anu boga sipat kuantitatif antukna bisa ngagampangkeun para pangambil kaputusan pikeun nangtukeun pilihan.

Salah sahiji bagian pangpentingna dina ékonométri nyaéta analisis régrési. Analisis ieu dipaké pikeun mikanyaho kaitan antara hiji variabel jeung variabel séjénna. Dumasar kana data anu dipaké, ékonométri dibagi jadi tilu analisis, nyaéta analisis dérét waktu (time series), antar-bagian (cross section), sarta analisis data panel. Analisis dérét waktu ngécéskeun ngeunaan laku-lampah hiji variabel dina sawatara waktu nu paturut-turut, béda jeung analisis antar-bagian anu ngécéskeun kaitan antara sawatara wewengkon dina hiji waktu nu tangtu (snapshot). Samentara éta analisis data panel ngagabungkeun data dérét waktu jeung data antar-bagian.

Padika kuantitatif dina élmu ékonomi sabenerna geus lila dimekarkeun saprak abad ka-18. Vilfredo Pareto (Paris, 15 Juli 1848 -- Jenewa, 19 Agustus 1923) boga sumbangan dina ngécéskeun distribusi panghasilan sarta pilihan individu ngaliwatan pendekatan matematika anu dumasar kana téori ékonomi. Sajaba ti Pareto, Marie-esprit-léon Walras ti Perancis dina abad ka-18 ngamekarkeun téori kasaimbangan umum anu ngécéskeun ngeunaan aliran barang jeung jasa dina perékonomian.

Dina awal taun 1950-an ékonométri dimekarkeun minangka hiji cabang nu misah ti élmu ékonomi. Jan Tinbergen ti Walanda, anu kiwari ngaranna diabadikan minangka salah sahiji institusi akademi di Éropah (Tinbergen Institute), mangrupa salah saurang inohong utama anu ngamekarkeun élmu ieu.

Ayeuna ékonométri geus mekar sakitu gancangna antukna réa jurnal ilmiah anu didédikasikeun pikeun élmu ieu, kawas Econometrica, Journal of Econometrics, Journal of Applied Econometrics, sarta Journal of the Operational Research. Pamakéan ékonométri geus sakitu jembar ku kituna ampir kabéh jurnal, tésis, disertasi, sarta skripsi dina élmu ékonomi maké ékonométri minangka salah sahiji pakakas anu dipaké. Samentara éta dina praktékna, ékonométri utamana dipaké di bank séntral, ku tim ékonomi pamaréntah pikeun nyieun parencanaan sarta analisis kawijakan ékonomi, sarta ogé ku dunya usaha pikeun ngoptimalkeun unjuk gawé pausahaan. Sajaba dina widang monéter, ékonométri ogé geus réa dipaké di sagala rupa widang ékonomi anu séjén sarta ogé bisnis sarta manajemén, kawas mikroékonomi, marketing, sarta finance.

Di Indonésia, panerapan ékonométri masih kawates sarta mekarna élmu ieu ngan dina lembaga /universitas nu titangtu waé. Dua di antara ti saeutik akademisi dina widang ékonométri di Indonésia nyaéta Profesor Insukindro ti Universitas Gadjah Mada utamana berkah panerapan ékonométri pikeun ékonomi monéter sarta Dr. Ari Kuncoro ti Universitas Indonésia alatan pagawéanana dina widang mikroékonométri.

Ékonomi




#Article 181: Autoregressive moving average model (252 words)


Dina statistik, modél autoregressive moving average (ARMA) nyaéta aplikasi tipikal nu dipaké dina data deret waktu.

Anggap urang boga dua deret waktu , x1, x2, x3, ..., jeung y1, y2, y3, .... Deret x sacara konvensional teu bisa sacara pasti di-prediksi ku pangaruh atawa parobahan y. Urang diharéokeun keur ngira-ngira yt. Lamun modél prediksi ngan miboga watesan x, modél disebut modél moving average (MA). Lamun modél prediksi ngan miboga watesan y, modél disebut modél autoregressive (AR). Lamun prediski miboga duanana watesan boh x sarta y terms, modél disebut modél autoregressive moving average (ARMA).

Lambang MA(q) hartina modél moving average mibanda watesan q. modél MA(q) bisa dituliskeun

keur sababraha koefisien θ1, ..., θq. modél moving average modél mangrupa hal penting dina finite impulse response filter nu mibanda sawangan tambahan dina éta tempat.

Lambang AR(p) hartina modél autoregressive mibanda watesa p. modél AR(p) bisa dituliskeun

keur sababaraha koefisien φ1, ..., φp. modél autoregressive modél mangrupa hal penting dina infinite impulse response filter nu mibanda sawangan tambahan dina éta tempat.

Lambang ARMA(p, q) hartina modél mibanda watesan p autoregressive sarta watesan q moving average. Ieu modél mangrupa jumlah tina modél AR jeung MA,

Kawengku kana yt dina nilai x atawa y saméméhna dianggap bakal linier iwal dina kasus husus. Lamun dependen nonlinéar, modél sacara husus disebut nonlinear moving average (NMA), nonlinear autoregressive (NAR), atawa modél nonlinear autoregressive moving average (NARMA) .

modél autoregressive moving average modéls bisa digeneralisir maké cara séjén. Tempo ogé modél autoregressive conditional heteroskedasticity (ARCH) sarta modél autoregressive integrated moving average (ARIMA).




#Article 182: Heteroskedasticity (199 words)


Dina statistik, sekuen atawa vektor tina variabel acak disebut heteroskedastic lamun variabel acak dina sekuen atawa vektor béda jeung varian. Lawanna disebut homoscedasticity.  (Di Amérika, umumna dieja homoscedastic.  Hiji hal nu husus dina aturan ejaan Amérika nu leuwih ilahar tinimbang ejaan Inggris).

Waktu maké tehnik variasi dina statistik, saperti kuadrat leutik biasa (Ordinary Léast Square - en), jumlah ieu dianggap tipikal. Salah sahijina nyaéta watesan nu dijieun konstan nyaéta varian. Hal ieu bakal jadi bener lamun watesan observasi kasalahan asalna tina sebaran nu identik.

Heteroskedasticity (aka skewedness, lawan: homoskedasticity) ngalawan asumsi ieu. Contona, watesan kasalahan bisa robah atawa naek unggal observasi, something that is often the case with cross sectional atawa ukuran deret waktu. 


#Article 183: Dérét waktu (125 words)


Dina statistik jeung pamrosésan sinyal, deret waktu nyaéta runtuyan titik data, diukur dina nurunna waktu, pamisah rohangan tina interval waktu nu sarua.
Analisa deret waktu ngandung sababaraha metoda nu nyoba ngartikeun deret waktu, salawasna dipikaharti dina kaayan teori titik data (timana data datang ? kumaha nga-generate-na?), atawa keur nyieun ramalan (prediksi). Prediksi deret waktu mangrupa model nu dipaké keur prediksi kajadian nu bakal datang dumasar kana kanyaho nu geus kaliwat: keur prediksi titik data saméméh diukur. Conto ilahar nyaéta harga mimiti di pasar saham dumasar kana kajadian poé saméméhna.

modél keur deret waktu bisa mibanda sababara bentuk. Dua kelas nu penting nyaéta modél moving average (MA) jeung modél autoregressive (AR). Dua kelas ieu bisa ditempo leuwih jéntré dina kaca ngeunaan autoregressive moving average models (ARMA).




#Article 184: Kuadrat leutik (158 words)


(jejer ieu masih merlukeun tambahan nu leuwih jentre, nerangkeun dina metoda Gauss)

Kuadrat pangleutikna atawa Léast squares nyaéta téhnik optimasi matematik nu dipaké keur manggihkeun ragkep hade atawa best fit tina susunan data ku ngaminimalkeun bédama jumlah kuadrat (disebut sesa) antara fungsi rangkep jeung data.

Ieu geus ilahar dipaké dina kurva rangkep. Loba masalah optimasi bisa ditembongkeun dina bentuk kuadrat leutik, saperti dina ngaminimalkeun tanaga atawa ngamaksimalkeun entropi.

Tempo régrési liniér sarta teorema Gauss-Markov. Téorema Gauss-Markov nyebutkeun yén éstimator kuadrat-leutik mangrupa hal nu pang-optimal-na.

Keur maké métodeu  kuadrat leutik ilaharna maké fungsi f(x), nu mibanda sababaraha wilangan konstanta nu teu dipikanyaho (contona f(x) = mx + b, nu mana m sarta b teu dipikanyaho), sarta panggihkeun nilai m jeung b ku ngaminimalkeun jumlah kuadrat sesa (nyaéta, jumlah dina watesan (yi − f(xi))2). Mangka mibanda persamaan keur kurva, y = f(x), bentuk nu diperlukeun, nyaéta rangkep panghadéna dina titik data(xi, yi).

Keur fungsi linier f tempo kuadrat leutik linier.




#Article 185: Informasi Fisher (478 words)


Dina statistik, informasi Fisher I(theta;), nyaéta informasi variabel acak nu bisa diobservasi mawa kanyaho ngeunaan paraméter nu teu ka observasi theta; nu gumantung kana probability distribution X, mangrupa score varian.  Sabab skor expectation nyaéta nol, bisa dituliskeun salaku

nu mana f mangrupa probability density function variabel random X.  
Informasi Fisher saterusna mangrupa ekspektasi kuadrat tina skor.  Variabel random mawa informasi Fisher nu luhur nu ngakibatkeun nilai mutlak skor ogé jadi luhur (inget yén skor ekspektasi nyaéta nol).

Konsép ieu dipaké keur ngahargaan ka ahli genetis jeung statistikawan Ronald Fisher.

Catetan yén informasi nu dihartikeun di luhur lain fungsi tina observasi sabagéan, salaku variabel X geus mibanda average.  Konsép informasi gampang dipaké keur ngabandingkeun dua métodeu  observasi dina prosés random nu sarua.

Informasi saperti nu geus dihartikeun di luhur bisa ditulis dina bentuk

sarta saterusna log ekspektasi mangrupa turunan kadua ti X nu pakait jeung theta;.    Informasi saterusna geus katempo mangrupa ukuran kaseukeutan nu ngadukung kurva deukeut kana maximum likelihood estimate theta;.   Kurva dukungan nu Kodol (nu mibanda nilai minimum deet) bakal mibanda turunan ekspektasi kadua nu lemah, sarta saterusna informasi nu lemah; sabalikna bentuk nu seukeut bakal mibanda nilai turunan kadua nu luhur sarta saterusna nilai informasi nu luhur.

Informasi mangrupa tambahan, dina hal ieu informasi dicokot tina dua eksperimen independent, mangrupa jumlah tina éta informasi:

Hal ieu ku sabab jumlah varian dua variabel random bébas mangrupa jumlah éta varian.  Hal ieu nuturkeun yén informasi dina ukuran sampel random n nyaéta n kali dina ukuran hiji sampel(lamun éta observasi bébas).

Informasi ieu disaratkeun ku sufficient statistic nyaéta sarua jeung sampel X.  Ieu geus katempo ku maké kritéria faktorisasi Fisher keur kacukupan statistis.  Lamun T(X) cukup keur theta;, mangka

keur sababaraha fungsi g jeung h (tempo sufficient statistic keur katerangan leuwih lengkep).  Dina kanyataanna persamaan informasi nuturkeun bentuk

(nu mana ieu kasus sabab h(X) mangrupa theta;) bébas sarta harti keur informasi information dibérékeun di luhur.  Leuwih umum, lamun T=t(X) mangrupa statistic, mangka

nu sarua lamun jeung lamun T mangrupa kacukupan statistik.

Crameacute;r-Rao inequality netepkeun yén informasi Fisher bolak balik mangrupa water handap dina varian keur unggal unbiased estimator theta;.

Informasi dipiboga dina n Bernoulli trial bébas, nu unggal probabiliti sukses theta; bisa diitung siga di handap ieu.  Runduyannana, a ngagambarkeun jumlah sukses , b jumlah gagal, sarta n=a+b mangrupa jumlah sakabéh percobaan.

Garis kahiji sakadar ngahartikeun informasi; kadua ngagunakeun kanyataan kandungan informasi dina kacukupan statistik saru jeung éta sampel sorangan; garis katilu ngan perluasan watesan log (jeung ngaleungitkeun konstant), kaopat jeung kalima ngan prosés diferensiasi wrt theta;, kagenep ngagantikeun a jeung b ku ekspektasina , sarta katujuh ngarupakaeun manipulasi aljabar.

Hasil kabéhannana, nyaéta

bisa katempo yén dumasar kana ekspektasi, saprak mangrupa varian bolak balik tian jumlah n Bernoulli variabel random.

Dina kasus paramete theta; mangrupa nilai vektor, informasi mangrupa harti-positip tina matriks, nu dihartikeun saméter dina paraméter ruang; akibatna differential geometry dipaké dina ieu topik.  Tempo Fisher information metric.




#Article 186: Fisher's exact test (466 words)


Fisher's Exact Test nyaéta tes statistical significance dipaké dina analisa categorical data dina waktu ukuran sample leutik.  Istilah ieu dimimitian ku R. A. Fisher, tur mangrupa salah sahiji tina kelas tes pasti. Fisher ngarancang ieu tes dumasar kana pamanggihna Muriel Bristol, nu nyebutkeun yén mampu nangtukeun mana nu diasupekun ti heula kana gelasna naha téh atawa susu.

Tes dipaké keur nangtukeun siginifikan nu pakait antara dua variabel dina  a 2 x 2 contingency table. Nilai-p tina tes bisa diitung lamun wates tabel 2 x 2 geus dipastikeun, upamana dina conto tes rasa teh, Bristol nyaho jumlah gelas dina unggal percobaan (teh atawa susu nu mimiti diasupkeun) tur mampuh keur nebak kalayan bener jumlahna dina unggal katagori. Saperti nu dijelakeun ku Fisher, hal ieu aya dina null hipotesa bébas nu dipaké dina distribusi hipergeometri keur itungan nu geus ditangtukeun dina tabel.

Dina kaayaan sampel badag bisa digunakeun tes chi-kuadrat.  



#Article 187: Uji Kuiper (250 words)


Dina statistik, uji Kuiper raket jeung uji Kolmogorov-Smirnov nu geus leuwih ilahar dipaké (atawa leuwih ilahar disebut uji K-S). Sakumaha uji K-S, kuantitas D+ jeung D- diitung nu nunjukkeun simpangan maksimum saluhureun jeung sahandapeun dua sebaran kumulatif nu keur dibandingkeun. Trik dina tes Kuiper dipaké keur ngitung D+ + D- minangka tes statistik. Parobahan nu leutik ieu maké tes Kuiper minangka sensitip dina buntut minangka median sarta maké invarian ieu dina transformasi nu méter tina variable mandiri. Uji Anderson-Darling mangrupa uji séjén nu nyadiakeun sénsitivitas nu sawanda na buntut (Ing. tail) minangka médian, tapi teu nyadiakeun invarians siklik.



#Article 188: Cramér-Rao inequality (189 words)


Dina statistik, Ka-teusarua-an Cramér-Rao, ngaran keur ngahargaan ka Harald Crameacute;r jeung Calyampudi Radhakrishna Rao, ngagambarkeun wates luhur dina présisi éstimator statistis, dumasar kana informasi Fisher.

Katangtuanna nyaéta informasi Fisher bulak balik , , paraméter , mangrupa wates handap variance paraméter éstimator unbiased (dilambangkeun ).

Dina sababaraha kasus, taya unbiased éstimator kapanggih dina wates handapna.

Cramér-Rao inequality disebut ogé Cramér-Rao bounds (CRB) atawa Cramér-Rao lower bounds (CRLB) sabab dicokot tina wates handap variance .

Anggap variabel random X, mibanda probability density function f(x,theta;).   Di dieu T = t(X) nyaéta statistic dipaké salaku estimator keur theta;.  Lamun V mangrupa score, nyaéta

mangka expectation V, ditulikeun E(V), sarua jeung.  Lamun urang nganggap covariance cov(V, T) V sarta T urang mibanda cov(V, T) = E(VT) sabab ekspektasi V sarua jeung zero.  Ngalegaan tina rumus ieu urang mibanda

Ieu bisa dilegaan ku ngagunakeun identitas 

sarta harti ekspektasi nu dibérékeun, sanggeus nunda f(x; theta;),

Ayeuna lamun turunan ditukerkeun ku integral, mangka ieu ngan sakadar turunan (wrt theta;) tina ekspektasi t(X), atawa
 

Sabab T mangrupa unbiased, ekspektasi-na theta;; we are left with 1.

Cauchy-Schwarz inequality nembongkeun yen

mangka dina kasus ieu

{\rm var\ }T \geq \frac{1}


#Article 189: Sosiologi (1042 words)


Sosiologi nyaéta élmu ngeunaan aturan sosial sarta nu pakait jeung prosésna, sarta ngabagi masyarakat lain ngan ukur salaku individu, tapi anggota ti asosiasi, golongan, jeung institusi.

Hiji harti buku ajar sosiologi nyaéta panggero éta ulikan ngeunaan kahirupan sosial manusa, grup na masarakat. Sosiologi anu museurkeun kabiasaan urang salaku mahluk sosial; sahingga médan sosiologis dipikaresep  ti analisis kontak pondok antara anonim indipidu jadi jalan mun ulikan ngeunaan prosés sosial global.

Sosiologi salaku disiplin anu mecenghul dina abad ka-19 jadi hiji respon sanésna kana tantangan ti modernitas: sakumaha dunya ieu jadi leuwih leutik sarta leuwih terpadu, pangalaman Rahayat dunya ieu beuki ngaleutikan jeung buyar. Ahli sosiologi ngaharepkeun teu ukur ngartos naon ngayakeun grup sosial babarengan, tapi ogé pikeun ngembangkeun hiji ubar keur panawar racun pikeun disintegrasi sosial.

Ayeuna ahli sosiologi Panalungtikan makro - struktur nu ngatur masarakat, kayaning lomba atawa suku, kelas sarta génder, sarta lembaga sapertos salaku kulawarga; Prosés sosial nu ngawakilan simpangan tina, atawa Ngarecah, struktur ieu, kaasup kajahatan sarta cerai; jeung mikro-prosés kayaning interaksi interpersonal.

Ahli sosiologi mindeng ngandelkeun metoda kuantitatif tina panalungtikan sosial pikeun ngajelaskeun pola badag dina hubungan sosial, sarta guna ngamekarkeun modél nu bisa ngabantu ngaduga robah sosial na kumaha urang baris ngabales robah sosial. Dahan sejenna tina sosiologi yakin yén metoda kualitatif kayaning ngawawancara fokus, diskusi grup na métode ethnograpi- ngawenangkeun pikeun pamahaman hadé prosés sosial. Hiji taneuh tengah luyu éta duanana geus deukeut nu lawanna, éta hasil tina pendekatan unggal tiasa eusian hasil tina deukeut lianna. Contona,métodeukuantitatip bisa nerangkeun pola ageung atanapi umum, sedengkeun deukeut kualitatif bisa mantuan ngartos kumaha individu ngartos atanapi ngabales éta parobahan.

Sosiologi mangrupa ulikan nu kaitung anyar ti antara disiplin élmu sosial séjénna kayaning ékonomi, élmu politik, antropologi, jeung psikologi.

Istilah ieu dikedalkeun ku Auguste Comte, nu miharep bisa ngahijikeun sakabéh ulikan ngeunaan umat manusa—kaasup sajarah, psikologi, jeung ékonomi. Skéma sosiologis anjeunna pribadi nyirikeun kaayaan abad ka-18; anjeunna percaya yén sadaya kahirupan manusa geus ngaliwatan hambalan-hambalan sajarah nu sarua, lamun salah sahiji bisa nangkep kamajuan ieu, salah sahiji bisa nulis resep téh ngulang pikeun panyakit sosial.

Dina tungtungna, Sosiologi teu ngaganti élmu sosial séjénna, tapi sumping ka jadi sejen di antarana, sareng neken tinangtu sorangan dina watesan matéri palajaran jeung métode. Dinten, Sosiologi ngulik umat manusa, organisasi sarta lembaga sosial urang, sakitu legana ku métodeu  komparatif. Geus ngumpul utamana dina organisasi kompléks masarakat industri.

Ahli sosiologi diajar rupa-agung jejer. Pikeun meunang mangrupa ide nu saé tina lingkup jejer, didatangan ka Assosiasi Sosiologis Publikasi Internasional  nu mangrupa daptar jejer kayaning sepuh, Seni, Konflik Angkatan, bencana, panalungtikan kahareupna, Kaséhatan, Hukum, luang, Migrasi, Populasi, Ageman, Pariwisata, Awéwé di masyarakat, Gawé, sarta loba deui nu sejénna.  Asosiasi Sosiologi Amérika mangrupa daptar bagian ngawengku loba ti jejer anu sarua, nu sejénna ogé sarua.

Sociologists study a gréat variety of topics. To get a good idéa of the range of topics, visit the International Sociological Association's  which lists topics such as Aging, Arts, Armed Conflict, Disasters, Futures Reséarch, Héalth, Law, Leisure, Migration, Population, Religion, Tourism, Women in Society, Work, and many others.  The American Sociological Association's  lists sections covering many of the same topics, as well as others.

Di handap ieu aya sababaraha wewengkon kasebut sarta jejer, kalawan tumbu ka Wikipedia diskusi wewengkon kasebut sarta jejer.

Internét nyaéta dipikaresep pikeun ahli sosiologi di tilu pintonan sahenteuna: salaku alat pikeun panalungtikan, contona ku ngagunakeun kuesionér online tinimbang leuwih kertas, salaku platform sawala ( tingali 'Tumbu kaluar' bagian handap), sarta salaku topik panalungtikan. Sosiologi ti Internét dina rasa panungtungan ngawengku analisis komunitas online (misalna sakumaha kapanggih dina info grup), komunitas maya jeung alam maya parobahan organisasi dikatalisan ngaliwatan média anyar kawas Internét, tur parobahan sosial nu badag di transformasi tina industri nepi ka masarakat informational (atawa masarakat informasi).

 'Métode:'  metoda kuantitatif, metoda kualitatif, Ethnograpi

Tempo Daptar ahli sosiologi pikeun ahli sosiologi jeung ganda dina Wikipédia.

Ahli sosiologi kawentar kaasup Auguste Comte, Emile Durkheim, Ferdinand Toennies (Ferdinand Tönnies), Georg Simmel, Max Weber, C Wright Mills,
Albion Woodbury Leutik, Charles Horton Cooley, Ibn Khaldun, Pitirim Sorokin, Vilfredo Pareto, Robert E. Park, Karl Mannheim , Talcott Parsons, Robert K. Merton, Peter Blau, Reinhard Bendix, Norbert Elias, Ralf Dahrendorf, John Rex, David Lockwood, Erving Goffman, Harold Garfinkel, sarta Aom Giddens. Karl Marx bakal moal geus disebut dirina sosiolog, tapi pamikiran na geus miboga hiji dampak gedé pisan dina téori sosiologi. Rujukan séjénna bisa kapanggih dina Inohong ahli sosiologi bagian  sahiji SocioSite .

Dina awal abad 20, ahli sosiologi jeung psikolog anu dipigawé Panalungtikan dina masyarakat non-industri nyumbang ka ngembangkeun antropologi. Ieu kudu dicatet kitu, éta antropolog ogé dipigawé Panalungtikan dina masyarakat industri. Dinten sosiologi jeung antropologi anu hadé kontras nurutkeun masalah Téori béda jeung métode tinimbang obyék pangajaran. Sosiologi boga sababaraha tumbu kalayan psikologi sosial, tapi urut anu leuwih museurkeun struktur sosial jeung engké dina paripolah sosial. Bédana kudu dilakukeun antara ieu sarta studi forensik dina disiplin ieu, utamana mana anatomi anu aub. Ieu studi dimungkinkeun bisa jadi hadé ngaranna jadi Psikologi Forensik.

Téori sosial téh bedana dilarapkeun kana karya dianggap luar ti sosiologi. di antara ahli sosiologi anu modél karya maranéhanana dina élmu suksés fisika atawa kimia, tiori sosial bisa jadi dilarapkeun ka sadaya karya dihasilkeun luar tina métode ilmiah, dina kontradiksi ka  sosiologi  téori anu geus neuleu diuji. Sanajan kitu, modél élmu alam geus pernah lengkep sosiologi predominasi, atawa geus aya kantos teuing konsensus, sanajan antara panganut modél nu, salaku naon bakal mangrupa bukti valid atawa malah unit ditangtoskeun analisis. Akibatna, nu bedana antara sosiologi jeung téori sosial geus salawasna geus leuwih Réflektif tur ka Klasifikasi ti téori didadarkeun salaku milik salah atawa lianna. Loba ahli téori resep kana ngajelaskeun dirina salaku théorists sosial sabab kritis masarakat sosiologis atanapi teu dilatih sakumaha ahli sosiologi.

Marxist theory, critical theory, post-colonial theory, feminist theory, structuralist theory, post-structuralist theory, queer theory, Postmodern theory,  sarta téori séjén meureun nu teu kasebut geus sagala di kali geus dianggap luar tina sosiologi jeung geus disebut téori sosial. Sanajan kitu, sakumaha sakabéh téori ieu geus angkat ka sababaraha ku sosiologi, distingsi dijieun kirang sering.

Tempo ogé .



#Article 190: Public affairs (109 words)


Public affairs ngawengku kabéh watesan kaasup public policy saperti ogé public administration, duanana raket pakait sarta ngagambarkeun kaayaan political science ogé economics.

Diskusi kawijakan publik mangrupa hal umum jeung milukeun partisan, sarta urang nganggap yén partisipan dina diskusi kawijakan publik mibanda pandangan husus nu nempo leuwih jéntré dina diskusi.

Public affairs, di bagéan séjén, umumna ngaku bakal jadi non-partisan.
Hal ieu museurkuen kana métodeu  adminitrasi publik, saperti nu geus kagambarkeun dina conto sajarah.

Public affairs bisa dihartikeun ku manajemen lembaga nu pakait jeung kauntungan (Jeremy Kane, co-founder of EPPA, pan-Européan public affairs advisers).

Social activism kaasup kagiatan nu kawentar sarta commentary dina public affairs.

Jejer dina topik public affairs:




#Article 191: Tabel lambang matematis (594 words)


Matematika mindeng pisan ngagunakeunsakumpulan lambang pikeun éksprési matematisna.
Pikeun nu icikibung dina widang matematik mah, moal kukumaha, tapi pikeun nu arang nempo, sigana kudu mindeng ngapalkeun.
Di handap ieu dibéréndélkeun rupa-rupa lambang matematis katut ngarana, éjahanana, jeung saeutik dadaranana.

Catetan: Mun sababaraha lambang teu némbongan sakumaha mistina, panyaksrak anjeun can sagemblengna ngalarapkeun HTML 4 character entities, atawa anjeun kudu nginstal aksara tambahan.
Anjeun bisa mariksa panyaksrak anjeun di .



#Article 192: Subjék panalungtikan (107 words)


Dina biostatistik atawa statistik prikologis, organisme naon baé (sato atawa tutuwuhan) nu rék ditengetan atawa nu geus ditengetan téh kuurang disebutna subjék panalungtikan (Ing. research subject). Dina panalungtikan survéy jeung jajal pamanggih, subjékna mindeng disebut salaku réspondén.

Dina panalungtikan nu maké subjék manusa, hiji jejer nu kalintang penting nyaéta ayana informed consent and human subject protection. Aya loba tungtunan, nu sadayana pikeun mastikeun yén subjék kalawan jéntré geus dipasihan terang kumaha jadina éta panalungtikan, partisipasina, akibat-akibat nu bisa kajadian, yén aranjeunna tiasa kaluar iraha baé tanpa konsékuénsi naon-naon, ka saha mun rek nanya, jsb. Sadaya panalungtikan nu ngajeujeutkeun subjék manusa kudu ngawengku sababaraha aspék panyalindungan subjék manusa.




#Article 193: Téori kaputusan (712 words)


Téori kaputusan nyaéta widang antar disiplin elmu, pakait sarta mindeng dipaké ku praktisi dina widang matematik, statistik, ekonomi, filosofi, manajemen sarta psikologi.  Téori ieu museur kana kaputusan optimal nu bakal dipaké dina kaayaan nu husus.

#Article 194: Histogram (382 words)


Dina statistik, histogram nyaéta tampilan grafis tina tabulasi frékuénsi.
Dina hal ieu,
histogram nyaéta versi grafis tina tabel nu nembongkeun babandingan kasus kana sababaraha atawa lobana kategori husus. Kategori ieu ilahar mangrupa hal nu husus saperti taya interval nu tumpang tindih dina sababaraha variabel.

Aya dua cara keur nembongkeun tabel nu sarua,
sarta dua rupa histogram saperti ditembongkeun di handap ieu. 
Hiji nemobongkeun jumlah kasus per satuan interval,
mangka legana wewengkon di handapeun kurva sarua jeung jumlah sakabéh kasus.
Nu séjénna nembongkeun jumlah kasus per satuan interval dibagi ku total jumlah kasus, mangka legana wewengkon di handapeun kurva sarua jeung 1.

Dina conto ieu, data nu dipaké dikumpulkeun ku Biro Sensus Amérika, nyaéta data waktu nu diperlukeun keur indit gawe (sensus 2000, , Table 5).
Sensus nyatet yén aya 124 juta urang digawe di luar imahna. Nu di sensus nyebutkeun sabaraha lila waktu nu diperlukeun nepi ka tempat gawe, hasilna dibagi kana lima bagéan nyaéta: kurang ti 5 menit, leuwih ti 5 menit kurang ti sapuluh menit, leuwih ti sapuluh menit kurang ti 15 menit jeung saterusna. Tabel di handap nembongkeun hasil sensus dina rebuan, upamana 4.180 hartina 4.180.000.

Data nu aya dina tabel di luhur digambarkeun sacara grafik dina gambar di handap ieu. Aréa unggal bar sarua jeung sakabéh nu di sensus dina éta kategori, mangka sakabéh legana bar sarua jeung jumlah nu disurvey (124) juta.

Aya nu matak kataji dina éta diagram nyaéta naekna sacara ngadadak dina kategori 30 nepi ka 35 menit. Bentukna saperti artefak: satengah jam mangrupa waktu ukuran ilahar, mangka nu disensus ngarepkeun waktu indit gawena kurang ti atawa leuwih leutik ti 30 menit, bisa ogé méré jawaban ampir 30 menit.

Histogram waktu indit gawe, sensus 2000 Amérika. Legana sahandapeun kurva sarua jeung lobana kasus.

Ayeuna data nu sarua digambarkeun ku cara nu béda. Aréa unggal bar sarua jeung babandingan nu disurvey tina nu sakabéh disurvey aya dina kategori ieu. Mangka total legana bar sarua jeung 1.

Tabel di luhur digambarkeun sacara grafis dina gambar di handap. Gambar kadua béda jeung gambar mimiti ngan dina skala nangtung. Gambar ieu bisa dipaké gumantung kana kaperluan histogram; lamun jumlah absolut penting, mangka bentuk mimiti leuwih hadé dipaké, sarta bentuk kadua leuwih hadé dipaké lamun babandingan leuwih penting.

Histogram waktu indit gawe, sensus 2000. Legana handapeun kurva sarua jeung 1.




#Article 195: Kalibrasi (statistik) (130 words)


Kalibrasi dina statistik nyaéta sabalikna tina prosés régrési. Masalah kalibrasi () nyaéta digunakeunana data nu dipikanyaho dina hubungan observasi antara variabel terikat jeung variabel bébas keur nyieun estimasi nilai variabel bébas séjénna tina observasi anyar dina variabel terikat.

Salah sahiji contona nyaéta dina nangtukeun umur, saperti maké buleudan kai keur dendrokronologi atawa karbon-14 keur nangtukeun umur make radiometrik.  Panalungtikan ieu dumasar kana umur tina obyek nu ditangtukeun umurna, tinimbang hal séjén, sarta dipaké dina métodeu  keur estimasi umur dumasar kana observasi anyar.

Masalah dina maké ieu kalibrasi nyaéta perlu modél keur ngahubungkeun umur nu diobservasi keur ngaminimalkeun kasalahan dina observasi atawa ngaminimalkeun kasalahan dina nangtukeun umur. Dua cara pamarekanbakal méré hasil nu béda, sarta ieu béda bakal ngagedéan lamun maké dipaké keur ekstrapolasi dina sababaraha jauh tina hasil nu dipikanyaho.




#Article 196: Rancangan percobaan (107 words)


Statistikawan nu ngamimitian mikirkeun métodeu  keur désain percobaan nyaéta Sir Ronald A. Fisher. Anjeunna ngajelaskeun kumaha tes hypothesis hiji wanoja ngabédakan mana nu mimiti diasupkeun kana cangkir antara susu jeung gula. Katempona siga hal nu sapele, cara anjeunna keur ngagambarkeun ide penting dina désain percobaan.

Désain percobaan diwangun dumasar kana analisis varian, kumpulan modél nu varianna diobservasi dibagi-bagi kana sababaraha komponen, dumasar kana faktor nu béda saperti diestimasi jeung/atawa di tes.

Pangwangunan téori modél liniér nuturkeun sarta ngaleuwihan kasus nu ditalungktik saméméhna. Kiwari, uraian téori nu leuwih jéntré dina aljabar abstrak jeung kombinatorika.

Baca ogé ngarencanakeun panalungtikan statistik ndash; survey sampling ndash; variabel indepénden ndash; variabel depénden




#Article 197: Ladislaus Bortkiewicz (212 words)


Ladislaus Josephovich Bortkiewicz (7 Agustus, 1868 - 15 Juli, 1931) nyaéta salah saurang Russian economist jeung statistician katurunan Polish.

Bortkiewicz lahir St. Petersburg, Imperial Russia (ayeuna Russia) sarta tamat sarjana hukum dina taun 1890.

Taun 1898 manéhna ngaluarkeun buku ngeunaan Poisson distribution, judulna The Law of Small Numbers. 



#Article 198: Korélasi (112 words)


Dina tiori probabiliti jeung statistik, korelasi, disebut ogé koefisien korelasi, nyaéta ukuran numerik ngeunaan kuatna hubungan linier antara dua variabel acak. Dina pamakéan statistik nu ilahar, korelas atawa ko-relasi nujul kana pakaitna dua variabel bebéas. Dina hal nu leuwih lega, aya sababaraha koefisien, ukuran tingkat pakait nu dicokot tina data alam atawa data asli.

gedéna béda korelasi dipaké keur kaayaan nu béda. Nu panghadéna nyaéta korefisien korelasi produk-momen Pearson, nu ditangtukeun ku cara ngabagi kovarian dua variabel ku hasil kali simpangan bakuna. Korelasi mimiti diwanohkeun ku Francis Galton.

Korelasi rho;xy antara dua variabel acak X and Y jeung nilai ekspektasi mu;X jeung mu;Y sarta simpangan baku sigma;X jeung sigma;Y dihartikeun:





#Article 199: Sebaran seragam (509 words)


Dina matematik, sebaran seragam nyaéta probability distribution sederhana. Sebaran bisa discrete atawa continuous. Dina kasus diskrit, bisa di-karakterisasi ku nyebutkeun yén sakabéh nilai sarua kamungkinanna. Dina kasus kontinyu yén sakabéh panjang interval nu sarua mibanda kamungkinan nu sarua.

Variabel random nu mibanda unggal nilai n nu mungkin x1, x2, ..., xn mibanda kamungkinan nu sarua dina sebaran seragam diskrit, saterusna kamungkinan keur unggal hasil xi nyaéta 1/n. Conto gampang dina sebaran seragam diskrit nyaéta ngalungkeun dadu. Nilai nu mungkin x nyaéta 1, 2, 3, 4, 5, 6; dina unggal alungan, kamungkinan salah sahiji nilai muncul nyaéta 1/6.

Dina kasus nilai variabel random nu mibanda sebaran normal mangrupa riil, ngamungkinkeun keur ngagambarkeun fungsi kumulatif sebaran dina watesan degenarate sebaran, nyaéta

nu mana Héavyside step function theta;(x) mangrupa CDF tina degenerate sebaran dina x = 0.

Dina kasus kontinyu, sebaran seragam disebut ogé sebaran bujursangkar sabab bentuk tina fungsi densiti probabiliti (tempo di handap). Hal ieu di-paraméterisasi ku nilai pangleutikna jeung panggedéna tina kaseragaman-sebaran random variable nu dicokot nyaéta a jeung
b. Probability density function sebaran seragam nyaéta:

sarta cumulative distribution function nyaéta:

Grapik pungsi densiti probabiliti keur sebaran seragam siga di handap ieu:

Keur random variable nu nuturkeun sebaran ieu, nilai ekspektasi nyaéta (a + b)/2 sarta simpangan baku nyaéta
(b - a)/radic;12.

Sebaran ieu bisa dipaké keur susunan nu leuwih kompleks tinimbang interval. Lamun S mangrupa susunan Borel positip, ukuran terhingga, sebaran probabiliti seragam dina S bisa dihusukeun ku nyebutkeun yén pdf nyaéta nol diluar S sarta sacara angger sarua jeung 1/K dina S, nu mana K ukuran Lebesgue tina S.

Standard sebaran seragam nyaéta sebaran seragam kontinyu nu mibanda susunan nilai a jeung b nyaéta 0 jeung 1, mangka nilai variabel random ngan antara 0 jeung 1.

Waktu digawe maké probabiliti, karasa mangpaatna keur nga-run percobaan saperi dina simulasi komputer. Loba programming language nu mibanda kamampuan keur nyaruakeun pseudo-random numbers nu epektip kasebar dumasar kana standar sebaran seragam.

Lamun u mangrupa nilai sampel tina standar sebaran seragam , mangka nilai a + (b - a)u nuturkeun sebaran seragam nu di-paraméterisasi ku a jeung b, saperti nu dijelaskeun di luhur. Transpromasi séjénna bisa digunakeun keur nyaruakeun sebaran statistik séjénna tina sebaran seragam (tempo pamakean di handap)

Dina statistik, lamun p-value dipaké salaku tes statistik keur null hypothesis sederhana, jeung sebaran test statistik kontinyu , mangka tes statistik bakal kasebar seragam antara 0 jeung 1 lamun null hypothesis bener.

Sanajan sebaran seragam teu ilahar kapanggih di alam, sabagéanna bisa dipaké keur sampling tina sebaran acak.

métodeu  nu geus ilahar nyaéta inverse transform sampling method, nu maké cumulative distribution function (CDF) tina target variabel random. métodeu  ieu kacida ngabantu dina pagawéan tioritis. Saprak simulasi maké métodeu  ieu merlukeun inverting CDF tina variabel target, métodeu  alternatipna geus dibagi keur kasus nu mana CDF teu dipikanyaho dina bentuk raket. Salah sahiji métodeu na nyaéta rejection sampling.

Sebaran normal mangrupa conto penting mangsa métodeu  inverse transform teu episien. Sanajan kitu, éta mangrupa métodeu  eksak, Box-Muller transformation, nu maké inverse transform keur konversi dua random variable seragam bébas ka dua sebaran normal random variabel bébas.




#Article 200: Gambaran kongkrit teorema central limit (258 words)


Jejer ieu ngagambarkeun tiori central limit ngaliwatan conto keur penghitungan bisa diitung sacara gancang ku leungeun dina kertas, teu saperti conto-intesip dina jejer gambaran dina teorema central limit.  Anggap sebaran probabiliti variabel random X beuratna sarua dina 1, 2, jeung 3:

Fungsi probabiliti massa tina variabel random X digambarkeun ku:


Katembong jelas teu siga kurva bentuk-bel.

Ayeuna tempo jumlah dua kopi-an X bébas:

Fungsi probabiliti massa tina jumlah ieu digambarkeun ku:


Ieu ogé can katembong leuwih siga tina kurva bentuk-bell, tapi, saperti bentuk-bel sarta teu saperti fungsi probabiliti massa X éta sorangan, leuwih luhur dibagian tengah tinimbang di dua sisina.

Ayeuna tempo jumlah tilu kopian bébas ieu random variabel:

Fungsi probabiliti tina jumlah ieu digambarkeun ku:


Ieu heunteu ngan leuwih gedé di tengah tinimbang dua sisina, tapi pindah ka arah tengah ti sisi nu séjén, miring nu mimiti naek sarta saterusna turun, siga kurva bentuk-bel.

Urang bisa ngitung tingkatna tina susnan kana kurva bentuk-bel siga di handap ieu.  Tempo

Sakumaha raket hal ieu ngadeukeutan kana normal?  Ieu bisa ditempo tina nilai ekspektasi Y = X1 + X2 + X3 nyaéta 6 sarta simpangan baku Y mangrupa akar kuadrat 2.  Saprak Y le; 7 (kateusaruaan lemah) lamun jeung lamun Y \mbox{Pr}(Y\leq 7.5)



#Article 201: Sebaran kondisional (250 words)


Diberekeun dua sebaran gabungan variabel random X jeung Y, sebaran kondisional probabiliti of Y given X (written Y | X) is the probability distribution of Y when X is known to be a particular value.

For discrete random variables, the conditional probability mass function can be written as P(Y = y | X = x).  From the definition of conditional probability, this is

Similarly for continuous random variables, the conditional probability density function can be written as pY|X(y | x) and this is

where pX,Y(x, y) gives the joint distribution of X and Y, while pX(x) gives the marginal distribution for X.

The concept of the conditional distribution of a continuous random variable is not as intuitive as it might seem: Borel's paradox shows that conditional probability density functions need not be invariant under coordinate transformations.

If for discrete random variables P(Y = y | X = x) = P(Y = y) for all x and y, or for continuous random variables pY|X(y | x) = pY(y) for all x and y, then Y is said to be independent of X (and this implies that X is also independent of Y).

Seen as a function of y for given x, P(Y = y | X = x) is a probability and so the sum over all y (or integral if it is a density) is 1.  Seen as a function of x for given y, it is a likelihood, so that the sum over all x need not be 1.




#Article 202: Grafik kadali (1521 words)


Dina statistik proses kontrol, kontrol chart, disebut ogé Shewhart chart atawa chart prosés-paripolah nyaéta alat nu dipaké di proses pabrik atawa bisnis keur nangtukeun aya dina statistical control atawa henteu. Lamun chart nembongkeun yén prosés nu ditempo aya di luar control, mangka pola nu aya mantuan keur nangtukeun sumberna variasi keur ngurangan kasalahan nu aya tur malikeun deui kana kaayaan nu bisa dikontrol. Kontrol chart mangrupa hal nu husus tina run chart.

Kontrol chart salah sahiji tina tujuh alat dasar kontrol kualitas (nu maké histogram, Pareto chart, check sheet, cause-and-effect diagram, flowchart, sarta scatter diagram). Tempo watesan manajemen kualitas.

Kontrol chart geus dipaké ku Walter A. Shewhart basa digawe di Laboratorium Bell dina taun 1920. Teknisi perusahaan geus ngagunakeun keur naekeun kapercayaan sistim transmisi telepon. Sabab amplifier jeung alat séjén dikubur di taneuh, parusahaan hayang ngurangan kajadian kasalahan jeung ngoméan. Dina 1920 maranehna geus ngagunakeun hal nu penting keur ngurangan varian dina prosés produksi. Sanajan kitu, maranehna ngagunakeun keur ngapaskeun prosés nu lumangsung terus dina usaha lain keur naekuen variasi jeung nurunkeun kualitas. Pasualan rangka Shewhart dina watesan variasi Common- and special-causes jeung dina 16 May 1924, nulis catetan internal pikeun ngawanohkeun kontrol chart salaku alat keur ngabédakeun antara dua. Pingpinan Dr. Shewhart, Géorge Edwards, nyebutkeun: Dr. Shewhart nyiapkeun catetan leutik nu ngan salembar panjangna. Ngeunaan sapertilu kaca ngajelaskeun diagram nu sederhana nu kiwari bisa disebutkeun salaku skema kontrol. Ieu diagram dimimitian tur dituluykeun ku tulisan nu pondok, sakabehna ngarupakeun prinsip penting tur anggpan nu kiwari sibuet kontrol proses kualitas.  Shewhart negeskeun yén perluna prosés produksi ditangtukeun dina statistical control,nu mana ngan sakadar variasi sabab-ilahar, diaping dina kontrol, mangrupa hal nu penting keur ngaramalkeun hasil produksi nu bakal datang jeung ngatur prosés sacara ekonomi.

Dr. Shewhart nyieun dasar keur kontrol chart tur konsép nangtukeun statistik kontrol dumasar kana rancangan percobaan nu taliti. Sedengkeun Dr. Shewhart ngagambarkeun téori matematika murni, manéhna ngarti data tina prosés fisik teu pernah ngahasilkeun kurva sebaran normal (Gaussian distribution, nu ilahar disebut ogé bell curve). manéhna manggih yén variasi nu ditempo dina data produksi teu salawasna mobanda sifat nu sarua dina gerak partikel alami (partikel Brownian motion). Dr. Shewhart nyimpulkeun yén unggal prosés nembongkeun variasi, sababaraha prosés nembongkeun dikontrol ku variasi mangrupa hal nu alami dina prosés, sedengkeun nu séjénna teu ka kontrol ku variasi nu aya salila prosés ku sabab sistimna .

Dina taun 1924 atawa 1925, inovasi Shewhart ditalungtik kalayan taliti ku W. Edwards Deming, saterusna digawe di fasilitas Hawthorne. Deming saterusna digawe di Departemen Pertanian Amerika sarta jadi pengarah matematika keur Badan Sensus Amerika. Dina satengah abad saterusna, Deming jadi kawentar tur ahli dina pagawéan Shewhart. Sanggeus ngéléhkeun Jepang di tungtung Perang Dunya Kadua, Deming jadi konsultan statistik keur Supreme Commander of the Allied Powers. Saterusna loba pakait jeung gaya hirup loba Jepang, sarta karirna lila salaku konsultan industri di ditu, nyebarkeun pangaweruh Shewhart, jeung ngagunakeun kontrol chart, dipaké di industri manufaktur Jepang antara 1950 jeung 1960.

Leuwih bihari dipaké tur diwangun kontrol chart dina tradisi Shewhart-Deming diteruskeun ku Donald J. Wheeler.

Grafik kadali kawangun ku:

Grafik ogé mibanda tampilan séjén, kaasup:

Lamun prosés dina kadali, loba titik bakal diplot dina wates kadali. Aya panempo diluar wates, atawa dina pola sistimatik, jadi tanda mimiti ayana parobahan (sarta kudu tarapti kana nu teu sarimbag) sumber variasi, disebutna pasualan-husus. Naekna variasi hartina naekna beaya, grafik kadali mere tanda ayana hal ieu nu saterusna merlukeun panalungtikan.

Cateta dina praktis, méan prosés dina watesan-panjang (sarta sabab garis tengah) bisa teu pasti pas kana nilai idéal (atawa target) karakter kualtias sabab alat sederhana teu bisa ngadalikeun prosés keur ngahasilkeun produk nu diharepkeun atawa sabab mahal kacida lamun dipaké kana prosés prosés keur target nu dipihayang.

Grafik kadali ngawenangkeun watesan husus sabab nujul kana naon nu dipikahayang dina éta prosés (upamana operator mesin) nu museurkeun kana tampilan husus waktu ngagawekeun nu dipesen keur ngajaga sasaeutik mungkin dina variasi prosés. Sacara ilahar leuwih gampang keur nyimpen hiji prosés kana target tinimbang ngajaga kateusaruaan tina prosés tur ngawenangkeun watesan husus keur hiji produk. Kamampu proses nalungtik pakaitna antara watesan prosés alamat (nu ngajaga wates kadali) sarta watesan husus tadi.

Perluna nambahkeun wates awas atawa ngabagi grafik kadali kana sababaraha bagéan nyaéta keur nyiapkeun lamun aya hal nu salah saméméhna. Gaganti nerangkeun hiji prosés usaha nyaéta keur nangtukeun kasus husus nu aya, Teknisi Kualitas kadangkala naekeun tingkatna dina nyokot sampel nepi ka jelas kaluarna hiji produk bener-bener bisa dikadalikeun. Catetan yén tilu wates sigma, nu disangka bakal jadi tanda deukeutna ampir kaluar unggal 370 titik tina rata-rata, ngan gumantung kana pasualan-ilahar.

Susunan wates Shewhart 3-sigma dumasar kana hal dihandap ieu.

Shewhart meunang kasimpulan ku nyebutkeun:
Grafik kadali dijieun keur kaperluan dirina sorangan. Deming nambahan yén taya tes hipothesa tur taya motivasi tina Neyman-Pearson lemma. Pendapatna yén gabungan alami dina populasi jeung rarancang nyokot sampel dina lolobana industri leuwih remen ngagunakeun téhnik statistik konvensional. Deming museurkeun keur nempo leuwih teleb kana sistim akibar dina prosés ...under a wide range of unknowable circumstances, future and past .... manéhna nyebutkeun yén dina sababaraha kaayaan ieu, watesan 3-sigma diperlukeun keur ... a rational and economic guide to minimum economic loss... tina dua kasalahan:

Saperti dina itungan watesan kadali, simpangan baku diperlukeun keur variasi pasualan-ilahar dina prosés. Saprak panaksir ilahar dina watesan sampel varin teu dipaké keur naksir leungitna jumlah kuadrat kasalahan tina variasi pasualan ilahar jeung husus.

métodeu  alternatif séjén dipaké keur nangtukeun pakaitna antara rentang sampel jeung simpangan bakuna dijéntrékeun ku Leonard H. C. Tippett, panaksir nujul kana kurangna pangaruh ku panempo ekstrim nu ngagambarkeun pasualan husus .

Susunan nu ilahar nyaéta:

Aya sababaraha nu kontroversi salila ngajalankeun hiji panempo, sakabéhna aya dina sisi nu sarua tina garis tengah, kudu diitung salaku tanda ku 7, 8 sarta 9 keur mantuan sababaraha penulis.

Prinsip nu leuwih penting nyaéta keur milih hiji aturan susunan nu dipilih bakal dijieun saméméh data dipariksa. Milih aturan saprak data geus katempo nujul kana naekna kaleungitan ekonomi naek tina kasalahan 1 ngawenangkeun keur ngetes efek nu dipangaruhan ku data.

Dina taun 1935, Institusi British Standards, dina pangaruh Egon Pearson jeung patojaiah kana sumanget Shewhart, ngasupkeun grafik kontrol, ngagantikeun watesan 3-sigma dumasar kana watesan percentile dina sebaran normal. Hal ieu diteruskeun saperti nu dijéntrékeun ku John Oakland jeung nu lianna tapi dikutuk raraméan ku anu nulis tradisi Shewhart-Deming.

Waktu hiji titik ragrag di luareun wates nu geus aya tina grafik kontrol nu ditangtukeun, mangka ieu tanggung jawab keur prosés nu keur lumangsung disangka keur nangtukeun hiji pasualan nu bakal kajadian. Lamun salah sahiji mibanda, saterusna ieu pasualan kudu dikurangan upama bisa. Ieu dipikanyaho yén lamun kajadian dina prosés bisa dikadalikeun (taya kasus husus nu kapanggih dina ieu sistim), hal ieu ampir 0.27% kamungkinan nu mana diji titik bakal leuwih ti wates kontrol 3-sigma. Lamun grafik kadali nu ditalungtik unggal titik waktu ditambahkeun kana grafik, mangka bakal nembongkeun yén unggal grafik kontrol nembongkeun hal nu mungkin kajadian dina kasus husus, sanajan aya ogé kamungkinan moal bakal kajadian. Keur grafik kadali Shewhart ngagunakeun wates 3-sigma, nyaéta dina ngingetkeun kasalahan tina unggal rata-rata nu ditempo 1/0.0027 atawa 370.4. Sanajan kitu, dina panjang rata-rata kadali nu keur lumangsung (atawa dina-kadali ARL) grafik Shewhart nyaéta 370.4.

Dina hal séjén, lamun hiji sabab kajadian, mangka moal matak cukup gedé keur grafik dina ngahasilkeun kaayaan nu ngingetkeun sacara ngadadak. Lamun kasus husus kajadian, bisa dijelaskeun yén parobahan dina méan jeung/atawa varian tina prosés dina patarosan. Mangsa ieu parobahan bisa diitung, ngajadikeun mungkin keur nangtukeun kadali di luar kontrol keur ieu grafik. 

Hal séjén tina grafik Shewhart nyaéta kaitung kaalus keur nalungtik ayana parobahan gedé dina méan atawa varian prosés, saperti di luar kadalai ARL nu kaitung pondok dina kasus ieu. Sanajan kitu, keur parobahan nu saeutik (saperti robahna 1- atawa 2-sigma dina méan), grafik Shewhart teu bisa nalungtik ieu parobahan sacara efisien. Tipe grafik kadali séjén geus diwangun, saperti grafik EWMA jeung grafik CUSUM, nu naltungtik saeutik parobahan leuwih efisien ku cara maké pangaweruh tina kumpulan panempo saméméhna kana data nu aya ayeuna.

Sababaraha pangarang ngiritik kana grafik kadali dumasar kana kaayaan yén ieu ngaganggu kana prinsip likelihood. Sanajan kitu, prinsipna sorangan masih kontroversi tur ngadukung grafik kadali saterusna ngiritik, sacara ilhar, hal ieu teu mungkin keur ngahususkeun fungsi likelihood keur prosés henteu dina statistik kadali, utamana lamun pangaweruh ngeunaan sistim sabab prosésna lemah.

Sababara pangarang ngiritik ku sabab maké rata-rata panjang lumangsung (ARL) keur ngitung tampilan grafik kadali, sabab rata-rata ilahar nuturkeun sebaran geometri, nu mibanda variabilitas nu gedé.



#Article 204: Cross tab (176 words)


Cross tabs (atawa tabulasi silang) ngagambarkeun gabungan sebaran tina dua variabel atawa leuwih. T


#Article 205: Statistik krikét (381 words)


Cricket nyaéta olahraga nu nga-generate wilangan statistik nu loba.



#Article 206: Matriks kovarians (362 words)


Dina statistik, covariance matrix nyaruakeun konsép varian tina hiji ka n dimension, dina basa séjén, bentuk nilai-scalar random variable ka nilai-vector random variables (tuple tina variabel random skalar).  Lamun X mangrupa nilai-skalar variabel random nu mibanda nilai ekspektasi mu; mangka variance-na nyaéta

Lamun X nyaéta hiji n-ku-1 nilai-vektor kolon variabel random whose expected value is an n-by-1 column vector mu; then its variance is the n-by-n nonnegative-definite matrix




#Article 207: Persamaan paramétrik (249 words)


Dina matématik, persamaan paramétrik nyaéta hubungan éksplisit dua atawa leuwih variabel dina watesan hiji atawa leuwih paraméter bébas. Sacara abstraks, rélasi (hubungan) dijelaskeun dina wangun equation (persamaan), jeung nembongkeun ogé bayangan bentuk fungsi, sebutkeun, Rn. Sanajan kitu aya sababaraha hal anu leuwih akurat keur dihartikeun salaku representasi parametrik. Tempo ogé parameter, parametrization, regular parametric representation.

Contona, persamaan parabola sederhana,

bisa di-paraméterisasi ku ngagunakeun paraméter bébas , sarta disusun di bentuk

Sanajan dina conto saméméhna ampir ngadeukeutan hal trivial, paraméter di handap ieu milu kana circle radius :

Ahirna, bentuk géometri penting nu ampir teu mungkin keur ngajelaskeun persamaan tunggal tapi mibanda gambaran nu hadé dina bentuk persamaan parametrik :

nu mana ngajelaskeun kurva tilu-dimensi, helix, nu mibanda radius a sarta ningkat ku  satuan per turn. (Catetan yén persamaan identik dina plane keur circle; kanyataanna, helix ngan sakadar 'a circle whose ends don't have the same z-value'.

Sababaraha gambaran di luhur umumna ditulis salaku

Cara ieu keu ngagambarkeun kurva sacara praktis tur efisien; contono, bisa integrate jeung differentiate saperti watesan kurva. Saterusna, bisa dijelaskeun velocity partikel nuturkeun pola paraméter di handap ieu:

sarta acceleration nyaéta:

Sacara umum, kurva parametrik ngaruppakeun fungsi hiji paraméter bébas (umumnya dilambangkeun ku ). Paraméterisasi permukaan, leuwih ilahar digunakeun saperti dina aplikasi vector calculus saperti Stokes' theorem, mangrupa pungsi 2 paraméter, leuwih ilahar  or .

Conto paraméter permukaan nyaéta (capless) cylinder dibérékeun ku

Kanyataan yén gambaran silinder ieu mangrupa kajadian waktu hiji persamaan nu ditempo ngagambarkeun lingkatan dina bidang, nu diijinkeun keur dicokot tina  nilai z.




#Article 208: Harold Jeffreys (118 words)


Sir Harold Jeffreys (22 April 1891 - 18 March 1989) nyaéta saurang ahli matématika, statistika, géofisika sarta astronomi.

Anjeunna dibabarkeun Fatfield, County Durham, diajar di Armstrong College di Newcastle-upon-Tyne, bihari mangrupa bagéan ti University of Durham anu saterusna jadi University of Newcastle. Tamat ti dinya indit ka St. John's College, Cambridge sarta jadi pangajar dina taun 1914. Di Cambridge University anjeunna ngawulang matematik, saterusna geofisika sarta ahirna jadi Plumian Professor of Astronomy.

Anjeunna nikah jeung ahli matématika sarta fisika, Bertha Swirles (1903-1999), dina taun 1940 sarta babarengan nulis Methods of Mathematical Physics.

Salah sahiji kontribusina nyaéta sistem Bayesian pikeun ngadeukeutan probabilitas, sarta idena yén inti planét bumi mangrupa cairan. Anjeunna sinatria dina 1953.  satria, knighted = sinatria --




#Article 209: Élmu bahan (151 words)


Élmu bahan ngawengku bagian-bagian ti kimia, fisika, géologi, ogé biologi nu patali jeung sipat-sipat fisik, kimiawi, atawa biologis rupa-rupa bahan/matéri. Élmu ieu biasana dianggap salaku élmu terapan, sabab sipat-sipat nu diulik biasana dipatalikeun jeung tujuan industrial.

Élmu bahan ngawengku sakabéh opat kelas bahan nu masing-masing boga widang ulikanana séwang-séwangan: (1) logam jeung métalurgi, (2) keramika, semikonduktor, jeung bahan éléktronik lianna, (3) polimér, (4) komposit jeung biomaterial nu bisa asup kana kelas bahan 1 n.k. 4 tadi. Métalurgi jeung keramika mibanda sajarah nu panjang salaku disiplin rékayasa/téhnik, tapi ku sabab élmu nu jadi tatapakan disiplin ieu larap ka sakabéh kelas bahan, mangka élmu bahan dianggap salaku disiplin anu misah.

Élmu bahan aya patalina jeung rékayasa bahan, nu condong museur kana téhnik ngolah (casting, rolling, welding, cangkok ion, kamekaran kristal, thin-film deposition, sintering, glassblowing, jsb.), téhnik analitis (mikroskop éléktron, difraksi sinar-X, kalorimétri, mikroskopi inti (HEFIB) jsb.), rancang bahan, sarta untung/rugina dina produksi industrial.




#Article 210: Nanotéhnologi (556 words)


Nanotéhnologi salaku istilah koléktif nujul ka perkembangan téhnologis dina skala nanométer, biasana 0.1-100 nm (Sananométer sarua jeung sapersarébu mikrométer atawa sapersajuta miliméter). Istilah ieu kadang diterapkeun ka sakur téhnologi mikroskopik.
Ku sabab nanotéhnologi téh lumaku dina ukuran nu leutik, fénoména fisik nu henteu katalungtik dina skala makroskopis leuwih ngadominasi. Fénoména nanoskala ieu kaasup di jerona éfék ukuran kuantum jeung gaya range pondok saperti gaya van der Waals. Leuwih jauh deui, perbandingan nu nambah lega tina lega pabeungeutan dibandingkeun jeung volume ngabalukarkeun ayana fénoména pabeungeutan. 
Ku sabab kamajuan komputer tumuwuh sacara ésponénsial, dipercaya yén téhnologi ieu bakal mekar jadi nanotéhnologi dina waktu nu sakeudeung deui ka hareupna.

Dina fiksi jeung média, nanotéhnologi sering ngarujuk kana nanotéhnologi molekulér hipotésis (molecular nanotechnology, MNT).


Partikel atawa artéfak nu alami atawa jieunan mindeng mibanda kualitas jeung kapabilitas nu béda ti bahan makroskopikna. Emas, pikeun conto, nu sacara kimiawi inert na skala normal, bisa dipaké salaku katalis kimiawi na skala nano.

Tempo ogé (this list should be transformed into text eventually!): 





#Article 211: Biotéhnologi (330 words)


Biotéhnologi nyaéta téhnologi nu dumasar kana biologi, utamana nalika dilarapkeun dina agrikultur, élmu pangan, jeung tatamba.

Ti antara dadaran nu béda-béda ngeunaan biotéhnologi, nu panglengkepna dirumuskeun ku Konvénsi ngeunaan Kabinékaan Biologis Persarikatan Bangsa-bangsa (United Nations, UN),

salah sahiji bagian biotéhnologi nyaéta digunakeunana organisme ku manusa sacara langsung pikeun ngahasilkeun, misalna, bir, produk susu, jeung kulit. Baktéri alami ogé aya nu dijeujeutkeun dina industri pertambangan dina bioleaching. Guna séjénna di antarana dina daur ulang, ngolah runtah, meresihan tempat-tempat nu kacemaran ku kagiatan industri (bioremediasi) atawa produksi agén biowar.

Aya ogé larapan biotéhnologi nu teu ngagunakeun organisme hirup, di antarana chip DNA nu dimangpaatkeun dina widang genetik, atawa panglacak radioaktif dina widang kadokteran.

Najan biotéhnologi ku masarakat awam dipatalikeun jeung kloning jeung rékayasa genetik, biotéhnologi ditujukeun pikeun ngaronjatkeun alat-alat kadokteran sarta solve problems related to the production of biologically derived products, not the whimsical manipulation of life.

Kiwari, biotéhnologi, atawa biotéhnologi modérn, mindeng dipatalikeun jeung dimangpaatkeunana mikroorganisme nu sacara génétik geus dirobah, misalna E. coli atawa kapang pikeun ngahasilkeun insulin atawa antibiotik. Ogé nujul ka sato atawa tutuwuhan transgenik, misalna sél endog Hamster Cina nu dirobah pikeun ngahasilkeun rupa-rupa ubar.

Aya sawatara istilah jargon pikeun sub-widang biotéhnologi.

Biotéhnologi beureum nyaéta biotéhnologi nu dilarapkeun kana prosés médis. Contona nyaéta organisme nu dirancang pikeun ngahasilkeun antibiotik, atawa ngarékayasa génétik pikeun nambaan kasakit ku cara manipulasi génomik.

Biotéhnologi bodas, ogé katelah biotéhnologi abu, nyaéta biotéhnologi nu dilarapkeun kana prosés industri. Contona nyaéta organisme nu dirancang pikeun ngahasilkeun bahan kimia nu mangpaat. Biotéhnologi bodas umumna bisa ngirit sumberdaya dibandingkeun jeung prosés tradisional pikeun ngahasilkeun barang-barang industri.

Biotéhnologi héjo nyaéta biotéhnologi nu dilarapkeun kana prosés tani. Contona nyaéta ngarancang organisme sangkan bisa tumuwuh dina kaayaan nu husus atawa dina kaayaan aya/taya bahan kimia tani nu tangtu. Biotéhnologi héjo umumna boga hasil nu leuwih soméah lingkungan batan tatanén industri. Contona nyaéta ngarancang tutuwuhan sangkan ngéksprésikeun péstisida, antukna ngahapus kabutuh péstisida ti luar.

Istilah biotéhnologi bulao ogé geus dipaké pikeun ngagambarkeun larapan biotéhnologi di widang maritim, ngan masih jarang.




#Article 212: Variabel acak kontinyu (176 words)


Dumasar kasapukan, variabel acak X disebut kontinyu mun fungsi sebaran kumulatifna kontinyu.



#Article 213: Heaviside step function (299 words)


Fungsi Héaviside step, ngaran nu dipaké keur ngahargaan ka Oliver Heaviside, nyaéta a fungsi diskontinyu nu mana nileyna nyaéta nol keur asupan negatip sarta hiji keur nu séjénna:





#Article 214: Basa program (3095 words)


Basa program nyaéta basa jieunan nu bisa dipaké keur ngadalikeun paripolah hiji mesin, utamana komputer. Basa program, saperti basa alami, dihartikeun ku aturan sintaksis jeung semantik keur ngajelaskeun struktur jeung hartina. Loba basa program nu mibanda sababaraha wanda dina nuliskeun sintaks jeung semantik; sababaraha basa program ngan dihartikeun ku sawanda dina cara maké sacara resmi.

Basa program dipaké keur mantuan komunikasi dina raraga ngokolakeun pangaweruh tur nembongkeun algoritma sacara présisi. Sababaraha pangarang méré watesan nu leuwih heureut yén basa program nyaéta basa nu bisa dipaké keur ngagambarkeun sakabeh algoritma nu mungkin; kadangkala watesan basa komputer dipaké keur basa jieunan nu leuwih heureut.

Rebuan basa program nu beda-beda geus dijieun, tur meh unggal taun dijieun basa program nu anyar.

Sifat penting keur nangtukeun pilihan basa program nyaéta:

Basa non-komputasi, saperti basa markup siga HTML atawa formal grammar siga BNF, ilaharna teu disebut basa program. Ilaharna basa program ditambahkeun kana basa non-itungan ieu.

Kaperluan utama basa program nyaéta keur méré parentah kana komputer. Saperti, basa program béda jeung ekspresi jalma nu mana merlukeun présisi nu luhur tur lengkep. Waktu ngagunakan hiji basa alam keur ngobrol jeung jalma séjén, pangarang jeung nu ngobrol bisa bingung tur nyieun saeutik kasalahan, sarta duana masih bisa ngarti. béda jeung komputer nu sarua jeung naon anu diparentahkeun ka manéhna, teu bisa ngarti kana kode nu nyieun program nu dimaksud keur nulis. Kombinasi harti basa, program, jeung asupan program kudu sacara husus ngartikeun paripolah luar nu bakal kajadian lamun éta program dijalankeun.





#Article 216: Interval (matematika) (581 words)


Dina aljabar dasar, interval (atawa heuleut) hartina hiji kumpulan nu ngandung sakabéh wilangan nyata antara dua wilangan nu disebutkeun, katut, bisa jadi, dua wilangan éta. Notasi interval nyaéta éksprési variabel nu kawengku dina hiji interval; misalna 5  a }


Cara séjén keur nuliskeun interval, ilaharna katempo di France sarta sababarha nagara Eropa séjénna, nyaéta:




#Article 217: Integral (1175 words)


Dina kalkulus, fungsi integral mangrupa generalisasi area, massa, volume, sum, sarta total.  Teu siga di prosés differentiation, aya sababaraha harti nu béda ngeunaan integral, gumantung kana béda téhnikna.  Sanajan kitu, dua cara nu béda dina fungsi integrasi bakal méré hasil nu sarua lamun duanana digawekeun.

Integral kontinyu, fungsi nilai-riil positip f tina variable riil x antara sisi kenca a sarta sisi katuhu b nembongkeun batas wewengkeun ku garis x=a, x=b, sumbu-x, sarta kurva dihartikeun ku grapik f.  Leuwih resmi, lamun anggap S={(x,y):ale;xle;b,0le;yle;f(x)}, mangka integral f antara a jeung b mangrupa measure S.

Leibniz ngawanohkeun notasi baku long s keur integral.  Integral dina paragrap samemegna bisa ditulis .  Tanda int; ngalambakeun integral, a jeung b mangrupa titik tungtung interval, f(x) nyaéta fungsi nu di-integralkeun, sarta dx notasi keur variabel integrasi.  Sajarahna, dx ngagambarkeun wilangan nu takhingga, sarta s panjang singkatan keur jumlah.  Sanajan kitu, téori integral modérn diwangun ku dasar nu béda sarta simbol tradisional ngan sakadar notation. 




#Article 218: Integrasi Lebesgue (1896 words)


Dina matematik, integral mangrupa konsép umum ngeunaan daerah tina gambar nu teratur ka wewengkon nu diwatesan ku fungsi. Integrasi Lebesgue mangrupa rarangkay pagawéan keur ngalegaan integral ka fungsi kelas nu kacida gedéna.
Integral Lebesgue kacida pentingna dina widang matematik nu disebut real analysis sarta sababaraha widang séjénna.

Integral Lebesgue dumasar kana ngaran Henri Lebesgue (1875-1941). Cara maca ngaranna nu gampang nyaéta leh BEG.

Fungsi integral f bisa dihartikeun salaku wewengkon S sahandapeun grapik f. Ieu gampang dipikaharti keur fungsi kulawarga saperti polinomial, tapi naon hartina keur fungsi nu leuwih asing? Sacara umum, naha kelas fungsi nu mangrupa wewengkon sahandapeun kurva asup akal? Keur ngajawab ieu patarosan merlukan téori jeung prakték.



#Article 219: Analisis faktor (721 words)


Analisa faktor nyaéta téhnik statistik nu aslina tina psikologi matematis. Ilahar dipaké dina elmu sosial jeung marketing, manajemén produk, risét operasi, sarta elmu praktis séjénna nu merlukeun wilangan data anu loba. Maksudna keur manggihkeun pola di antara variasi nilai sabarabaha variabel. Hal ieu dilakukeun ku jalan ngabangkitkeun dimensi jieunan (disebut faktor) nu patali kacida kuatna jeung variabel nyata.

Léngkah dasarna nyaéta:



#Article 220: Sebaran frekuensi (141 words)


Dina statistik, sebaran frékuénsi nyaéta daptar nilai variabel nu dicokot tina sampel. Daptar ieu ilaharna disusun dumasar kana kuantitas, nembongkeun jumlah waktu unggal nilai nu ngadeukeutan. Conto, lamun 100 urang dibagi kana lima bagéan sikep nilai sarta milih dina skala 1 nu nunjukkeun satuju kacida sarta 5 teu satuju kacida, sebaran frékuénsi bisa jadi saperti dihandap ieu:

Tes hipotesa statistik nu kapanggih dina taksiran nilai nu béda sarta sarua antara distribusi frékuénsi. Taksiran ieu kaasup ukuran kacenderungan ka tengah atawa rata-rata, saperti mean jeung median, sarta ukuran variabiliti atawa dispersi statistik, saperti simpangan baku atawa varian.

Sebaran frékuénsi disebut mencong lamun nilai méan jeung median boga nilai nu béda. Kurtosis tina sebaran frékuénsi nyaéta ngumpulna skor dina méan, atawa nembongkeun posisi puncak sebaran sacara grafismdash;contona dina histogram. Lamun sebaran puncak sebaran leuwih ti sebaran normal disebut leptokurtic; lamun kurang disebutna platykurtic.




#Article 221: Quantile (135 words)


Quantiles mangrupa titik penting dicokot dina interval vertikal teratur dina fungsi sebaran kumulatif variabel random.  Ngabagi susunan data nu diparentahkeun kana ukuran sub-susunan data q mangrupa hal nu penting dina kuantil-q; kuantil nyaéta nilai data nu nandaan wates antara susunan data nu ngantay.  

#Article 222: Momen (matematika) (256 words)


Konsép momen dina matematika diwangun tina konsép momen dina fisika.  Momen ka-n tina fungsi nilai-riil f(x) tina variabel riil nyaéta

Masalah momen nyiar karakterisasi runtuyan { mu;prime;n : n = 1, 2, 3, ... } nu mangrupa runtuyan momen sababaraha fungsi f.

Mun (aksara leutik) f mangrupa fungsi dénsitas probabilitas, mangka nilai integral di luhur disebut momen anu ka-n tina momen probability distribution.  Sacara umum, lamun (hurup gedé) F nyaéta fungsi distribusi kumulatip keur unggal distribusi probabiliti, nu teu mibanda fungsi density, mangka momen ka-n disitribusi probabiliti  ngagunakeun Riemann-Stieltjes integral

di mana X nyaéta variabel random nu mibanda sebaran ieu.

Momen tengah kan distribusi probabiliti variabel random X nyaéta

Central momen kadua nyaéta varian.




#Article 223: Téoréma De Finetti (495 words)


Dina téori probabilitas, téoréma de Finetti nerangkeun kunaon observasi bisa digantikeun mangrupa kondisional bébas tina sababaraha (umumna) kuantitas teu ka-observasi nu mana epistemic probability sebaran bakal ditangtukeun.  Ieu ngaran keur ngahargaan ka Bruno de Finetti.





#Article 224: Régrési Deming (112 words)


Régrési Deming nyaéta métodeu  linear regression nu nangtukeun garis panghadéna keur susunan data nu pakait. Régrési ieu béda jeung régrési liniér dina ngitung kasalahan boh dina sumbu-'x' jeung sumbu-'y'.

Keur conto, lamun data dina sumbu-x dipikanyaho henteu mibanda kasalahan, tapi dina sumbu-y mibanda kasalahan, (saperti dina estimasi populasi (y), dina waktu nu dipikanyaho (x)), mangka bisa maké régrési liniér sederhana.

Lamun duanana susunan data mibanda kasalahan, conto hubungan antara konsentrasi dua material dina getih, régrési Deming méré  hasil nu leuwih hadé.

Hal anu teu nguntungkeun dina régrési Deming nyaéta sacara matematis leuwih kompleks waktu dipaké ngitung. Ieu hartina dina ngalakukeun itungan, dina tulisan séjén, atawa dina nulis rumus keur spreadsheet, leuwih hese.




#Article 225: Statistika démografi (122 words)


Di antara data-data nu perlu dipimilik ku pamingpin nasional nyaéta statistika démografi populasina. Catetan kalahiran, kapapaténan, kawin, imigrasi jeung émigrasi, sarta sénsus régulér populasina bisa nyadiakeun informasi nu jadi konci dina nyieun kaputusan ngeunaan kawijakan nasional.

Ringkesan data nu mangpaat pisan di antarana piramida populasi, nu nyadiakeun data ngeunaan sebaran kelamin jeung umur populasi dina wanda grafik nu basajan.

Ringkesan séjénna disebut tabel kahirupan. Tina cohort jalma-jalma nu lahir dina taun nu sarua, urang bisa nyusud sarta ngagambarkeun pangalaman hirup ti lahir nepi ka pupusna. For a given cohort, the proportion expected to survive éach yéar (or decade in an abridged life table) is presented in tabular or graphical form.

Nisbah lalaki jeung awéwé dumasar umur nunjukkeun balukar tina béda laju mortalitasna.




#Article 226: Dutch book (259 words)


Dina judi Dutch book atawa lock nyaéta susunan ganjil sartataruhan nu pasti meunang, teu pakait jeung hasil tina judi.  Kaayaan ieu pakait jeung kamungkinan ku ayana kaahengan nu teu asup akal.




#Article 227: Pilihan probabiliti (139 words)


Loba ahli statistik nyoko hiji panempo pilihan dina debat keur ngadukung interpretasi frekuensi tina probabiliti sarta ngadukung probabiliti personal. Hal nu penting tina ieu pilihan nyaéta, lamun leumpang siga entog.... kabéhanna hayang mastikeun yén unggal kaahengan bakal nurut kana tiori aksioma probabiliti keur alesan interpretasi. Kadangkala maranehanna bakal maké métodeu  nu pakait jeung métodeu  frekuensi, kadangkala ogé maké métodeu  Bayes.

Sababaraha ahli filosofi probabiliti ngadukung probabiliti pilihan salaku prinsip tinimbang tina panempo pragmatis. Alesanna yén beda interpretasi dina probabiliti mangrupa hal nu beda tina hiji hal jeung hal séjénna, dipaké dina kontek nu beda. Conto, interpretasi pobabiliti maké métodeu  frekuensi bisa ditarima keur percobaan nu berulang, interpretasi logika probabiliti dipaké dina kasus tunggal nu mibanda informasi awal nu husus, sarta interpretasi probabiliti personal dipaké keur kaayaan nu teu pasti. Hal ieu teu bisa disebutkeun yén nu nganalisa teu konsisten.




#Article 228: Errors and residuals in statistics (333 words)


Dina statistik, konsep kasalahan jeung sesa gampang silih bingungkeun.

Kasalahan nyaéta hal nu salah; kasalahan nyaéta loba beda nu kapanggih tina nilai ekspektasi; saterusna bakal dumasar kana sakabéh populasi tina satuan statistik nu dipilih sacara acak. Nilai ekspektasi, nilai rata-rata tina populasi nu ditempo, sacara tipikil teu katempo. Lamun rata-rata jangkung lalaki nu umurna 21 taun nyaéta 5 kaki 9 inci, sarta kapilih sacara acak lalaki nu jangkungna 5 kaki 11 inci, mangka kasalahan nyaéta 2 inci; lamun sacara acak kapilih lalaki nu jangkungna 5 kaki 7 inci, mangka kasalahan nyaéta minus;2 inci.  Istilah ieu diwangun tina ukuran kasalahan acak dina astronomi. Saperti dina ukuran jangkung lalaki tadi nu mana diukur tina rata-rata populasi, mangka beda antara jangkung lalaki jeung ukuran rata-rata mangrupa ukuran kasalahan.

Sesa nyaéta estimasi nu katempo tina kasalahan nu teu katempo. Pasualan nu gampang dina sampel acak jangkung lalaki n  nyaéta ukuranna. Rata-rata sampel dipaké keur ngira-ngira rata-rata populasi. Mangka:

Catetan: jumlah sesa sarua jeung nol, mangka sesa henteu mandiri.  Jumlah kasalahan teu sarua jeung nol; kasalahan mangrupa variabel acak mandiri lamun dicokot tina populasi nu mandiri.

Lamun urang nganggap populasi nu kasebar normal mibanda méan mu; sarta simpangan baku sigma;, sarta individu nu dipilih bébas, mangka

sarta sampel méan mangrupa sebaran variabel random:

Mangka kasalahan nyaéta

sedengkeun sesa nyaéta

(Saperti nu ilahar dipaké, tanda topi diluhureun aksara epsilon; nunjukkeun estimasi observasi tina kuantitas nu teu kaobservasi disebut epsilon;.)

Jumlah kuadrat kasalahan, dibagi ku sigma;2, mibanda sebaran chi-kuadrat mibanda n tingkat kebébasan:

Nilai ieu teu bisa kapanggih, sedengkeun kuadrat jumlah sesa, bisa kapanggih. Bagi ieu jumlah ku sigma;2 nu mibanda sebaran chi-kuadrat ngan ku n minus; 1 tingkat kabébasan:

Hal ieu bisa ditandaan yén variabel acak jeung sampel méan nembongkeun kamandirian sewang-sewangan. Ieu kanyataan sebaran normal jeung chi-kuadrat nembongkeun yén itungan bentuk dasar di luhur dumasar kana interval kapercayaan dina sebaran-t student.  Batalna sigma; tina nu ngabagi jeung nu dibagi dina éta itungan nembongkeun yén aya kateujelasan nu nyababkeun ayana anggapan yén sigma;2 teu méré  pangaruh nanaon.

Studentized residual




#Article 229: Kuadrat Graeco-Latin (220 words)


Kuadrat Graeco-Latin ntimes;n nyaéta tabel nu unggal sel-na mibanda pasangan simbol, susunan simbol tina unggal dua set unsur n. éach pair occurs exactly once in the table. éach symbol in the two, not necessarily distinct, sets occurs exactly once in éach row and exactly once in éach column. Kuadrat Graeco-Latin dipaké dina desain percobaan.


#Article 230: Sekuen Halton (229 words)


Dina statistika, sekuen Halton leuwih dipikanyaho minangka sekuen kuasi-random, mimiti diwanohkeun dina taun 1960 minangka alternatip tina sekuan wilangan pseudo-random.  Sekuen ieu dirarancang utamana keur dipaké dina simulasi integral Monte Carlo nu teu mibanda bentuk-raket dina usaha keur ngurangan varian.

Aslina, sekuen Halton dirarancang dumasa kana modél deterministik nu maké wilangan prima minangka dasarna. Sekuen Halton hiji-dimesi dumasar kana wilangan prima p (≥ 2) ngeusi dina rohangan 0-1 ku ngabagi kana bagéan p, sarta sacar sistematis dieusikan kana rohangan nu kosong, maka siklus panjang p nu disimpen unggal gambar dina unggal segmen. Panjang sekuen Halton N saterusna ngandung panjang siklus mimiti p-1, ditambahkeun kana [N-(p-1)]DIV[p] panjang siklus “lengkep” p, sarta, iwal dina kasus di mana (N+1)MOD(p)=0, ogé dina panjang siklus ahir “teu lengkep” final (N+1)MOD(p).

Sacara resmi, φp (i), unsur ka-i dina sekuen Halton dumasar kana wilangan prima p, ditangtukeun ku nyokot inverse interger radikal i dina dasar p ku ngagambarkeun ngaliwatan titik radikal, saperti:

di mana nilai b0(i), ..., bL(i)  ditangtukeun ku ngarengsekeun:

Unggal sekuen Halton standar diwangun dina dimensi handap, masalah pakait dicatet antara sekuen nu di-generate tina wilangan prima pangluhurna. Pasti, ieu nembongkeun risiko serius salila estimasi integral dimensi-luhur (misalna, -- pamilihan model spasial, saperti lokasi atawa rute).  Dina usaha keur nganyahokeun paripolah ieu, sababaraha métodeu  diusulkeun;  salah sahiji solusi nu kawentar nyaéta sekuen Halto (make koefisien permutasi nu ditangtukeun samemehna digunakeun dina ngawangun sekuen standar).






#Article 232: Interaction (statistics) (234 words)


Dina statistik, interaksi nyaéta watesan dina model statistik nu mana efek dua variabel atawa leuwih teu bisa ditambahkeun sacara langsung.



#Article 233: Interquartile range (268 words)


Dina statistik deskriptif, interquartile range (IQR) nyaéta beda antara kuartil katilu jeung kahiji. Interquartile range leuwih nembongkeun nu sabenerna dina statistik tinimbang rentang, sarta ilaharna dipikaresep dina statistik.

Lamun 25% data kurang atawa sarua jeung kuartil kahiji sarta 25% leuwih gede atau sarua jeung kuartil katilu, bedana nyaéta panjang interval kaasup satengahna tina data. Beda ieu kudu diukur tina satuan data nu sarua.

Keur lobana sampel  mangka observasi  observasi diruntuykeun ti nu leutik kanu gede. Tina runtuyan statistik ieu bisa kapanggih persentil sampel.

Lamun , persentil sampel nu ka-100 nujul kana  sampel observasi leuwih leutik tinimbang éta sarta  sampel observasi leuwih gede tinimbang eta. Salah sahiji cara keur narima ieu nyaéta nyokot sampel persentil nu ka-(100) ku runtuyan statistik , tur  minangka integer.

Lamun  lain interger tur sarua jeung  ditambah sababaraha bagéan  mangka bakal manggih interpolasi linier antara  jeung .
Mangka sampel persentil nu ka-100 dihartikeun minangka:

Persentil nu pasti mibanda ngaran husus. Persentil nu ka-50 disebutna median tina sampel. Persentil nu ka-25, 50, tur ka-75  disebut kuartil kahiji, kadua jeung katilu tina sampel. Hal ini nembongkeun kasimpulan lima-wilangan tina runtuyan data, nyaéta minimal, kuartil kahiji, median, kuartil katilu jeung kuartil maksimum.

Ayeuna IQR atawa interquartile range dihartikeun minangka:

Itungan ieu maké data tina kaca quartile.




#Article 234: Dinamika sistim (137 words)


Dinamika sistim sahiji pendekatan keur dinamika dina populasi, system ekologi sarta ékonomi, nu ilaharna pakait raket. Dinamika sistem dipanggihkeun di awal taun 1960s ku Jay W. Forrester di MIT nu ngawangun MIT System Dynamics Group. Dina waktu nu sarua, manéhna mimiti maké nu nalungtik ngeunaan sistim salila manéhna gawe di rekayasa listrik keur sistim nu dipaké unggal poe. Naha nu dipaké sistim dinamik béda tina pamarekanséjén nu diajarkeun dina sistim kompleks nu dipaké di feedback loops. Stocks sarta flows mangrupa wangunan blok modél sistim dinamika. manéhna mantuan ngajelaskeun kumaha sistim pakait ku feedback loops nu dijieun nonlinearity remen kapanggih dina masalah kiwati. Perangkat lunak komputer dipaké keur simulasi model dinamika sistim nu keur ditalungtik. 

#Article 235: Fungsi survivor (135 words)


Fungsi survivor atawa fungsi reliabiliti nyaéta sipat unggal variabel acak nu ngagambarkeun susunan kajadian, ilaharna pakait jeung paeh atawa gagalna sababaraha sistim, dumasar kana time. Ieu kawengku dina probabiliti nu mana sistim bakal nyalametkeun manéh salila waktu nu ditangtukeun. Watesan fungsi reliabiliti ilahar dipaké dina widang rékayasa sabalikna watesan fungsi survivor dipaké leuwih lega, kaasup dina hurip manusa.

Anggap X mangrupa variabel bébas nu mibanda cumulative distribution function F(t) dina interval [0,infin;). Maka fungsi-survivor atawa fungsi-reliabiliti nyaéta:

Unggal fungsi R(t) bakal turun sacara angger.

Waktu, t=0, ngagambarkeun kaayaan mimiti, sacara tipikal dimimitian nu nalungtik atawa sistim mimiti dipaké. R(0) ilaharna satuan tapi bisa kurang keur ngagambarkeun probabiliti nu mana sistem gagal teu lila sanggeus operasi.

Sakali deui, limtrarr;infin;R(t) ilaharna nol tapi bisa ogé leuwih gedé keur ngagambarkeun kahirupan dina jero sistim nu mungkin.

Tempo oge:








#Article 238: Rumus prédiksi Spearman-Brown (123 words)


Rumus prédiksi Spéarman-Brown (ogé dipikanyaho salaku rumus ramalan Spearman-Brown) nyaéta rumus hubungan reliabiliti psikometri kana panjangna uji:

Rumus ieu ilahar dipaké ku ahli psikometri keur prediksi réabiliti sanggeus ngarobah panjang tes. Hubungan ieu salah sahiji hal nu penting keur ngarobah-sabagian sarta métodeu  nu pakait jeung estimasi réabiliti.

Rumus ieu ogé mantuan ngarti kana hubungan nu teu linier antara tes réabiliti jeung panjang tes.

Lamun panjang/pondok tes teu paralel kana tes ayeuna, maka hasil prediksi moal akurat. Contona, lamun luhurna tes reliabiliti dipanjangan ku cara nambahan item nu goreng mangka reliabiliti bisa leuwih handap tinimbang nu diprediksi tina rumus ieu.

Tiori respon item merlukeun informasi item keur ngahasilkeun prediksi nu leuwih hadé dina ngaramal parobahan kualitas ukuran ku cara nambahan atawa ngurangan individu item.




#Article 239: Sampel acak basajan (150 words)


Dina statistik, sampel acak basajan tina hiji populasi nyaéta sampel nu dicokot sacara acak, unggal anggota dina éta populasi mibanda kamungkinan nu sarua pikeun dicokot.  Dina populasi nu saeutik, cara nyokot sampelna digawékeun ku cara dicokot teu disimpen deui, nyaéta ku cara sacara tarapti milih unggal conto tina populasi.

Sacara konsép, nyokot sampel acak basajan mangrupa téhnik nyokot sampel probibiliti nu pangbasajanna, sanajan kitu langka dipaké sabab loba masalah dina makéna. Nyokot sampel acak basajan lain mangrupa métodeu  nu épéktip. métodeu  ieu merlukeun rohangan sampel nu kacida gedéna sarta hasilna merlukeun waktu ngitung nu lila sarta biaya nu mahal. Lamun panalungtik mibanda informasi nu cukup ngeunaan populasi, métodeu  ieu cukup épisién.

Kauntungannana nyaéta bébas tina klasifikasi kasalahan sarta merlukeun kanyaho nu teu loba ngeunaan populasi. Dua kaayaan nu hadé nu mana populasi ampir sarua sarta saeutikna informasi ngeunaan populasi. Lamun henteu dina kaayaan tadi, mangka leuwih hadé ngagunakeun stratified sampling.




#Article 240: Multistage sampling (181 words)


Multistage sampling nyaéta bentuk kompleks tina cluster sampling. Ngagunakeun sakabel unsur sampel dina sakabéh klaster nu dipilih teu dimeunangkeun atawa teu penting. Dina kaayaan aturan ieu, nyokot sampel dina sababaraha tingkatan klaster jadi penting. Gantina maké kabéh unsur nu dipiboga ku klaster nu dipilih, panalungtik sacara acak milih unsur tina unggal klaster. Wangun klaster dina léngkah kahiji. Tangtukeun unsur mana nu dina jero klaster éta bakal dipaké, dina léngkah kadua. tehnik ieu remen dipaké lamun runtuyan lengkep sakabéh anggota dina populasi euweuh.

Nyokot sampel Probabilitas-sabanding-kana-ukuran mangrupa salah sahiji tipe nyokot sampel klaster multiléngkah. Dina métodeu  ieu, pamilihan probabilitas unsur anu ditangtukeun dina klaster variasina tibalik jeung ukuran dina klaster.

Sanajan nyokot sampel sacara klaster jeung nyokot sampling ku cara ngabédakeun lapisan sampel meh ampir sarua, tapi sacara substansi duanana béda. Dina nyokot sampel ku cara ngabédakeun lapisan, sampel acak dicokot tina sakabéh lapisan, nu mana dina nyokot sampel sacara klaster ngan tina klaster nu ditalungtik, boh dina saléngkah atawa multiléngkah

Tempo oge : statistika, marketing research, quantitative marketing research, sampling, cluster sampling, simple random sampling, nonprobability sampling, systematic sampling, stratified sampling




#Article 241: Sebaran sampling (178 words)


Dina statistik, sebaran sampling nyaéta sebaran probabiliti, dina kaayaan sampling dina populasi diulang, tina statistik nu dibérékeun (kuantitas numerik diitung tina nilai data dina sample).

Bentuk (atawa rumus keur) sebaran sampling gumantung kana sebaran populasi, statistik nu ditempo sarta ukuran sampel nu dipaké.

(Catetan yén rumus nu leuwih présisi nyebutkeun yén sebaran statistik bisa dipaké keur sakabeh sampel nu mungkin tina ukuran nu dibérékeun, henteu ngan sakadar dina kaayaan sampling diulang.)

Contona, anggap populasi nu kacida gedéna nuturkeun normal (ilaharna disebut kurva bel). Asumsi urang mindo nyokot sampe dina sampel nu dibérékeun tina populasi sarta ngitung sample mean (arithmetic mean nilai data) keur unggal sampel. Sampel nu béda bakal mangaruhan kana bédana sampel méans. Sebaran méan ieu nyaéta sebaran sampling tina sampel mean (keur ukuran sampel nu dibérékeun). Sebaran ieu bakal jadi normal saprak populasina normal. (Dumasar kana teorema central limit, lamun populasi teu normal tapi bentukna cukup hade,
sebaran sampling  tina sampel méan bakal masih kénéh cukup normal sanajan ukuran sampel kacida gedéna).

Simpangan baku tina sebaran sampling ngacu ka standar kasalahan (statistis) sarta di-estimasi maké rumus:




#Article 242: G-test (254 words)


Dina statistik, tes-G nyaéta tes rasio likelihood atawa maximum likelihood nu loba dipaké dina statistical significance sarta saméméhna disarankeun maké tes chi-kuadrat.

Ilaharna maké tes chi-kuadrat keur goodness of fit tina hiji sebaran sarta keur kabébasan dina contingency table nu dina kanyataanna dideukeutan ku log-likelihood ratio keur tes G ieu. Perkiraan ieu diwanohkeun ku Karl Péarson alatan perluna waktu lila keur ngitung log-likelihood. Ku mecenghulna kalkulator sarta komputer pribadi éléktronik, hal ieu henteu jadi masalah deui. Tes-G mucunghul tur loba dipaké, saprak direkomendasikan di édisi 1994 dina sababaraha buku teks statistika ku Sokal sarta Rohlf.

Rumus umum keur tes statistik chi-kuadrat Péarson's nyaéta

nu mana O nyaéta frékuénsi observasi dina sel, E nyaéta ekspektasi frékuénsi dina null hipotesa, sarta jumlah dina sakabéh sel. Rumus pakait nu ilahar dipaké keur G nyaéta 

nu mana ln ngalambangkeun logaritma alami (log dina e) sarta jumlah dina sakabéh sel.

Dina null hipotesa yén hasil frekuesni observasi tina nyokot sampel sacara acak tina hiji sebaran ditangtukeun ku ekspektasi frékuénsi nu dipikanyaho, sebaran G meh sarua jeung chi-kuadrat, nu mana jumlah wilangan tingkat kabebasan saperti dina tes chi-kuadrat.

Keur sampel nu meh sarua, tes-G jeung tes chi kuadrat bakal ngahasilkeun kasimpulan nu sarua. Sanajan kitu, pamarekankana téori sebaran chi-kuadrat keur tes-G leuwih hadé tina tes chi-kuadrat Péarson dina pasualan di mana keur sakabéh sel |O minus; E|  E, sarta dina sababaraha pasualan tesG geus ilahar dipaké.

Keur sampel nu saeutik tes binomial keur goodness of fit, sarta tes kapastian Fisher keur contingency tables, leuwih hadé maké tes chi-kuadrat atawa tes-G.




#Article 243: Model linier (245 words)


Dina statistik modél linier bisa ditembongkeun ku nyebutkeun

di mana Y mangrupa nx1 vektor kolom variabel random, X mangrupa matrik kuantitas nxp dipikanyaho (contona, bisa di-observasi sarta non-random), vektor baris pakait jeung statistical unit, beta; mangrupa  px1 vektor paraméter (teu ka-observasi), sarta epsilon; mangrupa  nx1 vektor error, nu teu pakait ka variabel random nu mibanda nilai ekspektasi 0 sarta varian  sigma;2.  Salawasna komponen vektor kasalahan nu dicokot bakal independent sarta kasebar normal.  Anggap nilai X sarta Y ka observasi, statistikawan kudu nga-estimate beta; sarta sigma;2.  Sacara tipikal paraméter beta; di-estimasi maké métodeu  least squares.

Tinimbang nyokot varian epsilon; jadi sigma;2I, nu mana I mangrupa nxn matrik identitas, anggap varian mangrupa sigma;2M,
nu mana M mangrupa matrik séjén nu dipikanyaho salian ti matrik identitas, mangka estimate beta; maké métodeu  generalized least squares, nu mana, ku ngaminimalkeun kuadrat residu, minimalkeun bentuk béda kuadrat dina residu—bentuk kuadrat dibérékeun ku matrik M−1.
Lamun sakabéh diagonal dina matrik M sarua jeung 0, mangka estimasi normal beta; ku métodeu  weighted least squares, nu mibanda beurat sarua jeung diagonal asupan.

Linear regression ordiner mangrupa topik nu raket pakait.

Generalized linear models, tinimbang 

leuwih ilahar

di mana f mangrupa fungsi pakait.  Contona model regresi Poisson, ku nuliskeun 

Fungsi pakait mangrupa fungsi logaritma natural.
Observasi nu dipiboga xi sarta Yi keur
i=1,...,n, bisa nga-estimasi gamma; and delta; ku métodeu  maximum likelihood.

General linear model (atawa multivariate regression model) mangrupa modél linier nu mibanda sababara ukuran dina unggal obyek.
Unggal obyek diwakilan dina bentuk vektor.




#Article 244: Prediksi linier (362 words)


Prediksi linier mangrupa operasi matematik di mana nilai kahareup tina digital signal mangrupa estimasi minangka fungsi linier sampel saméméhna.

Dina digital signal processing prediksi linier ilahar disebut linear predictive coding (LPC) sarta bisa ditembongkeun minangka sub susunan filter theory. Dina system analysis (sub bagéan matematik), prediksi linier bisa ditempo minangka bagian mathematical modelling atawa optimization.

Nu ilahar digambarkeun nyaéta

nu mana xnprime; mangrupa nilai prediksi tanda, xnminus;i nilai saméméhna, sarta ai koefisien prediktor. Generat kasalahan ku estimasi ieu nyaéta

nu mana xn mangrupa nilai tanda sabenerna.

Persamaan ieu valid keur sakabéh tipe (hiji-dimensi) prediksi linier. bédana kapanggih dina jalan paraméter ai nu dipilih.

Keur tanda multi-dimensi kasalahan biasana dihartikeun ku

nu mana  mangrupa vektor norm pilihan nu cocok.

Nu ilahar dina optimasi paraméter  nyaéta kriteri root mean square nu mana disebut ogé kritéria autocorrelation. Dina métodeu  ieu ngaminimalkeun nilai ekspektasi tina kuadrat kasalahan E(e2n, ngahasilkeun persamaan

keur 1 le; j le; p, di mana R mangrupa tanda autocorrelation xn, dihartikeun minangka

Dina kasus multi-dimensi pakait jeung ngaminimalkeun norma L2.

Persamaan di luhur disebut persamaan normal atawa Yule-Walker. Dina bentuk matriks bisa sarua jeung

nu mana matrix autokorelasi R mangrupa Toeplitz matrix nu mibanda elemen ri,j = R(i minus; j), vektor r mangrupa vektor autokorelasi rj = R(j), sarta vektor a mangrupa vektor paraméter.

pamarekannu leuwih umum nyaéta ngaminimalkeun

nu mana umumna paraméter konstrain  mibanda  keur manggihkeun solusi trivial. Konstrain ieu ngahasilkeun prediktor nu sarua jeung di luhur ngan persamaan normal, mangka

nu mana indeks i antara 0 ka p sarta ukuran R nyaéta matriks (p+1) times; (p+1).

Optimasi paraméter mangrupa topik luas sarta angka nu gede mangrupa pendeketan séjén nu diusulkeun.

métodeu  autokorelasi leuwih ilahar sarta biasa digunakeun, contona, keur speech coding dina standar GSM.

Solusi persamaan matriks Ra = r mangrupa prosés komputasi nu lumayan mahal. Gauss algorithm keur invers matrik bisa jadi mangrupa solusi heubeul tapi pamarekanieu teu epektip dipaké dina simetri R jeung r. Algoritma panggancangna ti Levinson recursion diusulkeun ku N. Levinson taun 1947, nu mangrupa solusi perhitungan bolak-balik. Pangahirna, Delsarte saparakanca ngusulkeun métodeu  algoritma séjén nyaéta split Levinson recursion nu merlukeun satengah jumlah perkalian jeung pembagian. Ieu dipaké keur sipat simetri vektor paraméter diana tingkatan sub perhitungan.




#Article 245: Kurva Lorenz (242 words)


Kurva Lorenz diwangun ku Max O. Lorenz salaku grapik nu ngagambarkeun kateusajajaran pangala. Kurva bisa dipaké ogé keur ngukur kateusajajaran aset atawa sebaran séjénna.

Dina diskusi panghasilan pribadi, urang remen nyebutkeun yen, duapuluh persen sahandapeun sakabeh rumahtangga mibanda sapuluh persen total panghasilan. Kurva Lorenz dumasar kana ieu pernyataan; unggal titik dina kurva ngagambarkeun unggal pernyataan.

Kurva Lorenz mangrupa grafik nu nembongkeun, di handap x% rumahtangga, persentase y% total panghasilan no dipibanda. Persentase rumah tangga di plot dina sumbu x, persentasi panghasilan dina sumbu y.

Sebaran panghasilan persis sarua di masarakat bakal jadi hiji di mana unggal jalma mibanda panghasilan nu sarua. Dina kasus ieu, handapeun N% masarakat bakal salawasna mibanda N% panghasilan. Mangka sebaran nu persis sarua digambarkeun ku garis lempeng y=x; bisa disebut yén ieu garis mangrupa garis persis sarua.

Sebaran nu persis teusarua, sacara jelas, nyaéta saurang boga kabeg penghasilan sarta nu séjénna teu boga nanaon. Dina kasus eta, kurva bakal dina y=0 keur sakabrh x100, sarta y=100 waktu x=100. Garis dina kurva ieu disebut garis kateusaruaan sampurna.

Catetan yén dumasar kana panghasilan (atawa naon baé nu bakal diukur) teu bisa negatip, mangka teu mungkin keur kurva Lorenz naek di saluhureun garis sarua sampurna, atawa nurun sahandapeun garis teusarua sampurna.  Kurva kudu naek sarta konkav.

Kurva Lorenz dipeke keur ngitung koefisien Gini, nu mana daerah antara garis sampurna jeung kurva, salaku persentasi daerah antara garis sarua sampurna jeung garis teu sarua sampurna.

Tipikal kurva Lorenz bisa ditempo di handap ieu:




#Article 246: Loss function (368 words)


Dina statistik, téori kaputusan sarta ékonomi, loss function nyaéta fungsi nu metakeun hiji kajadian (sacara teknis hiji unsur dina rohangan sampel) kana wilangan riil keur ngagambarkeun biaya ekonomi atawa hanjelu pakait jeung hiji kajadian.

Loss functions sacara tipikal digambarkeun dina watesan keuangan dumasar kana ukuran biaya nu mungkin, contona kalahiran jeung kematian dina widang public health.


#Article 248: Margin kasalahan (199 words)


Dina statistik, kaasup dina jajal pamanggih sarta survey mirip, margin kasalahan nyaéta jari-jari interval kapercayaan—ilaharna 90% interval kapercayaan—keur populasi nu saimbang.

Contona, tempo jumlah nu resep mangrupa hal nu saimbang keur pamilih nu milu ngajawab enya dina referendum.  Sampel random pamilih tina populasi dicokot sarta manggihkeun yén 60% pamilih dina sampel bakal milih enya. Mangka estimasi saimbang tina sakabéh populasi nu bakal milih enya dicokot jadi 60%. Lamun 3% margin kasalahan dilaporkeun, hartina yén prosedur nu dipaké bakal 3% sarimbang jeung nu bakal diestimasi, 90% kali.  Akibatna interval ti 57% ka 63% mangrupa 90% interval kapercayaan keur proporsi pamilih tina sakabéh populasi bakal ngajawab enya.  Jari-jari interval nyaéta 3%; ieu nu disebut margin kasalahan.

Anggap n mangrupa jumlah pamilih dina sampel.  Anggap ogé dicokot sacara random sarta bébas tina sakabéh pamilih.  Ieu ngaharepkeun optimis, tapi angger kudu carincing dina nyokot sampel ngarah méré gambaran nu sabenerna.  Anggap p mangrupa proporsi pamilih dina sakabéh populasi bakal ngajawab enya.  Mangka jumlah pamilih X dina sampel nu bakal milih enya mangrupa variabel acak nu mibanda sebaran binomial nu paraméter-na n jeung p.  Lamun n cukup gedé, mangka X ngadeukeutan sebaran normal nu mibanda nilai ekspektasi np sarta varian np(1 - p).  Mangka




#Article 249: Mean kuadrat kasalahan (140 words)


Dina statistik, méan kuadrat kasalahan tina estimator T dina paraméter nu teu ka-observasi theta; nyaéta

dina hal ieu, mangrupa nilai ekspektasi kuadrat kasalahan.  Kasalahan nyaéta jumlah nu mana éstimator béda jeung jumlah nu keur di-estimasi.  Méan kuadrat kasalahan nyukupan identitas

di mana

dina hal ieu, the bias nyaéta lobana nu mana nilai ekspektasi tina éstimator béda keur jumlah nu teu ka-observasi nu keur di-estimasi.

Conto kongkritna.  Anggap

dina hal ieu, ukran sampel random n tina populasi sebaran normal.  Dua éstimators  sigma;2 kadangkala dipaké (atawa nu séjénna):

nu mana

mangrupa sampel mean.   Kahiji tina éstimator ieu nyaéta éstimator maximum likelihood, sarta bias, dina hal ieu, bias teu sarua jeung nol, tapi mibanda varian nu leuwih leutik tinimbang nu kadua, anu teu bias.  Varian leutik tina akibat séjén keur bias, mangka méan kuadrat kasalahan tina bias éstimator leuwih leutik tinimbang éstimator unbiased.




#Article 250: Tes nilai tengah (144 words)


Dina statistika, tes nilai tengah atawa tes median mangrupa kasus husus dina uji kuadrat-chi Pearson. Tes null hypothesis nu median tina population tina dua samples digambarkeun identik. Data unggal sampe dibagi kana dua grup, hiji grup ngandung nilai data nu leuwih luhur tina median, sarta grup séjénna ngandung nilai data dina median atawa sahandapeunnana. Tes chi-kuadrat Péarson dipaké keur nangtukeun frékuénsi observasi dina unggal grup nu béda tina ekspektasi frékuénsi nu asalna tina kombinasi dua grup sebaran.

Statistical power dina tes ieu kadangkala ditingkatkeun ku maké nilai séjén tinimbang median nu dihartikeun tina grup - hal ieu, ku maké nilai nu ngabagi grup kana nilai grup nu ampir sarua tinimbang median-na.

Tes kacida kapakena waktu sebaran data béda tina normal, contona waktu raw score dina klasifikasi teu teratur kana rentang pendekatan nu dijieun. Ku kitu, ieu biasa dipaké salaku léngkah awal dina exploratory analysis.




#Article 251: Memorylessness (427 words)


Dina tiori probabiliti, memorylessness nyaéta sipat penting sebaran probabiliti: sebaran eksponensial sarta sebaran geometrik.



#Article 252: Sebaran binomial négatip (825 words)


Dina téori probabilitas, sebaran binomial négatip nyaéta anggota tina kulawarga sebaran probabilitas diskrit.

Saterusna, lamun Ys ngarupakeun variabel random nu nuturkeun sebaran binomial mibanda paramater s jeung p, mangka




#Article 253: Rankit (220 words)


Dina statistik, rankits titik data tina susunan data nu ngandung jejer skalar sederhana nyaéta nilai ekspektasi tina order statistik dina standar  sebaran normal corresponding to data points in a manner determined by the order in which the data points appéar.






#Article 255: Rentang tolérans (110 words)


Ogé katelah wates toléran (Ing. tolerance limits).

Rentang toléran patali jeung rékayasa wates toléran. Sacara husus, rékayasa wates toléran nangtukeun niléy maksimum jeung minimum pikeun hiji produk sangkan bisa lumaku. Rékayasa wates toléran bisa ditangtukeun maké Geometric Dimensioning and Tolerancing. Rentang tolérans mangrupa dasar keur chart kontrol dina sababaraha rupa.
Statistik interval tolérans (atawa watés) dihasilekun tina mroses data.
Lobana ieu interval gumantung kana prosésna.
Rentang toléran dihartikeun salaku kamampuan prosés keur nangtukeun nilai minimum jeung maksimum.
Nilai wates dina ieu wewengkon mibanda bagéan nu sarimbag jeung sakabéh populasi sarta mibanda probabiliti atawa kapercayaan husus.



#Article 256: Outlier (118 words)


Dina statistik, outlier nyaéta hiji observasi nu jauh tina data nu keur ditempo.

Harti jauh tina di hal ieu nyaéta:

nu mana Q1 sarta Q3 kuartil kahiji jeung katilu, sarta IQR interquartile range (sarua jeung Q3 minus; Q1).

Nilai ieu ngahartikeun yén hartina aya dina jero pager, saluareun éta observasi bisa dingarananmild outlier.

Outliers ekstrim nyaéta observasi ayana saluareun pager:

Dina kasus data kasebar normal, maké harti di luhur, ngan 1 tina 150 observasi bakal aya mild outlier sarta ngan 1 tina 425,000 aya outlier ekstrim.

Outliers ilaharna merlukeun perhatian saprak nembongkeun masalah dina sampling atawa kumpulan data atawa transkrip.  Alternatipna, outlier bisa jadi hasil, contona, respon nu teu umum kana perlakuan nu ditempo, nu jadi perhatian peneliti.




#Article 257: Ahmad H. Zewail (160 words)


Ahmad Hassan Zewail (Basa Arab: أحمد زويل) (wedal 26 Pébruari 1946) kimiawan urang Mesir, dilélér Hadiah Nobel widang Kimia taun 1999 pikeun karyana ngeunaan fémtokimia. Lahir di Damanhur (60 km kidul-wétaneun Iskandariah) sarta digedékeun di Disuq, anjeunna nampa gelar kahijina ti Universitas Iskandariah méméh pindah ka US pikeun ngaréngsékeun PhD-na di University of Pennsylvania. Sanggeus sababaraha karya posdoktorat di UC Berkeley, anjeunna dileler a faculty appointment di Caltech taun 1976, where he has remained since. In 1990 he was made the first Linus Pauling Chair in Chemical Physics.

Karya penting Zewail nyaéta mitambeyan fémtokimia - ulikan réaksi kimiawi dina jangka waktu fémtodetik. ngagunakeun téhnik laser nu gancang (céntangan laser pondok kacida).

Taun 1999, Zewail jadi urnag Mesir katilu nu nampa Hadiah Nobel, nuturkeun Anwar Sadat (1978 in Péace) jeung Naguib Mahfouz (1988 widang Sastra). Pangleler internasional séjénna di antarana Hadiah Wolf (1993) jeung Robert A. Welch Award (1997). Taun 1999 anjeunna nampa panghargaan nagara pangluhurna, Grand Collar of the Nile.




#Article 258: Kalsium (401 words)


 

Kalsium mangrupa unsur kimiawi na tabel periodik nu lambangna Ca sarta wilangan atom 20. Kalsium is a soft grey alkaline earth metal nu dipaké salaku agén pangréduksi na ékstraksi thorium, zirconium, jeung uranium. Unsur ieu ogé mangrupa unsur kalima nu paling ngaleuyah na kulit Marcapada. Penting pikeun organisme hirup, utamana dina fisiologi sél.

Kalsium téh unsur teuas nu dimurnikeun ku jalan éléktrolisis kalsium fluorida, nu mun kaduruk seuneuna konéng-héjo, sarta ngabentuk nitrida bodas mun keuna ku udara. Dina cai, kalsium bakal jadi kalsium hidroksida.

Kalsium téh salah sahiji komponén penting katuangan, kurang asupanana bisa ngabalukarkeun gangguan formasi tulang jeung huntu. Tapi konsumsi kalsium gé ulah nepi ka loba teuing, sabab bisa ngabalukarkeun batu ginjal. Kalsium bisa diserep ku peujit mun aya Vitamin D.

Pikeun leuwih lengkep ngeunaan Ca dina kahirupan, mangga aos kalsium dina biologi.

Kalsium boga genep isotop stabil, dua di antarana aya di alam: Ca-40 stabil jeung Ca-41 radioaktif nu umur-satengahna = 103.000 taun. 97% unsur ieu aya dina wujud Ca-40. Ca-40 téh turunan tina luruhna K-40, nu ogé ngahasilkeun Ar-40. 

Baca ogé: gangguan métabolisme kalsium




#Article 259: Rasio ganjil (100 words)


Rasio ganjil nyaéta ukuran statistik, bagéan penting dina statistika Bayes sarta régrési logistik.

Rasio ganjil dihartikeun salaku rasio hiji kajadian ahéng dina hiji grup kana kaganjilan nu kajadian dina grup séjén, atawa estimasi data dumasar kana rasio.  Grup ieu bisa awewe jeung lalaki, grup percobaan sarta grup kontrol, atawa klasifikasi nu ngabingungkeun.  Maka lamun kamungkinan kajadian unggal grup p jeung q mangka rasio-ganjil nyaéta

Logaritma rasio ganjil mangrupa béda logit tina probabilitas.

Régrési logistik loba dipaké dina widang kadokteran jeung panalungtikan élmu sosial, hartina rasio-ganjil ilahar dipaké geus ngagambarkeun sababaraha bentuk uji klinis, saperti uji kasus-kontrol, sarta dina panalungtikan survéy.




#Article 260: Jajal pamanggih (403 words)


Jajal pamanggih mangrupa surveys pamanggih maké sampling. Hal ieu dijieun keur ngagambarkeun pamanggih tina populasi ku méré patarosan ka sajumlah leutik anggota populasi sarta nga-ekstrapolasi jawaban kana grup nu leuwih gedé.

Sakabéh jajal mibanda margin kasalahan, nu mangrupa fungsi tina jumlah anggota nu ngajajal.  Margin kasalahan ngagambarkeun kamungkinan kasalahan dina prosés sampling, tapi  teu ngagambarkeun sumber kasalahan, saperti ukuran kasalahan atawa kasalahan dina prosés data.  Jajal nu mibanda sampel 500 anggota mibanda margi kasalahan 4.5% keur estimasi persentese tina sakabéh populasi. Margin kasalahan 4.5% hartina yén 95% tina waktu prosedur nu dipaké bakal méré estimasi dina 4.5% persentase nu keur di-estimasi.

Saprak anggota nu milu dina jajal nolak, sampel jajal teu ngagambarkeun sampel dina populasi, sarta karakter matematikna ditandaan ku béda tina populasi. Margin kasalahan béda jeung persentase estimasi, sarta persentase estimasi tanda béda tina populasi, margin kasalahan dina hasil jajal teu ngagambarkeun populasi nu sabenerna.

Milih kalimah sarta urutan patarosan dina jajal pamanggih kacida perlu, ieu bisa mangaruhan kana hasil jajal pamanggih. 

#Article 261: Overfitting (221 words)


Dina statistik, overfitting nyaéta modél statistik keur nyocogkeun niley nu mibanda sababaraha paraméter.  modél absurd sarta falsu bakal cocog sacara sampurna lamun ieu modél mibanda karudetan nu cukup dibandingkeun jeung jumlah data nu aya. Overfitting ilaharna diwangun ku susunan Occam's razor.

Widang anyar nu keur ilahar dipaké dina konsép overfitting nyaéta machine learning. Ilaharna algorithm diajar nyaéta ngajarkeun ku ngagunakeun sababaraha susunan latihan, upamana ngagunakeun sababaraha kaayaan nu hasil ahirna geus dipikawanoh. Nu diajar nganggap yén ngaramalkeun yén hasil nu bakal kahontal bakal nembongkeun hasil nu bener lamun dipaké kana conto séjénna, ku sabab kitu kaayaan umum ieu teu katembong salila diajarkeun (dumasar kana inductive bias). Sanajan kitu, umumna dina kasus nu aya salila diajar ngabutuhkeun waktu nu lila atawa conto latihan nu kawilang langka, nu diajar bakal ngadeukeutkeun manéh kana sababaraha hal husus variabel acak salila diajar, nu taya hubungan baraya jeung fungsi target nu bakal kahontal. Dina prosés overfitting ieu, hasil nu ditembongkeun dina nu diajar masih alus sedengkeun hasil dina data nu teu katempo bakal leuwih goreng.

Boh dina statistik jeung machine learning, dina usaha keur meunang hasil nu cocog, perlu ditambahkeun téhnik séjénna(upamana validasi silang, early stopping), nu bisa nembongkeun yén léngkah diajar saterusna lain dihasilkeun tina ka-ilaharan nu panghadéna. Dina treatment learning, niley minimum nu ngadukung pangalusna nu dipaké keur nangtukeun niley nu cocog dina overfitting.




#Article 264: Ékspéktasi Pitagoras (170 words)


Ekspektasi phitagoras mangrupa rumus nu diwangun ku Bill James keur estimasi lobana game dina tim baseball kudu meunang dumasar kana jumlah skor jeung aturanna.  Watesan ieu asalna tina kasaruaan rumus Pythagoras nu ngitung panjang hypotenuse segitiga tina panjang dua sisi séjénna.

Rumus dasarna nyaéta:

meunang mangrupa persentase nu dihasilkeun tina rumus.  Saterusna bisa ngalikeun ku jumlah game nu dimaenkeun ku unggal tim (kiwari, musim dina Liga Utama aya 162 game) keur ngitung kudu sabaraha loba dikira-kira meunang dumasar kana nilai jeung aturanna.

Sacara empiris, rumus ieu pakait jeugn kumaha penampilan tim basebal, sanajan eksponen 1.81 ampir akurat.  Hubungan ieu hiji kaputusan nu dipaké keur runs salaku ukuran keur penampilan pamaen. Usaha nu geus digawekeun nyaéta manggihkeun eksponen idéal keur rumus, ilahar dipikanyaho ku rumus pythagenport (dikumpulkeun ku Clay Davenport) 1.5log((r+ra)/g)+.45 sarta anu kurang kawentar tapi ampir epektip: ((r+ra)/g)^.287, invented by David Smyth.

Sacara ilahar dipercaya yén simpangan tina hiji tim ekpektasi nyaéta gumantung kana nasib sarta kualitas bullpen tim ogé kaayaan waktu éta game dimaenkeun.

Tempo oge: Baseball statistics, Sabermetrics




#Article 266: Kuartil (409 words)


Dina statistik déskriptif, kuartil nyaéta hiji tina tilu nilai nu ngabagi susunan data kana opat bagéan.

béda antara kuartil luhur jeung handap disebut interquartile range.

Ilaharna penting keur interpolasi antara nilai keur ngalengkepan ieu, siga conto di handap ieu.


Nyokot nilai méan sisi séjén tina kuartil mangrupa kaputusan teu pasti: dina conto di luhur, nilai kuartil kudu aya dina rentang [105,106], [109,110] and [112, 115].



#Article 267: Téoréma Rao-Blackwell (472 words)


Dina statistik, téoréma Rao-Blackwell ngagambarkeun hiji téhnik nu bisa ngarobah bentuk éstimator nu teu jelas jadi hiji éstimator nu optimal ku kritéria méan-kasalahan kuadrat atawa kritéria séjén nu ampir sarupa. (Pronunciation: Rao rhymes with cow.)

Salah sahiji téorema Rao-Blackwell nyebutkeun:

Dina kalimah séjén

Téori nu leuwih ilahar dipaké saperti kieu.

Hal nu leuwih penting keur dibuktikeun tinimbang hal di luhur nyaéta law of total expectation sarta kanyaatan keur sakabéh variabel  Y, E(Y2) teu bisa kurang ti [E(Y)]2.  



#Article 268: SPSS (227 words)


Program komputer SPSS (Ing. Statistical Package for the Social Sciences) munggaran vérsi kahiji diwanohkeun dina taun 1960-an sarta ngarupakeun program ku loba dipaké pikeun analisis statistik dina élmu sosial; ogé dipaké ku panalungtik pasar, panalungtik kaséhatan, pamaréntah, guu jeung nu séjénna.

Program SPSS dijual ku maskapé nu disebut ogé SPSS. Ieu rada ngabingungkeun, saprak parusahaan SPSS ngajual software keur analisis statistik - kaasup, teu sakadar ngan, program SPSS. Ngaran maskapéna singkatan tina Statistical Product and Service Solutions. Sanajan kitu, hurup nu dipaké dina perangkat lunak ayeuna teu mibanda harti, saprak ngaluarkeun SPSS-x dina awal taun 1980-an.

SPSS Data Editor dipaké keur méré  gambaran ngeunaan uji statistik, saperti tés keur korelasi, multicolinear, sarta hipotesa; ieu bisa digawekeun ku panalungtik ku cara ngitung frékuénsi, nyorir data, nyusun data sarta maké data-asupan salaku alatm nu mibandan ngaran keur singgetan asupan. (Contona, ngaran asupan Richard, sawaktu ngetik, sebutkeun, hurup R dina salah sahiji sel).

SPSS Data Editor mibanda dua panémbong utama, Data View (tempat data asupan) sarta Variable View, tempat keur milih ngaran, tipe, maksimum hurup per sél (width), jumlah titik désimal, ngaran, kandel sél (column), rataan dina sél (align), sarta aya atawa henteuna variabel nu mangrupa nominal, ordinal, atawa skala (measure). Dina Variable View, bisa ogé ngararangkay asupan kana ngaran (ieu dipaké keur pasangan hurup tina kecap nu gedé, dina kolom Values) sarta nandaan asupan nu salah (dina kolom Missing).



#Article 270: Farmasi (395 words)


Farmasi sacara historis nyaéta pagawéan méré ubar. ka dieunakeun, istilah ieu jadi ngawengku fungsi séjén nu patali jeung mulasara pasén (fungsi klinis), nu kiwari sapalih ti antarana aya dina hukum féderal atawa nagara. Pagawean bidang farmasi diantawisna pangawasan resép ubar, dina éfék negatif ubar (adverse drug reaction) sareng terapi anu ningkatkeun kesehatan pasén ogé mastikeun yen pangubaran anu dilakonan masihan hasil positif. Dina wilayah pagawéanna, farmasi dipisahkeun tina dokter. Di regulasi sejenna, dokter meunang ngadamel resep ubar nyalira, praktek farmasis terintegrasi sareng dokter. Dina hal husus, mung farmasi anu tiasa nyayogikeun sababaraha jenis ubar, diantawisna narkotika ogé antibiotik. 

Farmasi dicandak tina basa Perancis farmacie anu ngandung harti bahan anu dianggo janten tuangeun dina bentuk ubar anu ngagaduhan efek laksatif. Di samping éta, kata farmasi dicandak oge tina basa Yunani pharmakon anu ngandung harti ubar.



#Article 271: Fisika tioritis (195 words)


Tiori Fisika nyoba mikaharti dunya ku jalan nyieun modél-modél tina alam/zat nyata, dipaké pikeun ngakalan, nerangkeun, nyawang phenomena fisika ku cara tiori fisika. Aya tilu tiori nu geus tangtu; téori mainstream, tiori proposed sarta tiori fringe .

Sababarahahiji tiori dimimitian ku panalungtikan, wheréas others are not.  A physical théory is a modél of physical events and cannot be proved from basic axioms. A physical théory is different from a mathematical théorem. Physical théories modél réality and are a statement of what has been observed, and provide predictions of new observations.


#Article 272: Lésitin (208 words)


Lésitin biasana dipaké salaku sinonim pikeun fosfatidilkolin, hiji fosfolipid nu mangrupa komponén utama fraksi fosfatida nu bisa diékstraksi tina konéng endog (dina basa Yunani lekithos - λεκιθος), atawa kacang kedelé. Lésitin sacara komersil aya nu didagangkeun dina kaayaan murni pikeun kaperluan suplemén dahareun jeung médis.

Lésitin pikeun saraf jeung sirkulatoris dijieun na ati mun asupan dahareunana nyukupan. Lésitin dipikabutuh ku unggal sél na awak sarta mangrupa komponén konci mémbran sél; tanpa lésitin, mémbran bakal heuras. Lésitin ngajaga sél tina oxidasi sarta jadi taméng sabudeureun uteuk. Lésitin utamana diwangun ku Vitamin B, asam fosfat, kolin, asam linoléat, jeung inositol. Jadi, lésitin ngarojong sistim sirkulasi.

Lésitin dianggap salaku pangémulsi nu aman nu geus disatujuan ku FDA AS pikeun tujuan konsumsi manusa kalawan status sacara umum aman (Generally Recognized As Safe). Lésitin mangrupa bagéan integral mémbran sél, sarta bisa diolah sagemblengna, nepi ka écés amanna pikeun manusa. Pangémulsi séjén ngan bisa diékskrésikeun ngaliwatan ginjal.

Lésitin dipigunakeun sacara komersil pikeun sarupaning nu merlukeun pangémulsi atawa lubricant alami, ti farmasi nepi ka protective coverings. Pikeun conto, lésitin dipaké pikeun ngajaga coklat jeung sari kalapa na permén sangkan tetep ngahiji.

Rupa-rupa panalungtikan (Brook et al. 1986, Spilburg et al. 2003) nunjukkeun yén lésitin turunan kadelé mangaruhan kadar kolésterol jeung trigliserida na getih sacara positif.




#Article 273: Golongan tabél periodik (174 words)


Golongan tabel periodik mangrupa kolom vértikal na tabel periodik. Aya 18 golongan dina tabel periodik baku.

Lain teu ngahaja yén sababaraha tina béréndélan ieu saluyu jeung dérét kimia: tabel periodik mimitina dijieun pikeun nyusun béréndélan bahan kimia na skéma tunggal nu kohérén.

Dadaran modérn pikeun pola tabel periodik nyaéta yén unsur-unsur nu sagolongan mibanda konfigurasi kulit éléktron pangluarna nu sarupa dina atomna: ku sabab sipat kimiawi lolobana ditangtukeun ku interaksi éléktron luarna, mangka unsur nu sagolongan bakal mibanda boh sipat fisik atawa kimia nu sarupa.

Aya tilu cara pikeun nganomeran golongan tabel periodik, nu hiji maké angka Arab, sedengkeun dua nu séjénna ngagunakeun angka Romawi. Ngaran angka Romawi mangrupa ngaran tradisional asli golongan; angka Arab mangrupa ngaran nu dirujuk ku International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) pikeun ngaganti ngaran heubeul nu sok pajeulit.

Golongan tabel periodik nyaéta saperti di handap ieu (nu na jero kurung nunjukkeun sistim heubeul: Éropa jeung Amérika):

Catetan: Gaya Wikipédia sakuduna ngaganti ngaran golongan nu heubeul ku ngaran IUPAC, sarta mun perlu méré dadaran sajarah ngeunaan ngaran heubeulna.




#Article 274: Periode tabél periodik (110 words)


Dina tabel periodik, périodeu nyaéta baris na tabel.

Jumlah kulit éléktron nangtukeun kaasup périodeu mana hiji atom. Unggal kulit dibagi kana subkulit nu béda-béda, di mana nalika wilangan atom nambahan, mangka subkulitna kaeusi nurutkeun susunan



nu ngabentuk struktur tabel periodik. Ku sabab éléktron pangluarna nangtukeun sipat kimiawi, susunan ieu saluyu jeung golongan tabel periodik.

Unsur-unsur nu patutur-tutur dina hiji golongan mibanda sipat fisik nu sarupa, sanajan béda massana kaitung loba. Unsur-unsur nu patutur-tutur dina hiji périodeu mibanda massa nu sarupa tapi sipatna béda.

Tempo ogé:




#Article 275: Ayip Rosidi (777 words)


Ayip Rosidi (éjahan asli Ajip Rosidi,) ) téh saurang budayawan sakaligus sastrawan kahot. Anjeunna nyipta karya sastra dina basa Sunda jeung basa Indonésia, sarta loba ngawanohkeun sastra Sunda jeung Indonésia ka mancanagara.

Ayip aktif nulis, boh dina basa Indonésia atawa dina basa Sunda ti rumaja kénéh, umur 15 taun geus jadi Pamingpin Rumpaka Majalah Suluh Pelajar (1953-1955), sarta satuluyna ngaluluguan sababaraha lembaga sastra, seni, pers, jeung budaya. Anjeunna ngadegkeun Yayasan Pusat Studi Sunda (2003) nu ngulik kabudayaan Sunda sarta Yayasan Kabudayaan Rancagé nu ngabobotohan tumuwuhna sastra lokal. Kungsi ngajar basa jeung kabudayaan Indonésia di Osaka Gaikokugo Daigaku (1981-2003), sagigireun ngajar ogé di Kyoto Sangyo Daigaku (1982-1996) jeung Tenri Daigaku (1982-1995), Jepang. Naratas dilembagakeunana Hadiah Sastra Rancagé ti taun 1989, sarta mokalan lumangsungna Konferénsi Internasional Budaya Sunda (KIBS) 2001 di Bandung. Buku-buku karyana geus leuwih ti saratus judul, mangrupa roman, kumpulan sajak, kumpulan carita pondok, mémoar, jeung biografi.

Ayip Rosidi mimiti ngalakonan atikan di Sakola Rahayat Jatiwangi (1950), salajéngna neruskeun ka SMP Negeri VIII Jakarta (1953) jeung pamungkas,  Taman Madya, Taman Siswa Jakarta (1956). Sanajan henteu tamat SMA, anjeunna dipercaya pikeun ngajar minangka dosén di paguron tinggi Indonésia, ogé ti 1967, anjeunna ngajar di Jepang . Dina 31 Januari 2011, anjeunna narima gelar Doktor honoris causa widang Élmu Budaya ti Fakultas Sastra Universitas Padjadjaran.

Ayip Rosidi nikah sareng Patimah Wirjadibrata (Ceu Empat) (1955) ogé dipaparin 6 putra, nyaéta: 

Dina rujukan séjén disebutkeun tujuh putra.

Ayip mimitina mah nulis karya kréatip dina basa Indonésia, salajéngna talaah jeung koméntar ngeunaan sastera, basa jeung budaya, boh mangrupa artikel, buku atawa makalah dina mangrupa panglawungan di tingkat régional, nasional, ogé internasional. Anjeunna loba maluruh titilar jeung tonggak alur sajarah sastra Indonésia jeung Sunda, nepikeun panémbonganna ngeunaan perkara sosial politik, boh mangrupa artikel dina majalah, boh ceramah atawa makalah. Anjeunna ogé nulis biografi ahli seni jeung inohong pulitik.

Anjeunna mimiti ngabéwarakeun karya sasterana taun 1952, dipuat dina majalah-majalah kasohor dina mangsa harita saperti Mimbar Indonesia, Gelanggang/Siasat, Indonesia, Zenith, Kisah, jll. Nurutkeun panalungtikan Dr. Ulrich Kratz (1988), nepika taun 1983, Ayip nyaéta pangarang sajak jeung carita pondok nu pangproduktipna (326 judul karya dipuat dina 22 majalah).

Bukuna anu munggaran, Tahun-tahun Kematian medal sabot yuswana 17 taun (1955), dituturkeun ku kumpulan sajak, kumpulan carita pondok, roman, drama, kumpulan éséy jeung kritik, hasil panalungtikan, jll., boh dina basa Indonésia boh dina basa Sunda, anu lobana kira-kira saratus judulan.

Karyana loba nu geus ditarjamahkeun kana basa séjén, dipuat dina bunga rampai atawa medal minangka buku, a.l. dina basa Walanda, Cina, Inggris, Jepang, Perancis, Kroatia, Rusia, jll.

Dina yuswa 12 taun, nalika masih kénéh kelas VI Sakola Rahayat, tulisan Ayip geus dipuat dina rohangan barudak di harian Indonésia Raya.

Ti SMP-na Ayip geus ngaleukeunan dunya panulisan jeung pamedalan. Anjeunna medalkeun jeung jadi éditor sarta mingpin majalah Suluh Pelajar (1953-1955). Dina taun 1965-1967 anjeunna jadi Pamingpin redaksi Mingguan Sunda; Pamingpin redaksi majalah kabudayaan Budaya Jaya (1968-1979); Pangadeg pamedal Pustaka Jaya (1971). Ngadegkeun jeung mingpin Proyék Panalungtikan Pantun jeung Folklor Sunda (PPP-FS) anu loba ngarékam Carita Pantun jeung ngabéwarakeunna (1970-1973). Ngajabat minangka Pupuhu Déwan Kasenian Jakarta (1972-1981).

Barengan jeung babaturanna, Ayip ngadegkeun pamedal Kiwari di Bandung (1962), pamedal Cupumanik (Tjupumanik) di Jatiwangi (1964), Duta Rakyat (1965) di Bandung, Pustaka Jaya (salajéngna Dunia Pustaka Jaya) di Jakarta (1971), Girimukti Pasaka di Jakarta (1980), jeung Kiblat Buku Utama di Bandung (2000). Kapilih jadi Pupuhu IKAPI dina dua kali kongrés (1973-1976 jeung 1976-1979). Jadi anggota DKJ ti mimiti (1968), tuluy jadi Pupuphu DKJ sababaraha périodeu jabatan (1972-1981). Jadi anggota BMKN 1954, jeung jadi anggota pangurus pléno (kapilih dina Kongrés 1960). Jadi anggota LBSS jeung jadi anggota pangurus pléno (1956-1958) sarta anggota Déwan Pembina (kapilih dina Kongrés 1993), tapi ngundurkeun diri (1996). Anjeunna ogé salah saurang pangadeg sarta Pupuhu PP-SS anu munggaran (1968-1975), ogé pangadeg jeung Pupuhu Déwan Pangadeg Yayasan PP-SS (1996) sarta pangadeg Yayasan PDS H.B. Jassin (1977).

Ti 1981 anjeunna diangkat jadi guru besar tamu di Osaka Gaikokugo Daigaku (Universitas Basa Asing Osaka), sabari ngajar di Kyoto Sangyo Daigaku (1982-1996) jeung Tenri Daignku (1982-1994). Sanajan aya di negeri deungeun, anjeunna tetep aktip merhatikeun hirup-huripna sastera-budaya jeung sosial-pulitik di Indonésia, ogé masih terus nulis. Taun 1989 kalawan pribadina méré Hadiah Sastera Rancagé ka saha baé anu mikareueus kana budaya Sunda sangkan aya hasil karyana, anu saterusna tarékah ieu diteruskeun ku Yayasan Kabudayaan Rancagé anu diadegkeun ku anjeunna téa.

Sanggeus pangsiun anjeunna dumuk di désa Pabelan, Kacamatan Mungkid, Magelang, Jawa Tengah. Sanajan kitu, anjeunna masih aktip ngokola sawatara lembaga tanpabati kayaning Yayasan Kabudayaan Rancagé jeung Pusat Studi Sunda.

Babaraha pangajén anu pernah ditarima ku Ayip Rosidi, di antararana: 

Aya ratusan karya Ayip. Sababaraha di antarana: 

Ayip ogé nulis drama, carita rahayat, carita wayang, bacaan barudak, lulucon, jeung mémoar sarta jadi éditor babaraha bunga rampai.




#Article 276: Polisakarida (245 words)


Polisakarida nyaéta karbohidrat teu amis nu kawilang pajeulit. Polisakarida mangrupa polimér nu diwangun ku loba monosakarida nu silihsambungkeun (nyaéta poli-sakarida). Ku kituna polisakarida mah kaasup molekul badag pisan, malah ngarangkadak. Sipatna teu leyur na cai sarta teu ngabentuk kristal, contona nyaéta aci, selulosa, jeung glikogén.

Polisakarida mibanda rumus umum:

nu mana y biasana = x - 1.

Aci mangrupa polimér glukosa nu unit glukopiranosana kabeungkeut ku tumbu-alfa. Amilosa diwangun ku sababaraha ratus molekul glukosa ranté-lempeng. Amilopéktin nyaéta molekul rangkadak nu disusun ku sababaraha réwu unit glukosa.

Aci teu leyur na cai, bisa disiksik ku hidrolisis nu dikatalisan ku énzim nu disebut amilase, nu bisa megatkeun tumbu-alfa. Manusa jeung sato séjénna boga amilase, sahingga bisa nyerna aci. Kentang, béas, gandum, jagong, jeung sampeu mangrupa sumber aci na dahareun manusa.

Glikogén, polimér rangkadak glukosa, mangrupa bentuk simpenan glukosa dina sato. Glikogén bisa dibeulah jadi substrat pikeun réspirasi ngaliwatan prosés glikogénolisis. Ieu ngawengku megatkeun beungkeut C-O-C antarmolekul glukosa ku ditambahkeunana fosfat, gaganti cai na hidrolisis. Prosés ieu ngahasilkeun molekul glukosa kafosforilasi, nu métabolismena bisa ngahasilkeun hiji molekul ATP.

Komponén struktural tutuwuhan diwangun utamana ku sélulosa. Kai diwangun ku sélulosa jeung lignin, sedengkeun kertas jeung kapas méh murni sélulosa. Sélulosa mangrupa polimér nu dibentuk ku ulangan unit glukosa nu kabeungkeut ku tumbu-béta. Manusa sarta lolobana sato séjénna teu boga/kakurangan énzim pikeun megatkeun tumbu-béta, sahingga teu bisa nyerna sélulosa. Sababaraha sato bisa nyerna sélulosa sabab boga sélulasena.

Polisakarida asam nyaéta sagolongan polisakarida nu ngandung gugus karboxil jeung/atawa gugus éster sulfat.




#Article 277: Lemak (171 words)


Lemak (bas Ingris: fat) ngarujuk kana sakelompok gedé molekul-molekul alam anu kasusun tina unsur-unsur karbon, hidrogen jeung oksigen nyaéta asam lemak, malam, stérol, vitamin-vitamin anu nyampur jeung lemak (contona A, D,E, jeung K) monogliserida, digliserida, fosfolipid, glikolipid, terpenoid (kaasup dijerona getah jeung steroid) jeung sajabana.
ku sabab struktur molekulna anu loba ku ranté karbon (-CH2-CH2-CH2) mangka lemak mibanda sifat hydrophob. Ieu jadi alesan hésena lemak pikeun nyampur jeung cai. Lemak ngan saukur bisa nyampur dina larutan apolar atawa organik kawas: eter, Chloroform, atawa benzol.

Unsur lemak kasusun tina Nitrogén, hydrogén, fosfor, karbon jeung oksigén. Nurutkeun komposisi anu nyusun, lemak digolongkeun jadi tilu:

Lemak ieu asalna tina trigliserida. Conto lemak ieu nyaéta lilin jeung minyak.

Lemak ieu kasusun tina lemak jeung senyawa nu laina. Contona nyaéta lipoprotéin, fosfolipid, jeung fosfatidilkolin.

Kabagi jadi asam lemak jenuh jeung asam lemak teu jenuh.

Lemak mibanda sababaraha fungsi, di antarana:

Satiap jalma boga kabutuhan kana lemak anu béda-béda. Tapi umumna dina sapoéna saurang ngabutuhkeun lemak antara 0,5-1 gram lemak atawa per 1 kilogram per beurat awak.




#Article 278: Monosakarida (146 words)


Monosakarida nyaéta karbohidrat na wujud gula basajan.

Monosakarida, kawas disakarida, sipatna amis, leyur na cai sarta kristalin.

Monosakarida digolongkeun dumasar jumlah atom karbon nu dikandungna (triosa, tetrosa, pentosa, héxosa, jeung héptosa) sarta dumasar gugus aktifna, aldehid atawa keton. Kombinasina bisa jadi rupa-rupa, misalna aldohéxosa, ketotriosa.

Salajengna, unggal atom karbon nu boga gugus hidroksil (iwal nu tungtung) sipatna optik aktif, antukna bisa aya sababaraha karbohidrat nu struktur dasarna sarua. Misal, galaktosa kaasup aldohéxosa, tapi mibanda sipat béda ti glukosa sabab susunan atom-atomna béda.

Conto séjénna:

Lolobana teu warnaan, padet kristalin (amis).

Iwal ti sabagian leutik nu béda, (misalna déoxiribosa atawa gula amino), monosakarida mibanda rumus kimia umum:

Monosakarida ngandung boh gugus fungsi keton atawa aldehid.

Cara umum pikeun mintonkeun struktur siklik monosakarida nyaéta ku proyéksi Haworth.

Sistim D,L biasana digunakeun.

Monosakarida nu ngandung hiji gugus aldehid digolongkeun kana aldosa, sedengkeun nu ngandung gugus keton digolongkeun kana ketosa.




#Article 279: Hidrolisis (264 words)


Hidrolisis nyaéta prosés kimia nalika hiji molekul dibeulah jadi dua bagian ku nambahkeun hiji molekul cai. 
Ieu béda jeung réaksi hidrasi, nalika molekul cai ditambahkeun kana hiji zat tanpa ayana prosés meulah.

Hidrolisis tumbu éster

Dina hidrolisis nu megatkeun tumbu éster, hiji produk hidrolisis ngandung gugus fungsi hidroksil, sedengkeun nu hiji deui ngandung asam karboksilat.

Popotongan molekul indung nu asalna gugus karboksilat narima hiji ion hidrogén ti molekul cai nu ditambahkeun, sedengkeun popotongan nu asalna gugus alkil narima gugus hidroksil sésana.

Jadi éster sacara éféktif balik deui jadi komponén-komponénna, nyéta alkohol jeung asam karboksilat.

Hidrolisis tumbu péptida asam amino

Dina réaksi hidrolisis séjénna kayaning hidrolisis tumbu péptida asam amino, ukur salah sahiji produk, produk asam karboxilat, nu boga gugus hidroxida nu diturunkeun ti cai. Produk amin nampa ion hidrogén sésana.

Hidrolisis bisa dianggap salaku sabalikna ti kondensasi, nalika dua popotongan disambungkeun pikeun tiap molekul cai nu dihasilkeun. ku sabab hidrolisis réaksina bisa malik, kondensasi jeung hidrolisis bisa lumangsung sakaligus dina kaayaan kasatimbangan.

Dina kaayaan fisiologis (misalna dina leyuran éncér cai), réaksi meulah hidrolitik, nalika konsentrasi prékursor métabolikna rendah (ti 10−3 nepi ka 10−6 molar), sacara prinsip térmodinamika teu bisa malik. Pikeun conto,

Anggap x salaku konséntrasi ahir hasilna, C konséntrasi awal A, jeung W = [H2O] = 55.5 molar, mangka x bisa diitung maké kasaruan:

mun Kdtimes;W = k

Pikeun C = 0.001 molar, k = 1 molar, x/C gt; 0.999. Kurang ti 0.1% réaktan aya kénéh nalika réaksi geus réngsé.

Teu bisa malikna prosés hidrolisis sacara fisiologis téh konsistén dina jalur métabolisme, sabab loba pisan prosés biologis disetir ku dipegatkeunana beungkeut pirofosfat anhidrat.




#Article 280: Asam karboksilat (243 words)


Dina kimia, asam karboksilat (ogé disebut asam alkanoat) nyaéta asam organik nu dicirikeun ku ayana gugus karboksil. Strukturna

R mangrupa hidrogén atawa gugus organik. Dina rumus kimia, ieu ogé biasa ditulis RCOOH).

Asam karboksilat mangrupa asam lemah, sabab disosiasi molekul RCOOH ngan kira 1% nu jadi kation H+ jeung anion RCOO- na suhu rohangan dina leyuran cai.

Dua atom oxigén éléktronégatif cenderung metot éléktron ngajauhan hidrogén na gugus hidroxil, sedengkeun proton H+ sésana bisa leupas kalawan gampang. Muatan négatif sésana salajengna nyebar simétris di antara dua atom oxigén, sarta beungkeut karbon–oxigén mibanda ciri beungkeut ganda parsial (délokalisasi).

Ieu mangrupa hasil tina struktur résonans nu kaciptakeun ku ayana komponén karbonil na asam karboksilat, nu mun teu kitu gugus OH-na moal gampang kaleungitan H+-na (tempo alkohol).

Ayana gugus éléktronégatif (kayaning -OH atawa -Cl) nuturkeun gugus karboksilat bakal ngaronjatkeun kaasaman. antukna, pikeun conto, asam trikloroasétat (tilu gugus -Cl) mangrupa asam nu leuwih kuat batan asam laktat (hiji gugus -OH) nu leuwih kuat batan asam asetat (teu boga gugus séjén).

Asam karboksilat bisa dijieun ku jalan oksidasi lengkep alkohol primér.

Asam karboksilat meta jeung basa piekun ngahasilkeun uyah karboksilat, nalika hidrogén gugus -OH diganti ku ion logam.
Asam étanoat (sarua jeung asam asetat) meta jeung natrium bikarbonat (baking soda) jadi natrium étanoat (natrium asetat), karbon dioxida, jeung cai:

Gugus karboxil ogé meta jeung gugus amina jadi beungkeut péptida sarta jeung alkohol jadi éster.

Asam karboksilat bisa diréduksi ku LiAlH4 jadi alkohol primér:

Sababaraha asam karboksilat di antarana:




#Article 281: Asam amino (505 words)


Dina kimia, asam amino nyaéta molekul naon baé nu ngandung boh gugus fungsi amino jeung asam karboksilat.
Dina biokimia, harti nu pondok sarta umum ieu mimindengna digunakeun pikeun nujul asam amino alfa: asam amino nu gugus fungsi amino jeung asam karboksilatna kabeungkeut na atom karbon nu sarua.

Résidu asam amino nyaéta naon nu nyésa na hiji asam amino nalika hiji molekul cai leungit (hiji ion hidrogén, H+, ti sisi nitrogén sarta hiji ion hidroxil, OH-, ti sisi karboxilat) dina ngawujudna beungkeut péptida .

Asam amino mangrupa batubata biokimia, nu ngabentuk polimér pondok nu disebut polipéptida atawa péptida nu salajengna ngawangun struktur nu disebut protéin (tempo di handap).

Dua puluh asam amino disandikeun ku sandi genetik baku sarta disebut protéinogénik. Asam amino nu leuwih jarang jeung leuwih pajeulit bisa dijieun dumasar kaperluan ku awak. Prolin mangrupa hiji-hijina asam amino protéinogenik nu gugus gigirna siklik sarta numbu ka gugus a-amino, ngabentuk gugus amino sekunder. Asam amino séjén nu dikandung dina protéin biasana dibentuk tina modifikasi sanggeus translasi (sintésis protéin). Modifikasi ieu sipatna penting pikeun fungsi protéinna. Sahanteuna aya dua asam amino (lian ti nu dua puluh) nu sok dibeungkeutkeun kana protéin nalika translasi:

Nu kapanggih di alam, kiwari geus leuwih ti 500 asam amino. Malah di antarana aya nu kapanggih dina bahan météorit. Mikroorganisme jeung tutuwuhan mindeng ngahasilkeun asam amino nu teu ilahar, nu sok aya dina péptida antibiotik (misalna nisin atawa alamétisin).

Lian ti asam amino pikeun sintésis protéin, aya asam amino séjén nu sacara biologis penting, kayaning neurotransmitter glisin, GABA jeung glutamat, ogé karnitin (dipaké na angkutan lipid jeroeun sél), ornitin, sitrulin, homosistéin, hidroxiprolin, hidroxilisin, jeung sarkosin.

Sababaraha ti 20 asam amino na sandi génétik katelah asama amino ésénsil, sabab teu bisa disintésis na jero awak tina sanyawa séjén ku réaksi kimia, tapi kudu diasupan tina dahareun. Pikeun manusa, nu kaasup asam amino ésénsil nyaéa lisin, leusin, isoleusin, métionin, fénilalanin, tréonin, triptofan, valin, sarta (pikeun barudak) histidin jeung arginin.

Monosodium glutamat mangrupa additif pangan pikeun ngaronjatkeun rasa.
L-DOPA (L-dihidroxifénilalanin) mangrupa ubar nu dipaké pikeun Parkinsonisme.

Struktur umum asam amino alfa protéinogénik nyaéta:

    COOH
    |
  H-C-R
    |
    NH2

di mana R nunjukkeun ranté gigir nu husus pikeun unggal asam amino. Asam amino biasana digolongkeun dumasar sipat ranté gigirna jadi opat golongan: asam, basa, hidrofilik (polar), jeung hidrofobik (nonpolar).

Iwal glisin, R = H, asam amino aya dina dua kamungkinan isomér optik, nu disebut D (tina déxtro) jeung L (tina lévo). Asam amino L mangrupa mayoritas asam amino nu aya na protéin. Asam amino D aya na protéin nu dihasilkeun ku exotic sea-dwelling organisms, kayaning cone snail. Ogé loba pisan ayana dina dinding sél baktéri.

Protéin diwangun ku polimérisasi asam amino dumasar beungkeut péptida dina prosés nu disebut translasi.

Tabel di handap ieu mintonkeun struktur jeung lambang 20 asam amino nu aya na sandi genetik.

Tabel di handap ieu ngadaptar lambang saaksara, lambang tilu aksara, sarta sipat kimia ranté gigir asam aminona. Asam amino nu can kanyahoan dibéré lambang X (saaksara) atawa asx (tilu aksara) nu ngandung harti yén éta asam amino téh asparagin atawa asam aspartat.




#Article 282: Amanat Galunggung (221 words)


Naskah anu asalna ti Kabuyutan Ciburuy, Garut Kidul. Kiwari diteundeun di Perpustakaan Nasional RI kalawan nomor koleksi L 632 Peti 16 atawa koropak 632. Naskahna ditulis dina daun gebang atawa  nu ku para ahli sok disebut nipah ngagunakeun mangsi hideung. Aksara nu digunakeun pikeun nuliskeun ieu naskah nyaéta aksara Buda/Gunung , sedeng basana nyaéta basa Sunda kuna. Kandelna naskah aya 7 lambaran daun nipah atawa 13 kaca, unggal kaca ngandung 4 jajar tulisan. Ditulis dina wangun prosa.
.

Panalungtikan kana naskahna dimimitian ku Holle, Pleyte, jeung R.Ng. Poerbatjaraka, nyaéta ku cara ngalih-aksarakeun tur narjamahkeun dina basa Walanda. Naon nu dipilampah ku para sarjana éta téh teu ngawengku sakabéh naskah. Hasil panalungtikan C.M. Pleyte dijudulan “Een Pseudo Padjadjaransche Kroniek” (Kronik Palsu Pajajaran) 
.

Atja jeung Saléh Danasasmita nuluykeun hanca panalungtikan ku cara ngalih-aksarakeun tur narjamahkeun naskah sakabéhna kana basa Indonésia dina taun 1987. Nya Atja jeung Saléh Danasasmita anu ngajudulan ieu naskah Amanat Galunggung téh, sok sanajan éta kecap teu disebut dina naskahna mah.

Eusi naskahna mangrupa papagon hirup pikeun para pamingpin dina wangun pépéling, nyaéta pépélingna Rakéan Darmasiksa, anu dianggap idéntik jeung raja Sunda nu nyekel kakawasaan taun 1175-1197, ka para putrana katut rundayanana.

Sababaraha piwuruk anu nyangkaruk dina ieu naskah téh, di antarana:

Ajip Rosidi, dkk., 2000, Ensiklopedi Sunda: Alam, Manusia, Budaya (termasuk Budaya Cirebon dan Betawi). Jakarta: Pustaka Jaya.




#Article 283: Polimérisasi (399 words)


Polimérisasi nyaéta prosés ngawujudna ranté polimér organik ulangan nu panjang. Aya sababaraha rupa polimérisasi, sarta sistimna gé béda-béda. Kategorisasina ngawengku sistim adisi-kondensasi jeung chain growth-step growth system. Rupa polimérisasi nu séjénna nyaéta polimérisasi muka cingcin (Ing. ring-opening polymerization), nu sarupa jeung polimérisasi ranté.

Polimérisasi adisi ngawengku numbukeun molekul-molekul nu mibanda beungkeut kimia rangkep dua atawa tilu. Monomér (molekul idéntik nu nyusun polimér) nu teu jenuh ieu mibanda kaleuwihan beungkeut internal nu bisa dipegatkeun sarta ditumbukeun jeung monomér séjén pikeun ngawangun ranté ulangan. Polimérisasi adisi dilarapkeun kana produksi polimér kayaning poliéténa, polipropilén, jeung polivinilklorida (PVC).

Polimérisasi kondensasi lumangsung nalika monomér kabungkeut ngaliwatan réaksi kondensasi. Réaksi ieu bisa dihasilkeun ku jalan metakeun molekul-molekul nu ngandung gugus fungsi alkohol, amina, atawa asam karboksilat (atawa turunan karboxil séjénna). Nalika amina meta jeung asam karboxilat, bakal kawangun amida atawa beungkeut péptida, kalawan ngaleupaskeun cai (jadina polimérisasi kondensasi). Nya ku prosés ieu asam-asam amino numbu sarta ngagabung jadi protéin, sakumaha dijieunna kevlar.

To alleviate inconsistencies in these naming methods, adjusted definitions for condensation and addition polymers have been developed.  A condensation polymer is defined as a polymer that involves elimination of small molecules during its synthesis, or contains functional groups as part of its backbone chain, or it repeat unit does not contain all the atoms present in the hypothetical monomer to which it can be degraded.

Polimérisasi adisi majeujeutkeun pegatna beungkeut ganda atawa rangkep tilu, nu dipaké pikeun nyambungkeun monomér-monomér kana ranté. Dina polimérisasi éténa (gbr. 1), beungkeut pi-na pegat  nu salajengna dua éléktronna disusun ulang pikeun nyiptakeun a new propagating center like the one that attacked it. The form this propagating center takes depends on the specific type of addition mechanism. Aya sababaraha mékanisme cara naratasna (inisiasi). Mékanisme radikal bébas mangrupa métode nu pangmunggaranna dipaké. Radikal bébas mangrupa atom/molekul nu réaktif pisan nu mibanda éléktron nyorangan (teu boga pasangan). Misalna dina polimérisasi éténa, mékanisme radikal bébas bisa dibagi kana tilu hambalan: inisiasi, propagasi, jeung terminasi.

Polimérisasi nu lumangsungna ku prosés réaksi kondensasi.

Polimérisasi bisa dilacak nepi ka munggaran kahirupan nu dumasar DNA, sabab boh DNA atawa protéin bisa dianggap salaku polimér. Polimér 'sintétik' munggaran na abad ka-19 sabenerna dijieun ku jalan ngarombak polimér alam. Pikeun conto, nitroselulosa dijieun ku jalan ngaréaksikeun selulosa jeung asam nitrat. Polimér munggaran nu asli jieunan manusa, bakelit, disintésis taun 1872, ngan laju panalungtikan ngeunaan polimér jeung polimérisasi ngaronjatna mah taun 1930-an, waktu papanggihan poliéténa ku pausahaan kimia ICI.




#Article 284: Katalis (297 words)


Katalis nyaéta hiji zat nu ngaronjatkeun laju hiji réaksi kimia, dina suhu nu tangtu, tanpa teu kabawa robah atawa kahakan ku réaksina (tempo ogé katalisis). Katalis aub na réaksi, tapi lain mangrupa réaktan atawa produk kimia.

Katalis ngajadikeun réaksi bisa lumangsung leuwih gancang atawa bisa lumangsung dina suhu nu leuwih handap alatan parobahan nu dipicuna dina réaktan. Katalis nyadiakeun jalur séjén nu énergi aktivasina leuwih handap pikeun lumangsungna réaksi. Molekul nu teu mibanda énergi pikeun meta atawa énergina handap teuing antukna réaksina bakal lila pisan jadi bisa meta ku ayana katalis. Katalis ngurangan énergi nu dipikabutuh pikeun lumangsungna réaksi.

Dua kategori utama katalis nyaéta katalis homogén jeung hétérogén. Katalis hétérogén aya dina fase nu béda ti réaktan dina réaksi nu dikatalisanana, sedengkeun katalis homogén aya dina fase nu sarua. Conto pikeun katalis hétérogén nyaéta katalis nu nyadiakeun beungeut sangkan réaktan (atawa substrat) samentara bisa kajerap. Beungkeut na substrat jadi lemah antukna produk anyar bisa dihasilkeun. Beungkeut antara produk jeung katalis leuwih lemah, antukna salajengna produkna lésot.

Katalis homogén umumna meta jeung hiji atawa leuwih réaktan pikeun ngabentuk sarupaning panengah kimiawi (chemical intermediate) nu salajengna meta pikeun ngabentuk produk réaksi ahir, dina prosés nu ngalahirkeun deui katalisna. Di handap ieu hiji skéma réaksi katalitik, C nunjukkeun katalisna:

Najan katalisna (C) kahakan ku réaksi 1, salajengna kaluar deui dina réaksi 2, antukna réaksi gemblengna jadi:

katalis teu kahakan atawa dihasilkeun. Énzim mangrupa biokatalis. Mangpaat katalis dina jihat budaya nu leuwih lega sacara kasarna mah analog sarupa/analog jeung nu dipedar di dieu.

Sababaraha katalis nu kawentar nu kungsi dikembangkeun nyaéta katalis Ziegler-Natta nu dipaké ngahasilkeun sacara massal poliétilén jeung polipropilén. Réaksi katalitik nu pangdipikawanohna di antarana prosés Haber pikeun sintésis amonia, nu maké beusi salaku katalis.
Konvérter katalitik ngancurkeun sababaraha produk gigir pembakaran dina mobil, dijieunna tina platinum jeung rhodium.




#Article 285: Sél (biologi) (1746 words)


Sél mangrupa unit struktural jeung fungsional sadaya organisme hirup. Sababaraha organisme, kayaning baktéri, unisélular, ngan diwangun ku sél nunggal. Organisme séjén, kayaning manusa, kaasup multisélular, (manusa mibanda kira 100 triliun sél). 
Tiori sél, munggaran dikembangkeun abad ka-19, ngunikeun yén sadaya organisme diwangun ku hiji atawa leuwih sél; sadaya sél datangna ti sél nu saméméhna geus aya; sadaya fungsi vital hiji organisme lumangsung jeroeun sél sarta yén sél ngandung informasi turunan nu dipikabutuh pikeun ngatur fungsi sél sarta pikeun neruskeun informasi ka sél wedalan salajengna.

Kecap sél asalna tina basa Latin cella, rohangan leutik. Ngaran ieu dipilih ku Robert Hooke sabab anjeunna nempo kamiripan antara sél gabus jeung rohangan leutik.

Unggal sél mangrupa éntitas nu mulasara diri: bisa ngasupkeun gizi, ngarobah gizi jadi énergi, migawé pungsi husus, sarta baranahan sakumaha perluna. Unggal sél neundeun paréntah-paréntah sorangan pikeun migawé tiap kagiatan-kagiatanana.

Sadaya sél mibanda sababaraha kabisa:

Hiji cara pikeun ngagolongkeun sél, nyaéta naha maranéhna hirup nyorangan atawa ngagorombol. Aya rupa-rupa organisme, ti mimiti sél tunggal (disebut organisme unisélular) nu hirup sacara mandiri atawa ngabentuk koloni jeung sél lianna, nepi ka bentuk multisélulér nu masing-masing sélna babagi pancén antukna teu bisa hirup sosoranganan. Awak multisélulér manusa ngandung kira 220 tipeu sél jeung jaringan.

Sél bisa digolongkeun kana dua kategori dumasar struktur internalna:

Sadaya sél boh prokariot atawa eukariot mibanda mémbran, nu ngabungkus sél, misahkeun interiorna tina lingkungan sabudeureunana, sacara ketat ngontrol naon nu asup jeung kaluar sarta mulasara poténsi listrik sél. Di jero mémbran aya sitoplasma (zat nu ngeusian ampir sakabéh eusi sél) nu asin. Sadaya sél mibanda DNA, bahan wawarisan gén, jeung RNA, nu ngandung informasi nu dipikabutuh pikeun ngéxprésikeun rupa-rupa protéin kayaning énzim, mesin utama sél. Sajeroeun sél dina rupa-rupa wanci aya rupa-rupa biomolekul séjén. Artikel ieu bakal ngabahas sacara ringkes komponén-komponén utama ieu lajeng diteraskeun ku dadaran ringkes pungsina.

Artikel utama: mémbran sél

Wates luar sél eukariot disebut mémbran plasma, sedengkeun di prokariot ilahar disebut mémbran sél. Mémbran ieu pikeun misahkeun sarta panyalindungan pikeun sél ti lingkungan sabudeureunana, diwangun utamana tina lapis ganda lipid (molekul sarupa lemak) jeung protéin. Nu narapel na éta mémbran nyaéta rupa-rupa molekul nu meta salaku torowongan jeung kompa, nu mindahkeun molekul-molekul ka jeung ti sél.

Artikel utama: Sitoskeleton

Sitoskeleton nyaéta komponén sél nu penting, pajeulit, sakaligus dinamis, nu meta pikeun nyusun/ngatur sarta mertahankeun bentuk sél; nyangsangkeun organél dina tempat samistina; mantuan nalika éndositosis, ngasupkeun bahan luar ku sél; sarta mindahkeun bagian-bagian sél dina prosés tumuwuh jeung motiliti. Aya loba pisan protéin nu patali jeung sitoskeleton, nu masing-masing ngatur struktur sél ku ngarahkeun, ngagulungkeun, sarta nyambungkeun filamén.

Artikel utama: Sitoplasma

Jeroeun sél aya rohangan badag nu dieusi cairan nu disebut sitoplasma, kadang disebut sitosol. Na prokariot, rohangan ieu rélatif teu kabagi-bagi. Na eukariot, sitosol mangrupa sop tempat pagalona sagala organél. It is also the home of the cytoskeleton. The cytosol contains dissolved nutrients, helps bréak down waste products, and moves material around the cell through a process called cytoplasmic streaming. The nucleus often flows with the cytoplasm changing its shape as it moves. The cytoplasm also contains many salts and is an excellent conductor of electricity, créating the perfect environment for the mechanics of the cell. The function of the cytoplasm, and the organelles which reside in it, are critical for a cell's survival.

            
Aya dua rupa bahan génétik: asam déoxiribonukléat (DNA) jeung asam ribonukléat (RNA). Organisme lolobana diwangun tina DNA, tapi aya sababaraha virus nu mibanda RNA salaku bahan génétikna. Informasi biologis nu dikandung ku organisme disandikeun dina runtuyan DNA atawa RNAna.
            
Bahan génétik prokariot diatur dina struktur sirkular basajan nu aya na sitoplasma. Bahan génétik eukariot leuwih pajeulit sarta dibagi kana unit diskrét nu disebut gén. Bahan génétik manusa dijieun tina dua komponén béda: génom inti jeung génom mitokondria. Génom inti kabagi kana 24 molekul DNA liniér, nu masing-masing dikandung dina kromosom nu béda. Génom mitokondria nyaéta molekul DNA sirkular nu misah ti DNA inti. Najan génom mitokondria leutik pisan, tapi nyandi sababaraha protéin nu penting pisan.

Artikel utama: Organél

Awak manusa ngandung pirang-pirang organ, kayaning jantung, burih, ginjal, nu masing-masing ngajalankeun pungsi nu béda. Sél ogé mibanda sakumpulan organ leutik nu disebut organél, nu diluyukeun atawa dihususkeun mibanda hiji atawa leuwih pungsi penting. Organél ngan aya na eukariot jeung salawasna dikuriling ku mémbran panyalindung.

Prokariot dibédakeun ti eukariot dumasar susunan intina, hususna ku euweuhna mémbran inti. Prokariot ogé teu boga organél-organél nu has sél eukariot. Fungsi organélna lolobana, kayaning mitokondria, kloroplas, jeung awak Golgi, diwengku ku mémbran plasma prokariot. Svl prokariot mibanda tilu wewengkon arsitéktural: appendages called flagella and pili—proteins attached to the cell surface; a cell envelope consisting of a capsule, a cell wall, and a plasma membrane; and a cytoplasmic region that contains the cell genome (DNA) and ribosomes and various sorts of inclusions. Other differences include:

Sél eukariot ukuranana kurang leuwih sapuluh kalieun sél prokariot sarta eusina bisa nepi ka 1000 kalieunana. Bébéda utama antara prokariot jeung eukariot nyaéta sél eukariot mah ngandung kompartemén nu napel na mémbran tempat lumangsungna kagiatan métabolik husus. Utamana inti, a membrane-delinéated compartment that houses the eukaryotic cell’s DNA. It is this nucleus that gives the eukaryote—literally, true nucleus—its name.
Eukaryotic organisms also have other specialized structures, performing dedicated functions, the aforementioned organelles.. 
Other differences include:


Artikel utama: Biosintésis protéin

Sintésis protéin nyaéta prosés nalika sél ngawangun protéin. Transkripsi DNA nujul ka sintésis molekul RNA utusan (Ing. messenger RNA, mRNA) tina citakan DNA. Prosés ieu mirip pisan jeung réplikasi DNA. Sanggeus mRNA dijieun, molekul protéin anyar mitembeyan disintésis ngaliwatan prosés translasi.

Mesin sélular nu boga tanggung jawab dina sintésis protéin nyaéta ribosom, nu diwangun ku RNA struktural jeung kira 80 rupa protéin. Nalika ribosom tepung jeung mRNA, mangka prosés translasi mRNA jadi protéin dimimitian.

Sasakala sél nu patali pisan jeung sasakala hirup, kungsi jadi salah sahiji hambalan pangpentingna dina évolusi hirup. Lahirna sél nandaan jalan ti kimia prébiotik ka kahirupan biologis.

Mun hirup disawang tina jihat réplikator, nyaéta molekul DNA dina organisme, sél nyumponan dua kaayaan fundaméntal: pangjaga ti lingkungan luar sarta ngawadahan aktivitas biologis. 

Évolusi sél eukariot sigana ngaliwatan prosés simbiosis sél-sél prokariot. 




#Article 286: Adénosin trifosfat (278 words)


Adénosin trifosfat (ATP) nyaéta nukléotida nu dipiwanoh na biokimia salaku alat tukeur molekular alih énergi intrasélular; maksudna, ATP mampuh piekun nyimpen sarta ngangkut énergi kimiawi jeroeun sél. ATP ogé nyepeng peran nu penting dina sintésis asam nukléat.

Sacara kimiawi, ATP diwangun ku adénosin jeung tilu gugus fosfat. Rumus émpirisna C10H16N5O13P3, sedengkeun rumus kimiana C10H8N4O2NH2(OH)2(PO3H)3H, nu mibanda massa molekul 507.184 u.

Molekul ATP dipaké pikeun nyimpen énergi nu dihasilkeun tina réspirasi sélular.

Gugus fosforil mun dimimitian ti AMP kaasup fosfat alfa, béta, jeung gamma.

ATP bisa dihasilkeun tina rupa-rupa prosés sélular, hususna mitokondria dina prosés fosforilasi oxidatif dina pangaruh katalitik ATP sintase atawa mun dina tutuwuhan dina kloroplas dina prosés fotosintésis.

ATP na awak manusa jumlah-jamléh kira 0.1 mol. Énergi nu dipikabutuh ku sél manusa pikeun hidrolisis nyaéta 200 nepi ka 300 mol ATP unggal poé. Ieu ngandung harti yén unggal molekul ATP didaur ulang 2000 nepi ka 3000 kali dina sapoéna. ATP teu bisa disimpen, antukna sintésisna kudu reureujeungan jeung pamakéanana.

Sél hirup ogé boga nukléosida trifosfat énergi luhung séjén, kayaning guanin trifosfat. Antara molekul-molekul éta, énergi kalawan gampang bisa dialihkeun dina réaksi sarupa nu dikatalisan ku nukléosida difosfokinase: énergi dileupaskeun nalika hidrolisis beungkeut fosfat-fosfat lumangsung. Énergi ieu bisa dipaké ku rupa-rupa énzim, protéin motor, jeung protéin angkutan pikeun ngalaksanakeun gawé sél. Ogé, hidrolisis tadi ngahasilkeun fosfat anorganik bébas jeung adénin difosfat, nu salajengna bisa direcah deui jadi ion fosfat jeung adénosin monofosfat. ATP ogé bisa langsung direcah jadi adénosin monofosfat, ngahasilkeun pirofosfat. Réaksi nu ieu nguntungkeun sabab sacara éféktif prosésna teu bisa malik na leyuran cai.

Kiwari aya padungdengan pikeun ngamangpaatkeun ATP pikeun sumber tanaga pikeun nanotéhnologi jeung cangkok. Artificial pacemaker bisa jadi teu kudu maké batré.




#Article 287: Mitokondria (515 words)


Dina biologi sél, mitokondria nyaéta hiji organél nu aya na sél lolobana eukariot. Mitokondria kadang didadarkeun salaku pembangkit listrik sélular sabab tujuan utamana pikeun ngarancang wangun adénosin trifosfat (ATP), nu dipikabutuh salaku sumber énergi.

Jumlah mitokondria béda dina unggal tipe sél. Protozoa Trypanosome mibanda hiji mitokondria tunggal nu badag; sél ati manusa hijina ilaharna mibanda antara sarébu nepi ka dua rébu. Mitokondria bisa ngeusian nepi ka 25% sitosol sél.

Mitokondria mibanda dua sistim mémbran: mémbran luar, nu ngabungkus organélna; sarta mémbran jero, nu karejut tulap-tilep ka lebah jero. tilepan nu ka jero disebut krista. Jumlah jeung bentuk kristae dina mitokondria béda-béda, gumantung jaringan jeung organismena. Krista ieu nyadiakeun raray mémbran nu leuwih lega.

Nalika sél meulah manéh, mitokondria ngayakeun réplikasi ku cara fisi. Réplikasi ogé lumangsung nalika pangabutuh énergi sél ningkat. Pikeun conto, sél panyimpen lemak, nu mikabutuh énergi saeutik, mitokondriana ngan saeutik. Bandingkeun jeung sél otot nu mikabutuh énergi, mitokondriana loba pisan.

Protéin mitokondria ayana di mémbran luar, mémbran jero, sarta na rohangan anrarmémbran. Runtuyan stop-transfer anchor proteins to the outer membrane. Matrix-targeting sequences target the protein for the mitochondrial matrix.

Mitokondria ngarobah énergi poténtial molekul dahareun jadi ATP. Produksi ATP kahontal ku daur Krebs (tempo daur asam sitrat), alih éléktron, jeung fosforilasi oxidatif. Mun euweuh oxigén, prosés ieu moal bisa lumangsung.

Énergi tina molekul dahareun (nyaéta glukosa) dipaké pikeun ngahasilkeun molekul NADH jeung FADH2 ngaliwatan glikolisis jeung daur Krebs. Énergi ieu dialihkeun ka oxigén (O2) dina sababaraha hambalan nu ngawengku ranté alih éléktron. Kompléx protéin na mémbran jero (NADH déhidrogénase,  sitokrom c réduktase, sitokrom c oxidase) nu ngalaksanakeun alihanana ngagunakeun énergi nu dileupaskeun pikeun ngompa proton (H+) ngalawan gradién (konsentrasi proton na rohangan antarmémbran leuwih luhur batan na matrix). Sistim alih aktif (merlukeun énergi) ngompa proton ngalawan téndénsi fisikna (dina arah nu salah) ti matrix ka rohangan antarmémbran.

Nalika kosentrasi proton ngaronjat na rohangan antarmémbran, a strong diffusion gradient is built up. Jalan kaluar pikeun proton ieu nya ngaliwatan kompléx ATP sintase. Ku cara ngalihkeun proton ti rohangan antarmémbran balik deui ka matrix, kompléx ATP sintase bisa nyieun ATP tina ADP jeung fosfat anorganik (Pi). Prosés ieu disebut kémiosmosis nu mangrupa hiji conto facilitated diffusion. Peter Mitchell dipaparin Hadiah Nobel Kimia taun 1978 pikeun karyana ngeunaan kémiosmosis. Salajengna, Hadiah Nobel Kimia taun 1997 dipaparinkeun ka Paul D. Boyer jeung John E. Walker pikeun klarifikasi mékanisme peta ATP sintase.

Mitokondria mibanda sababaraha fungsi penting séjén di sagigireun produksi ATP. Rupa-rupa fungsi ieu patali jeung rupa-rupa kasakit mitokondria.

Sababaraha fungsi mitokondria ngan lumangsung dina tipe sél nu tangtu. Pikeun conto, mitokondria na sél ati ngandung énzim-énzim nu bisa ngadétoksifikasi amonia, pamiceunan métabolisme protéin. Énzim-énzim ieu teu dijieun na mitokondria sél cardiac.

Mitokondria ogé maénkeun péran dina

Ku sabab endog ngancurkeun mitokondria spérma anu ngabuahanana, DNA mitokondria (mtDNA) hiji jalma diturunkeun sagemblengna ti indungna. ku sabab turunna anu matrilinéal, para élmuwan genetika populasi jeung biologi evolusi loba anu ngagunakeun data sékuén mtDNA pikeun neuleuman évolusi jeung silsilah (baca Hawa mitokondria).

Mitokondria mahiwal sorangan ti antara organél-organél séjén sabab ngandung ribosom sarta bahan génétikna sorangan. DNA mitokondria bentukna sirkular sarta mibanda sandi genetik béda ti eukariotik baku.




#Article 288: Ageman (197 words)


Sakabéh umat manusa ngagaduhan agama boh rek Islam, Nasoro, jeung  sajabana. Agama lamun di Indonésia dihartikeunna kirang langkung aturan anu kudu ditaati ku sakabéh insan/manusa jeung kedah dimumule ku anu nganut éta agama. Di ieu kaca nyobaan ngarewong sugan aya hartosna jeung mangfaatna keur balaréa.

Dina danget-danget ieu agama loba anu ngarecokeun diantawisna dina widang hukum perkawinan sareng waris anu teu sesuai jeung hukum Islam anu geus aya dina Al Qur'an jeung Hadits, ngan samentara ieu para pemikir ngadopsi kana perasaan haté dina istilah agama Islam disebut Ro'yu, anu pohara jadi bahayana ka umat anu nganut agama Islam diantawisna anu kurang cocok dilarapkaeun sapopoé keur urang diantawisna :

Kumaha urang balaréa nyikapi perkawis agama ieu anu disodorkeun ku para pemikir aheng malah nyimpang tina tatanan/ aturan agama jeung budaya Islam jeung budaya Indonésia anu kacida anehna can bisa kapikir kunu jalmi bodo saperti kuring sorangan. Ngan untung undang undang agama anu anyar ditolak ku Mentri Agama, patut acungan jempol keur mentri agama anu kacida tegasna. Kuring ngarasa reueus pisan ka pamaréntah anu geus  méré nahkeun  éta undang-undang / hukum Islam dina wewengkon di Indonésia jeung ngarasa daria khususnya ka MUI ogé ngarasa tegas jeung euweuh tendeng aling-aling.




#Article 289: Parahiyangan (934 words)


Parahiyangan, Parahyangan, atawa Priangan mangrupa hiji wewengkon di pulo Jawa bagian kulon, sabagian ti Tatar Sunda/propinsi Jawa Kulon kiwari, nu legana kurang leuwih 21500 km2 (sapergenep lega pulo Jawa). Parahiangan ogé mibanda harti tempatna para Déwa. 

Parahiyangan asal tina kecap 'rahiyang' nu maké rarangkén pa-an, nu hartina tempat para rahiyang (sebutan pikeun raja atawa putra raja) atawa hiyang. Kecap ieu kapanggih dina naskah Carita Parahiyangan nu dijieun kira abad ka-16. Ku kituna, mun matok kana harti ieu, mangka Parahiyangan téh nujul ka sagemblengna Tatar Sunda, henteu ukur wilayah anu ayeuna dipikawanoh salaku Priangan.

Aya nu nyebutkeun ogé kecap Parahyangan téh asalna tina 'para'-'hyang'-'an' nyaéta tempat cicingna para hyang (déwa), lantaran urang Sunda baheula yakin hyang téh cicingna di tempat-tempat anu luhur, saperti wewengkon Parahyangan kiwari.

Priangan ayeuna nyaéta wewengkon di Propinsi Jawa Kulon nu ngawengku Kabupatén Cianjur, Bandung, Sumedang, Garut, Tasikmalaya, Ciamis, jeung Banjar nu gedéna kira-kira sapergenep ti lega wewengkon Pulo Jawa (kurang leuwih 21.524 km pasagi). Di beulah kalér watesna jeung Karawang, Purwakarta, Subang jeung Indramayu; beulah wétan watesna jeung Majaléngka, Kuningan. Jeung Jawa Tengah diwatesanan ku Citanduy; beulah kidul diwatesan ku Samodra Indonésia; beulah kulon watesna wewengkon Sukabumi jeung Bogor.

Lahan daérah Priangan: dataran rendah, pasir-pasir, gunung-gunung nu jumlahna kaitung loba, di antarana: Gunung Gedé, Gunung Ceremé (asup ka wilayah Majalengka, Kuningan tur Ciamis), Gunung Kancana, Gunung Masigit (Cianjur), Gunung Salak (asup ka wilayah Bogor jeung Sukabumi); Gunung Tangkuban Parahu, Gunung Burangrang, Gunung Malabar, Gunung Bukit Tunggul (Bandung); Gunung Tampomas, Gunung Calancang, Gunung Cakra Buana (Sumedang); Gunung Guntur, Gunung Haruman, Gunung Talagabodas, Gunung Karacak, Gunung Galunggung (Tasikmalaya); Gunung Cupu, Gunung Cula Badak, Gunung Bongkok (Purwakarta); Gunung Sawal (Ciamis). Dilingkung ku gunung, Priangan kawentar subur sabab loba ogé walunganana.

Saméméh ragrag kana kakawasaan Mataram, wilayah Priangan ngawengku daérah antara walungan Cipamali di béh wétan jeung walungan Cisadané di béh kulon, iwal wilayah Pakuan Pajajaran, Jakarta, jeung Cirebon. Sanggeus Karajaan Sunda runtag dirurug Banten (1579/1580), wewengkon nu teu dikawasa Banten kabagi kana dua kakawasaan:  Sumedang Larang jeung Galuh. Sumedang Larang nu puseur pamaréntahanana di Kutamaya (wilayah kulon Kota Sumedang kiwari) dipingpin ku Prabu pikeun Ulun (1580-1608). Saméméh taluk ka Mataram nu keur dipingpin ku Sutawijaya (1586-1601), Galuh mangrupa karajaan mandiri (1580-1595).

Sapupusna Prabu pikeun Ulun, kakawasaan Sumedang Larang diwariskeun ka anak téréna, Radén Aria Suriadiwangsa (1608-1624). Dina taun 1620, alatan kacapit ku tilu kakawasaan di sabudeureunana, (Mataram ti béh wétan, Banten jeung Kompeni ti béh kulon), Aria Suriadiwangsa milih nyerahkeun manéh ka Mataram (anjeunna masih turunan Mataram ti indungna Ratu Harisbaya, dulur Sutawijaya). Ti harita, Sumedang Larang dirobah jadi Kabupatén Sumedang nu dikawasa ku Mataram. Kitu deui wewengkon séjénna, jadi kabupatén bawahan Mataram nu diawaskeun ku Wadana Bupati Priangan. Pikeun kalungguhan Wadana Bupati Priangan munggaran, Sultan Agung milih Aria Suriadiwangsa kalawan gelar Pangéran Rangga Gempol Kusumadinata (Rangga Gempol I, 1620-1624).

Nalika kakawasaan di Priangan dicepeng ku Pangéran Rangga Gedé (ngawakilan Rangga Gempol nu ditugaskeun mantuan nalukkeun daérah Sampang, Madura), Sumedang diserang Banten. ku sabab teu bisa numpurkeun serangan Banten, Rangga Gedé ditahan di Mataram, sedengkeun Priangan dipasrahkeun ka Dipati Ukur, kalawan sarat kudu bisa ngarebut Batavia ti VOC. Dipati Ukur harita nyepeng kalungguhan Wadana Bupati Priangan di wewengkon Bandung kiwari, nu ngabawah wilayah Sumedang, Sukapura, Bandung, Limbangan, sarta sawaréh Cianjur, Karawang, Pamanukan, jeung Ciasem.

Alatan gagal ngalaksanakeun sarat ngarebut Batavia (1628), jeung sadar yén anjeunna bakal dihukum ku Sultan Agung, Dipati Ukur baruntak. Baruntakna Dipati Ukur kakara bisa tumpur taun 1632, sabab Mataram dibantu ku sawatara pamingpin di Priangan. Kalungguhan Wadana Bupati Priangan lajéng dipasrahkeun deui ka Rangga Gedé.

Akibat tina baruntakna Dipati Ukur ka Mataram, dina Piagem Sultan Agung titimangsa 9 Muharam taun Alip (ceuk F. de Haan, taun Alip téh sarua jeung taun 1641 Maséhi, tapi aya sawatara katerangan séjén yén taun Alip idéntik jeung taun 1633), daérah Priangan di luar Galuh dibagi deui jadi opat kabupatén:

Wewengkon Priangan ogé dimekarkeun deui ku dirobahna Karawang jadi kabupatén mandiri, sedengkeun wilayah Galuh (Priangan Wétan) dibagi opat kabupatén: Utama, Bojonglopang (Kertabumi), Imbanagara, jeung Kawasén.

Sapupusna Sultan Agung (1645), Mataram dipingpin ku putrana, Sunan Amangkurat I (Sunan Tegalwangi, 1645-1677). Antara taun 1656-1657, wilayah Mataram Kulon (Mancanegara Kilen) dibagi kana dua welas ajeg sakaligus ngahapus wadana bupati di Priangan: Sumedang, Parakan Muncang, Bandung, Sukapura, Karawang, Imbanagara, Kawasén, Wirabaja (Galuh), Sekacé (Sindangkasih), Banyumas, Ayah (Dayeuhluhur), jeung Banjar (Panjer).

Wilayah Priangan ragragna ka VOC saméméh Mataram bener-bener taluk ka VOC (1757). Dumasar kana perjangjian Mataram jeung Kumpeni, taun 1677 (perjangjian 19-20 Oktober) Priangan Kulon  Tengah pindah dikawasa Kumpeni, sedengkeun Priangan Wétan jeung Cirebon taun 1705 (perjangjian 5 Oktober).

Dina piagem titimangsa 15 Nopémber 1684, Kumpeni sacara resmi ngangkat para pamingpin Priangan pikeun maréntah daérahna séwang-séwangan. Taun 1706 VOC ngangkat Pangéran Aria Cirebon jadi Bupati Kumpeni, nu tugasna ngawaskeun  ngokolakeun bu[ati-bupati di Priangan sangkan tukuh kana kawajiban-kawajibanana ka Kumpeni. Nalika jaman Kumpeni ieu, Priangan jadi salah sahiji sumber hasil bumi utama ku ayana program nu disebut Preangerstelsel (Sistim Priangan), nu utamana ngahasilkeun kopi. Dina jaman Hindia Walanda (satutasna VOC bangkrut), gubernur munggaran H. W. Daendels ngayakeun proyék Grote Postweg (Jalan Raya Pos), nyaéta ngawangun jalan ti Anyer di tungtung kulon Jawa nepi ka Panarukan di tungtung wétan. Lian ti éta, Daendels ogé beuki ngahangkeutkeun melak kopi di Priangan, utamana di daérah Cianjur, Bandung, Sumedang, jeung Parakan Muncang (1808-1809). Limbangan, Sukapura, jeung Galuh digabung jeung Cirebon (Cheribonshe Preangerlanden), tapi teu sawatara lila Limbangan jeung Sukapura dikaluarkeun ti wilayah administrasi Cirebon.

Dina mangsa pamaréntah Hindia Walanda (1808-1942), status Priangan nyaéta karésidénan, nu munggaran ibukotana di Cianjur, salajéngna ibukota karésidénan Priangan pindah ka Bandung (ti taun 1864). Ku asupna Galuh (awal abad ka-20), wilayah Karésidénan Priangan nambahan. Priangan jadi 6 kabupatén; Cianjur, Bandung, Sumedang, Limbangan (Garut), Sukapura (Tasikmalaya), jeung Galuh (Ciamis).




#Article 290: Glikolisis (471 words)


Glikolisis mangrupa awal alur métabolik katabolisme karbohidrat. Bentuk glikolisis nu pangilaharna dipikawanoh nyaéta alur Embden-Meyerhof. Istilah glikolisis bisa ogé ngawengku alur pilihan séjén kayaning alur Entner-Doudoroff. Ngan, glikolisis nu dipedar di dieu salaku sinonim pikeun alur Embden-Meyerhof.

Glikolisis mangrupa prosés universal nalika sagala rupa sél nurunkeun énergi ti gula. Najan lain nu pang éfisiénna, glikolisis perlu sabab anaérob; nyéta, teu merlukeun oxigén.

Glikolisis ngarobah hiji molekul glukosa jadi dua molekul piruvat sarta ékivalén pangréduksi (reducing equivalents) dina ujud koénzim NADH.

Réaksi umum glikolisis:

Jadi, pikeun fermentasi basajan, métabolisme hiji molekul glukosa ngahasilkeun dua molekul ATP. Sél-sél nu ngajalankeun réspirasi sélulér nyintésis ATP leuwih loba, tapi teu diangap kaasup glikolisis. Réspirasi aérobik eukariot ngahasilkeun tambahan kira 34 molekul ATP nalika ngoksidasi hiji molekul glukosa.

Dina eukariota, glikolisis téh lumangsung dina sitosol sél (lain dina mitokondria, tempat lolobana métabolisme aérobik). Glukosa asup ka sél ngaliwatan difusi. Dina sababaraha jaringan, misalna otot rangka, prosés ieu téh dirangsang ku insulin.

Dikumahakeun panungtungna piruvat jeung NADH nu dihasilkeun tina glikolisis gumantung ka organisme jeung kaayaanana, utamana aya/henteuna oksigén atawa panampa éléktron lian.

Dina fermentasi, métabolisme piruvat jeung NADH lumangsung anaérob antukna ngahasilkeun rupa-rupa sanyawa. Misalna baktéri nu dipaké dina ngolah yogurt ukur ngaréduksi piruvat jadi asam laktat, sedengkeun ragi ngahasilkeun étanol jeung karbon dioksida.

Dina organisme aérobik, piruvat asup kana daur asam sitrat, sedengkeun NADH dioksidasi ku oksigén dina prosés awal fosforilasi oksidatif. Najan métabolisme manusa utamana aérobik, tapi dina kaayaan anaérob, misalna dina otot nu loba teuing gawé antukna kakurangan oksigén, piruvat dirobah jadi laktat, sarua jeung dina loba mikroorganisme.

Glikolisis mangrupa hiji-hijina jalur métabolik nu aya di ampir sakabéh organisme, hal ieu nunjukkeun kabuhunanana dina posisi évolusi; diduga aya ti jaman prokariota munggaran, paling henteu 3,5 juta taun ka tukang.


Tina basa Yunani glyk nu hartina amis jeung lysis nu hartina ngaleyurkeun.




#Article 291: Tilu Karajaan Koréa (319 words)


Tilu Karajaan Koréa mangrupa karajaan Goguryeo, Baekje, jeung Silla, nu ngawasa Bojong Koréa jeung Manchuria salila dalapan abad nepi ka abad ka-7 M. Karajaan-karajaan séjén nu leuwih leutik aya saméméh nepi ka mangsana Tilu Karajaan, kayaning Gaya, Dongye, Okjeo, Buyeo, Usan, Tamna, jsb.

Mangsa tradisional geus aya ti 57 SM, nalika karajaan Saro (salajengna Silla) di béh kidul-wétaneun bojong meunangkeun otonomi ti kakawasaan dinasti Han Cina. Goguryéo di béh kalér jeung kidul walungan Yalu (na basa Koréa walungan Amnok) merdika ti Cina dina 37 SM. Dina 18 SM, dua pangéran Goguryéo nu kawarisan kakawasaan, ngadegkeun Béaekje di kidul-kuloneun bojong (ayeuna Séoul), nu dayeuhna Ungjin (ayeuna Gongju atawa Chongju) salajengna Sabi (ayeuna Puyo) di kidul-kuloneun Séoul. Karajaan Gaya misah ti Béakje dina abad ka-1 M.

Pamungkasan dinasti Han, awal abad ka-3, ngantepkeun tilu Karajaan éta terus tumuwuh. Tiluanana mibanda budaya nu sarua. Confucianisme sumebar di masarakat kelas luhur Koréa ti abad ka-1, ngan kadieunakeun mah kalindih ku Buddhisme sagemblengna.

Goguryéo, nu pangbadagna ti nu tilu, boga dua ibukota piligenti. Nangnang (ayeuna Pyongyang) jeung Kungae peuntaseun walungan Yalu. Mimitina mah karajaan ieu téh ayana di wewengkon wates Cina, lajeng saeutik-saeutik nalukkeun wilayah Manchuria, nepi ka tungtungna ngusir bangsa Cina ti Nangnang taun 313. Pangaruh kabudayaan Cina tetep aya nepi ka Budana ogé diagem salaku agama resmi taun 372.

Dina abad ka-4 Baekje jaya kumawasa sarta ngungkulan ampir satengah ti tanjungna, nyéta tanjung beulah kidul.

Renaming Silla in 503, it is known the kingdom of Silla absorbed the whole kingdom of Kaya or Gaya on their border in the first half of the 4th Century. Puseur dayeuh Silla, nyaéta Gumsong (ayeuna Gyéongju atawa Kyongju). Buda dijadikeun ageman resmi taun 528.

Ku ayana kongsi jeung dinasti Tang Cina, Silla meruhkeun Goguryéo taun 668, satutasna ngawasa Baekje taun 660, lajeng ngawal periode Uni Silla nepi ka panungtungan Tilu Karajaan.

Ngaran Samguk, atawa Tilu Karajaan dipaké dina naskah kuna Koréa Samguk Sagi jeung Samguk Yusa.




#Article 292: Asia (282 words)


Buana Asia diwatesan ku ngabagi Éropa jeung Afrika tina daratan Afrika-Eurasia nu sakitu legana. Watesna teu pati écés, komo di lebah Asia jeung Éropa mah: Asia jeung Afrika tepung deukeut Terusan Suéz, sedengkeun jeung Éropa aya di sapanjang Dardanéla, Laut Marmara, Bosporus, Laut Hideung, pagunungan Kaukasus, Laut Kaspia, Walungan Ural. Kira 60% ti populasi sadunya aya di Asia. Tempo ogé Eurasia.

Wewengkon Asia ngawengku buana Asia jeung sababaraha pulo sabudeureunana di Samudera Indonésia jeung Pasifik.

Sakumaha nu geus disebutkeun yén Asia bisa dianggap salaku subwilayah Eurasia nu leuwih gedé. Pikeun babagian nurutkeun istilah ieu, tempo Eurasia Kalér jeung Eurasia Tengah.

Asia mindeng dibagi jadi sababaraha subwilayah:

Istilah ieu jarang dipaké ku ahli géografi, tapi biasana nujul ka bagian Asia wewengkon Rusia, nu ogé katelah Sibéria. Kadang nagara-nagara Asia di béh kalér kayaning Kazastan ogé kaasup Asia Kalér.

Taya konsénsus ngeunaan istilah ieu, tapi biasana Asia Tengah ngawengku

Asia Wétan ngawengku:

Kadang Mongolia ogé diasupkeun ka Asia Wétan.

Asia Tenggara ngawengku Bojong Malaya, Indocina, jeung nagara-nagara di Samudra Indonésia jeung Pasifik, nyaéta nagara-nagara

Malaysia kabeulah dua ku Laut Cina Kidul.

Asia kidul nujul ka subbenua India, nu ngawengku

Katelah ogé Timur Tengah, najan sabenerna mah istilah éta ngawengku ogé nagara-nagara Afrika Kalér. Wewengkon ieu bisa dibagi-bagi deui kana

Also see Gulf States, for a different grouping involving several of the above countries.

Di handap dibéréndélkeun nagara-nagara katut dénsitas populasina.

Teu kawas gambaran dina artikel nagara-nagara, the figures in this table are based on aréas including inland water bodies (lakes, reservoirs, rivers) and may therefore be lower here.

Mesir, Rusia, Kazastan, Jorjia, Azérbaijan, jeung Turki, diasupkeun ogé dina tabel, najan ukur sabagian wilayahna nu asup Asia. Sisi Kulon jeung Jalur Gaza dihijikeun dina Paléstina.




#Article 293: Qur'an (424 words)


Al Qur'ān  (basa Arab:  , sacara harfiah hartina bacaan; disebut ogé  Al Qur'an nu Mulya;  ogé ditransliterasikeun minangka Quran, Koran (istilah tradisional di Inggris), jeung Al-Quran), nyaéta téks rélijius séntral dina ajaran Islam. Muslim percaya yén Al Qur'an mangrupa kecap harfiah ti Gusti (basa Arab Allah) nu diwahyukeun ka Nabi Muhammad SAW, salila 22 taun, 2 bulan 22 poé ngaliwatan perantara malaikat Jibril sarta mangrupa wahyu pamungkas ti Gusti Allah pikeun umat manusa.
Qur'an nyaritakeun kajadian-kajadian picontoeun dina sajarah manusa, utamana ngeunaan para nabi saméméh Muhammad kayaning Nuh, Adam, Ibrahim, Musa, Isa, jeung nu séjénna.

Muslim ogé nyebut Al Qur'an minangka Wasiat Pamungkas, Kitab, Kitab Gusti Allah sarta Wahyu.

Dina tata basa Arab, kecap qur'an mangrupa masdar (kecap barang verbal) tina kecap gawé basa Arab قرأ qara'a (maca atawa nyaritakeun. Kecap ieu digunakeun dina Al Qur'an sorangan minangka istilah keur Al Qur'an, misalna dina Q.S 12:2:

Al Qur'an eusina aya 114 surat kalawan total 6236 ayat.

Kecap Qur'an ogé biasana ditarjamahkeun minangka apalan, nu nunjukkeun yén Qur'an lain ngan saukur téks, tapi ogé geus ditepikeun sacara lisan di sagédéngeun ngaliwatan téks.

Pikeun ngalengkepan sampurnana solat, mangrupa kawajiban dina Islam, nyaéta nyaratkeun ngapal saeutikna sababaraha surat dina Al qur'an (biasana dimimitina ku surat kahiji, Al Fatihah, dituluykeun ku maca surat séjénna). Saméméh bisa maca Al Fatihah, hiji Muslim bisa maca pupujian keur Allah salila solat.

Jalma anu apal sakabéh bacaan Al Qur'an disebut qari' (قَارٍئ) atawa hafiz (nu berurutan hartina  nu apal atawa nu ngajaga). Nabi Muhammad mangrupa hafiz pertama. Tilawah تلاوة Al Qur'an mangrupa kasenian nu hadé di dunya Muslim.

Pitulung pangpentinga dina napsirkeun harti ayat-ayat Qur'an nyaéta Hadis - kumpulan tradisi Islam (kagiatan jeung sasanggeman Nabi Muhammad). Élmu isnad tumuwuh dina mangsa munggaran abad Hijriyah, nu usaha ngagolongkeun sasanggeman/béja hadis dumasar bisa henteu dipercayana jalma nu nepikeun hadis. Tapsir Qur'an satuluyna tumuwuh jadi hiji élmu mandiri nu disebut élmu tapsir. Di antaran élmuwan nu kawentar nyaéta Tabari, Zamakhshari, Turmudhi, Ibn Kathir.

Kalobaan ulama tauhid ngayakinkeun yén al-quran téh kalam Alloh nu tangtos sanes mahluk jeung moal ruksak (abadi),sabab al-quran téh dawuhan Alloh, jeung ari ngadawuh téh éta salah sahiji sifat Allah (kalam). Lamun sifat Alloh teu abadi, tangtu dzat Alloh gé teu abadi, sedengken lamun Alloh teu abadi éta mustahil. ku lantaran kitu kaharti ku akal yén sifat Alloh nu ieu (ngadawuhna Alloh) mustahil ruksak, ku lantaran mustahil ruksak, atuh jelas yén al-quran téh lain mahluk. Ngeunaan ieu pendapat  kungsi dibabarkeun ka ahli filsafatna Yunani, utamana téori-téori Plato yén sakabéh nu nyata jeung nu bener teu kawates tangtos abadi jeung moal matak robah.




#Article 294: Klaipéda (367 words)


Klaipėda, (basa Jėrmanna Memel atawa Memelburg; basa Polandiana Kłajpeda), mangrupa labuan hiji-hijina Lituania di Laut Baltik. Pangeusina aya 194,400 urang (2002), nurun ti 202,900 dina taun 1989. Klaipėda ayeuna jadi dramaga fėri utama nu ngahubungkeun jeung Swédia, Dénmark, jeung Jérman. Tempatna deukeut ka muara walungan Neman.

Klaipėda mibanda arsitėktur picturesque nu sarupa jeung nu kapanggih di Jėrman, Inggris, jeung Dėnmark. Resort gigir laut gaya Lituania popular sabudeureun Klaipėda aya di Neringa jeung Palanga.

Klaipėda diadegkeun ku suku Baltik abad ka-12, nu salajengna pikeun jangka waktu nu cukup lila dikawasa ku Prusia Wėtan, nyėta nalika katelah Memel.

Dayeuh labuan Laut Baltik ieu diadegkeun ku Teutonic Knights taun 1252 sarta kacatetkeun salaku Castrum Memele (basa Jėrman Memelburg, atawa Mimmelburg). Taun 1254 Klaipėda dipaparin Lübeck City Right. Wewengkon ieu dikristenkeun ku Teutonic Knights. Perjangjian Daméi di Laut Melno taun 1422 nangtukeun wates antara Provinsi Prusia jeung Lituania. Memel asup ka Prusia; perjangjian ieu lumaku nepi ka taun 1919. Ieu mangrupa wates nu panglilana teu robah di Éropa.

Munggaran taun 1474 Memel diatur ku Hukum Culm dayeuh Tatar Prusia. Taun 1525, Ménak Memel, nu ditangtayungan ku Albert ti Prussia (Albrecht von Brandenburg-Ansbach-Prussia), ngadopsi Luteranisme. Mangsa ieu dayeuh jeung labuan pinanggih jeung karaharjaan, sabab Ducal Prussia mangrupa tanah injeuman Polandia sarta salajengna jadi bagian Persemakmuran Polandia-Lituania. Dayeuh ieu ogé jadi labuan pikeun Lituania, sabab lokasina nu deukeut muara walungan Nemen nguntungkeun pisan. Mangsa raharja kalindih nalika antara 1629 jeung 1635 Memel diserang, diruksak, sarta dikawasa ku Swédia. Diropéa sababaraha kali, 75 taun salajengna loba pisan pangeusi Memel maot alatan cacar. Ku ngadegna nagara Uni Jérman taun 1871, Memel jadi dayeuh paling kalér-wétaneun wewengkon Jérman.

Taun 1919 Klaipėda ditempatkeun dina protėktorat Nagara Entente. Satutasna Perjangjian Versailles wewengkon sabudeureun Memel dipisahkeun ti Jėrman sarta ngadeg otonom dina kakawasaan Prancis. Soldadu Lituania nu dipingpin ku Kolonėl Budrys nyerang Memel taun 1923 nepi ka ditinggalkeun ku soldadu Prancis. Memel direbut ku German Reich 22 Maret 1939 satutasna ngarebut Austria, Sudetenland, jeung Cėkoslowakia.

Nalika Perang Dunya ka-2, mimiti ahir taun 1944 nepi ka 1945, pangeusina loba nu kalabur ngungsi. Dayeuh ieu salajengna direbut ku Soldadu Beureum Januari 1945 sarta dipulangkeun deui ka Rėpublik Soviėt Lituania.

Loba pangeusi Klaipéda nu dikirim ka Sibéria, sedengkeun sésana dibuang ka Jérman.




#Article 295: Bandung purba (461 words)


Bandung dina jaman purba, numutkeun hasil panalungtikan, mangrupa hiji talaga nu dikuriling ku pagunungan, sakumaha katingali ku urang kiwari yén Bandung téh dikuriling ku pagunungan. Ieu kayaan téh 35 rébu taun anu geus kaliwat, dina mangsa talaga Bandung keur meujeuhna ngeplak caina.

Talaga Bandung panjangna kira 50 km, lébarna 30 km, mimiti ti Cicaléngka beulah wétan, nepi ka Rajamandala beulah kulon, jeung ti Majalaya, Banjaran beulah kidul nepi ka Dago beulah kalér. Ditilik sacara géomorfologi, talaga Bandung téh rada déngdék ka beulah kulon jeung kira béh tengah aya galengan saolah olah talaga téh dibagi dua nyaéta beulah wétan jeung beulah kulon. Ieu galengan téh perenahna aya di Curug Jompong. Pikeun babandingan, jerona talaga Bandung Purba téh mun kiwari mah di wewengkon Cigéréléng 45 m, Buahbatu 49 m, Cibiru 52 m, Pasirkoja 39 m, Tolo Kopo 54 m.

Rangkayan gunung kuna nu ngurilingan talaga Bandung, di antarana Gunung Puncaksalam, Pasir Kamuning, Pasir Kalapa, Gunung Lalakon, Pasir Malang, Gunung Selacau, Lagadar, Padakasih, Jatinunggal, nepi ka Gunung Bohong di beulah kidul Cimahi.

Talaga Bandung beulah kulon mimiti ngorotan kira kira 6000 taun nu geus kaliwat, nu pangheulana bobol téh nyaéta di daérah Pasir Kiara (aya ogé nu nyebutkeun di Sanghyang Tikoro) beulah kidul Rajamandala.
 
Di jaman kuartier kala pleistosen, kira kira 500.000 taun nu geus kaliwat, Gunung Sunda (purba) mimiti mucunghul, gunung api raksasa anu rohaka, dibeulah wétanna aya gunung Bukittunggul jeung beulah kulonna aya gunung Burangrang. Gunung Sunda ngajegir, jangkungna kira antara 3000-4000 méter. Tangkuban Parahu harita can aya.

Kira kira 375 rébu taun lilana Gunung Sunda ngajegir, nangtawing jadi tanda Tatar Sunda, nepi ka 125 rébu taun nu geus kaliwat Gunung Sunda mimiti bitu, sagala material gunung mancawura, bukti anu masih kénéh katingal tug nepi ka kiwari nyaéta ayana patahan Lémbang anu panjangna kira-kira 22 km ngulon-ngétan. Mun hoyong atra mah coba tingali ti Maribaya beulah kidul, atawa di beulah kidul Pasar Lémbang. Ti dinya atra katingal patahan Lémbang. Tina matrial bituna Gunung Sunda téh di antarana nya ngajadikeun Talaga Bandung sok sanajan harita mah caina can pinuh pisan.

Sanggeus Gunung Sunda bitu, dina tengah-tengah urut bituna mimiti bijil gunung anyar, nyaéta pisan cikal bakal gunung Tangkuban Parahu. Jadi, Tangkuban Parahu téh anakna Gunung Sunda (purba).

Gunung T. Parahu bitu 70 rébu taun nu geus kaliwat, tah matrial tina bitu gunung T. Parahu téa nu leuwih numpuk ngajadikeun Talaga Bandung beuki ngalegaan nya nepi ka 35 rébu taun kaliwat nu dianggap panggedéna cai Talaga Bandung (dina mangsa kiwari ogé aya nu disebut Gunung Sunda di beulah kalér Gunung Tangkuban Parahu, ngan Gunung Sunda ieu mah teu jangkung, ngan ukur 1000 méteran.)
 
Dina mangsa kiwari, lamun téa mah Gunung Tangkuban Parahu bitu deui (da nepi ka ayeuna gé G. Tangkuban Parahu téh tetep dianggap gunung nu aktip), naha Talaga Bandung bakal kajadian deui...?




#Article 296: Fuléréna (577 words)


Fuléréna nyaéta molekul nu diwangun sagemblengna ku karbon, nu ngabentuk bal sphere, élipsoid, solobong, cingcin, atawa planar. Dina basa Inggris katelah ogé buckyballs.

Ngaranna dicokot ti ngaran Richard Buckminster Fuller, inohong arsiték nu nyiptakeun kubah géodésik. ku sabab buckminsterfullerenes mibanda bentuk nu sarupa jeung kubah éta, jadi baé diaranan kitu.

Fullerin sarupa bentukna jeung struktur grafit, nu diwangun ku salambar cingcin héxagonal numbu, tapi cingcinnna péntagonal (atawa kadang héptagonal) nu nyegah lambaranana jadi planar. Fullerin nyolobong mindengna disebut tabungnano (nanotubes). 

Najan fullerin sacara téori kawilang inert, dina hiji présentasi di American Chemical Society bulan Maret 2004 sarta artikel na New Scientist 3 April 2004, disebutkeun yén molekul ieu bisa nyilakakeun organisme. Hiji percobaan ku Eva Oberdörster di Southern Methodist University di Dallas nu ngasupkeun fullerin kana cai dina kadar 0.5 ppm nunjukkeun yén largemouth bass nandangan karuksakan sélular 17 kali lipet dina jaringan otakna sanggeus 48 jam. Karuksakanana mangrupa péroksidasi lipid, nu mémang ngaganggu fungsi mémbran sél.




#Article 297: Lisénsi Dokumén Bébas GNU (174 words)


Lisénsi Dokumén Bébas GNU (GNU Free Documentation License, GFDL) nyaéta lisénsi copyleft pikeun eusi nu bébas. Disusun ku Free Software Foundation (FSF) pikeun proyék GNU. Téks resmi lisénsi vérsi 1.2 bisa ditingal di 

Lisénsi ieu dipaké pikeun sarupaning nu ditulis ngeunaan cara ngagunakeun software, ogé pikeun tulisan séjén nu dipaké salaku acuan atawa pikeun nulungan anjeun dina naon baé.

Lisénsi ieu nyebutkeun yén anjeun diwidian pikeun nyalin atawa ngarobah tulisanana, sarta anjeun bisa ngajual salinan ieu. Mun anjeun ngajual dina jumlah nu réa, you have to maké it éasy for péople maké changes to it as well.

Wikipédia ngagunakeun lisénsi ieu, sarta mangrupa proyék pangbadagna nu ngagunakeun lisénsi ieu.

The Debian-legal group thinks that the GFDL is not always free. It does not meet their Free Software Guidelines.

You have to add the copyright notice and you have to say it is GFDL if you want to copy it.

Tempo ogé: Text Of The GNU Free Documentation License and the simplified version of it at Simple English GFDL.

Catetan: Wikipédia teu ngalayanan advis hukum




#Article 298: Réaksi kimiawi (384 words)


Réaksi kimia atawa réaksi kimiawi ogé dipiwanoh salaku parobahan kimiawi, nu maksudna nyaéta parobahan dina struktur molekul. Réaksi ieu bisa mangrupa napelna hiji molekul kanu séjén ngahasilkeun molekul nu leuwih gedé, molekul beulah jadi dua atawa leuwih molekul nu leuwih leutik, atawa wangun ulang atom-atom jeroeun molekul. Réaksi kimiawi salawasna ngalibetkeun dibentuk atawa dipegatkeunana beungkeut kimia.

Aya sababaraha rupa réaksi kimiawi dasar:

Réaksi kimiawi teu ngarobah inti atom, nu robah ukur interaksi awan éléktron na atom-atom nu kalibet (parobahan wangunan inti atom disebutna réaksi inti, jeung teu dianggap salaku réaksi kimiawi, sanajan réaksi kimiawi bisa nuturkeun transformasi inti).

Réaksi kimiawi ampir salawasna ngalibetkeun parobahan énergi, nu pangmerenahna/panggampangna diukur dina parobahan panas. Béda énergi antara kaayaan méméh jeung sanggeus réaksi kimia bisa diitung sacara téoritis maké tabel data (atawa komputer). Pikeun conto, misalkeun réaksi CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O (ngadurukan métan dina oksigén). Ku jalan ngitung jumlah énergi nu diperlukeun pikeun megatkeun sakabéh beungkeut nu beulah kénca (méméh) jeung katuhu (sanggeus) persamaan, urang bisa ngitung béda énergi antara réaktan jeung produkna. Ieu disebutna ΔH, di mana Δ (Délta) ngandung harti béda, sedengkeun H salaku éntalpi, ukuran énergi nu sarua jeung panas nu dipindahkeun dina kaayaan tekanan angger (konstan). ΔH biasana ditunjukkeun dina unit kJ (rebuan joule) atawa dina kkal (kilokalori). Mun réaksi ΔH-na négatip, mangka énergi dileupaskeun. Réaksi rupa kieu disebutna éksotérmik (hartina panas luar atawa miceun panas). Réaksi éksotérmik leuwih dipikaresep antukna leuwih gampang lumangsung. Conto réaksi nu tadi éksotérmik, nu geus biasa urang manggihan sapopoé, sabab ngaduruk gas dina hawa ngaluarkeun panas.

Réaksi bisa boga ΔH positip, hartina, sangkan bisa lumangsung, réaksi butuh asupan énergi ti luar. Réaksi rupa kieu disebut éndotérmik (hartina panas jero atawa nyerep panas).

Laju réaksi kimiawi gumantung ka:

Unggal réaksi kimiawi sacara téoritis bisa malik (reversible).
Dina hiji réaksi maju réaktan dirobah jadi produk, kitu ogé sabalikna. Kasatimbangan kimiawi mangrupa kaayaan nalika laju réaksi maju jeung sabalikna sarua, antukna nahan jumlah réaktan jeung produkna.

Sanajan sakabéh réaksi bisa malik, sababaraha réaksi bisa kagolongkeun teu bisa malik (irreversible). Réaksi teu bisa malik bisa lumaku mun dina kasatimbangan ampir sakabéh molekul réaktan geus robah jadi produk.

Konséntrasi réaktan jeung produk nangtukeun laju boh réaksi maju jeung malik.

Katalis teu ruksak dina réaksi kimiawi, tapi nulung pikeun nurunkeun énergi nu dipikabutuh pikeun aktivasi antukna ningkatkeun laju réaksi.




#Article 299: Sunda (430 words)


Sunda nyaéta éntitas bangsa/séké sélér nu nyicingan utamana bagian kulon pulo Jawa (katelah Tatar Sunda atawa Pasundan, kiwari ngawengku propinsi Jawa Kulon, Banten, jeung bagian kulon Jawa Tengah), nyaéta urang Sunda, nu ngagunakeun basa Sunda salaku basa indungna katut kabudayaanana.

Kecap Sunda bisa nujul ka rupa-rupa harti nu sacara umum patali jeung wewengkon bagian kulon kapuloan Indonésia. Titinggal sajarah pangheubeulna nu nyebut-nyebut kecap Sunda nyaéta prasasti Kebonkopi 2 nu dijieun taun 536 M (atawa 458 Saka) dina basa Malayu nu nujul ka karajaan Sunda (aya ogé nu boga pamanggih yén prasasti ieu dijieun taun 932 M, atawa 854 Saka).

Urang Sunda miboga kayakinan yén mibanda étos atawa karakter kasundaan, salaku jalan ka kautamaan hirup. Karakter Sunda nu dimaksud nyaéta cageur (sehat), bageur (baik), bener (benar), singer (mawas diri), jeung pinter (cerdas). Karakter ieu geus dituluykeun ku masarakat nu cicing di Jawa barat ti jaman Kerajaan Salakanagara .

Urang Sunda mibanda ciri mandiri, kayaning soméah, lemes dina cumarita, resep heureuy, tur loba akalna.

Urang Portugis nu kungsi sagulung sagalang jeung urang Sunda, nyebutkeun cenah urang Sunda té jalujur, sarta lébér ku wawanén.

Aya sababaraha definisi Sunda nurutkeun para ahli, di antarana:

Sund hartina moncorong (A Sanskrit-English Dictionary karangan Monier Williams). Numutkeun kana basa Sansakerta, harti Sunda téh aya genep, nyaéta: Bercahaya, terang benderang, anu ngarawat alam/dunya, Satria anu mibanda tanaga gedé, satria anu trampil, bodas beresih, ngaran gunung di beulah kalér kota Bandung.

Numutkeun basa Kawi aya opat harti Sunda, nyaéta :“Cai” hartina daérah anu loba cai, “Tumpukan” hartina subur, “Pangkat” hartina mibanda kualitas, “Waspada” hartina ati-ati. 

Numutkeun basa Jawa aya lima harti Sunda, nyaéta :“Tersusun” hartina tartib, “Nyatu/Bersatu” hartina hirup rukun, “Angka dua (candra sangkala)” hartina saimbang, “Naék” hartina kualitas hirupna terus naék, “Terbang melambung” hartina beuki naék kualitasna. Dina Kamus Jav-Ned. Handwoordenbook karangan J.E.C. Gericke jeung T. Roorda disebutkeun yén Sunda téh hartina numpuk, nyusun, ngarangkep, kécap atawa sora  dirajek. Upama dijieun candrasangkala hartina dua, asalna tina basa Jawa unda anu hartina: Ngunda (jangkrik anu rek diadukeun), Ngapungkeun (langlayangan). Dina basa Jawa tunda hartina tumpukan, susun.

Numutkeun basa Sundana, kecap Sunda mibanda harti :“Lumbung” hartina subur makmur, “Sonda” hartina alus, “Sonda” hartina unggul, “Sonda” hartina senang, bungah, “Sonda” hartina sarua jeung kahayang haté, “Sondara” hartina lalaki anu kasép, “Sondari” hartina awéwé anu geulis, Pinuh ku rasa kanyaah, Éndah.

Istilah-istilah dina widang géografi/géologi nu ngagunakeun kecap sunda diwanohkeun ku pangumbara Kulon ti Éropa, di antarana

Ditempo tina linguistik, basa Sunda jeung basa Baduy ngawangun hiji rumpun/dapuran basa Malayu-Sumbawa.
 Kalawan rupa-rupa dialék:

Urang Portugis nu kungsi sagulung sagalang jeung urang Sunda, nyebutkeun cenah urang Sunda ma jujur, sarta lébér ku wawanén.




#Article 300: Achdiat Karta Mihardja (379 words)


Achdiat Karta Mihardja (lahir di Cibatu, Garut, 6 Maret 1911 – tilar dunya di Canberra, Australia, 8 Juli 2010 ) dikenal ku ngaran péna Achdiat K. Mihardja nyaéta wartawan, dosén jeung pangarang dina basa Indonésia jeung Sunda.

Satamatna sakola di HIS Garut, nuluykeun ka MULO di Bandung. Laju nuluykeun deui asup AMS Jurusan Bahasa-basa Barat di Bandung, tapi tuluy pindak ka AMS Jurusan Bahasa-basa Timur (Ooster Letterkundige Afdeling) di Solo, malah kungsi sakelas jeung panyajak kawentar, Amir Hamzah. Tamat taun 1932, laju digawé dina widang surat-kabar ka P.P. Dahler, guruna manten nu simpati kana perjoangan kamerdékaan Indonésia. Ku sabab gering, Ahdiat teu lila digawé di dinya. Anjeunna balik deui ka Bandung, sanggeus cageur tina kasakitna, Ahdiat ngajar deui di Taman Siswa ngarangkep jadi koréspondén kantor berita Aneta jeung kalawarta basa Walanda Mataram nu medal di Yogyakarta.

Ahdiat ogé kungsi jadi rédaktur majalah Panungtun Kamajuan, satuluyna dipénta ku R. Satjadibrata jadi rédaktur Basa Sunda di Balé Pustaka. Nya di dinya minat Ahdiat kana kasusastraan mimiti nguniang. Dina jaman Jepang carita pondokna kungsi meunangkeun hadiah kadua dina pasanggiri ngarang (pinunjul kahijina Usmar Ismail).

Nalika mangsa révolusi, Ahdiat ngungsi ka Garut, medalkeun majalah Gelombang Jaman bari mingpin ogé kalawarta Perjuangan Rakyat (Perdjoangan Rakjat). Nya dina mangsa harita Ahdiat nulis roman anu kawentar Athéis téh (1949). Taun 1948 Ahdiat digawé deui di Balé Pustaka turta nyusun dokuméntasi nu kacida pentingna nyaéta Polémik Kebudayaan (1948) nu mangrupa kumpulan polémik ngeunaan kabudayaan Nasional, Tradisional, jsté nu lumangsung dina taun 1930-an, kayaning S. Takdir Alisjahbana, Ki Hadjar Déwantara, Sanoesi Pane, Dr. Soetomo, jsté. Lamun taya usaha ti Ahdiat pikeun ngumpulkeun éta polémik penting, tinangtu dokuméntasi pamikiran-pamikiran nu ngawangun kabudayaan Indonésia téh tangtu bakal lapur teu kapuluk ku generasi sapandeurieunana.

Dina taun 1948-1950, Ahdiat kungsi milu kuliah-kuliah filsafat ti Prof. Dr. Beerling jeung Peter Dr. Jacobs S.J dosén Filsafat Thomisme di Universiteit van Indonesie nu kiwari Universitas Indonésia, tuluy narjamahkeun buku gurubesar nu judulna Filsafat Dewasa lni (1950). Anjeunna ogé jadi rédaktur majalah Pujangga Baru nu dihirupan deui ku S. Takdir Alisjahbana. Satuluyna, nalika éta majalah téh diganti jadi majalah konfontrasi, anjeunna ogé kacatet jadi anggota rédaksina.

Nalika taun 1956, dina raraga Colombo Plan, anjeunna meunang kasempetan pikeun diajar basa jeung sastra Inggris, sarta kursus ngarang salila sataun di University of Sidney sarta Australian National University di Canberra.




#Article 301: Kérod salawé (104 words)


Kérod salawé atawa bool (Ing. anus), na anatomi, nyaéta palawangan réktum, nu dikadalikeun ku otot sphincter. Tai (Ing. feces) dikaluarkeun tina awak ngaliwatan kérod salawé nalika ngising (defecation), nu mangrupa fungsi utamana.

Kérod salawé aya di antara imbit, tukangeun perineum. Kérod salawé mibanda dua tur rada bauanal sphincter, hiji di jero, hiji deui di luar, nu fungsina ngajaga sangkan anus tetep nutup nepi ka waktuna ngising.

Nalika réktum pinuh, naékna tekenan intraréktal ngadorong dinding torowongan anus ngabadagan antukna kaasupan pitaieun. Nalika pitaieun didorong kana torowongan, réktum mondokan sarta gelombang peristaltis ngadorong tai kaluar réktum. Sphincter luar jeung jero anus salajengna metot otot ngaluarkeun taina.




#Article 302: Surili (130 words)


Surili (Presbytis comata, génus Presbytis, golongan Langur, subfamili Colobinae, famili Cercopithecidae, superfamili Cercopithecoidea.
Ciri umumna bulu hideung-coklat jeung rada hawuk, buntut jeung disabudeureun dadana bodas. Surili mangrupa spésiés monyét éndemik wewengkon Tatar Sunda (Jawa Kulon-Tengah), utamana di wewengkon Ujung Kulon, Leuweung Sancang, Gunung Gedé, Gunung Halimun, Gunung Tilu, jeung Gunung Patuha. ku sabab éndemik Jawa Kulon (wewengkon administratif Jabar jeung Banten), surili ieu dijadikeun salah sahiji ikon sato/fauna Jabar.

Ceuk Direktur Konsérvasi Alam Nusantara (Konus) kira-kira 10 taun kaliwat, populasi surili antara 4.000-6.000. Kiwari, taun 2006 jumlahna kurang ti 4.000. Nu jadi sabab leuweung nu salila ieu jadi habitat asli ukur nyésa dalapan persén. Salian ti éta surili ogé salah sahiji primata nu umum dijualbelikeun kalayan ilégal, padahal surili geus dilindungi kalayan maké payung hukum SK Menteri Kehutanan No 301/1991.




#Article 303: Ajag (111 words)


Ajag (Cuon alpinus) nyaéta anjing leuweung nu hirup di Asia, utamana wewengkon kidul jeung wétan. Di wewengkon Asia séjénna sarta di Amérika jeung Éropa, anjing ieu disebut srigala.											
Ajag mangrupa anjing asli Nusantara, aya di Pulo Sumatra jeung Jawa, cicing utamana di wewengkon pagunungan jeung leuweung. Anjing kampung jeung nu séjénna nu ilahar jadi ingon-ingon urang, sabenerna mah anjing impor nu asalna ti wewengkon séjén. Pangawakan ajag sedeng, warnana coklat semu beureum. Lebah handapeun gado, beuheung, nepi ka tungtung beuteung warnana bodas, sedengkeun bulu buntutna kandel semu hideung.

Ajag biasana hirup ngagorombol/ngabubuhan lima nepi ka dua welas, tapi gumantung lingkunganana ogé. Misalna di Taman Nasional Gunung Leuser, ajag téh hirupna nyorangan.											




#Article 304: Aljabar sigma (370 words)


Dina matematika, aljabar σ (atawa widang σ) X pikeun sasét S hartina anggota subsét S nu katutup ku sét operasi-operasi nu bisa diitung; aljabar σ utamana dipaké pikeun nangtukeun ukuran S. Ieu konsép penting dina analisis matematika jeung téori probabilitas.

Sacara formal, X kaasup aljabar σ mun jeung ukur mun (jika dan hanya jika, if and only if) miboga pasipatan di handap ieu:




#Article 305: Aljabar Borel (520 words)


Dina matematik, aljabar Borel (atawa Borel sigma;-aljabar) dina ruang topologi nyaéta dua sigma;-aljabar séjén dina topologi ruang X: 



#Article 306: Probability axioms (423 words)


Probabiliti  tina sababaraha kajadian  (dilambangkeun ku ) is defined with respect to a universe or sample space  of all possible elementary events in such a way that  must satisfy the Kolmogorov axioms.




#Article 307: Filsuf (133 words)


Filsuf (Ing. philosopher) hartina jalma nu neuleuman, ngulik jeung ngahasilkeun pamikiran dina widang filsafat.

Nu teu dibéréndélkeun di luhur: 

Sababaraha urang filsuf dibéré landihan Latin—boh dina jamanna, atawa ku para ahli sajarah. Pikeun conto:

See Also the articles at: Philosophy, Eastern philosophy, Epistemology, Ethics, Metaphysics, Aesthetics,  Ontology, Logic, Reason, Mathematicians, Scientists, List of philosophers, and a fuller listing at .




#Article 308: Reliabilitas (102 words)


Dina rékayasa sacara umum, reliabilitas nyaéta kamampuh hiji komponen atawa sistim dina éta komponen keur ditembongkeun salaku hasil disain. 
Tempo teori reliabilitas sarta disain sistim nu reliable.  Program komputer dijieun keur ngitung sistim reliabiti nu kompleks ngagunakeun téhnik pemodelan reliabiliti.

Dina widang telekomunikasi, watesan reliabilitas nyaéta:

In psychometrics, reliability is the precision (i.e., freedom from error) of the scores of a méasure, see Reliability (psychometric).

In testing, reliability is the extent to which the méasurements resulting from a test are the result of characteristics of those being méasured.  See  for a fuller description.




#Article 309: Déndrokronologi (499 words)


Déndrokronologi atawa pananggalan cingcin tangkal nyaéta métodeu pananggalan ilmiah dumasar kana analisis pola cingcin tangkal. Téhnik ieu mitembeyan dikembangkeun awal abad ka-20 ku A. E. Douglass, nu ngadegkeun Laboratorium Panalungtikan Cingcin Tangkal di Universitas Arizona. Téhnik pananggalan ieu bisa méré umur dina taun kalénder pikeun kai.

Sacara basajan, tatangkalan di wewengkon nu hawana sedeng numuwuhkeun hiji cingcin tumuwuh unggal taun. Tatangkalan numuwuhkeun cingcin taunan nu pasipatanana béda-béda gumantung cuaca, hujan, hawa, jsb. dina masing-masing périodeuna. Variasi ieu bisa dipaké pikeun mikanyaho variasi cuaca mangsa ka tukang. Sapanjang hirupna éta tatangkalan, catetan taunan atawa pola cingcin kabentuk kalawan ngagambarkeun kaayaan cuaca di mana éta tangkal hirup. Kalembaban nu cukup jeung usum tumuwuh nu lila bakal ngahasilkeun cingcin nu lébar, sedengkeun mangsa halodo bakal ngahasilkeun cingcin nu heureut. Tatangkalan di wewengkon nu sarua bakal némbongkeun pola nu sarua dina mangsa nu sarua. Tina pola cingcin tangkal ieu tina tatangkalan nu umurna lila, bisa ngahasilkeun kronologi. Lajeng urang bisa ngabandingkeun kai ti struktur heubeul atawa kuna kana kronologi nu geus jadi cecepengan urang, nyocogkeun pola cingcinna (hiji téhnik nu disebut pananggalan silang (cross-dating), sarta nangtukeun sacara jétu umur kai nu dipaké ku nu ngawangun jaman baheula.

Karya munggaran nu museur kana ngukur lébar cingcin tangkal - gampang ngukurna jeung bisa dipatalikeun jeung paraméter iklim. Mun dina ukuran taunan tumuwuhna tatangkalan, aya ogé tapak séjén, utamana maximum latewood density is generally found to be a better proxy for temperature than ring width. It is, however, harder to méasure.

Mangpaat utama déndrokronologi nyaéta dina studi cuaca pikeun ngarékonstruksi variasi hawa mangsa nu geus ka tulkang. Tempo ogé catetan hawa mangsa saréwu taun ka tukang.

Kauntungan déndrokronologi nyaéta yén pananggalanana akurat antukna bisa dipaké salaku kalibrasi. Pinus bristlecone nu umurna panjang sarta tumuwuhna alon, sok dipaké pikeun tujuan ieu, ngagunakeun spésimén nu hirup kénéh sarta nu geus paéh, nepi ka bisa kalacak pola cingcinna réwuan taun ka tukang. Pikeun tujuan pananggalan, di sababaraha wewengkon bisa némbongkeun runtuyan nepi ka sapuluh réwu taun.

najan kitu, para ahli déndrokronologi nyanghareupan sababaraha masalah, di antarana ayana spésiés sireum nu nyayang na tangkal antukna ngaruksak struktur cingcinna.




#Article 310: Pananggalan radiométrik (229 words)


Pananggalan radiométrik (Radiometric dating) nyaéta hiji téhnik nu dipaké pikeun nangtukeun umur bahan dumasar kana pangaweruh laju uray isotop alami jeung kandunganana kiwari.

Aya sababaraha métode nu akurasina, béaya, jeung skala waktuna béda-béda.





#Article 311: Kalibrasi (100 words)


Kalibrasi nyaéta nangtukeun nilai nu bener keur unggal bacaan dina alat ukur ku cara ngukur atawa ngabandingkeun jeung standar. Standarna dirawat ku organisasi nasional atawa internasional.

Keur konstanta fisik, beurat, jeung ukuran, nilaina dipikanyaho sarta dipaké dina Sistim Satuan Internasional (SI), saperti konstanta panjang nyaéta méter, beurat dina kilogram, sarta eusi dina liter.

Di Amérika, National Institute of Standards and Technology, bagian tina pamaréntah féderal, ngarawat standar sarta mangrupa lembaga nu boga wewenang keur satuan SI jeung standar industri. NIST ogé menelusuri, kaakuratan alat nu pakait jeung karusakan alat ukur maké standar turunan nu dirawat ku NIST, keur ngurangan kateupastian.




#Article 312: Sistem Hijian Internasional (981 words)


Sistim Internasional (lambangna SI, sarua jeung tina asal hartina dina basa Prancis Système International d'Unités), nyaéta sistim unit nu pangumumna dipaké. Iwal di AS jeung Inggris, sistim ieu dipaké dina kahirupan sapopoé (utamana dagang) di sakuliah dunya, ogé dina widang ilmiah.



#Article 313: Méter (416 words)


Méter nyaéta unit dasar panjang dina Sistim Internasional pikeun Unit, diwatesan minangka panjang lintasan nu kaliwatan ku cahaya dina vakum absolut dina selang waktu 1/299,792,458 detik. Saméter sarua jeung 10000/254 inci, kurang-leuwih 39,37 inci. Méter dilambangan ku aksara m.

miliméter lt;lt; séntiméter lt;lt; désiméter lt;lt; méter lt;lt; dékaméter lt;lt; héktométer lt;lt; kilométer

Kecap ieu asalna tina Basa Yunani metron (μετρον), ukuran nu ngaliwatan basa Prancis mètre. Dina basa Inggris munggaran dipaké taun 1797.

Dina abad ka-18, aya dua pendekatan kana watesan ngeunaan unit baku panjang. Aya nu nyarankeun watesan méter minangka panjang pendulum nu satengah-periodena sadetik. Nu séjén nyarankeun watesan méter minangka sapersapuluh juta panjang méridian Bumi sapanjang kuadran (saparapat jarak-kuriling Bumi). Taun 1791, Akademi Élmu-élmu Prancis milih watesan méridian, ngagunakeun méridian Paris, batan watesan pendulum ku sabab ayana béda gaya graviti di unggal tempat di Bumi, nu bakal mangaruhan périodeu pendulum. Taun 1795, Prancis ngadopsi méter minangka unit panjang resmina. Najan prototipe watang méteran leuwih pondok saperlima miliméter alatan salah itung, panjang ieu jadi baku. Jadi, jarak-kuriling Bumi ngaliwatan kutub kurang leuwih opat puluh juta méter.

Taun 1870-an saluyu jeung kamajuan présisi modérn, runtuyan sawala internasional lumangsung pikeun ngabaru baku métrik. Perjangjian Méter (1875) ngukuhkeun Biro Internasional Timbangan jeung Ukuran (Bureau International des Poids et Mesures, BIPM) nu maneuh nu ditempatkeun di Sèvres, Prancis. Organisasi anyar ieu bakal nyieun sarta nyimpen prototipe méter jeung kilogram anyar, sarta bakal mertahankeun babandinganana katut unit dasar séjénna, nonmétrik, timbangan, jeung ukuran. Organisasi ieu nyiptakeun watang prototipe anyar taun 1889, ngajadikeun International Prototype Metre minangka jarak antara dua garis na watang baku campuran salapan puluh persén platinum jeung sapuluh persén iridium.

Taun 1893, méter baku munggaran diukur ngagunakeun interférométer ku Albert A. Michelson, nu manggihan alat katut nu ngajengkeun digunakeunana panjang gelombang cahaya minangka baku jarak. Taun 1925, interférométri geus dipaké resmi di BIPM. Najan kitu, International Prototype Metre masih tetep dipaké nepi ka taun 1960, nalika Sawala Umum Timbangan jeung Ukuran (Conférence Générale des Poids et Mesures, CGPM) ngawatesan méter dina sistim SI anyar nu sarua jeung 1.650.763,73 panjang gelombang garis émisi oranyeu-beureum dina spéktrum atom kripton-86 dina vakum.

Pikeun ngurangan kateupastian, CGPM ka-17 taun 1983 ngaganti watesan méter ku watesan kiwari, ngaropéa panjang méter dina jihat waktu jeung laju cahaya:

Catet yén watesan ieu kalawan tepat nangtukeun laju cahaya dina vakum 299.792.458 méter per detik. Watesan nu dumasar sipat fisik cahaya leuwih tepat jeung bisa diulang sabab sipat cahaya nu bisa dianggap konstan.

Prototipe internasional méter asli disimpen kénéh di BIPM dina kaayaan nu dijéntrékeun taun 1889.




#Article 314: Kilogram (455 words)


Kilogram (lambangna kg) nyaéta unit dasar SI pikeun massa. Sa-gram diwatesan ku sapersaréwu kilogram. Konversi unit ngagambarkeun unit ékivalén massa dina sistim séjén.

Émbohan SI dipaké pikeun méré ngaran tikelan atawa babagian tina kilogram. Nu ilahar dipaké nyaéta,

Kilogram mangrupa hiji-hijina unit SI nu masih kénéh watesanana dihubungkeun jeung artéfak batan sipat fisik.

Kilogram pituinna diwatesan salaku massa saléter cimurni dina temperatur 4 darajat Celsius jeung tekenan atmosfir baku.
Watesan ieu hésé pisan diwujudkeun sacara akurat, salah sahijina sabab dénsitas cai gumantung kana tekenan, sedengkeun unit tekenan ngawengku massa salaku salah sahiji faktorna, antukna ngagasilkeun kagumantungan sirkular dina watesan kilogram.

Pikeun nyingkahan masalah ieu, watesan kilogram dibaru deui sacara tepat massa hiji baku husus nu dijieun sasarua-saruana jeung watesan asalna. Saprak 1889, sistim SI ngawatesan unit ieu sarua jeung massa prototipe kilogram internasional, nu dijieun tina watang alloy platinum jeung iridium nu panjang jeung diaméterna 39 mm, sarta diteundeun di Biro Internasional Timbangan jeung Ukuran. Salinan resmi prototipe kilogram dijieun pikeun prototipe nasional, nu dibandingkeun jeung prototipe Paris (Le Grand Kilo), kasarna unggal 10 taun. Prototipe kilogram internasional dijieun taun 1880-an.

Dumasar watesan, kasalahan dina kabisaulangan watesan kiwari téh enol; ngan, dina harti ilahar kecapna, aya dina rentang 2 mikrogram. Ieu bisa kapanggih mun urang ngabandingkeun baku jeung salinan resmina, nu dijieun tina bahan sarta diteundeun dina kaayaan nu sarua. euweuh nu bisa mastikeun mana nu leuwih stabil, naha nu asli aatawa nu salinanana. Ku kituna, prosedur ieu dipigawé unggal opat puluh taun.

Prototipe internasional kilogram sigana ngahampangan kira 50 mikrogram salila saabad ieu, ku sabab nu tacan kanyahoan (dilaporkeun dina Der Spiegel, 2003 #26). Bébédaan nu kapanggih dina prototipena nyedek kana perluna néangan watesan anyar kilogram. Najan bener mun disebut yén sadaya objék di mayapada nambahan massana 50 mikrogram per kilogramna, sawangan ieu patojaiyah jeung ngéléhkeun tujuan unit baku massa.

Aya sawatara usaha pikeun ngawanohkeun hiji watesan tina jalan fundaméntal atawa konstanta atomik:

Nalika sipat hiji barang disebutkeun dina kilogram, sipat ieu nujul ampir salawasna ka massa, padahal sipat dina pamakéan sapopoé mindengna disebut beurat, a usage much deprecated by those communities (physicists and engineers) that prefer weight always to méan gravitational force. Occasionally the gravitational force on an object is given in kilograms, but the unit used is not a true kilogram: it is the deprecated kilogram-force (kgf), also known as the kilopond (kp). An object of mass 1 kg at the surface of the Earth will be subjected to a gravitational force (that is to say, it will have a weight) of approximately:

nu mana N salaku Newton, unit gaya SI. Catet yén faktor 9,806 65 ngan disatujuan salaku rataan (CGPM ka-3 (1901), CR 70), salaku niléy tepat g, laju gravitasi lokal, béda-béda gumantung luhur-handap sarta tempatna di Bumi. (Tempo graviti baku).




#Article 315: Léter (331 words)


Kecap léter (tina litre atawa liter na basa Inggris) ngandung harti hiji unit métrik eusi. Léter lain mangrupa unit SI, tapi (sarua jeung unit jam sarta poé) kadaptar salaku salah sahiji unit lian ti SI nu ditampa jeung dipaké babarengan jeung SI (). Unit SI pikeun volume nyaéta méter kubik (m3) .

Unit léter dilambangkeun ku hurup l atawa L atawa ℓ.

Saléter sarua jeung

Aya 1.000 léter dina saméter kubik (1 m³).

Léter dibagi kana unit-unit nu leuwih leutik ku nambahkeun awalan SI, antukna saléter sarua jeung

Volume nu leuwih badag bisa maké satuan kiloléter (kl, 1.000 léter) atawa mégaléter (Ml, 1.000.000 léter), tapi ilaharna mah maké méter kubik (m³, 1.000 léter). 
mililéter lt;lt; sétiléter lt;lt; désiléter lt;lt; léter

Lambang pikeun léter tadina mah l (aksara leutik l), tapi, sangkan teu pahili jeung angka hiji (1), mangga L (aksara badag L) mimiti dipaké taun 1979. Hal ieu dirojong ku National Institute of Standards and Technology AS, ogé Kanada jeung Australia. Lambang pikeun unit turunanana nya dina bentuk µL, mL, kL, ML, jst.



#Article 316: Bias publikasi (130 words)


Bias publikasi, ogé disebut bias hasil positif (Ing. positive outcome bias), nyaéta kacondongan panalungtik pikeun mublikasikeun percobaan nu mibanda hasil positif (manggihan lumangsungna hiji hal), sarta dina sisi séjén teu mublikasikeun percobaan nu hasilna négatif (manggihan teu lumangsungna hiji hal).

Séptémber 2004, éditor sababaraha jurnal poko widang médis (kaasup New England Journal of Medicine, The Lancet, Annals of Internal Medicine, jeung JAMA) ngabéwarakeun yén maranéhna moal deui mublikasikeun hasil panalungtikan nu dibobotohan ku maskapé farmasi iwal mun panalungtikanana geus didaptarkeun na basis data umum ti anggalna kénéh . Ku cara kieu, hasil négatif moal leungit kitu baé.




#Article 317: Simulasi (545 words)


Simulasi nyaéta tironan tina sababaraha alat atawa tina kaayaan nu sabenerna. Percobaan simulasi dipaké keur ngagambarkeun kaayaan nu penting tina paripolah sistim sacara fisik atawa abstrak ku paripolah sistim séjénna.

Simulasi dipaké dina sababaraha hal, kaasup pa-model-an sistim alami, sarta sistim manusa keur mikanyaho leuwih teleb kana sistim operasina; sarta simulasi dina téhnologi sarta rékayasa kaamanan nu mana hasilna bakal dipaké keur nguji hal-hal nu pakait dina kaayaan nu sabenerna.  Simulasi, maké hiji simulator atawa percobaan séjénna nu dijieun dina kaayaan fiktif ahirna bisa nembongkeun efek nu sabenerna tina sababaraha kaayaan nu mungkin.

Simulasi fisik nujul ka simulasi nu ngaganti objék fisik pikeun nu nyaanna. Nu mindeng dipilih salaku objék fisik kalawan alesan leuwih leutik jeung leuwih murah batan objék atawa sistim nu enyaan.

Simulasi interaktif, nu mangrupa simulasi fisik anu husus sarta mindeng disebut salaku simulasi human in the loop, hartina simulasi fisik nu ngaaubkeun manusa, kawas modél dina simulator pesawat hiber.




#Article 318: Téoréma Cox (579 words)


Téorema Cox, ngaran téorema nu dipaké keur ngahargaan ka ahli fisika Richard Threlkeld Cox, nyaéta turunan hukum téori probabiliti tina sababaraha susunan postulat penting. Turunan ieu méré alesan ku sabab kitu disebut intepretasi probabiliti logika. Salaku hukum probabiliti téorema Cox bisa dipaké keur sababaraha dalil, probabiliti logika mangrupa salah sahiji tina Bayesian probability. Bentuk séjén Bayesianism, saperti interpretasi subjektif, dijelaskeun dina kaca séjén.

Cox hayang sistimna bisa nedunan desiderata di handap ieu

Postulat nu dicutat di handap ieu disalin tina Arnborg  Sjouml;din (1999).




#Article 319: Ayatrohaédi (248 words)


Ayatrohaédi (Jatiwangi, Majalengka, 5 Désémber 1939ndash;Sukabumi, 18 Pébruari 2006), jadi mahasiswa Fakultas Sastra taun 1959 Jurusan Ilmu Purbakala jeung Sejarah Kuna Indonésia (ayeuna Arkéologi). Sanggeus lulus taun 1964, Ayatrohaédi damel di Lembaga Purbakala dan Peninggalan Nasional di Mojokerto. Kungsi ngajar di Fakultas Sastra Universitas Pajajaran Bandung salila lima taun, salajéngna taun 1972 balik deui ka Fakultas Sastra UI. Taun 1978 dileler gelar doktor ti UI kalawan disertasi nu judulna Bahasa Sunda di Daerah Cirebon: Sebuah Kajian Lokabasa. Numutkeun promotorna, Prof. Dr. Amran Halim, disertasi ieu mangrupa disertasi munggaran ngeunaan dialéktologi di Asia Tenggara.

Ayatrohaédi kungsi ngajabat salaku Ketua Jurusan Arkéologi (1983-1987), Pembantu Dékan Bidang Akademik (1999-2000), Pembantu Réktor Institut Kesenian Jakarta (IKJ) salila lima taun (1989-1994). Ayatrohaédi ogé loba aub dina kagiatan widang kabasaan, kasusastraan, kasajarahan, kabudayaan, jeung kapurbakalaan.

Ayatrohaédi mimiti nulis karya sastra (sajak, prosa) dina basa Sunda taun 1955 sarta basa Indonésia taun 1956. Nepi ka ayeuna karyana nu geus medal di antarana Hujan Munggaran (1960), Kabogoh Téré (1967), jeung Pamapag (1972). Karyana dina basa Indonésia di antarana Panji Segala Raja (1974), Pabila dan di mana (1976), Senandung Ombak (tarjamahan, 1976), Kacamata Sang Singa (tarjamahan, 1977). Karya non-fiksina kayaning Bahasa Sunda di Daerah Cirebon: Sebuah Kajian Lokabasa (disertasi 1978, medal taun 1985), Dialektologi: Sebuah Pengantar (1979, 1981), Tatabahasa Sunda (tarjamah karya D. K. Ardiwinata, 1985), Tatabahasa dan Ungkapan Bahasa Sunda (tarjamah karya J. Kats jeung R. Suriadiraja, 1986).





#Article 320: Spam (éléktronik) (3541 words)


Spamming nyaéta kalakuan ngirimkeun surelek electronik nu teu dipiharep. Hiji kaca  mangrupa masalah spam dina 1998 dumasar kana salaku pesen text taya harti nu ngalir taya eureunna.

Tina panempo nu populer, spam ilaharnad dikirim ngaliwatan surelek saperti dina bentuk iklan. 


#Article 321: Proton (380 words)


Dina fisika, proton (basa Yunani proton = munggaran) nyaéta partikel subatomik nu mibanda hiji muatan listrik fundaméntal positif 1.6 × 10−19 coulomb sarta massa 938 MeV/c2 (1.6726231 × 10−27 kg, atawa kira 1800 kali massa éléktron). Proton watekna stabil, nu wates handap waktu paruhna kira 1035 taun, najan sababaraha téori ngaduga yén proton bisa luruh.

Inti isotop atom hidrogén pangilaharna nyaéta proton tunggal. Inti atom séjén diwangun ku proton jeung neutron nu kabeungkeut ku gaya inti kuat. Jumlah proton na inti nangtukeun sipat kimia atom katut kaasup unsur kimia nu mana.

Proton digolongkeun kana baryon nu diwangun ku dua quark Naék jeung hiji quark Turun, nu ogé kabeungkeut ku gaya inti nu kuat, nu dimédiasi ku gluon. Ékivalén antizat proton nyaéta antiproton, nu mibanda tingkat muatan nu sarua tapi tanda nu sabalikna.


#Article 322: Curug (268 words)


Curug ilaharna mangrupa wangun géologis nu dihasilkeun ku cai urug kahandap (aliran), nu tadina ngamalir dina luhureun batu nu teuas (tahan-érosi) tuluy pegat élevasingawangun ayana jurang.
Curug bisa ogé hasil jijieunan, saperti nu aya di taman jeung ornamén landscape.

Curug nu aya di wewengkon pagunungan nu ngarandapan érosina leuwuh gancang, bisa ogé mangrupa hasil kajadian alami nu ngadadak. Curug nu kieu bisa jadi lain hasil tina bentukan alam mangtaun-taun, tapi mangrupa hasil prosés géologis nu ngadadak kayaning géséhna kulit bumi atawa kajadian vulkanik.

Curug lolobana mangrupa hasil aliran cai nu mangtaun-taun na beungeut lemah. Ilaharna, aliran  cai bakal ngalir nyabrang kana aréa bentukan, and more resistant rock strata will form shelves across the stréamway, elevated above the further stréam bed when the less erosion-resistant rock around it disappéars.

Aya istilah-istilah nu dicirikeun pikeun rupa-rupa curug:

Curug pangbadagna di antarana,




#Article 323: Selat Sunda (139 words)


Selat Sunda nyaéta selat antara pulo Jawa jeung Sumatra di Indonésia.. Selat ieu ngahubungkeun Laut Jawa jeung Samudra Indonésia

Lébar dina titik nu pangheureutna—nu aya lebah tungtung kalér sapanjang kira 30 km—kurang-leuwih 30 km. Sedengkeun titik panglébarna, kurang-leuwih sapanjang 100 km, ogé boga jarak 100-an km. Aya sababaraha pulo leutik na selat ieu; gunung Anak Krakatau aya di salah sahijina.

Salaku salah sahiji jalur peupeuntasan utama ti Laut Cina Kidul ka Samudra Indonésia (nu hiji deui nyaéta Selat Malaka), Selat Sunda geus lila dianggap penting pikeun navigasi. Najan mibanda kalemahan sabab déét jeung loba batuna, tapi nguntungkeun sabab leuwih pondok batan Selat Malaka, antukna ancaman bajak laut leuwih leutik.

Awal taun 1942 lumangsung perang Selat Sunda, armada Jepang nu dipingpin ku Laksamana Kenzaburo Hara ngancurkeun armada Sekutu USS Houston jeung HMAS Perth nalika nyegat sangkan teu balabuh di Jawa.




#Article 324: Bledug Kuwu (153 words)


Bledug kuwu nyaéta hiji fénoména gunung api leutak (mud volcano) nu aya di Désa Kuwu, Kacamatan Kradénan, Kabupatén Grobogan, Propinsi Jawa Tengah. Bituna ieu leutak ngandung uyah sarta lumangsung ampir terus-terusan.

Nurutkeun carita, Bledug Kuwu téh liangna nyambung nepi ka Laut Kidul. Liang ieu mangrupa torowongan urut jalan mulih Jaka Linglung ti Laut Kidul ka Karajaan Medang Kamulan satutasna manéhna ngéléhkeun Prabu Déwata Cengkar nu geus robah jadi buhaya bodas di Laut Kidul. Jaka Linglung bisa nyieun liang sarupa kitu sabab manéhna bisa mangrupa oray naga salaku sarat sangkan diaku salaku anak Aji Saka.

Sacara géologis, fénoména gunung api leutak ieu teu anéh. Di tempat séjén loba kajadian nu sarupa kieu, di antarana di Palo Seco, Républik Trinidad  Tobago, Afrika.

Ayana Bledug Kuwu ieu, nu caina ngandung uyah, ku masarakat sabudeureunana dimangpaatkeun pikeun bahan ngadamel uyah sacara tradisional. Carana ku nampung cai tina Bledug Kuwu kana glagah (awi nu dibeulah dua), lajeng digaringkeun.




#Article 325: Kastroli (255 words)


Kastroli atawa minyak kastroli nyaéta minyak sayur nu dihasilkeun tina castor bean (atawa castor seed, sabab tangkal castor (Ricinus communis L.) teu kaasup kulawarga kacang).

Minyak kastroli versatil pisan sarta ahéng komposisina, sabab ngandung 90% asam lemak risinoléat C:18 teu jenuh, mangrupa sumber utama asam sebasat.

Minyak kastroli jeung turunanana sok dipaké dina industri sabun, pelumas, cairan hidrolik jeung minyak erém, cét, pewarna, mangsi, plastik tahan tiis, lilin jeung semir, nilon, farmasi jeung parfum.

Racun risin dijieun tina produk gigir pabrik minyak kastroli.




#Article 326: Hujan (294 words)


Hujan nyaéta hiji bentuk présipitasi, kawas salju. Hujan lumangsung nalika cai ngareclak ragrag kana beungeut Bumi tina awan. Teu sadaya hujan nepi kana lemah, sawaréhna nguap nalika ragrag ngaliwatan hawa garing, hiji tipe présipitasi nu disebut virga.

Hujan maénkeun peran utama dina daur hidrologis nalika cai ti sagara nguap, ngagunduk jadi awan, ragrag deui ka Bumi, sarta tungtungna ngamalir deui ka sagara ngaliwatan walungan pikeun ngulang deui daurna.

Jumlah hujan diukur ku curah hujan, nu dihartikeun salaku jerona cai nu nyangkrung na hiji wadah datar, nu bisa diukur nepi ka satuan 0.25 mm, atawa kadang sok maké hijian léter per méter pasagi (1 L/m² = 1 mm).

Cihujan mindeng digambarkeun kawas bentuk cikeclak, buleud di handapna jeung méncos di luhurna, padahal teu bener. Cihujan ampir buleud, nu rada badag mah sok rada depé; nu badag pisan bentukna kawas parasut. Rata-rata, cihujan diaméterna 1 nepi ka 2 mm. Cihujan pangbadagna di Bumi kungsi karékam di Brazil jeung kapuloan Marshall taun 2004 - aya nu nepi ka 10 mm.

Sababaraha kabudayaan geus ngembangkeun alat pikeun ngayonan hujan, kayaning payung jeung jas hujan. Loba ogé nu milih cicing di jero nalika hujan, utamana di wewengkon tropik nu hujanna ilahar dibarengan ku gelap.

Umumna, hujan mibanda pH saeutik handapeun 6, alatan nyerep karbon dioksida atmosfir, nu leyur na cihujan jadi asam karbonat. Di wewengkon sagara keusik, kebul ngandung cukup kalsium karbonat pikeun ngimbangan kaasaman cihujan, antukna cihujanna robah jadi nétral, atawa malah jadi basa. Hujan nu pH-na handapeun 5.6 dianggap hujan asam.

Polah budaya ngeunaan hujan béda-béda di unggal bangsa. Urang Kulon nganggap hujan salaku totondén goréng, sabalikna ti srangéngé nu pikagumbiraeun. Di tempat séjén, kawas India, hujan dibagéakeun kalawan suka bungah. Dina Qur'an, disebutkeun yén hujan téh mawa bérékah, sakumaha cai nu mawa kahirupan ka alam dunya.




#Article 327: Mamalia (645 words)


Mamalia nyaéta kelas sato vertebrata nu utamana dicirikeun ku ayana kalenjar susu, nu na bikang ngahasilkeun susu pikeun asupan orokna; ayana bulu; sarta mibanda awak éndotérmis atawa getih haneut. Uteuk ngatur sistim sirkulasi jeung éndotérm, kaasup jantung nu boga opat kamar. Mamalia ngawengku leuwih ti 5,000 genus, nu nyebar di 425 kulawarga jeung 46 Ordo, najan hal ieu gumantung kana klasifikasi ilmiah nu dipaké.

Sacara filogenetik, mamalia diwatesan salaku sakabéh turunan karuhun umum (Ing. common ancestor) mamalia monotrema (nyaéta echidna) jeung therian (plaséntal jeung marsupial).

Najan lolobana mah sato mamalia téh ngaborojolkeun anakna, aya ogé sababaraha (monotrema) nu endogan. Kitu deui sato nu ngaborojolkeun anakna, teu kabéh kaasup anggota mamalia, kayaning gupi jeung hiu hulu palu. Ku kituna, anakan téh teu bisa dijadikeun patokan sato mamalia. Najan sakabéh mamalia éndotérmik, tapi manuk nu teu kaasup mamalia gé éndotérmik.

Ciri sato mamalia mah nyaéta ayana kelenjar susu (mammary gland), hiji ciri nu aya di mamalia. Monotréma lajeng misah ti mamalia séjénna ku sabab teu boga puting, tapi kalenjar susuna mah aya.

Mamalia boga tilu tulang dina unggal ceulina sarta hiji (huntu) dina unggal sisi rahang handap; sakabéh vertebrata séjén nu ceulian boga hiji tulang dina ceulina sarta sahanteuna tilu dina unggal sisi rahangna. Sagolongan therapsid nu disebut cynodont boga tilu tulang dina rahangna, sandi utama rahangna mangrupa huntu, sedengkeun nu lianna pikeun nyalurkeun sora. Tulang rahang tambahan dina vertebrata lianna diduga mangrupa homolog jeung malleus jeung incus dina ceuli mamalia.

Sakabéh uteuk mamalia boga néokortéks nu mangrupa salah sahiji ciri mamalia.

Mamalia téh kaasup amniote, hususna synapsid, nu ditunjukkeun ku bentuk tangkorakna, hususna ku ayana liang tunggal dina unggal sisi tempat napelna otot rahang nu disebut temporal fenestra. Pikeun babandingan, dinosaurus, manuk, jeung lolobana réptil mah diapsid, nu boga dua temporal fenestrae dina unggal sisi tangkorakna; sedengkeun kuya nu teu boga temporal fenestra, kaasup anapsid.

Synapsid lajeng nurunkeun prékursor mamalia munggaran, therapsida, nyaéta eucynodontus 220 Ma (mega annum, juta taun kaliwat) dina yuga Triasik.

Ceuli pra-mamalia mimiti mekar dina ahir Permian nepi ka awal Triasik, ku tumuwuhna tilu tulang lembut (incus, malleus, jeung stapes) di jero tangkorak; dibarengan ku transformasi rahang handap jadi tulang tunggal. Mamalia lianna, kaasup réptil jeung synapsid jeung therapsida pra-mamalia, boga sababaraha tulang dina rahang handap nu sabagian dipaké pikeun ngadéngé; sarta tulang ceuli-tunggal dina tangkorakna. Transisi ieu dijadikeun bukti évolusi mamalia tina réptil: tina tulang ceuli tunggal, sarta sababaraha tulang rahang handap (misalna pelycosaur, Dimetrodon) jadi tulang rahang pangrungu nu leuwih leutik (misalna cynodont, Probainognathus), sarta tungtungna mamalia tulén nu boga tuli tulang ceuli dina tangkorakna sarta rahang handap tunggal. Ku kituna, pelycosaurus jeung cynodontus kadang disebut réptil kawas mamalia, najan ieu téh teu bener, sabab kiwari mah nu dua éta téh dianggap kaasup synapsid, lain réptil.

Dina Yuga Mésozoik, mamalia mekar jadi opat golongan utama: multituberculate (Allotherium), monotreme, marsupial, jeung placental. Multituberculate lastari dina yuga Oligosin, kira 30 jtk, tapi golongan lianna mah hirup nepi ka kiwari. Dina yuga Mésoziok mah lolobana mamalia téh tetep leutik kawas cucurut, tapi lajeng morontod sarta beuki mekar dina mangsa kapunahan Cretaceous-Tersiér 65 jtk.

Mamalia awal mah lolobana laleutik kawas cucurut, nu ngahakanan serangga. Tapi, dina Januari 2005, kalawarta Nature ngalaporkeun kapanggihna dua fosil Repenomamus umur 130 juta taun, panjangna leuwih ti saméter, nu salah sahijina ngandung anak dinosaurus dina beuteungna (Nature, Jan. 15, 2005 
).
Taun 2004, tim nu dipingpin ku Dr. Ji Qiang ti Universitas Nanjing jeung Akademi Élmu Géologi Cina, manggih fosil akuatik kawas mamalia nu umurna 164 juta taun, panjangna 50 cm, nu spésiésna can kanyahoan. Papanggihan ieu dilaporkeun dina kalawarta Science édisi Pébruari 2006 (Science, 24 Péb 2006 ).

Nu kaasup mamalia awal, di antarana:

Najan mamalia geus aya marengan dinosaurus, mimiti ngadominasina mah sanggeus kapunahan masal dinosaurus 65 jtk, dina Yuga Sénozoik.

Dina yuga Paléosin (64–58 jtk-juta taun kaliwat), mamalia téh ngalobaan sanggeus lastarina dinosaurus. Mamalia leutik mirip rodénsia masih ngadominasi, tapi nu ukuran sedeng-badag gé beuki ngalobaan.




#Article 328: Spérma (186 words)


Sél spérma, atawa spermatozoon/spermatozoa (Basa Latin: sperm = mani, jeung zoon = hirup), nyaéta sél haploid gamét jalu. Spérma dibawa na cairan nu disebut mani atawa cipepejuh (Ing. semen), nu bisa ngabuahan sél endog pikeun jadi zigot. Zigot bisa tumuwuh jadi organisme anyar, kaasup manusa.
 
Sél spérma ngandung satengah iber genetik nu dipikabutuh pikeun nyiptakeun mahluk hirup. Sacara umum, kelamin turunan ditangtukeun ku spvrma, ku ayana papasangan kromosom XX (pikeun bikang) atawa XY (pikeun jalu). Sél spérma munggaran katalungtik ku Anton van Leeuwenhoek taun 1679.

Spérmatozoa mangrupa sél nu geus didiferensiasikeun, normalna diwangun ku hulu, awak, jeung buntut. Huluna ngandung sitoplasma jeung bahan inti pikeun fértilisasi. Awakna ngandung loba pisan mitokondria nu nyadiakeun tanaga pikeun hojahna spérma ku ngahasilkeun ATP. Buntut spérmatozoa dipaké pikeun ngawelah.

Di manusa, sél spérma ngawengku hulu 5 µm, awak 3 µm, jeung buntut nu panjangna 50 µm. Sél ieu dicirikeun ku saeutikna sitoplasma.

Artikel utama: Spérmatogenesis

Spérma dihasilkeun dina solobong mani na téstés dina prosés nu disebut spérmatogenesis. Sél buleud nu disebut spérmatogonia beulah sarta didiferensiasi antukna jadi spérma. Nalika sanggama, spérma asup kana heunceut - nu salajengna asup ka rahim.




#Article 329: Mani (424 words)


Mani atawa cipepejuh nyaéta cairan nu dikaluarkeun tina sirit nalika éjakulasi, biasana dina waktu orgasme. Kawas getih, mani ngandung dua bagian: bagian sélular (spérmatozoa) jeung bagian nonsélular (plasma mani). Mani ngandung spérma, nu kadang ngakibatkeun kakandungan satutasna rarasmi. Mani mangrupa cairan semu bodas, kawas susu, rada kentel, ngandung cai jeung saeutik uyah, protéin, jeung fruktosa.

Kira-kira 200 nepi ka 500 yuta spérmatozoa (atawa pondokna 'spérma') nu dihasilkeun dina téstés dileupaskeun nalika éjakulasi. Ngan, sakitu loba téh ukur 2–5% tina volume mani. Plasma mani nu loba, bagian cairan dina mani, dihasilkeun ku organ rarangkén baranahan lalaki. Kira-kira 60% mani dihasilkeun ku sél mani (seminal vesicles), sedengkeun sésana lolobana dihasilkeun ku prostat. Sékrési prostatik manusa ngandung asam sitrat, asam fosfatase, jeung séng dina kadar nu loba. Mukus kentel dina jumlah nu saeutik dikaluarkeun ku kelenjar bulbourethral. Gemblengna, plasma mani ngandung rupa-rupa bahan organik jeung anorganik: ion logam, gula, lipid, hormon stériod, prostaglandin, asam amino, jeung basa nu ngandung nitrogén. Sababaraha amina basa kuat (kationik atawa boga muatan positif) kayaning putrésin, spérmin, spérmidin, jeung kadaverin nyababkeun bauna mani. Basa kationik penting pikeun ngalawan watek asam sékrési heunceut, ogé nyangga DNA dina spérma.

Fruktosa mangrupa sumber tanaga utama pikeun sél spérma. Sababaraha komponén séjén disadiakeun pikeun ngaronjatkeun mobilitas sél spérma. Spérma dina kaayaan paling hadé mun aya dina lingkungan basa, sedengkeun heunceut biasana rada haseum. Cairan nu dikaluarkeun ku sél mani sipatna basa. Prostaglandin nyaéta asam lemak nu dipaké pikeun peta hormonal.

Sakali éjakulasi umumna ngandung nepi ka 5 mg séng. Lalaki nu mindeng éjakulasi bisa kakurangan séng, mangkaning kakurangan séng bisa ngabalukarkeun masalah réproduktif jeung masalah dina spérmatogenesis.

Mani sacara mandiri teu bahya pikeun kulit, ngan, mani bisa jati tutunggangan pikeun kasakit nu ditépakeun sacara séksual, kayaning HIV, virus nu nyababkeun AIDS. Ogé aya hipotésis yén kandungan mani, kayaning spérmatozoa ogé plasma mani, bisa ngabalukarkeun imunosupresi na awak mun asup ka aliran getih atawa limfa. Bukti ngeunaan hal ieu balik deui ka taun 1898, nalika Elie Metchnikoff nu nyuntik guinea pig ku spérma guinéa pig séjénna, manggihan kabentukna antibodi; tapi antibodi éta teu aktif, nu nunjukkeun ayana suprési ku sistim imunna. Panalungtikan salajengna, kayaning nu dipidamel ku S. Mathur jeung J.M. Goust, nunjukkeun dihasilkeunana antibodi nu saméméhna euweuh ngaréspon asupna spérma. Antibodi ieu sacara salah mikawanoh limfosit T asli salaku antigén deungeun, antukna limfosit T diserang ku limfosit B.

Kandungan mani séjénna nu nunjukkeun pangaruh imunosuprésif nyaéta plasma jeung limfosit mani. Catet yén tepungna kulit jeung mani ti nu kainféksi HIV kudu dicegah, kaasup ku jalma nu geus kainféksi ku virusna, sabab bisa ngabalukarkeun réinféksi nu pibahyaeun.




#Article 330: Spérmatogenesis (284 words)


Spérmatogenesis nujul ka nyipta (Ing. genesis) sél spérma, nu lumangsung dina kanjut atawa téstés jalu. Sél spérma tumuwuh tina sél stém bibit nu katelah spérmatogonia. Spérmatogonia didiferensiasi jadi spérmatosit, spérmatid (satutasna miosis) nu ahirna jadi spérmatozoa nu asak. Layanna spérmatogenesis pikeun bikang nyaéta oogenesis.

Prosés spérmatogenesis diatur ku iber-iber hormonal sarta komunikasi sél-sél antara sél bibit nu keur tumuwuh (sél spérma) jeung sél Sertoli.

Sél Sertoli penting pikeun spérmatogenesis sabab nyadiakeun pangrojong pikeun sél nu keur tumuwuh - mindahkeun ka lumen semiferous tubule nepi ka asakna nalika dileupaskeun. Sél Sertoli ogé ngurangan motilitas jeung kapasitasi sél spérma antukna hirupna bisa kajaga.

Spérmatozoa dihasilkeun dina seminiferous tubule dina téstés. Mimitina spérmatogonia, ngalaman mitosis jadi spérmatogonium tipe A atawa tipe B. Spérmatogonia tipe B jadi spérmatosit primér, lajeng ngalaman beulah miosis antukna jadi spérmatosit sekundér, nu ngalaman beulah miotik séjénna antukna jadi spérmatid. Spérmatogonia tipe A tetep salaku spérmatogonia, teu robah, nu pungsina jadi sél stém nu bakal beulah deui ngahasilkeun sél tipe A jeung B nu leuwih loba.

Spérmatosit primér ngandung dua kali lipet DNA dibanding sél awak normal (2 times; 2N). Unggal spérmatosit primér beulah jadi dua spérmatosit sekundér nu ngandung dua sét kromosom (2 times; 1N).
Spérmatosit sekundér beulah jadi dua spérmatid nu masing-masing ngandung sasét kromosom (1N), satengah tina DNA nu dipikabutuh pikeun nyiptakeun manusa (satengahna deui ti ovum nalika fértilisasi).

Spérmatid masih mangrupa sél buleud. Nalika prosés nu disebut spérmiogenesis, sélna ngaluarkeun buntut, mungkus DNA na huluna, nutupan huluna ku akrosom nu kawas lisosom, sarta ngawangun wewengkon beuheung nu ngahasilkeun tanaga/énergi nu padet ku mitokondria antukna jadi spérmatozoa asak. Salajengna spérmatozoa dileupaskeun ka lumén seminiferous tubule sarta pindah dina cairan téstis ka épididimis pikeun ngasakkeun sangkan bisa ngojay jeung ngabuahan ovum.




#Article 331: Lipid (547 words)


Istilah lipid ngawengku rupa-rupa molekul, malah kaasup sanyawaan nu rélatif teu leyur na cai atawa nonpolar nu asalna tina mahluk hirup, kayaning malam, asam lemak, fosfolipid, sfingolipid, jeung glikolipid turunan asam lemak sarta terpenoid kayaning rétinoid jeung stéroid. Sababaraha lipid mangrupa molekul liniér alifatik, sedengkeun nu séjénna mibanda struktur cingcin. Sababaraha di antarana aromatik, sedengkeun nu séjénna henteu. Sababaraha di antarana fléksibel, sedengkeun nu séjénna kaku.

Lipid loba mibanda ciri polar ti antara lolobana ciri nonpolarna. Umumna, guruntulan strukturna mah nonpolar atawa hidrofobik (sieun cai), nu hartina teu ngahiji jeung pangleyur polar kawas cai. Bagian séjén tina strukturna mibanda ciri polar atawa hidrofilik (resep cai) sarta condong ngahiji jeung pangleyur polar kawas cai. Sipat ieu ngajadikeun lipid kaasup molekul amfifilik (mibanda boh bagian hidrofilik jeung hidrofobik). Dina kasus koléstérol, gugus polarna mangrupa -OH (hidroxil atawa alkohol). Dina kasus fosfolipid, gugus polarna leuwih badag jeung leuwih polar, sakumaha didadarkeun di handap ieu.

Fosfolipid, atawa, leuwih benerna, gliserofosfolipid, diwangun dina pancuh gliserol nu numbukeun dua buntut turunan asam lemak ku beungkeut éster sarta hiji gugus hulu ku beungkeut éster fosfat. Asam lemak mangrupa ranté hidrokarbon nu teu cabangan, nu disambungkeun ku beungkeut tunggal (asam lemak jenuh) atawa ku buh beungkeut tunggal jeung beungkeut ganda (asam lemak teu jenuh). Ranténa biasana mangrupa 14-24 gugus karbon. Gugus huluna fosfolipid nu kapanggih dina mémbran biologis nyaéta fosfatidil kolin (lésitin), fosfatidil étanol amin, fosfatidil serin, jeung fosfatidil inositol, nu gugus huluna bisa dirobah ku nambahkeun 1-3 gugus fosfat. Najan fosfolipid mangrupa komponén utama mémbran biologis, nu séjén kayaning sfingolipid jeung stérol (misalna koléstérol na mémbran sél sato) ogé aya.

Dina cai, hulu lipid nyanghareup ka lingkungan cai nu polar, sedengkeun buntut hidrofobikna ngajauhan cai. Buntut nonpolar lipid (U) ngagunduk jadi lipid lapis ganda (1) atawa misél (2). Hulu polarna (P) nyanghareup ka lingkungan caina. Dina lingkungan cairan polar, mun lipidna amfifilik buntut tunggal, mangka bakal kabentuk misél, sedengkeun lipid lapis ganda kabentuk mun lipidna fosfolipid nu buntutna dua (Fig. 2). Misél mangrupa lapisan lapis tunggal (monolayer) sarta ngan bisa nepi ka ukuran nu tangtu, sedengkeun lapis ganda (bilayer) bisa leuwih badag.

Misél jeung lapis ganda misah ti lingkungan polar ku prosés nu disebut pangaruh hidrofobik (Ing. hydrophobic effect). Nalika ngaleyurkeun zat nonpolar dina lingkungan polar, molekul-molekul polarna (nyaéta cai na leyuran) jadi leuwih katata sabudeureun zat nonpolar nu leyur téa, sabab molekul polar teu bisa ngabentuk beungkeut hidrogén jeung molekul nonpolar. Ku kituna, na lingkungan cai, molekul cai nu polar ngabentuk kurung clathrate sabudeureun molekul nonpolar. Nalika molekul nonpolar misah ti cairan polar, éntropi (darajat acak) molekul polar na cairanana naék. 

Lipid lapis ganda mangrupa pondasi pikeun sadaya mémbran biologis.




#Article 332: Muhamad Musa (212 words)


Muhamad Musa, atawa, mun lengkep jeung gelarna, Radén Haji Muhamad Musa (1822 - 10 Agustus 1886), pangarang nu ngaluluguan kasusastran citak Sunda, ulama, sarta inohong Sunda abad ka-19.

Muhamad Musa dibabarkeun di Garut salaku turunan ménak, anak Radén Rangga Suryadikusumah, Patih Kabupatén Limbangan. Munggaran meunang atikan formal ti pasantrén di Purwakarta. Geus kungsi munggah haji ka Mekah nalika ngora, diajak ku bapana. Kungsi nolak tawaran Pamaréntah Hindia Walanda sangkan jadi kapala gudang, anjeunna milih widang kaagamaan. Sanggeus jadi panghulu, taun 1864 anjeunna diangkat jadi panghulu besar (Wal. Hoofdpanghoeloe) Kabupatén Limbangan nepi ka maotna.

Muhamad Musa sosobatan dalit pisan jeung K. F. Holle, pangusaha perkebunan entéh bangsa Walanda di Cikajang, nu naséhat-naséhatna ngeunaan bangsa pribumi (utamana Parahiangan) ka Pamaréntah Hindia Walanda diaku/dipercaya pisan.

Dalitna Musa jeung Holle nguntungkeun Musa, utamana tina campur gaulna jeung bangsa Walanda. Musa ku Pamaréntah Hindia Walanda dipercaya pisan, nepi ka ku jasana ka pamaréntah, kungsi dijangjian kalungguhan pikeun kulawargana nepi ka tujuh turunan. Tina dalitna jeung Holle ogé Musa bisa ngembangkeun bakat nulis/ngarangna antukna karya-karyana (boh pituin atawa saduran/tarjamah) bisa dicitak nepi ka rébuan éksemplar di Jakarta.

Ti antara para putrana, nu kawarisan bakat/karesep nyerat nyaéta Lasminingrat jeung Kartawinata.

Karya Muhamad Musa pangmashurna nyaéta Wawacan Panji Wulung nu munggaran dicitak taun 1871. Karya-karya séjénna nu dicitak di antarana,




#Article 333: Lasminingrat (1458 words)


Lasminingrat atanapi  (Garut, 1843-1948), salah saurang lulugu kamajuan kaom istri Sunda, ku jalan ngadegkeun Sakola Kautamaan Istri.

OPAT taun saméméh Raden Dewi Sartika lahir, aya hiji ngaran wanoja anu mangrupa puteri saurang Bupati Garut mangsa harita, ngaranna Raden Ayu Lasminingrat (Raden Ajoe Lasminingrat) anu geus béntés nulis buku pikeun bacaeunn barudak sakola. Sabot R. A. Kartini lahir taun 1879, Raden Ayu Lasminingrat geus nerjemahkeun sarta medar buku-buku anu dijadikeun buku bacaan wajib di HIS, Schakelschool, sarta séjén-séjéna, nepi ka réngsé mangsa pangjajahan Walanda.

Naha masarakat Indonésia, hususna masarakat Jawa Barat sorangan ngarasa ahéng kana ngaran R.A. Lasminingrat? Nurutkeun ‘Peneliti Sajarah dan Budaya’ di kabupatén Garut, Deddy Efendie, TP. M. Hs, salah sahiji unsur pers nasional dipeunteun mibanda andil neuleumkeun katokohan Raden Ayu Lasminingrat. Ketokohan atikan R.A. Lasminingrat éta sok disapirakeun saprak jaman, R. Mas Tirto Adisoerjo salaku inohong pers nasional (1904), anu mangsa harita  jadi Redaktur Kepala : Soenda Berita, Putri Hindia sarta Medan Priayi.

Mangka henteu salah lamun ngaran R.A. Lasminingrat jadi hiji ngaran ahéng anu kadéngé di masarakat hususna murid-murid sakola mimiti tingkat SD nepi ka Paguron Luhur / Perguruan Tinggi. Pamaréntah Kabupatén Garut geus ngusulkeun sangkan R.A. Lasminingrat dijadikeun salah saurang Pahlawan Nasional ti taun 2009, ngan hanjakal nalika Présidén RI Susilo Bambang Yudoyono ngabacakeun Penganugerahan Gelar Pahlawan ka para inohong dina tanggal 10 Nopémber 2011, ngaran RA. Lasminingrat tacan kaasup di jerona.

Hiji “PR” badag pikeun Pemkab Garut, masarakat Garut tur sakabéh Urang Sunda pikeun terus narékahan ngaperjuangkeun sangkan ngaran RA. Lasminingrat ka hareupeunana bisa diajén baktina pikeun diangkat jadi salah saurang Pahlawan Nasional, nginget jasa anjeunna minangka pionir dunya atikan di Indonésia.

Raden Ayu Lasminingrat lahir di Garut taun 1843, putri saurang Penghulu Limbangan sarta Sastrawan Sunda anu kaceluk dina jamanana, nyaéta Raden Haji Muhamad Musa jeung Raden Ayu Ria. Sanggeus éta lahir ogé dua urang adi awéwé anu saindung-sabapa, nyaéta Nyi Raden Ratnaningrum sarta Nyi Raden Lenggang Kencana. Dina hiji buku kajian ngeunaan perjoangan Raden Ayu Lasminingrat karya Prof. Dr. Hj. Nina Lubis, M.S. , diguar yén Raden Haji Muhamad Musa pohara nengetan atikan barudakna. Manéhna miharep sangkan barudakna anu lobana 17 urang ti sababaraha garwana éta, sakola di Sakola Walanda.

Lasminingrat leutik kudu pisah jeung kulawarga sarta pindah ti Garut ka Sumedang pikeun diajar maca, nulis, sarta teu tinggaleun, diajar basa Walanda.

Di ditu manéhna diasuh ku urang Walanda balad bapana, . Alatan atikan Norman, Lasminingrat kacatet minangka awéwé pribumi hiji-hijina anu mahér dina nulis sarta ngucapkeun basa Walanda dina mangsana. Dina 1871 manéhna balik sarta netep di Pendopo Kabupatén Garut.

Di taun éta ogé, manéhna nulis sawatara buku anu maké Basa Sunda anu ditujukeun pikeun barudak sakola. Buah moal murag jauh ti tangkalna. Babasan ieu sarasa pas pikeun ngagambarkeun bakat nulis Lasminingrat anu nurun ti bapana. Adi Lasminingrat, nyaéta Kartawinata, ogé dipikawanoh minangka saurang nu nulis Sunda. Buku-buku Lasminingrat mangrupa buku pikeun barudak sakola, boh karangan sorangan ogé tarjamahan.

Ku alatan mangsa harita tacan aya sakola kawas éta di Garut, mangka Raden Haji Muhamad Musa ngadegkeun sakola Éropa (Bijzondere Europeesche School) kalawan ngagajih dua urang guru Éropa. Di sakola ieu urang Éropa (Walanda) bisa sakola babarengan rejeung barudak pribumi, ogé anak lalaki ngahiji jeung barudak awéwé.

Hasilna, pangabisa Raden Ayu Lasminingrat dina cumarita Walanda pohara béntés, komo Karel Frederick Holle, saurang administrator di ‘Perkebunan Téh Waspada’, Cikajang, muji manéhna. Pujian éta dinyatakeun dina surat Holle ka , antara séjén nyebutkeun Yén: “Anak awéwé penghulu anu nikah jeung Bupati Garut, nerjemahkeun kalawan pas carita-carita dongeng karangan Grimm, carita-carita ti negeri Dongeng (Oleg Goeverneur), sarta carita-carita séjénna kana basa Sunda.” (Moriyama, 2005:244).

K. F. Holle memang pohara deukeut jeung barudak Raden Haji Muhamad Musa, kaasup jeung Lasminingrat, komo teu asa-asa, Lasmingrat “nembang” di hareup K. F. Holle, anu sakapeung digeroan minangka “Tuan Kawasa” (Lubis, 1998). Lalakon K. F. Holle dina merevitalisasi basa Sunda pohara badag, kabuktian ku medarna buku-buku dina basa Sunda, méré dorongan / pangrojong ka kaum ménak pikeun nuliskeun karya-karya maranéhanana sarta medar manéhna. Dina buku kasebut diceritakan, Lasmingrat ogé kalibet dina proyék nyusun buku-buku palajaran Sunda, tur dibéré waragad ƒ 1.200 ti Pamaréntah Walanda.

Taun 1875 anjeunna medar buku Carita Erman anu mangrupa tarjamahan ti buku karya . Buku ieu dicitak saloba 6.015 eksemplar kalawan ngagunakeun aksara Jawa, tuluy ngalaman citak deui dina 1911 dina aksara Jawa sarta 1922 dina aksara Latin.

Taun 1876 medal Warnasari atawa Roepa-roepa Dongeng Jilid I dina aksara Jawa. Buku ieu mangrupa hasil tarjamahan ti tulisan  sarta JAA Goeverneur, nyaéta Vertelsels uit het wonderland voor kinderen, klein en groot (1872) sarta sawatara carita Éropa séjénna. Jilid II buku ieu medal sataun saterusna, tuluy ngalaman sawatara kali citak deui, nyaéta dina 1887, 1909, sarta 1912, dina aksara Jawa sarta Latin.

Kacida reuwasna lamun urang ngeunteung dina lobana eksemplar citak, nginget dina mangsa kiwari waé, lolobana ‘penerbit buku’ ngan myétak buku saloba 1.500 nepi ka 3.000 eksemplar pikeun terbitan kahiji. Henteu dibayangkeun, kumaha bisa karyanya laris, sedengkeun dina mangsa éta meureun masarakat pribumi masih loba anu teu bisa maca (Buta Hurup). Anu leuwih mencengangkan deui, karya-karya Lasminingrat ngalaman citak deui sababaraha-kali.

Tarobosan anyar anu dihontal Lasminingrat di dunya kapangarangan nyaéta pamakéan kecap ganti jelema kahiji. Mikihiro Moriyama dina bukuna : Semangat Baru : Kolonialisme, Budaya Citak, sarta Kesastraan Sunda Abad ke-19 nyatet yén manéhna (Lasminingrat) mangrupa penulis pribumi kahiji anu ngagunakeun kecap ganti jelema kahiji dina tulisan basa Sunda. Lasminingrat, tulis Mikihiro, maké kecap kula anu ngarujuk ka kuring dina kecap panganteur bukuna Warnasari atawa Roepa-roepa Dongeng anu medal dina 1876. Buku ieu mangrupa kumpulan sagala rupa macem karya tarjamahan. Dunya atikan

Nalika janten garwa Bupati Garut , Lasminingrat ngeureunkeun aktivitas kapangarangannya. Manéhna tuluy konsentrasi di widang atikan pikeun kaum awéwé Sunda (Moriyama, 2005: 243). Ti saprak budak Lasminingrat miboga cita-cita ngamajukeun kaum hawa ngaliwatan atikan.

Obsesina ieu laksana dina taun 1907. Sabot éta anjeunna ngadegkeun Sakola Kautamaan Istri di rohang gamelan Pendopo Kabupatén Garut. Di sakola ieu Lasminingrat maké kurikulum. Henteu disangka, dina 1911 sakolana ngembang. Jumlah muridnya ngahontal 200 jelema, sarta lima kelas diwangun di palebah pendopo. Sakola ieu pamustunganana meunangkeun pengesahan ti pamaréntah Hindia Walanda dina 1913 ngaliwatan akta nomer 12 tertanggal 12 Pebruari 1913. Dina 1934, cabang-cabang Keutamaan Istri diwangun di dayeuh Wetan Garut, Bayongbong, sarta Cikajang.

Di sakola Keutamaan Istri, murid-muridna diajari cara masak, ngarapikeun pakéan, kukumbah, ngaput pakéan, sarta sagala hal anu aya patula-patalina reujeung kahirupan rumah tangga. Tujuanana, sangkan jaga waktu nalika rumaja sarta nikah, maranéhanana bisa méré kabagjaan pikeun salaki sarta anakna, ogé migawé sorangan naon waé anu aya patula-patalina reujeung laki-rabi.

Kalungguhan Bupati Garut saterusna dipangku ku , anu masih alona. Pamustunganana Raden Ayu Lasmingrat ngalih ti pendopo ka hiji imah di Regensweg (ayeuna Jalan Siliwangi). Imah anu badag ieu (ayeuna jadi Yogya Department Store). Nepi ka yuswa 80 taun manéhna aktip kénéh, sanajan henteu langsung dina dunya atikan.

Lasminingrat dipikawanoh minangka sosok anu paduli ka batur. Dina catetan sajarah, manéhna mangrupa salah saurang inohong anu ngarojong Dewi Sartika pikeun ngadegkeun sakola pikeun kaum awéwé dina 1904. nalika Dewi Sartika meunang kasulitan dina ménta idin ka Bupati Bandung R.A.A. Martanagara pikeun ngadegkeun sakola. Bupati sok nampik maksud Dewi Sartika kasebut. Lain taya alesan Bupati Bandung nampik kahayang Dewi Sartika.

Numutkeun sejarawan Universitas Padjadjaran, Nina Herlina Lubis, dina bukuna Kahirupan Kaum Menak Parahiangan, ramana Dewi Sartika diasingkeun ka Ternate lantaran dituduh kalibet percobaan pembunuhan ka Bupati Bandung sarta pajabat Walanda di Bandung, dina umurna anu kakara salapan taun. Alatan kajadian éta, Bupati Bandung nganggap Dewi Sartika nyaéta anak musuh pulitikna. Mangka ti éta, paméntana sok ditampik.

Nempo hal ieu, Lasminingrat turun kalawan bantuan salakina. Manéhna ménta salakina méré bongbolongan ka Bupati Bandung sangkan maksud Dewi Sartika anu baris ngadegkeun sakola kalaksana. Sanggeus nyarita dibarengan RAA Wiratanudatar VIII, Bupati Bandung mikeun idin ka Dewi Sartika. Dina Januari 1904, Dewi Sartika ngadegkeun Sakola Istri di Bandung. Lasminingrat sarta Dewi Sartika satemena mindeng méré piwurung lir ibarat indung ka anak. Maranéhanana utamana silih mikeun pangrojong perjuangan pikeun ngamajukeun kaum awéwé.

Dina mangsa pamaréntahan Jepang, Sakola Kautamaan Istri éta digantian ngaranna jadi Sekolah Rakyat (SR) sarta mimiti narima lalaki. Saprak taun 1950, SR kasebut robah jadi SDN Ranggalawe I sarta IV anu dikokolakeun Dinas Pendidikan dan Kebudayaan Kabupatén Daerah Tingkat II Garut. Taun 1990-an nepi ka kiwari robah deui jadi SDN Regol VII sarta X.

RA. Lasminingrat dipapaparin yuswa anu pohara panjang. anjeunna tilar dunya kaping 10 April 1948 dina yuswa 105 taun. Dina perang kamerdikaan anjeunna ngungsi ka Waaspojok dina taun 1946. anjeunna kungsi cicing di ditu sawatara lila, nepi ka pamustunganana anjeunna gering parna dugi ka tilar dunya di taneuh kalahiranana, Garut. Makam ajeunna aya di  Taman Makam Mesjid Agung Garut

Lamun  katelahna minangka Pahlawan Emansipasi sarta Dewi Sartika minangka Tokoh pendidikan, henteu kaleuleuwihi saupama RA. Lasminingrat disebut minangka Tokoh Wanita Intelektual Pertama di Indonésia / Tokoh Wanoja Intelektual Munggaran di Indonésia, alatan pikiran-pikiran kritis sarta modérnna geus ngaleuwihan jamanana.




#Article 334: Runtah (285 words)


Runtah nyaéta sésa bahan nu teu dipikahayang nalika réngsena hiji prosés. Runtah mangrupa konsép jieunan manusa lantaran dina prosés alam mah konsép runtah teu dipikawanoh. Nu aya dina prosés alam mah ngan mangrupa produk nu teu aktip atawa inert.

Runtah bisa aya dina unggal wujud bahan: padet, caér, atawa gas. Nalika dileupaskeun dina dua wujud nu disebutkeun pangahirna, utamana gas, runtah bisa ogé disebut émisi. Émisi biasana pakait raket jeung polusi.

Dina kahirupan manusa, runtah lolobana datang tina kagiatan: tambang, pabrik, konsumsi, jrrd. Ampir sakabéh produk industri dina hiji waktu bakal jadi runtah. Lobana runtah kira-kira sabanding jeung gedéna pamakéan (konsumsi).

Dumasar kana sumberna:

Runtah nu diproduksi dina kahirupan liar bakal diprosés alami, misalna dangdaunnan nu garing bakal ngarumbay jadi taneuh. Di luar kahidupan liar, runtah samodél ieu bisa jadi masalah, misalna lamun aya loba dangdaunnan garing di padumukan manusa.

Runtah manusa (Inggeris: human waste) nyaéta istilah nu biasa digunakeun pikeun nyebut kokotor manusa utamana nu mangrupa tai jeung cikiih. Runtah manusa bisa ngabahayakeun kalawan rosa kana kasehatan lantaran runtah bisa digunakeun pikeun tempat ngembangna bibit panyakit nu asalna tina virus jeung baktéri. Aya hal anu ngajadikeun kahirupan manusia bakal leuwih onjoy. Nyaéta ku bisana manusa ngurangan sumebarna panyakit nu disababkeun runtah manusa ieu ku cara ngajalanan hirup higiénis jeung sanitasi. Kaasup ogé ku kapanggihna tiori ngeunaan saluran pipa (Inggerisna: plumbing).

Runtah konsumsi nyaéta runtah nu dihasilkeun (manusa) nu maké barang atawa produk misalna, lolobana runtah nu dipiceun kana wadah runtah balaréa. Runtah jenis ieu pisan nu umumna dipikirkeun ku manusa. Sanajan kitu, lobana runtah dina jenis ieu saeutik pisan lamun dibandingkeun kana runtah nu dihasilkeun tina prosés nambang jeung pabrik industri.

Leuwih lengkep dina artikel ngeunaan runtah konsumsi.

Sabagian eusi kaca ieu dicutat tina:




#Article 335: Kabupatén Garut (454 words)


Garut mangrupa salah sahiji kabupatén di propinsi Jawa Kulon, Indonésia. Legana 3065.19 km² (1183.48 mi²), nu sacara géografis, aya di antara 6°57′34″ – 7°44′57″ Lintang Kidul jeung 107°24′34″ – 108°7′34″ Bujur Wétan. Wawatesanana,

Sacara umum, Garut mibanda iklim tropis tapi tiis, suhu hawa rata-ratana 24 °C (76 °F). Curah hujan taunan rata-rata 2,590 mm (102 inci). Wilayah ieu ngawengku wewengkon landeuh nu dikuriling ku gunung api (Gunung Karacak 1838 m, Cikuray 2821 m, Guntur 2249 m, Papandayan 2622 m) di béh kalér, nu luhurna rata-rata 700–750 m luhureun beungeut laut.

Dina 2 Maret 1811, Kabupatén Balubur Limbangan direbut ku Gubernur Jéndral Herman W. Daendels (tentara kolonial Netherland Indie) antukna bupatina, Tumenggung Wangsakusumah II, turun. Kabupatén Balubur Limbangan ngawengku 6 subdistrik: Balubur, Malangbong, Wanaraja, Wanakerta, Cibeureum, jeung Papandak. Teu lila ti éta Daendels digulingkeun ku Inggris.

Ti mangsa ngadeg 17 Maret 1813 Sir Thomas Raffles loba méré  bantuan pangwangunan di widang seni, budaya jeung agama. Nu janten titi mangsa ngadegna tur dugi ka janten 'Hari Jadi Garut' nyaéta ping 16 Pébruari 1813.

Di handap ieu béréndélan bupati Garut ti mimiti ngadegna Kabupatén Limbangan di Suci (anyar) nu lajeng robah jadi Kabupatén Garut.

Sacara administratif, Garut kabagi jadi 42 kacamatan, 400 désa jeung 19 kalurahan, nu pangeusina 2,173,623 jiwa (50% lalaki, 50% istri) .

Ieu di handap mangrupa daptar kacamatan nu aya di Kabupatén Garut:

Dumasar topologina, Garut dibagi jadi dua wilayah: 

Aya loba tempat wisata di Garut, ti mimiti wisata basisir di kidul nepi ka panorama pagunungan, kawah, situ, jeung curug. Malah geus ti jaman kolonial Walanda kénéh Garut kawentar salaku salah sahiji tujuan wisata, boh keur wisatawan lokal atawa luar, nepi ka katelah salaku Swiss van Java.

Sababaraha obyek wisata nu aya di Garut di antarana:

Kasuburan taneuh teu rata kapangaruhan ku pagunungan, walungan, jeung tatar handap basisir, antukna usaha tatanén nu loyog nyaéta perkebunan kawas entéh, ogé tani (sawah  huma), sayur, peternakan, sarta ngokolakeun leuweung.

Sababaraha hasil bumi Garut nu has di antarana,

Béas Garut teu pati kawentar kawas béas Cianjur atawa béas Thailand, dalah kitu lamun seug dititénan mah béas Garut téh  leuwih onjoy batan nu lian. Kelirna leuwih cékas, pulen mangsa diasakan, dina rasa ogé leuwih ngeunah batan nu lian, ngan waé nu daragang sok ngahaja nyamunikeun asal muasal béas Garut ku jalan diganti ku ngarana ku béas Cianjur dina karungna.
Tayalian Andris Wijaya nu nganjrek di Samarang, sabadana tamat nyuprih élmu di Poltek ITB taun 2011.

Manéhna hayang masarakat réa mikawanoh tur mikaresep kana béas Garut, nya nyieun hiji torobosan ku jalan mungkus béas Garut tur diréka-réka sangkan nambah kataji. Béas beunang ngolah manéhna bisa diasakan ku jalan diliwet dina waktu ngan 20 menit, kiwari béas liwet hasil usaha manéhna geus kasohor kalawan jadi oléh-oléh anu mandiri ti Kabupatén Garut.




#Article 336: Ovum (194 words)


Ovum (atawa sacara bébas, endog atawa sél endog) nyaéta sél kelamin/séks bikang/wanoja atanapi gamét. Boh sato atawa siki tatangkalan mibanda endog. Istilah ovule dipaké pikeun endog siki tutuwuhan sarta pikeun endog ngora sato. Kecap ieu diturunkeun tina kecap Latin ovum (jamak ova) pikeun endog.

Dina sato nu leuwih luhur, endog dihasilkeun ku organ nu disebut ovarium. Dina sato ovipar (sakabéh manuk, lolobana lauk, amfibi, jeung réptil) endogna tumuwuhkeun lapisan panyalindungan nu dibawa ngaliwatan oviduk ka luar awak. Endog ieu dibuahan ku spérma jalu boh di jero (kawas manuk) atawa saluareun awak bikangna (kawas lauk). Satutasna dibuahan, lajeng tumuwuh émbrio, nu kaparaban ku gizi nu dikandung ku endog, terus megar di luar awak indungna. Baca endog (biologi) pikeun sawala ngeunaan endog sato ovipar.

Dina sato vivipar (kaasup manusa sarta sakabéh mamalia plaséntal), ovumna téh dibuahan di jero awak bikangna, nu lajeng émbriona tumuwuh dina rahim/uterus nepi ka borojolna. Salila dina kandungan, émbrio ieu nampa zat gizi langsung ti indungna.

Ovum mangrupa sél pangbadagna dina awak manusa, bisa ditempo ku panon langsung.

Aya sato ovovivipar panengah: émbriona tumuwuh sakumaha dina kasus ovipar, tapi terus kaluar méméh borojol. Nu kieu mah ilaharna sabangsaning lauk, réptil jeung invertebrata.




#Article 337: Fértilisasi (366 words)


Fértilisasi nyaéta prosés ngahijina spérma jeung ovum, nu ngahasilkeun tumuwuhna émbrio.

Sakabéh prosés tumuwuhna individu anyar disebut prokréasi.

Pikeun nganteurkeun spérma ka bikangna, si jalu ngasupkeun organ kelaminna, sirit, kana heunceut, palawangan kana organ kelamin bikang séjénna (prosés ieu mangrupa bagian tina kopulasi). Nalika si jalu bucat, sél-sél spérma nu dipancerkeun nuju ka ovum.


Sanggeus na kembang lumangsung penyerbukan, pollen grains attempt to travel into the ovary by créating a path called pollen tube. The pollen tube does not directly réach the ovary in a straight line. It travels néar the skin of the style and curls to the bottom of the ovary, then néar the receptacle, it bréaks through the ovule and réaches the ovum to fertilize it. After being fertilized, the ovary starts to swell and becomes a fruit.



#Article 338: Naskah Wangsakerta (223 words)


Naskah Wangsakerta nujul ka sakumpulan naskah nu disusun ku Pangéran Wangsakerta pribadi atawa nu disusun ku Panitia Wangsakerta. Dumasar eusi Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara parwa (bagian) V sarga (jilid/naskah) 5 nu mangrupa daptar pustaka, sahanteuna pabukon Karaton Cirebon ngoléksi 1703 judul naskah, 1213 di antarana mangrupa karya Pangéran Wangsakerta saparakanca.

Dina pamuka unggal naskah karya Wangsakerta salawasna diémbarkeun ngeunaan prosés dijieunna naskah-naskah éta. Panitia—nu dipingpin ku Pangéran—Wangsakerta ieu dimaksudkeun pikeun nyumponan amanat ramana, Panembahan Girilaya, sangkan nyusun kisah karajaan-karajaan Nusantara. Panitia ngadeg pikeun ngayakeun gotrasawala antara para ahli (sajarah) ti sakuliah Nusantara, nu hasilna disusun jeung ditulis jadi naskah-naskah nu kiwari katelah Naskah Wangsakerta téa. Gotrasawala ieu lumangsung taun 1599 Saka (1677 M), sedengkeun panyusunan naskah-naskahna méakeun waktu nepi ka 21 taun (réngsé 1620 Saka, 1698 M).

Naskah-naskah nu dihasilkeun ku Panitia Wangsakerta bisa digolongkeun kana sababaraha judul:

Naskah-naskah Wangsakerta disimpen di Musium Sri Baduga, Bandung. Naskah-naskah ieu ditulis maké mangsi hideung dina kertas daluang. Numutkeun Arsip Nasional, umur ieu keretas téh kira saratus taunan. Sigana, naskah-naskah nu aya téh mangrupa naskah salinan nu ditulis kira ahir abad ka-19.

Kapanggihna naskah Wangsakerta dina taun 1970-an, lian ti nimbulkeun rasa bungah jeung hélok nu kacida alatan kalengkepanana, pikeun sawatara pihak nimbulkeun rasa mangmang, malah sababaraha ahli nyangka yén ieu naskah téh aspal (asli tapi palsu). Di antara alesan-alesan nu ngaragukeun ieu naskah, nyaéta:




#Article 339: Wangsakerta (199 words)


Pangéran Wangsakerta (? - 1713), pangéran katilu Cirebon, salah saurang putra Panembahan Girilaya nu babarengan jeung dua lanceukna (Pangéran Mertawijaya jeung Pangéran Kertawijaya) mingpin Karaton Cirebon sapupus ramana.

Catetan sajarah ngeunaan Pangéran Wangsakerta aya dina naskah perjangjian antara Karaton Cirebon jeung VOC. Nu nawis éta perjangjian ti pihak Cirebon nyaéta Sultan Sepuh (Pangéran Mertawijaya), Sultan Anom (Pangéran Kertawijaya), jeung Pangéran Wangsakerta katut genep urang anggota jaksa pepitu séjénna.
 
Numutkeun Saléh Danasasmita, ngaran Pangéran Wangsakerta ampir taya nu mikawanoh dina kahirupan sapopoé sajarah Cirebon, sabab leuwih dipiwanoh salaku Panembahan Cirebon I nu nyepeng kalungguhan Asistén Sultan Sepuh. Dina sumber VOC séjén, anjeunna katelah ogé salaku de derde Prins van Cheribon (Pangéran Katilu Cirebon), sedengkeun dina buku seri Priangan nu disusun ku F. De Haan, anjeunna katelah salaku Depati Topati (Adipati Tohpati), kalawan katerangan (nyutat tina laporan B. van der Meer  Jan Mulder) yén anjeunna teu kaasup kawargian karaton Banten.

Katerangan panglengkepna ngeunaan Pangéran Wangsakerta, aya dina naskah Pustaka Nagarakretabhumi parwa I, sarga 4, nu disusun ku anjeunna pribadi. Naskah éta nyebutkeun yén anjeunna saindung sabapa jeung Sultan Sepuh  Sultan Anom.

Pangéran Wangsakerta kawentar ku karya-karyana nu katelah Naskah Wangsakerta, nu di antarana (dina naskah nu diluhur disebut) ngadadarkeun ngeunaan silsilahna.




#Article 340: Muhammad (2544 words)


Muhammad  (Aksara Arab: محمد, nu dialihaksarakeun dina aksara Latin jadi Mohammad, Mohammed, Muhammed, Muhamad, atawa Mahomet, Aksara Sunda: ᮙᮥᮠᮙ᮪ᮙᮓ᮪) dianggap ku umat  Islam salaku rosul/utusan Gusti nu pangangeusan/ahir. Numutkeun babad salira (biografi) nu disebut siroh (basa Arab), anjeunna dibabarkeun tina tanggal 20 April 570 di Mekah, pupus di Madinah 8 Juni 632, nu duanana aya di wewengkon kalér Arab.
  
Umat Islam percaya yén pancén Muhammad nyaéta pikeun nyampurnakeun agama tauhid (monotéisme), nyaéta Islam, nu geus diajarkeun/didugikeun ku para nabi saméméhna, sarta yakin yén Islam geus aya saméméh anjeunna. Nalika disebutkeun ngaran anjeunna, umat Islam biasa nuturkeun ku kalimah sallallahu `alayhi wa s-salām (saw., mugia Gusti Alloh maparinkeun kasalametan ka anjeunna).

Muhammad waktu keur ngora kungsi jadi sudagar nu ngumbara ka mana-mana. Dina taun 610, dina yuswa 40, anjeunna narima wahyu, nu ku anjeunna digambarkeun yén anjeunna kadatangan Malaikat Jibril, nu ngadugikeun paréntah Pangéran sangkan ngapalkeun sarta ngadugikeun ayat-ayat nu salajengna dikumpulkeun salaku Qur'an. Anjeunna salajengna ngalegaan udaganana, da'wah ngeunaan katauhidan jeung Poé Balitungan pikeun jalma nu sok nyieun dosa sarta sok nyembah-nyembah berhala — kawas séké sélér jeung tatanggana di Mekah. Anjeunna teu nolak sagemblengna ajaran Yahudi jeung Kristen, atawa agama monotéis séjén nu dipikawanoh di Arab; anjeunna mung pikeun ngalengkepan sarta nyampurnakeun ajaranana. Dina taun 622 anjeunna ngungsi, bareng jeung warga séjénna nu geus ariman, ninggalkeun Mekah nuju ka Madinah, tempat nu salajengna anjeunna ngadegkeun pamaréntahan masarakat Islam. Perang antara Mekah jeung madinah sababaraha kali lumangsung, nu pamustunganana pasukan Islam bisa balik deui nalukkeun Mekah. Pasukan Islam ieu salajengna bajoang nalukkeun kaom pagan séjénna di Tatar Arab. Nalika Muhammad pupus, anjeunna tos hasil ngahijikeun Tatar Arab sarta ngintunkeun sababaraha ékspédisi ka wewengkon kalér, ka Suriah jeung Paléstina.

Dina kapamingpinan satutasna Muhammad, kakawasaan Islam geus nepi ka Paléstina, Siria, Mésopotamia, Pérsia, Mesir, Afrika Kalér, jeung Spanyol. Panalukan salajengna, kontak dagang antara Muslim jeung non-Muslim, sarta kagiatan da'wah geus hasil nyebarkeun Islam ka sakuliah dunya.

Sumber-sumber rujukan nu bisa ngémbarkeun ngeunaan Muhammad nyaéta Qur'an, babad salira siroh, jeung kumpulan hadith. Najan lain mangrupa babad salira Muhammad, Qur'an méré sababaraha émbaran ngeunaan kahirupanana. Babad salira nu munggaran nyaéta karya Ibnu Ishaq (pupus 768), diédit ku Ibnu Hisham (pupus 833); jeung karya al-Waqidi (pupus 822). Ibnu Ishaq nulis babad salira Muhammad kira 120 - 130 taun sapupusna Muhammad. Sumber katilu, kumpulan hadits, saperti Qur'an, lain samata-mata biografi. Hadits nyaéta kumpulan sasanggeman sarta laku lampah Muhammad sarta para sahabatna.

Sababaraha sarjana sképtik (Goldziher, Schacht, Wansbrough, Cook, Crone, Rippin, Berg, jeung nu lianna) ngarasa mangmang kana kabisapercayaan sumber-sumber di luhur, utamana kumpulan hadits. Nu jadi alesan nyaéta nalika tradisi lisan ieu dikumpulkeun, masarakat Muslim geus bengkah jadi sababaraha madhab pamikiran. Unggal kelompok jeung madhab boga séwang-séwangan nu eusina mindeng patukang tonggong. Pikeun para sarjana Muslim, hal ieu nimbulkeun tangtangan pikeun nalungtik bebeneran kalawan leuwih anteb maké cara-cara modérn.

Loba sarjana Muslim jeung non-Muslim nu sapuk kana ayana (loba) tradisi nu teu oténtik/asli ngeunaan kahirupan Muhammad dina kumpulan haditsna (Malah, kabiasaan/tradisi ieu lolobana dicaritakeun ku otoritas Muslim nu dianggap lemah; ngan saeutik kumpulan hadits nu dianggap sahih, atawa bisa dipercaya; pikeun leuwih lengkep, buka élmu hadits).

Tapi, kaasup pikeun nu sképtik, ringkesan kasajarahan jeung babad salira nu dituliskeun di luhur bisa ditarima.

Numutkeun tradisi, Muhammad nyusud silsilahna nepi ka Adnan, nu dipercaya ku urang Arab kalér salaku karuhunna. Kasebutkeun yén Adnan téh turunan Ismail putra Ibrahim, najan silsilah pastina mah teu jéntré. Silsilah Rosululloh dugi ka Adnan nyaéta:

Muhammad bin Abdulloh bin Abdul Mutolib (Shaiba) bin Hashim (Amr) bin Abdul Manaf (al-Mughira) bin Qusai (Zaid) bin Kilab bin Murra bin Ka`b bin Lu'ay bin Ghalib bin Fahr (Quraish) bin Malik bin an-Nadr (Qais) bin Kinana bin Khuzaimah bin Mudrikah (Amir) bin Ilyas bin Mudar bin Nizar bin Ma`ad bin Adnan. (bin = putra dina basa Arab; ngaran séjén jalma nu dua ngaranna disebut dina kurung.)

Muhammad lahir ti kulawarga aya nu matuh di Arab kalér nu disebut Mekah. Dumasar itungan, anjeunna kira-kira lahir 20 April 570; nu dumasar tradisi katelah Taun Gajah. Ramana, Abdulloh, pupus saméméh anjeunna babar antukna Muhammad dirorok ku akina ti bapa Abdul Mutolib, pamingpin bangsa Quraisy. Luyu jeung kabiasaan urang Mekah, ibuna ngirim anjeunna ka pilemburan sangkan disusuan sarta dirorok ku urang Baduy. Hawa pilemburan leuwih bérésih batan di Mekah, jeung karasa yén dina iklim kieu, urang kota baris mibanda awal nu leuwih kokoh dina kahirupanna. Dina yuswa genep taun Muhammad dikantun pupus ku ibuna, Aminah, sarta akina, Abdul Mutolib, dina yuswa dalapan taun. Salajengna Muhammad dirawatan ku pamanna Abu Tolib, pamingpin anyar bani Hasyim bangsa Quraisy, nu pangkuatna di Mekah.

Mekah mangrupa puseur dagang nu penting, salah sahijina ku sabab ayana Ka'bah salaku tujuan jarah. Para sudagar ti rupa-rupa suku bakal datang dina mangsa usum jarah, nalika perang antarsuku dicaram pisan antukna dadagangan bisa aman jeung teu kaganggu.

Salaku rumaja Muhammad mimiti marengan pamanna dagang ngumbara ka Suriah, antukna anjeunna boga pangaweruh lega ngeunaan sabudeureunana.

Salah saurang dunungan Muhammad nyaéta Siti Khodijah, rangda beunghar umur 40 taun. Dina yuswa 25 taun, anjeunna nikah ka Khodijah (595). Tina nikah ieu anjeunna jadi beunghar, najan ti kulawarga bapana, anjeunna teu nampa warisan.

Catetan siroh nunjukkeun yén Khodijah jeung Muhammad gaduh lima putra, hiji lalaki jeung opat awéwé. Sababaraha ahli sajarah ngabantah yén sababaraha anak awéwéna sabenerna ti salaki nu kadua, sedengkeun ahli séjénna keukeuh yén sadayana putra Muhammad. Lima putra éta babar sateuacanna Muhammad mimiti da'wah Islam. Putrana Qasim pupus dina yuswa dua taun. Muhammad dilandih Abul Qasim, nu hartina bapana Qasim. Putra nu opat nyaéta Zainab, Ruqayah, Ummu Kulsum, jeung Fatimah.

Muhammad mindeng niiskeun pikir di hiji guha deukeut Mekah. Kira taun 610, nalika niis, Muhammad kadatangan Malaikat Jibril sarta ngadangukeun sasanggemanana nu hartina Baca, kalawan asma Alloh, Gusti nu Maha Nyipta. Nu nyiptakeun manusa tina saguruntul getih. Baca, kalawan asma Gusti nu Maha Ngawulang. Nu ngawulangkeun élmu migunakeun kalam; Nu ngajarkeun ka manusa sagala rupa nu teu dipikanyaho. (Tingal surat Al-Alaq pikeun lengkepna.)

Pangalaman munggaran jeung Jibril ieu matak ngaganggu kana pipikiran Muhammad, tapi Khodijah istrina ngayakinkeun jeung percaya yén ieu pangalaman téh bener; salajengna Khadijah jadi nu munggaran iman ka Muhammad. Khodijah salajengna dituturkeun ku adi sabrayna Muhammad nu kakara sapuluh taun Ali bin Abi Tolib sarta sobatna Abu Bakar.

Dugi ka pupusna, Muhammad sering nampi wahyu, najan antara nu munggaran jeung nu kadua aya jarak wanci nu lila. Nalika mangsa nunggu nu matak melang ieu, anjeunna nampa surat ad-Dhuha, nu eusina ngalelerkeun nu nuju marojéngja.

Kira taun 613, Muhammad mitembeyan da'wah di tempat umum. Mimiti mah lolobana teu miroséa, malah ngahinakeun anjeunna. Tapi salajengna, jul-jol hiji-hiji ngagabung jeung para sahabatna.

Ngalobaanana umat Muhammad, nimbulkeun mumusuhan pikeun sawatara pamingpin lokal. Kawaluyaan aranjeunna gumantung ka Ka'bah, tempat jarah pamujaan. Mun aranjeunna mariceunan pamujaan-pamujaan éta, sakumaha nu diajarkeun ku Muhammad, bakal ngabalukarkeun leungitna nu jararah, dadagangan moal ramé, moal aya kabeungharan. Suku Muhammad nyalira, kaom Quraisy, pangrugina, sabab maranéhna pisan nu jadi pangawal Ka'bah. Muhammad jeung kaomna dihukuman, sababaraha di antarana aya nu diusir ka Habasyah Afrika sarta dugi ka ngababakan di tempat éta.

Sababaraha surat jeung bagian surat disebutkeun turun dina mangsa ieu sarta ngagambarkeun kaayaan ieu: tempo misalna al-Masadd, al-Humazah, sabagian surat Maryam jeung al-Anbiya, al-Kafirun, jeung 'Abasa. It was during this period that the episode known as The Satanic Verses may have happened. It is said that Muhammad was briefly tempted to relax his condemnation of Meccan polytheism and buy péace with his neighbors, but repented and recanted his words (see the article on The Satanic Verses). The incident is reported in only a few sources, and many Muslims do not accept it as fact.

Taun 619, Khodijah istri Muhammad sarta pamanna Abu Tolib pupus; katelah salaku taun tunggara. Bani Hashim nolak jadi panyalindungan Muhammad (sabab pamanna nu jadi pamingpin bani Hashim pupus), antukna loba muslim nu ngarandapan siksaan jeung kalaparan.

Kira taun 620, anjeunna ngumumkeun yén anjeunna ngalaman Isro jeung Mi'roj - further alienating his enemies.

Taun 622, nyanghareupan kasusah jeung ancaman pati, Muhammad bareng jeung para sahabatna di Mekah hijrah ka Madinah, di mana anjeunna loba nampi nu arasup Islam. Ku jalan megatkeun kasukuanana Muhammad nunjukkeun yén beungkeut kasukuan jeung kulawarga bisa kalindih ku beungkeutan Islam, hiji pamanggih révolusionér pikeun masarakat Arab. Hijrah atawa migrasi ieu nandakeun munggaran kala/kalénder Islam.

Masarakat Madinah miharep Muhammad bisa ngahijikeun kotana nu kabagi ku kelompok-kelompok, nu salajengna Muhammad ngabéwarakeun Piagem Madinah (antara 622-623), nu jadi dadasar sangkan kelompok-kelompok nu béda bisa hirup kumbuh babarengan. Tradisi toléransi awal ieu mangrupa salah sahiji sabab kuatna kakawasaan Muslim salajengna.

Hubungan antara Mekah jeung Madinah cepet pisan jadi goréng silih musuhan (tempo surat al-Baqarah). Urang Mekah nyita sagala titinggalan Muslim nu ditinggalkeun di Mekah. Di Madinah, Muhammad nawis perjangjian nyatru jeung silih tulungan jeung suku-suku tatangga.

Bulan Maret 624, Muhammad mingpin 300 perjurit pikeun nyerang rombongan dagang Mekah. Urang Mekah hasil ngagagalkeun serbuan ieu sarta males ngirim pasukan leutik ka Madinah.

Tanggal 15 Maret 624 di deukeut lelewek Badar, pasukan Mekah jeung MUslim bantrok. Najan 300 ngalawan 800 dina perangna, pasukan Muslim meunang, nelasan sahanteuna 45 sarta nahan 70 urang Mekah; ti pihak Muslim ukur 14 urang nu palastra.

Pikeun kelompok Muslim, meunangna di Badar jadi bukti nu nguatkeun karosulan Muhammad. Following this victory, after minor skirmishes, the victors expelled a local Jewish clan, the Banu Qainuqa.  Virtually all the remaining Medinans converted and Muhammad became de facto ruler of the city.

Sapupusna Khodijah, Muhammad nikah deui, ka Aisyah putra Abu Bakar (nu salajengna jadi khalifah ngagentos Muhammad). Di Madinah, anjeunna nikah ka Hafsah, putra Umar (nu ngaganti Abu Bakar). Putra Muhammad nu salamét ogé nikah di Madinah: Fatimah ka Ali sarta Ummu Kulsum ka Usman.

Para sahabat tadi, dina mangsa salajengna jadi pamingpin ngaganti Muhammad. Kaopat khalifah, atawa panerus Rosul ieu, katumbukeun jeung Muhammad ku getih, nikah, atawa duanana (tapi tempo ogé Khalifah piekun émbaran nu leuwih lengkep ngeunaan kontrovérsi saha sabenerna khalifah kahiji).

Taun 625, pamingpin Mekah Abu Sufyan nyerbu Madinah kalawan kakuatan 3.000 perjurit. Perangna lumangsung 23 Maret di Uhud, hasilna imbang. Pihak Mekah ngaku meunang, tapi leungiteun loba teuing soldadu pikeun ngadesek pasukan Muslim nepi ka Madinah.

Bulan April 627 Abu Sufyan mingpin deui pasukan nu leuwih kuat ka Madinah. Anjeunna dibantuan ku simpatisan urang Madinah, suku Yahudi Banu Qurayza. Muhammad ngalawan ku ngali lombang sabudeureun Madinah antukna salamet. This was the Battle of the Trench.

Satutasna perang, sadaya lalaki sawawa Banu Qurayza jeung saurang awéwé dipancung dumasar paréntah Saad bin Muadh, pamingpin nu dipilih ku Banu Qurayza. Sésa Banu Qurayza dijadikeun budak atawa tebusan, sedengkeun sadaya harta titinggalna dibagikeun di antara Muslim.

Satutasna perang ieu, pasukan Muslim bisa, maké cara panalukan atawa arasup Islam, ngalegaan pangaruhna ka kota-kota jeung suku tatangga.

Taun 628, posisi Muslim geus cukup kuat antukna Muhammad wani balik ka Mekah, munjungan kalawan daméy. Bulan Maret 628 anjeunna siap-siap deui ka Mekah, dibarengan ku 1,600 urang. Sanggeus badami, hiji perjangjian dijieun di Hudaibiyah. Muhammad teu diwidian neruskeun jarahna ka Mekah taun éta. Taun payunna pihak Muslim diidinan jarah ka Mekah.

Alatan perjangjian dirumpak, perang lumangsung deui. taun 630, Muhammad nyerbu Mekah kalawan pasukan loba pisan, cenah nepi ka 10,000 perjurit. Nyanghareupan balai nu teu bisa dilawan, urang Mekah nyerah tanpa perang. Ku kituna Muhammad ngajangjikeun pangampunan sacara umum (aya sababaraha urang sacara husus anu henteu). Urang Mekah lolobana asup Islam, sedengkeun sesembahan-sesembahan sabudeureun Ka'bah diancurkeun. Ku ayana ieu, jarah nu biasa lumangsung robah jadi jarah Muslim.

Saatosna wangsul ka Mekah, Muhammad ngéléhkeun satru suku-suku nu ngamusuhan di Hunayn, antukna Muslim jadi kakuatan nu onjoy di Tatar Arab, katambah ku gancangna suku-suku jeung séjén nu ngagabung ka Muhammad.

Salami hirup 63 taun, Muhammad kungsi jadi sudagar, lajeng ahli da'wah. Anjeunna ngangkat pedang dina mangsa ahir hirupna. Anjeunna jadi soldadu ukur sapuluh taun.

Loba kritik ditujukeun ka Muhammad alatan nyerang rombongan dagang jeung panalukan. Kritik nyebutkeun yén perangna jauh mela-melu ti mélaan manéh, tapi komentator Muslim ngajawab yén perang-perangna ukur pikeun mélaan masarakat Muslim ngalawan urang Mekah, kalawan tetep ngajaga kamanusaan nalika perang. Pikeun salawa salajengna, tempo Muhammad salaku soldadu.

Ti taun 605 nepi ka 619, Muhammad mung gaduh hiji istri, Khadijah. Saatos anjeunna pupus, nikah deui ka Aisyah, lajeng Hafsah. Salajengna anjeunna nikah deui ka sababarah istri, jumlahna aya sawelas (salapan atawa sapuluh aya kénéh nalika anjeunna pupus). Aya nu nyebatkeun anjeunna ogé nikah ka Maria al-Qibtiyya, tapi aya ogé nu ngabantah.

Khadijah istri munggaran Muhammad sarta ibu pikeun opat putra nu nyésa Fatimah. Istri-istri anjeunna salajengna di antarana mangrupa randa nu dikantun maot dipangperangan. Nu sanésna mangrupa putra sahabat-sahabat sarta pamingpin suku. salah sahiji pertikahan nu ahir ngahasilkeun saurang putra, mung lajeng pupus dina yuswa sapuluh sasih.

Nikahna ka Aisyah sering dikritik kiwari dumasar sumber tradisional nu nyebutkeun yén Aisyah ditikah nalika yuswa salapan taun (tempo Aisyah pikeun sawala ngeunaan hal ieu). Kritik ogé natanyakeun nikahna ka randa putra kukutna, Zaynab binti Jahsh, sarta dirumpakna paréntah Qur'an nikah ka leuwih ti opat istri. Pikeun émbaran leuwih lengkep ngeunaan kahirupan kulawarga Muhammad, katut kritikna, tingal pertikahan Muhammad.

Istilah sahabat nujul ka singsaha baé nu nedunan tilu sarat: sapantar sareng Muhammad, kungsi ngadangu atawa ningal cacarios sahanteuna dina hiji kasempetan, geus asup Islam. Sahabat boga tanggung jawab pikeun nepikeun Hadits, sabab hadits kudu ditepikeun munggaran ku sahabat. Opat sahabat awal dina daptar di handap ogé mangrupa opat khalifah munggaran masarakat Muslim sapupusna Muhammad. Di handap ieu sababaraha urang sahabat anu utama,

Sapanjang hirupna, Muhammad mung sakali ngalaman kabancén, nyaéta méméh pupusna (sigana malaria). Anjeunna pupus dinten Minggu, kira pasosoré 8 Juni 632, di Kota Madinah, dina yuswa 63 taun.

Numutkeun kaom Si'ah, Muhammad kungsi ngémbarkeun minantuna (adi sabrayna), Ali, salaku panerusna dina pidato umum di Ghadir Khom. Tapi Abu Bakar jeung Umar bisa nyiasatan antukna Abu Bakar jadi khalifah.

Mayoritas kaom Sunni ngabantah hal ieu, sarta nyebutkeun yén pamingpin-pamingpin masarakat harita, kalawan bébas, sapuk milih Abu Bakar, salah saurang nu munggaran iman/ngarojong ka Muhammad salaku Rosululloh.

Najan aya kajadian kitu, Abu Bakar jadi pamingpin anyar. Kapamingpinanana lolobana kapaké pikeun ngalawan baruntakna suku-suku dina Perang Ridda.

Ku geus ngahijina Tatar Arab, salajengna pasukan Islam bisa nalukkeun sarta ngahijikeun Timur Tengah dina hiji kapamingpinan.

Turunan Muhammad nu panjang yuswa mung Fatimah sarta paraputrana (aya ogé nu nyebatkeun yén putuna ti Zainab, Ammah atanapi Umamah, ogé panjang yuswa).

Kaom Si'ah percaya yén carogé Fatimah, Ali, sarta paraputrana mangrupa pamingpin nu bener pikeun umat Islam. Najan kaom Sunni teu percaya hal ieu, turunan Muhammad tetep dipihormat.

Turunan Muhammad katelah dina sababaraha landihan, kayaning sayyid, syed سيد, jeung syarif شريف (jamak: ِأشراف Asyrof). Loba pamingpin jeung inohong di nagara-nagara Muslim, baheula atawa kiwari, ngaku turunan anjeunna, kayaning wangsa Fatimid di Afrika Kalér, Idrisi, kulawarga karajaan Yordania jeung Maroko kiwari, sarta Agha Khan, Imam kaom Ismaili. Aya ogé sakumpulan masarakat di nagara-nagara Muslim nu ngakukeun nu sarupa kieu.

Sateuacan pupusna taun 632, Muhammad tos ngadegkeun Islam salaku kakuatan sosial jeung pulitik nu geus ngahijikeun ampir sakuliah Tatar Arab. Sababaraha puluh taun saatosna, panerusna geus hasil ngahijikeun sakuliah Tatar Arab, sarta nalukkeun Iran, Iraq, Mesir, Paléstina, Suriah, Arménia, jeung lolobana Afrika Kalér. Taun 750, Afrika Kalér geus sagemblengna dina kakawasaan Muslim, kitu ogé Spanyol kidul jeung Asia Tengah (kaasup Sind, di Lembah Indus). Dina abad kasapuluh, dipingpin ku Ghaznavid, Islam geus ngalegaan nepi ka wewengkon Hindu di wétaneun Indus, wewengkon India kalér kiwari. Salajengna, Islam sumebar kalawan daméy nepi ka sakuliah Afrika jeung Asia Tenggara. Islam kiwari diagem ku leuwih ti samilyar urang di sakuliah dunya, sarta jadi ageman kadua pangbadagna.

Biografi non-madhab:

Biografi Sunni:

Biografi Si'ah:

Jihat kritik: 

Rupa-rupa:




#Article 341: Itil (202 words)


Itil (, ) nyaéta organ séks awéwé umumna mah sakum mamalia bikang, kawas manuk onta jeung sajumlah sato séjénna. Bagéan nu nyentil kawas kutil ieu perenahna lebah juru labia minora, luhureun liang heunceut. Teu cara hulu kontol, homolog lalaki satara jeung itil, biasana teu ngandung bagian distal (atawa bubukaan) urétra jeung deuih teu dipaké pikeun lawang miceun cikiih. Sedengkeun sawatara sato kingkiihanna liwat itil mah nya hyena, nu miboga itil nu ngembang hadé pisan, kingkiihan, sarta jadi organ palengkep mangsa babar. Babaraha mamalia séjénna, kawas lemur jeung monyét lancah, ogé miboga itil nu kawilang hadé ngembangna.

Ari itil téh zona érotis manusa nu pangsénsitifna, deuih umumna mah mangrupa sumber anatomi utama kenikmatan séksual awéwé. Di manusa jeung mamalia séjénna, ngembangna itil keur dina émbriona mah asalna tina tuberkulum génital. Mimitina mah sarua, ieu tuberkulum satuluyna ngembang, aya nu jadi kontol aya ogé nu jadi itil. Ieu téh gumantung kana aya atawa henteuna ptéin tdf, nu dikodifikasi ku gén tunggal dina kromosom Y. Ari itil mah struktur nu kompléks, ukuran jeung kapekaanna variatif. Kelenjar (hulu) itil manusa ukuran jeung bentukna téh kawas kacang, matak di sawatara wewengkon mah sok disebut kacang atawa kakacangan. Diperkirakeun itil téh miboga leuwih ti 8.000 tungtung saraf sénsorik.




#Article 342: Asam format (761 words)


Asam format (sacara sistematis disebut asam métanoat) mangrupa asam karboksilat pangbasajanna. Rumusna CH2O2 atawa HCOOH.

Di alam, asam format aya dina peurah panyeureud gegeremet ordo Hymenoptera, kaasup nyiruan jeung sireum. Ngaran asalna dicokot tina kecap basa Latin pikeun sireum, formica, nu nujul ka isolasina nu munggaran ku cara distilasi awak sireum. Sanyawa kimia kawas uyah hasil tina nétralisasi asam format jeung hiji basa, atawa hiji éster nu diturunkeun ti asam format, disebut format (atawa métanoat). Ion format rumusna HCOO-.

Geus ti abad ka-15 kénéh, sababaraha urang alkémis jeung naturalis geus awas yén sayang sireum ngaluarkeun bau haseum. Nu munggaran ngadadarkeun éxtraxi zat ieu (ku cara distilasi sireum paéh) nyaéta naturalis Inggris John Ray, taun 1671. Munggaran disintésis tina asam hidrosianat ku kimiawan Prancis Joseph Gay-Lussac. Taun 1855, kimiawan Prancis séjénna, Marcellin Berthelot, ngembangkeun sintésisna tina karbon monoxida nu sarua jeung nu kiwari dipaké.

Dina industri kimia, asam format dianggap sanyawa kimia nu teu nguntungkeun industri. Tapi, ahir taun 1960-an, asam format jadi hasil gigir industri asam asetat. ku sabab kamangpaatanana pikeun pangawét (preservatif) jeung antibaktéri parab ternak, kiwari malah geus dijieun dina industri nu mandiri.

Asam format puyar na cai sarta mangrupa pangleyur organik pangpolarna, tapi bisa puyar ogé dina hidrokarbon. Dina hidrokarbon jeung fase uap, wujudna lain dina molekul tunggal, tapi dimér nu kabeungkeut ku hidrogén. Dina fase gas, beungkeut hidrogén ieu ngabalukarkeun panyimpangan tina hukum gas idéal. Asam format padet jeung cair ngawangun jaringan molekul-molekul asam format nu kabeungkeut hidrogén.

Asam format mibanda pasipatan kimia nu sarupa jeung asam karboxilat séjénna, ngan moal bisa ngabentuk boh asil klorida atawa anhidrida asam. Réaksi pikeun ngahasilkeun turunan-turunan éta kalah bakal ngahasilkeun karbon monoksida. Asam format bisa jadi karbon monoxida mun kapanasan. Asam format mibanda sipat ngaréduksi kawas aldehida.

Asam format mahiwal ti asam karboksilat séjén alatan kamampuhna dina réaksi adisi jeung alkéna. Asam format jeung alkéna meta kalawan cepet ngahasilkeun éster format. Tapi, mun aya asam nu tangtu kawas asam sulfat jeung hidroflorat, kalah varian réaksi Koch nu lumangsung, antukna nambahkeun asam format ka alkéna bakal ngahasilkeun asam karboksilat gedé.

Uyah format pangbasajanna leyur na cai.

Asam format dihasilkeun salaku hasil gigir di rupa-rupa pabrik kimia, utamana asam asetat. najan hasil gigir ieu kaitung loba, teu bisa nyukupan pangabutuh asam format kiwari, antukna perlu dijieun sacara husus.

Nalika métanol jeung karbon monoksida dicampurkeun dina kaayaan basa, bakal ngahasilkeun turunan asam format: métil format, luyu jeung kasaruaan

Dina skala industri, réaksi ieu lumangsung dina fase cair jeung tekenan luhur: 80 °C jeung 40 atm. Basa nu pangilaharna dipaké nyaéta natrium métoksida. Hidrolisis métil format ngahasilkeun asam format:

Hidrolisis métanol sacara langsung merlukeun loba pisan cai sangkan bisa lumangsung sacara éfisién, antukna sababaraha pabrikan ngarancang maké jalan teu langsung, mimiti ku ngaréaksikeun métil format jeung amonia sangkan ngahasilkeun formamida, nu lajeng dihidrolisis ku asam sulfat antukna ngahasilkeun asam format:

Téhnik ieu boga masalah, hususna dina hal miceun hasil gigir amonium sulfat, antukna kaayeunakeun mah, sababaraha parbik ngembangkeun alat hémat énergi pikeun misahkeun asam format tina cai nu dipaké na hidrolisis langsung. Dina salah sahiji prosés ieu, nu dipaké ku BASF, asam format dipisahkeun tina cai ku cara ékstraksi cair ngagunakeun basa organik.

Mangpaat poko asam format nyaéta salaku bahan pangawét jeung antibaktéri parab ternak. Wektu disemprotkeun ka jerami anu seger atawa silase lainna, asam format ngalambatkeun proses pembusukan janten nutrisi mash keneh aya dina waktos nu leuwih lila, biasana pikeun parab jang musim tiris keur ternak. 




#Article 343: Kidung Sunda (461 words)


Kidung Sunda nyaéta hiji karya sastra dina basa Jawa Tengahan dina wanda kakawin (dangding) nu sigana asalna ti Bali, ditulis dina daun lontar. Kakawin ieu nyaritakeun kajadian Perang Bubat nu dimimitian ku Prabu Hayam Wuruk ti Majapahit nu keur néang pigarwaeun. Lajeng anjeunna miharep putri karajaan Sunda (dina naskah ieu teu disebutkeun ngaranna), ngan kahayang ieu bantrok jeung kapengkuhan patih Gajah Mada nu nganggap urang Sunda kudu nurut kana kahayang Majapahit. Balukarna, di palabuan Bubat (tempat balabuhna rombongan ti Sunda) lumangsung perang campuh bébéakan nepi ka ampir sadaya rombongan Sunda gugur, kaasup putri Sunda nu nelasan manéh.

Ieu teks téh aya nu dijieun jadi wangun wawacan nyaéta Wawacan Kidung Sunda anu ditulis maké basa Sunda. Ari sumberna nya tina hasil tarjamahan C.C. Berg.

Prof Dr. C.C. Berg, ahli Walanda, manggihan aya sababaraha vérsi Kidung Sunda, di antarana (nu kungsi medal ti anjeunna) nyaéta

Kidung Sunda eusina leuwih panjang batan Kidung Sundayana, jaba ajén kasusastranana leuwih luhung batan Kidung Sundayana.

Kidung Sunda sawadina kudu dianggap salaku karya sastra, sarta lain dianggap sumber sajarah nu akurat, najan tangtu caritana dumasar kana kajadian nu kungsi aya.

Garis badagna, carita ieu maké basa nu lugas jeung lancar, teu pabeulit sakumaha karya nu sarupa. Caritana nyampurkeun unsur-unsur romantis jeung dramatis nu matak hélok, sarta ngagunakeun gaya basa nu hirup. Kajadian Gajah Mada dicarékan ku Anepaken bisa ditepikeun kalawan atra. Lajeng Prabu Hayam Wuruk nu midangdam Putri Sunda nu geus tiwas kagambarkeun kalawan éndah matak kagagas nu macana.

Carita nu aya dina ieu naskah ogé logis, iwal (meureun) moksana patih Gajah Mada. Tapi, moksana Gajah Mada jeung mangkatna Hayam Wuruk teu saluyu jeung naskah séjén kayaning kakawin Nagarakretagama.

Hiji hal nu pikaresepeun deui nyaéta yén dina téks dibédakeun paham antara Nusantara jeung tatar Sunda. Arurang Sunda dianggap lain urang Nusantara, iwal ku patih Gajah Mada. Samentara nu disebut salaku arurang Nusantara nyaéta: urang Palembang, urang Tumasik (Singapura), Madura, Bali, Koci (?), Wandan (Maluku), Tanjungpura (Banjarmasin) jeung Sawakung (?) (conto bait 1. 54 b.) . Ieu hal ogé saluyu kalayan kakawin Nagarakretagama di mana tatar Sunda teu disebut salaku wewengkon Majapahit di mana aranjeunna kudu mayar upeti. Tapi di Nagarakretagama, Madura ogé teu disebut.

Sakabéh naskah Kidung Sunda nu dicaritakeun di dieu asalna ti Bali, tapi teu jéntré naha naskah ieu ditulis di Jawa atawa di Bali.

Lajeng pangarang naskah ieu can kanyahoan, kitu ogé mangsa ditulisna. Dina naskah ieu disebut-sebut ngeunaan bedil/mariem, tapi hal ieu teu bisa dipaké pikeun nangtukeun umur naskah, sabab urang Nusantara geus wanoh kana sarupaning bedil sahanteuna ti jaman datangna bangsa Portugis di Nusantara taun 1511. Malah sigana mah geus ti jaman saméméhna ti bangsa Cina, sabab nalika Portugis datang ka Maluku, maranéhna disambut ku témbakan kahormatan.

Di handap ieu aya sababaraha potong téks hasil alih aksara, dicutat tina buku C.C. Berg (1927).




#Article 344: Glukosa (629 words)


Glukosa, salah sahiji gula monosakarida, nyaéta salah sahiji karbohidrat pangpentingna nu dipaké salaku sumber tanaga pikeun sato jeung tutuwuhan.
Glukosa mangrupa salah sahiji hasil utama fotosintésis jeung modal pikeun réspirasi sélular.
Bentuk alami (D-glukosa) disebut ogé dékstrosa, utamana mun di industri pangan.

Glukosa (C6H12O6, beurat molekul 180.18) kaasup héxosa—monosakarida nu ngandung genep atom karbon. Glukosa mangrupa aldehida (ngandung gugus -CHO). Lima karbon jeung hiji oxigénna ngabentuk cingcin nu disebut cingcin piranosa, bentuk paling stabil pikeun aldosa nu karbonan genep. Dina cingcin ieu, tiap karbon kabeungkeut kana gugus gigir hidroxil jeung hidrogén iwal atom nu kalima, nu kabeungkeut kana atom karbon kagenep di luar cingcin, ngabentuk hiji gugus CH2OH. Struktur cingcin ieu aya dina kasatimbangan jeung bentuk nu leuwih réaktif, nu proporsina 0.0026% dina pH 7.

Glukosa mangrupa sumber tanaga nu aya di mana-mana dina biologi. Urang bisa ngaduga alesan naha glukosa, lain monosakarida séjén kawas fruktosa, loba pisan dipaké. Glukosa bisa dibentuk tina formaldehida dina kaayaan abiotik, antukna bakal gampang disadiakeun pikeun sistim biokimia primitif. Hal nu leuwih penting pikeun organisme tingkat luhur nyaéta kacondongan glukosa, dibandingkan jeung gula héxosa séjénna, nu teu gampang meta sacara nonspésifik jeung gugus amino dina protéin. Réaksi ieu (glikosilasi) ngaréduksi atawa malah ngaruksak fungsi rupa-rupa énzim. Lambatna laju glikosilasi ieu ku sabab glukosa lolobana aya dina isomér siklik nu kurang réaktif. Najan kitu, komplikasi akut saperti diabétes, lolong, gagal ginjal, jeung karuksakan saraf periferal (‘’peripheral neuropathy’’), kamungkinan balukar tina glikosilasi protéin.

Dina réspirasi, ngaliwatan runtuyan réaksi nu dikatalisis énzim, glukosa kaoxidasi nepi ka tungtungna jadi karbon dioxida jeung cai, ngahasilkeun énergi, utamana dina bentuk ATP. Saméméh dipaké, glukosa dipecéh tina polisakarida.

Glukosa jeung fruktosa dibeungkeut sacara kimiawi jadi sukrosa. aci, selulosa, jeung glikogén nu mangrupa polimér glukosa umum polisakarida).

Déxtrosa kabentuk alatan leyuran D-glukosa muter kapolarisasi cahaya ka katuhu. Dina kasus nu sarua D-fruktosa disebut lévulosa sabab leyuran lévulosa muter kapolarisasi cahaya ka kénca.

Gula aya dina dua énantiomér ( isomér eunteung), D-glukosa jeung L-glukosa, tapi dina organisme, nu kapanggih ngan isomér D. 
Hiji karbohidrat boga bentuk D atawa L patali jeung konformasi isomérik dina karbon 5. Mun aya di katuhu proyéksi Fischer, mangka bentuk cingcinna énantiomér D, mun ka kénca, mangka jadi énantiomér L.
Gampang pisan diapalkeun, nujul ka D pikeun dextro”, nu mangrupa akar basa Latin pikeun right (katuhu), sedengkeun L pikeun levo nu mangrupa akar kecap left (kénca).
Struktur cingcinna sorangan bisa kabentuk ku dua cara nu béda, nu ngahasilkeun glukosa-α (alfa) jeungt β (béta).
Sacara struktur, glukosa-α jeung -β béda dina gugus hidroxil nu kabeungkeut dina karbon kahiji dina cingcinna. Bentuk α mibanda gugus hidroxil di handapeun hidrogénna (sakumaha molekul ieu biasa digambarkeun, kawas katempo dina gambar di luhur), sedengkeun bentuk β gugus hidroxilna aya di luhureun hidrogénna. 
Dua bentuk ini kabentuk piligenti sapanjang waktu dina leyuran cai, nepi ka nisbah stabil α:β 36:64, dina prosés nu disebut mutarotasi nu bisa dicepetkeun. 

Karbohidrat mangrupa sumber énergi utama pikeun awak manusa, nu nyadiakeun 4 kalori (17 kilojoule) énergi pangan per gram. Mecahkeun karbohidrat (misalna aci) ngahasilkeun mono- jeung disakarida, utamana glukosa. Ngaliwatan glikolisis, glukosa geuwat aub dina produksi ATP, nu mawa énergi sél. Di sisi lian, glukosa penting pisan dina produksi protéin jeung dina métabolisme lipid.
Ku sabab dina sistim saraf pusat euweuh métabolisme lipid, jaringan ieu gumantung pisan ka glukosa.

Glukosa diserep kana sirkulasi getih ngaliwatan saluran cerna. Glukosa ieu sawaréh lajeng langsung jadi bahan bakar sél otak, sedengkeun nu lianna ka ati jeung otot, nu neundeun salaku glikogén (aci sato) jeung sél lemak, nu neunden salaku lemak. Glikogén mangrupa sumber énergi cadangan nu bakal dirobah deui jadi glukosa nalika butuh leuwih loba énergi. Najan lemak simpenan bisa ogé jadi sumber énergi cadangan, lemak teu pernah sacara langsung dirobah jadi glukosa. Fruktosa jeung galaktosa, gula lian nu dihasilkan tina mecah karbohidrat, langsung diangkut ka ati, nu ngarobah jadi glukosa.




#Article 345: Budaya Sunda (1382 words)


Budaya Sunda nyaéta budaya nu dipimilik ku urang (séké sélér) Sunda. Najan budaya Sunda loba nu nyaruakeun jeung budaya séké sélér tatanggana di Nusantara/Indonésia, tetep baé loba bédana. Misalna dina seni tembang Cianjuran, nu najan lirikna loba nu nyokot tina dangding, jeung najan asalna mémang tina seni vokal Jawa, tapi kamekarannana ayeuna geus bisa disebut lain-lainna deui dibanding jeung seni karawitan Jawa.

Kasadaran sajarah urang Sunda geus aya ti jaman baheula. Hal ieu, misalna, kaunggel dina naskah basa Sunda Kuna Amanat Galunggung nu mangrupa amanat Rakéyan Darmasiksa, raja Sunda nu maréntah taun 1175 - 1297, ka turunan sarta sakumna urang Sunda, nu unina

nu hartina,

Naskah Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian nyebutkeun ngeunaan ayana rupa-rupa kamonésan dina widang kabudayaan, di antarana mémén (dalang), paraguna (ahli karawitan), hémpul (ahli kaulinan), prépantun (juru pantun), lukis (seni batik), jeung darmamurcaya (juru basa nu ahli rupa-rupa basa deungeun). Dina naskah éta ogé kasebut sababaraha carita, lakon pantun, jeung kitab pusaka kaagamaan, nu ngabuktikeun yén dina mangsa harita kasusastran tulis Sunda geus mekar. Gedé kamungkinanana yén jenis sastra mangsa harita mah lolobana dina wangun sastra lisan, kayaning jampé-jampé, pupujian, lagu-lagu kaulinan, kawih jeung carita pantun, jeung carita biasa.

Budaya Sunda
Ti Wikipédia, énsiklopédia bébas basa Sunda
Luncat ka: pituduh, sungsi

Budaya Sunda nyaéta budaya nu dipimilik ku urang (séké sélér) Sunda. Najan budaya Sunda loba nu nyaruakeun jeung budaya séké sélér tatanggana di Nusantara/Indonésia, tetep baé loba bédana. Misalna dina seni tembang Cianjuran, nu najan lirikna loba nu nyokot tina dangding, jeung najan asalna mémang tina seni vokal Jawa, tapi kamekaranana ayeuna geus bisa disebut lain-lainna deui dibanding jeung seni karawitan Jawa.
Daptar eusi

Kasadaran sajarah urang Sunda geus aya ti jaman baheula. Hal ieu misalna, kaunggel dina naskah basa Sunda Kuna Amanat Galunggung nu mangrupa amanat Rakéyan Darmasiksa, raja Sunda nu maréntah taun 1175 - 1297, ka turunan sarta sakumna urang Sunda, nu unina

    Hana nguni hana mangke, tan hana nguni tan hana mangke. Aya ma beuheula aya tu ayeuna, hanteu ma beuheula hanteu tu ayeuna. Hana tunggak hana watang, tan hana tunggak tan hana watang. Hana ma tunggulna aya tu catangna.

nu hartina,

    Aya bareto aya jaga, lamun teu aya bareto moal aya jaga. Aya baheula aya ayeuna, lamun teu aya baheula moal aya ayeuna. Aya iteuk aya dahan, lamun teu aya iteuk moal aya dahan. Lamun aya tunggul tangtu aya urut tangkalna.

Naskah Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian nyebutkeun ngeunaan ayana rupa-rupa kamonésan dina widang kabudayaan, di antarana mémén (dalang), paraguna (ahli karawitan), hémpul (ahli kaulinan), prépantun (juru pantun), lukis (seni batik), jeung darmamurcaya (juru basa nu ahli rupa-rupa basa deungeun). Dina naskah éta ogé kasebut sababaraha carita, lakon pantun, jeung kitab pusaka kaagamaan, nu ngabuktikeun yén dina mangsa harita kasusastran tulis Sunda geus mekar. Gedé kamungkinanana yén jenis sastra mangsa harita mah lolobana dina wangun sastra lisan, kayaning jampé-jampé, pupujian, lagu-lagu kaulinan, kawih jeung carita pantun, jeung carita biasa.

[édit] Ageman

Bukti-bukti sajarah nu geus kagali ngeunaan ageman urang Sunda baheula bisa ditapsirkeun tina sababaraha naskah:

Kahirupan jaman harita raket pisan pakaitna jeung kapercayaan tur kagiatan kaagamaan. Agama anu dianut nyoko kana ajaran agama Hindu jeung agama Buda anu asalna ti India. éta dua agama asup ka Tatar Sunda ti jaman karajaan Tarumanagara keneh. Bukti-bukti anu kapanggih ngeunaan éta hal, saperti candi Cangkuang di Garut, candi Batujaya jeung Cibuaya di Karawang, patung Buda di Talaga (Majalengka), arca Siwa di Kendan (Bandung). Sok sanajan kitu, dibandingkeun jeung pangaruh agama Hindu/Buddha anu tumerap di Tanah Jawa (Mataram, Kediri, Singasari, Majapahit), pangaruh éta dua agama di Tatar Sunda kaasup leutik pisan.

Titinggal mangrupa patilasan punden berundak, kabuyutan, arca tipe Polinésia, jeung naskah nembongkeun yén sabagian gedé masyarakat Sunda jeung Galuh ngagem agama Jatisunda, nyaéta agama hasil sinkretisme kapercayaan ka arwah luluhur, ajaran Hindu, jeung ajaran Buddha. Dina ieu hal urang Sunda alam harita geus mibanda konsép sorangan ngeunaan kaagamaan anu ngurung tilu hal, nyaéta (1) kapangeranan, (2) kahirupan sanggeus nyawa ninggalkeun raga, jeung (3) cara-cara pikeun nyalametkeun diri boh keur salila kumelendang di ieu dunya boh keur hirup jaga di aherat.

Tilu dewa (Trimurti) anu dianggap pangeran pangluhurna ceuk agama Hindu (Brahma, Wisnu, Syiwa), nurutkeun ajaran Jatisunda, perenahna sahandapeun sanghyang. Jadi, sanghyang minangka unsur kakawasaan anu pangluhurna. Sanghiyang nyiptakeun alam sagemblengna. Sanghiyang ngatur sakumna mahluk. Sacara mutlak Sanghiyang nyekel kakawasaan di jagat raya. Tempat dumuk Sanghiyang di Kahiyangan anu pernahna di luar alam dunya ieu. Kahyangan téh alam anu suci, sepi, tur langgeng taya gangguan kahirupan dunya.

Asup ka alam Kahyangan katut hirup ngahiji sareng Hyang sabada nyawa ninggalkeun raga mangrupa panyileukan manusa, sabab nya di dinya nyampak kabagjaan abadi. éta panyileukan bisa kahontal, upama manusa salila hirupna di alam dunya ngagungkeun tur nyembah Hiyang sarta loba nyieun kahadéan ka sasama manusa, laku lampahna hadé luyu jeung pancen hirupna.

Kasalametan jeung kabagjaan hirup di alam pawenangan (dunya) jeung di alam kalanggengan (aherat) gumantung kana ajén tapa hiji jalma anu dilakonan salila hirupna di alam dunya. Tapa téh nyaéta garapan gawe nurutkeun kaahlian jeung pagawéan masing-masing. Lamun tapana hadé tur daria, kahirupan di dunya jeung di aheratna ogé pinanggih kasalametan jeung kabagjaan. Tapi sabalikna, lamun tapana goreng, kahirupanana ogé bakal tinemu jeung kacilakaan katut katunggaraan boh di dunya boh di aherat.

[édit] Basa, aksara, jeung sastra

Salian ti naskah Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian, naskah-naskah séjén ti jaman nu leuwih anyar salaku bukti kasusastran Sunda nu aya di Musieum Pusat Jakarta di antarana Carita Parahyangan, Carita Waruga Guru, jeung Carita Ratu Pakuan.

Saasupna pangaruh Jawa (Mataram Islam) dina abad ka-17, di masarakat Sunda tumuwuh bentuk wawacan nu ditulis dina aksara Cacarakan. Aksara Arab gé mimiti dipaké pikeun nulis basa Sunda.

Ku datangna bangsa Éropa, utamana dina munggaran abad ka-19, aksara Latin ogé mimiti dipiwanoh jeung dipaké. Beuki dieu, dina panungtungan abad ka-19, cara nulis nurutkeun ajén-inajén modérn mimiti dipaké ku Muhamad Musa: méré tanda baca dina tulisan Cacarakan jeung mimiti dipakéna aksara Latin.

Taun 1912, aturan nulis basa Sunda ku aksara Latin dijieun ku Ardiwinata spk. Percitakan ogé mimiti dipaké. Wujud sastra Kulon samodél roman jeung carpon ogé mimiti dipikawanoh. Kalawarta Sunda mimiti medal awal abad ka-20.

Roman Sunda munggaran dikarang ku Ardiwinata nu judulna Baruang ka nu Ngarora, dituturkeun ku Méméd Sastrahadiprawira, Yuhana, Moh. Ambri, jeung Margasulaksana (roman ditéktip Diarah Pati).

Kumpulan carpon munggaran ditulis ku G. S. (ngan dikenal sandiasmana wungkul) dina judul Dogdog Pangréwong (1930), dituturkeun ku M. A. Salmun, Rusman Sutiasumarga, Tini Kartini, RAF, Wahyu Wibisana, jsb.

Sajak bébas basa Sunda diluluguan ku Kis W. S..

Wangunan lakon teu pati ngembang dina basa Sunda, sabab aya gending karesmén nu leuwih dipikaresep.

Dina jaman méméh perang, buku-buku sastra Sunda lolobana wedalan Balé Pustaka, Jakarta. Sanggeus perang, karya sastra Sunda leuwih loba nu medal ti pamedal-pamedal swasta.

Salian ti naskah Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian, naskah-naskah séjén ti jaman nu leuwih anyar salaku bukti kasusastran Sunda nu aya di Musieum Pusat Jakarta di antarana Carita Parahyangan, Carita Waruga Guru, jeung Carita Ratu Pakuan.

Saasupna pangaruh Jawa (Mataram Islam) dina abad ka-17, di masarakat Sunda tumuwuh bentuk wawacan nu ditulis dina aksaa Cacarakan. Aksara Arab gé mimiti dipaké pikeun nulis basa Sunda.

Ku datangna bangsa Éropa, utamana dina munggaran abad ka-19, aksara Latin ogé mimiti dipiwanoh jeung dipaké. Beuki dieu, dina panungtungan abad ka-19, cara nulis nurutkeun ajén-inajén modérn mimiti dipaké ku Muhamad Musa: méré tanda baca dina tulisan Cacarakan jeung mimiti dipakéna aksara Latin.

Taun 1912, aturan nulis basa Sunda ku aksara Latin dijieun ku Ardiwinata spk. Percitakan ogé mimiti dipaké. Wujud sastra Kulon samodél roman jeung carpon ogé mimiti dipikawanoh. Kalawarta Sunda mimiti medal awal abad ka-20.

Roman Sunda munggaran dikarang ku Ardiwinata nu judulna Baruang ka nu Ngarora, dituturkeun ku Méméd Sastrahadiprawira, Yuhana, Moh. Ambri, jeung Margasulaksana (roman ditéktip Diarah Pati).

Kumpulan carpon munggaran ditulis ku G. S. (ngan dikenal sandiasmana wungkul) dina judul Dogdog Pangréwong (1930), dituturkeun ku M. A. Salmun, Rusman Sutiasumarga, Tini Kartini, RAF, Wahyu Wibisana, jsb.

Sajak bébas basa Sunda diluluguan ku Kis W. S..

Wangunan lakon teu pati ngembang dina basa Sunda, sabab aya gending karesmén nu leuwih dipikaresep.

Dina jaman méméh perang, buku-buku sastra Sunda lolobana wedalan Balé Pustaka, Jakarta. Sanggeus perang, karya sastra Sunda leuwih loba nu medal ti pamedal-pamedal swasta.




#Article 346: Islam (675 words)


Islam (basa Arab: الإسلام, Al-Islām; Aksara Sunda: ᮄᮞᮣᮙ᮪)  kapasrahan ka Gusti) nyaéta hiji ageman tauhid, kaasup rungkun ageman Ibrahim (ageman anu percaya kana kanabian Ibrahim). Kalayan kurang leuwih 1,2–1,3 miliar pangagemna , Islam mangrupa ageman kadua panglobana di dunya. Pangagem ajaran Islam disebut muslim. Islam ngajarkeun yén Gusti (Alloh) nurunkeun Firman-Na ka manusa ngaliwatan para Nabi jeung Rasul sarta Muhammad ﷺ mangrupa Rasul panungtungan nu diutus ka dunya. Dina basa Arab, Islām hartina “sumerah diri” sarta mangrupa Dīn nu hartina aturan atawa sistim

Muslim kudu percaya kana Rukun Iman nu 6 perkara nyaéta:

Konsép dasar dina Islam nyaéta tauhid nyaéta ngaku kaésaan Gusti, sarta nampik sagala wangun penyekutuan kamanten-Na. Konsép ieu dicicikeun kalawan écés sarta basajan dina surat Al-Ikhlas (surat ka-112) anu tarjamahanana antara lain:

Dina basa Arab, Gusti disebut minangka Allah, urang Sunda tos biasa ngucap Alloh atawa Pangéran. Kecap ieu sacara etimologis nyambung kalawan ilah kapangéranan, Alloh nyaéta ogé kecap anu dipaké ku urang Kristen (Nasrani) sarta Yahudi Arab minangka tarjamahan ti ho théos ti Jangji-pasini Anyar sarta Septuaginta.

Ngaran Alloh henteu mibanda wangun loba sarta henteu diasosiasikeun kalawan génder nu tangtu. Dina Islam sakumaha ditepikeun dina Al Qur'an disebutkeun:

Alloh nyaéta Ngaran Pangéran (ilah) sarta hiji-hijina Pangéran sakumaha perkenalan-na ka manusa ngaliwatan Al Quran:

Pamakéan kecap Alloh sacara linguistik mengindikasikan kahijian. Umat Islam percaya yén Pangéran anu maranéhanana sembah nyaéta sarua jeung Pangéran umat Yahudi sarta Nasrani, dina hal ieu téh Nabi Ibrahim. Tapi, Islam nampik ajaran Kristen ngait paham Trinitas di mana hal ieu dianggap Politheisme.

Nyutat Qur'an, surat An-Nisa(4):171:

Dina Islam visualisasi atawa penggambaran Pangéran henteu ditepungan, hal ieu dilarang alatan bisa boga tungtung dina pemberhalaan sarta malahan panghina, alatan Pangéran henteu sarupa kalawan naon ogé (Asy-Syuraa QS. 42: 11). Minangka gantina, Islam ngagambarkeun Pangéran dina 99 ngaran / gelar / landian Pangéran (asma'ul husna) anu ngagambarkeun sipat ketuhanan-nya sakumaha aya dina Al Qur'an.

Dasar Hukum Islam nyaéta Al Quran sarta Sunnah Nabi Muhammad saw. Hukum Islam, nurutkeun surat Al-azhab ayat 36, lamun Alloh sarta Rosul-Na geus netepkeun hiji hukum, mangka manusa henteu bisa nampikna. Sajaba ti éta, lamun hukum kasebut henteu kapanggih naskh na dina Al Quran sarta Sunnah, mangka manusa kaci pikeun ngalakonan Ijtihad. Ijtihad ngan kaci dipigawé ku jalma-jalma zuhud, soleh, sarta alus amalnya

Para ulama netepkeun yén tiap Muslim kudu tumut kana 5 asas dina Islam nu disebut Rukun Islam:

Al Qur'an nyaéta kitab suci pikeun ummat Islam. Sacara harfiah Qur'an hartosna bacaan. Tapi cacak kadéngé ngarujuk ka hiji buku/kitab, ummat Islam ngarujuk Al Qur'an sorangan leuwih dina kecap-kecap atawa kalimah di jerona, lain dina wangun fisikna minangka hasil citakan.

Umat Islam percaya yén Al Qur'an ditepikeun ka Nabi Muhammad SAW ngaliwatan malaékat Jibril. Penurunannya sorangan lumangsung sacara bertahap antara taun610 nepi ka nepi ka maotna anjeunna 632 masehi. Cacak Al Qur'an leuwih réa ditransfer ngaliwatan apalan, tapi minangka tambahan réa pamilu Islam dina mangsa éta anu nuliskeunana dina tulang, batu-batu sarta dangdaunnan.

Umat Islam percaya yén Al Qur'an anu aya ayeuna persis sarua jeung anu ditepikeun ka Muhammad SAW, saterusna ditepikeun deui ka pamiluna, anu saterusna ngapalkeun sarta nulis eusi Al Qur'an kasebut. Sacara umum para ajengan nyatujuan yén vérsi Al Qur'an anu aya ayeuna, mimiti dikompilasi dina mangsa kekhalifahan Utsman bin Affan (khalifah Islam ke-3) anu berkisar antara 650 nepi ka 656 Masehi. Utsman bin Affan saterusna ngirimkeun duplikat ti vérsi kompilasi ieu ka sakumna penjuru kakawasaan Islam dina mangsa éta sarta maréntahkeun sangkan kabéh vérsi sajaba ti éta dibinasakeun pikeun kasaragaman.

Al Qur'an mibanda 114 surat (bab), sarta sajumlah 6.236 ayat (aya béda gumantung cara ngitung). Ampir kabéh Muslim ngapalkeun sahenteuna sawatara bagian ti sakabéh Al Qur'an, maranéhanana anu ngapalkeun sakabéh Al Qur'an dipikawanoh minangka hafiz (loba:huffaz). Pencapaian ieu lain hiji hal anu arang, dipercaya yén ayeuna aya jutaan penghapal Al Qur'an diseluruh dunya.

Muslim ogé percaya yén Al Qur'an aslina ngan Basa Arab. Hasil tarjamahan Al Qur'an ka sagala rupa basa henteu mangrupa Al Qur'an éta sorangan. Ku alatan éta tarjamahan ngan mibanda kalungguhan minangka koméntar ka Al Qur'an atawa hasil usaha néangan harti Al Qur'an, tapi lain Al Qur'an éta sorangan.




#Article 347: Naskah (315 words)


Naskah (basa Latin manuscript: manu scriptus ditulis tangan), sacara husus, nyaéta sadaya dokumén tinulis nu ditulis leungeun (atawa diukir), dibédakeun ti dokumén citakan atawa salinanana ku cara lain. Kecap 'naskah' asalna tina basa Arab nuskhatum nu hartina lambaran kertas.											

Saméméh aya percitakan, sakabéh dokumén tinulis kudu dijieun jeung dilobaan ku cara ditulis leungeun. Biasana, naskah dijieun dina bentuk gulungan, buku, jeung untuyan naskah nu ditulis dina lontar/nipah, daluang (kertas tradisional nu seratna kasar), jeung kertas.

Di Asia Tenggara, dina milénium kahiji, dokumén penting dijieun dina lambaran tambaga nu dilemesan ku diduruk, asrta diukir ku tatah logam. Di Filipina, misalna, dina abad ka-9, dokumén teu diukir ku tatah, tapi sarua jeung panyitak dot-matriks kiwari. Dokumén kawas kieu jarang kapanggih, dibanding jeung naskah-naskah nu dijieun dina daun atawa awi. Ngan, iklim tropis nu lembab ngabalukarkeun naskah-naskah tina bahan organik gampang pisan ruksak. Di Nusantara, naskah-naskah nu dijieun dina daun lontar/nipah jeung daluang loba dipaké. Sakumaha kiwari, naskah dina daluang ditulis ngagunakeun kalam/koas, sedengkeun dina dangdaunnan, tulisanana diukir ngagunakeun péso leutik nu disebut péso pangot.

Di Kulon, nalika jaman klasik nepi ka abad-abad awal mangsa Kristen, naskah-naskah ditulis tanpa spasi antarkecap (scriptio continua), antukna pikeun nu teu biasa mah susah pisan. Salinan naskah-naskah éta biasana ditulis dina aksara Yunani jeung basa Latin nu asalna ti abad ka-4 nepi ka abad ka-8, digolongkeun dumasar dipaké/henteuna aksara kapital atawa aksara leutik.

Numutkeun Library and Information Science, naskah téh nyaéta sadaya barang tulisan leungeun nu aya dina koléksi pabukon atawa arsip; misalna, surat-surat atawa buku poéan pribadi hiji jalma nu aya na koléksi hiji pabukon.

Dina jihat séjén, istilah naskah teu ukur dipaké pikeun sagala rupa nu dituis leungeun. Dina pawedalan buku, kalawarta, jeung musik, naskah hartina salinan asli karya nu ditulis ku hiji pangarang atawa komponis. Dina dunya perfilman jeung téater, naskah hartina téks pamaén drama, nu dipaké ku pausahaan téater atawa kru film nalika dijieunna hiji paminton atau film.




#Article 348: Saléh Danasasmita (180 words)


Saléh Danasasmita (Sumedang, 7 Juni 1933 - Bogor, 8 Agustus 1986), ahli sajarah Sunda, sastrawan, rédaktur.

Saléh Danasasmita lulusan Jurusan Sejarah IKIP Bandung éksténsi Bogor, loba diajar sacara otodidak ngeunaan sajarah Sunda, kaasup diajar basa Kawi katut aksara Sunda. Ku jalan kitu, anjeunna bisa maca sarta naliti naskah-naskah, utamana Sunda buhun kalawan daria.

Taun 1957, babarengan jeung sawatara sastrawan Sunda lianna, anjeunna ngadegkeun—tuluy jadi salah saurang rédaktur—majalah Manglé. Ti taun 1961 nepi ka 1963, anjeunna mingpin majalah Baranangsiang, nu medal di Bogor.

Tulisan-tulisan anjeunna dina basa Sunda ngeunaan sajarah Sunda dimuat dina Manglé, Baranangsiang, Hanjuang, jeung Sipatahunan. Lian ti ngaguar sajarah Sunda, Saléh ogé remen nulis ngeunaan kasenian Sunda jeung sakapeung sok nulis sajak, dangding, jeung carpon.

Saléh kungsi ngawulang di SMP, SMA, jeung SPG. Kungsi ogé nyepeng kalungguhan Kasi Tenaga Téknis Bidang Muskala Kanwil Dépdikbud Jawa Kulon (1982 - 1986).
Di Bogor, anjeunna kungsi jadi anggota DPRD Kodya Bogor (1964 - 1967).

Buku-bukuna nu geus medal di antarana Séwaka Darma, Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian, Amanat Galunggung (1987), Babad Pajajaran (1977), Sejarah Jawa Barat (1984), jeung Sejarah Bogor (1983).




#Article 349: Édi S. Ékajati (199 words)


Prof. Dr. H. Édi S. Ékadjati () nyaéta ahli sajarah Sunda jeung sajarah Indonesia. Dipikawanoh minangka pakar naskah Sunda. Terahir anjeunna jadi Guru Besar jeung dosén Fakultas Sastra Universitas Padjajaran sarta Pupuhu Pusat Studi Sunda.

Edi S. Ekadjati meunang gelar sarjana ti Universitas Padjadjaran Jurusan Sajarah Fakultas Sastra (1964-1971) sarta gelar doktor ti Universitas Indonésia Program Studi Filologi (1976-1979) kalawan disertasi Carita Dipati Ukur: Sebuah Karya Sastra Sejarah. Ekadjati ogé kungsi ngilu studi ngeunaan filologi pikeun panalungtikan sajarah di Universitas Leiden (1974-1975) tur kungsi deuih jadi Guru Besar Tamu di Reséarch Institute for Language and Cultures of Asia and Africa di Tokyo University of Foreign Studies, Jepang. Nalika nganjrek di Jepang dina taun 2002, anjeunna ngayakeun panalungtikan ngeunaan kebudayaan Sunda dina zaman Karajaan Pajajaran. Ekadjati dipikawanoh ogé minangka salah saurang nu ngadegkeun Yayasan Kebudayaan Rancagé jeung Caraka Sundanologi, babarengan jeung para inohong séjénna.

Karya-karya anjeunna di antarana Cerita Dipati Ukur jeung Kebudayaan Sunda: suatu pendekatan sejarah.

Edi S. Ekadjati kungsi kasinugrahan sababaraha pangajén, di antarana: Satyalencana Karya Sastra 20 Taun (1998) ti présidén Indonésia, Satya Karya Bhakti 15 Taun (1996), Adhitya Tridharma Nugraha salaku Dosén Tuladan Tingkat Nasional Taun 1982 jeung kasinugrahan Hadiah Sastra Rancagé widang Jasa taun 2001.




#Article 350: Sanyawa organik (134 words)


Sanyawa organik nyaéta golongan besar sanyawa kimia nu molekulna ngandung karbon, iwal karbida, karbonat, jeung oksida karbon. Studi ngeunaan sanyawaan organik disebut kimia organik. Loba di antara sanyawaan organik, kawas protéin, lemak, jeung karbohidrat, mangrupa komponén penting dina biokimia.

Di antara sababaraha golongan sanyawaan organik nyaéta sanyawa alifatik, ranté karbon nu bisa dirobah gugus fungsina; hidrokarbon aromatik, sanyawaan nu ngandung paling henteu hiji cingcin bénzéna; sanyawa hétérosiklik nu ngawengku atom-atom nonkarbon dina struktur cingcinna; jeung polimér, molekul ranté panjang gugus ngulang.

Pangbéda antara kimia organik jeung anorganik nyaéta aya/henteuna beungkeut karbon-hidrogén. antukna, asam karbonat kaasup anorganik, sedengkeun asam format, asam lemak munggaran, organik.

Ngaran organik nujul kana sajarahna, dina abad ka-19, nu dipercaya yén sanyawa organik ngan bisa disintésis dina awak organisme dina vis vitalis - life-force.

Lolobana sanyawaan kimia murni dijieun sacara artifisial.




#Article 351: Alfred Nobel (237 words)


Alfred Bernhard Nobel (21 Oktober 1833, Stockholm, Swédia - 10 Désémber 1896, San Remo, Italia). Kimiawan Swédia, insinyur nu manggihan dinamit. Anjeunna kawentar ku dilembagakeunana Hadiah Nobel. Unsur sintétik Nobelium dicokot tina ngaranna.

Alfred Nobel téh putra katilu Immanuel Nobel (1801-1872), dibabarkeun di Stockholm, tapi lajeng ngalih ka St. Petersburg, tempat ramana mitembeyan usaha torpédo. Taun 1859, usaha ieu diwariskeun ka putrana nu kadua, Ludvig Emmanuel (1831-1888), nepi ka jadi badagna. Sedengkeun Alfred balik ka Swédia jeung ramana alatan usaha kulawargana bangkrut, nu lajeng ngarojong anjeunna neuleuman bahan peledak, utamana ngeunaan kasalametan dina cara nyieun  ngagunakeun nitrogliserin (kapanggih taun 1847 ku Ascanio Sobrero, salah saurang muridna di Universitas Torino). Di pabrikna kungsi sababaraha kali kacilakaan (bahanna ngabeledug) di Heleneborg, nu salah sahijina malah ngabalukarkeun adina jeung sababaraha urang pagawéna palastra dina taun 1864.

Nobel manggihan yén mun nitrogliserin ditapelkeun kana bahan panyerep (absorbent) nu inert kawas kieselguhr (diatomaceous earth), hasilna bakal leuwih aman nalika dimanipulasi. Campuran ieu dipaténkeun taun 1867 maké ngaran dynamite.

Anjeunna lajeng nyampurkeun nitrogliserin jeung bahan peledak lianna, gun-cotton, nu ngahasilkeun bahan kawas jélli transparan nu leuwih kuat batan dinamit. Blasting gelatin ieu dipaténkeun taun 1876, dituturkeun ku produk lianna nu sarupa, tapi ditambahan kalium nitrat, bubur-kai, jeung sababaraha zat lianna.

Sababaraha taun salajengna, Nobel ngahasilkeun ballistite, salah sahiji nitrogliserin bubuk mesiu tanpa haseup nu munggaran. Bubuk ieu mangrupa prékursor cordite, nu ku Nobel diklaim kawengku dina paténna. Han er også en megestsnil mann




#Article 352: Abjad Jawi (136 words)


Aksara Pegon atawa Arab Pegon (disebut ogé aksara Jawi) nyaéta aksara Arab nu diadaptasi pikeun nulis basa Malayu, basa Jawa, jeung basa Sunda (jeung di Nusantara umumna nu kapangaruhan Islam?). Aksara ieu mangrupa salah sahiji aksara resmi di Brunéi, sarta (kungsi) di paké di Malaysia, Filipina, Indonésia, jeung Singapura, utamana di kalangan Muslim.

Aksara Pegon geus aya di Nusantara ti sababaraha abad ka tukang, tumuwuh nalika datangna Islam ka wewengkon ieu. Aksara ieu méh sarua jeung aksara Arab, ngan katambah ku sababaraha aksara pikeun nyaluyukeun jeung basa-basa nu dipaké di Nusantara.

Aksara Pegon mangrupa salah sahiji tulisan munggaran nu dipaké di Malayu, dipaké ti mangsa Pasai, nepi ka mangsa Kasultanan Malaka, Johor, jeung Acéh abad ka-17. Bukti ngeunaan ieu bisa kapanggih dina prasasti Trengganu, taun 1303 (702 H), sedengkeun aksara Latin dipaké kira panungtungan abad ka-19.




#Article 353: Panda (248 words)


Panda (Ailuropoda melanoleuca, Giant Panda) nyaéta hiji mamalia nu kiwari digolongkeun kana kulawarga biruang, Ursidae, nu asli ti Cina tengah.

panda hirup di wewengkon pagunungan, kawas Sichuan jeung Tibét. Panda dijadikeun lambang Yayasan Alam Liar Sadunya (World Wildlife Fund, WWF), hiji organisasi konservasi alam. Ti panengah abad ka-20, panda ogé jadi lambang nasional Cina, sarta dijadikeun koin emas Cina.

Najan sacara taksonomi digolongkeun karnivora, dahareunana mah sabenerna tutuwuhan, utamana awi. Panda ogé beuki endog jeung serangga pikeun sumber protéinna.

Pikeun sababaraha dekade klasifikasi taksonomi panda dipadungdengkeun sabab panda jeung dulur jauhna Panda Beureum mibanda ciri-ciri nu mirip biruang jeung careuh. Tapi, uji genetik nétélakeun yén panda mémang biruang sarta asup kana kulawarga Ursidae. Dulur pangdeukeutna nyaéta Spectacled Bear di Amérika Kidul. Tinggal hiji deui, sabab Panda Beureum masih dipadungdengkeun, naha asup kulawarga Ursidae atawa careuh, Procyonidae.

Panda kaasup spésiés nu kaancam punah alatan habitatna nu beuki heureut sarta laju kalahiran nu jarang, boh di habitat aslina atawa di panginguan. Di alam aya kira 1.600 sato. 

Panda munggaran kawénéhan ku urang Kulon taun 1869 ku misionaris Prancis Armand David. Panda dipikaresep ku masarakat umum sabab watekna nu lucu, katambah ku kadaharanana nu mangrupa awi.

Ngaran 'panda' sakumaha ngaran umum kiwari asalna tina Panda Beureum, nu mangrupa dulur jauhna di Éropa nu sarua dahar awi. Saméméh kapanggih patalina jeung Panda Beureum taun 1901, Giant Panda disebut Mottled Béar (Ailuropus melanoleucus) atawa Parti-coloured Béar.

Ngaran Cina pikeun Panda nyaéta , nu ogé bisa dibalikkeun jadi , nu hartina ucing-biruang atawa biruang-ucing.




#Article 354: Beruk (150 words)


tempo téks

Beruk ngabentuk marga Macaca ti monyét Dunya Buhun (Ing. Old World monkeys).

Beruk mangrupa monyét genus primata anu panglobana nyebar, sagigireun manusa, ti Afrika kalér nepi ka Jepang. Kiwari geus aya salapan welas spésiés beruk nu geus dipiwanoh, kaasup monyét geus pisan dipiwanoh ku masarakat awam, kayaning Beruk Résus (Rhesus Macaque, Monyét Résus téa), Macaca mulatta, jeung Beruk Barbari (Barbary Macaque), M. sylvanus, hiji koloni nu hirup di pagunungan Jabal Torik. Najan sababaraha spésiésna teu buntutan, jeung ku sabab kitu sok diaku kera (Ing. ape), bisa dipastikeun yén mémang bener monyét, nu taya patalina jeung kera gedé (Ing. great ape) dina kulawarga Hominidae atawa kera leutik dina kulawarga Hylobatidae.

Sababaraha spésiés beruk geus loba dipaké pikeun panalungtikan médis.

Ahir 1990-an kapanggih yén ampir sakabéh (90%-an) beruk kukutan atawa beunang néwak mawa virus hérpes-B. Virus ieu teu nanaon pikeun beruk, tapi bahya pisan mun népa ka manusa.

Marga Macaca 




#Article 355: Lodaya (193 words)


Lodaya atawa maung lodaya (basa Latin: Panthera tigris; sok aya ogé nu nyebutna maung hungkul) nyaéta mamalia kulawarga Felidae, salah sahiji maung nu asup kana marga Panthera. Sakumaha ilaharna bangsa maung, lodaya téh karnivora. 

Lodaya lolobana hirup di leuweung jeung tatar jukut (nu luyu pikeun kamuflasena). Ti antara sadaya ucing badag, ukur lodaya jeung jaguar nu bisaan ngojay, sakumaha urang biasa manggihan lodaya keur ngojay di situ atawa wahangan. Lodaya ilaharna moro sorangan, ngamangsa utamana hérbivora sedeng kayaning uncal, mencek, jeung bagong. Sigana ukur manusa nu mangrupa prédator lodaya, nyaéta dina raraga moro jeung pikeun ngarah siritna, nu ceuk sakaol, padahal teu bener, mangrupa afrodisiak. Alatan ruksak habitatna jeung diboro, populasi lodaya beuki nyirorot antukna asup kana daptar spésiés nu kaancam punah. Lodaya mangrupa salah sahiji sato nu aya dina punclut ranté dahareun.

Lodaya biasa nalukkeun mangsana ti mana baé, biasana mah dibongohan, ngégél beuheungna nepi ka tikorona mites atawa megatkeun s

Lodaya kabagi kana dalapan subspésiés, tilu di antarana geus dianggap lastari, sarta hiji ampir punah. Lodaya (kungsi) hirup di Rusia, Sibéria, Iran, Afganistan, India, Cina, jeung Asia tenggara, kaasup kapuloan Sunda. Di antara nu aya kénéh, nyaéta:

(kosong kénéh, mangga eusian)




#Article 356: Semar (247 words)


Semar atawa lengkepna Semar Badranaya, salah saurang tokoh dina carita Mahabarata, nyaéta salah saurang badéga nu ngawulaan para Pandawa. Semar sok ogé disebut Lurah Semar Kudapawana.

Nurutkeun caritana, Semar tadina boga dedeg pangadeg kasép ngalémpéréng konéng, terah déwa anu sakti pilitanding, ngaranna Batara Ismaya atawa Sang Hyang Munget, putra Sang Hyang Wenang, nu hirup di Kalampit Sireng, Kahyangan.

Dina hiji waktu, Semar kabita ku jimat Layang Jamus Kalimusada nu dipimilik ku adina, Sang Hyang Rancasan. Bakat ku kabongroy ku éta pusaka, manéhna jeung adina nu hiji deui, Sanghyang Antaga, ngahurup Sanghyang Rancasan nepi ka tiwasna. Malah bugangna didalahar ku duaan, sedengkeun pusakana leungit taya tapakna. Sanggeus kitu, Semar jeung adina ngadadak saralin jinis, robah jadi dedegan jalma nu pikahinaeun. Maranéhna dialusir ku ramana, Sanghyang Wenang, dibuang ka Marcapada: Sanghyang Ismaya jadi Semar, sedengkeun Sanghyang Antaga jadi Togog.

Semar kacida ngarasa kaduhung ku hiji ku dua, tina gagah gandang sampulur, dedeganana robah jadi goréng patut: beuteung bucitreuk, beungeut pias, pakulitan hideung, sirah kukuncungan, jadi hina diusir ti Kahyangan. Tapi najan kitu, manéhna sadar nu ahirna bisa nampa kalawan sadrah ka Pangéran, rumasa tina kasalahannana sorangan.

Pikeun nebus kasalahannana, Semar kumawula ka manusa turunan Batara Wisnu Saka nu sarakti atawa ka nu ngagem jimat Jamus Layang Kalimusada, kajeun diri lara balangsak. Pikeun tamba keueung, Semar nyiptakeun tilu putra: Astrajingga/Cépot, Udél/Dawala, jeung Garéng. Tilu putrana éta ogé mibanda rupa nu teu parayus, tapi saparipolahna: pikalucueun.

Ki Semar migarwa Déwi Sutiragén, putra raja Sekar Rumumbé, nu salawasna satia satuhu ka anjeunna.




#Article 357: Orgasme (117 words)


Orgasme (ti basa Yunani: οργασμός orgasmós, ti orgán - to swell, be lustful), mangrupa kaayaan puncak kanikmatan sacara fisik, psikologi atawa émosi hasil rangsang séksual (umumna dina prosés sanggama) anu kadang-kadang dibarengan réaksi fisiologis saperti lamun lalaki nepi kanu kaluar mani (pejuh), sedengkeun pikeun pihak awéwé cirina heunceut karasa enyut-enyutan saawak-awak.

Lalaki jeung awéwé bisa ngalaman orgasme, tapi réspon pastina bisa béda-béda gumantung kana jenis kelamin jeung pangalaman seksualna sorangan. Bisa disebutkeun ogé yén orgasme téh tahap katilu ti opat tahap siklus tanggapan seksual manusa, nu kiwari mangrupa modél nu bisa ditarima tina prosés fisiologis rangsang séksual. Orok lima bulan waé bisa ngalaman orgasme, numutkeun risét Alfred Kinsey.  Lamun ceuk basa Sunda kasar orgasme téh hartina bucat.




#Article 358: Singa (616 words)


Singa (Panthera leo) nyaéta hiji mamalia ti kulawarga Felidae. Singa jalu, dicirikeun ku buuk-na, beuratna bisa nepi ka 250 kg, sedengkeun nu bikang leuwih leutik, kira kana 180 kg.
Di alam liar, umur hirup singa antara 10–14 taun, sedengkeun nu inguan bisa leuwih ti 20. Singa mangrupa karnivor nu hirup ngagorombol, nu anggotana para bikang jeung anak-anakna nu dipingpin ku hiji jalu. Nu moro nya nu bikang ieu, sedengkeun nu jalu ngawaskeun jeung ngajaga wates wilayahna. Singa jalu bakal diusir ti gorombolanana mun geus sawawa. Mun nu ngora ieu bisa ngéléhkeun pamingpinna nu jalu, anak-anakna nu aya na éta gorombolan sok dipaéhan.

Najan kawentar salaku raja leuweung, singa téh sato nu hirup di wewengkon nembrak, aya di sakuliah Afrika. Singa kaasup spésiés nu kaancam sabab populasina ukur aya di taman nasional di Tanzania jeung Afrika Kidul.

Singa Asiatik (subspésiés Panthera leo persica), nu baheula aya di wewengkon Yunani nepi ka India ngaliwatan Pérsia, hirup di Leuweung Gir di beulah kulon ngidul India. Kira 300 singa hirup di sangtuari di Gujarat nu legana 1412 km².

Singa mimiti punah di Yunani taun 100 M, tapi di Wétan Tengah jeung Afrika mah aya kénéh nepi ka awal abad ka-20. Singa nu hirup di Afrika Kalér, disebut Singa Barbar, biasana leuwih badag batan singa sub-Sahara, jeung buuk jaluna leuwih kandel, sigana mah kaasup hiji subspésiés singa, najan can kabukti. Subspésiés séjén nu geus punah nyaéta Singa Bojong (Cape Lion) jeung Singa Guha Éropa (subspésiés Pathera leo spelaea) nu hirup babarengan jeung manusa nalika Jaman És.

Singa ngahakan mamalia nu leuwih leutik, ku cara nyamur ka sabudeureunana. Mangsana tara sieun mun nempo singa aya dina jarak nu cukup jauh, sabab stamina singa teu pati hadé. Singa ngahakan sato naon baé, ti serangga nepi ka gajah. Musuh alamina nya singa séjén nu keur nyiar wilayah.

Singa aya di sapanjang Afrika Kidul, Zimbabwé, Namibia, Botswana, jeung Mozambik. They are mainly found in woodland type aréas but can survive in semi desert or bush aréas.
Baby or young lions are called cubs. Females give birth to 1-5 youngsters, after a gestation period of three months. The cubs can suckle for as long as 18 months but are normally wéaned by 8 weeks.
There is a high mortality rate amongst cubs.

Singa nu kalaparan bisa baé nyerang manusa nu deukeut ka manéhna, malah aya (utamana jalu) nu ngahajakeun nyiar mangsa manusa. Di antara kasuk-kasus nu dipublikasikeun nyaéta Tsavo jeung Mfuwe, nu kajadianana méh sarua. Singa dina dua kajadian éta awakna leuwih badag ti biasa, teu buukan jeung huntuna koropok. Aya nu nyangka yén éta téh sabenerna spésiés singa nu can kaklasifikasi, atawa gering antukna teu pati bisa newek mangsa.

Singa bisa kawin jeung maung (Siberia), mun di panginguan mah pikeun ngahasilkeun campuran nu lucu. Silangan ieu katelahna liger jeung tigon.

Liger dihasilkeun tina ngawinkeun singa jalu jeung maung bikang (mun disundakeun mah disebut siung atawa singung meureun), nu ukuranana leuwih badag batan maung atawa singa. Cenah mah liger ieu bakal terus ngabadagan sapanjang hirupna, nepi ka tungtungna awakna teu bisa deui nahan, nu nepi ka satengah ton. Liger mibanda welang jeung tutul kawas kolotna, kelirna kawas singa, tapi resep pisan ngojay. Liger jalu teu bisa anakan (stéril), sedengkeun nu bikang sok bisa.

Tigon nyaéta silangan singa bikang jeung maung jalu (di urang mah manga meureun). Sabalikna ti liger, tigon mah awakna leutik kawas ucing, ngan ceulina baé nu buleud jeung awakna nu welang jeung tutul. Kawas liger jalu, tigon jalu gé stéril.

Liger bikang jeung tigon bikang subur, antukna bisa baranahan mun kawin jeung singa atawa maung.

Di Éropah, singa sok midang di tempat-tempat anu tangtu dina rupa patung atawa tugu pikeun ngalambangkeun kapengkuhan jeung kaagungan.

Di Tatar Sunda, singa dipikawanoh dina bentuk kasenian sisingaan.




#Article 359: Polio (1336 words)


Polio (Poliomyelitis), atawa paralisis orok, nyaéta hiji kasakit viral paralitik. Nu jadi sabab, hiji virus nu disebut poliovirus (PV), nu asup kana awak sacara oral, terus ngainféksi peujit. Salajengna ieu virus bisa nyebar asup kana saluran getih sarta sistim saraf pusat nu ngabalukarkeun lumpuhna otot, malah bisa nepi ka paralisis.

Balukar inféksi polio geus dipikawanoh ti jaman prasajarah. Lukisan jeung ukiran titinggal Mesir némbongkeun ayana budak lumpuh nu leumpang maké alat bantu, jsb. Kaisar Romawi Claudius sukuna lumpuh ti bubudak nepi ka ahir hirupna. Présidén AS Franklin D. Roosevelt kaserang polio taun 1921 nepi ka diparalisis. Laporan kasus poliomyelitis munggaran ditepikeun ku Jakob Heine taun 1840. Karl Oskar Medin mangrupa nu munggaran ngayakeun studi émpiris épidemi poliomyelitis taun 1890, antukna dua ngaran ieu dipaké pikeun ngaran kasakitna, kasakit Heine-Medin.

Polio (paralisis orok, infantile paralysis) nyaéta kasakit népa nu digolongkeun kana hiji kasakit peradaban (disease of civilization). Polio nyebar ku kontak manusa antarmanusa, biasana asup kana awak ngaliwatan baham tina cai atawa kadaharan nu kakontaminasi. Poliovirus nyaéta hiji virus RNA (asam ribonukléat) leutik nu boga tilu galur nu gampang pisan ngainféksi. Virus ieu nyerang sistim saraf, sedengkeun awal paralisis bisa lumangsung dina jangka sababaraha jam. najan polio bisa nyerang ka saha baé dina sagala umur, leuwih ti 50% kasusna nyerang ka barudak antara umur tilu ka lima taun. Mangsa inkubasi polio, ti munggaran inféksi nepi ka gejala kahiji, lumangsung antara tilu nepi ka 35 poé.

Polio bisa sumebar lega saméméh ahli médis ngadetéksi tanda awal hiji wabah polio. Nu ahéng, lolobana nu kainféksi poliovirus teu némbongkeun gejala nanaon antukna taya nu nyangka yén geus kainféksi. Sanggeus kainféksi, virusna nyebar deui ngaliwatan tai sababaraha minggu nepi ka antukna kanyahoan aya wabah di masarakat. Tilu galur poliovirus ngabalukarkeun polio nonparalitik, polio paralitik, jeung polio bulbar. Sadaya bentuk polio némbongkeun gejala awal nu sarua: laleuleus, muriang, utah uger, nyeri sirah, jeung nyeri beuheung.

Polio nonparalitik ngabalukarkeun muriang, utah, nyeri beuteung, létoy, jeung sénsitip, ogé kadang keram dina otot beuheung jeung tonggong, nu mun dicabak karasa hipu.

Galur poliovirus ieu nyerang kolom tulang tonggong antukna ngancurkeun sél (biologi) tanduk anterior nu ngatur gerak anggota awak. Najan galur poliovirus ieu bisa ngabalukarkeun paralisis permanén, kasusna kurang ti satengah persén nu nepi ka paralisis. Paralisis pangilaharna nyerang kana suku. Sakali poliovirus nyerang peujit, bakal kaserep ku kapilér na dinding peujit nu salajengna nyebar ka sakuliah awak ngaliwatan saluran getih. Poliovirus nyerang kolom tulang tonggong jeung neuron motor—nu ngatur gerak fisik. Nya dina mangsa ieu némbonganana gejala kawas flu; pikeun jalma nu teu mibanda kawedukan atawa can divaksinasi, virusna biasana terus ngainféksi sakujur kolom tulang tonggong jeung bobot uteuk. Inféksi ieu mangaruhan sistim saraf puseur (SSP) -- nyebar sapanjang serat saraf. Nalika virusna ngalobaan na SSP, neuron motor jadi ancur; neuron motor teu baranahan antukna otot nu kapangaruhan moal bisa némbalan paréntah SSP. Paralisis nu pangilaharna lumangsung dina otot suku, nu balukarna sendi jadi ngagantung jeung teu hirup—hiji kaayaan nu katelah paralisis lumpuh akut (acute flaccid paralysis, AFP). Inféksi SSP nu parah ngabalukarkeun paralisis tulang jeung otot toraks jeung abdomen (quadriplegia).

Polio bulbar disangka mangrupa balukar tina jalma nu teu mibanda daya tahan alami kana virus polio, antukna bibit uteuk (brain stem) bisa kaserang. Bibit uteuk ngandung neuron motorik nu ngatur engapan jeung saraf kranial, nu méré sinyal ka rupa-rupa otot nu ngatur gerak panon; saraf trigeminal jeung saraf raray nu ngarangsang kongkolak panon, cipanon, jeung otot-otot raray, jsb.; saraf pangrungu; saraf glossopharyngeal nu sabagian ngatur neureuy jeung fungsi-fungsi na tikoro; gerak létah jeung rasa; sarta saraf nu ngirimkeun sinyal ka jantung, usus, engapan (bayah), jeung saraf asésori nu ngatur gerak beuheung-luhur. Polio bulbar bisa mangaruhan fungsi-fungsi nu kasebut di luhur.

Tanpa pangrojong engapan, polio bulbar biasana ngabalukarkeun pati. Ti antara nu kainféksi, 5-10% maot nalika otot engapanana jadi teu bisa gerak. Ieu biasana lumangsung sanggeus ruksakna saraf kranial nu tugasna ngirim sinyal engapan ka bayah. Korban bulbar bisa ogé nemahan pati alatan ruksakna fungsi neureuy; korbanna bisa ngerelep dina sékrésina sorangan, kecuali mun dikaluarkeun atawa dibéré trakéostomi pikeun ngaluarkeun sékrési méméh cairanana asup kana bayah. Hésé pisan mun hayang trakéostomi bari maké bayah beusi. Virusna ogé bisa nyerang kana bagian uteuk nu ngabalukarkeun koma jeung pati.

Laju mortalitas polio bulbar antara 25-75%, gumantung umur pasénna. Nepi ka kiwari aya nu bisa salamet ku jalan terus-terusan cicing na bayah beusi (iron lung) atawa napel na mesin pangrojong engapan sangkan bisa tetep hirup. Polio bulbar jeung spinal mindeng narajang sakaligus. Duanana kaasup polio paralitik, nu sabenerna teu permanén. Aya nu bisa cageur ti polio paralitik antukna bisa hirup kalawan normal deui.

Barudak nu keuna ku polio némbongkeun ukur gejala nu hampang, antukna bisa jadi weduk salawasna. Ku kituna, warga nu hirup di wewengkon nu leuwih berséka (sanitasina leuwih alus) sabenerna jadi leuwih rentan kaserang polio sabab jarang nu keuna ku polio nalika keur leutik. Jalma nu geus cageur tina polio kadang némbongkeun sindrom tambahan, utamana lemah otot, sababaraha dekade ka hareup; gejala ieu disebut sindrom paskapolio.

Vaksin polio munggaran nu jétu dikembangkeun ku Jonas Salk, najan vaksin ieu ogé nu dikembangkeun ku Albert Sabin nu geus dipaké pikeun inokulasi masal. Inokulasi barudak pikeun ngalawan polio dimimitian di Pittsburgh, Pennsylvania, 23 Pébruari 1954. Ku cara imunisasi masal, kasakit ieu musnah di Amérika, najan kiwari mucunghul deui di Haiti, nu alatan masalah pulitik jeung kamiskinan ngahambat usaha vaksinasi. 

Taun 1988, WHO ngaluluskeun hiji résolusi pikeun ngabasmi polio taun 2000, hiji tarékah nu diideuan ku usaha Rotary International taun 1985 nu ngumpulkeun dana $120 juta pikeun ngaimunisasi sakabéh budak saalam dunya pikeun ngalawan ieu kasakit. Rarancang kiwari nyaéta panggero pikeun meungpeuk nyebarna ieu virus nepi ka taun 2005. Inféksi polio nu kiwari aya kénéh nyaéta di subbenua India jeung Nigeria. Usaha ngabasmi di subbenua India nunjukkeun loba kamajuan, utamana nya ku program imunisasi. Hanjakal, sababaraah pihak Muslim nolak diimunisasi alatan aya isu bohong yén vaksinna ngabalukarkeun peluh jeung mandul.

Di propinsi Kano, Nigeria Kalér, nu ngajalankeun syari'ah (hukum Islam), kampanye imunisasi kungsi eureun Séptémber 2003, nalika pamingpin Muslim ngémbarkeun kacurigaan yén vaksin nu dipasok ku donor-donor Kulon bisa ngurangan kasuburan jeung nyebarkeun HIV salaku salah sahiji jalan AS pikeun meruhkeun Islam . 30 Juni 2004, WHO ngémbarkeun yén Kano kudu ngulang kampanye dina awal Juli, sanggeus salila sapuluh bulan wabah ieu sumebar ka sakuliah Nigeria jeung sapuluh nagara Afrika séjénna nu saméméhna geus bébas polio.

Di sagigireun ayana rumor mandul jeung pameungpeuk ku pamaréntah propinsi Kano, perang sipil jeung pacéngkadan internal di Sudan jeung Basisir Gading beuki nyusahkeun WHO dina ngudag ngabasmi polio.

WHO miharep geus bisa ngabasmi kasakit ieu taun 2004, tapi kasusna kalah nambahan nepi ka 1185 di 17 nagara ti 784 di 15 nagara (taun 2003). Di Asia ngurangan, di Afrika kalah ngalipet jadi 1,037. Di Nigeria, nagara pangpadetna di Afrika, aya 763 kasus, dituturkeun ku India (129 kasus) jeung Sudan (112 kasus).

Tanggal 5 Méi 2005, warta ngalaporkeun ayana kasus anyar di Jawa, Indonésia, nu galur virusna dicuriga datang ti Nigeria. 

Di Bénin, di mana sababaraha kulawarga nolak vaksinasi kalawan alesan agama, korban polio sacara informal diwenangkeun nyulundupkeun minyak ti tatanggana, Nigeria.
Maranéhna tumpak motor tilu roda nepi ka wates, dibaturan ku montir nu ngurus mesin katut nu tunggangna.
Di Nigeria, maranéhna minuhan sagala wadah nu dibawana ti Bénin pikeun di bawa balik deui.

Najan ngalanggar hukum, jaba bahya mamawa minyak kana botol, maranéhna ditolelir ku aparat jeung masarakat Bénin.
Korban polio, tina upajiwa ieu, ngarasa leuwih hadé batan baramaén, sarta bisa campur gaul jeung masarakat.

Aya sababaraha vaksin méméh nu ti Jonas Salk taun 1953. Taun 1935, Maurice Brody, asistén panalungtikan di Universitas New York, ngaku geus manggihan hiji vaksin nu dihasilkeun tina budidaya saraf tulang tonggong monyét. Anjeunna nguji vaksinna ka dirina sorangan jeung sababaraha urang asisténna, sarta ngabagikeun ka tilu réwu budak nu lolobana némbongkeun réaksi alérgi, tapi tanpa ngahasilkeun kawedukan kana polio. Panalungtik séjén teu bisa ngulang percobaan anjeunna ieu.

John Kolmer ogé kungsi ngaku geus ngembangkeun vaksin, ngan hanjakal kalah mawa balukar goréng ka barudak nu divaksinasina.

Virus Simian nu katelah SV40 kungsi kapanggih dina vaksin polio ti taun 1954 nepi ka 1962. SV40 mangrupa karsinogén nu ngabalukarkeun kangker.




#Article 360: India (3344 words)


India(भारत), resmina Républik India, mangrupa salah sahiji nagara di Asia Kidul. India mangrupa nagara katujuh panggedéna numutkeun wewengkon géografis, kadua pangloba pangeusina, sarta nagara nu ngagem démokrasi liberal panglegana di dunya. India wawatesan jeung Pakistan, China, Bangladésh, Népal jeung Bhutan. Puseur nagarana nyaéta New Delhi. India miboga garis basisir leuwih ti tujuh rébu kilométer and borders Pakistan di béh kulon; Cina, Nepal, jeung Bhutan di béh wétan kalér; sarta Bangladésh jeung Myanmar di béh wétaneunnana. Di Samudra India, India wawatesan jeung nagara kapuloan Sri Lanka, Maladéwa jeung Indonésia. 
Urang India mibanda perdaban sarta budaya anu lumangsung ti taun 3300 SM, India mangrupa bagéan ti peradaban Lembah Sungai Indus kalawan mekarkeun budaya wewengkonna ngaliwatan paniagaan sarta dirojong ku barter bahan tatanén. Salila mangtaun-taun, nagara ieu jadi puseur ruteu penting, puseur mekarkeun budaya sarta tempat ngadegna karajaan-karajaan anu gedé. Agama Hindu, Sikh, Buddha jeung Jainis mangrupa agama asli ti India, sedengkeun Islam jeung Kristen datang ngaliwatan paniagaan sarta ku kaayaan budaya anu geus mekar saméméh ayana invasi ti nagara asing. Sanajan lamun diitung invasi asing nepi ka 4000 taun, tapi budaya India jeung sosial kamasarakatanna teu bisa diruntagkeun, nu hadé ti nagara asing bakal dipiceun atawa bisa di serep gumantung kabudayaan bangsa India, komponén sosial masarakat angger lengkep jeung moal bisa dirobah. Kalawan turunna pamor Karajaan Mughal, sababaraha nagara Eropa kungsi nyoba nyieun puseur atawa pos paniagaan di India. Tahta Inggris, dina mangsa sababaraha abad saeutik-sautik geus nyoba pikeun ngahijikeun karajaan-karajaan di India kalawan ku maksud pikeun ngajajah India. Tapi saméméh bisa nyokot sagala rupa kauntungan ti kolonialisme, rahayat India kalawan kaayaan séké sélér anu rupa-rupa bisa ngahiji dina hiji gerakan anu kuat pikeun réformsi sosial jeung nyieun sistem pamaréntahana sorangan sarta ngulang deui kajayaan Karajaan India mangsa baheula. Hasilna, India jadi hiji nagara modérn di taun 1947. Rahayat India, satwa liar, géografisna jeung sistem iklim India mangrupa anu pangragemna saalam dunya, jeung India modérn ayeuna bisa disebut bakal jadi nagara adidaya di mangsa kahareupna.

Ngaran India // asalna tina kecap Indus, nu asalna tina basa Hindu Persia baheula, tina basa Sansekerta Sindhu, sesebutan pikeun tempat sajarah di Walungan Indus. 
Konstitusi India jeung pamaké umum biasa ngagunakeun Bharat, salaku ngaran resmina, ngaran India ogé diaku kalawan status nu sarua. Ngaran katiluna nyaéta, Hindustan  (basa Persia: Taneuh Hindu 

Zaman batu nu dicirian ku ayana tempat dikumpulkeunana batu sarta lukisan di Bhimbetka perenahna aya di nagara bagéan Madhya Pradesh,  mangrupa léngkah awal kapanggihna kahirupan manusa di India. Padumukan permanen nu munggaran di India geus aya ti 9.000 taun nu geus kaliwat. Tuluy mekar jadi Peradaban Lembah Indus, kurang leuwih 3300 SM di India Kulon. Ieu hal dituturkeun ku peradaban Veda nu ngadadasaran agama Hindu jeung aspek budaya lainna ti masarakat India awal. Kurang leuwih taun 550 SM, loba karajaan independen jeung républik dipikawanoh minangka Mahajanapadas nu diwangun di sakabéh nagara nu kahareupna bakal ngadadasaran ayana India kuno. 
Karajaan nu diwangun ku Dinasti Maurya sahandapeun Kaisar Asoka Agung ngahiji jeung karajaan paling modérén sa-Asia Kidul iwal ti 
Karajaan Dravida di beulah kidul. Ti taun 180 SM, aya runtuyan invasi ti Asia Tengah nu dituturkeun ku Indo Yunani, Indo-Scythia, Indo-Partia, jeung Kushan di anak benua India kalér-kulon. Abad katilu, Dinasti Gupta ngurus jeung nalingakeun hiji périodeu nu disebut India Kuno atawa Golden Age. Sedengkeun di bagéan kalér miboga daérah nu leuwih gedé, leuwih saeutik karajaanana. Di beulah kidul aya sawatara dinasti kayaning Chalukya, Rashtrakutas, Hoysalas, Cheras, Chola, Pallavas jeung Pandya kalawan daérah nu béda-béda. Pangaruh politik karajaan beulah kidul kacida rohakana, sanajan aya dina undak nu leuwih handap ti batan karajaan di beulah kalér India nu dilegaan ka daérah Asia Tenggara jeung Sri Lanka nu dipangaruhan ku budaya maranéhanana. Karajaan di beulah kidul leuwih stabil jeung bisa ngayakeun paniagaan maritim nu ngajual rempah-rempah jeung permata ka nagara Saudi Arabia, Cina, jeung Éropa ti jaman kuno. Élmu pangaweruh, téhnik, seni, sastra, matématika, astronomi, agama jeung filsafat tumuwuh mekar dihandapeun kapamingpinan raja-raja ieu.

Sanggeus invasi ti Asia Tengah, antara abad ka-10 jeung abad ka-12, loba daérah di India Kalér dikawasa ku Karajaan Délhi. Tuluy Dinasti Mughal nambahan wilayah kakawasaanana ngaliwatan sawatara anak benua India. Tapi ngan sababaraha karajaan pribumi anu tuluy mekar, utamana nu aya di beulah kidul saperti Karajaan Wijayanagara. Ti abad kagenepbelas kabéhdieunakeun, sawatara nagara Éropa kaasup Portugal, Walanda, Perancis, jeung Inggris mimiti datang salaku padagang. Maranéhanana tuluy nyokot kauntungan tina sifat fractious di antara karajaan-karajaan pikeun ngawangun koloni di ieu nagara. Taun 1856, sabagéan gedé wilayah India aya dina kakawasaan British East India Company. Sataun ti harita, pemberontakan nasional gagal nalika rék baruntak ka unit militer jeung karajaan, nu kasohor sacara lokal minangka Perang munggaran kamerdikaan India (dipikawanoh minangka Pemberontakan Sepoy), ngabalukarkeun India aya dihandapeun kontrol langsung ti Karajaan Inggris minangka koloni Karajaan Inggris.

Awal abda ka-21 pajoangan nasional keur kamerdékaan diprakarsai ku Kongrés Nasional India jeung sawatara kelompok révolusioner. Ieu gerakan sabagéan gedé dipingpin ku Mahatma Gandhi jeung Gopal Krishna Gokhale, Lala Lajpat Rai, Bal Gangadhar Tilak, Sardar Vallabhbhai Patel, Jawaharlal Nehru, jeung Subhash Chandra Bose miboga kalungguhan nu penting. 
Jutaan protés nyampak dina rupa-rupa kampanyeu massa sipil, kalawan komitmen keur ahimsa atawa non-kekerasan. Ahirna, sanggeus kaluar Gerakan India Pembangkangan Sipil salila Perang Dunia II, jeung sajumlahing pemberontakan angkatan bersenjata sanggeus perang, India merdéka tina penjajahan Inggris dina tanggal 15 Agustus 1947. Tilu taun ti harita, dina tanggal tanggal 26 Januari 1950, India nyusun konstitusi anyar sarta robah jadi républik. 
Sanggeus merdéka, loba pemberontakan di daérah-daérah. Aya sengketa wilayah jeung China nu encan anggeus, nu ngabalukarkeun ayana Perang Sino- India dina taun 1962; antara India jeung Pakistan, nu antukna nyababkeun perang dina taun 1947, 1965, 1971, jeung perang di Kargil taun 1999. India mangrupa anggota pendiri Gerakan Non-Blok jeung PBB (mangsa harita masih kénéh bagéan tina British India). Dina taun 1974, India ngayakeun uji coba nuklir bawah tanah. Hal ieu dituturkeun ku lima tes lainna dina taun 1998. Reformasi ékonomi anu signifikan dimimitian ti taun 1991 nyababkeun India jadi salah sahiji nagara anu kamekaran ekonomina pangtéréhna di dunya. Angka kamiskinan taun 1996 turun jadi 22% dina taun 2006. 



#Article 361: Jalu (136 words)


Jalu nyaéta salah sahiji kelamin hiji organisme, atawa salah sahiji bagian ti hiji organismeu, nu ngahasilkeun spérma. Spérma dihartikeun salaku gamét nu leuwih leutik dina sistem baranahan hétérogami, sedengkeun gamét nu leuwih gedé dihasilkeun ku bikang. Hiji jalu moal bisa baranahan tanpa jalangan jeung bikang.

euweuh mékanisme génétik tunggal satukangeun béda kelamin dina spésiés nu béda, jeung ayana dua kelamin dina hiji spésiés sigana (pikeun dunya ilmiah) mangrupa hasil évolusi mandiri sababaraha  kali. Naon nu sabenerna ngabédakeun bikang ti jalu teu salawasna atra, malah dina sababaraha kasus jadi bahan pananya kana harti nu sabenerna. 'Bikang' jeung 'jalu' ogé katémbong dina struktur réproduktif na tutuwuhan, antukna konsépna teu diwates saukur sato/manusa.

Lambang ilahar nu dipaké pikeun ngagambarkeun jalu nyaéta ♂ (Unicode: U+2642), cingcin panahan nu nunjuk ka kalérwétan. Ieu mangrupa robahan tina taméng jeung jamparing déwa Mars.




#Article 362: Baranahan (132 words)


Baranahan (réproduksi) nyaéta prosés biologis pikeun nyiptakeun turunan:

Aya rupa-rupa cara baranahan nu dipaké ku rupa-rupa spésiés. Sababaraha sato, kaasup manusa (mun geus sawawa), jeung Gannet Kalér (5-6 taun), ngahasilkeun saeutik turunan. Nu séjén baranahan gancang pisan, tapi mun teu dikukut sacara artifisial, turunanana lolobana teu salamet nepi ka sawawa. Kelenci (sawawa sanggeus 8 bulan) ngahasilkeun 10 - 30 turunan per taun, Buhaya Nil (15 taun) ngahasilkeun 50, sedengkeun laleur buah (10-14 poé) bisa nepi ka 900. Dua cara di luhur bisa dipiresep na évolusi: sato nu turunanana saeutik bisa ngasuh jeung ngajaga anakna, antukna nurunkeun kabutuh pikeun baranahan; nu séjénna, sato nu loba turunanana teu kudu ngaluarkeun tanaga pikeun ngasuh, antukna bisa baranahan leuwih loba.

Dua cara ieu katelah seléksi-K (saeutik turunan) jeung seléksi-r (loba turunan), nu gumantung kana rupa-rupa kaayaan.




#Article 363: Bikang (148 words)


Bikang atawa awéwé nyaéta salah sahiji kelamin hiji organismeu, atawa bagian ti hiji organismeu, nu ngahasilkeun sél endog. Sél endog dihartikeun salaku gamét nu leuwih badag dina sistem baranahan hétérogami, sedengkeun gamét nu leuwih leutik dihasilkeun ku jaluna. Hiji bikang teu bisa baranahan sorangan tanpa jalangan jeung jaluna, najan aya sababaraha nu mahiwal.

euweuh mékanisme génétik tunggal satukangeun béda kelamin dina spésiés nu béda, jeung ayana dua kelamin dina hiji spésiés sigana (pikeun dunya ilmiah) mangrupa hasil évolusi mandiri sababaraha kali. Naon nu sabenerna ngabédakeun bikang ti jalu teu salawasna atra, malah dina sababaraha kasus jadi bahan pananya kana harti nu sabenerna. 'Bikang' jeung 'jalu' ogé katémbong dina struktur réproduktif na tutuwuhan, antukna konsépna teu diwates saukur sato/manusa.

Lambang ilahar nu dipaké pikeun ngagambarkeun bikang nyaéta ♀ (Unicode: U+2640), cingcin aya silangan handapeunana. Lambang ieu ogé ngawakilan planét Vénus nu bisa ogé ditempo salaku gambar eunteung déwi Vénus.




#Article 364: Asam nukléat (134 words)


Asam nukléat nyaéta hiji makromolekul biokimiawi pajeulit nu diwangun ku rantay nukléotida nu ngandung émbaran genetik. Asam nukléat pang ilaharna nyaéta asam déoksiribonukléat (deoxyribonucleic acid, DNA) jeung asam ribonukléat (ribonucleic acid, RNA). Asam nukléat aya dina sakabéh sél hirup jeung virus.

Asam nukléat, disebut kitu sabab ayana dina nukleus/inti sél, nyaéta ngaran generik pikeun hiji kulawarga biopolimér. Monomérna disebut nukléotida, nu masing-masing ngandung tilu komponén: basa nitrogén hétérosiklik (boh purin atawa pirimidin), hiji gula péntosa, jeung hiji gugus fosfat. Tipe-tipe asam nukléat dibédakeun tina gula nu aya dina rantayna (misal, DNA atawa asam déoksiribonukléat ngandung 2-déoksiribosa). Ogé, basa nitrogén dina dua asam nukléat éta béda: boh adénin, sitosin, jeung guanin bisa aya na RNA atawa DNA, sedengkeun timin ukur aya na DNA; urasil ukur aya na RNA.

Interaksi hidrofobik asam nukléat can pati kaharti.




#Article 365: Malaria (403 words)


Malaria (tina basa Italia: hawa goréng) nyaéta kasakit inféksi nu di manusa ngabalukarkeun 500 juta inféksi jeung 2 juta palastra per taun, utamana di wewengkon tropik jeung Afrika sub-Sahara.

Malaria mangrupa balukar tina inféksi parasit protozoa, Plasmodium (salah sahiji Apikompléksa) jeung véktor panépa reungit Anopheles (pikeun malaria di manusa).

Pikeun papanggihan ngeunaan nu nyababkeun malaria, dokter tentara Prancis Charles Louis Alphonse Laveran dipaparin Hadiah Nobel Fisiologi atawa Kadokteran taun 1907.

Gejala katarajang malaria di antarana muriang, ngadégdég, artralgia (nyeri sandi), utah, jeung konvulsi. Mungkin ogé karasa géték jeung ateul dina kulit, husuna malaria alatan P. falciparum. Komplikasi malaria kaasup koma jeung palastra lamun teu geuwat-geuwat dirawat—terutama budak leutik nu biasana gampang katarajang.

Mamalia séjén (kalong, rodénsia, primata), manuk jeung réptil ogé bisa katarajang malaria.

Reungit Anopheles bikang nu kainféksi mawa sporozoit Plasmodium dina kelenjar ciduhna. Nalika nyoco manusa, nu biasana wanci pasosoré atawa kapeutingnakeun, sporozoitna asup kana awak ngaliwatan ciduh reungitna, terus kana ati, tempatna baranahan dina sél-sél ati hépatik. Sporozoit ieu lajeng jadi mérozoit nu bakal asup kana sél getih beureum. Dina sél ieu, mérozoit téh baranahan nepi ka ngancurkeun sél getih beureumna.

Parasit malaria kajaga tina serangan sistim imun sabab hirup dina jero sél ati jeung sél getih, najan sabagian sél nu kainféksi bisa diancurkeun dina limpa. Sangkan teu diancurkeun dina limpa, parasit malaria bisa ngahasilkeun protéin nu bisa nyantélkeun sél getih beureum kana pinding saluran getih. Protéin ieu katelah PfEMP1, nu sahanteuna boga 50 varian antukna teu bisa dijadikeun targét sistim imun. Nalika sistim imun mimiti mikawanoh sarta nyieun antibodi pikeun protéin ieu, parasitna geus ngarobah protéinna, antukna sistim imun tinggaleun waé. 

DDT mangrupa inséktisida modéren munggaran nu dijieun dina mangsa awal Perang Dunya II. Mimitina mah ieu bahan kimia téh ditujukeun pikeun merangan reungit nu nyebarkeun malaria, tapi taun 1970-an dicaram di loba nagara alatan pangaruh lingkungan anu goréng. Di lebah dieu kontroversi mucunghul alatan tuduhan pajarkeun ieu panyaram téh ngabalukarkeun lobana korban palastra di wewengkon-wewengkon nu saméméhna geus aman tina bahya malaria.

Pamawa gén anémia sél arit kajaga tina malaria ku sabab ayana mutasi dina hémoglobinna; ieu ngécéskeun naon pangna anémia sél arit ilahar dipimilik ku jalma nu asalna ti Aprika. Kasus kieu méh sarupa jeung mutasi hémoglobin lianna nu ngabalukarkeun talasémia, nu loba dipimilik ku pangeusi wewengkon tropis éndemik malaria.

Kasakit lianna nu bisa nyegah malaria nyaéta kakurangan dehidrogénase glukosa-6-pospat (glocose-6-phosphate dehydrogenase deficiency, G6PD), sabab dina sél getih beureum énzim ieu téh dipikabutuh pisan ku P. falciparum.




#Article 366: Makromolekul (140 words)


Makromolekul nyaéta molekul nu nu mibanda massa molekular nu kautung badag, nu strukturna diwangun ku ulangan-ulangan molekul nu leuwih leutik .

Makromolekul nyaéta molekul nu diwangun ku atom nu loba pisan, nu sacara umum dipaké pikeun molekul nu diwangun ku sahanteuna saréwu atom, hususna polimér. Conto nu panglobana kapanggih tina biologi, hususon biokimia, nyaéta protéin, aci, jeung asam nukléat (kawas DNA), nu kadang disebut biomakromolekul atawa biopolimér. Conto sintétikna nyaéta plastik. Wangun domain integral kristal jeung logam, nu ditumbukeun ku beungkeut kawas molekul, jarang disebut makromolekul.

Istilah makromolekul kadang dipaké nujul ka agrégat dua atawa leuwih makromolekul nu katahan ku gaya antarmolekul, lain beungkeut kimia. Hal ieu dipaké sacara husus nalika makromolekul individual ngahiji sacara spontan sarta jarang kapanggih dina isolasi. Agrégat kieu leuwih cocog disebut kompléks makromolekul. Dina kontéks ieu, makromolekulna sok disebut sub-unit (pikeun conto, tempo sub-unit protéin).




#Article 367: Lépra (545 words)


Lépra, kusta, atawa kasakit Hansen (Ing. leprosy), nyaéta kasakit inféksi nu dibalukarkeun ku inféksi Mycobacterium leprae, hiji mycobacterium aérobik tahan asam. Ngaran lépra dicokot tina kapanggihna Mycobacterium leprae ku Gerhard Armauer Hansen.

Baheula, kusta teu bisa diubaran jeung loba nu salah harti, antukna nu katarajang kusta dipisahkeun ti masarakatna. Kiwari, kusta geus bisa diubaran ku terapi antibiotik multiubar. Tarékah utama kiwari nyaéta sangkan bisa tepi ka populasi-populasi nu can nampa layanan multiubar tadi, ngaronjatkeun detéksi kasakit, jeung nyadiakeun layanan nu hadé jeung ubar nu murah.

Lian ti manusa, nu bisa katarajang kasakit kusta nyaéta peusing (armadillo).

Kasakit kusta geus aya ti mimiti sajarah kacatet. Di Mesir geus aya laporan ngeunaan kusta taun 1350 MM, antukna kaasupkeun kana Rékor Dunya Guinness salaku kasakit nu pangheubeulna nu dipikanyaho.

Dina Bibel mindeng kasebut ngeunaan lépra, nu bisa baé teu patali jeung kasakit Hansen. Kecap ieu sigana dipaké nujul ka rupa-rupa kasakit kulit nu béda étiologi jeung kaparnana. Dina hukum Israél buhun, kaayaan lépra ditangtukeun ku pandita, nu salajengna ngagunakeun karantina sangkan teu népa/nyebat.

Kasakit ieu dibalukarkeun ku mycobacterium nu baranahan lambat pisan nu utamana narajang kulit, saraf, jeung mémbran mukosa. Organisme ieu can kungsi dipelak dina média bakteriologik atawa budidaya sél, tapi kungsi ditumuwuhkeun dina dampal suku beurit jeung peusing. Aya patalina jeung M. tuberculosis, mycobacterium nu ngabalukarkeun tuberkulosis. Susahna budidaya organisme ieu sigana sabab organisme ieu mangrupa parasit intrasélular nu teu boga gén nu dipikabutuh pikeun hirup mandiri. Ieu ogé sigana nu nyababkeun lambat réplikasina.

Cara tépa kasakit kusta can pati écés. Panalungtik lolobana nyangka yén M. leprae népa ti jalma ka jalma ngaliwatan keclak engapan. Nu puguh mah laju tépana lambat pisan. Lian ti éta, sigana mayoritas populasi sacara alami geus weduk. Ogé, papalimpang jeung kapercayaan umum, kasakit kusta teu ngabalukarkeun buruk daging; tapi, alatan karuksakan saraf, parnana kasakit ngabalukarkeun paéh rasa, antukna ayana inféksi teu karasa nepi ka ruksak permanén.

Kasakit inféksi kronis ieu biasana narajang kulit jeung saraf periferal, tapi ngabalukarkeun rupa-rupa manifestasi klinis. Pasén digolongkeun mibanda kasakit kusta paucibacillary atawa multibacillary. Kusta paucibacillary leuwih hampang, dicirikeun ku hiji atawa leuwih makul kulit hipopigmén, sedengkeun kusta multibacillary patali jeung lési kulit simétrik, nodul, plak, kulit ngandelan, jeung ayana mukosa irung nu balukarna mangpet irung jeung épistaksis (getihan irung).

Taun 1999, kajadian kusta sadunya kira 640.000 kasus; taun 2000, 738.284 kasus. Taun 1999, 108 kasus di Amérika Sarikat. Taun 2000, WHO ngabéréndélkeun 91 nagara éndemik kusta, di mana India, Myanmar, jeung Népal boga 70% kasus. Taun 2002, 763.917 kasus anyar sakuliah dunya, 90%-na aya di Brazil, Madagaskar, Mozambik, Tanzania, jeung Népal.

Di sakuliah dunya, 1-2 juta jalma lumpuh alatan kusta, sedengkeun jalma-jalma nu geus nampa terapi antibiotik nepi ka réngsé dianggap geus cageur tina inféksi aktif.

Prévalénsi kusta di AS rélatif stabil jeung saeutik, di sakuliah dunya gé kitu, najan di sababaraha nagara némbongkeun prévalénsi nu tetep loba, kayaning di Brazil, Asia Kidul (India, Népal), sawaréh Afrika (Tanzania, Madagaskar, Mozambik), jeung Pasifik kulon.

Nu campur gaul jeung pasén nu boga kasakit multibasil aktif jeung teu diubaran jeung jalma-jalma nu hirup di wewengkon épidemi, boga résiko keuna ku kasakit kusta. Hasil panalungtikan mutahir némbongkeun ayana variasi génétik dina karentananana. Wewengkon DNA nu patali jeung rentanna kana kasakit kusta ogé kabukti patali jeung kasakit Parkinson, antukna ngamalir kana sangkaan yén gangguan ieu aya kaitanana dina hambalan biokimiawina.




#Article 368: Inggris (173 words)


Inggris nyaéta nagara nu pangageungna di Karajaan Britania Raya di Éropa. Istilah Inggris sering ogé dianggé pikeun nyebat nagara Britania Raya sakumna. 
Bahasa resmiTidak ada, bahasa Inggris secara de facto
Ibu kotaLondon
Kepala NegaraElizabeth II
Perdana MenteriTony Blair
Wilayah - Total130.395kmsup2;
Penduduk  - Total (2001)  - Kepadatan 49.138.831377/kmsup2; 
Dipersatukan Abad ke-9 oleh  Egbert dari Wessex
Mata uangPound Sterling
Zona waktuUTC+0
Lagu kebangsaanGod Save the Queen

Inggris adalah negara terbesar dan terpadat penduduknya dari negara-negara yang membentuk Persatuan Kerajaan Britania Raya dan Irlandia Utara (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland). Negara-negara lainnya adalah Skotlandia, Wales dan Irlandia Utara. Seringkali nama Inggris dipakai untuk menyebut keseluruhan negara ini.

Inggris yang wilayahnya meliputi 2/3 pulau Britania, berbatasan dengan Skotlandia di sebelah utara dan dengan Wales di sebelah barat.

Berbeda dengan Skotlandia, Wales dan Irlandia Utara, Inggris tidak memiliki pemerintahan dan parlemen lokal (setingkat dengan DPRD) sendiri.

Inggris meliputi 2/3 pulau Britania Raya dan menerima batas darat di utara dengan Skotlandia  dan barat dengan Wales. Sedangkan di selatan Inggris dipisahkan dengan Perancis oleh Selat Inggris.




#Article 369: Pakarang (124 words)


Pakarang nyaéta alat nu bisa dipaké nalika bitotama pikeun nelasan atawa numpurkeun, atawa ngancurkeun. Pakarang bisa dipaké pikeun nyerang musuh atawa méla diri tina ancaman. Pakarang mimiti dipaké ku manusa minangka alat pikeun moro.

Sacara métafor, naon baé nu dipaké (najan sacara psikologis) bisa disebut pakarang, ti péso nepi ka rudal balistik antarbuana (intercontinental ballistic missile, ICBM).

Pikeun béréndélan nu lengkep ngeunaan pakarang, tempo téhnologi jeung parabot militér.

Tapak manusa ti jaman pangawalna nepi ka kaadaban kiwari, kamekaran manusa téh salawasna dibarengan ku pakarang. Kamekaran pakarang sarua gancangna jeung kamekaran téhnologi. Dina mangsa kuna, pakarang téh mangrupa ciri kakuatan manusa, utamana mah sabab awak manusa teu boga pakarang alami samodél sihung. Pakarang ieu ngamungkinkeun nu nyepengna leuwih bahya batan manusa nu teu nyepeng pakarang.




#Article 370: Buana (370 words)


Buana atawa benua atawa banua nyaéta daratan lega nu teu pegat. Dunya ieu munggaran dibagi kana buana-buana ku ahli géografi jaman Hélénisme Iskandariyah. ngagunakeun Iskandariyah salaku méridian utama, aranjeunna ngabagi oikoumene atawa marcapada nu bisa dicicingan ieu kana tilu bagian: Asia wétaneun Iskandariyah, Éropa kuloneun Iskandariyah jeung kaléreun laut Méditerania, sarta Libya, nu dipikawanoh ku urang Romawi salaku Afrika, kuloneun Iskandariyah jeung kiduleun Méditerania. .

Sacara géologis, beungeut Marcapada kabagi jadi sababaraha pelat téktonik, di antarana pelat buana, nu katutupan ku batu métamorf jeung batu sédimén nu kandel kayaning granit nu ngambang na kulit Bumi, nu lolobana mangrupa daratan; sedengkeun nu séjénna pelat samudra, nu diwangun ku lapisan basaltik ipis kulit nu padet, sarta katutup ku sagara. Aya genep pelat buana badag, ti nu pangbadagna nepi ka pangleutikna:

Para ahli géografi jeung sajarah nyimpulkeun pentingna nangtukeun daratan lega nu kasambungkeun ku sarupaning lemah sasak:

Afrika-Eurasia leuwih mindeng dianggap superbuana.

Alatan béda budaya nu karasa dumasar kan aungal-unggal padumuk, geus ilahar pikeun ngabagi Érasia jadi Éropa jeung Asia. Sabenerna mah leuwih cocog lamun disebut wewengkon, lain buana sacara géologis atawa géografis. Ku cara nu sarua, ahli sajarah bisa ogé ngabagi Afrika-Érasia jadi Érasia-Afrika Kalér jeung Afrika Sub-Sahara.

Définisi ieu méré sababaraha modél alternatif:

Tempo ogé Daptar nagara dumasar buana, Gambar buana ti satelit.

Mimiti abad ka-20, para ahli géologi geus bisa narima yén buana mindahkeun patempatan na beungeut planét ieu sapanjang kala géologis, hiji prosés nu kawentar salaku buana ngised, nu diterangkeun ku téori téktonik pelat. Yén nu ngised téh pelat téktonik, nu bejad sarta ngahiji ti baheula nepi ka bentuk buana nu ku urang dipikawanoh kiwari. Ku kituna, dina sajarah géologi jeung lian ti buana nu kiwari aya, aya ogé buana séjénna - 

Najan panempo manusa nunjukkeun yén selat nu déét kawas Laut Béring téh misahkeun daratan kana dua buana, fitur éfemeral kieu teu nangtukeun buana sacara géologis. Buana géologis hartina bagian lambar buana nu nyambung. Ku kituna, Laurasia (Amérika Kalér-Eurasia) jeung Afrika-Arab mangrupa hiji buana, nu tilu juta taun ka tukang ngahiji ogé jeung Amérika Kidul. Buana géologis nu lega lianna nyaéta Sahul (Australia-Guinéa Anyar) jeung Antartika, tapi aya ogé sababaraha mikrobuana: Madagaskar, Seychelles (atawa Mascarene Plateau), Selandia Anyar, Kalédonia Anyar, jsb., nu bengkah ti buana kuna Amparan Gondwana.




#Article 371: És (584 words)


És nyaéta bentuk padet cai. Transisi fasena lumangsung nalika cai cair ditiiskeun nepi ka handapeun 0 °C (273.15 K, 32 °F) dina tekenan atmosfir baku. És bisa dihasilkeun dina hawa nu leuwih panas dina lingkungan nu diteken (tekenan luhureun tekenan baku), sarta bisa ogé tetep cair atawa gas nepi ka -30 °C dina tekenan nu leuwih handap. És nu kabentuk dina tekenan luhur mibanda struktur kristal jeung dénsitas nu béda ti és biasa.

És, cai, jeung uap cai bisa babarengan aya dina titik tripel, nu sistimna 273.16 K kalawan tekenan 611.73 Pa.

Fitur nu teu ilahar és nu beku dina tekenan 1 atm nyaéta yén padetanana mibanda dénsitas 8% handapeun cai cair. És mibanda dénsitas 0.917 g/cm³ dina 0 °C, sedengkeun cai mibanda dénsitas 0.9998 g/cm³. Cai cair mibanda dénsitas pangbadagna, 1.00 g/cm³, dina 4 °C sarta jadi leuwih hampang nalika molekul caina mitembeyan ngabentuk kristal héksagonal és mun hawana turun nepi ka 0 °C (kanyataanana, kecap kristal diturunkeun tina kecap Yunani pikeun beku). Ieu alatan ayana beungkeut hidrogén nu kabentuk antarmolekul cai, nu nyusun molekul-molekulna leuwih carang (volumena leuwih badag) nalika caina beku. Hasilna, és ngambang na cai cair, nu mangrupa faktor penting dina iklim Marcapada.

Salaku padetan kristalin, és dianggap salaku mineral.

És nu ilahar jeung salju kaasup és Ih, atawa és héksagonal. Gumantung tekenan nu leuwih gedé jeung hawa nu béda-béda, és bisa kabentuk jadi salosin fase nu béda. Nu saeutik leuwih teu stabil (métastabil) batan Ih nyaéta és struktur kubus (Ic), tapi niiskeun Ih ngabalukarkeun kabentukna susunan nu béda alatan pindahna proton, XI.

Ku jalan ditiiskeun jeung diteken, urang bisa ngahasilkeun tipe-tipe nu béda deui, gumantung diagram fase ésna: II, III, V, VI, VII, VIII, IX, jeung X. Tipe-tipe ieu dibédakeun dumasar struktur kristalin, susunan, jeung dénsitasna. Aya ogé dua fase métastabil és nu diteken, nu duanana ngalaman kalainan hidrogén, nyaéta IV jeung XII. És XII kapanggih taun 1996. Sakumaha bentuk kristalin, cai padet bisa aya dina kaayaan amorf: cai padet amorf, és amorf dénsitas handap, és amorf dénsitas luhur, és amorf dénsitas luhur pisan, jeung hyperquenched glassy water.

És ogé bisa ngabentuk ésikel, panémbongna sarupa jeung stalaktit, alatan ngucurna cai nu terus beku deui.

Klatrat hidrat nyaéta bentuk és nu ngandung molekul gas nu kacerek dina jero kisi kristalna.

Sababaraha zat séjén (hususna bentuk padet tina nu biasa kapanggih cair) ogé sok disebut és: és garing, misalna, mangrupa istilah umum pikeun karbon dioksida padet.

Nalika és cair, énergi panas (panas fusi) bakal kaserep, nu ajénna sarua jeung manaskeun massa cai nu sarua nepi ka 80 °C, sedengkeun hawana angger 0 °C. Mangpaatna, és dipaké pikeun niiskeun barang. Nepi ka kiwari, gedong Parlemén Hungaria ngagunakeun és nu dipanén nalika usum tiris ti situ Balaton salaku sumber tanaga utama AC-na.

Taun 400 MM di Iran, insinyur Pérsia geus ngawasa téhnik nyimpen és nalika usum panas di sagara keusik. És golondongan dibawa nalika usum tiis ti pagunungan sarta disimpen dina kulkas nu dirancang sacara alami nu disebut yakh-chal (hartina tempat neundeun és). Ieu tempat digali nepi ka 5000 m³), témbokna kandel (sahanteuna 2 m dasarna) dijieun tina sarooj, campuran keusik, taneuh liat, bobodas endog, lime, goat hair, and ash in specific proportions, and which was resistant to héat transfer. This mixture was thought to be completely water impenetrable. The space often had access to a Qanat, and often contained a system of windcatchers that could éasily bring temperatures inside the space down to frigid levels in summer days. The ice was then used to chill tréats for royalty during hot summer days.




#Article 372: Polimér (1159 words)


Polimér nyaéta istilah generik nu dipaké pikeun ngadadarkeun molekul panjang. Molekul panjang ieu diwangun ku unit struktural jeung unit ulangan nu kasambung ku beungkeut kimia. Prosés ngarobah unit-unit ieu jadi polimér disebut polimérisasi, sedengkeun unit-unitna disebut monomér, nu biasana molekul leutik nu mibanda beurat molekul handap.




#Article 373: Péntosa (154 words)


Péntosa hartina hiji monosakarida nu mibanda lima atom karbon jeung hiji gugus fungsi aldehida dina posisi 1 (aldopéntosa) atawa keton dina posisi 2 (ketopéntosa).

Aldopéntosa mibanda tilu pusat kiral (atom karbon asimétris) antukna mibanda dalapan stéréoisomér.


Ketopéntosa mibanda dua pusat kiral antukna ngahasilkeun opat stéréoisomér - ribulosa (bentuk L- jeung D-) sarta silulosa (bentuk L- jeung D-).

Gugus fungsi aldehida jeung keton na karbohidrat ieu meta jeung gugus fungsi hidroksil gigireunana ngahasilkeun hémiasetal atawa hémiketal intramolekular. Struktur cingcin nu dihasilkeun patali jeung furan, sarta disebut salaku furanosa. Cingcin ieu muka jeung nutup sacara spontan, antukna bisa muterkeun beungkeut antara gugus karbonil jeung atom karbon tatanggana - ngahasilkeun dua konfigurasi nu béda (α jeung β). Prosés ieu disebut mutarotasi.

Ribosa mangrupa komponén RNA jeung DNA (dina bentuk déoksiribosa).




#Article 374: Aldehida (234 words)


Aldehida ngandung harti gugus fungsi nu diwangun ku hiji gugus karbonil terminal/tungtung, atawa hiji sanyawaan nu ngandung gugus karbonil terminal.

Gugus fungsi aldehida nyaéta hiji gugus karbonil nu kabeungkeut kana hiji atom hidrogén jeung hiji atom karbon.

Karbon α (alfa) hartina karbon nu meungkeut sacara langsung karbon na gugus karbonil, sedengkeun hidrogén α hartina atom hidrogén nu kabeungkeut ku karbon α.

Hidrogén α mibanda pKa 20.

Molekul séjén nu ngandung gugus karbonil, nyaéta

Aldehida dingaranan ku tata ngaran IUPAC ku jalan ngaganti ahiran -a ku -al dina alkana indungna. 

When a -CHO group is attached to a ring, the suffix -carbaldehyde is used.  Thus, C6H11-CHO is known as cyclohexanecarbaldehyde.  The name benzaldehyde is used as the root for aldehydes derived from benzene.

Gugus karbonil sipatna polar.

Aya tilu métode utama pikeun nyieun aldehida:

Cara utama sintésisna nyaéta ku oksidasi alkohol primér. Di laboratorium, ieu bisa kahontal ku cara manaskeun alkohol nu dicampur jeung réagen kromium (VI), leyuran asam kalium bikromat, nu diréduksi jadi Cr3+ héjo nalika rékasina. Bikromat leuwihna bakal ngoksidasi aldehida jadi asam karboksilat, so either the aldehyde is distilled out as it forms (if volatile), or milder methods such as PCC oxidation or Swern oxidation are used. The equation is shown below with propan-1-ol being oxidised to form propanal.

CH3CH2CH2OH —→ CH3CH2CHO

Prosés nu sarua dina réaksi nyieun péntanal tina péntan-1-ol digambarkeun di handap.

Kasatimbangan tautomér keto jeung énol dikatalisan ku asam.




#Article 375: Hidrokarbon (237 words)


Dina widang kimia, hidrokarbon hartina sanyawa kimia naon baé nu diwangun ku ukur karbon (C) jeung hidrogén (H); karbon salaku tulang tonggong jeung hidrogén nu kabareungkeut na tulang tonggong éta (istilah ieu mindeng dipaké salaku sebutan pikeun hidrokarbon alifatik).

Pikeun conto, métana (gas alam) mangrupa hidrokarbon nu diwangun ku hiji atom karbon jeung opat hidrogén: CH4. Étana mangrupa hidrokarbon (leuwih spésifikna, alkana) nu diwangun ku dua atom karbon nu kabeungkeut ku beungkeut tunggal, nu masing-masing ngabeungkeut tilu atom hidrogén: C2H6. Propana diwangun ku tilu atom C (C3H8), jeung saterusna (CnH2·n+2).

Dasarna aya tilu tipe hidrokarbon: 

Jumlah atom hidrogén na hidrokarbon bisa diitung dumasar jumlah karbonna:

Tiap hidrokarbon ieu kudu nedunan aturan 4-hidrogén nu nétélakeun yén sadaya atom karbon kudu ngabeungkeut atom hidrogén saloba-lobana (watesna opat). Catetan: beungkeut tambahan ngaleungitkeun dua atom hidrogén sarta ngan hidrokarbon jenuh nu bias meungkeut opat. Hal ieu alatan posisi opat éléktronna nu unik.

Hidrokarbon nu dihasilkeun tina cairan géologis disebut minyak bumi (petroleum, hartina minyak batu) atawa minyak mineral, sedengkeun hidrokarbon gas géologis katelahna gas alam. Dua sumber éta penting pisan salaku bahan baku produksi bahan bakar jeung bahan kimia organik, nu diulik dina géologi minyak bumi.

Hidrokarbon mibanda ajén ékonomi nu penting pisan ku sabab dihasilkeun tina bahan bakar fosil (batubara,minyak bumi, gas alam, jsb.) jeung bahan bakar hayati, nu salajengna ngahasilkeun plastik, lilin, pangleyur, jeung minyak. Dina polusi pakotaan, komponén-komponén ieu—bareng jeung NOx jeung cahya srangéngé—nyumbang kana formasi ozon troposfir.




#Article 376: Alkéna (408 words)


Alkéna mangrupa salah sahiji ti tilu golongan hidrokarbon teu jenuh nu ngandung sahanteuna hiji beungkeut ganda karbon-karbon sarta mibanda rumus molekul CnH2n (nu dua deui nyaéta alkuna jeung aréna).

Alkéna pangbasajanna nyaéta C2H4, nu ngaran umumna étiléna, sedengkeun ngaran IUPACna mah éténa.

Sakumaha nu diprédiksi ku modél VSEPR pasangan éléktron (tempo beungkeut kovalén), sudut beungkeut dina unggal karbon na beungkeut ganda nya kira 120°, najan sudutna bisa leuwih badag alatan batekan interaksi non-beungkeut ti gugus nu napel na karbon beungkeut ganda. Pikeun conto, sudut beungkeut C-C-C na propéna (propiléna) nyaéta 123.9°.

Kawas beungkeut kovalén tunggal, beungkeut ganda bisa digambarkeun dina tumpang tindih orbital atom, iwal ayana tambahan beungkeut sigma di sagigireun beungkeut pi.

Unggal karbon na beungkeut ganda ngagunakeun sakabéh orbital hibrid sp2-na pikeun ngabentuk beungkeut sigma ka tilu atom. Orbital atom 2p nu teu kahibridkeun, nu ajeg dina widang nu kabentuk ku tilu aksis orbital hibrid sp2, ngagabung pikeun ngabentuk beungkeut pi.

ku sabab merlukeun loba énergi pikeun megatkeun hiji beungkeut pi (264 kJ/mol na étiléna), rotasi na beungkeut ganda karbon-karbon susah pisan kalaksana, antukna dianggap teu bisa.

Tempo ogé: géométri molekular

Alkéna mangrupa sanyawa nu rélatif stabil, tapi leuwih réaktif batan alkana.

Hidrogénasi katalitik alkéna ngahasilkeun alkana alkana. Réaksina dilumangsungkeun dina tekenan sarta ngagunakeun katalis logam. Katalis skala industri biasana platina, nikel, atawa paladium, sedengkeun pikeun skala laboratorium, biasana dipaké nikel Raney, alloy nikel jeung aluminium.

Di handap ieu kasaruaan réaksi hidrogénasi katalitik étiléna nu ngahasilkeun étana:

CH2=CH2 + H2 → CH3-CH3

Réaksi adisi alkéna réréana nuturkeun mékanisme adisi éléktrofilik.

CH2=CH2 + Br2 → BrCH2-CH2Br

CH3-CH=CH2 + HBr → CH3-CHBr-CH3

Mun dua atom karbon na beungkeut ganda numbu ka sababaraha atom hidrogén, halogénna condong milih asup ka karbon nu meungkeut hidrogén pangsaeutikna (aturan Markovnikov).

R1-CH=CH-R2 + O3 → R1-CHO + R2-CHO + H2O

Réaksi ieu bisa dipaké pikeun nangtukeun posisi beungkeut ganda na alkéna nu teu dipikanyaho.

Polimérisasi alkéna mangrupa réaksi nu penting sacara ékonomis, ngahasilkeun polimér nu ajén industrina badag pisan, kayaning plastik poliétiléna jeung polipropiléna. Polimérisasi bisa lumangsung ngagunakeun mékanisme radikal bébas atawa ionik. Pikeun leuwih jéntré ngeunaan mékanismena, tempo artikel polimérisasi.

Pikeun ngahasilkeun akar ngaran IUPAC pikeun alkéna, cukup ku ukur ngaganti selapan -an- tina nyaran indungna jadi -én-. Pikeun conto, CH3-CH3 mangrupa alkana étANa. Ku kituna, CH2=CH2 ngaranna étÉNa.

Piekun alkéna nu leuwih badag, nu isomérna aya ku bédana posisi beungkeut gandana, sistim nomerna kieu,

Najan sistim ngaran IUPAC jétu jeung ditampa sacara universal, aya ogé alkéna nu leuwih dipikawanoh ngaran umumna:




#Total Article count: 375
#Total Word count: 199598