#Article 1: Aast-Fräislound (365 words)


Aast-Fräislound is ne Region in Läichsaksen. 

Aast-Fräislound lait an ju Noudsee twiske do Flusse Oamse un Elbe. Twiske do Aastfräiske Ailounde un dät Fäästlound rakt et dät Wattenmeer (Wääd). N uur Flus in Aast-Fräislound is ju Weser. 

In ju Tied fon ju fräiske Fraiegaid wieren do aast-fräiske Gaue Meeglid in dän Upstalsboom-Buund. In dät 16. Jierhunnert is ju fräiske Sproake toun grooten Deel ferswuunen, tougunsten fon dät Platdüütske. In dät Wääste wuude in do Säärken noch loange Holloundsk preeted, wült ju Reformation in Aast-Fräislound ne groote Betjuudenge hiede, foarallen in Oamde.

Ätter dän Ferljus fon ju fräiske Fraiegaid wuude Aastfräislound n Lound in dät Hillige Roomske Riek bit tou 1744. In dät Jier 1744 hiede Carl Edzard Cirksena neen Bäidene, do der Aast-Fräislound äärwje kuuden un ju Groafskup wuude Prüüsk.

In dät Noude fon dän hüütige Loundkring Fräislound un Wilhelmshoawen trände dät Jeverlound sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier 1588 koom Jeverlound definitiv unner oldenbuurichske Heerskup.

In dät Suude fon dän hüütige Loundkring Fräislound wuude ju Fräiske Weede uursproangelk fon Fräisen besiedeld, man wuude in dät 14. Jierhunnert fon do Groafe fon Ooldenbuurich iennuumen.

Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte fon Seelterlound ätter dät Noude wai. Sproakelke Ärwäägengen läite sluute ap ne Besiedelenge foar dät 11. Jierhunnert fon ju Oamsemundenge häär. Siet 1400 waas Seelterlound unner munsterske Härskup bit 1812, as et tou Ooldenbuurich koom.

Bit in dät Middeloaler waas dät fräiske Butjadingen praktisk ne fräie „Buurerepublik“, un as Deel fon dän Gau Rüstringen Meeglid fon do Fräiske Seelounde, eer et ätter ferlustrieke Slachte tiedwiese fon dän fräie Riekstääd Bremen un uuteendelk fon do Groafen fon Oldenbuurich uurmästerd wuude.

Dät Lound Wursten wuude in 1515 fon Bremen äroberd.

Do naiste Kringe un Meenten wäide tou Aast-Fräislound reekend (iendeeld ätter historiske Region):

Dät rakt neen Ferwaltengseenhaid, man ferskeedene Organisatione sunt in dän Fräiske Räid Sektion Aast fertreeden.

In Aast-Fräislound wäd Platt un Hoochdüütsk boald. Fröier wuude allerwaiens in Aast-Fräislound Aastfräisk boald. Dät oolde Aastfräisk is däälich bloot noch uurlääwerd in Seelterlound, wier do Ljuude dät Seelterfräiske baale.

Moin is dät algemeene Gröitwoud in Aast-Fräislound, dät wäd uk smiddeeges un säiwends bruukt, egoal wäkke Sproake me boalt.




#Article 2: Aastfoan (696 words)


Die Aastfoan (dt. Ostermoor), uk Bäärselder Foan, lait aastelk ju Seelter Äi mäd Swonnebierich un gans Seelterlound ap ju eene un ju Söiste mäd Bäärsel un Harkebrääch ap ju uur Siede in wät däälich die Loundkring Kloppenbuurich is. Die hooge Foan fon fröier is däälich bit ap eenige Räste oudrain. Hier fiende sik däälich do Täärpe Kamperfeen un Elisabethfeen. Truch die Aastfoan bie Skäddel un Seedelsbierich gungt siet 1958 ju Ouljelaitenge fon ju NWO fon Wilhelmshoawen ätter dät Ruhrgebied.

Die Aastfoan is ätter ju lääste Iestied in n Tiedruum fon 10.000 bit 12.000 Jiere äntsteen. Dät honnelde sik uum n klassisk, halloosjeglääsfoarmich apwölbeden, alleene truch Deelsleeke spieseden (ombrotrophen), neerstofäärmen (oligotrophen) un suuren  Kusten-Hooch- blw. Rienfoan, mäd n Stikstofgehalt, beleeken ap Koolenstof (NC - Wäid),  3 Prozent un n pH-Wäid fon 2,8 bit 3,4. Ju natüürelke Eedbildjende Vegetation bestuud uut Eedmoase, Wulgäärse un Heedekruudgewoakse. Dissen Hoochfoan, die der in Oard fon n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsende oainen Foanwoaterspeegel apwiesde, stuude as alle Hoochfoane nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge un beloangede an do hoochste Steeden ne Tjukte fon 10,30 Meter.

Ju Ärsluutenge fon do Hooge Foane fäng oun ätter dän 30-jierigen Kriech, as do Holtfoorroate knapper wuuden un in dät min bebuskede Noudwääste fon dät Lound weegen ju woaksende Befoulkenge moor Fjuurenge nöödich wuude. Die stiegende Befoulkengsdruk waas somäd Uurseeke fon ju grootflächige Ouwoaterenge un ju Ärsluutenge fon do hooge Foane. 
Do hooge Foane wuuden eerste bloot fon do Raante uut ougreeuwen. Ne loundwirtschaftelke Ärsluutenge binne dän Foan kuude infoulge fon dän hoogen Fuchtegaidgehalt soloange nit truchfierd wäide bit effektive Äntwoaterengsferfoaren tou Ferföigenge stuuden. 

Me kon do fjauer Soarten fon Foankultivierenge in hiere Uutwirkengen noch goud in Elisabethfeen wierkanne:

Foar dän Baubegin fon dän Hunte-Oamse-Kanoal un ju dan foulgjende Kolonisation fon dän Aastfoan wuude die Foan fon do Buuren uut do uumelääsende Täärpe toun Deel truch Eedgreeuwen of truch Foanbroundkultuur oudrain. Ätter uurflächlike Ouwoaterenge truch litje Sloote un lichte Beoarbaidenge wuude dät foarsäine Gestrich in de Foarjier in Bround stikt. Ju Ääske mjuksede dän Foan. So kuude hier anspruchsloose Boukete däie. Do so äntsteene Flächen (Spaale) wieren smäl un uunwirtschaftelk. Do sunt deelwiese däälich noch ap Koarten tou sjoon.

Ju toueerst in Hollound mäd grooten Ärfoulch anwoande Feenkultuur aaskede ne stäärke Woaterousenkenge. Tou dissen Swäk wuude 1855 mäd dän Bau fon dän Hunte-Oamse-Kanoal (leeter deelwiese uumbenaamd in Elisabethfeenkanoal) ounfangd. Die Kanoal geen midde truch dän groote Foan, uum n uumfangrieken Eedoubau truch do Siedler muugelk tou moakjen. Ju schematiske Parzellenapdeelenge is däälich noch beesiedich fon dän Elisabethfeenkanoal goud tou ärkannen. Dät statte un druugede Eed wuude mäd Eedmutten in naibie lääsende Stääde transportierd un deer ferkooped.

Ju Düütske Hoochfoankultuur löösde ju Foanbround- un Feenkultuur ou, betinged truch ju Äntwikkelenge fon dän Mineroalmjuks truch den Chemiker Justus von Liebig. Deer die Foan, as buppe beschrieuwen, stäärk suur reagierde, wuude ju buppere Eedloage fon 20 cm Tjukte bit ap pH 4,0 apkalked. Do failjende Neerstoffe wuuden in Foarm fon Mineroalmjuks toufierd.

Ätter dän twäiden Waareldkriech genöigede ju Ärdraachsfäiegaid fon Gruunde, do der truch ju düütske Hoochfoankultuur eepensleeten wuuden wieren, nit moor do stiegene Ansprüche. Ju do äntwikkelde Soundmiskkultuur betjoonde sik ne domoals moderne Technik, wierbie dät Eed un die mineraliske Gruund mäd Hälpe fon Damp- un Weendeplouge fermisked wuuden. Dit fierde besunners in dän middelste Deel fon dän Aastfoan tou ne Boudemstruktuur, ju der ne ferbeeterde Woaterfierenge un djappere Bewuttelenge fon do Kultuurplonten muugelk moakede.

Ju Londskup fon dän fröiere Aastfoan wuude truch do Iengriepe fon dän Moanske radikoal ferannerd. Wülst ju Bouketenkultuur un ju Düütske Hoochfoankultuur truch ju deelwiese Äntwoaterenge bloot toun Uutdruugjen un uurflächliche Mineralisierenge fon ju Boudemuurfläche fierden, wuude truch ju Holloundske Feenkultuur fluks ju Substanz fon dän Natuurruum fon dän hooge Foan wächhoald. Ju Soundmiskkultuur fierde wäil nit toun Substanzferljus, man truch dät djoope Uumplöigjen mäd Angriep fon do Woater truchläitende Soundloagen is an dän Foan älke Gruundloage äntleeken. Somäd sunt in älke Fal in dän Raantberäk noch Flächen deer, do sik in dän Sin fon dän Natuurschuts renaturierje lieten. Ju Uurlondskup is uunäntkuumboar ferlädden.

In dän Seelterlounder Aastfoan wäd neen Eed moor oubaud. Do eedferoarbaidjende Bedrieuwe, do deer fröier in dän Aastfoan wieren, sünt der aal nit moor. Dät wieren:




#Article 3: Afrikoa (105 words)


Afrikoa is n Waarelddeel mäd 30,4 Millione Quadratkilometer un 850 Millione Ljuude.

Juu Loundskup fon Noudafrikoa is tou n grooten Deel juu Wüüste Sahara. Suudelk fon disse Wüüste is n Uurgongsgebiet, juu Sahelzoone, deerätter is me in ne Savanne. Uum dän Äquator hääruume rakt dät troopisken Rienwoold, suudelk deerfon is dät wier druuger, mäd Savannen, Wüüsten (As juu Wüüste Kalahari un juu Wüüste Namib) un in Deele fon dät Lound Suudafrikoa ook gemäitiged Klima. Die grootste Bierich fon Afrikoa hat Kilimandscharo un is 5895 Meter hooch. Die Nil is mäd 6671 km nit bloot juu loangste Äi fon Afrikoa man ook fon juu ganse Äide.




#Article 4: Amateurbeende (105 words)


As Amateurbeende (dt. Amateurbänder) beteekent me do Frequenzberäkke, do der foar dän  Amateurfunk fräiroat sunt.

Do Beende wäide ätter ju Woogenlaangte fon do Frequenze benaamd. Ju Woogenlaangte kricht me uut ju Division fon ju Luchtgauegaid (299.792.458 m/s) truch ju Frequenz (in Hertz).

Biespilswiese stoant dät 160-Meter-Beend foar dän Beräk fon sowät 1800 bit 1900 kHz un dät 80-Meter-Beend foar dän Beräk fon 3500 bit 3800 kHz.

Do eerste Amateurfunkbeende wuuden internationoal in dät Washingtoner Oukuumen fon 1927 as Deel fon dät Internationoale Fiermäldeferdraach do Funkamateure toudeeld.

Ju Amateurfunkferoardnenge ferloowet Amateurfunkbedrieuw ap foulgjende Frequenze:

Tousätselke Nutsengsbestimmengen (kuut):

Tou Bewilligengs- un Laistengsklasse sjuch Amateurfunktjuugnis.

Uursät uut dät 




#Article 5: Amateurfunktjoonst (214 words)


In n Ounfang fon dät Radio kuud älk noch moakje wät er wüül. Dät roate fluks Zivilljuude, do der fersoachten uur dät näie Medium sik enuur tou beloangjen. Dät annerde sik, as in dän eerste Waareldkriech die Wäid fon Radio as Kontaktmiddel hääruutkoom. Ätter dät bruukte me n Lizenz foar oaine Seendengen.

As dan die Rundfunk sik äntwikkelde, noom ju fluks do maast oainde Woogenlaangten (Loangwoogen/LW un Middelwoogen/MW) foar sik in Besleek. So wuuden do Funk-Amateure ferband ätter do Kuutwoogen (KW), un deer leeter uk wier ap gans smälle Frequenz-Beende.

Nu is dät je so, dät ju Ferspreedenge ap LW un MW gungt mäd Boudemwoogen, dät sunt Woogen, do der mee beegje mäd dät Uurflak fon de Waareld. Ap bääste gungt dät ap LW, man ap MW wäd dät al ouswäkked uur laangere Oustande un ap KW is dät al gans läip. 
Daach fersoachten do Amateure mäd hiere litje Fermuugen ap KW Kontakte uur laangere Oustande tou lääsen. Un wan do seekkundige Ljuude uk kwieden, dät et nit kuude, daach geenen do Amateurferbiendengen immer fääre.

In n Dezember 1921 wuuden do eerste  moaked ap 230 Meter mäd n n Fermuugen fon 990 Watt. Leeter wuuden ap fuul kuutere Woogen Ferbiendengen laid mäd fuul litjere Fermuugen (*Dat QSL heert tou ju Q-Kode fon do Amateure.




#Article 6: Auger-Elektrone-Spektroskopie (383 words)


Auger-Elektrone-Spektroskopie (AES) is ne Analysemethode fon Uurflächen mäd Hälpe fon Auger-Elektrone.

Wan me in Vakuum ne Materioalprobe bestroalt mäd (primäre) Elektrone mäd ne Energie fon sun 1 bit 10 keV, dan soant dät Materioal sälwen wier Elektrone uut. Do sekundäre Elektrone hääbe aal Grööten fon Energie, man deertwiske dwo wäkke skäärpe Spitsen apfaale, do sonaamde Auger-Elektrone. Do Auger-Elektrone hääbe ne Energie, ju der bestimd wäd fon do Elemente in dät Materioal fon ju Probe. 

Gjuchts is dät Effekt skizzierd foar n Molekül mäd twäin Boane. Sukke Boane hääbe ne foar älk Element charakteristiske Energie. Wan nu dät Molekül fon n Primärelektron träfd wäd, dan kon een fon do bee binnere Elektrone (rood) ne haagere Energie kriege un deertruch in n haageren Boan broacht wäide. Ätter ne bestimde Tied faalt dät dan in sin oolde Boan tourääch (ounroat mäd n Pieler un ne loose blaue Steede), wierbie dan ne Energie fräiwäd juust gliek an dät Unnerskeed in Energie fon do bee Boane. Ju Energie wäd dan meedeeld (Pieler mäd Krulle) an wier n uur Elektron, wät dan as Auger-Elektron uutsoand wäd un uk ne loose Steede bääte lät.

Auger-Doaten wäide gewöönelk roat as Spektra in oulatte Foarm. Dät is gjuchts roat foar Kooper Nitride. Dät rakt ne kloore Spitse foar Stikstof (N) ap 400 eV. Kooper häd fuul moor Elektrone in fuul moor Boane un rakt also fuul moor Spitsen, nämmelk bie 920eV (mäd two Litjere) un bie 70 eV. 

Auger-Elektrone uut djappere Loagen ferljoose hiere charakteristiske Energie truch Steeten juun haager lääsende Atome. Do analysierboare Elektrone stamme deerhäär uut do buppeste 0,5 bit 3 Nanometer, also 2 bit 10 Atomloagen. Deeruum is AES foarallen ne Uurflächen-Technik. Truch Sputter-Ätsjen in Vakuum konnen oawers Loagen wächhoald wäide, so dät me djapper meete kon. So konnen ganse Djupte-Profile ärheelden wäide.

Wan anwoand in n Raster-Elektronemikroskop, konnen uk Bielden (Kartierengen) fon ju Ferspreedenge fon bestimde Elemente uur ne Probe moaked wäide. Bie 10 keV Primärenergie un n litjen Stroom is die Stroal so fien, dät me deerbie ne Aplöösenge fon 0,3 /um kriege kon. Ju grootste Geföilegaid fon 0,1 bit 1 Atom Prozent kricht me bie grattere Stroome un dän Gehalt an n bestimd Element kon in n Präzisionsfaktor two bestimd wäide. Deermäd is AES fuul beeter tou tjouen as Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS), man deerjuun fuul minner geföilich.




#Article 7: Baden-Würtembierich (108 words)


Baden-Würtembierich (Düütsk: Baden-Württemberg, Wäästfräisk: Baden-Wúrtemberch) is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 35,751,46 km² un häd 10,716,644 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Stuttgart.

Baden-Würtembierich wäd begränsed fon dän Swaits in dät Suude, Frankriek in dät Wääste un fon do düütske Buundeslounde Rhienlound-Pfalz, Hessen un Bayern.

Foar dät wäästelke Scheed un deelwiese uk foar dät suudelke Scheed is die Rhien äntscheedend. Dät Swotte Woold is dät Bierichlound aastelk fon dän Rhien. Baden-Würtembierich deelt dän Bodensee un do Alpen mäd dän Swaits. Ju Donau fangt oun in Baden-Würtembierich tichtebie Donaueschingen.

Baden-Würtembierich häd fjauer Regierengsbetsirke, do der mädununner 35 Loundkringe hääbe un njuugen kringfräie Stääde.




#Article 8: Banneetel (167 words)


Ju Banneetel (Urtica dioica) häd Baadenhiere an do Bleede. An dän Top fon sun Baadenhier sit ne litje Wierhoake. Wan me deeran kumt, dan hoaket die Wierhoake in de Häid un bräkt die Knop fon dät Baadenhier ou un kumt ne Miskenge fon Miegelkesüüre acetylcholine, histamine, serotonine un n noch nit indentifizierden Stok ätter buuten, wät n baanerch Geföil ap de Häid rakt un leeter Blädderen reeke kon. Ju Histamine suurget deerfoar, dät do Hiergefeete sik ferwiedje, ju Miegelsüüre stäkt. Truch Äätek uur ju Steede tou wrieuwen, wäd dän Kalk aplöösd, un uur Stoffe wäide fertäänd un ferljoose hiere Oarbaidsoamkaid. Ieuwenske af in de Naite fon Banneetele woakse maasttied wül Suurke, Riesenpintje af Gundelkruud, wierfon dät Sap dät bie Wrieuwen fräi wäd, juust sun Effekt häd as Äätek.

Do buppergruundske Paate fon de Banneetel änthoolde fuul Vitamin A en C un uk kumt Vitamin D foar un Iersen un Mineralen. Bit 20% an Kieselsuur, Kalium un Nitroat kon in ju Plonte sitte.

Ju Banneetel is ne Heelplonte.




#Article 9: Barock (286 words)


Dät Barock is een Stil-Epoche in ju Geskichte fon do Kunste un duurde sowät fon  1575 tou 1770 tou. Dät stuude unner dän Ienfloud stuude fon Juunreformation ap ju gäistelke un Absolutismus ap ju waareldske Ieuwene. Dät ferkloort wildääge uk ju baldoarige Prunksucht, ju in do ferskeedene Kunste tou Uutdruk kumt.

In ju Bieldende Kunst is die Stil känteekend truch uurmäitige Fersierenge uum ju Bewäägenge tou akzentuierjen mäd Faawen, Fersierenge un dät Lucht-Skaad-Effekt. In ju Baukunst sunt swierde Fassoadenfoarmen apfaalend, deer ju Epoche uurigens uk hieren Noome fon häd: Barock lat sik ou fon een Portugiesisk Woud foar uunräägelmäitich foarmde Poarele un waas uurspröängelk een Skäildwoud.

Bekoande Moalere sunt t.B.: Pieter Pauwel Rubens, Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen, Frans Hals, Pieter Claesz, Willem Claesz Heda, Francisco de Goya, Caravaggio, Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, Annibale Carracci. 

Bekoande Bieldehauere sunt t.B.: Gian Lorenzo Bernini, Franz Ignaz Günther, Balthasar Permoser, Egid Quirin Asam, Andreas Schlüter un Georg Raphael Donner

Bekoande Architekten sunt: Gian Lorenzo Bernini, Francesco Borromini, Johann Dientzenhofer, Johann Bernhard Fischer von Erlach, Joseph Anton Feuchtmayer, Guarino Guarini, Gottfried Heinrich Krohne, Baldassare Longhena, Johann Balthasar Neumann, Andreas Schlüter, Dominikus Zimmermann

Ju Barock-Musik wäd känteekend truch dän typiske Generoalbass af Basso continuo. Uk ju Oper kumt in ju Barock-Tied ap.

Bekoande Komponisten sunt: Claudio Monteverdi, Heinrich Schütz, Jan Pieterszoon Sweelinck, Girolamo Frescobaldi, Giacomo Carissimi, Johann Heinrich Schmelzer, Jean-Baptiste Lully, Arcangelo Corelli, Diderik Buxtehude, Henry Purcell, Georg Philipp Telemann, Carl Heinrich Graun, Johann Adolph Hasse, Johann Sebastian Bach, Antonio Vivaldi, Georg Friedrich Händel, Pieter Hellendaal

Ju Barocke Litaratuur is, besunners ätter dän Trüütichjierige Kriech, känteekend truch dät betoacht Weesen deer ap, dät me stierwe mout un dät aal fergungt. Deer konnen gruundferskeedene Foulgen uut häärlaitet wäide:




#Article 10: Berliner Muure (1885 words)


Ju Berliner Muure trände fon dän 13. August 1961 bit tou dän 9. November 1989 Wääst- un Aast-Berlin fonnunner. Ju Berliner Muure waas 45,3 Km loang un n Paat fon dät Düütsk-Düütske Skeed. Ju Berliner Muure waas dät bekoandste Symbol fon dän koolde Kriech un ju Deelenge fon Düütsklound. Bie ju Berliner Muure sunt sun 200 Fluchtlinge uum t Lieuwend keemen.

Berlin waas ne Enklave in Aast-Düütsklound, ju der ätter dän Twäide Waareldkriech in fjauer Sektore ferdeeld wuude un ferwalted wuude fon dät Fereende Köönichriek, do Fereende Stoaten, Frankriek un ju Sowjet-Union. Ju Sowjet-Union fersoachte gans Berlin binne hier Ienfloudgebiet tou kriegen un isolierde ju Stääd fon 1948 bit tou 1949 truch Ferkier fon un ätter Berlin uut dät Wääste tou blokkierjen.

Ätter ju Gruundenge fon Wääst- un Aast-Düütsklound (DDR) in 1949 ron ju ekonomiske Äntwikkelenge fon dät Wääste un dät Aaste uutnonner. Wääst-Düütsklound en Wääst-Berlin kreegen finanzielle Hälpe fon do Alliierde, man Aast-Düütsklound en Aast-Berlin moasten Wiergoudmoakengs-Betoalengen an ju Sowjet-Union moakje. Truch ju Ienfierenge fon ju Planekonomie äntwikkelde ju Ekonomie sik loangsoamer un roate dät min Uutwoal in Produkte, wüült do maaste Bewoonere fon Wääst-Berlin Utwoal un Luxus genouch hieden.

Ju Muure is baud fon ju DDR ap aastdüütske Gruunde. Die Bau fon ju Muure hied moorere Swäkke. Ju skuul relativ goud ärleekene Ljuude mäite, do der ätter Wääst-Berlin un Wääst-Düütsklound wüülen. Deer kuuden goud uutbildede Fäkljuude fuul haagere Loone fertjoonje as in Aast-Düütsklound un deertruch äntstuud n groot Gebräk an fäkkundig Personal. Fon DDR-Standpunkt waas dät Wächluuken fon uutbilded Personal ne Subsidion an dät riekere Wääst-Düütsklound. Deer ieuwenske looken fuul Aast-Düütske wäch uum politiske Gruunde, wät ne Äntfoulkenge roate. Ne uur Gruunde waas, dät in Aast-Düütsklound dät Ieten subventierd wuude un deertruch fuul billiger waas as in Wääst-Berlin. Ju Foulge waas, dät äärmere Wääst-Berlinere in Aast-Berlin ienkoopjen geenen, wiertruch Ieten-Mangel äntstuuden. Ap e Duur wuud ju groote Taal Fluchtelinge ne wuudelke Truuenge foar dät Foutbestounden fon ju DDR. Ju Uuttoach fon Oarbaidskräfte betjutte ne gigantiske Ädderläitenge foar ju Ekonomie. Uk wuud ju politiske Stabilität fon dät Lound gefäärded. Ju Sozialistisk Eenhaidspaatäi Düütsklounds (SED) kuud ju oaine Befoulkenge stuur leeuwe läite in dän Ärfoulch fon ju sozialistiske Sälskup, wan älke Mound duusende Moanskene wächlooken. Dät DDR-Regime löägende dan uk dät ju Muure deer was uum ju oaine Befoulkenge binne do Loundesgränsen tou hoolden un naamde ju ju antifaszistiske Skutsmuure mäd as Siel ju kapitalistisk-faszistiske Truuenge tou mäiten. 

In dät Jier 1961 beslooten Walter Ulbricht un die Sowjetfierder Nikita Chruschtschov, dät Loosloopen n Eende tou moakjen. In dän Noacht fon n 12. ap n 13. August wuude ounfangd mäd dät Bauen fon ju Berliner Muure. In Tied fon eenige Wieke wuud ne sweerbewachte Betong-Hindernis apsmieten uum Wääst-Berlin tou. Ap soogen Steeden wuuden Truchgongsposte eepenlät. Ju Muure wuude fon ju Aast-Düütske Skeedpolitsai sweer bewacht. Do stromme Wachtere moakeden Bielden fon älke Bewäägenge, bietiede sogoar fonnonner. Ju Muure waas uk fersäin mäd Stiekelwier. Do Skeedwachtere hieden Befeel, tou skjooten ap Ljuude, do der fersoachten uur dät Skeed tou gungen. Dät betjutte nu nit, dät neemens moor tou fluchtjen fersoachte. In do bolde trüütich Jiere, dät ju Berliner Muure bestuude, sunt ferskeedene Fersäike moaked wuuden, uut ju DDR tou äntkuumen. Deerbie sunt skätsengswiese sun twohunnert Ljuude doodkeemen. Two un n hoolich Jier bleeuw ju Muure fääst fersleeten, deerätter geen ju bie litjen n Bitje eepen foar Besäikere uut dät Wääste.

Do eerste poor Jiere fon hier Bestounden waas ju Muure noch goarnit fulkeemen. Dät roate noch fuul Goate un swäkke Steeden, do der fluks truch ärfienderiske Aast-Berlinere fuunen wuuden. In n Anfang kuud me eenfach ätter dät Wääste fluchtje truch do Finstere fon do Huuse, do der juust ap dät Skeed stuuden, mäd Ienwillenge fon do Bewoonere. In n Ferloop fon do Jiere wuuden oafte spektakuläre Fersäike moaked, uur ju Muure tou kleeuwen, tou fljoogen, un deer unner truuge tou greeuwen. Ljuude betoachten aal Muugelkhaide, deer truuge tou kuumen. Toun Biespil Bakke unner Woaine un uunsichtboare Bierichruume in Frachtwoaine. So fierde toun Biespil n Aast-Berliner mäd n Sköifel twäärs truch ju Muure, un uk wuuden Tunnele unner ju Muure greeuwen. As ju Muure aal ouskräkkender wuude, kuuden wäkke Ljuude dät Geföil fon ienspeerd tou sitten stuur ferdreege un kreegen Meelasje mäd n Syndrom dät Muurekroankhaid naamd wuude.

As Propaganda-Instrument kuud dät Wääste ju Muure oawers goud bruuke; folsälwen dieden do Wäästdüütske dät maaste deermäd. So wuude in dät Sicht fon do DDR-Skeedwachtere ne groote Bielde apstoald fon aan fon hiere Kollegen, die der uutbüülde ätter Wääst-Berlin. An ju Muure wuude n Toankmoal apgjucht foar do, do der uumekoomen bie hiere Fluchtfersäike, as Offere fon dän Stalinismus. Die Amerikaanske Präsident John F. Kennedy koom ätter Berlin dän 23. Juni 1963, wier hie sien Solidarität betjuugde mäd do Ienwoonere fon Berlin truch tou roupen: Ich bin ein Berliner. Fuul leeter, ap n 12. Juni 1987, ruup Präsident Ronald Reagan fon n Platfoarm mäd Uutsicht ap ju Muure dän Sowjet-Präsident Michail Gorbatsjow ap, ju Muure tou sljuchtjen. Un in uurel Jierë died dät wuudelk sowied kuume.

Dät duurde uur 28 Jiere, eer do Ienwoonere fon dät Aastblok ju Muure sljuchteden. Ap n 2. Moai 1989 knipten ungariske Skeedwachtere n Gat in dät Skeed juun Aastriek. Disse Eepenge in dät Skeed feruurseekede in gjucht kuute Tied ne Uutströömenge fon duusende permanente Feriengungere. In kuute Tied roat dät ne wuudelke Foulkerwonderenge via Ungarn, ieuwen leeter uk via dät tschechiske Prag, un deerätter uk truch uur Goate in dän Iersene Foarhong. Uk ju Fierenge fon ju DDR, ju kuut deerfoar noch grootsk dät fjautigjierige Bestounden fon dän sozialistiske Hailstoat fierd hiede, moast do Skeede eepenje. Dät Eende fon ju Muure, un deermäd fon ju DDR, waas uunouweendboar.

Ju Berliner Muure fäl ap n 9. November 1989. Günter Schabowski, aan fon do haagere Paatäifierdere in ju DDR, heelt an n Ounfang fon ju Äiwend ne besunnere Prässekonferenz. Dät was een eensich Geböärnis, deeruum dät hie kloor waas, sunner Bedingengen in Foaruut, Froagen fon Journalisten tou beoantwoudjen. Dät waas naan Bruuk in ju DDR: Journalisten kreegen altied in t foarne fon ju kommunistiske Paatäi tou heeren,wät jo fräigje skuulen. Sälwen Froagen betoanke waas ferbeeden. In eenigermäite breeken Düütsk stoalde n italienisken Journalist ne Froage uur ne näie Raiseräägelenge foar DDR-Burgere, wier fuul Kritik ap keemen waas. Schabowski roat ne komplizierde Oantwoud, wieroun hie ju Politik fon ju Paatäi ferdäägende. Man ap eenmoal kwad hie do: Man däälich is, sowied iek weet, ne Äntskeedenge träfd... Wie hääbe besleeten, dät älke DDR-Burger uur dät Skeed duur. Fluks deerap koom ju Froage, wanner disse Räägelenge in Kraft treeden died. Schabowski bleederde in sien Poapiere, keek eenigermäite hälpeloosich ätter sien Mee-oarbaidere un kwad dan: Dät jält - sowied ik weet - ... fon nu ou.

Ju Ferbiesterenge waas groot. Hied Schabowski nu wuudelk meend, dät dät Skeed twiske Aast- un Wääst-Düütskland eepen waas? Of luurde - as gewöönelk bie ju Sozialistiske Eenhaidspaatäi Düütsklounds (SED) - ne Needer unner dät Gäärs un goolt dät bloot foar Ljuude, do der ju DDR foar altied ferläite wüülen? Of daach foar älk, also uk foar Burgere, do der bloot ieuwen in Wääst-Düütsklound kiekje wüülen? Wo groot ju Ferbiesterenge waas, wiesde sik ap dät wäästdüütske Fiersjoon. In ju Näis-Seendenge fon soogen Uure koom Schabowski's Meedeelenge ap ju Prässekonferenz eerste as säkste an de Riege. Eerste uum oachte wuude düütelk, wät passierd waas: Ju DDR moaket dät Skeed eepen! mäldede die Ättergjuchtenspreeker fon ju Deegesskau. Aan FS-Reporter stuud foar ne noch altied hermetisk ousleetene Muure un kwad n bitje bestat: Also - wan iek dät goud begriepe - skäl ju Muure noachich eepen gunge.... In Massen looken do Aast-Düütske ätter ju Muure uum tou kiekjen, of jo wuudelk ätter Wääst-Berlin kuuden. Do Skeedwachtere wieren juust so ferbluffed as aal do Uur uk. Gjuchtlienjen fon buppen koomen nit moor. Jo wisten nit wät jo moakje skuulen, juust so min as ju Armee un ju stilkene Tjoonst, dät Stasi. Unner Druk fon do Massen geenen do Skeeduurgonge toulääst eepen. Ferbiesterd ronnen do Aast-Berlinere ätter ju uur Siede fon dät Skeed, wier jo mäd Biefal begröited wuuden. Ju Nationale Foulksarmee (NVA) häd Geneemigenge fräiged, dät Skeed tou ferdäägenjen, man dät Eensichste wät him ienwilliged wuude, waas dät Bewoakjen fon hieren oainen Stutspunkt, dän jo deerap bie Dai un Noacht bewoakeden.

Monk n groot Foulksfäst häkkede älk, die der dät wüül, n Stuk Betong uut dät Bauwierk, dat him sofuul Äiländ moaked hiede. Dän uur Dai spriek Helmut Kohl tou ju Berliner Befoulkenge. Hie ruup ju Befoulkenge ap, rauelk tou blieuwen. Die Aproup waas nit bloot gjucht an do DDR-Burgere, man uk an dän Sowjetfierder Gorbatsjow. Dät waas ju Froage, wo ju Sowjet-Union ap dän Fal fon ju Muure reagierjen diede. Maar Moskou liet al fluks määrke, nit iengriepe tou wollen. Dät Skeed waas definitiv eepen un ju Muure waas faalen. 
Die Fal wuude Wienachten 1989 fierd mäd n Konzert unner Fierenge fon Leonard Bernstein. Binne een Jier waas ju Wierfereenigenge fon Düütsklound deer. In dät Jier 1991 wuuden bolde aal Räste fon ju Muure oubreeken un wuuden Brokken as Andänken ferkooped. Eenige Uurräste stounde däälich noch deer, wierunner ju Gedenkstätte Berliner Mauer un ju East-Side Galery.

Ju Muure stuude in Gansen ap Gruunde fon ju DDR. Do Oarbaidere, do ju Muure bauen dieden, doarsten jo nit ap Wääst-Berliner Gruunde kuume. Dät hiet in Praxis, dät me faktisk al in ju DDR waas, wan me fon dät Wääste häär ätter ju Muure ron. Wässies noomen dät nit tou Haate, as me sjo kon an Graffiti ap ju Muure. N uur Tiedferdrieuw waas dät Smieten fon Blikdöisen un uur Ougefal uur ju Muure. Man gans sunner Gefoar waas dät nit. Aast-Düütske Skeedwachtere kuuden truch litje Pouten in ju Muure an ju Wäästsiede kuume un do Wässies ouweere of fäästnieme. Sowied bekoand, is dät man säilden geböärd. Besunner waas dät Lenné-Tjokaant, dät tou ju DDR heerde, man bloot fon Wääst Berlin häär tougängelk waas, deeruum dät ju Muure via ju Ebertsträite uum disse Timpe tou baud waas.

Die Muure waas 167,8 km loange. Deerfon liech 45,1 km direkt in Aast-Berlin un 112,7 km in dät aastdüütske Bezirk Potsdam.

Die Taal döödelke Offere bie ju Berliner Muure is nit kräkt bekoand. Ne Studie koom 2006 tou n Taal fon 125 Offere do der twieuwelloos identifizierd wäide kuuden un 81 Fälle wier noch Twieuwel uur waas. An ju Siede fon dät Aast-Düütske Regime fällen 8 döödelke Offere truch Fjuurgefächte mäd (Hälpere fon) Fluchtlinge. Uurigens skäl me betoanke, dät et loange Tied binne Europa Bruuk waas, ap illegale Skeeduurgungere tou sieljen.

Uurräste fon ju Muure sunt säilden. Bie Check Point Charlie is ne Fräilucht-Bielde-Uutstaalenge. N Aantje fääre in ju Bernauer Sträite stoant een fon do lääste Uurräste fon ju Muure, mäd do Goate, do der 1989 in sloain wuuden sunt. Deer juunuur stoant dät Dokumentations-Zentrum. Deer wier ju Muure oubreeken is, häd me ap wäkke Steeden Steene laid, dät ju oolde Sträkke goud tou sjoon is (uk twiske Brandenburger Poute un Rieksdai).

Ätter ju düütske Wierfereenigenge sunt do Unnerskeede twiske Wääst- un Aast-Düütskland wäil minner wuuden, man noch nit fluks ferswuunen. Ju Oarbaidsloosegaid in Aast-Düütskland is noch relativ hooch, wüülst in ju fröiere DDR foar älk ne Oarbaidssteede deer waas. Dät Tourääch-Ferloangjen ätter ju goude oolde Tied is bekoand unner dän Noome Ostalgie. Ju Ostalgie belukt sik moor ap dät uursichtelke Lieuwend un do Produkte uut ju DDR-Tied as ap ju Uunfräiegaid un ju Muure.




#Article 11: Besiedelenge (231 words)


Wan Seelterlound wuudelk tou ju Comitia Sygeltra heerde, dan skuul ju Besiedelenge (dt. Besiedlung) fon dät Suude häär keemen weese. In Touhoopehong mäd ju daach fräiske Sproake fon do Seelter wäd dan ju Konzeption fon Hümlingfräisen nöödich (Sello 10). Kramer (1994:35) häd wiesd dät die Noome fon Seelterlound uk Ruumte foar n uur Apfoatenge rakt, wierbie Besiedelenge uut dät Noude muugelk blift. Deerbie skäl dan in Betracht nuumen wäide, dät do fräiske Kustenstrieke in dät Middeloaler tou do tichtst befoulkede Gebiete fon Europa heerden (Slicher van Bath 1973.201ff.). N Besiedelenge loangs do Honnelsweege ätter dät Binnenlound kuud deerbie muugelk weese. Dät deerbie uk Ienfloude fon t Suude häär aptrieden, waas fielicht deeran outouleesen (Se22, 62 Anm.), dät do allere seelter Buurenhuuse fon skeen niedersaksisken Typ sunt (wan uk ätter näiere Ansichte do Fräiske Huuse eerste fuul leeter deeruut äntsteen sunt, fgl. t.B. Van der Veen 27). Man in sproakelke Apsicht häd dät Noude wonnen un sik soogoar heelden ätterdät in dät eegentelke Aastfräislound ju fräiske Sproake fon dät Läichdüütske fertroangen waas. Sello meende, dat do amtelke Foarme fon do seelter Täärpnoomen ap ne originoal düütske Befoulkenge wise (Se22), man as wie leeter (Kramer1994: 37-45) sjo, läite do sik goud uut ooldfräiske Foarme ouleede. Doo düütske Familiennoomen (Se25) as uk dät saksiske Loundgjucht (Se62) sunt fielicht eerste äntsteen as do Seelter in Seelterlound woonden. Suudelke Ienfloud in do Loundnoomen wiest Kramer (1994:390). 




#Article 12: Besiedelengstied (192 words)


Do geskichtelke Wällen läite us gans in Tjuustergaid uur ju Besiedelengstied  fon Seelterlound. An ju Foarm fon dät seelter Woud Jool 'Rad' is oawers ättertouwiesen, dät dät Seelterske sik al fon dät Aastfräiske ouskat hiede foar ju Besiedelenge fon Noudfräislound, also foar ju Midde fon dät alfte Jierhunnert ()

N wiederen Iendruk kuud wonnen wäide uut ju Ferspreedenge uur Europa fon do Noomen doo uureenstämme mäd do seelter Täärpnoomen Boukeläsk, Roomelse, Hollen un Skäddel (sjuch Koarte,). Disse Noomen heere tou do maast foarkuumende Noomentypen un uut hiere Ferspreedenge is mäd Foarbehoold outouleeden, dät ne Wälle fon Kolonisatione sik fon dät Muudegebiet fon de Oamse häär (also uum Oamde tou) ätter dät Binnenlound wai bewääged hääbe kuude. Ju Ferspreedenge fon do Noomen stimt tou n grooten Deel mäd do Hoohaidsgebiete fon do frankiske un angelsaksiske Rieke in dät njuugende Jierhunnert. Bie glieke Äntstoundenge fon aal do Täärpe un Stääde waas dan ap ne Äntstoundenge fon do Seelter Täärpe in dät 7. bit dät 9. Jierhunnert tou sluuten. Uum ju Tied wäd disse Oart Noomen uk tou n eersten Moal naamd (). Uur dät Oaler fon do Säärken ferglieke Trenkamp 13 + Anm. 15. 




#Article 13: Bjunt (140 words)


Bjunt (Molinia caerulea) woakst wüüld in de Foan un Heede an Gruppen. Fröier in de Bouketetied wuuks Bjunt an de Kaante fon de Bouketenäkker un wuud mäind un as Hoo ferfodderd. Aan Buur kwad: Wan uus Bäiste Bjunt freeten häbbe, dan wippet de Köätel an de Hielde. Bjunt is n goud Fodder foar Jungbäiste, Säägen un Skäipe. Do Stängele wäide 40 bit 80 cm loang. Ticht an de Wuttele sunt aan bit träi Knätte, dan is de ganse Hoolm glääd. 

Deer wuuden uut do loangste un tjukste Hoolme do Bjuntbäiseme moaked. Do saach man fröier in alle Huuse bie dät eepene Fjuur stounden. De Bjuntbäisem bie dät eepene Fjur, de Heedebäisem in de Köäkene un Stoowe un de Riesebäisem ap e Toal. Dät waas t aal, moor Bäiseme roat et toufoarne nit, kooped wuuden neen Bäiseme, do wuuden sälwen moaked.




#Article 14: Boone (235 words)


Do Boone (Phaseolus), so, as dät Woud däälich maasttieds bruukt wäd, sunt n Sleek fon Leguminosen, do uurspröängelk uut Amerikoa twiske 37 °N und 30 °S foarkoomen. Dät rakt sowät soogentich Oarde fon düssen Sleek.

In Suudamerikoa rakt ju Archäologie Tjuuchnis, dät ju Meene Boone (Phaseolus vulgaris) al uum 2700 foar Kristus ounbaud wuude, dät waas also juust in ju Tied, as do Ljuude in Suudamerikoa mäd ju Buuräi begonnen (Neolithiske Revolutsjoon). Ätter ju Äntdäkkenge fon Amerikoa truch do Europäere wuuden do Boone ätter Europa broacht.

Wäkke deerfon wäide as Ietelweeren ounbaud. Do wichtichste sunt in Seelterlound two Oarde mäd unnerskeedelke Soarten:

Ätter ju Anweendenge: Snippelboone un Iensätboone.

Dät Woud seelterske Woud Boone kumt uut Ooldfräisk bāne un fääre, so as me dät rekonstruierd, fon Ooldgermanisk *baunō. Düt germaniske Woud häd sik in masse germaniske Sproaken ärheelden, so as Düütsk Bohne (uur Middelhoochdüütsk bōne, fääre Ooldhoochdüütsk bōna); Ängelsk bean (uur Ooldängelsk bēan), Iesloundsk baun (uur Ooldnoudisk baun). So is dät goud ättertouwiesen. Een indogermaniske Wuttel is wät stuurer tou fienden.

Juust düsse Plonten, do wie däälich deer mäd beteekenje, kuuden oaber eer ju Äntdäkkenge fon Amerikoa goarn't meend weese, uumdät dät do hier noch nit roate. Dät Woud Boone wuude also foar äänelke Leguminosen, so as ju Hangsteboone (Vicia faba) bruukt. Eerste leeter wuude dät ap dän Sleek Phaseolus uurdrain, die däälich so tou tällen dän Prototyp fon dät deerstoalt, wät wie mäd Boone meene.




#Article 15: Brasilien (1595 words)


Brasilien is n Lound in Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd is Brasilia un die Präsident is sänt 2019 Jair Bolsonaro (Stound: Juli 2019).

Brasilien is mäd 8,5 Millionen km² dät grootste Lound fon Suud-Amerika, dät is die Haaldeel fon dän Kontinent.

Ap't tichteste besiedeld is dät in't Aaste, oun'e Kuste fon'e Atlantik Dät waas ieuwen dät Eerste, wät fon do Kolonioalisten roaked wuude. Groote Deele fon ju Befoulkenge hääbe Foaroolden, do uut Europa un Asien ienwonnerd sunt of uut Afrikoa as Sklouen ferslieped wuuden. Ju grootste Rulle hääbe do Portugiesen spield, deeruum is dät Portugiesiske bit däälich tou Amtssproake.

N grooten Deel fon dät Lound lait in ju Amazonas-Niede, dät grootste Rebät fon Tropisken Rienwoold ap ju Äide. Bekoand is oaber uk, dät die Rienwoold truch dät Foardrieuwen fon Siedelengen un groot-industrielle Buuräi ätter't Wääste moor un moor fernäild wäd, besunners loangs do Äien, wier me mäd ju Uurbeer-Moakenge licht beginne kon.

In dän Uurwoold rakt dät toumäts noch Indioaner-Foulke, do lieuwje as fröier un aleer, deelwiese totoal uunkontaktierd fon ju äiwendloundske Sivilisatsjoon. Jo wäide oafter betruued of sogoar bekamped fon mafiöse Koppele un uk fon Konzerne, do do Räistoffe fon dän Uurwoold uutroowje wollene.

Brasilien wäd begränsed fon: 

Groote Stääde in Brasilien sunt:

Al in 1494 hieden Portugal un Spanien unner Fermiddelenge fon Poabst Alexander VI. dän Ferdraach fon Tordesillas ousleeten. Die Ferdraach äntheelt ju Deelenge fon do Interessens-Sphären in Suudamerikoa: Spanien kreech dän wäästelke Deel fon Suudamerikoa, Portugal een noch unbekoand Rebät in't Aaste, wier däälich Brasilien lait. Bedingenge waas, dät do Ienheemske aal tou dät katoolske Kristendum bekierd wäide skuulen.

Ap dän 22. April 1500 loundede die portugiesiske Seefoarder Pedro Álvares Cabral tichte bie ju Steede, wier däälich Porto Seguro lait, un noom dät Lound foar ju Portugiesiske Kroune in Besit. Do Portugiesen dreeuwen doomoals Honnel mäd do Indioanere, do deer woonden.

Man do Frantsoosen interessierden sik nit foar dän Ferdraach, dän do Spaniere un Portugiesen sleeten hieden. Jo hieden uk Interessen in dät Rebät. Biespilswiese honnelden jo mäd do Tupinambá, uum Roodholt tou kriegen un gruundeden deerfoar uk litje Deelläitengen.

Uum do Frantsoosen uuttousteeten, begonnen uk do Portugiesen, Europäere ätter Brasilien tou seenden.

In 1549 wuude São Salvador da Bahía de Todos os Santos (däälich: Salvador da Bahia) ju Haudstääd. Fon 1530 oun wuuden Indioanere uut dät Binnelound ätter ju Kuste wai broacht, do ap do Sukkerroor-Plantoasjen oarbaidje moasten. Masse fon düsse Indioanere stoorwen, deels apgruunde fon ju hädde Oarbaid, deels truch Ferfoulgenge, deels uumdät jo do europäiske Kroankhaide nit ferdreege kuuden. Ju ferläddene Oarbaidskrääft wuude ätters truch Sklouen uut Afrikoa ärsät. Bis 1580 broachten do Portugiesen dät heele Lound faktisk unner hiere Kontrolle.

In 1629 hieden sik do Niederloundere tichte bie ju Steede, wier däälich Recife lait, deellät un in't Jier 1637 unner ju Fierenge fon Johann Moritz von Nassau-Siegen düsse Ounbau-Rebätter ärooberd, do dan noch insen kuut apblöiden. Bit 1654 tou stuude die Noudaaste, foaraaln dät Rebät uum Pernambuco, unner niederloundske Kontrolle. In ju Slacht fon Guararapes wuuden do niederloundske Troppen in't sälge Jier äntskeedend sloain un wier ferdrieuwen.

As in't 17. Jierhunnert dät Bääterlound fon Bandeirantes-Expetitsjoonen ärfoarsked wuude un ieuwenske uur Boudemskätte uk Gould un Diamanten fuunen wuuden, äntwikkelden sik rieke Barockstääde.

Man swotte Sklouen, do wächronnen wieren, gruundeden uk eenfache Täärpe, sonaamde Quilombos. Fon deer uut brieken Apstounde juun dän Rassismus uut, sodät me bit 1699 aal do Quilombos wier fernäilde. Dät roate moor sukke Apstounde in't 17. Jierhunnert.

Tou'e glieke Tied roate dät Skändoal mäd Spanien, uumdät do Exkursionen dät wäästelke Skeed fääre uutdienden, as in dän Ferdraach fon Tordesillas foarsäin waas.

Fuul moor Betjuudenge kreech Brasilien in't Jier 1808, as die portugiesiske Hoaf, die in 1807 foar Napoleon sien Troppen uut Lissabon fluchted waas, in't brasilioanske Rio de Janeiro ounkoom. Touhoope mäd dän Köönichshoaf siedelden masse Kunstlere, Wietenskuppere un Oadlige ätter Brasilien uur, dät wirtskuppelke un kulturelle Lieuwend wuude in Foart broacht. So gungt ju Brasilioanske Nasjonoal-Bibliotäike ap Bestounde tourääch, do dät portugiesiske Köönichshuus meebroachte. In 1815 wuude Brasilien amtelk mäd Portugal gliek stoald, dät roate nu een Fereend Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven. Ju Haudstääd wuude dät Brasilioanske Rio de Janeiro.

Man in't portugiesiske Muurlound roate dät Probleme, wilst die Köönich wäch waas: Ap dän 24. August 1820 briek in Portugal ju Liberoale Revolutsjoon uut. Do Portugiesen hieden niks juun ju Monarchie, man jo wüülen een Konstitutsjonelle Monarchie, also een Köönichriek mäd ne Ferfoatenge, un jo wüülen twäidens, dät die Köönich wier in Portugal sit un nit in Brasilien. Deeruum saach sik die Köönich in't Jier 1821 twoangen, ätter Portugal tourääch tou gungen un ferliet Rio de Janeiro.

As die Köönich nu uut Brasilien wäch waas, ruup sin ooldsten Suun, die Krounprins Dom Pedro de Alcântara, ap dän 7. September 1822 in São Paulo ju brasilioanske Uunouhongegaid uut. Ap n 12. Oktober wuude hie tou'n Kaiser Päiter I. benaamd, ju Krounenge waas ap dän 1. Dezember fon dät sälge Jier. 

Me kon sik goud foarstaale, dät die Prins ju Uunouhongegaid mäd sin Foar ouboald hiede: Do spoanske Kolonien in Suudamerikoa ferkloorden Riegenwiese hiere Uunouhongegaid, un wan nu Brasilien ätter ju Liberoale Revolutsjoon fon Portugal wier tou een Kolonie degradierd wäide skuul, moaste die Portugiesiske Köönich ju sälge Suurge hääbe. Truch ju Uunouhongegaid unner Heerskup fon dän portugiesiske Krounprins kuude Brasilien foar dät portugiesiske Köönichshuus heelden wäide, man foar dät portugiesiske Parlemänt nit. Die Köönich bestroawede sin Suun uk nit, hie soande neen Suldoaten, uk dät Troonfoulgegjucht liet hie him. In 1825 ärkoande hie sogoar ju brasilioanske Uunouhongegaid oun.

Ju Haudstääd fon dät uunouhongige Brasilien waas eerste uk noch Rio de Janeiro.

Ap dän 25. August 1825 ferkloorde sik Uruguay uunouhongich fon Brasilien.

Uumdät die Kaiser bielitjen autoritärer wuude, wuuden do Hoopengen fon do Brasilioanere ap een beetere Toukumst litjer. Ap dän 7. April 1831 tonkede Päiter I. ap Druk fon dät Parlemänt ou, sin Suun skuul insteede fon him Kaiser wäide. Man die moaste noch fon uur Politikere fertreeden wäide, uumdät hie noch nit fuljierich waas. Ap dän 23. Juli 1840 wuude die fjautienjierige Wäänt foartiedich foar fuljierich ferkloord, een Jier leeter waas ju Krounenge. Hie häärskede as Kaiser Päiter II. noch bit 1889 uur dät Lound.

Ap dän 15. November 1889 roate dät aan Militär-Putsch, wierbie ju Monarchie fernäild wuude un die Kaiser Päiter II. in't Exil gunge moaste. Do Putschisten hieden een Foulks-Oustämmenge uur ju Stoatsfoarm ploand, man ju wuude eerste moor as hunnert Jiere leeter truchfierd. Ju näie Stoats-Oardenge waas de jure een Republik, man de facto waas dät een Tied loang moor sowät as een Oligarchie.

Al in 1891 wuude in ju Ferfoatenge fäästskrieuwen, dät een näie Haudstääd wät moor in'e Midde fon't Lound baud wäide skuul, uum ju Äntwikkelenge fon dät Binnelound tou stäärkjen. Do groote, oolde Stääde sunt ja aal bloot loangs ju Kuste. Man dät skuul noch bienaist soogentich Jiere duurje, eer ju Ploanstääd Brasília in't Jier 1960 ienwäid wäide kuude.

As in 1930 do Koafje-Priese ienbrieken, fierde Getúlio Vargas, bekoand as Baabe fon do Äärme, aan Apstound oun un wuude so Präsident. In do eerste Mounde fon sien Regierengs-Tied groide ju brasilioanske Wirtskup baldoarich. In 1937 wuude ju Heerskup fon Vargas as wäilwollenden Diktoator fäästskrieuwen, in 1942 ferkloorde hie ap Druk fon do USA dän Kriech juun do Oaksen-Moachte. Hie soande ju Força Expedicionária Brasileira mäd 25.000 Mon ätter Italien wai, ju wuude junner biespilswiese in ju Slacht uum Monte Cassino iensät. Ätter dät Eende fon dän Twäiden Waareldkriech wuude Vargas fon ju Armee ousät.

Man al fieuw Jiere leeter koos him dät Foulk wier foar'n Präsident. UUmdät sik do USA juun ju sosjoalistiske Politik fon Brasilien stoalden un in'e Foulge politisk gjuchts stoundende Ljuude un uk ju Armee Vargas sin Räächträäd aaskeden, broachte sik Vargas in't Jier 1954 sälwen uume.

Vargas sin Ätterfoulger Juscelino Kubitschek suurgede mäd Hälpe fon ju Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) foar näie, buutloundske Investoren, do ju brasilioanske Wirtskup in do leete 1950er Jiere sjuunelk foaroun broachten. In 1956 begon läiweloa ju Oarbaid bie dän Bau fon ju ploande Haudstääd. Ap dän 21. April 1960 wuude ju näi baude Haudstääd Brasília dan uk ienwäid.

In 1960 wuude dan uk Jânio da Silva Quadros foar'n Präsident kädden. Ätterdät hie sien Boantje in 1961 uurnoom, fersoachte hie, ju Ouhongegaid fon do USA tou minnerjen un ju defizitäre Stoats-Huushollenge tou fäästigjen. Ätter n poor Mounde in't Boantje tried hie wier ou, sin Ätterfoulger wuude die Vize-Präsident João Goulart. Uk Goulart waas in ju Befoulkenge striedich.

Ap dän 31. Meerte 1964 moakede dät Militär aan Putsch un sätte João Goulart ou. Dät waas die Begin fon eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur. Tiedwiese waas dät besunners läip: Demokratie roate dät nit moor wuddelk man Zensuur, politiske Skeenmoakenge, fuul Paatäien doarsten nit moor ountreede. Uut ferskeedene Timpen fon ju Sälskup, fon Studenten fon Oarbaidere un fon katoolske Gäistelke roate dät Protest deerjuun.

Daach roate dät in do 1970er Jiere aan grooten Wirtskupsgroi. Uumdät monken do buutloundske Investitsjoonen uk masse uut Düütsklound koom, wuude São Paulo bie wäkke as grootste düütske Industrie-Stääd buute fon Düütsklound bekoand.

Tou Begin fon do 1980er Jiere wuude ju Militär-Diktoatuur wät sinniger, dät roate minner Repressionen. Un uumdät nu daach noch een Wirtskupskrise waas, un jo nit wisten, wät jo dwo skuulen, hääbe do dan in 1985 wier fräi kjoose lät.

Sänt düsse Tied is wier Demokratie in Brasilien. Daach is dät Lound nit fräi fon Probleme. Dät rakt fuul Probleme, biespilswiese wäide do Gjuchte fon Wieuwljuude un Indioanere wier un wier ferseerd. Uk uum Korruptsjoon rakt dät toumäts Skändoal. Dät waas uk ju Uurseeke foar ju Ousättenge fon ju Präsidentinne Dilma Rousseff in 2016. Man deermäd is dät, as dät skient, uk nit beeter wuuden.




#Article 16: Bretonisk (280 words)


 

Dät Bretoniske (Brezhoneg) is ne Insel-Keltiske Sproake, ju der trots ju Klassifikation daach ap dät Fäästlound boald wäd. Disse Sproake äntstamt also nit dät Galliske, man is eer äntsteen uut do Brythoniske Sproaken, foarallen uut dät Korniske. Leeter koomen do Bretone ätter dät Fäästlound ( 4. bit 7. Jierhunnert) un deerbie noomen jo hiere Sproake mee, wierbie jo uk noch eenige Elemente uurnoomen fon dät in Gallien domoals noch sporadisk boalde Galliske.

In dit Gestrich fon Asterix wäd uk noch Gallo boald, ne litje Sproake, ju der fon dät Latienske oustammen däd un also Romanisk is, just as dät Frantsööske.

Dät Bretoniske waas ju Sproake fon do hooge Ljuude bit dät 12. Jierhunnert, wierättter die Oadel dät ätter hiere Meenenge stilfullere Frantsööske as Standoardsproake uurniemen diede. As schrieuwene Sproake wuude in ju Bretagne, ju der bit in dät 16. Jierhunnert altied ne gewisse Uunouhongegaid hiede, dät Latienske ferwoand, man ou dät 15. Jierhunnert uurwon hier uk dät Frantsööske.

Dät Bretoniske wäd däälich noch fon sun 300.000 bit 500.000 Ljuude boald un fersteen, fuul minner as do 1.300.000 Ljuude do dät in 1930 kuuden. Dät is je so, dät ju Sproake maast noch fon do allere Ljuude boald wäd un dät ju also fon Uutstierwen betruued wäd. Fääre kon me noch bemäärke, dät uum 1900 älkuneen in ju Bretagne Bretonisk koande un bolde dän Haaldeel fon ju Befoulkenge Bretonisk baalen diede. Ju Taal gungt noch altied stoadich tourääch. Daach rakt dät noch immer ne interessante Literatuur ap Bretonisk.

Dät Bretoniske is ju eensichste Keltiske Sproake, ju der bit ap däälich nit eepentelk anärkoand is. Dät frantsööske Gesäts kwäd daach “ju Sproake fon de Republik is Frantsöösk”.

Dät Bretoniske häd 4 Dialekte:




#Article 17: Bulgarien (123 words)


Bulgarien is n Lound in Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Sofia un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2004 Georgi Parvanov.

Bulgarien wäd begränsed fon:

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Musala (2925 m). Do grootste Äien fon Bulgarien sunt Donau, Iskar, Mariza un Struma.

Der lieuwje uungefeer 7,8 Millione Ljuude in Bulgarien. Ju Befoulgenstichte lait bie 70 Ienwoonere /km². 

Ätter ju Foulkställenge 2001 sunt 83,9 % fon ju Befoulkenge etniske Bulgaren; 9,4 % sunt Türken, 4,7 % Roma un noch wät litjere Gruppen. 

Bulgarisk is ju offizielle Sproake. Ieuwenske ju offizielle Loundsproake rakt et Türkisk, Romani un Armenisk.

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $11.800 in 2007. In 2007 waas 6,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 32,3% Industrie un 61,5% Tjoonste.




#Article 18: Buundesstoat fon do Fereende Stoaten (126 words)


Aan Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa, uk kuut US-Buundesstoat (ängelsk: U.S. state) is aan Deelstoat. Do Fereende Stoaten sunt aan Föderoalen Stoat mäd hoast füüftich deel-souveräne oankelde Deelstoaten. Do eerste Buundesstoaten sunt in 1776 truch ju US-Ferfoatenge uut do 13 Kolonien foargeen. Foaraaln truch dät Foarsteeten ätter't Wääste, man uk truch dän Louisiana Purchase, dän Bietreed fon ju Republik Texas un ju Uumewonnelenge fon Hawaii un Alaska in Buundesstoaten koomen deer noch masse moor bietou. Touhoope mäd dän Buundesdistrikt un do Buute-Rebätte bilgje do Buundesstoaten dät Stoats-Rebät fon do Fereende Stoaten.

Fjauer Stoaten - Kentucky, Massachusetts, Pennsylvanien un Virginia - hääbe ju formelle Beteekenge Commonwealth, sunner dät deer moor Gjuchte of Plichten uut äntstuuden - uurs as do Commonwealth-Territorien Puerto Rico un Noudelke Marioanen.




#Article 19: Cajun Frantsöösk (542 words)


Cajun Frantsöösk (bietiede naamd Louisiana Regional Frantsöösk ) is een fon tjo Variatäte of Dialekte fon ju frantsööske Sproake do der foarallen boald wäide in dän U.S. Stoat Louisiana, foarallen in do suudelke Meenten. Uur Louisiana frantsööske Dialekte sunt Napoleonic Frantsöösk un Colonial of Plantation Society Frantsöösk, do der foarallen boald wäide in Orleans, St. Bernard, St. Tammany, St. Charles, St. John the Baptiste, Jefferson, West Bâton-Rouge, Pointe-Coupée, Avoyelles, St. Mary, Iberia, Assumption, un St. Landry Meenten. Cajun Frantsöösk is nit dätsälge as Louisiana Creole. 

Gewöönelk wäd ounnuumen, dät Cajun Frantsöösk bolde gans stamt fon Akadisk Frantsöösk so as dät boald wuude in ju frantsööske Kolonie Akadien (wät liech in wät nu do Kustenprovinze sunt fon Kanada un in dän U.S. Stoat Maine). 

Cajun unnerskat sik fon Frantsöösk in Uutsproake, Woudskat un Intonation.

In 1755 (unner dän Frantsoosen- un Indioanekriech), wuude sowät 75% fon ju Akadiske Befoulkenge fon ju kanadiske Provinz Nova Scotia deportierd in wät oafte naamd wäd ju Groote Ferdrieuwenge. Moonige fon do siedelden sik wier an in Louisiana, un gruundeden deer hiere Kultuur un Sproake. Truch ju Akadiske Sproake stamt Cajun uursproangelk fon do Dialekte fon Anjou un Poitou in Frankriek (sjuch Poitevin-Saintongeais). Disse Äärwe had wäkke archaiske Woude in dät Dialekt bääte lät, t.B.  crevette (Gernoat) wäd uutspreekena as chevrette.

Mäd de Tied wuude Cajun ju fäästigede Sproake fon fuul Meenten in Louisiana wäästelk fon ju Mississippi Äi. Cajun wuud nit bloot boald fon Cajun Ljuude man uk fon uur ethniske Gruppen do der woonden in Akadisk besiedelde Gestriche. Kreolen, indianiske ethniske Gruppen  as do Houma, Chitimacha, Bayougoula, Tunica-Biloxi, Atakapa, Opelousa, Okelousa, un Avoyel leerden truch dät Touhoope-Woonjen in do suudelke Meenten fon Louisiana eendelk uk dät Cajun frantsööske Dialekt. Wäkke Kreole un Indiane boalden al frantsöösk eer do Akadier in Louisiana kuumen dieden.

Die Uutdruk Cajun wäd wäil oulat fon ju ängelske Uutsproake fon dät frantsööske Woud “Acadien”. Wäkke Cajuns naame sik Cadiens of  Cadjins ap Frantsöösk. Ju eerste Skrieuwwiese is oulat fon ju frantsööske Skrieuwwiese “Acadien” un ju twäide is ne Annaierenge, ju der frantsööske Phonetik bruukt bie ju Uutsproake in Cajun Frantsöösk. “Cadien” is ju frantsööske Skrieuwwiese, ju do cajun Akademiker ap ljooste bruuke; Cajun is n ängelsk Woud, wier jo nit fuul fon hoolde. Dät Haudgestrich wier Cajun Frantsöösk boald wäd, naame do  Acadiana (nit tou fertuuskjen mäd Acadia, wiermäd dät Gestrich in Kanada un Maine meend wäd, wier Akadisk Frantsöösk boald wäd). Cajun Gestriche bildje bietiede Partnerskuppe mäd Akadier in Kanada, do der frantsööske Koastere seende uum ju Sproake in de Skoule tou unnergjuchten. 

In 1984 publizierde Jules O. Daigle, n katoolsken Gäistelke, , dät eerste Woudebouk fon dät Cajun Frantsööske.

Cajun French Dictionary and Phrasebook by Clint Bruce and Jennifer Gipson ISBN 0-7818-0915-0. Hippocrene Books Inc.

Tonnerre mes chiens! A glossary of Louisiana French figures of speech by Amanda LaFleur ISBN 0-9670838-9-3. Renouveau Publishing.

A Dictionary of the Cajun Language by Rev. Msgr. Jules O. Daigle, M.A., S.T.L. ISBN 0-9614245-3-2. Swallow Publications, Inc.

Cajun Self-Taught by Rev. Msgr. Jules O. Daigle, M.A., S.T.L. ISBN 0-9614245-4-0. Swallow Publications, Inc.

Language Shift in the Coastal Marshes of Louisiana by Kevin J. Rottet ISBN 0-8204-4980-6. Peter Lang Publishing, Inc.

Conversational Cajun French I by Harry Jannise and Randall P. Whatley ISBN 0-8828-9316-5. The Chicot Press.




#Article 20: Cajun-Musik (108 words)


Ju Cajun-Musik is n Musikstiel, die fon do 1755 uut Kanada ferdrieuwene Akadier (Frantsoosen) ätter Louisiana broacht wude. Dät is uursproangelk Foulksmusik uut Frankriek. Ju moanskelke Stämme waas dät wichtichste Instrument, man deerieuwenske wuud klatsked, tikked un rattersked mäd do Hounden, mäd Lätsen, mäd Waaskbreede un wät et man roate. Jo bruukten uk sälwen moakede Instrumente, do der ätter een Fjoole lieten.
Fon hiere Noabere in Kanada koomen deer uk ängelske un keltiske Ienfloude oane un leeter in Louisiana uk Jazz, Blues un Soul. Man ap ju uur Siede koom uk ju bie Jazz ferbeedene Kwätskeboode in Bruuk un noch däälich spielje Harmonikas un Akkordeone een groote Rulle.




#Article 21: Computer (128 words)


N Computer is n Apparoat dät ätter n Program Doatäie feroarbäidet. Fuul Computere sunt digitoal, man et rakt uk analoge Computere.

Die eerste Computer waas kloor ap n 5 Dezember 1941, die Z3 fon Konrad Zuse. Man deeruum dät die Twäide Waareldkriech waas, un düssen Z3 bie n Bombardement fernichted wuude, waas dät nit bie älkuneen bekoand. Deeruum wuude toacht, dät die ENIAC-Computer fon do Fereende Stoaten die eerste ächte Computer waas. 

Do Amerikoaner hääbe dän Computer fääre äntwikkeld, daach roate et ätter dän Twäide Waareldkriech ferskeedene Soarten Computere.

Dät rakt noch nit fuul offizielle Seelterfräiske Computer-Begriepe, man in dät Seelterfräiske wäd uk uut dät Düütske of Ängelske uursät un dan hat ne ängelske Mouse ap Seelterfräisk Muus. Fuul Begriepe sunt also uut uur Sproaken häär uurnuumen wuuden.




#Article 22: Computerspil (102 words)


N Compjuterspil of Video-Spil is n Spil, wierbie die Spieler interaktiv beleeken is mäd n Gamepad, wiertruch ne visuelle Interaktion ap dät Bieldskerm kumt. Et rakt ferscheedene Mediums, wiermäd man n Compjuterspil spielje kon. Fröier kuud dät mäd n Spilcompjuter of n persöönelke Compjuter, un dät wäd uk spield mäd PDA's, Handy's un litje dreegboare Spilcompjutere.

Bie näie kommerzielle Spiele is dät Wichtichste dät visuelle Effekt fon dät Spil. Microsoft (mäd ju Xbox) un Sony (mäd ju Playstation) sunt gjucht bekoand. Bie uur Spiele is ju Äntwikkelenge fon bloot dät Spieljen wichtich (Gameplay). 

Ne Uursicht fon Compjuterspiele mäd Biespiele fon bekoante Tittele:




#Article 23: Gregorioansken Kalänner (412 words)


Die Gregorioanske Kalänner, däälich uus maastbruukten Kalänner, is ne ferbeeterde Ouwonnelenge fon dän Julioansken Kalänner, ju in't Jier 1582 truch Poabst Gregor XIII. ounoardend wuude. Uurloang häd hie ap ju grootste Betjuudenge fon aal do Kalänner-Systeme roaked.

Ju Kalännerreform waas wichtich, uumdät die julioanske Kalänner apgruunde fon ju läppere Skalt-Räägelenge fon Tied tou Tied moor un moor ouweek fon do astronomiske Geböärnisse, ätter do sik n Kalänner gjuchte skäl.

Die Kalänner skuul wier duurhoaft in't Lood weese, uurspröängelk wuude deer uur ättertoacht, dät hie sik ferhoolde skuul as in't Jier 46 f. Kr. oun tou paasjen, do begon dät Foarjier ap n 23. Meerte.

In ju toulääst uumesätte Foatenge skuul die Kalänner sik äänelk ferhoolde as in dät Jier 325, uumdät domoals ap't Konzil fon Nicäa (325) ju Bereekenge fon't Paaske-Doatum ferienbeerd wuude. Die Begin fon dät Foarjier liech in 325 al ap dän 21. Meerte.

In dän Oktober 1582 wuuden tjoon Deege wächlät, uum wier ap dän wonskeden Stound tou kuumen un Kalänner-Korrektuuren uumesät, uum uurloang ap dän Stound tou blieuwen. Uumdät die Sundai oaber foar dän kristelke Gloowe wichtich is, wuude ju Tällenge fon do Wiekendeege nit unnerbreeken.

In dän julioansken Kalänner wuude deer mäd reekend, dät dät Sunnenjier 365,25 Deege duurt, deeruut foulget, dät me aan Skaltdai in fjauer Jiere bruukt. Ju Toal, deer ju Reekenge fon uutgungt, is oaber nit besunners niep. Die gregorioanske Kalänner reekent nieper mäd 365,2425 Jiere. Dät wuude so uumesät, dät maasttieds dät Sätgjucht fon een Skaltjier in fjauer Jiere fääre jält, man nit, wan ju Jierstoal sik sunner Räst truch hunnert un deertou oaber nit truch fjauerhunnert deele lät.

Somäd wieren do Jiere 1700, 1800 un 1900 ätter dän gregorioansken Kalänner neen Skaltjiere, do Jiere 1600 un 2000 wieren wäkke.

Uumdät dät oaber noch 117 Jiere duurde, bit ätter dän Ploan in 1700 dät näie Sätgjucht ounwoand wuude, slingert die Begin fon dät Foarjier twiske dän 19. un dän 21. Meerte un lait in n Truchsleek also ap dän 20. Meerte. Dät is aan Dai eerder, as me dät hääbe wüül, man touminst däd sik dät nit moor uurloang ferskuuwe.

Tou ju Bestimmenge fon dät Paaske-Doatum wäd die Moune-Sirkel bruukt, ätter dän do Mounephasen ätter 19 Jiere aaltied wier ap dän sälgen Dai faale. Deertruch wuuden litje Failere moaked, uumdät die Sirkel nit heel niep is. Uum dän Gregorioansken Kalänner beeter mäd do Mounephasen outoustämmen, wuude fäästlaid, dät die Dai fon ju Foarjiers-Fulmoune insen in 312,5 Jiere uum aan Dai foarlaid wäide mout.




#Article 24: Dioden (372 words)


Ju Diode is n elektrisk Bauelement mäd twäin Anslusse, dät ju Elektrizität bloot in eene Gjuchte truchlät.

Moakje wie ne tänne Loage P-Typ Hoolichlaiter ap ne Loage N-Typ, dan äntstoant ap dän Uurgong af junction fon do bee ne Speerloage, ju sonaamde PN-barriere. Dät kumt deerhäär, dät fon ju N-Typ Siede bloot Elektrone truch ju Speerschicht wollen (dan uur Soarten rakt dät nit in N-Typ) un fon ju P-Typ Siede bloot Goatere. Dät hat, dät ju Elektrizität man in eene Gjuchte truch ju Speerloage wol !

Sluute wie dän Plus-Pool fon n Batterie an ap ju P-Typ Siede, dan lukt dät do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage, dan Uungliek lukt sik an. Un deeruum dät wie dan fonsälwen tou glieke Tied dän Minus-Pool fon de Batterie ap ju N-Typ Siede ansleeten hääbe, wäide do Goatere fon ju P-Typ Siede deerhäär leeken: in dän uur Wai truch ju Speerloage also. Truch ju Speerloage lapt dan n elektrisken Stroom: ju Diode stoant in ju Foudels-Gjuchte.

Traale wie nu ju Batterie uume - die Minus-Pool an je P-Typ Siede, dan wäide do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage oustat, juustgliek as do Goatere fon ju P-Typ Siede. Dan lapt neen elektrisken Stroom: Ju Diode stoant in ju Speer-Gjuchte.

Sun Struktur mäd two Loagen un ne Speerloage hat ne Diode. Dät Ganse sjucht oafte uut as ne litje Röire mäd two Träide. Ne Diode häd ju uuterst nutselke Oainskup, dät ju de Elektrizität man ätter eene Siede wai laitet. Do wäide deeruum oafte anwoand (sjuch bie Gliekgjuchtenge).

Wan n Diode in de Foudelsgjuchte stoant, dan stoant deeruur daach noch ne bestimde Sponnenge, ju sonaamde Speerloage-Sponnenge. Ju bedrächt bie Silizium-Dioden sowät 0,5 V, man bie do sonaamde Schottky-Dioden bolde 0 V. Ne Diode kon in ju Foudelsgjuchte uk nit aal Stroome ferdreege; die maximoal toulätte Stroom lait twiske eenige Tjaaner mA un ferscheedene Tjaaner Ampêre, ouhongjende fon dän Dioden-Typ. Bie grattere Stroome gungt ju Diode stukken. 

In ju Speergjuchte lapt truch n Diode uk altied noch n litjen Stroom, die sonaamde Speerstroom, maasttied in ne Grööte fon een μA. Ju toulätte Sponnenge in ju Speergjuchte is uk nit gliek foar älke Diodentyp un lait twiske eenige Tjaaner un moor as duusend Volt.




#Article 25: Do Fräisen (116 words)


Do Fräisen (Düütsk: Die Friesen,  Aastfräisk (Niederdüütsk): De Freesen) sunt ne politiske Paatäi in Aast-Fräislound. Ju Paatäi is ap dän 24. Juni 2007 gruunded wuuden un wol in n Januar 2008 dän Woal in Läichsaksen meemoakje .

In 2005 un 2006 koom dät Friesisches Forum touhoupe in Aast-Fräislound om uur ne politiske Paatäi tou baalen. Fräindäi dän 16. Meerte 2007 is der n Träffen in dät Aast-Fräiske Hesel weesen, uur ju Struktur fon de Paatäi. Jo hääbe bie dät Upstallboom-Träffen fon n 29. Moai 2007 sik sälwen foarstoald as politiske Paatäi. An n 24. Juni 2007 waas ju Paatäi offiziel gruunded wuuden, un deer wuud ferspreeken dät jo dän Lounddaiwoal fon 2008 in Läichsaksen meemoakje wollen.




#Article 26: Dröiselke (149 words)


Ju Dröiselke (Turdus, dt. Echte Drosseln) is n Sleek fon do Sjungfuugele wierfon do heemske Oarde ap Seeltersk aal ferskeedene Noomen hääbe.

Wan me n Dröiselkestrik moakje wol, dan nimt me n wülgene Jädde un moaket deerfon n Bail. Dan stat me ap bee Siede n Gat mäd n Soaks truch dän Bail un lukt dät Lid deertruch un stoalt et ap. Dan mout me unner do Liede mäd n Soaks wier n Gat steete truch dän Bail un lukt dan Dröiselkebäie mäd n Steel deertruch. Wan nu die Fuugel kumt un bikket do Bäie, dan stat er dän Kop truch do Liede un bie 't Wächfljoogen lukt dät Lid tou, un die Fuugel is fangd.

Dröiselken rakt dät in Afrikoa, Amerikoa, Asien un Europa. Fon doo Europäiske Oarde rakt dät fieuw in Seelterlound. Hier is ne fullständiche Lieste fon aal doo Dröiselke-Oarde, doo et ap juu Waareld rakt:




#Article 27: Duusendtakke (103 words)


Ju Duusendtakke (Achillea millefolium) hat so ätter dät gjucht ferdeelde Bläád, wiertruch dät lät, as wan dät uut gjucht fuul litje Bleedere bestoant. Ju Plonte kumt algemeen foar in Europa un Noud-Amerikoa un häd n apaaten Röäk. Die latienske Noome is oulat fon Achilles, die ju Duusendtakke mäd sien Heer meenoom tou Behonnelenge fon Kriechswuunden.

Ju Plonte wäd 15 bit 50 cm hooch un bildet unnergruundsk Wuttelstokke foar vegetative Ferspreedenge. Ju Duusendtakke bloit fon Juni bit November mäd wiete bit rosa litje Bloumen.

Ju kumt foar ap neerrieke, ferstöörde Gruunde un ap Broakäkkere. Ju kon goud Druuchte ferdreege.

Ju Duusendtakke is ne Heelplonte.




#Article 28: Deenemäärk (2525 words)


Deenemäärk is n skandinavisk Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Kopenhagen (København) un ju Köönigin fon ju parlamentariske Monarchie is siet 1972 Margrete II. Fon do 5.593.785 (2016) lieuwt dät grootste Deel in do Stääde. Ju Befoulkengstichte waas 129,8/km² (2016).

Deenemäärk, do Färöer un Grönlound deele touhoope dän offitsiellen Noomen Köönichriek Deenemäärk. Deenemäärk un do Färöer heere tou Europa, Grönlound heert tou Noudamerikoa. Deenemäärk is siet 1949 Meeglid in ju NATO un siet n 1. Januoar 1973 in ju Europäiske Union. Do autonome Gebiete Grönlound un do Färöer hääbe oaine Flaggen, oaine Amtsproaken un heere tou ju NATO, man nit tou ju EU.

Dät deenske Muurlound häd ne Fläche fon 43.094 km² un bestound uut dät Hoolichailound Jutlound, do tjo groote Ailounde Fünen, Seelound un Lollound un moor as 400 litjere Ailounde. Alleenich Jutlound häd ne Loundgränse mäd Düütsklound. Suudelk fon ju Gränse woont ju deenske Minderhaid, noudelk fon ju Gränse woont ju düütske Minderhaid. 

Dät Foulk do Dänen skällen in dät 6. Jierhunnert uut Schonen wai ätter Jütland un ap ju wäästelke Aastseeailounde, wier ju uur germaniske Stämme fertroangen hääbe, keemen weese. In dät 10. Jierhunnert fereeniget Gorm die Oolde († 950) n poor litje Köönichrieke unner sien Heerskup. Sien Suun Harald Blautusk noom uum 960 dän kristelke Gloowe an. Bit 1035, as Knut die Gruute stoorf, geloang do deenske Köönige ju Ärooberenge fon wiede Deele fon do britiske Ailounde, Norwegen un Suudjutlound. Bit tou fääre in dät 11. Jierhunnert wuuden u. a. ju Dänen, Sweden und Norweger as Wikinger beteekend, do in gans Europa Kolonien gruunded hääbe un Honnel dreeuwen, man uk fuul Lounde un Loundstrieke plunnerden un Kriege fierden. Ätter ne kuute Fase fon Swäkte begon mäd Waldemar I. n näien Apstiech. Groote Deele fon do suudelke Küstenregione fällen an Deenemäärk, 1219 sogoar Estlound. Die Besit fon do Gebiete häd nit loange duurd, as do Düütske Deenemäärk in 1227 bie Bornhöved deelhäuen, Estlound in 1346 an do Düütske Gebiete ferkooped wuude un Deenemäärk 1370 ju Foarheerskup fon ju Hansa in ju Aastsee anärkanne moaste. Do deenske Härskere gjuchteden hieren Blik bloot ätter dät Noude: 1397 wuuden Deenemäärk, Norwegen, Ieslound, Sweden un Finlound in ju Kalmarer Union fereend, ju unner deenske Foarheerskup stuud. Die Ferbuund existierde, bit 1523 Sweden sin Uunouhongegaid wieruume hääbe wüül.

Bit in dät 17. Jierhunnert bleeuwen do Uutnunnersättengen mäd Sweden bestimmend, deer do bee Köönichrieke uum ju Buppeheerskup in Skandinavien um dän baltisken Ruum kampeden. Schonen, Blekinge un Hallound (Deele fon dät Sweden fon däälich) wieren dät eegentelke Häärkumstgebiet fon do Dänen un fällen eerste in 1658 an Sweden. Dät gäistelke Lieuwend fon ju Tied waas fon ju Reformation bestimd wuuden, ju in 1536 fon Christian III. ienfierd wuude. Frederick III. ärsätte in 1660/1661 dät bestoundende Woalköönichdum truch ne Äärwmonarchie. Do Reformminister Johann Hartwig Ernst von Bernstorff, Johann Friedrich Struensee un Andreas Peter von Bernstorff modernisierden dät Lound twiske 1751 un 1797 in dän Sin fon ju Apkloorenge, wierbie foar allen Dingen ju Buurebefräienge fon 1788 wichtich waas. Unner ju napoleoniske Tied blift Deenemäärk bit tou dän twäide Seeslacht fon Kopenhagen näitroal, kooperierde deerätter mäd Frankriek un moaste ätter dän Deelgong fon Frankriek al in dän Free fon Kiel 1814 Hälgelound an Grootbritannien un Norwegen an Sweden outreede. Do Färöer-Ailounde, Ieslound (bit 1944), Gräinlound un Deensk-Westindien (bit 1917) ferbleeuwen oawers bie Deenemäärk.

Ju deenske Natsionoalbeweegenge un do Liberalen kreegen in do 1830er-Jiere moor Ienfloud. Die Eerste Släswiekske Kriech waas fon 1848 bit 1850. In disse Kriech stuude Släswiek-Holsteen, mäd Unnerstütsenge fon Prüüsen, juunuur Deenemäärk. Do Denen kuuden dän Kriech winne un deertruch bleeuw ju Eider ju Suudgränse fon Deenemäärk. Die Twäide Släswiekske Kriech begon in 1864 twiske dän Düütsken Buund un Deenemäärk. Ditmoal wonnen do Düütsken un in dät Jier 1871 koom Släswiek mäd Holsteen bie dät Düütske Riek. In dän Eersten Waareldkriech bleeuw Deenemäärk neutroal. 1920 wuude ne Foulksstämmenge heelden in Släswiek wierbie do Ljuude tälle kuuden, of do bie Deenemäärk of Düütsklound heere wollen. Dät noudelke Deel fon Släswiek koom bie Deenemäärk un dät suudelke Deel koom bie Düütsklound. Disse Gränse bestound däälich noch altied. Ätter dän Twäiden Släswiekske Kriech bleeuw Deenemäärk neutroal un wüül neutroal blieuwe in dän Twäiden Waareldkriech. Ap n 9. April 1940 wuude dät Lound fon Düütskloun besät un bleeuw bit tou dät Eende fon dän Twäiden Waareldkriech unnner düütske Kontrolle.

In do Jiere ätter dän Twäiden Waareldkriech wuude Europa ideologisk apdeeld twiske Wääst un Aast. Da ju Befoulkenge un do Foulksfertreedere Nood hieden foar ju Sowjetunion, koom Deenemäärk 1949 touhoope mäd Norwegen in ju NATO. Leeter wuude Deenemäärk uk Meeglid in ju Europäiske Union (1973) un do Fereende Natione (1945).

Dät Stoatsgebiet fon Deenemäärk uumfoatet (sunner Färöer-Ailounde un Gräinlound) ne Fläche fon 43.094 Kwadroatkilometer. Deermäd is dät Lound gratter as ju Swaits un do Niederlounde, man litjer as Estlound. Deenemäärk häd fon Noud ätter Suud ne Loange fon 368 km un fan Aast ätter Wääste ne Loange fon 452 km. Noudelkste Punkt fon dät Lound is Grenen, die suudelkste Punkt lait bie Gedser in dät Suude fon’t Ailound Falster (dit Punkt is uk die suudelkste Punkt fon gans Skandinavien). Wäästelkste Punkt is Blåvandshuk in Jütlound, die aastelkste Punkt lait bie do Aateailounde (deensk: Ertholmene), 18 Kilomter noudaastelk fon Bornholm.
Ju grootste Äi is die Gudenåen mäd 158 km. Die hoochste Punkt is die Møllehøj-Bierich in de Naite fon Skanderborg mäd 170,86 meter. Ju Kuste fon dät heele Lound is sowät 7314 km loang. Deenemäärk wäd biskadt fon dät Skagerrak in et Noude, dät Kattegat un Sweden in dät Aaste, ju Aastsee un Düütsklound in dät Suude un ju Noudsee in dät Wääste.

Mäd dät noudelke Deel fon Jütlound un do Ailounde is Deenemäärk dän Uurgong fon Middeleuropa ätter Skandinavien. Et rakt 1419 Ailounde do gratter as 100 m² sunt, weerfon 443 benaamd un 73 bewoont sunt. Dät grootste Ailound fon Deenemäärk is Seelound mäd 7.031 km². Vendsyssel-Thy lait in Noudjütlound un is mäd 4685 km² dät twäidgrootste Ailound fon Deenemäärk. Vendsyssel-Thy is oaber mäd two Brääge mäd dät Fäästlound fon Jütlound ferbuunen un deeruume nit altied as Ailound woarnuumen. Dät träädgrootste Ailound is Fünen mäd 2985 km². Die Litje Belt tränt Jütlound fon Fünen, die Groote Belt tränt Fünen fon Seelound. Ju trääde Seesträite in ju Region is die Öresund twiske Seelound fon ju Suudspitse fon Sweden. Ju Öresundbrääch is siet Juli 2000 ju fääste Ferkiersferbiendenge ätter Sweden.

Ju Haudstääd un grootste Stääd fon Deenemäärk is Kopenhagen. Uur Stääde, do moor as 100.000 hääbe, sunt Aarhus, Odense un Aalborg.

Sjuch uk: Lieste fon Stääde in Deenemäärk

Ätter 1848 häd Deenemäärk sik tou een konstitutionelle Monarchie äntwikkelt. Bie ju jungste Ferfoatengsreform in’t Jier 1853 wuude dät parlamentariske Prinzip in’t Gruundgesäts apnuumen un deertruch kon uk een Wieuw ap dän deensken Troon kuume. Die Köönich of Köönigin is Haupt fon Stoat un nimt bloot repräsentative Funksionen woar. Apstuuns is dät Köönigin Margrethe II Haupt fon Stoat. Ju moaked dät siet 1972.

Formel lait ju uutfierende Gewalt bie de deenske Köönigin, in ju Praxis wäd ju truch dät Kabinet uutfierd, mäd dän Ministerpräsidänt (deensk statsminister) as Uppermon. Disse wäd ätter Konsultatsionen fon do politiske Paatäie truch de Köönigin benaamd. Ju Benaamenge wäd definitiv wan die Regierengssjef neen duudelke Moorhaid in dät Parlamänt juun sik häd. Dit Negative Parlamäntarismus bepeelt dät deenske Ferfoatengslieuwend siet 1901.

Dät deenske Parlamänt Folketing reeket do Gesätse, woalt un kontrolliert ju Regierenge. Bit 1953 waas dät Folketing bloot een fon do two Koomere fon dän Deenske Rieksdai, dät Landsting waas ju eerste Koomer. Foardät do Parlamäntsgesätse in Kraft treede konnen, mout de Köönich disse formel toustämme. Ju Regierenge mout Kriechsferkloorengen un Free-Oukuumen altied fon dät Parlamänt bestätigje läite. Ju Legislatuurperiode duurt fjauer Jiere. Dät Parlamänt häd 179 Sitte, do direkt fon do Buurger woald wäide do 18 Jier oold of oolder sunt. Do autonome Buutengebiete Färöer un Gräinlound hääbe älk two Sitte in dät Parlamänt.

Dät Højesteret (Seeltersk: Hoochste Räid) is Deenemäärks buppeste Appellinstanz in Zivil- un Stroafseeke. Dän Räid ferhondelt Uurdeele un Protsässe fon do bee Loundgjuchte as uk fon do See- un Hondelsgjuchte. Ju Ferfoatenge garandiert ne direkte Überprüfung truch dän Hoochste Räid, wan aan Fereen truch Parlamäntgesäts unner Twoang aplööst wäd.

Do Deenske Striedkrafte sunt do Striedkrafte fon dät Köönichriek Deenemäärk un Gräinlound. Do Deenske Striedkrafte sunt uk Ferdäägenengsapdreege ap do Färöer un ap Gräinlound. Die Köönich of ju Köönigin is de jure Upperbefeelhääber fon do Striedkrafte. Nu is dät Köönigin Margrethe II. In ju Praxis häd die Feräägenengsminister disse Apgoawe. Militäär Uppermon is die Forsvarschefen, in dän Rang fon Generoal of Admiroal. Siet April 2015 rakt et aan gemeensoamen Fierengsstoab (Vaernestabe) fon aal do Deelstriedkrafte mäd dät Hööftkwattier in Karup.

Die Streitkräfte bestehen aus den Teilstreitkräften: Dät Heer (Hæren) mäd 8.325 aktive Soldoate, ju Marine (Søværnet, Kongelige Danske Marine) mäd 2.792 aktive Soldoate, dät Luchtwoapen (Flyvevåbnet) mäd 3.379 aktive Soldoate un ju Heemweer (Hjemmeværnet) mäd Deeltiedsoldoate. Deertou rakt et noch weerplichtige Soldoate.

Deenemäärk wuude 1973 Meeglid in ju Europäiske Meenskup. Ätter ju deenske Ferfoatenge mout älke Uurdrächt fon Souveränitätsgjuchte truch ne Foulksoustämmenge äntskät wäide. Ju deenske Befoulkenge häd fieuw fon sukke Oustämmengen häiwed. 1992 waas een Moorhaid fon ju Befoulkenge bie een Referendum juun dän EU-Ferdraach fon Maastricht. In't Jier 1993 roate dät fonnäien een Referendum mäd moorere „Opt-outs“ in ju Weerskup- un Wäärengsunion, Sicherhaid- un Ferdäägenengspolitik, Justiz- un Binnenpolitik un ju EU-Burgerskup. Do Diskussionen uur do „Opt-outs“ beginne uk oafte fonnäien, uumdät do juun een wiedere EU-Integration wierke. Mäd dät fon Krääft wäiden fon dät EU-Reformferdraach wäide jo fergratterd. Foar do naiste Jiere skällen mooi Referenden kuume, do do eenpelde politiske Gebiete truchtoufieren. Dät deenske Parlamänt häd in April 2008 foar dän Ferdraach fon Lissabon stämd.
Deenemäärk waas siet't Begin fon ju NATO in't Jier 1949 uk Meeglid in disse Organisation un dät Meeglidskup wäd fon een groot Deel fon ju Befoulkenge stöänt.

In ju Fräie-Määrked-Wirtskaft fon Deenemäärk rakt et fuul Loundwirtskaft, litje Bedrieuwe, n gouden Lieuwendstandard un n stuuren Wikselkuurs, uunouhongich fon dän Hondel mäd uur Lounde. Deenemäärk eksportiert Ieten un Energie. Deenemäärk häd neen Skeelden bie uur Lounde. 

Ju Munte fon Deenemäärk is ju Deenske Krone (Deensk: Danske krone), ju koppeld is mäd ju Euro ätter dät ERMII. Ju Munte is juust gliek mäd 7.45 Krone foar een Euro. In Deenemäärk is dät Stjuurjäild foar Produkte 25% (uk foar Bouke un Ieten). Dän Stjuur foar dän Gehalt is ap minste 39.6% foar Woaksene.

Groote Bedrieuwe in Deenemäärk sunt: A. P. Moller-Maersk Gruppe (Maersk - Internationoal Transport), Lego (Schitterbusse), Bang  Olufsen (hi-fi Apparoaten), Carlsberg (Bier), Vestas (Wiendmäälnen), Lundbeck un Novo Nordisk.

Do grootste Ailounde un Jütlound sunt mädnunner truch Brääge ferbuunden. Die Sontbrääch uur de Sont ätter Sweden, die Groote Beltbrääch uur dän Groote Belt twiske Sjellound un Füün un do litje Beltbrääge uur dän Litje Belt twiske Füün un Jütlound. Ju grootste Toachorganisatsion is Danske Statsbaner foar Persoone un Fracht, man et rakt uk uur litje Toachorganisatsione. Fon do deenske Stääde häd bloot Kopenhagen ne U-Boan. Scandinavian Airlines System (SAS) is ne wichtige interskandinaviske un internationoale Fluchsälskup. Die Fluchhoawen fon Kopenhagen, Kastrup Lufthavn is dän grootste Fluchhoawen fon Skandinavien. Ju Fääre ätter do Färöer wäd fon Smyril Line moaked. Ätter Fereeniged Köönichriek un Norwegen fiert DFDS un Scandlines fiert ätter Düütsklound un Sweden.

Ap n 1. Januoar 2016 hiede Deenemäärk 5.707.251 Ienwoonere. Deerfon weeren 87,6% etniske Dänen (5.003.378 Persoone), 9,5% keem uut dät Buutenlound (540.503 Persoone) un 2,9% weeren Bäidene fon do Immigranten. Fon aal do 703.873 Immigranten en hiere Bäidene häd ungefeer een träädel ne wäästelke Bäätergruunde un two träädel häd ne nit-wäästelke Bäätergruunde. In Suudjutlound rakt et een düütske Minnerhaid.

Ju Befoulkengstichtegaid is ferskielt geografisk: In AastDeenemäärk woonje 250 Moanskene pro km², wäästelk fon dän Grooten Belt woonje ungefeer 100 Moanskene pro km². In ju Haudstääd Kopenhagen lieuwje juust moor as 1 Million, sowät een füüftel von ju ganse Befoulkenge. 85% fon ju Befoulkenge woont in do Stääde. Bolde een füüftel fon ju Befoulkenge is unner 15 Jiere oold, een füüftel is 65 Jier of oolder un moor as aan Haaldeel is 15-64 Jier.

Et rakt Moanskene uut moor as 200 ferskedene Lounde do in Deenemäärk lieuwje. 2015 weeren do grootste Befoulkengsgruppen do Türken, Düütske, Iraker, Ljuude uut Libanon, Pakistaner, Bosnier, Rumänen, Somalier un Iraner. Moor as 16.000 Moanskene sunt in Gräinlound gebooren un 12.000 ap do Färöer.

Foar 1960 roate et nit fuul Immigration ätter Deenemäärk, man in do 1970er 1980er Jiere roate et relativ fuul Immigration. Bie do Immigranten roate et foarallen Oarbaidere un Fluchtlenge. Do  Oarbaidere un Fluchtlenge, maast Monljuude, heelden uk Wieuw un Bäidene mee ätter Deenemäärk. Dät roate uk fuul Studänte, do ätter Deenemäärk keemen, do in hiere oaine Lound nit so eenfach studierje kuuden. Foar Fluchtlenge is dät däälich nit moor so eenfach, uum ätter Deenemäärk tou gungen. Deerfoar rakt dät nu moor Immigration fon Buutenlounder uut dän Rest fon ju EU, foarallen uut Düütsklound un Polen.

Uur dän Tuume wäch roate dät moor as 1 Million Dänen in dät 13. Jierhunnert, man ju Agrarkrise fon dät leete Middeloaler, dän swotten Dood un uur Kroanhaide redutsierten ju Befoulkenge. Deertruch roate dät eerst wier in dät 18. Jierhunnert moor as 1 Million Dänen. Ju eerste Foulkställenge gungt wieruume ätter dät Jier 1735. Bie disse Foulkställenge roate dät ungefeer 718.000 Dänen. Fon 1769 ätter 1900 hiede ju Befoulkenge sik ferträiedubbeld.

Ätter Statistik skäl ju Deenemäärk in dät Jier 2050 ungefeer 6.271.485 Ienwoonere hääbe. Dät sunt 10% moor as däälich. Do Dänen bildje dan 81,9%, fon ju Befoulkenge, do Immigranten 12,0% un hiere Bäidene 6,1%. Ungefeer 63% fon do Immigranten un hiere Bäidene kuume dan uut nit-wäästelke Lounde.

Ju deenske Toal is ju Amtsproake un wäd uural in Dänemark baald. Et rakt masse Dialekte un do konnen unnerdeeld wäide in tjo Haudgruppen: Østdansk, ødansk un jysk. Färöersk, Gräinloundsk un Düütsk sunt Minnerhaidstoale. Ju ängelske Toal häbbe fuul Dänen as twäide Toal leerd.

Do Dänen sunt ätter ferskeedene Unnersäikengen - wierbie Gesuundhaid, Wäilfoart un Bildengssysteem unnersoacht wuuden - do glukkelkske Moanskene ap ju ganse Waareld.
In’t deenske Gruundgesäts wäd ju Goddestjoonstfraiegaid garandiert. 77,7% fon ju deenske Befoulkenge waas in’t Jier 2015 Meeglid in ju Evangelisk Lutherske Deenske Säärke. 30 Jiere deerfoar waas dät 91,6%. Ätter Unnersaikengen sjucht 71% siksäärm as Gloowige, juust minner as aan Haaldeel betrachtet sik as religiös un een poor sunt gjucht religiös. Truch ju touniemende Immigration uut Muslimlounde, is dän Islam mäd 4,2 Million Muslime (2012) ju twäidwichtichste Religion wuuden. Do uur Religione is ju Roomsk-Katoolske Säärke mäd 35.000 Meeglide, do Tjuugen Jehovas mäd 15.000 Foulgere, 7.000 Juuden, 5.500 Baptiste,  ju Pfingstbeweegenge häd 5.000 Foulgere un et rakt ungefeer 4.500 Mormonen. Dan rakt et noch uur Säärkemeenskuppe mäd älk sowät 3.000 Meeglide. 2006 hieden 5,4% neen Religion un 1,5% seech siksäärm as Ateist.

Die maast bekoande Skrieuwer uut ju deenske literatuur Geskichte is Hans Christian Andersen. Filme in ju deenske Sproake rakt et fuul foar so n litje Sproakgebiet, in 2005 toun Biespil sunt 41 Filme ap Deensk moaked wuuden. Musik in ju oaine Sproake is uk gans beljoowed, toun Biespil do deenske Rappere Nik  Jay is bie dät Joungfoulk gjucht populär.

In Deenemäärk rakt et fieuw kulturelle Waareldäärwgoudsteeden: die Dom in Roskilde, dät Slot Kronborg in Helsingør, do Runensteene, Grääfhöäwel un Säärke fon Jelling, Christiansfeld, ne Siedlenge fon ju Herrnhutiske Brødremenighed, un ju Parforce-Jaachtloundskup Noudseelound.




#Article 29: Düütsklound (582 words)


Düütsklound (Bundesrepublik Deutschland) is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Berlin un die Buundeskansler fon ju Republik is sänt 2005 Angela Merkel.

Düütsklound is sänt 1950 Meeglid in ju Roat fon Europa un sänt 1955 fon ju NATO. Aast-Düütsklound waas fon 1955 bit 1990 Meeglid fon dät Warschaupakt. Düütsklound is uk n Meeglid in ju Europäiske Union. Sänt 1973 is Düütsklound Meeglid fon do Fereende Natione.

Dät Hillige Roomske Riek (962-1806) kon me betrachtje as dät eerste düütske Riek, äntsteen uut dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek. In 1450 wuude die Noome fon dät Hillige Roomske Riek annerd tou dät 'Hillige Roomske Riek fon ju Düütske Nation'. Loang deerätter wuude Düütsklound twiske 1806 un 1813 fon do Frantsoosen besät. Ätter dät Kongräs fon Wien keem n twäiden Fersäik uum do düütske Lounde tou fereenigjen in dän Düütske Buund. In dän Buund wieren 39 ferskeedene Stoaten mäd fuul Oainständegaid. 

Ätter n Düütsk-Deensken Kriech fon 1864, dän Prüüsisk-Aastriekske Kriech fon 1866 un dän Düütsk-Frantsööske Kriech fon 1870/1871 wuude in 1871 dät Düütske Kaiserriek gruunded. Otto von Bismarck wuude die eerste Riekskansler. In dänEerste Waareldkriech kampet dät Düütske Kaiserriek mäd Aastriek-Ungarn, Bulgarien un dät Osmaniske Riek juun do Alliierde. In 1918 ferljust Düütsklound un ju Tied fon de Weimarrepublik (1918-1933) begint. 

Ju Weimarrepublik waas ne freeloose Tied in Düütsklound. Deer waas nit fuul Oarbaid un Düütsklound kuude sien Skeeld an do uur Lounde nit berappe. Ju NSDAP fon Adolf Hitler wuude bie do Woalen fon 1932 ju grootste politiske Paatäi in dät düütske Parlament. Een Jier leeter kuude Hitler Diktator fon Düütsklound wäide. Die Weimarrepublik wuude Nazi-Düütsklound.

In dän Twäide Waareldkriech sunt ungefeer 70 Million Moanskene stuurwen. In 1943 hiede Hitler bienaist gans Europa äroberd. Ätter dän Slacht uum Stalingrad un D-Day kuude Nazi-Düütsklound do Alliierde nit moor aphoolde. Düütsklound waas so as gans Europa stukken un ju Stroafe waas ju Besättenge truch ju Sowjetunion in dät Aaste (Aast-Düütsklound) un truch do Alliierde in dät Wääste (Wääst-Düütsklound).

Truch do Sponnengen twiske dät Aaste un dät Wääste begon direkt ätter dän Twäide Waareldkriech die Koolde Kriech. Do Sponnengen twiske ju Sowjetunion un dät Wääste wuuden gans stäärk as in 1961 ju Berliner Muure baud wuude. 

Ätter dän Fal fon ju Muure in 1989 wuuden do two Düütsklounde fereeniged ap dän 3. Oktober 1990. Ätter ju Wierfereenigenge wuude Berlin ju Haudstääd fon dät näie Düütsklound. Siet dän 1. Januoar 2002 häd die Buundsrepublik Düütsklound mäd alwen uur Lounde fon ju Europäiske Union dän Euro ienfierd.

Düütsklound is een fon do grootste Lounde in Europa. Dät wäd in dät Noude begränsed fon ju Noudsee un ju Baltiske See un in dät Suude fon do hooge Bierge fon do Alpen (hoochsten Top ju Zugspitse ap 2,962 m). Twiske do Bierge un ju See rakt dät groote Woolde in Midde-Düütsklound un dät ganse platte Lound in dät Noude. 

Düütsklound häd uk groote Deele fon Europa's grootste Äien, so as dän Rhien, ju Donau un ju Elbe.

Düütsklound wäd begränsed fon:

In Düütsklound woonje ungefeer 82,5 Million Moanskene. 

Ju Sproake, ju man ap maaste bruukt is dät Hoochdüütske. Et rakt uk noch Deensk, Noudfräisk, Seelterfräisk un Sorbisk as anärkoande Sproaken.
In ju Praxis is dät Läichdüütske (Platdüütske) ne wichtige Sproake.

Apstuuns sunt do näiste Paatäie in dän düütsken Buundesdai fertreeden: CDU/CSU, SPD, FDP, Die Linke un Bündnis 90/Die Grünen.

Dät rakt in Düütsklound 16 Buundeslounde of Deelstoate:

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $42.700 in 2015. In 2007 waas 0,9% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 30,1% Industrie un 69% Tjoonste.




#Article 30: Eedgreeuwen (952 words)


Eed (dt. Torf) wuude greeuwen foar oaine Fjuurenge un tou n Ferkoop. Däälich wäd dät wäil maasttieds industriell moaked, toun Biespil in n Wäästfoan af Aastfoan.

Eerste wuude oubunked, dät hat dät me ju buppeste Loage fon de Foan - dät Bunkeed of Grieseed - ougreeuwen diede un do Bunkstukke in dät oolde Eedgrääb smeet. Eerste dan koom me ap dan eegentelke Foan. Wan me foar dän Froast tou fuul oubunked hiede, dan ferfroos die blootlääsende Foan tou Smuus, wät nit bruukt wäide kuude. Dät waas träiderch (Taaks) un dät Taaks wuud wäil fon do Wänte rooked, bit jo der sljucht fon wuuden. 

Foar dät Greeuwen wuud dät Eedgrääb (ju Putte) mäd dän 3,07m loange Stok oumeeten in Bratte fon 2,70m (32 Sooden). Sun Eedmuure hat Woodenje of Boank. Foar älke Lichtenge (Steede wier me gräft) waas n Greeuwer. Die waas dan eerste mäd dän Stikker tougong. Eerste stikkede hie dät in e Bratte fon do Sooden un dan miet er dät ou ap Laangte fon do Sooden, sun 30 cm. Deerätter wuud mäd de Stikker deer bääte loangs stikked un dan koom die Joager. Dät waas n holtenen Spoade mäd n lieken Steele. Deer wuud mäd unner loangs stat un dan klappeden se dät so ap de Koare ap, of eerste ap dät Holt.

Twäin Sooden geenen ap n Joager. Deer heerde uk noch n kruumen Joager tou; die noom man wan man do unnerste Sooden noom (ju Unnerlichtenge). Dät buppeste Eed waas hoolich gries un swot un wuude Splinteed naamd; dät Unnerste waas aal Swoteed; dät waas dät bääste Eed. Dät Eedgreeuwen fröier, dät waas n stuure Oarbaid.

an dän Waal kippe, anbunkje, apbreeke, aphaue, aplääse, bältje, Boank m., Bunkeed n., Bunkstukke pl., Buppelichtenge f., deeran kippe, deerjuun haue, Eed n., Eedbält m., Eedgrääb n., Eedkoare f., Eedputte f., Eedwoain m., fläie, Foan m., foarbunkje, Glaise pl., greeuwe, griepe, Grieseed m., groote Ringe f., Gruundsoode m., Holt n., Hooldaiwierksbält m., ienlääse, in de Lääge kippe, Joager m., Kiploore f., kippe, Kläm n., Kop m., kruume Joager m., Leeger n., lieke Joager m., litje Ringe f., Loage f., oubunkje, oumeete, Oundoabe m., ounlääse, oustikje, Plonke f., Prikke f., Rim n., Ringe f., ringje, Sätfuurke f., sätte, Skäärsoode m., skuuwe, Sleek n., Sleekfäild n., Smuus m., Soode Eed m., Splinteed n., Spreedenje f., stikje, Stikker m., Stok m., Stuuke m., stuukje, suchje, Swoteed n., truchfläie, truchringje, Unnerlichtenge f., uumekippe, uumesloo, uurlääse, uutkoarje, uutsuchje, Waal m., waalje, wächkoarje, Woodenje f.

Deerätter wuud dan dät Eed fon dän Koarder mäd de Sätfuurke ap de Koare sät un wächbroacht ätter dat Sleek. Mäd de Koare, dät waas tjukseljen. Un dan moasten deer immer Plonken wailaid wäide, dät dät Koarrääd je nit ounsakjen diede. 

Ätter sowät 1918 moakeden se Glaise; do bauden se sukke litje Kiplooren (Eedwoaine). Sun Woain deer geenen 32 Sooden ap; in two Riege koom dät dan ap dän Woain. Un dan suchede die deermäd wäch un dan wuud eerste n Loage (Leeger) laid: twäin Sooden apnunner. Un dan koom deer aan Skäärsoode twäärs uur un deer wuud dät Eed mäd dän Woain juun uumekipt. Dan stuud dät so hoolich skeeuw ap.

Dät waas maastens Räägel, die dät kuude, die gruuf n hoolich Daiwierk deeges. Dät sunt 15 (eegentelk 16) Stok un n Stok dät sunt füüftien Sooden hooch un 32 Sooden in de Bratte deer uurhäär. Oafte däd me dät mäd träi Mon: die Eene bunket foar un ätter, die Uur däd dät Greeuwen un die Trääde mout dät Eedsuchjen je moakje. Dät Sleek häd n Laangte fon 1 Stok foar älke Fout (0,30m) Jüpte.
 

Wan dät Eed in dät Sleek andruuged waas, moaste dät apbreeken wäide. Dan wuud die eerste Soode foarwäch nuumen un wuud deer buppe ap laid. Die Twäide, die Trääde un die Fjoode uk noch. Un wan dät dan sowied andruuged waas, dan wuud dät in n Waal moaked. Dan wuuden immer twäin Sooden ieuwenskenunner laid un dan aan deer twäärs foar. So geen dät bit die Waal sun Meeter hooch waas. Un wan dät dan druugede, dan wuud dät läiger. Wan dät dan noch nit goud waas, dan wuud dät uk noch wäil moal truchfläid, aal wo dät Weeder waas.

Wan dät gans wäite Jieren wieren, dan wuud dät insteede fon waald uk stuuked. Foar sun Stuuke wuud ounfangd mäd fjauer Sooden in Fjauerkaant mäd groote Ruumten deertwiske, dät dät hol waas un die Wiend deer truch kuude. Dan wuud so immer haager baud bit n gouden Meeter. Noch eenfacher wieren Ringe: twäin Sooden ieuwenskenunner mäd twäin deer twäärs ap, uk wier mäd Twiskenruumten. Dät apbreeken wuud maast fon Wieuwljuude däin, älken Mäiden deerwai.

Wan dät Eed druuch waas, dan wuude bäälted. Dan wuude n Kring moaked foar n fjoodendeels Daiwierksbäält of n hoolwen Daiwierksbäält. Un hoolwe Daiwierksbäälte moasten genau 17 Sooden hooch weese un dan mäd n Truchmäite fon n Stok loang. Do Bäälte wuuden dan ferkooped.

Leeter wai dieden se t an n Waggon lääwerjen un dan fierden se dät mäd n grooten Woain mäd de Hoangst uut de Foan. Bie de Boan stuuden dan Ställoasjen, deer geen dät dan so bie uumhooch. Dan dieden se dät Eed in sukke Kroiten, do wuuden mäd twäin Mon drain en deer geenen se dan sun Ställoasje mäd hooch un kipten dät in dän Waggon oun. Un dan wuud deer noch sun Hööchte uurfläid, dan moast die Waggon 20.000 Puund weege.

Däälich wäd dät Eed maast mechanisk greeuwen un dan feroarbaided tou Eedmul (de. Torfstreu), t.B. in dät Mulfabrik bie Roomelse. Dät fint Ferweendenge as Gruundferbeeternge bie Tuunkeräie, in Medizin un Kosmetik un dan as Aktivkoole un sogoar tou Textilien.

Ap YouTube sünt fuul Fideos uur ju traditionelle un ju moderne maskinelle Eedgreeuweräi tou fiende. Hier ne Uutwoal:




#Article 31: Elektrone-Röire (128 words)


Eer as do Transistore un Hoolichlaiter-Dioden roate dät Elektrone-Röire. Foar eenige Speziel-Anweendengen wäide do noch bruukt.

Die eenfachste is ju Diode, ju der in Prinzip bestoant uut ne Gloilaampe mäd ne apaate Platte deeroane - ju Anode. Die glöinige Gloiträid soant Elektrone uut, do truch ju Anode apfangd wäide. Ju (koolde) Anode kon neen Elektrone uutseende un also kon die Stroom man een Kaante uut loope.

Ferstäärkje kon mäd ne Triode. Ju häd twiske Anode un Gloiträid n Roster (Gitter) wiermäd die Anodenstroom be-ienflouded wäide kon. Uum die Ienfloud fon ju Anode litjer tou moakjen, kon twiske Roster un Anode noch n Skiermroster stoald wäide un so kricht me: ju Tetrode. Do lääste Elektrone-Röire hieden twiske Skiermroster un Anode noch n Brämsroster montierd; do hieten dan: ju Pentode.




#Article 32: Element (255 words)


N chemisk Element is n Element, dät nit mäd ne gewöönelke chemiske Methode in litjere Paate tou ferdeelen is. N Element is apbaud uut Atome. N Element unnerschat sik fon uur Stoffe (chemiske Ferbiendengen) also deertruch, dät et bie Ferdeelen bit ap dät Litste daach sien Oainskuppe behaalt. Deerjuun sunt aal Ferbiendengen apbaud uut moorere Elemente.

Do Oainskuppe fon n Element wäide bestimd truch sien Atomtaal, dät is ju Taal fon Protone in sien Atomkääden. Do Atomtaale loope fon 1 bie Woaterstof bit 92 bie Uran. Dät Gewicht fon een Atom (Atommasse) wäd bestimd fon do Protone touhoope mäd do neutroale Neutrone. Wan me ju Atommasse fon Woaterstof ap 1 definiert, dan häd Uran ne Atommasse fon uungefeer 238. Buppe Uran rakt dät noch swarrere Elemente, man do äntstounde bloot bie Käädenreaktione un klinge ätters wier ou, so dät do in ju fräie Natuur bolde nit bestounde. Do wäide nit stabil naamd.
Uk rakt et bie älke Element Sunnerfoarme (Isotope), do der moor of minner Neutrone hääbe. Fon do Isotope rakt et uk wier stabile un instabile. Sun Element is also ne Moangelse fon Isotope; deeruum sunt do Atommassen uk neen ganse heele Taale.

Do Oainskuppe fon do Elemente annerje sik ouhongich fon ju Atomtaal in Bulgefoarm, wät uutdrukt wäd in ju Periodiske Tabelle. Deer sjucht me t.B. Alkalimetalle as Lithium (Atomtaal 3), Natrium (11) un Kalium (19), Edelgase as Helium (2), Neon (10), Argon (18), do agressive Halogene as Fluor (9), Chlor (17), Bromium (35), do Metalle Kooper (29), Säälwer (47) un Gould (79). 




#Article 33: Estlound (130 words)


Estlound (Eesti, dt. Estland) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Tallinn un die Präsidentin fon ju Republik is siet 2016  Kersti Kaljulaid.

Estlound is litjer as Läichsaksen. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Suur Munamägi (318 m). Ju grootste Äi fon Estlound is die Narva. Dät grootste Meer is die Peipsi Järv. Tou dät Lound heere moor as 1500 Ailounde.

Estlound wäd begränsed fon:

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $21.800 in 2007. In 2007 waas 3% fon ju ganse Wirtskaft Buuräi, 28,5% Industrie un 68,5% Tjoonste.

Estlound häd 1.340.021 Ienwoonere (2008), deerfon woonje 403.505 in ju Haudstääd Tallinn (2006). 68% fon do Ienwoonere sunt Esten, 25% is Rusk un 7% sunt Uurswäkke. Dät Estniske is ju offizielle Sproake in Estlound, dät Ruske is ju grootste Minderhaidssproake.




#Article 34: Etymologie (611 words)


Ju Etymologie befoatet sik deermäd, outouleeden wier uus Woude häärkuumen dwo. Foar do ‘groote’ Sproaken as dät Düütske is dät in wieduut do maaste Fälle al oarich uutsoacht wuuden en fäästlaid in Etymologiske Woudebouke.
Foar do litjere Sproaken - mäd Uutnoame fon t.B. dät Hümlingske - is dät oawers nit so. Foar fuul fräiske un uk wäkke seelter Woude bestounde oawers al Sunnerstudien. Foar dät Wäästfräiske kon me deerfon fuul bienunner fiende bie Spenter (1968) un foar dät Noudfräiske bie Löfstedt (1928) un (1931). Besunners Regionoalwoude fint me bie Book (1996). Fääre rakt dät oafte uk kuute etymologiske Bemäärkengen in ‘algemeene’ Woudebouke, as foar dät Seelterske in do al ärschienene Beende fon dät NSW. 
Deerbie honnelt sik dät dan uum kuute Ferwiese ätter uur Sproaken, wierbie do Ferhältnisse oafte noch goarnit uutoarbaided wuuden sunt.

Bie ju etymologiske Beschrieuwenge bruukt me bestimde Teekene, as:

Do behonnelde Woude wäide scheeuw stoald un ju Betjuudenge twiske ‘ ’.
Fääre wäide Sproakoukuutengen ferwoand.

Do Woude sunt ap ferscheedene Wiesen in ju Sproake keemen:

Hier betrachtje wie toueerst ju Ouleedenge fon Äärfwoude anhound fon eenige Biespiele.

Wo me deerbie ferfoart, wollen wie hier wiese anhound fon ju Woudgruppe uum ätter ‘nach’. 
In jusälge Betjuudenge fiende sik in uur Sproaken eng. after, noudfräisk Mooring eefter, Föhr efter, Sylt eeðer un uk noch ooldfräisk efter. Deermäd lät ju Etymologie genöigend ärkläärd, wan me bloot ap Seeltersk ne Äntwikkelenge -ft-  -tt- ounnieme kon.
Ap wäästfräisk hat efter oawers ‘bääte’ (‘hinter; hinten’), wäil in Ansluutenge ap ndl. nnd. achter, wiertou dan uk wäil nhd. After ‘Bäätere’ heert. Me mout dan wäil ounnieme, dät et hier ne Betjuudengsäntwikkelenge roat häd.

Dät seelter Woud bääte foar ‘hinter; hinten’ is düütelk ap n uur Wiese bilded. An ju strukeljer Foarm bääfte kon me sjo, dät et hier uk ne Äntwikkelenge -ft-  -tt- roat hääbe kon. Wie konnen deeruum rauelk ounnieme, dät dätsälge Woud is as ooldfräisk bi-efta mäd jusälge Betjuudenge. Dät lät ap efter sunner r-Uutgong, man insteede deerfoar ne Foarsilwe bi-, seeltersk be-. Dätsälge Woud is dan wäil middelniederloundsk bachten (‘hinter’). In ju glieke Betjuudenge fiende wie ängelsk behind mäd wäil jusälge Foarsilwe, man mäd ne Stamsilwe as in nhd. hinter.

As Trääde in disse Woudgruppe wollen wie ätters ‘nachher’ behonnelje. Dät sjucht uut as ätter + Uutgong -s. Ap Noudfräisk rakt et deerfoar Mooring eeftert, Föhr eftert, Sylt eeðerst, also mäd Uutgong -t of -st. Dät is ne säildene Bildenge un as muugelke Gruundfoarm lait deer ap de Hounde ooldfräisk efter thet, wierbie dät th sik dan tou s äntwikkeld häd, as algemeen ap Amringer Noudfräisk (wan dät in dit Woud daach t häd: eftert). Resultierjende Foarm waas dan *efter set mäd muugelke wiedere Äntwikkelenge tou *efterst (fgl. syltersk eeðerst)  *eftert  eeftert of *efters  ätters. Uum dät sluutend tou moakjen, bruukt me eegentelk noch uur Biespiele fon th  s ap Seeltersk.

Insteede foar ätters kweede wäkke Seelter ättens of äffens. Deerfoar kuud me dan as Gruundfoarm ounnieme ooldfräisk *eften ieuwenske efter ‘ätter’. Dät et dät uk wuudelk roat häd, wäd woarschienelk uut ooldängelsk æftan. Uut *eften thet kuud sik dan as buppe ättens äntwikkelje, wierbie ju Ieuwenskefoarm äffens wiest, dät uk ne Äntwikkelenge ft  ff muugelk waas.

Ju Ouleedenge hierbuppe is noch man provisorisk. Eegentelk schuul die Etymologe noch fääre gunge un bekiekje, wo dät in aal Sproaken sit un wo do seelter Foarme tou dät Ganse biedreege, uum so ätter dän uurgermaniske un fielicht sogoar dän indogermaniske Wuttel tou kuumen. So kon me t.B. fersäike ättertougungen, wo ju Wiksel fon do Uutgonge in ätters un ättens sik ferhoolde tou do in hoochdüütsk hinter un hinten. Bie dät alles schällen dan do Räägele fon ju Luudgeschichte un ju Betjuudengsleere beoachted wäide.




#Article 35: Europa (237 words)


Europa is n eurasisken Subkontinent, die in dät eeuwendloundiske Toanken daach moor as n Kontinent beteekend wäd. Dät is in dät Wääste kulturäl un historisk feronkerd is. Europa häd ne Fläche fon 10,5 Mio. km² un is deermäd ätter Australien die twäidlitste Kontinent. Mäd uungefeer 680 Mio. Ljuude, do deer lieuwje, häd et oawers moor Ienwoonere as Australien, Noud- of Suudamerikoa.

Europa gränset in dät Suude an dät Middelmeer, in dät Wääste an dän Atlantik, in dät Noude an ju Arktis un dät Skeed in dät Aaste is nit gans fäästlaid, deer rakt dät Diskussione, man maastens wäide dät Gebierge Ural mäd glieknoomigen Flus Ural, as Kaspisk Meer, dän Kaukasus un ju Swotte See as natüürelk Skeed juun Asien nuumen.

Europa bestoant däälich politisk uut 46 souveräne Stoate:

Europa häd mäd 680 Mio. Ienwoonere ätter Asien un Afrikoa die träädgrootste Befoulkengstaal fon aal Kontinente un heert tou do ticht besiedelde Deele fon de Waareld. Ju Befoulkengstichte is in n Truchsleek 65 Ienwoonere/km². Ap hoochste is ju in Wääst-, Middel- un Suudeuropa, in Gjuchte Noude un Aaste wäd ju läiger.

Fuul europäiske Lounde oarbaidje nu touhoope in ju Europäiske Union.

Moor as 90 Prozent fon do Ienwoonere baale indogermaniske Sproaken. Ap maaste ferbrat sunt slawiske, germaniske un romaniske Sproaken. Uk Griechisk, Albanisk, do baltiske un keltiske Sproaken un Romani heere tou do indogermaniske Sproaken.

Nit indogermanisk sunt: Baskisk; Ungarisk, Estnisk, Finnisk, Samisk, Samojedisk; Kalmukisk, Tursk un wäkke Kaukasus-Sproaken.




#Article 36: Europäiske Union (647 words)


Ju Europäiske Union of EU is ne internationoale Organisation, ju der bestoant uut 27 europäiske Stoaten. Dät is ne politiske un wirtskaftelke Union mäd 447 Millionen Ienwoonere.

Ju Europäiske Union häd soogen Institutione:

Ätter dän twäide Waareldkriech wüülen do Lounde fon Europa freedelk touhoope lieuwje un sik ekonomisk stöäne. In 1950 lait die franktsööske Buutenminister Robert Schuman n politisken un wirtskaftelken Plan foar europäiske Touhoopoarbaid foar. In 1952 äntskeede Düütsklound, do Niederlounde, Italien, Belgien, Frankriek un Luxembuurich sik tou dät Stiftjen fon ju Europäiske Koole un Stäil Meenskup (EKSM).
 
In 1957 unnerteekenje do Meeglid-Stoaten dän Ferdraach fon Room tou dät Stiftjen fon ju Europäiske Wirtskaftelke Union (EWU) un ju Europäiske Atommeenskup (Euratom). Nu wäd dät ne europäiske Meenskup foar Koole, Stäil un foar dän Honnel. Mäd Euratom skuul ne meenskuppelke Äntwikkelenge tou freedelke Nutsenge fon Atomenergie statfiende. In 1967 wuude dän Fusionsferdraach teekend, deertruch wuuden EKSM, EWU un Euratom Orgoane fon do Europäiske Meenskuppe (EM). 
 
In dät Jier 1992, mäd dän Ferdraach fon Maastricht, wuud die Noome fon do Europäiske Meenskuppe annerd tou Europäiske Union (EU). Mäd dät Unnerteekenjen fon dän Ferdraach waas dät nit bloot moor ne politiske un wirtskaftelke Union (Koole, Stäil un Hondel), man uumfoatede ju uk Seeken as ne meenskuppelke Wäärenge, Justiz, Buutenpolitik un Seekerhaidspolitik. Die Ferdraach fon Maastricht wuude in 1997 annerd truch dän Ferdraach fon Amsterdam, un in dät Jier 2000 truch dän Ferdraach fon Lissabon. Sietdäm Fedraach fon Amsterdam treede ju Tjo-Suulen-Struktuur in krääft. 
 
Mäd dät Schengen Uureenkoomen sunt do Skeede twiske do 13 Meeglid-Stoaten eepen, do Moanskene konnen nu fräi raisje fon dät eene Meeglid-Lound tou dät uur Meeglid-Lound sunner Uutwies. In 2002 kriege 12 Meeglid-Lounde ne meenskuppelke Munte, mäd dän Noome Euro.
 
An n 13. Dezember 2007 wuude die Ferdraach fon Lissabon fon do 28 EU Regierengsleedere teekend. Die Ferdraach uurnoom n groot Deel fon dän EU-Ferfoatengsferdraach, die der 2005 in Referenden in Frankriek un Niederlound ouliend wuuden waas. Insteede fon dän EU- un EWU-Ferdraach tou ersätten, wuuden do Ferdraage bloot annerd. Een fon do Seeken in dän Ferdraach fon Lissabon waas ju gjuchtelke Fusion fon EU un EWU.

Do 28 Meeglid-Stoaten fon ju Europäiske Union hääbe mädnunner n Gruundgebiet fon 4.324.782 km2 un dät roate uungefeer 500 Millione Ienwoonere in 2009. Mädnunner ferträt ju Europäiske Union ju grootste Ökonomie fon de Waareld, dät soogende grootste Territorium fon de Waareld mäd n Antaal Ienwoonere ap Steede tjo. 

Ju Europäiske Union wäd begränsed fon 22 uur Lounde.

Ju Europäiske Union häd 28 Meeglid Stoaten:

Foar do Gebiete, do der ouhongich sunt fon EU Meedglid-Stoaten, rakt dät besunnere Räägelengen. 

 

Do Stoaten do der jädden Meeglid wäide moaten in ju EU sunt kandidoat Meeglid-Stoaten. Deerbie wäd dän Unnerskeed moaked twiske do Kandidoate un muugelke Kandidoate.

 
Kosovo is nit fon aal do EU Meeglid-Stoaten anerkoand, deertruch häd Kosovo ne besunnere Rulle.

Wan me ju Europäiske Union as ne Eenhaid betrachtet, dan häd ju EU die grootste Wirtskaft fon de Waareld, mäd n Brutobinnenloundskprodukt fon 12,427,413 Millione USD in 2005. Me ferwachtet, dät ju Wirtskaft fon ju EU woakse skäl wan deer noch moor Lounde Meeglid wäide. Ju Wirtskaft fon do näie Meeglid-Stoaten is stuuns oaber gammelch. Ju EU häd n meenskuppelken Binnenmäärked un siet 2002 rakt et dän Euro as ju meenskuppelke Wäärenge. 164 fon do 500 grootste Bedrieuwe ap de Waareld hääbe hieren Sit in ju EU.

N Binnenmäärked is n Gebiet, wier et neen Skeede rakt as et sik uum Weere, (oarbaidssäikende) Moanskene, Tjoonstlaistengen of Kapitoal honnelt. Ju Europäiske Union bildet, touhoope mäd Ieslound, Liechtenstein un Norwegen (fereenigd in ju Europäiske Fräihonnelassoziation) dän Europäiske Wirtskaftsruum. Mäd ju Swaits teekende ju EU 1999 soogen Bilateroale Ferdraage. Ju EU häd uk ne oaine Tolunion. In dät Gebiet wäd neen Tol fräiged. Ju Europäiske Tolunion häd een meenskuppelk Toltarif mäd Lounde fon buuten ju EU. Ieuwenske ju Europäiske Tolunion existiert ne apaate Tolunion fon ju EU mäd Andorra, San Marino un ju Turkäi.




#Article 37: Faawe (143 words)


Faawen af Klöäre sunt optiske Oainskuppe, wier dät Ooge fon n Moanske neen Struktuur ärkanne kon, heel niep nuumen sunner deerap tou kiekjen, wo ljoacht af junkelch dät is. Fäästlaid wäd dät truch ju Buulgenloangte fon't Ljoacht un fon fiene, nit sjoboare ärkanboare Struktuuren, do dät Ljoacht fon bistimde Buulgenloangte touräächsmiete un dan in düsse Faawe ärskiene.

Haudfaawen sunt:

Uut disse Haudfaawen kon me fuul miskje:

Dät sunt noch man min, man wan me ferskeeden fuul fon älke Faawe niemen däd, sjucht me uk, dät do Resultoate aal n bitje ferskeeden sunt. Mäd swot un wiet kon me regulierje, wo ljoacht af dunker me ju Faawe jädden hääbe mai. Swot un Wiet sunt niep nuumen neen gjuchte Faawen, deeruum dät swot niks uurs betjut as so junkelch, dät dät nit moor junkelger gungt un wiet so ljoacht, dät dät nit moor ljoachter gungt.




#Article 38: Fereende Arabiske Emiroate (170 words)


Do Fereende Arabiske Emiroate is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Abu Dabi un die Präsident fon ju Federation is siet 2004 Scheich Khalifa bin Zayed Al Nahayan.

Die Stoat fon do Fereende Arabiske Emiroate lait an ju aastelke Kuste fon ju Arabiske Hoolfinsel, an dän Persiske Gulf. 

Do Fereende Arabiske Emiroate wäide begränsed fon:

Ätter Jierhunnerte fon Konflikte moakje düsse Emiroate in dät 19. Jierhunnert Touhoopeoarbaid mäd Groot-Britannien. Do Emiroate wäide 1971 wier n oainen Stoat mäd säks Emiroate, in 1972 kumt dät soogende Emiroat by ju Union.

In 1990-1991 moakje do Fereende Arabiske Emiroate dän Kriech in dän Persiske Gulf mee.

Soogen Emiroate foarmje ju Union:

Ju Union rakt neen demokratisk Systeem, man die Lieuwendsstand is aan fon do bääste ap de Äide. Scheich Zayed bin Sultan Al Nahyan waas die Präsident fon ju Union siet ju Stiftinge fon ju Union bit tou hie doodgeen ap dän 2. November 2004. Sin Suun, Khalifa bin Zayed Al Nahayan häd him ätterfoulged.

Do Fereende Arabiske Emiroate hääbe ätterfoulgjende Fierdeege:




#Article 39: Fereende Stoaten fon Amerikoa (235 words)


Do Fereende Stoaten fon Amerikoa (äng. United States of America, kuut USA, de. Vereinigte Staaten), in amtelke kuute Foarm Fereende Stoaten, un nit amtelk oafte Amerikoa naamd (äng. America), sunt ne Buundesrepublik in Noudamerikoa, do (sänt 1959) 50 Buundesstoaten umfoatet. Mäd ju Buundesstoat Hawaii un litje Buutengebiete hääbe ju uk n Deel in Ozeanien. Die Presidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa is Joe Biden.

Dät Gebiet wier däälich do Fereende Stoaten sunt, waas fröier bewoond fon Indioaner. 

In 1776 hääbe trättien Stoaten sik uunouhongich moaked fon Groot-Britannien. Man dät waas die Begin fon dän Amerikoanske Uunouhongichkaidskriech juun Groot Britannien. In dän näie Stoat sunt do Gruundgesätse uurnuumen wuuden un in dät Jier 1789 roat et ne Regierenge.

In dät 19. Jierhunnert wuude die Unnerskeed twiske do noudelke un do suudelke Stoaten gratter, t.B. uur ju Sklaaweräi. Weegen do groote Unnerskeede fäng 1861 die Burgerkriech oun. Die Burgerkriech häd bit tou 1865 duurt, wierbie do noudelke Stoaten sieget hääbe. 

In dät 20. Jierhunnert hääbe do Fereende Stoaten dän eerste un twäide Waareldkriech meemoaked. Ätter dän twäide Waareldkriech sunt do Fereende Stoaten n Grootmacht wuuden. Bit tou 1989 touhoupe mäd Ruslound, man ätter dät sljuchtjen fon ju Berliner Muure un dät be-eendjen fon dät Warschaupakt alleenich. Sänt 1989 sunt do Fereende Stoaten ju eenigste Grootmacht ap ju Waareld.

Do naiste Stoaten sunt mädnunner do Fereende Stoaten:

 
Bie ju Uunouhongichkaidsärkläärenge fon 1776 roate et bloot 13 Stoaten.




#Article 40: Ferspreedenge fon Radiowoogen (522 words)


Ju Ferspreedenge fon Radiowoogen (ängelsk: wave propagation) beskrift dät Raisepaad fon Elektromagnetiske Wällen.

Ju Ferspreedenge fon Radiowoogen gungt bie groote Woogelaangten (t.B. 2000 m, LW) foarallen truch ju Boudemwooge, ju der mee beeget mäd ju Äid-Uurfläche. Deerbie äntstoant n sicheren Uurdraach mäd immer jusälge Stäärkte.

Bie kuutere Woogen as MW (t.B. 200 m) is ju Boudemwooge al fuul swäkker un is die Uurdraach nit immer gliek. Deeruum toachten do Geleerden fröier, dät do noch kuutere Woogen wäidloos wieren. Un daach kuuden do Funkamateure deermäd Kontakt uur groote Oustande moakje, sogoar uur de ganse Waareld. Un dät lääste skuul gans uunmuugelk weese, dan do Radiowoogen bewäägje liekuut, juust as Lucht.

Man wät do Geleerden domoals noch nit wisten, waas dät sik uum uus Waareld tou ionisierde Loagen befiende, do Heaviside-Loagen, mädnunner ju Ionosphäre naamd. Do Loagen reflektierje (speegelje) do Radiowoogen tourääch ätter ju Äid-Uurfläche, man deeruum dät do Loagen so hooch sitte, beloanget sun reflektierde Ruumtewooge ju Äide eerste ap grooten Oustand fon dän Seender. So rakt dät n Gestrich wier ju Boudenwooge al tou nul ouswäkked is un ju Ruumtewooge noch nit lounded; dät hat ju Doode Zone. Dät Oardige is nu, dät ju Ruumtewooge uk wier fon ju Äiduurfläche uumhooch reflektierd wäd un dan fuul fääre wier juun de Ionosphäre kumt un dan unner gunstige Uumstände (Konditione) nochmoal wier fääre ätter de Äide touräächsoand wäd. Ap ju Wiese kon me bie goude Konditione uum de ganse Waareld tou kuume.

Nu is dät je so dät ju Ionisierenge fon do Heaviside-Loagen gjucht stäärk be-ienflouded wäd fon Sunnenskien. Deeruum annert sik ju Reflektierenge in dän Loop fon dän Dai un uk in dän Loop fon do Jierestiede. Je moor do Loagen beskienen wäide, je haager do Frekwenzen sunt, do der reflektierd wäide un also bruukt wäide  konnen. Dät is uutdrukt in Bielde 2, wier me an ju buppeste Kurve sjo kon, wo ju hoochst bruukboare Frequenz (MUF) uur n Ätmäil ferlapt.		

Uursiede jält: je moor Sunnenstroalenge binne kumt, je moor wäide do Radiowoogen absorbiert in do unnerste Heaviside-Loagen. Deertruch annert sik uk ju läichst bruukboare Frequenz (LUF) uur dän Dai, wät anroat is mäd ju unnerste Kurve. Dät hat also, dät ätter disse Bielde snoagens uum 0 Uure Ferkier muugelk is twiske 3 un 7 MHz (80 un 40 m Beende) un deeges uum 14 Uure twiske 6 un 14 MHz (40 un fielicht 20 m Beende).

Noch fuul moor nimt ju Absorption tou bie Röntgen-Stroalenge (X-ray Event), as toun Biespil apträt bie Sunnenfläkken. Deer kon ju LUF kute Tied haager wäide as ju MUF, wiertruch dan ieuwen neen Ferkier moor muugelk is.

Fading (Swund) is ju Ärskienenge dät Radio-Signoale wächsakje un dan oafte gans ferswiende. Dät kon truch Röntgen-Stroalenge, as buppe beskrieuwen. Man dät is uk muugelk wan n bestimd Signoal die Ämfanger loangs twäin ferskeedene Weege beloanget, wiertruch ju Phase nit gliek is (Interferenz). Deertruch kon ju Stäärkte loangsoam man uk gans gau ap un deel gunge. Dät kon toun Biespil ap KW foar Signale uut Australien, man uk kon Interferenz aptreede twiske Ruumtewooge un Boudemwooge, as me ap MW oafte an ju kuute Kaante woarnieme kon, besunners in n Suumer.




#Article 41: Ferstäärkere (123 words)


Die Ferstäärker (dt. Verstärker) is ne Reewe ju wät Litjes (besunners ne litje elektriske Sponnenge) uumesätte kon tou wät Gratteres.

Ju foulgjende Teekenge rakt n eenfach Schema fon n Transistor-Ferstäärker. Ju Iengongssponnenge wäd toufierd twiske Basis un Nul, wült ju Uutgongssponnenge ounuumen wäide an dän Kollektor-Wierstand R3. N Emitter-Wierstand R4 kon touföiged wäide uum dän Stroom truch dän Emitter tou begränsjen un die Iengongsstroom ap ju Basis läiger tou moakjen.

Die Kondensator links lät wäil ne Wikselsponnenge truch man neen Glieksponnenge. Dät is also n Wikselsponnengsferstäärker, toun Biespiel foar Audio (Musik usw.). R1 un R2 suurgje deerfoar, dät ju Basis ju goude Glieksponnenge kricht. Deeruum dät die Basisstroom Ib fuul litjer is as die Kollektorstroom Ice, is ju Ferstäärkenge sowat gliek an R3/R4.




#Article 42: Fjauerpunktsmeetenge (178 words)


Ju Fjauerpunktsmeetenge is ne Methode tou dät Meeten fon dän spezifiske elektriske Wierstand fon Materialien.

Truch Benutsenge fon apaate Punkte foar Stroom un Sponnenge spielt also ju Kontaktwierstand neen Rulle. Gewöönelk wäd die elektriske Stroom I toufierd twiske do bee buuterste Punkte un wäd ju Sponnenge V meeten twiske do binnerste Punkte. Wan nu die Oustand twiske twäin apfoulgjende Punkte immer gliek s is un dät Materioalmuster is fuul tjukker as s, dan foulget:

V = I.rho/2.pi.s

Is dät deerjuun ne tänne Loage mäd ne Tjukte t, ju der fuul litjer is as s, dan jält:

V = I.rho.ln4/2.pi.t,

wierbie rho die spezifiske Wierstand is in ohm.cm, wan ju Sponnenge roat wäd in Volts, die Stroom in Ampere un do Oustande s un t in cm.

In Twiskefälle, wierbie also t nit nit fuul litjer of gratter is as s, skäl me n Korrektion anweende, ju juust as do bee buppestoundene Formeln mäd Integroalreekenge bereekend wäide kon.

Ju Fjauerpunktsmeetenge wäd däälich foarallen anwoand ap Hoolichlaiter-Materioale, man waas al loange wai ju Methode tou dät Meeten fon dän Äidwierstand.




#Article 43: Fjauertaktmotor (125 words)


So oarbaidet n Fjauertaktmotor (sjuch ju Bielde gjuchts).
Die Motor wäd eerste fon de Hounde of fon n Anläiter (Elektromotor) tougong broacht. Dan troalt sik ju Oakse ('Kurbelwelle') un ju Bewäägenge wäd fon ju Drieuwstange of Pleuelstange (ljoachtgräin) uurbroacht ap dän Kolwe, die der dan in dän Zylinder ap un deel schuft.
Buppe sjo wie links dät Uutläit-Ventil un gjuchts dät Ienlät-Ventil. Do bee Ventile wäide wikselwiese fon n Nubbeloakse ('Nockenwelle') eepen stat (deelstat). Twiske do Bee is ju Stikkäärse ('Zündkerze'), ju der ap ne bestimde Tied elektriske Hoochsponnenge kricht.

Fon do fjauer Sleeke fon dän Kolwe is also man aan produktiv. Deertruch schokket die Motor sik. Uum dän moor gliekmäitich loope tou läiten, ferwoant me fjauer Zylindere, do der wikselwiese dän Oarbaidstakt hääbe (4-Zylindermotor).




#Article 44: Fjuurenboome (107 words)


Do Fjuurenboome (Pinus) sunt n Sleek fon do Näddelboome, die der moor as hunnert Oarde uumfoatet, do oafte tou fienden sunt un do der wäkke nutselke Oainskuppe hääbe. Do kuume foarallen foar in kallere Regione as in do Bierge un in Skandinavien. In Seelterlound sunt do besunners benutsed wuuden uum dät Sluup- un Waaisound fäästtoulääsen.

Do ferskeedene Fjuurenboome sunt truchuut as Boome, mongs oawers uk as Struuke tou fienden. Jo wäide normoal bit tou 45 Meeter hooch, die grootste Fjuurenboom ap de Waareld wuud 66,70 Meeter hooch, wät oawers uungewoond is.

Ju Oard Pinus sylvestris is truch ju Forstwirtskup aan fon do maast foarkuumende Boom-Oarde in Düütsklound. 




#Article 45: Floaks (683 words)


Floaks (dt. Flachs) waas n wichtigen Gruundstof foar Linnen.

Floaks wuud ferbaud ap do Tjaasken. Dät bruukt me eerste as Gäärslound, dät dät Jood uutstäärft. Dan wäd dän uumebreeken un bikked (häkked) un deerätter aided. Dan wäd dät mäd do Hoske deeltreeden un wäd Lien säided un slurrred (ounaided).

Dät Floaks mout oafte jut wäide, bit et riep is un apleeken (uutrieten) wäide kon. Deerbie wäd dät dan in Biende laid, do ätters in Rjoomele buunden wäide, dät sunt tänne Jierwen of Bünnele. Do Rjoomele wäide toun ätterriepjen in fjaueren hokked. Is dät goud rieped, dan wäd dät ätter Huus hoald.

aidje, aphokje, apluuke, apsätte, apstuukje, ätter Huus hoalje, ätterriepje, biende, Biende pl., bikje, Bolle pl., Boolje f., Boote m., Boote pl., Broake f., broakje, Bünnel pl., Buuke m., f., buukje, Buunde pl., deeltreede, deerap täärske, Diesene f., Diesenstok m., druugje, fiene Hietsele f., Floaine f., Floakssträi n., Foan m., Gäärslound n., Gäärslound uumebreeke, groawe Hietsele f., Hädbroake f., hädbroakje, Häddele pl., Häide f., häkje, Hietsele f., hietselje, Hietselstoul m., hokje, Holt n., holtene Pänne f., holtene Skeeden pl., iersenen Skeeden pl., Jierwen pl., juude, Lien n, Lien säidje, Liensäid n., luuke, Määrke pl., Näddelen pl., ounaidje, plattreede, Plonke f., Reete f, Reetedobbe f, Ribbelappe f., Ribiersen n., ribje, Riepele f., riepelje, Rjoomele pl., rootje, rubbich, säidje, Säidkoppe pl., Skeeden pl., skeenigje, Skieuwelse f., Skieuwen pl., Sleegel m., Sliebroake f., sliebroakje, slurje, Sniedbroake f., spreede, Steele f., Strieke f., Stukke pl., Stuuke f., täärske, Tienden pl., Tienden pl., Tjaaske f., Toal m., tou fjaueren hokje, Troite f., troitje, uumebreeke, uutriete, Wonne f.

Deer fangt dan eerste dät Riepeljen oun uum do Bolle (Säidkoppe) deer outoukriegen. Deertou wäide do Rjoomele truch do Tienden fon ju Riepele leeken, ju der apstoald is ap n Ploanke ju der ap two Booljene lait. Deerätter wäide do Bolle druuged un toarsken un wäd dät fräikeemene Liensäid in de Wonne skeeniged.

Do Häddele (dät Floakssträi) wäd in Boote (Buunde) buunden un dan in de Reete däin. Deertou wäide do in de Foan in ju Reetedobbe oundäin un dan kuume Stukke (Seeden) deerappe, dät do goud wäit wäide. Dät hat rootje un dät is n Prootsäs uum dät Skil fon dän holtene Kääden tou löösen. Deertou oaint sik dät suure Foanwoater ap bääste.

Dät Rootjen duuret moorere Wieke un deerätter wäide do Boote ap Gäärslound aphokked (apstuuked) un dan ätters uumekierd wier apstuuked. Is dät n bitje druuch, dan wäide älkemoal twintich Boote in Rjoomele buunden. Dan wäd dät eerste ap e Toal troited. Ju Troite is n Blok mäd ne Steele un unner is ju rubbich, dät hat dät ju deer Määrke häd. So wäd die holterge Kääden fon dät Floaks al n bitje platsloain. Dät kon uk truch buukjen mäd ne Buuke of truch deerap tou täärsken mäd ju Floaine.

Ätters gungt et dan ätter ju Broake (uk Hädbroake naamd). Ju häd n Sleegel, die der bääte troalt ap ne holtene Pänne. Die Sleegel häd two Skeeden, do der paasje twiske do tjo holtene Skeeden fon dät Gestäl. Me lait nu do Häddele Floaks ap do unnerste Skeeden un bewääget dan die Sleegel deel, soo dät dät Holt in do Häddele breeken wäd un toun Deel as Skieuwelse häärunner faalt. Ju Oarbaid hat broakje. 

Dan gungt et ätter ju Sliebroake of Sniedbroake. Ju häd iersene Skeeden un deer wäd dät Floaks dan twiske truch leeken, sodät bie dät sliebroakjen noch fuul moor Skieuwelse hääruut kumt. Dät Lääste kumt dan noch deeruut bie dät ribjen, wiertou me ne leederne Ribbelappe ap de Kniebele nimt un deerap ju Strieke Floaks mäd de Hounde unner dät Ribiersen truch lukt.

Dan kumt noch dät hietseljen uum kuute Eende deeruut tou hoaljen. Deertou wäd ne Stuke Floaks (dät sunt hier two Strieken fon dät ribjen) ap do Tienden (Näddelen) fon ju groawe un ju fiene Hietsele sloain, do der ap dän Hietselstoul montierd sunt. Dät Ougefal hat Häide. 

Deerätter is dät Floaks kloor un kon dät in e Diesene sprat wäide, dät hat, dät dät gans foarsichtich ap dän Diesenstok troald wäd. Un deermäd kon dät dan tou dät Wäil gunge toun spinnen.




#Article 46: Foanwoaterspeegel (149 words)


Mäd Foanwoaterspeegel wäd dïe Woaterstand fon dän Hooge Foan beteekent, die der äänelk as n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsenden oainen Woaterspeegel apwiest. 

Die Hooge Foan stoant, in Juunsats tou dän Läige Foan nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge. Hie kon in Gestriche mäd ne woateruuntruchläitende Loage bie n fuchtich Klima äntstounde un deerbie fon ju Midde in de Hööchte woakse, so dät n halloosjeglääsfoarmigen moorere Meter hoogen Stoapel fon Loagen änstoant. Die Woaterspeegel fon n hoogen Foan fint sik dan ainewaine in Hööchte fon ju buppeste Loage. Die eegentelke Gruundwoaterspeegel lait deerbie unner ju woateruuntruchläitende Loage.

In Juunsats deertou sunt läige Foane biespilswiese bie ju Ferloundenge fon näärstofrieke Meere (Woaterpoule) äntsteen, in Seelterlound uk in dät läige Lound bie de Äi. Do wäide fon Gruundwoater un fljooten Woater fersuurged un paasje sik hier Uumgestrich bolde fulständich an. Jo hääbe deeruum naan oainen Woaterspeegel.

Foan, Foankultivierenge




#Article 47: Frankriek (540 words)


Frankriek is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Paris un die Präsident fon ju Republik is siet 15.05.2012 François Hollande.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Montblanc (4.808 m). Do grootste Äien fon Frankriek sunt Schelde, Loire, Maas un Rhône. Frankriek häd ne Fläche fon 543.965 km². Paris is ju grootste Stääd, man do Metropoolregione Lyon, Marseille, Lille, Toulouse, Bordeaux un Nice hääbe uk moor as je een Millione Ienwoonere. Uur groote Stääde sunt Nantes, Straasbuurich, Rennes un Grenoble.

Frankriek wäd begränsed fon:

Do Gränsen fon dät moderne Frankriek sunt äänelk tou do Gränsen fon dät oolde Gallien, wier do keltiske Gallier woond hääbe. Julius Caesar fon dät Roomske Riek äroberde Gallien in dät 1. Jierhunnert, un do Gallier nuumen ju roomske Sproake (Latiensk, Gruundsleek foar dät Frantsööske) un Kultuur uur. Dät Kristendum wuude in dät 2. un 3. Jierhunnert die näie Gloowe. In dät 4. un 5. Jierhunnert wieren so fuul Ljuude kristelk dät Hiëronimus fon Stridon skreeuw dät Gallien fräi fon Häresie waas.

In dät 4. Jierhunnert sunt germaniske Gruppen uur dän Rhien ätter Gallien keemen, foarallen Franke, wierfon leeter dät Woud Francie keem. Fon alle germaniske Foulksgruppen fon ju Groote Foulkewonderenge wieren et do Franke do as Eerste dän kristelke Gloowe uurnuumen hääbe. In dät leete Middeloaler hieden do Fräisen un Saksen gans fuul Meelasje deerfon.

Do Karolingere härskeden bit 987 uur Frankriek, dan wuude Hugo Capet Köönich fon Frankriek. Twiske 1096 un 1270 waas Frankriek bie fjauer Kjuustoage deerbie. Truch hiere normandiske Häärkuumen regierden ängelske Köönige groote Deele in dät Wääste fon Frankriek. Ätter dän Dood fon Köönich Philips IV in 1314 ferloosen do Ängelske hiere Gjuchte ap de frantsööske Troon. Ju Befoulkenge fon Frankriek waas in ju Tied fjauermoal gratter as ju ängelske, man do wieren militär stäärker, man ätter dän Hunnertjierige Kriech ferloos Änglound aal sien Gjuchte ap dät Fäästlound (bloot Calais bleeuw bit tou 1558 ängelsk).

In dät 17. Jierhunnert keem dät frantsooske Köönichskup mäd Ludwig XIV ap sin Hööchtepunkt. Dät geen uk so mäd ju frantsööske Sproake in dät 17. un 18. Jierhunnert, ju wuude in literäre Sälsskuppe un ju Ferwaltenge bruukt. In dät leete 18. Jierhunnert hiede Frankriek gjucht fuul Kolonien in Noud- un Suud-Amerikoa, Afrikoa un Asien. Ätter ju Frantsööske Revolution fon 1789 wuude Frankriek ne Republik. Ju frantsööske Republik bleeuw nit loange, wült in 1799 Napoleon I ju Macht kreech. Napoleon wuude leeter Kaiser fon dät Eerste Frantsööske Riek (1804–1814). In 1815 wuude Napoleon in ju Slacht bie Waterloo sloain.

Ju Wäästfront fon dän Eerste Waareldkriech waas foar n grooten Deel in dät Noud-Aaste fon Frankriek. Die Stried in do Skütsgreeuwe waas ju grootste Massensloachtenge in ju frantsööske Geskichte. Die Twäide Waareldkriech waas uurs, do kuude Düütsklound in Moai/Juni fon 1940 Frankriek in n poor Wieke äroberje.

Der lieuwje uungefeer 62,2 Millione Ljuude in Frankriek (Juli 2008). 

Keltisk un Latinsk mäd Teutonisk, Slavisk, Noud-Afrikoansk, Indochinesisk, Baskiske Minnerhäid.

Frantsöösk is ju offizielle Sproake, Minnerhaidssproaken sunt Niederloundsk in dät Noudwääste, Bretonisk in dät Wääste, Katalanisk un Baskisk in dät Suude.

Frankriek is Meeglid in ju NATO (1949), ju Europäiske Union (1957) un do Fereende Natione (1945).

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $32.600 in 2007. In 2007 waas 2,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 20,6% Industrie un 77,2% Tjoonste.




#Article 48: Frantsoosenkruud (626 words)


Dät Frantsoosenkruud (Galinsoga parviflora, dt. Kleinblütiges Knopfkraut) is ne Tuunplonte un stamt uut Peru. Dät Jood mäd do litje Blöiten wäd tou min beoachted. As do Frantsoosen dät man eerste in hiere botanske Tuun in Paris in hiere 
Kollektion apnuumen hieden, do waas t al tou leet. Ju Fermeerenge geen truch dät Säid so gau, dät et in n poor Jier in gans Europa tou fienden waas.

Et is n lastich Jood, un wan man deer niks juun däd, dan kon man in fieuw bit tjoon Jier dän Tuun man lääse läite, wil et alle Kultuuren uunmuugelk moaket. Et is tou ferglieken mäd Kop- un Klooderluuse. Wan deer niks juun däin wäd, dan kriege se do Moansken unner, as do Suldoaten dät in Polen un Ruslound blouked hääbe. Kumt man in sun Tuun, die al fon dät Jood uurronnen is, dan wäd aan fertäld, dät deer niks moor juun tou moakjen is. Kumt man aber in dän Noaber sin Tuun, deer fint man nit een Plonte. Deer wäd aan fertäld, dat dit lastige Frantsoosenkrud licht tou ferhinderjen un uk licht wäch tou kriegen is. Dät lait an do Ljuude. Eerstens mout man dän Wille hääbe et tou fernäilen un twäidens mout man wiete, wo sik dät fermeert. 

Dät Jood vermeert sik bloot truch Säid. Ju Plonte an sik häd neen Kwiekewuttele un ferfjust alle Wintere. Wan wie nu appasje, dät deer neen Said oufaalt, dan is t uute mäd ju Plonte. Galinsoga is ne Troopenplonte un woakst bie uus nit in de Foarjier. Eerst wan dät Weeder woorm wäd, fangt dät Säid oun tou kienjen un woaksen. In de eerste Tied ätter dät Kienjen is deer noch neen Gefoor. Sogau aber ju eerste Blöite sik wiesed, dan mouden do junge Plonten bie druuch Weeder, juust as uurs Jood, loos skrabbed wäide; bie fuchtich Weeder aber jut af unnergreeuwen un ap n Steede broacht wäide, wier se nit fääre woakse konnen.

Häd dät Frantsoosenkruud aber eerste Uurhound nuumen, dan nimt man de Saise un mäint alles ou. Lai et mäd de Fuurke ap de Koare un brangt et in t Eedgrääb af ap ne Steede tou ferbaadenjen. Is sun Steede nit tou fienden, brangt man et bie do Bäiste in de Weede. Deer kon dät Säid touken Suumer wul kienje man nit woakse, wil dät n Häkfruchtplonte is un ap Gäärslound uumekumt. Ätter de Foarskrift skäl et 40 cm. begreeuwen wäide.

Wan man betoankt, dät dät Säid bit 30 Jier kienfähig is, mout et uk wuudelk so joop in de Gruund, dät et bie dät Greeuwen af Foolgjen nit wier ätter buppen kumt. Dät Lound mout fluks uumegreeuwen af foolged wäide, dät do noch in de Gruund ferblieuwene Plonten nit wier toun blöien kuume konnen. Touken Jier mout alles in Riege plonted aw säided wäide, um dät Lound gans skeen tou hoolden fon alles Jood. Däd man dät alle Jiere so, dan mäd de Tied is alles Säid kiend un vernäild. Wan man it uk gjucht drok häd, so duurt man daach nit een Jier ju Galinsoga-plonte wier blöie läite, dan ju Fermeerenge kumt bloot truch Säid. 

Wüüld woaksend is dät Frantsoosenkruud n Neophyt. Ju ooldenbuurgiske Regierenge häd sik deermäd befoated un Anoardnengen uutroat, dät et, un wo et bikämped wäide skäl. Man Galinsoga blöit lustich fääre un kummert sik nit deeruum, wil ju Politsai sik deer uk nit uum kümmert. Wan dät nit uurs wäd, dan mout älk sik sälwen hälpe. Ferdrain wäd dät Säid truch Staalemjuks fon sukke Buuren, do dät oumäinde blöiende Frantsoosenkruud eenfach ap de Hoage smiete; truch Gärtnereien un Boomskoulen, do dät Uunkruud lustig blöie läite. In n August is et Tied, ättertoukiekjen, wier et blöit. Wan t blöit is t uk fluks riep.

Do Blääden fon do Plonte kon mon iete.




#Article 49: Friedrich Paulsen (293 words)


Friedrich Paulsen (bädden in Langenhorn/Sleeswik, dän 16. Juli 1846, stuurwen Berlin/Steglitz dän 14. August 1908) waas n Noudfräisken Philosoph un Pädagoge. Sien Oolden wieren Buurenljuude: Paul Frerck un Christine Ketelsen. Fon dät füüfte Lieuwendsjier ou koom hie in ju Täärpsskoule un dan 1859 in ju Skoule fon dän Koaster Sönke Brodersen. Die föärderde Paulsen mäd alle Kräfte un so kuud hie dan 1863 in dät Christianeum in Altona. Deerätter studierde hie in Erlangen, Bonn un Berlin, wier hie 1878 n buutengewöönelken Posten kreech as Professor in Philosophie un Pädagogik. In 1896 foulgede hie Eduard Zeller ätter as Professor in ju Moroalphilosophie in Berlin.

Hie waas die Grootste fon do Sköilkere fon Gustav Theodor Fechner, wäls Doktrin fon Panpsychismus hie groote Betjuudenge roate truch sien Einleitung in die Philosophie (1892; 7. Aploage 1900). Man hie geen fuul fääre as Fechner in dät hie fersoachte ne epistemologiske Deerstaalenge tou reeken fon dät Wieten fon dät Psychophysiske. Wan hie uk Kant sien Hypothese anärkoande, dät wie truch innerelk Geföil us bloot bewust sunt fon dän Seelentoustand, so meende hie daach dät dit Bewustweesen n Wieten is fon dät Dingen sälwen, wier sik Kant juun sätte. Ju Seele is deerätter ne praktiske Realität, ju Paulsen, mäd Schopenhauer, betrachtede as bekoand truch ju Wille. Man disse is naan rationellen Wonsk, neen uunbewuste irrationelle Wille un uk neen bewuste intelligente Wille, man n Instinkt, ne Wille tou Lieuwjen (Zielstrebigkeit), oafte unnerbewust, Ziele ferfoulgjend, man sunner deeruur ättertoutoanken. Disse Apfoatenge fon Wille, wan uk beständich un mäkkelk foar ju algemeene These, skäl düütelk unnerskat wäide fon ju gewöönelke Betjuudenge fon Wille, dät is rationell Begierjen.

Paulsen is bolde beeter bekoand truch sien apluukende Skrifte, as as n süüweren Philosoph. Sien Geskichte des gelehrten Unterrichts is ne Oarbaid fon grooten Wäid.




#Article 50: Fryslân (108 words)


Fryslân is die wäästfräiske Noome foar Fräislound un so uk die offizielle Noome fon ju niederloundske Provinz Fräislound. Fryslân häd sun 643.000 Ienwoonere. Haudstääd is Ljouwert, Leeuwarden ap Niederloundsk. In ju ganse Provinz is ju fräiske Sproake - dät Wäästfräiske - ieuwenske dät Niederloundske ju offizielle Sproake; uungefeer 350.000 Ljuude baale düt noch as eerste Sproake un wisse 100.000 uur Ljuude baale dät uk aal Deege.

 
Amelound, Flielound, Skylge un Schiermönkooge sunt do wäästfräiske Ailounde do tou ju Provinz Fryslân heere. 

Do tjoon grootste Stääde in ju Provinz Fräislound ätter Antaal Ienwoonere sunt ap n 1. Januoar 2006:

In dän Wääst-Fräiske Lounddai is et siet 2015 so ferdeeld:




#Article 51: Fräisensäärke (507 words)


Ju Fräisensäärke (San Michele dei Frisoni as uk San Michele in Sassia of Santi Michele e Magno Kakka) is ne Säärke in Room. 

Ju Säärke stoant an dän Houk fon do Sträiten Largo degli Alicorni un Via del S. Uffizio, juunuur dän Päitersplats, fluks bie Vatikanstääd, wierfon ju ne exterritorioale Zone is.
Me fint dät truch op ju groote Sträite Borgo Santo Spirito 21/41 ju Trappe aptougungen, truch dät Häk un dan links ou.
 
Ju Fräisensäärke is baud juun aan fon do Roomske Bierge, dän Janiculus, die der gränset an dän Päitersplats. Tonk hiere Loage is ju bewoard blieuwen as in dät 16. Jierhunnert aal Gebäude do der unner an dän Bierich stuuden, oubreeken wuuden foar dän Bau fon ju Päiterssäärke. Ap Gruund fon hieren eensichoardigen geskichtelken Wäid is ju Säärke 1990 fon ju UNESCO touföiged an ju Lieste fon dät Waareldäärwe.

Wier nu ju Säärke fon do Fräisen stoant, woonde tweelichhunnert Jiere häär ju fräiske Kolonie. Älk, die der uut uus Geegend ätter Room koom, liet sik deer deel. Deer wuud ne Muure uumetou baud un sietdän roat dät in Room ju Skola fon do Fräisen. Uk uur Foulkere hieden sun Betsirk.

Fon ju originelle litje Säärke ju tou ju Siedlenge heerde, is noch niks wierfuunen. Ju skäl fon Kriechsgewalt fernäild wuuden weese. Wie wieten dät ju deer waas un dät ju n Patroon hiede: Michael, die Ärtsängel die der Room insen fon dän Päst befräid häd. Leeter kreech ju n twäiden Patroon bietou: Sänt Magnus, n hälgen Biskup, die hier toufällich loundede, fieuwhunnert Jiere ätter sin Dood. Fuuls tou iewerge Fräisen hieden nämmelk sien Reliquien mee ätter Fräislound nieme wüüld, man deer is n Sköätel foar strieken wuuden un do Reliquien bleeuwen in Room, in ju Säärke, ju der sietdän n dubbelden Noome kreech: Säärke fon Michael un Magnus. 

Dan is 1141 ju näie Säärke baud wuuden: gratter un flugger as ju eerste Säärke weesen hääbe mout. Dät waas n romanisken Bau, mäd oolde Pielere un n fluggen Campanile (Klokkentouden). Die Klokkentouden kon me noch altied bekiekje, man ju Säärke sjucht nu gans uurs uut as wan ju baud wuude. Fon 1756-59 wuude ju Säärke tou n tjoskiepigen Pielerbasylika uumebaud un in dät njuugentiende Jierhunnert wuud dät Binnere uk noch so iengriepend annerd, dät bloot litje Eenpeldhaide dät Oaler noch apwiesen dwo. In dät linke Siedenskip fint sik dät Grääf fon dän Moaler Anton Raphael Mengs.

Ju Fräisensäärke is siet 1990 ju eepentelke Säärke fon do holloundske un wäästfräiske Katoolske in Room. Fräisen aastelk fon ju Oamse skällen deer fröier uk waileeken weese. Deerap wiest uk wai, dät ju foar ne bestimde Tied in dät Middeloaler dän Noome hiede fon San Michele in Sassia, dät is Sänt Michael in Sachsen.

Die Wäästfräise Loadewyk Damsma häd foar ju Säärke in 17 Jiere 2700 middeloalerlike Steene sammeld uut Säärken fon aal do Fräiske Lounde. Doo wuuden 2002 in ne Muure in ju Fräisensäärke ienmuurd. Uut Seelterlound sunt Steene fon Klaaster un Roomelse deerbie. Dät sunt do ächte uuroolde Steene, fuunen bie de Kapälle un bie de Säärke.




#Article 52: Fräiske Sproake (115 words)


Dät Fräiske (dt. Friesisch) is ne Wäästgermaniske Sproake, wier uk dät Seelterske tou heert. Bit in dät säkstienste Jierhunnert waas dät Fräiske ju eepentlike Sproake fon Ferwaltenge un Gjucht in do fräiske Kustenlounde twiske dät Vlie in 't Wääste un ju Weser in 't Aaste. Ätters is ju Sproake in Aastfräislound uutstuurwen, man in Seelterlound is ju an 't Lieuwend blieuwen. Ju fräiske Sproake fon Wangerooge is eerste in do füüftiger Jiere uutstuurwen.

Ieuwenske dät Seelterske rakt dät noch two uur fräiske Sproaken.
So wäd dät Wäästfräiske boald fon sowät twäin träädel fon do 640.000 Ienwoonere fon ju holloundske Provinz Fryslân. 
Noudfräisk wäd boald fon sun 10.000 Ljuude in Noud-Fräislound ap ju Wäästkuste fon Släswiek-Holstein.




#Article 53: Fuugele (120 words)


Do Fuugele sunt een Klasse fon Loundwierbeldierte, do aan Snoabel hääbe, buppedät Fuggen un Juuken, do der uut do foarnste Liedmoate bilded sunt. Fuugele lääase Oaiere, do maaste Oarde konnen uk fljooge. Uumdät do Fuugele fon do Dinosauriere oustomje, jält ju traditsjonelle Apdeelenge twiske Fuugele un Reptilien nit moor as korrekt. Fuulmoor sunt do Fuugele as een Unnerkategorie binne do Sauropsiden tou ferstounden, do uk do Dierte uumfoatje, do aleer in dät paraphyletiske Taxon fon do Reptilien touhoopefoated wuuden. Ju Wietenskup fon do Fuugele is ju Ornithologie.

Wie reeke hier ne alfabetiske Lieste, sunner Ounspröäk ap Fulstoundegaid.
 

(Buuk)finke

Doabeschieter, Bauerke, Baumontje 

Doole? 

Gäise (wüülde)/ Gous/ Gant

Häächakster, Huchepucher, Holtakster 

Kudderhoone, Kudderhanne

Läiwerke 

Lüünik 

Näddelköönich 

Reeger (Fisk-, Schiet-) 

Spächt 

Spräie 

Waldsnäppe 




#Article 54: Fäild-Effekt-Transistore (272 words)


Die Fäild-Effekt-Transistor (dt. Feldeffekttransistor) is n Bauelement, dät ne elektriske Sponnenge ferstäärkje kon.

Wan me ne PN-Barriere in ju Speergjuchte sät, dan äntstoant in dät Hoolichlaiter-Materioal ne Loage sunner Leedengsdreegere, ju sonaamde Speerloage (feräärmde Loage). In sun Loage is also neen Laitenge.

Die Effekt wäd ferwoand in dän Fäild-Effekt-Transistor (FET). Die FET is faktisk n gjucht tänne Steeuwe Hoolichlaiter-Materioal, mäd ap älke Eende n Kontakt: ju Source (Wälle) (S) un die Drain (Ouflus) (D) naamd. Hoolwais twiske do Kontakte sit ap älke Siede n PN-barriere mäd n Ansluutenge: dät Gate (ju Poute) (G). 

Gewöönelk läite do Speerloagen (gries in ju Bielde) fon dät Gate ne fräie Ruumte (gräin), sodät twiske Source un Drain n Stroom loope kon. Wäd oawers ap dät Gate ne Sponnenge in de Speergjuchte sät, dan wäide do Speerloagen tjukker, uum sik bie ne bestimde Sponnenge tou berüürjen. Dan kon twiske Source un Drain also naan Stroom moor loope. Ap ju Wiese kon die Drain-Stroom gjucht stäärk truch ju Gate-Sponnenge be-ienflouded wäide.

Gans wichtich is, dät ap ju Gate-Barriere altied ne Sponnenge in ju Speergjuchte stoant, wiertruch dät Gate in Prinzip neen Stroom houget. Dät is fuul gunstiger as bie dän gewöönelken Transistor, deeruum dät ju Basis deer altied wät Stroom nöödich häd.

Deeruum dät bie disse Speerloage-FET af JFET (ängelsk junction FET) altied noch wät Speerstroom truch ju Gate-Barriere lapt, is uk noch n uur Soarte FET uutfuunen. Deer sit twiske ju Gate-Ansluutenge un ju Gate-Barriere ne tänne Isolations-Platte, mäd as Foulge dät wuddelk goarnaan Gliekstroom lapt. Dät is die isolierde Gate-FET af IGFET, in ne bestimde Uutfierenge uk wäil MOSFET (Metall-Oxyd-FET).

Foar do Schaltbielden kiekje bie Transistore.




#Article 55: Gallisk (208 words)


Gallisk (dt. Gallisch) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 500 ä.Chr. boald wuude in Gallien (Frankriek un anlääsende Gestriche bit tou n Rhien). Ju is foarallen bekoand uut hunnerte fon Inskrifte in Steen, in keramiske Potte un uur Reewen, un ap Munten un uur metallene Deele (Lood, un in aan Fal Zink).
		
Do eerste galliske Inskrifte datierje al fon dät säkste Jierhunnert foar Christi Gebuurt un sunt in Lepontisk (wät bietiede betrachted wäd as n gallisk Dialekt). Jo sunt fuunen in Gallia Cisalpina (dät is Noud-Italien) un wieren skrieuwen in ne Foarm fon dät Oold-Italiske Alphabet. Inskrifte in griechiske Lättere fon dät trääde Jierhunnert f.Chr. sunt fuunen bie do Mündengen fon ju Rhone. Leetere Inskrifte ätter Chr. sunt maast in latienske Lättere.

In ju Tied waas Gallien al fon do Roomske besät un wuude ju Sproake toun Deel fon dät Latienske fertroangen. Leeter as do Franke koomen, ferswoont ju gans. Gregor fon Tours skreeuw in dat säkste Jierhunnert, dät wäkke Ljuude in sien Gestrich noch Gallisk baale kuuden.

Deeruum dät do Inskrifte maast n magisken Charakter hääbe (dät sunt goude of sljuchte Wonske), is oafte nit licht tou ferstounden, wät meend is. Deeruum lät ju galliske Sproake sik man toun Deel rekonstruierje. 

ätter ju Bielde gjuchts:




#Article 56: Geologie (997 words)


Ju Geologie is ju Leere fon dän Apbau un fon ju Äntwikkelenge fon ju Äide.

As Biespil wäd hier die seelter Gruund behonneld.

TOUHOOPEFOATENGE. Die Unnergruund fon Seelterlound is Paat fon ju Aast-Wääst ferloopende Hunte-Leedoa-Läichte, in ju sik Doalsound ouleegerd häd. Ap dät Doalsound is ne bit njuugen Meeter tjukke Hoochfoanloage woaksen, ju bloot unnerbreeken wäd fon dät Noud-Suud ferloopende Doal fon ju Seelter Äi un fon do beglaitende Soundduune.

Twiske ju Aastfräisk-Ooldenbuurchske Geest mäd tweelich bit achttien Meeter Hööchte in t Noude un ju Kloppenbuurger Geest un dän Hümling mäd fjautich bit füftich Meeter Hööchte in t Suude lait ju Hunte-Leedoa-Läichte.

Do Geestgebiete sunt Gruundmoränen fon do Glitskere do in ju Saale-Iestied gans Noud-Düütsklound bedäkten. Charakteristisk foar ju Londskup sunt do smällere Läichten, do fon Noudaast bit Suudwääst in de Geest uutsleepen sunt un wier däälich do Woaterloope as Oouwe, Markaa un die Buppeloop fon de Söiste hieren Wai fiende. Do haagere Rääge lääse deerbie oafte tjoon Meeter af moor buppe do Läichten. Deerbie is dät gans ouflakked un ourunded truch Froast un Rien as do Glitskere sik tourääch looken, man dät Klimoa noch tou koold waas foar Plontenwuuks (periglazial).

Jusälge wällige Struktur fint sik in dän mäd Foan bewoaksene Unnergruund fon ju Hunte-Leedoa-Läichte, wan deer do Hööchten uk man sun een bit uurel Meeter buppe do flakke Läichten utkiekje. Die fuul litjere Hööchte-Unnerskeed wäd ärkläärd truch ne tjoon bit twintich Meeter tjukke Loage fon Doalsound (Talsand) ju in de Hunte-Leedoa-Läichte ju eegentelke Gruundmoräne oudäkt.
Do Doalsounde änthoolde fereenpeld fiene Kiesloagen fon noudiske Häärkumst. Uk fint me ap ferskeedene Djüpten Loagen mäd Plontenräste, do toun Deel sogoar fon twiske do Iestiede stamme (interglazial) un hier un deer uk Ouleegerengen fon stilstounden Woater. In Seelterlound fint me uk Leem, dät ap Aastersiede djapper sit as ap Wäästersiede. An n Geestraant, also in t Suude fon Seelterlound, is dät Doalsound fon ouspäild Geestmaterioal uurleegerd; deer rakt et soogoar Nute-groote Steene, do me uurs in dät oolde Doalsound nit fint.

Ju Uurfläche fon dät Doalsound faalt fon fjauer bit fieuw Meeter in t Suude bit tou twoo Meeter in t Noude ou. Deertou faalt ju licht ou ätter t Wääste. In Foulge deerfon hääbe do Woaterloope in ju Hunte-Leedoa-Läichte (as Loangholter Djoop, Seelter Äi un Söiste) hiere Gjuchte fon suudsuudaast ätter noudnoudwääst. Daach rakt et Stukke do der uurs loope, as in de Äi bie Hollen; filicht dät me deer dän Ienfloud fon dät Unnergruund-Profil noch sjucht.

Foar dät die Plontenwuuks apkoom, spielde die Wiend noch ne groote Rulle, wierbie dät Sound tou Räägen un Dääken uumleegerd wuude. Bie do Woaterloope wuud dät Sound soogoar tou hooge Duunen (bit alwen Meeter) apwaaid, do in Seelterlound aal ap Aastersiede fon ju Äi lääse, wierjuun dät Lound ap Wäästersiede moor utwaaide Läichten (Ausblasungsmulden) apwiest (fgl. Wöhrmann 1953). Deeran kon me sjo, dät maast Wäästwiende härsked hääbe. Dät haagere Sound bie do Woaterloope ärkläärt sik deertruch, dät dät Woater dät Sound fon buppen meenoom. Bit twäin Meeter tjukke Loagen hääbe sik ap ju Wiese ouleegerd.
In t Noude loope do Woaterloope uut in ju Leedoa, ju ätter t Wääste gungt un bie Lier as n 114 Meeter breeden Stroom in ju groote Oamse uutlapt.

Ätter ju lääste Iestied wuud dät Lound eerste tou n Tundra. Leeter uurlook ju sik mäd Dannene un Riesenboome. In ju waarmere Tied deerätter koom in t Binnenlound dät Eeken-Miskwald ap.

In ju woorme Tied wuud ju Fuchtegaid in disse Geegend immer gratter, foarallen as weegen dät Smilten fon dät Ies ju Noudsee äntstuude. Unner do Umstande fängen do Eedmoase oun tou woaksen. Do bildeden tjukke Ploastere, do do Boomwuttele ferstikten. Do Boome geenen dood un fällen uum un wuuden unner dän woaksende Foan begreeuwen. In uus Tied wäide foarallen do Wuttele as Sienstubben in de Foan wierfuunen. Immer wuks näi Moas ap do hoolich ferrootede Räste fon do oolde Plonten. Wiel do Foanloagen dät Woater goud fäästhoolde kuuden, wuuks die Foan buppe ju Uumgeegend uut in Foarm fon n Halloosjeglääs. In de Döise bie Skäddel is ju ap wäkke Steeden soogen bit njuugen Meeter tjuk.

Alleweegense rakt et two Soarten fon Eed, dät allere Swoteed un dät jungere Grieseed. Deertwiske lait n düütelken Skeedhorizont, dät soonaamde Splinteed. Die Unnerskeed kumt wäil deerhäär, dät dät Swoteed in ne fuul waarmere Periode woaksen is un deertruch loangsoamer wuuks un moor ferrooted is. Leeter mäd dät Grieseed waas dät köiler un fuchtiger un geen dät Woaksen gauer.

Bie do Woaterloope kuud die Foan nit woakse weegen do Soundduunen uut truch dät Woater immer wier ounfierd Geestmaterioal. Uk waas deertruch ju Gruunde tou riek an Neerstoffe. Dätsälge hied me uk an dän Geestraant, wier neen ächten Hoochfoan woakse kuude. Deeruum fint me in t Suude fon disse Geegend do Heedefoane, wiertou in Seelterlound die Swoote Faan un die Fäddenbiergsfaan sudelk fon Oouwe un Markaa heere.

Do Läichten bie do Woaterloope sunt uungliek breed. Ju Läichte fon de Seelter Äi is ap breedste bie Hollen (bolde 1 KM) un in t Noude. Man ap uur Steeden, as bie Näiwal un Strukelje, kumt ju hooge Soundgruunde bolde fluks an t Woater hääroun.

In do Läichten äntstuud Niedefoan, wierap sik do Mäide äntwikkelden. Truch ju Leedoa hieden Äbbe un Floud fräien Tougong, wät bit tou Strukelje (Schwalb 15) af soogoar Roomelse (M2.99, Ma42) tou määrken waas. Deertruch wuude foarallen in t Noude fruchtboaren Sliek ouleegerd. Deeruum ferträtte dät do Seelter uk nit aaltoufuul, as in n Winter truch Stau groote Flächen in gans Seelterlound unner Woater stuuden. As leeter do Foane ouwoaterd wuuden, wuud dät läpper, dan do kreegen joo insteede foar Sliek dät suure Foanwoater. Uk waas dät gans lastich, dät in t Noude uk in n Suumer bie hooch Woater do Mäide apmoal unner loope kuuden, dät dät Hoo wäch dreeuw.

Aal disse Floude foonten hier Eende, as in 1954 dät Leedoa-Speerwierk bie Lier toustande koom.

[Ätter mien Oarbaid: P. Kramer, Lound un Noomen. Die saterfriesischen Orts- und Flurnamen, 1. Beend: Text, Mildaam 1994.] S. 11-12.

Schwalb 1-23; Behnen 191-229; Hanenkamp 153-156.




#Article 57: George-Bernhard Depping (118 words)


George-Bernhard Depping (1784-1853) waas n Fransoose, die der dät Seelterlound besäiken diede unner ju fransööske Besättenge. Sien Beskrieuwenge fon do seelter Luuden in dät fransööske kon gjucht nutselk weese uum ju Uuutsproake fon domoals ättertougungen. As Besunneres rakt hie dät Uus Foar:

Ououse Babe, da dou best in hièmel,
gehelliget weèrde dîhn Nôama,
to kououme ous dîhn Rîkh,
dîhn Wille géchio ioî in hièmel, also ook op er Ide,
ououse dai’like Brood rékh ous huth,
oun vergef ous ououse Schelde, as so wy vergeven ououse Schelder,
oun fuihr ous nigh ihn versikoungh, oun erloes ous won allem euel.

Nit alles is Seeltersk – as huth, vergef  - man nigh insteede foar nit roate dät uk noch bie Minssen.




#Article 58: Germaniske Sproaken (119 words)


Germanisk (dt. Germanisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.

Tou dät Germaniske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:

Ju roode Lienje rakt dät Scheed twiske Noud- un Wäästgermanisk.

Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift wuud 1812 funen bie Negau in Aastriek. Ap n Hälm die deer funen wude stoant n Täkst die der datierd wäd twiske dät twäide Jierhunnert foar Kristus un dät eerste Jierhunnert ätter Kristus. In ne nouditalieniske Schrift is schrieuwen:

hargasti teiwa

Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift ju in Runen schrieuwen is, stoant ap aan fon doo Gallehus-Houdene, uut dät füfte Jierhunnert. Op dän Houden stoant (uursät in latinske Schrift):

ek hlewagastiR holtijaR horna tawido

(Iek, Hlewagast fon [dät Täärp] Holt, hääbe dän Houden moaked.)




#Article 59: Geskichte fon Seelterlound (2001 words)


Seelterlound häd fröier fielicht heerd tou ju Comitia Sygeltra. Daach spräkt fuul foar ne Besiedelenge fon dät Noude häär. Ju Tied fon Besiedelenge kon lääse in dät alfte Jierhunnert. 

Ju ooldste Uurkunde stamt uut 1319. Seelterlound hied goude Kontakte ätter dät Noude, man uk ätter dät Suude wai. In dät Jier 1400 wäd dät fon dän Groaf fon Tecklenbuurich an Munster uurdrain. Man in ju Tied wäide uk do aastfräiske Ienfloude gratter.

Seelterlound hied noch loange ne bestimde Oainständegaid un kreech uk noch ne Sunnerloage truch Honnel un Skipfoart.

Al siet 1535 foont die lutterske Gloowe Iengong in Seelterlound, wät duurde bit 1630.

Die seelter Honnel profitierde eerste fon ju frantsööske Besättenge (1795-1812), man koom leeter toun Stilstand. Dät broachte Äärmoud, bit in näiere Tied uur Ärwäärbswällen fuunen wuuden.

TOUHOOPEFOATENGE. Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte fon Seelterlound ätter dät Noude wai. Sproakelke Ärwäägengen läite sluute ap ne Besiedelenge foar dät 11. Jierhunnert fon ju Oamsemundenge häär. Siet 1400 waas Seelterlound unner munsterske Härskup bit 1812, as et tou Ooldenbuurich koom. (Siedenuumere beluuke sik ap Kramer 1994, wan nit uurs anroat). 

Ap Gruund fon dän Noome fon Seelterlound wäd wäil ounnuumen dät dät Lound fröier tou ju uum Suugel (Sögel) ap n Hümling tou situierjende Comitia Sygeltra heerde. Seelterlound skuul dan uk fon dät Suude häär besiedeld wuuden weese. In Touhoopehong mäd ju daach fräiske Sproake fon do Seelter wäd dan ju Konzeption fon Hümlingfräisen nöödich (Sello 10). Unner (Noomen 1N, S. 35) hääbe ik wiesd dät die Noome fon Seelterlound uk Ruumte foar ne uur Apfoatenge rakt, wierbie Besiedelenge uut dät Noude muugelk blift. Deerbie skäl dan in Betracht nuumen wäide, dät do fräiske Kustenstrieke in dät Middeloaler tou do tichtst befoulkede Gebiete fon Europa heerden (Slicher van Bath 1973.201ff.). N Besiedelenge loangs do Honnelsweege ätter dät Binnenlound kuud deerbie muugelk weese. Dät deerbie uk Ienfloude fon t Suude häär aptrieden, waas fielicht deeran outouleesen (Se22, 62 Anm.), dät do allere seelter Buurenhuuse fon skeen niedersaksisken Typ sunt (wan uk ätter näiere Ansichte do Fräiske Huuse eerste fuul leeter deeruut äntsteen sunt, fgl. t.B. Van der Veen 27). Man in sproakelke Apsicht häd dät Noude wonnen un sik soogoar heelden ätterdät in dät eegentelke Aastfräislound ju fräiske Sproake fon dät Läichdüütske fertroangen waas. Sello meende, dat do amtelke Foarme fon do seelter Täärpnoomen ap ne originoal düütske Befoulkenge wiese (Se22), man as wie leeter (S. 37-45) sjo, läite do sik goud uut ooldfräiske Foarme ouleede. Do düütske Familiennoomen (Se25) as uk dät saksiske Loundgjucht (Se62) sunt fielicht eerste äntsteen as do Seelter in Seelterlound woonden. Uur ju suudelke Ienfloud in do Loundnoomen sjuch S. 390.  

Do geskichtelke Wällen läite uus gans in Tjuustergaid uur ju Tied fon ju Besiedelenge. An ju Foarm fon dät seelter Woud Jool Rad is oawers ättertouwiesen, dät dät Seelterske sik al fon dät Aastfräiske ouskat hiede foar ju Besiedelenge fon Noudfräislound, also foar ju Midde fon dät alfte Jierhunnert (Århammar 1969.59f.)

N wiederen Iendruk kuud wonnen wäide uut ju Ferspreedenge uur Europa fon do Noomen do uureenstämme mäd do seelter Täärpnoomen Boukeläsk, Roomelse, Hollen un Skäddel (» Koarte, S. 17). Disse Noomen heere tou do maast foarkuumende Noomentypen un uut hiere Ferspreedenge is mäd Foarbehoold outouleeden, dät ne Wälle fon Kolonisationen sik fon dät Muudegebiet fon de Oamse (also uum Oamde/Emden) ätter dät Binnenlound wai bewääged hääbe kuude. Ju Ferspreedenge fon do Noomen stimt tou n grooten Deel mäd do Hoohaidsgebiete fon do fränkiske un angelsaksiske Rieke in dät njuugende Jierhunnert. Bie glieke Äntstoundenge fon aal do Täärpe un Stääde waas dan ap ne Äntstoundenge fon do Seelter Täärpe in dät 7. bit dät 9. Jierhunnert tou sluuten. Uum ju Tied wäd disse Oart Noomen uk tou n eersten Moal naamd (Kramer 1978.64). Uur dät Oaler fon do Säärken ferglieke Tr13 + Anm. 15).

Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319, wieroun Bookeläsk (2N) unner do fräiske Johanniterkommenden täld wäd (Ur48). In 1359 wäd ju Skoankenge fon n Stuk Foan in Baalenje an dät aastfräiske Klaaster Langen beuurkunded (Ur86). Dät leeter in dän Dullert unnergeene Klaaster kricht 1415 in jusälge Buurskup noch moal ein stucke phanes, dar man eede uppe graven mach, wiermäd tou glieke Tid in n uurigens läichdüütsken Text do ooldste Belääse fon do seelter Woude Foan (Moor) un Eed (Torf) fuunen wäide (Ur246, fgl. Kramer 1971.44, Fort 1984.103).

In 1459 wuud ne foar sowät trüütich Jiere an dät Klaaster däine Skoankenge fon n Stuk Foan beuurkunded, deeruum dät uur Ljude to Scarle dät hääbe wollen (Ur743). Ätter Friedländer (Ur743) skäl deeruum uk die Foan in Scarle lääsen hääbe, wierfoar hie - wäil beleeken ap dän Oustand fon Langen - Litje Skäddel (Kleinscharrel) bie Tjootern ounnimt. Man deer ju Uurkunde fon Heer Johan curet to Ramslo apstoald is, waas dät wäil eer Skäddel in Seelterlound. In dät Jier 1472 beanspruchje eenige Baalenjer n Stuk Foan, dät fon hiere Oolden an dät Klaaster Langen skoankt wuude; jo wuuden oawers fon dän Gjuchter Herman ter Molen ter Oyta (Ait) in t Uungjucht sät (Ur910). Tou n sälgen Slus kumt 1475 her Ageld, kerchere to Uthende junuur eenige uur Baalenjer (Ur947).

Disse Uurkunden wiese uus oarich goude Kontakte mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter do Foane wier hääbe wüül, kon deerap wai tjuude dät do oarich moor wäid wuuden wieren, fielicht truch ju fon dät Klaaster in gratteren Uumfang tougong sätte Eedgreeueräi.

Ätter t Suude hääbe wie n Tjuugnis fon minner früntelke Ferhooldnisse, as 1376 do gemeene Buuren fon Skäddel betjuuge, hiere Roowtoage juun Lampeken in Merne ienstaale tou wollen (Engelke 260). Merne is wäil Marren bie Lindern (Rü8 Register, S. 347), uum 1800 noch Mornen (Lc6). In 1656 hat et, ju Skäddeler Meente af Säärke häd siet Moanskentoanken dän Roagentjaande in Grootenging, uk bie Lindern (Wi437). Dät tjut wäil ap oolden Honnelskontakt wai; fielicht sunt jo do Seelter Jäild skeeldich weesen. So wäd uk ju Familie Blok in Hollen al 1403 un 1458 mäd dän Tjaanden tou Bäärsel beloand (Rü5.556 un 5.762).

Dät wai un wier twiske Noude un Suude behärsket uk in n Ounfang ju politiske Geskichte fon Seelterlound. Dät wäd as Sagelterland naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 (He297, fgl. Sello 32f.) as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Münster uurdrain wuuden. Deer wäd ounnuumen (Sello 9ff., Fr32) dät Seelterlound laangere Tid Tecklenburgisk Hoohaidsgebiet weesen is, as uk ju Noaberstääd Ait (Friesoythe). Man weegen ju isolierde Loage skäl die Tecklenbuurger Ienfloud littik weesen hääbe. Do Seelter betoalden bloot n Greeuwenskät fon 4½ Tonne Butere.

In ju tuusterge Tid um 1400 sunt düütelk do aastfräiske Ienfloude gratter wuuden. As 1399 die aastfräiske Hauptling Widzel tom Brok bie n Träffen in Tjootern (Detern) doodsloain wäd, wäide do Seelter as Deedere naamd (Sello IVff., 29ff.). Widzel häd Seelterlound wäil ärooberje wüüld. Daach fiende wie al ap n 23. Moai 1400 dät Sagharderland as Besiegler fon ne Uurkunde, wieroun hovetlinge unde meynheyt des ghansen landes to Ostvreslande do Hansestääde toutälle, fääre do Vitalienbruure (Seeroowere) nit moor tou hälpen (Ur171). Noch 1417 wäd Segelterland (Rq112) tou do fräiske Seelounde täld, man leeter heere wie niks moor fon politiske Ferbiendengen mäd dät Noude. Do Seelter hieden wäil do Münsterske Biskuppe as goude Loundesheeren ärkoand.

Unner Munsterske Härskup kuud Seelterlound noch loange ne bestimde Oainständegaid bewoarje. Foarallen do bie Hettema (He256-415) roate Uurkunden wiese ne ganse Riege fon Fersäiken ap, uum disse Oainständegaid ientoudomjen. In disse Stried wude 1587 dät Seelter Loundgjucht ap Skrift stoald (Sello 40). Ätter dät Loundgjucht (He256ff., Se38-64) wuud Seelterlound ferwalted fon tweelich Burgemästere, fjauer uut älk fon do trjo Säspele Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ap Fäästeläiwends Täisdai (Beekensdai) af ap Näijier (Se42) wuuden älke Jier säks näie Burgemästere wääld ap n Säärkhoaf in Roomelse. Ätter Engelke (247) waas ju Gjuchtsferfoatenge skeen fräisk, man ätter Sello (62) saksisk. Ätter Siebs (Sa251) läite sik deeruut man min Slusse uur ju Oustammenge fon do Seelter luuke.

Ne Sunnerloage kreech Seelterlound truch Honnel un Skipfoart, wierbie toueerst Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuuden weegen dän Diekbau in Aastfräislound uk Flintsteene uut dän Humling wichtich. Deer ieuwenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Side 63) häd an Hound fon Skattengsregistere dän Ferloop fon do Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un uum Seelterlound ferglieked. Deerbie wiesde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wüült ju fon Lohe an de Söiste bolde glik bleeuwen waas. Bie glieke Uutgongsbedingengen hieden buutendät do seelter Täärpe al 1472 sowät säksmoal sofuul Huushollengen as do Täärpe an de Söiste. Deeruut wiest sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Skipfoart. Deertruch koanden do Seelter ju groote Waareld, wät sik wiest uut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve uum 1520 (Ni474).

Noch in 1779 hat et dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [Loundeslasten] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte abwarten konnen (He357). Un in dät Jier 1800 hat et Die Schiffahrt ist ihr eigentlicher Gelderwerb. In Scharle hat jeder Saterländer ein auch zwei Boote. [..] Auf diesen schaffen sie Waaren den Fluß hinauf. (Hoche 223).

Intwiske bleeuw Seelterlound foar ju Butewaareld uunbekoand, wät me sjucht an ju Ferteekenge ap oolde Koarten (» S. 18). Daach waas Seelterlound nit gans ousleeten un so foont uk dän lutterske Gloowe Iengong. Al in 1535 rakt dät Teekene deerfon (Wi412) un as 1613 die katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as die 30-jierige Kriech uutbriek. Noch immer wäd fertäld fon do Mansfäilder, do in n Dezember 1622 uur dän befäärsenen Foan in Seelterlound ountroangen un deer skräkkelk huuseden (Tr12f., Ni478, M3.79f.). In 1649 hat et, dät dät Säspel Strukelje bolde äntfoulked is (Br45).

Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt blieuwen weese (Wi419). Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil so ferwuuden, dät hie dät nit bewaltigje kuude. So wuuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuiten ätter Seelterlound soand. Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Uur n Foulge fon ju Rekatholisierenge » bie 40N (Tjootern).

In 1795 fäl ju Konkurrenz fon dän holloundske Honnel wäch weegen ju frantsööske Besättenge deer. Deerfon skäl die seelter Honnel juust as die fon Oamde profitierd hääbe (Kalma 291). Dät wuud minner as Napoleon in 1806 ju Blokkade juun Änglound ienfierde. So waas die Honnel al bolde tou Eende as 1811 ju frantsööske Okkupation foulgede (Ni487). Deermäd koom uk n Eende an ju seelter Sälwenferwaltenge un kreech älke Täärp n Maire. In 1812 wuud dät seelter Archiv mäd Iekemäiten un Gesätsbouke eepentelk ferkooped.

As 1813 do Frantsoosen wier ferdrieuwen wuuden, toachten do Seelter dät jo hiere Fräiegaid wier kriege skuulen (M3.87). Man intwiske wieren jo in Foulge fon dän Rieksdeputationshauptslus al 1803 mäd Ait un Kloppenbuurich an Ooldenbuurich keemen un do Ooldenbuurger wieren deer nit mäd ienfersteen: Im Jahre 1815 zog ein kleines Mißverständniß, indem nämlich eine etwas freye Reklamation ihrer vermeinten Rechte für Empörung angesehen wurde, ihnen ein Militair-Commando zu, welches aber bald wieder abzog Ni488; » uk 1630S.

Ätter ju frantsööske Tied bloide ju Honnel nit wier ap (Br51), wäil uk deeruum dät Aastfräislound dän Ienfier fon Eed mäd n sweeren Tol belaide (Br60). Deertruch koom Seelterlound in groote Äärmoud. Do Seelter geenen deeruum bie Sumerdai as Mäddere (Holloundsgungere) ätter do rieke Kloaigruunde fon Groningen un Wäästfräislound (Ls349-351, B15.16). Uk koom dät tou ne gewaltige Uutwonnerenge ätter Amerikoa (Louisville, Cincinnati) (Br46). Eerste juun 1900 wuud dät wier beeter, as Eedhonnel un Skipfoart wier aplieuweden truch do näie Kanoale. Noch beeter wuud dät truch dän Gebruk fon Kunstmjuks un ju Foan-Kultiwierenge. Uum 1900 koomen näie Sträiten (» 239U, 1197R) un 1908 wuud ju Iersenboan truch Seelterlound in Bedrieuw nuumen (Ls130).




#Article 60: Gesina Lechte-Siemer (239 words)


Gesina Siemer (*13. Oktober 1911 in Roomelse; † 6. August 2007 in Ait) wuuks in Roomelse ap as Dochter fon dän Smid Nikolaus Siemer. Fon Siemer kon me kweede, dät ju as eerste in dät Seelterske dichtede.

Ju beginde 1928 mäd dichtjen, wierbie ju ap Anräägenge fon Pestoor  hiere seelter Määmesproake benutsede. In ju Skrieuwwiese kuud ju sik deerbie stutsje ap ju seelter Spräkwoudesamlenge, ju Julius Bröring 1901 hääruutroat hiede. 

Hiere eerste Gedicht – wäil Din unbekoande Stierwedai - waas ätter ne Preetenje fon dän Pestoor. Do Gedichte ärskeenen domoals in do Heimatblätter fon ju Oldenburgische Volkszeitung. Ju häd Louts Hinerks Tjoue (hiere eensige Prosa) in 1931-32 skrieuwen. Ätters hilkede ju ätter dät Rhienlound un dan ap t Oaler sätten jo sik in Ait deel. 

Ätter 1970 is ju fääre geen mäd skrieuwen. Hiere Dichtsammelnenge is in 1977 in Ju Seelter Kroune ärskienen. Louts Hinerks Tjoue is leeter nochmoal in Seelter Tjoue uutroat. As Hermann Janssen uut Amerikoa tourääch keem häd hie foar ju Säitenge skrieuwen (Lesebouk foar Seelterlound, 1953-1965) un ferskäidene Gedichte fon Siemer publiziert.

In 2007 sunt two Bouke fon Siemer ärskienen, Dät ganse Lieuwend un Fiene Stemmen.

Ap 6. August 2008, an hieren eersten Stierwedai, is foar Gesina Lechte-Siemer n Toanksteen deelsät. Die stoant bie dät naie Pfarrheim an ju Määrkedsträite in Roomelse.

Dät Wierk fon Siemers belukt sik ap Dööntjene fon do Jierstiede, dät Lieuwend fon alle Deege un uur dät Seelterlound un sien Geskichte. 




#Article 61: Brookmer Gjucht (395 words)


N Biespil fon do ooldfräiske Gjuchtshondschrifte is dät Brookmer Gjucht, so as die Gäistelke Osbrond dät 1345 apschreeuw.

Thit ist thiu forme kere, ther Brocmon ekeren hebbath, thet hira rediewa skelin thingia hira ierim vt andene ende.*Alsa tha rediewa alra erest on gungath, and to hape kemen send, sa skelen hia al vnder ena suera eta mena loghe oppa sancte Iacobe, thet hia buta penningum and buta bedum helpa skele tha erma alsa tha rika, and tha fiunde alsa tha friunde.*And sprecma thene rediewa on vmbe tha lessa meyde ief vmbe tha marra, sa vndgungere mith sex monnum, vnder tha forma and vnder tha other berninghe, and hi se selva thi soginda. And thi talemon wite tha sibbe, ther vr thene sueren heth, ther tha werde leda skel mith sex ethum; and thi talemon vndvnge ac alsa vmbe tha meyde; and tha redieua driwe thet riucht forth fon tha talemonnem, ther thenna weldech send. And hveder sa tha redieua, io{f}tha talemonne, thius werde brech, sa reke hi the liudum achta merch, and tha rivchtrum ene halwe hageste merk; and thi clagere bisvere sine meyde. And ne driuath tha talemon iof tha redieua thith riucht naut forth, sa geie hia mith achta mercum. **Hwersa ma sprech vmbe werna, hia se lessa ieftha marra, and se biiecht tofara sine eyne redieva, therse vnder stonde inna there herna, and hi alsa rede; sa drive hise withe bi achta mercum, and tha tuene mith him stonde; and neth hise naut, sa se hi urleren.**[In dän Raant stoant:] Fon w{er}nim {bi}iecht.

[Litje Striepe buppe n Bouksteeuwe tjuude ap Oukuutenge, t.B. brocm~o = brocmon]

Dit is ju eerste Kür, ju der Brookmonljuude wääld hääbe, dät hiere Räidreekere {=Gjuchtere} schällen tingje  hiere Jier-Riem uut an dän Eende {=Gjucht hoolde hiere Jieresfrist tou Eende}.

Dät gungt deer uume, dät do Gjuchtere dät ganse Jier Gjucht ouhoolde, dät jo sik nit besteete läite un dät jo aal Ljuude gliek behonnelje. Un dät wäd dan juristisk ousicherd, sowied jo dät domoals kuuden. Die Text is gans stuur tou ferstounden, man dät gungt wät lichter, wan me weet, dät ju Weerhaid nit fuunen wuude truch Unnersäikengen, man truch Eede fon Hälpere. Die der genouch Hälpere hied, kuud also altied winne, man deermäd wuuden dan daach Konflikte löösd sunner Kriech. Bie n Maak honnelde dät sik uum ne ganse Masse Jäild (n Maak waas 2/3 Puund Sälwer).




#Article 62: Gliekgjuchtenge (285 words)


Gliekgjuchtenge (dt. Gleichrichtung) beteekent ju Uumwonnelenge fon Wikselstroom in Gliekstroom.

Elektroniske Apparoate benöödigje ne Glieksponnenge. Deer kumt ju eerste Anweendenge fon n Diode an t Lucht. 

Wan wie ne sinusfoarmige Wikselsponnenge truch n Diode toufiere an n Wierstand, dan lapt truch dän Wierstand n hoolich-sinusfoarmigen Stroom (sjuch ju Teekenge hier unner). Uur dän Wierstand stoant dan fonsälwen uk ne hoolich-sinusfoarmige Sponnenge, dan deer jält V = I x R. Ju Sponnenge wäd sieläärge nit negativ, mar ju annert sik daach stäärk. Wie naame dät ne pulsierjende Glieksponnenge.

Uum deerfon ne ächte Glieksponnenge tou kriegen, bruuke wie n Kondensator (sjuch hier unner). Nu annert sik ju Sponnenge noch man n bitsken un wofuul ju sik annert, honget je ou fon ju Grööte fon dän Kondensator un dän Wierstand. Nieme wie oun, dät ju Glieksponnenge 10 Volt is un die Wierstand R = 1000 Ω, dan lapt truch dän Wierstand n Stroom fon 10/1000 is 0,01 Ampêre (=10 milliAmpêre = 10 mA). 

Wät in Fakt geböärt, is dät die Kondensator, älke Moal as ju Wikselsponnenge maximoal positiv is, ieuwkes truch ju Diode bieleeden wäd. Dät geböärt also insen in n Tied t = 0,02 s.

Wollen wie nu dät ju Sponnengsannerenge, ju Wällegaid (ripple) Vr, nit moor bedrächt as 0,1 Volt, dan bruuke wie ju Kondensator-Gliekenge V = I.t/C, af n bitsken uurs: C = I.t/V = 0,01 x 0,02/0,1 = 0,002 Farad af 2000 μF. Die Ouflach- af Gläädengskondensator C schäl deeruum n Wäid hääbe fon ap minste 2000 μF un dät is n fiksen Käärel.
Uum ju Sponnenge noch moor outouflachjen (tou gläädjen), also uum ne noch litjere Wällegaid tou kriegen, wäd oafte ne Spoule af n Wierstand in Serienschaltenge anwoand mäd noch aan Ouflach-Kondensator.




#Article 63: Gloowe in Seelterlound (185 words)


Seelterlound is wäil siet ju Christianisierenge katoolsk weesen. Daach bleeuw dät litje Lound loange foar ju Buutewaareld uunbekoand, wät me sjucht an ju Ferteekenge ap oolde Koarten (Kramer 1994:18). Daach waas Seelterlound nit gans ousleeten un so foont uk dän lutterske Gloowe Iengong. Al in 1535 rakt dät Teekene deerfon (Wi412) un as 1613 die katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as die trüütichjierige Kriech uutbriek. Noch immer wäd fertäld fon do Mansfäilder, do in n Dezember 1622 uur dän befäärsenen Foan in Seelterlound ountroangen un deer schräkkelk huuseden (Tr12f., Ni478, M3.79f.). In 1649 hat et, dät dät Säspel Strukelje bolde äntfoulked is (Br45).

Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt blieuwen weese (Wi419). Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil so ferwuuden, dät hie dät nit bewaltigje kude. So wuuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuite ätter Seelterlound soand (Juunreformation). Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Uur ne Foulge fon ju Rekatholisierenge sjuch bie Tjootern.




#Article 64: Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Noudirlound (237 words)


Groot-Britannien, ganse Noome: Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Noud-Irlound is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Londen un ju Köönigin fon ju Monarchie is sänt 1952 Elizabeth II. Do wichtichste Regionen sunt Änglound, Skotlound, Wales un Noudirlound. Fääre rakt dät noch een poor uurich blieuwene Kolonien un Krounoaindumere fon ju britiske Kroune, man do heere dan uk nit so heel un aal tou dän Stoat.

Groot-Britannien wäd begränsed fon:

Foar ju frantsööske Kuste, wäästelk fon Normandien, lääse noch do Kanoalailounde, un fääre häd Groot-Britannien noch Gebiete uursee.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Ben Nevis (1343 m). 

Grootste Stäade sunt London, Birmingham un Glasgow.

Jierhunnerte fon Geskichte sunt wichtich foar ju ferwaltengsmäitige Iendeelenge. Tou n Deel fon ju Ferwaltenge wäd Groot-Britannien apdeeld in Änglound, Skotlound un Noud-Irlound, un uk wäil Wales. Fääre rakt dät noch altied Uutnoamen foar Cornwall, wät al foar moor as n Jierduusend fon Änglound ärooberd wuuden is.

Dät Oailound Man un do Kanoaloailounde sunt sälwen neen Deel fon dät Lound. Jo benutsje Tjoonste fon Groot-Britannien, un hääbe toun grootsten Deel dosälge Gesätse, man do heere fluks tou ju Kroune. Ju Foulge is, dät jo uk naan Deel sunt fon ju Europäiske Union.

Groot-Britannien is Meedglid in ju NATO (1949), ju Europäiske Union (1973) un do Fereende Natione (1945).

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $35.000 in 2007. In 2007 waas 0,9% fon ju ganse Wirtskup Loundwirtskup, 23,4% Industrie un 75,7% Tjoonste.




#Article 65: Gäisekool (143 words)


Die Gäisekool (Aegopodium podagraria, dt. Giersch, nl. Zevenblad, wfr. Hoannepoaten) is n läip Jood, dät sik truch sien loange Wuttelstokke immer wier foutsätte kon. Dät wäd uk as Ietelsweere bruukt. FOARSICHT: WÄKKE DOODELKE GIFTPLONTEN SJO GANS ÄÄNELK UUT.

Me skäl fon Gäisekool goud Soppe fon sjoode konne. Nit bloot Soppe, uk Truchnunner-Ieten, af Gäisekool insteede fon Spinoat. Dät smoaket ful Moanske beeter as Spinoat, man Bäidene wollen dät maasttied nit iete, uumdät jo kweede: Dät is Jood!
 
Do Blöiten kon man uk wäil moal nieme, uum n Bloumendruust tousoamentousteeten as Sloierkruud. Do Blöiten sunt noch nit so läip foar ju Fermeerenge as do loange Wuttele. Wan me sun Plonte uutrit un kricht nit dän ganse Wuttel mee, kumt jo Plonte uumso krüüdiger wier toun Foarskien. Gäisekool lät sik nit so eenfach fernichtje. Sogoar Gift hälpt nit, uumdät do loange Wuttele annewaine wier aplieuwje.




#Article 66: Haspel (471 words)


Dissen Artikkel beskrift dän Wai fon dät Jäiden twiske Spinnen un Weeuwen. 
N Haspel is ne Reewe, ju dertou tjoont, dät Jäiden ätter dät Spinnen tou Dokken tou bienden, do der bie n Weeuwer feroarbaided wäide konnen. Die Weeuwer bruukt dan ne Kroune, uum dät ap sien groote Piepen tou kriegen. Do kuume atters in ne Skäärlaadere, wierfon do ap dän groote Roome tou ju Kätte skäärd wäide, ju me benutset in dät Weeuwerstäl.  

Wan ju Piepe fon dät Wäil ful is, dan kumt dät Jäiden ap n Haspel. Deerfoar wuud ju Piepe in den Boudem fon den Haspel stat un dät Jäiden wuude aphaspeld. Die Haspel is touhoupesät uut Boudembrääd, fjauerkaantigen Apstok, Oakse mäd n littik Rääd un n Kamrääd un foar de Oakse n Kjuus as bie ne Määlne. Ap do fjauer Eenden fon dät Kjuus sunt do fjauer Hilte, do dät Jäiden apnieme. In dät Kamrääd is n litjen Stift ounboord un älke Moal wan di Stift unner ankeem, lichte hie ne Holtspoune ap un liet se wier faale as ne Feeder un ju kwad dan ,,knip. Dät waas dan elkemoal n Knip Jäiden un wuud älkemoal buunen (n Biend; dät is 120 moal in n Haspel; wäkke Haspele mouten deerfoar twäie knipje). Dät wäd in n Stuk haspeld, dät sunt tjoon Biend. Dan waas die Haspel ful; dät Jäiden wuude häärunner nuumen un tou n Dokke troald. Do Dokken wuuden dan ätter dän Weeuwer broacht. 

Häd me nu njuugen Stuk, dan sunt dät träi Smitte (7½ Äälne) träi Träid, dät is groaf Linnen.  Wan dät Jäiden tou dät Linnen kloor is, dan wäd et ap groote Piepen spould, wiertou me do Dokken uum ju Kroune lait. Wan me dan n Lappe hääbe wol fon tweelich Smitte, dan mout me 48 Stuk Skäärjäiden hääbe un 48 Piepen, ap älk een Stuk. Dan wäd dät skäärd twintich Piepen toumoal in n Skäärlaadere. Dan wäide do eerste twintich uum die groote Roome tou skäärd, soloange dät se loos sunt. Un dan kuume twintich friske deeroun un dan sunt der noch oachte, eer do lääste twintich loos sunt, ounsät, un dan soloange skäärd, dät se aal loos sunt. Dan mout et derou kätted wäide un dan kumt et an dät Stäl.  

Waas dät Wulle toun braidjen, dan moaste dät foar dät Spinnen noch krassed (keemd) wäide mäd ju Krasse. Ätter dät Spinnen wuud dät dan noch twiend (dubbeld moaked) ap dät Wäil. Dan kuud dät uk haspeld wäide un wuud dan eenfach as Dokken apwoard un ätters tou n Kljoun winneld.

Apstok m., Biend n., Boudembrääd n., Dokke f., groote Piepe f., groote Roome m., Haspel m., haspelje, Hilt b., Holtspoune f., Kamrääd n., Kätte f., Kjuus n., Knip n., Kroune f., litje Rääd n., Oakse f., Piepe f., skääre, Skäärlaadere f., spoulje, Stift m., Stuk n., Wäilpiepe f., Wiende f.




#Article 67: Hauk (236 words)


Die Hauk (Accipiter gentilis af Astur palumbarius mäd ju Uutsproake Ástur palumbárius, dt. Habicht) is n Fuugel die der uur Dierte fangen un apfreeten däd.

Die Hauk is in n Woold, as t.B. in ju Taiga, oaber uk in Middel- un Suud-Europa un groote Deele fon Noudamerikoa tou fienden. Dät noudelke Skeed fon dän Lieuwendsruum faalt maasttieds uumtränt ap n noudelken Polarkring. Gnau kon man dät oaber nit kweede, dät gjucht sik ieuwen ätter ju noudelke Gränse fon n boreoalen Näddelwoold, ju in dät Aaste fon Noudamerikoa fääre suudelk is. In dät Suude gungt hie nie oafter fääre as bit tou n noudelken Weendekring, bloot in Mexiko un Suudaastaasien.

Die Hauk frät Fuugele un litje Suugedierte.

Fröier ron ju Klukhanne mäd hiere Suukene uk so fräi buute hääruume. Dät wiste die Houk uk goud. Die hoalde sik dan smoals sun äärm Suuken. Deeruur hääbe wie uus dan altied so benoard un wieren dän groote Fugel läip dul. Man sun Houk häd uk Smoacht. So goadelk koom him nit so oafter sun Schmaus toumäite.

In ju Natuur häd die Hauk two Wiesen uum tou joagjen: Äntweeder ferfoulget hie sin Offer in ju Luft un moaket et ap dän of höchstens n bitje buppe dän Gruund dood, of hie joaget, toun Biespiel Oanten un Wrouten, tou Fout. Hie häd neen bestimde Offere, hie joaget aal do Dierte do him sääd moakje un sik nit so goud weere konnen.




#Article 68: Heliand (426 words)


Heliand betjut “Hailand”. So wäd dät Gedicht naamd, dät in uus Gestrich skrieuwen weese skäl twiske 814 un 840, also unner Korl dän Groote sien Ätterfoulgere. Dät is wäil gans oold, man daach sunt two ganse Hondskrifte deerfon bewoard blieuwen. Dät sunt C, die Cottonianus, in dät britiske Museum in London, un M, die Monacensis, fröier in Bamberg. Dan sunt uk noch n poor litjere Stukke bewoard blieuwen, sodät dät Gedicht wül oarich bekoand weesen hääbe mai. Do Hondskrifte sunt uk aal goarnit gans gliek.

Me toankt, dät dät Gedicht bruukt wuuden is uum uus Foaroolden mäd ju kristelke Leere bekoand tou moakjen. Fielicht deeruum is dät uk in jusälge Stiel skrieuwen as do heedenske Häldenläidere.

Apfaalend is, dät et nit riemet as wie gewoond sunt. Jo soachten dät moor in mächtige Beskrieuwengen, oafters twäie of träie dätsälge bäätenonner in uur Woude. Fluch bie dät Foardreegen is wisse uk weesen, dät do betoonde Silwen fon aan Sats oafters mäd jusälge Bouksteeuwe ounfange: giboran an Bethleem barno, cuninge craftigost usw. Dät naamt man Stoabriem.

Ju Sproake lät n bitjen ap Seeltersk: quad he = kwad hie, liohta = ljoachte, barn = Bäiden, aftar = ätter usw. Man an uur Dingere kon me sjo, dät nit ju seelter Sproake, man eer dät Platdüütske disse sonaamde ooldsaksiske Sproake äntstamt, wan ju seelter Sproake uk fuul fon do oolde Woude bewoard häd.  

Hierbie reeke wie n Stuk uur ju Gebuurt Christi ätter dän Monacensis. Deertwiske in skeeuwe Bouksteeuwen ju Uursättenge in Seeltersk. Ju is so moaked, dät me fluks do Woude wierkoant, eer as ju gjuchte Betjuudenge. đ wäd uutspreeken as ängelsk th, uu as ängelsk w; â, ê, î, ô un û sunt loange Vokoale, fielicht as seeltersk aa, ee, ie, oo/oou, uu.

Ioseph the gôdo, sô it god mahtig

uuldand uuelda: sôhta im thiu uuânamon hêm,

thea burg an Bethlehem, thar iro beiđero uuas

thes heliđes handmahal endi ôc thera hêlagun thiornun,

Mariun thera gôdun. Thar uuas thes mâreon stôl

an êrdagun ađalcununges,

Davides thes gôdon, than langa the he thana druhtskepi thar,

erl undar Ebreon êgan môsta,

haldan hôhgisetu. Siu uuârun is hîuuiscas,

caman fon is cnôsla, cunneas gôdes

bêđiu bi giburdiun. Thar gifragn ic, that sie thiu berh tun giscapu,

Mariun gimanodun endi maht godes,

thar iru an them sîđa sunu ôdan uuarđ,

giboran an Bethleem barno strangost,

allaro cuningo craftigost; cuman uuard the mârio

mahtig an manno lioht, sô is êr managan dag

biliđi uuârun endi bôgno filu

giuuorden an thesero uueroldi. Thô uuas it all giuuârod sô

sô it êr spâha man gisprocan habdun




#Article 69: Hermann Janssen (337 words)


Hermann Janssen (sen.) waas bädden dän 8. Oktober 1888 in Roomelse as Tuunkerssuun. In do 1920-er Jiere wonnerde hie uut ätter Amerikoa uum in ju Geegend fon Cincinnati in jusälge Wirtskup sien Gluk tou fersäiken. Kroankhaid fon sien Moanske broachte ju Familie tourääch ätter Roomelse, wier hie dan mäd Ärfoulch dän oolde Bedrieuw foutsätte mäd Boomskoulen, Stiefmutterken usw.

Hermann Janssen waas Mee-Apgjuchter fon dän Seelterbuund fon 1952 un Meeglied fon dän Tweelwerräid.
As dan 1953 do Saitengsstukke Lesebouk foar Seelterlound in dän General Anzeiger ounfängen, waas Janssen die wichtichste un ätter eenige Tied bolde die eensichste Mee-Oarbaider. Janssen uursätte maast Stukke uut dät Düütske un deerbie geen dät him moor uum algemeene Anweendenge (Geböärnisse, Geskichte, Technik) as uum literariske Qualität. Sien Wällen wieren also n Leesebouk fon ju roomelster Foulksskoule uut 1900, n Bäidensbouk, Saitengsstukke un populär-wietenskuppelke Bouke. Daach hie feroarbaidede uk sien Kunde fon t.B. Plonten un besunners ju Iemetucht in do Stukke, as uk oolde Fertälstere un Geböärnisse uut Seelterlound.
Besunner sunt sien Samlengen fon Räätsele un Spräkwoude, wier hie sik maast gruundede ap Bröring, man uk Näies biebroachte. Uk roate hie ganse Woudeliesten. So geen hie mäd Uutduur fääre, bit dät ju Saitenge ätter 378 Sieden dät Lesebouk 1965 be-eendede.

Man Janssen waas noch goarnit uutskrieuwen un so wuud hie 1966 die wichtichste Mee-Oarbaider fon ju näie Tiedskrift Seelter Trjoue. Hier geen hie fäare mäd foarallen historiske Stukke, man uk oolde Fertälstere un eenige Gedichte. Besunner is uk sien Lieste fon Roomelster Huusnoomen. Sien lääste Stuk uur Säärkenbauen in Roomelse ärskeen in ju Nuumer fon Häärst 1970. Ap n 5. April 1971 is Hermann Janssen stuurwen. Hie häd bolde bit tou sien Eende skrieuwen un waas fielicht die produktivste seelter Skrieuwer. Truch dät Uursätten fon do ferskeedenste Texte häd hie uk n slonken Wai tou Sproakuutbau wiesd, un deermäd tou disse seelter Wikipedia. 

Uut n Bräif fon Hermann Janssen, 5.5. 1966:

Man n Aantje fääre: “Ju Idee mäd n litje Saitenge mai ik wäil liede”. (Un so is dan mäd “Seelter Trjoue” (1966-1972) ounfangd.) 

 




#Article 70: Hoageltoudene (107 words)


Do Hoageltoudene (Crataegus, Düütsk: Weißdorne), uk Hoagelbuske, Stiekelboome af Häägeboome naamd, sunt aan Sleek fon do Käädenfrucht-Plonten, also ääng fjuund mäd Aapele un Peeren. Fon dän Hoageltouden rakt dät ferskeedene Oarde, aleenich in Europa twountwintich ferskeedene, in Düütsklound sunt dät man tjo Oarde. Düsse ferskeedene Oarde Hoageltounden sunt oaber nit aaltied akroat tou bestimmen, uumdät dät uk Misklinge rakt.

Do roode Bäien heete Hoagele un sünt ietboar. Der kon mon uk Marmeloade af Sap uut moakje. Die Hoageltouden is ne Heelplonte.

In oolde Fertälstere uut Seelterlound hat dät, dät bie dän Huddenjeboom do Häksen touhoopekoomen uum tou donsjen. Die Huddenjeboom waas n Hoagelbusk ap'e Naite fon Baalenje.




#Article 71: Niederloundske Sproake (114 words)


Niederloundsk (uk wäil inkorrekt Holloundsk naamd) is eepentelke Sproake in do Niederlounde (16 Millione) un Belgien (7 Millione).

Buute ju algemeene Sproake rakt dät in do Niederlounde fuul Dialekte, do in dät Aaste (Läichsaksisk) ätter dät Läichdüütske wai gunge, in dät Suude (Läichfrankisk) ätter Belgien un Düütsklound. Do Dialekte krige immer moor Anärkannenge. Uk do groote Stääde hääbe düütelk hiere oaine Uutsproake, so dät me do fluks kanne kon. 

In Belgien is ju Sproake (Fleemisk) loange Tied unnerdrukt wuuden, deeruum dät Frantsöösk baalende Wallonier stäärker wieren, man siet n poor Jiertjaande sunt do Flamen ekonomisk stäärker. Dialekte wäide deer minner oachted.

Früünd tou dät Niederloundske is dät Afrikoanske. 

 Düsse Sproake hääft ne oaine Wikipedia: 
  




#Article 72: Honnel un Skipfoart in Seelterlound (239 words)


Ne Sunnerloage kreech Seelterlound truch Honnel un Skipfoart uur ju Seelter Äi, wierbie toufäärme Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuuden weegen dän Diekbau in Aastfräislound uk Flintsteene uut dän Humling wichtich. Deer ieuwenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Siede 63) häd an Hound fon Skattengsregistere dän Ferloop fon do Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un uum Seelterlound ferglieked. Deerbie wiesde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wült ju fon Lohe an de Söiste bolde gliek bleeuwen waas. Bie glieke Uutgongsbedingengen hieden buutendät do seelter Täärpe al 1472 soowät säksmoal soofuul Huushollengen as do Täärpe an de Söiste. Deeruut wiest sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Skipfoart. Deertruch koanden do Seelter ju groote Waareld, wät sik wiest uut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve uum 1520 (Ni474).

Noch in 1779 hat et dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [ Loundeslasten ] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte abwarten konnen (He357). Un in dät Jier 1800 hat et Die Schiffahrt ist ihr eigentlicher Gelderwerb. In Scharle [ Skäddel ] hat jeder Saterländer ein auch zwei Boote. [..] Auf diesen schaffen sie Waaren den Fluß hinauf. (Hoche 223).




#Article 73: Hoolichlaitere (240 words)


Dät rakt Stoffe do der lääse twiske Laitere un Isolatore. Dät sunt do sonaamde Hoolichlaitere (dt. Halbleiter, eng. semiconductors). Me kon kweede, dät do ju Elektrizität n bitsken laitje. Bekoande Hoolichlaitere sunt Silizium (Si), Gallium-Arsenid (GaAs), Germanium (Ge), usw.

Ju Laitenge bie do Stoffe kumt toustande truch deeran ne litje Keetegaid (Dope) toutouföigjen. Ju Keetegaid suurget dan deerfoar, dät in dän Hoolichlaiter Leedengsdreegere oun kuume. Dät konnen negative Leedengsdreegere weese - Elektrone - af uk positive - do sonaamde Goatere (holes, Leerstellen). In dän eersten Fal rakt dät dan n N-Typ Hoolichlaiter, in dän twäiden Fal n P-Typ Hoolichlaiter.

 

Af wie n N- af P-Typ Hoolichlaiter kriege, honget je ou fon ju touföigede Keetegaid: Phosphor in Silizium rakt N-Typ un Bor af Aluminium in Silizium rakt P-Typ. Fon ju Keetegaid houget man n gans littek bitje deeroane, oafte in Grööte fon n poor millionste Prozent. Dät hat dät die Hoolichlaiter eerste gans goud skeen un süüwer moaked wäide mout un buppedäm skällen dät gans flugge Kristalle weese.

Do Kristalle bestounde uut loange Steeuwe mäd n Truchmäite fon t.B. 10, 15 of noch moor Säntimeeter. Fon do Steeuwe wäide dan Skieuwen ousoaged mäd Hälpe fon ne rundtraalende Diamantsoage. Do Skieuwen wäide dan ätters truch Sliepen un Polierjen fluch liek un glääd moaked. Dan wäide tänne Loagen mäd Keetegaid deerap moaked, t.B. in n Dampferfoaren (Epitaxie), wierap dan wier Dioden, Transistore, Thyristore un integrierde Skaltengen (IC-Bausteene) moaked wäide middels Apdampjen truch Masken.




#Article 74: Hopi (208 words)


Do Hopi sunt n Indioanerfoulk in dät Noudaaste fon Arizona in do USA. Jo woonje siet oolden Tieden in steenene Huuse of eegentelk ganse touhoope baude Täärpe (Pueblos), wier me bloot mäd Laadern oun kuume kon. Do Navajo uum him tou hääbe do nit.

Noomen fon wäkke Pueblos sunt: Hano, Sichmovi, Walpi, Polacca, Mishongnovi, Sipaulavi, Shongopavi. 

Ju Hopi-Sproake heert tou ju uto-aztekiske Sproakfamilie. Ju is fuul studierd wuuden in Fergliek tou europäiske Sproaken. So koom dät tou ju Sapir-Whorf Hypothese:

Hier eenige :
Een Suukya -
Two Lööyö -
Tjo Pàayo -
Fjauer Naalöyö -
Fieuw Tsivot -
Mon Taaqa -
Wieuw Wùuti - 
Sunne Taawa -
Moune Muuyaw -
Woater Kuuyi 

Do Hopi ferbjoode dät moakjen fon Bielden un Toonapnoamen in hiere Täärpe.

Do Hopi sunt djoop religiös. Jo leeuwe dät in dät Universum die Almachtige lieuwet. Hie is sunner Foarm un Gewicht, ju Sunne wäd betrachted as die Kraft fon dän Almachtige. Wan n Moanske stärft, lieuwet hie fääre in n uur Deel fon dät Universum un hie däd dan noch immer do Dingere, do hie altied al däin häd. Deerbie heert ne ganse Mythologie.

Do Hopi konnen uk flugge Dingere moakje. In dät FNP-Huus in Ljouwert honget ne Hopi-Foone, dät is n froai besäiden Woogeteppich.




#Article 75: Huund (106 words)


Die Huund (Canis lupus familiaris) is n Suugediert. Hie is domestizierd foar 15.000 Jiere. Ätter ne Theorie fon Konrad Lorenz waas düt neen normoale Domestikation, sunnern häd sik uut ne Symbiose äntwikkeld. Hie häd schrieuwen, dät juu Oard Canis aureus, uum n Leeger fon Moanskene lieuwede, uum Fodder tou sik hoaljen, man uk doo Moanskene fon grattere Dierte schutsede un sik leeter tou n gjuchten Jaachthuund äntwikkeld häd. Däälich weet me, dät doo Huunde fon dän Wulf (Canis lupus) oustamme, filiecht fon juu indiske Unneroard Canis lupus pallipes, un sälwen uk ne - wan uk truch Tucht gans oaintüümelk moakede - Unneroard fon dän Wulf is.




#Article 76: Huusmeerswien (154 words)


Dät Huusmeerswien (Cavia porcellus, dt. Hausmeerschweinchen) kumt uut Suudamerikoa un heert juust so as Muuse, Kateekere un aal sowät tou do Gnauedierte. Dät wuude in do Anden al foar loange Tied tom moaked - twiske 2000 un 5000 foar Kristus. Nieper wieten do Wietenskuppere dät nit, uumdät archäologiske Ätterwiese truch do litje Bunken stuur tou moakjen sunt un foar n molekuloarbiologisken Ätterwies ju Genetik fon dät Diert noch beeter unnersoacht wäide mout. Uk is dät striedich, uut wäkke Oard fon wüülde Meerswiene do tuchted wuuden sunt: Loange Tied geen me fon dät Meene Meerswien (Cavia aperea) uut, in jungere Tied roate dät genetiske Indizien, dät dät Tschudi-Meerswien (Cavia tschudii) in't Altiplano-Rebät ju Wüüldfoarm is.

Huusmeerswiene wuden uurspröängelk tou't Sloachtjen heelden, wät in Deele fon Suudamerikoa noch däälich so is. In Europa sunt do gewöönelk bloot nüüdelke Huusdierte. Ju loange Tucht häd heel ferskeedene Meerswiene foarbroacht, loanghierige juust so as kuuthierige un in masse Faawen.




#Article 77: Hälgelound (1499 words)


Hälgelound (dt. Helgoland) is dät eensichste fräiske Fälsenailound. Ap Hälgelound wäd uk n Oard Fräisk boald, dät Hälgeloundske. Ju Äiloundgruppe Hälgelound un Düne heere siet 1890 tou dät düütske Stoatsgebiet un sunt touhoope ju amtsfräie Meente Hälgelound in n Kring Pinneberg (Släswiek-Holstein). Ju Ailoundgruppe lait fjautich Kilometer foar ju Kuuste un is Deel fon dät düütske Wirtskupgebiet, man nit fon dät Tolgebiet fon ju Europäiske Union un uk nit fon dät düütske Ougoawengebiet. Ap Hälgelound woonje 1.267 Moanskene (2008). 

Hälgelound lait in ju Düütsken Bucht, ungefeer 47 Kilometer wäästelk fon ju Wäästkuste fon ju Hoolichailound Eiderstedt. Ätter dät Suuden wai sunt et 43 Kilometer bit tou Wangerooge. Ju Loage fon Hälgelound in dät geogroafisken Koordinoatensysteem (WGS 84) is 54° 11' noudelke Bratte un 7° 53' aastelke Loange. Wät ju Ferwaltenge angungt is dät Ailound Deel fon dät Buundeslound Släswiek-Holstein, un heert tou dän Loundkring Pinnebierich. Ju Fläche fon dät Haudailound is ungefeer 1 Km². Ju Fläche fon Düne, dät Ailound ieuwenske Hälgelound, bedreecht ungefeer 0,7 Km².

Dät Haudailound wäd historisk maast twiske 'Buppelound' un 'Unnerlound' apdeeld. Siet dät 20. Jierhunnert kon dät Ailound in fieuw Gebiete apdeeld wäide: Buppelound, Unnerlound, Middellound un do in't 20. Jierhunnert apkemen Noudaastlound un Suudhoawen.

Dät Buppelound fon dät Haudailound is dät Deel ap do Fälsen, dät Unnerlound lait suudelk un aastelk fon do Fälsen fuul läiger. Dät Unnerlound is mäd Trappen un n Foarstoul ferbuunden mäd dät Buppelound. Ap ferskeedene Steeden kon me noch do Bombenkrater uut dän Twäiden Waareldkriech sjo. An ju Suudwäästsiede kon me noch dät Resultoat fon ju Sprängenge fon 1947 sjo. Do Briten hieden deer ungefeer 6700 Tonnen Munition spränge läiten un deertruch wuude n groot Deel fon dät suudwäästelke Buppelound fernäild. Deertruch äntstuude deer dät 'Middellound'. Fon dät oolde Bunkersysteem is n Deel bewoard bleeuwen. 

Dät Haudailound is gjucht bekoand uum do staile roode Fälsen. Ju Loange Anna is 48 m hooch un stound appe Noudsiede fon dät Haudailound as n Fälstouden gans fräi fon do uur Fälsen. Siet dän Stoarmfloud fon 1720/1721 sunt dät Haudailound un Düne fonnunner tränd. 

Aastelk fon't Haudailound, an ju uur Siede fon ju litje Seesträite Reede, lait Düne. Die Oustand twiske disse Ailounde is een bitje minner as een Kilometer. Düne wäd uk dät Badailound of dät Strandailound namd un waas bit tou n Stoarmfloud in't Jier 1721 truch n Natuurdom mäd Hälgelound ferbuunen. Ap't Ailound is n litjen Fluchplats, n Campingplats un uk een Bungalowtäärp anlaid wuuden.

Hälgelound waas aal in dät 7. Jierhunnert fon Fräisen bewoond. Ätter n Skrieuwen fon n kristelke Missionoar Willibrord waas Köönich Radbod uum dät Jier 700 ap dät Ailound. In jusälge Ättergjucht skrieuwt Willibrord uur dän heedensken God Forsite. Fon 690 bit 714 fersäikede Willibrord do Fräisen ap t Ailound tou missionierjen, man sunner Ärfoulch. 

In dät Jier 1807 besätte britske Truppen dät Ailound un Hälgelound wäd n Kolonie fon dät Fereenigde Köönichriek Grootbritannien un Irlound. In dät 19. Jierhunnert wäd Hälgelound fon Touristen äntdäkt. Ieuwenske ju Fiskeräi wuude dän Tourismus in dätsälge Jierhunnert loangsam gratter un wichtiger um Jäild mäd tou fertjoonjen. In ju britske Tied roate et Seegefechten ap e Naite fon dät Hälgelound twiske do Düütsken un Dänen, in 1849 mäd Skiepe fon ju Rieksflotte, in 1864 truch do Seestriedkräfte fon Pruusen un Aastriek. 1890 wuude Hälgelound truch dän Ferdraach twiske Düütsklound un Änglound uur do Kolonien un Hälgelound an Pruusen. Hälgelound wuude Deel fon dän Kring Süderdithmarschen in ju Provinz Släswiek-Holstein. Die Ferdraach kreech dän Noomen „Helgoland-Sansibar-Vertrag“. Die Ferdraach räägele do Gebietsansproaken fon dät Düütsken Riek un dät Fereenigde Köönichriek fon Grootbritannien un Irlound in dät kolonialiserten Afrikoa. Deertruch wuude Hälgelound Deel fon Pruusen. 

Foar do Düütsken waas Hälgelound foarallen wichtich as hiere Seefäästenge un ju Noudsee. Ätter 1890 wuude Hälgelound deertruch n wichtich Stöänpunkt foar ju düütske Marine. In n Eersten Waareldkriech roate et 1914 dät eerste un in 1917 dät twäide Seegefecht. Dät Ailound wuude kuut ätter Kriechsbegin evakuiert un ju Befoulkenge kuude eerst 1918 wieruume. Uk in n Twäiden Waareldkriech hiede ju Seefäästenge Hälgelound ne militäriske Funktion. Ap dät Ailound wuude n U-Boot-Bunker baud, et roate Marineartillerie­-Batterien, n Luftskutsbunker-Systeem un ap Düne moakeden do Düütsken n Flugplats. Ätter 1945 wüülden do Alliierden nit moor, dät do Düütsken dät Ailound wier bruuke kuuden as Stöänpunkt foar hiere Marine. 1945 moasten aal do Ailoundbewoonere dät Ailounde evakuierje. Do Militäranloagen wuuden 1947 fernichted mäd 6700 Tonen Munition. Ju Muugelkaid, dät ganse Ailound tou fernäilen, wuude fon do Alliierten akzeptiert. Bie ju Sprängenge wuude oaber nit dät ganse Ailound, man alleenich dät suudwäästelke Deel fon dät Buppelound un do Bunkeranloagen fernäild. 

Bit 1952 bleeuw Hälgelound uunbewoond un bloot bruukt as Äiwensteede wier britske Militäärflieger hiere Bomben ousmieten. Ju Befoulkenge lieuwede ap't düütske Fäästlound un bruukte in ju Kommunikatsjoon dät hälgelounder Fräisk un ju düütske Skriftsproake. Do hälgelounder fersoachten mäd ferskeedene politiske Initiativen, dät jo ätter hiere Ailound wieruume doarsten. Deerbie hieden u.u. do Fereende Natione fräiged, dän Paus, dät britske Unnerhuus un ju näie Buundesregierenge. Ap n 20. Dezember 1950 besätten do Heidelberger Studänte René Leudesdorff un Georg von Hatzfeld touhoope mäd Hubertus zu Löwenstein dät Ailound. Ap't Ailound wuuden ju düütske, europäiske un hälgelounder Flaagen deelsät. Ap n 3. Januoar 1951 hoalden do Briten do Ljuude fon't Ailound. Deerätter wuude in Januoar 1951 fon dän düütsken Buunsdäi ju Fräireekenge fon do Briten fräiged. Ap n 1. Meerte 1952 roaten do Briten dät Ailound tourääch. Sietdäm is dän 1. Meerte ap Hälgelound aan Fierdäi.

Noch in't Jier 1952 wuude een Kommisjoon apgjuchtet foar dän Wierapbau. Sietdäm äntwikkelde foarallen dän Tourismus sik gans stäärk ap't Ailound un wuude dän wichtichsten Weerskupsektor. 1962 wuude dät Ailound stoatelk Anerkoand as Nordseeheilbad.

Siet 1721 sunt do two Ailounde Düne un Hälgelound fon eenuur skeeden un in ju Skichte roate dät oafte Ploane uum do Ailounde wier mäd eenuur tou ferbienden. 2008 koom aan Ploan uum dissen Wonsk uumtousätten. 2011 wuude een Oustämmenge ap't Ailound heelden uur ju Ferbiendenge twiske do Ailounde. Fon do 1065 gultige Stämme weeren 583 (54,74 %) juun un 482 (45,26 %) foar ju Ferbiendenge. 

Ap Hälgelound wäd Hälgeloundsk boald. Dät is een fon do njuugen noudfräiske Dialekte. Ap dät Ailound wäd ieuwenske dät Hälgeloundske Fräisk uk noch Platdüütsk un Hoochdüütsk boald. Ieuwenske Hoochdüütsk rakt et an ju Ailoundskoule uk aan bitje Unnergjucht in ju hälgelounder Sproake.

Dät 'Friesen-Droapen' is ne moordeegige kulturelle Feranstaltenge, ju ap dät Ailound organisiert wäd fon ju Meente Hälgelound, die Fräiske Räid un dät Buundeslound Släswiek-Holstein. Ju Feranstaltenge wäd alle tjo Jiere heelden. Bie do Aktivitäten gungt dät toun Biespiel uur ju fräiske Musik, Spil of Medien. Do Biedreege kuume uut dät ganse fräiske Woongebiet.

Älk Jier wäd in Moai die Hälgelound-Marathon organisiert. Fieuw Runden fon älk 8,4 Kilometer uur dät Buppe- un Unnerlound loope do Deelniemere. Ju Taal fon Deelniemere lait so uum do 200.

Ap Hälgelound rakt et een Foutbalplats mäd Kunstsooden un uk een Loopboan mäd een Sproangkuule. Ju Foutbaloudeelenge VfL Fosite Helgoland is (juust as aal do Fereene uut dän Kring Pinnebierich) Meeglid in n Hamburger Fußball-Verband. Et rakt oaber neen Monskuppe do meespielje in een Liga. Die Gruund deerfoar sunt do hooge Kosten fon ju Uurfoart ätter't Fäästlound. Deeruume spielje do Monskuppe fon dän Fereen bloot fjuundskoppelke Wädstriede.

Ealwien fon York skreeuw uum dät Jier 800 n eersten Ättergjucht uur dän Besäik fon n kristelken Missionoar Willibrord an dät Ailound, die dät Ailound ungefeer 100 Jiere toufoarne besoacht hiede. In disse Tied wuude dät Fäästlound fon Släswiek-Holstein noch nit fon kristelke Missionoare besoacht. Ealwien häd dät Lieuwend fon Willibrord apskreewen, uum him as hillige tou ruumjen. Dät is oaber nit duudelk, of dät Ailound fon Ealwien uk ächt Hälgelound is. In disse Begjucht wäd uk ieuwen uur ju Religion fon do Ailoundbewoonere un dän God Fosite fertäld, die uurs naargends ärwäänt wäd. Deer wäd uk ne Woaterwälle ap dät Ailound beskreeuwen, weer do Moanskene alleenich sunner tou baalen Woater ruutskäppe kuuden. Muugelk häd Ealwien dät uut ju antike Literatuur hoald. Buuten do skriftelke Wällen fon Ealwein rakt et neen uur Wällen uur ju Uurreligion fon dät Ailound, dät fermoudelk foar ju Missionoartied heedensk waas. Uum 1900 wuude die Hälgelounder God Fosite ap et Ailound as Personifikation fon dät Ailound bruukt, so as uk Germania foar Düütsklound bruukt wuuden is. Willibrord hiede neen Ärfoulch. Eerst uum 791 skuul ju eerste Kapelle truch dän fräisken Biskop Liudger baud weesen. Hie liet uk aal do heedenske Hillichdume, wäid an Fosite, stukken moakje. Ätter ju Reformation roate dät, bit tou dät Eende fon dät 19. Jierhunnert, bloot evangelisk-lutherske Bewoonere ap dät Ailound.

Apstuuns rakt et in ju evangelisk-lutherske Säärkmeenskup ungefeer 870 Moanskene, un do sunt deermäd ne Moorhaid ap dät Ailound. Ap n 29. November 1959 wuude ju evangeliske St.-Nicolai-Säärk, ju ätter dän Skutspatroon fon do Seefoarders un Koopljuude, Nikolaus fon Myra, naamd is, inwäid. In ju roomsk-kathoolske Säärkmeenskup fon Hälgelound rakt et ungefeer 140 Moanskene. Siet ju Inwäienge ap n 27. Juni 1971 häd Hälgelound mäd ju St.-Michaels-Säärk ne kathoolske Säärk ap ju Steede fon ju fröiere Kapelle.  Ju Säärke wuude ätter dän Ärtsängel Michael naamd.




#Article 78: Imkeräi (1048 words)


Ju Imkeräi häd truch dän Huunich-Ferkoop in Seelterlound oafte fuul Jäild ienbroacht.
Dät häd aal tou dwoon mäd ju Foutplontenge fon do Iemen. Ju Muur bestiftet (lait hiere Oaiere in) do Doppe, do der fon do (Oarbaids)Iemen moaked wuuden sunt uut Woaks. Dan kuume do Droanen un befruchtje do Oaiere, wieruut dan do Moaden woakse (dät Broud). Do wäide fodderd mäd Huunich fon do Iemen, do truch ju Wiese fon fodderjen moakje konnen dät deer ne Muur, ne Droane of in do maaste Fälle wier Oarbaidsiemen uut woakse. Me kon dät uk an do Doppe sjo: do Iemedoppe sunt man litjet, do Droanedoppe wät gratter un do Muurdoppe gans groot. 

Dän Huunich hoalje do Iemen uut Bloumen wied uumetou un in hiere Lieuwend moakje jo deerfon uk dän Woaks tou do Doppe, do tou ne Moarte annunner baud wäide.

In ju Natuur sitte do Moarten toun Biespil in holle Boome, man do Moanskene hääbe al eer leerd do Iemen in Kuurige tou lokjen. Deer wäide dan Woaksskieuwen mäd Spielen oun fääststat, so dät do Iemen deer Moarten uut moakje konnen. Sun Kuurich, wan ju loos is uk Täine of Heeuwe naamd, wäd moaked fon troald Sträi, dät mäd Twiege touhoopesäid wäd. Do Goate tou dät Säien wäide moaked mäd n holten Soaks - die Sool naamd. Do Twiege wäide moaked truch ne Wüülgene Jädde mäd n Soaks uutnunner tou kleeuwen.

In dän Kuurich sit dät Üülgat, wiertruch do Iemen hääruut un häärien fljooge konnen. Do Iemen in sun Kuurich, touhoope mäd do Droanen un ju Muur, hat dät Iemefoulk. Wäd die Kuurich tou ful, dan wäd ju ap n uut Sträi floachtenen Ring, di Apsättel, fääststat mäd holtene Pännen, do Stikken. In dän Apsättel konnen do Iemen dan wier fääre oarbaidje.

Änster f., apdoukje, apfodderje, apkleeuwde Stikke m., Apsättel m., Apsättelge f., apsjoode, Ätterleete m., Ätterswoorm m., Bärs f., bestiftje, Brääd n., Broud f., Broudmoarte f., Broudruum m., Däksel m., Dobbe m., dooddwoo., doodmoakje, Dop m., Droane f., Droanedop m., Droanemoarte f., Fäiler m., ferkoopje, floachte, foarstikje, Foarswoorm m., Foddertroach m., Foulk n., Gläästroome m., Gräidplaage m., Hauptswoorm m., heerenloose Swoorm m., Heeuwe m., Hunichruum m., Huunich uutbreeke, Huunichboolje f., Huunichmoarte f., Huunichprässe f., Huunichtunne f., Huusponnen pl., Ieme f., Iemebrikke f., Iemedop m., Iemehuus n., Iemesküül n., iersene Pot., Jädde f., jeese Fät n., joote in n Püüt, Kappe f., Kasten m., Kastenimkeräi f., Kuurich m., Kuurich m., Kuurichimkeräi f., kuut un kleen stampje, loose Täine f., Meede f., Moade f., Moarte f., molkwoorm moakje, Muur f., Muurdop m., muurloos Foulk n., Muurpiepe f., ounstampje, ounstikke, Ouspeergitter n., Peel m., Plaate Woaks f., Post m., Püüt m., Räst m., Roome m., Russel m., säie, Skieuwenhuunich m., Skuurhuunich m., Seeden pl., sjoode, sleetene Broud f., Slöider m., Slöiderhuunich m., slöiderje, Soaks n., Sool m., Spiele f., spielje, stampje, Standkuurich m., Stikke m., Stikke uutluuke., Stok m., Stokke uutriete, Sträi n., Sukkerwoater m., Swieuwellappe m., Swoorm m., Swoormfuuke f., swoormje, Täine f., traale, truchrüürje, truchstampje, Twiege f., twiegje., Üülgat n., uutbreeke, uutluuke, uutnunner kleeuwe, uutriete, uutskädje, uuttaie, Waal fon Seeden m., Wächte f., weege, Wierträidroome m., Winterkuurich m., Woaks n.

Bie ju Kuurichimkeräi stounde do Kuurige ieuwenskenunner ap Poste fon Seeden in dät Iemesküül, dät fon bääten ousleeten is fon n Waal fon Seeden un buppe oudäkt fon two Riegen Huusponnen. In n Winter wäide Gräidplaagen ap do Kuurige laid, uum do woorm tou hoolden.

In n Foarjier fangt sun Foulk oun tou swoormjen, dät hat, dät eegentelk näie Foulkere äntstounde, do der wächfljooge wollen uum sik uurswain deeltousätten. Di Imker wol do Foulkere jädden behoolde un kon do fange mäd n Swoormfuuke, ju der dan uutskädded wäd in ne loose Täine, ju me dan mäd n Douk ouslut (apdoukje). Äntkumt n Swoorm, dan mai sun heerenloos Foulk jädden in n Boom gunge, wier me dät dan wier fersäkt uuttousteeten uum dät in ne Täine aptoufangen. Die eerste Swoorm hat die Foarswoorm, un dan leeter kumt die Haudswoorm un deerätter bietiede dan noch die Ätterleete. 

In n Winter haalt me wäkke Foulkere uur in n Standkuurich, wier me se biefodderje kon mäd Sukkerwoater in n Iemebrikke. Häd n Foulk toufällich neen Muur, dan kon froamden Muur in dän Kuurich ounbroacht wäide mäd ju Muurpiepe, wier ju oaneblift, bit ju sik gewoond häd.

Uum dän Huunich tou winnen, wäide do maaste Kuurige oawers doodmoaked. Deertou stoalt man do buppe ne Dobbe wieroun n apkleeuwden Stikke stoant mäd n Swieuwellappe, ju der ounstikt wäd. Dan gunge do Iemen dood un kon me dän Huunich deer eenfach uut hoalje. Eerste wäide do Kuurige dan wain an ju Änster af ap ju Wächte.

Dan lukt me do Spielen of Stikken uut sun Kuurich un do Moarten faale in ju Huunichboolje, wier dät dan kuut un kleen stamped (truchstamped) wäd. Dan wäd dät ganse in n iersenen Pot buppe Fjuur molkwoorm moaked, so dät me dät Woaks in n Püüt joote kon. Die Huunich stampt me in n Huunichtunne un ferkoopet dän. Uk kon me dän Huunich fluks mäd ju Moarte as Skieuwenhuunich kriege.

Die Püüt mäd Woaks un Huunichräste kon me in n Huunichprässe uutpräsje truch ap dän Peel tou taien. Man me kon uk dän Skuurhuunich deeruut taie ap n Brääd un die Räst sjoode, truchrüürje un oukäile läite tou ne Ploate Woaks. Die Räst deerfoan kon dan apseeden wäide tou ju Meede, ju der jeese kon in n Fät toun drinken.

N grooten Foaruutgong waas ju Kastenimkeräi, wier me neen Foulkere moor doodmoakje houget. Do Moarten sitte hier ap Wierträidroomen, do me so uut dän Kasten luuke kon, wan me dän Glääsroome wächnimt. Die Kasten is ferdeeld in twäin Ruume: die Huunichruum un die Broudruum. In dän Huunichruum sitte bloot Oarbaidsiemen, do deer do Huunichmoarten moakje. Man truch dät Ouspeergitter konnen jo uk in dän Broudruum kuume uum deer do Broudmoarten un ju Droanemoarte tou moakjen. Do Droanen un ju Muur sunt oawers tou tjuk foar dät Ouspeergitter un so kumt neen Broud in dän Huunichruum oun. 

Sun Kasten is fersäin mäd n Foddertroach uum dät Foulk in n Winter bietoufodderjen. Uk stounde do Kasten fluks bienunner in dät Iemehuus. Wan do Huunichmoarten ful sunt, wäide do deruut leeken un in dän Slöider slöidert. Truch dät fälle rundtraalen wäd dan die Huunich deeruut sloain un druppet as Slöiderhuunich uut dän Slöider.




#Article 79: Dr. Jacob Botke (117 words)


Dr. Jacob Botke (1877-1939) waas n wäästfräisken Koaster un Biologe, die der in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiken diede. In sien deeruur ärskienen litje Bouk 'Sealterlân' rakt hie ne Beskrieuwenge fon dät Lound, dät Buurenhuus (Eepen Huus) - bee mäd Bielden -  un ju Geskichte. 

Fon ju Seelterske Sproake rakt hie eenige Texte (wierunner Gedichte fon Gesina Lechte-Siemer), man uk Anekdoten uur dän Nutsen fon ju apaate Sproake. 

Fon besunneren Wäid is sien Lieste fon Plonten- un Diertenoomen (s. 32-43), wier hie sik wäil stutset ap Pestoor Schulte.

Dän Noome Stinzeplonten hied Dr. Jacob Botke in dät Jier 1932 dät eerste Moal in Fryslân bruukt.

Hie häd uk ne Samlenge Bielden fon Seelterlound ätterlät.




#Article 80: Japan (107 words)


Japan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Tokio. Do Japaniske Ljuude naame hiere Lound ‘’Nihon’’ of ‘’Nippon, dät betjut sowät as ‘’Die Uursproang fon de Sunne‘’.

Japan häd fjauer groote Ailounde: (fon dät Noude ätter dät Suude) Hokkaido, Honshu, Shikoku un Kyushu. Honshu is dät grootste Ailound; deer sunt do wichtichste Stääde fon Japan tou fienden. Uk do Ryukyu-Ailounde suudelk fon do fjauer groote Ailounde heere tou Japan, touhoupe mäd fuul uur litje Ailounde. Japan is ferdeeld in 47 ‘’Prefekture’’. Ap Hokkaido is n Besirk wier dät Ainufoulk woont, do uursproangelke Bewoonere fon Japan.

Do wichtichste Japaniske Stääde sunt:

Japan is ferdeeld in 47 Prefekture. 




#Article 81: Kartographie (784 words)


Bielde:PiscatorD.JPG|thumb|300px|right|Seelterlound (“Saderlant”) un dät Gestrich uumetou ap ju Koarte fon Piscator . 
Links ju Oamse mäd Lier (“Leer”) un gjuchts ju Söiste mäd Ait (“Friesoite”) sunt goud teekend, man ju Seelter Äi lapt suudelk fon Boukeläsk (“Bokdesch”) un litje Skäddel (“Scharloo”) dood in de Foan bie Määrkhuusen (“Marckhusum”). Strukelje (“Strucklin”) un Roomelse (“Roomslo”!) lääse ferstraid in de Wäästfoan. Fon Skäddel is niks tou fienden, fielicht truch Fertuusenge mäd litje Skäddel.

Kartographie belukt sik ap dät Moakjen fon Loundkoarten un ju Geschichte deerfon.

Dät wäd hier uutoarbaided foar Seelterlound.

Ju eerste Koarte fon Seelterlound stamt uut 1588. Ju rakt neen Loundnoomen, man daach ju äddere Loage, besunners in t Noude. Ju Koarte belukt sik ap ju Scheedstried juun Klaaster). Ju lapt fon Filsum in t Noude bit ju Skäddeler Säärke in t Suude un wiest uk Bäärsel. Do Täärpe sunt ounroat mäd realistiske Teekengen fon Säärken, Huuse un Määlnen; Weege un Paade sunt schematisk ounroat. Ap dät Woater sunt Schiepe ienteekend.
Eerste 200 Jier leeter koomen wier goude Koarten fon Seelterlound. 

Intwiske ärschient Seelterlound daach ap Koarten fon grattere Gebiete, man do sunt aal läip ferfoarmd. So lääse ap ju Koarte fon Mercator uut 1595 Roomelse un Skäddel an ferscheedene Äien un ju Bielde sjucht me mäd fuul Variationen wier ap säks uur Koarten sogoar bit 1747.

Dan ärschient dät Plan der Marckaa oder des Sagter-Dieps von Ellerbroock bis Scharrel samt dem Niveau, par G.C. Bartel 1773. Ju Koarte belukt sik wäil ap Kanoalploane un rakt alwen Loundnoomen un topografiske Details an ju Marka. Ju Schrieuwwiese fon do Noomen is bolde phonetisk. Ju Parzellierenge is gjucht ouwiekend fon alle leetere Wällen un is also wäil nit tou trjouen.

Le Coq's Koarte fon Westfalen in Mäite 1:86400 stoalt uum 1800 ju eerste Triangulation fon Seelterlound deer. Ju Koarte rakt neen Loundnoomen, man ju Kulturwise is wäil ounroat, wierbie groote Bouketenäkkere in de Foan apfaalen dwo. Do läite sik mäd ne litje Ferfoarmenge ap leetere Koarten uurbrange. Dit is also ju eerste goude Koarte fon gans Seelterlound.

Dan rakt dät juust sun Uursichtskoarte fon de Skäddeler Määrk in two Bleede mäd 19 Sunnerkoarten (c-u) fon 1824. Fon do uur Täärpe sunt nit sukke Määrkenkoarten deer.

Dan kumt ju Loundesfermeetenge fon 1836. Dät waas ne Parzellarfermeetenge, ju truchfierd wuude tou ju Näi-Oardnenge fon dät Gruundstjuurweesen. In n Agrarstoat as Ooldenbuurich waas ju Gruundstjuur ju Hauptiennoamewälle fon dän Stoat. Disse Fermeetenge is foar ju Noomenkunde gjucht nutselk weesen, dan ju liech nit bloot fääst wier do Stukke liegen, man uk wo do hieten. 
Do Originalhandrisse wieren do eerste Koarten, wier uk fluks do Noomen ap ounteekend wuuden. Fon do leetere Fluurkoarten sunt do man ieuwen ferscheeden, toun Biespil in ju Schrieuwwiese. Uk stoant hier un deer die Noome man in n Paat fon n Flaage, wier hi ap do Fluurkoarten un in do Fluurbouke ap ju ganse Flaage beleeken wäd. Älke Fluur häd n Sammelkoarte un moorere Sunnerkoarten, wät do ächte Originalhandrisse wieren.
Dan koomen do eepentelke Fluurkoarten. Hierap stounde do Parzellen, wült do Flaagen mäd tjukkere Lienjen uumroat sunt. Hier sunt do Noomen ounteekend. Do Fluurkoarten änthoolde neen topographiske Angoawen. In Seelterlound sunt do maaste in Mäite 1:2000 af 1:3000, mäd as Uutnoame wäkke Foane in Mäite 1:4000 af 1:5000.
Dan rakt et noch do Säspelkoarten in Mäite 1:20.000. Do sunt bie do Fermeetengen mee äntsteen un änthoolde topographiske Angoawen. Dät sunt Angoawen uur Benutsengswiese un Hööchteschraffierenge.
Lit.: Otto Harms, Die amtliche Topographie in Oldenburg und ihre kartographischen Ergebnisse. Oldenburger Jahrbuch 60, 1-38 (1961), 62 123-174 (1963), 68 1-76 (1969).

Fielicht n bitje leeter koom ju Karte der 'Scharreler Wechselwiesen' in moorere Bleede. Ap jusälge Oard as do Fluurkoarten, man bloot fon do Meeide un hier un deer do Noome n bitjen uurs.

Uutroat in 1900 koomen dan foar Seelterlound do Bleede 1364, 1365, 1444, 1445 fon ju Köönichelke Prüüske Loundesapnoame. Do heere mäd hiere fuule topographiske Eenpeldhaide un do foar älke 1,25 M roate Hööchtelienjen sicher tou do bääste topographiske Koarten do dät rakt. Jo sunt foar ju Loundnoomenfoarskenge fon grooten Wäid wil jo uus n Fäildloage kannen leere ju al loange Jieren ferswuunen is. Ju rakt bloot eenige Loundnoomen, do der wäil fon do Säspelkoarten uurnuumen sunt. Dät is nit immer goud moaked. Ap disse Koarten baue do leetere topographiske Koarten fääre, wan uk ju Parzellierenge truch do Ferkoppelengen gans uurs wuuden is.

[Ätter mien Oarbaid: P. Kramer, Lound un Noomen. Die saterfriesischen Orts- und Flurnamen, 1. Beend: Text, Mildaam 1994.] S. 71-75. Tou disse Oarbaid teekende iek ne  in Mäite 1:10 000 fon gans Seelterlound, foarallen ap Gruund fon do Fluurkoarten fon 1836, mäd topographiske Doaten fon ju Loundesapnoame fon 1900. Do Noomen sunt roat in ju seelter Foarm, ju bie allere Ljuude befräiged wuude.




#Article 82: Kjuusdanne (156 words)


Ju Kjuusdanne (lat. Picea, dt. Fichte) is n Näddelboom. Ju Oard Picea abies is touhuus in Noud- un Aast-Europa as uk in groote Deele fon Asien. Disse Boome stounde nit bloot in do Buske, man wäide uk apleeken tou n Sier in aal Foarme: Kuugel, Pyramide, Dwärch un Truur-Foarm. Do Boome behoolde dät ganse Jier hiere Näddele.

Ju Kjuusdanne unnerskat sik fon do Fjuurenboome deertruch dät do Näddele bie ju Kjuusdanne apaat un bie n Fjuurenboom bienunner stounde. Uk häd ju Kjuusdanne platte, tjokaante af 
fjauerkaante Näddelen un die Fjuurenboom ruunde.

Do Takken stounde in Kraanse uum dän Stam tou. Do Siedtakken stounde in two Riegen sowät enunner juunuur.

Do leederoardige Dannenappele hongje an do Takken un faawje in n Häärst bruunsk. Do Säide sunt dan riep, man konnen eerste uut dän Appel faale as do Skubben uutnunner stounde gunge, wät eerste in dät foulgjende Foarjier geböärt. In dän naiste Häärst faale do Appele dan ou.




#Article 83: Komete (183 words)


N Bewies fon de Waareldsrum-Grööte reeke uus do Komete. Jo treede so toumoal an dän Noachtheemel ap as n gewaltige ljoachte Masse, ju ieuwenske dän hällen stiernartigen Deel, aan maast fon de Sunne ouwoanden Stäit häd, die nit säilden moorere Milionen Kilometer loang is. Dät gans uunferhoopede Aptreeden un hiere oarige Gestalt hääbe uunkundige Moansken al tou ju noodelke Ansicht broaght, dät jo Foarbooden wieren fon groote, furchtboare Foarkuumnisse. Insteede dät wunderbare Schauspil tou bewunnerjen, beooboachteden Uurgloowe un Uunwietenhaid do prachtfulle Komete fon 1811, 1819, 1835 un 1843 mäd Schräkken un Ferlainegaid.

Do Komete schällen ne wakkere Materie hääbe as do Planeten, un kriege uk hiere Lucht fon de Sunne. Uur hiere Loopboan kuud loange niks Sicheres fääststoald wäide. Wil jo so uunferhooped aptreede, nimt man oun, dät jo ne loangsträkkede Loopboan in Ellipsenfoarm hääbe; dät jo uum de Sunne traale un dan eerste in hunnerte af duusende fon Jieren wierkuume. Fielicht heere wäkke tou n uur Sunnensystem un uumloope moorere Sunnensysteme. Die Komet fon 1680 schäl 5000 Jiere bruuke un die fon 1811 schäl 300 Jiere bruukt häbbe ap sien loange Boan.




#Article 84: Kondensatore (423 words)


Die Kondensator is n Bauelement, dät elektriske Leedenge fäästhoolde kon un deertruch bloot Wikselstroom truchlät.

Wan wie two metallene Platten tränje truch ne Isolations-Platte, dan kon sun Struktuur Elektrizität af beeter kweeden Leedenge apnieme. Ferbiende wie nämmelk ju eene Platte mäd dän Plus-Pool fon ne Batterie un ju uur Kaante mäd dän Minus-Pool, dan wäide do Elektrone fon ju Platte an de Minus-Kaante ounleeken truch ju Plus-Kaante, dan Uungliek lukt sik an. Un je tänner ju Isolations-Platte is, je stäärker ju Ounluukenge is un je moor Leedenge bietou kon. Fonsälwen kon deer uk moor oane, wan wie do Platten gratter moakje. Moakje wie dän Kondensator loos fon ju Batterie un hoolde do bee Träide juunnunner (Kuutslus), dan springt uk wuddelk ne Spoorke uur!

Sun Struktuur naame wie n Kondensator, deeruum dät hie ju Leedenge kondensiert, fäästhaalt. Un je moor Elektrizität in n Kondensator oun kon, je gratter sien Kapazität is.

Ju Kapazität fon n Kondensator wäd uutdrukt in Farad. N Kondensator fon 1 Farad kon 1 Coulomb an Leedenge bierge, wan 1 Volt Sponnenge twiske do bee Träide stoant. Uurs gekweeden: wan wie in sun Kondensator uur n Tied fon 1 Sekunde n Stroom I fon 1 Ampêre loope läite, dan is er apleeden bit ne Sponnenge fon 1 Volt. Af in Formelfoarm: V = I x t/C, dan ju Sponnenge V wäd gratter wan die Stroom I af ju Tied t gratter sunt, af ju Kapazität C litjer.

In ju Praxis is die Farad fuuls tou groot. N Kondensator fon 1 Mikrofarad (1 μF) is al n fikse grooten, un dät is man 1 millionste Farad af  Farad. Gewöönelker is die Nanofarad (nF) =  Farad, af noch litjer die Pikofarad (pF) =  Farad.

Die Kapazität fon Kondensatore uum tiedwiese n Bitsken Leedenge aptoubiergen, rakt in ju Elektronik groote Muugelkhaide. Dät foarallen deeruum dät bie ne Sponnengsannerenge ap n Kondensator fluks Leedenge nöödich is, mäd as Foulge dät n Kondensator fersäkt ju Sponnenge gliektouhoolden. Dät gungt fonsälwen bloot foar ne kuute Tied, deeruum dät ju Leedenge daach toufierd wäd. N Kondensator lät deeruum gaue Sponnengsannerengen truch (Wikselsponnenge) man neen Glieksponnenge, dan ju gungt nit truch ju Isolationsplatte (dät Dielektrikum) truch.

Noch uurs: wan me twiske twäin Träide ne Glieksponnenge häd mäd deerap ne stöörende Wikselsponnenge, dan kon me ju Wikselsponnenge litjer moakje truch n Kondensator twiske do Träide tou skaltjen (Stöörengsunnerdrukkenge).

Kondensatore wäide t.B. moaked uut Metalloagen ap Keramik as Dielektrikum (keramisk) af uut Metalloagen ap isolierende Folie. 

Besunnere Soarten sunt do Traal-Kondensatore do der Luft as Dielektrikum hääbe un do elektrolytiske Kondensatore.




#Article 85: Kontakte fon Seelterlound (144 words)


Do eerste Uurkunden wiese uus oarich goude Kontakte mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter do Foane wier hääbe wüül, kon deerap wai tjuude dät do oarich moor wäid wuuden wieren, fielicht truch ju fon dät Klaaster Langen in gratteren Uumfang tougong sätte Eedgreeuweräi.

Ätter t Suude hääbe wie n Tjuugnis fon minner früntelke Ferhooldnisse, as 1376 do gemeene Buuren fon Skäddel betjuuge, hiere Roowtoage juun Lampeken in Merne ienstaale tou wollen (Engelke 260). Merne is wäil Marren bie Lindern (Rü8 Register, S. 347), uum 1800 noch Mornen (Lc6). In 1656 hat et, ju Skäddeler Meente af Säärke häd siet Moanskentoanken dän Roagentjaande in Grootenging, uk bie Lindern (Wi437). Dät tjut wäil ap oolden Honnelskontakt wai; fielicht sunt jo do Seelter Jäild scheeldich weesen. So wäd uk ju Familie Blok in Hollen al 1403 un 1458 mäd dän Tjaanden tou Bäärsel beloand (Rü5.556 un 5.762). 




#Article 86: Kornisk (200 words)


Dät Korniske (Kernowek, dt. Kornisch) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 1800 boald wuude in Cornwall (Kernow), die suudwäästelke Punkt fon Änglound. Die woarskienelk lääste Moanske die ju Sproake baalen diede, waas Dorothy Pentreath, ju 1778 stuurwen is. 
Uum 1900 äntwikkelde die Geleerde Henry Jenner dät “Eenhaids-Korniske”, dät sik basiert ap wäkke middeloalerlike Tjooterstukke un wierap Robert Morton Nance dan 1958 n Leerbouk Cornish for All skreeuw.

Nu däälich rakt dät sun 250 bit 300 Ljuude do der Kornisk slonk baale konnen un wäkke jungere sunt deeroun bilingual ängelsk/kornisk apleeken (13 Familien in dät Jier 2000). Et rakt uungefeer 3.000 Ljuude do der Kornisk oarich baale konnen. Kornisk wäd bruukt in Rundfunk, Saitengen un in wäkke Filme. 2002 häd ju Europäiske Union dät Korniske as eepentelke Minnerhaidssproake anärkoand.

Dät alles wäd wäil kritisierd, deeruum dät ju Sproake fielicht toun Haaldeel uuttoacht is. Fonsälwen moasten foar aal näie Seeken näie Woude fuunen wäide (Sproakuutbau), man uk genöigje do oolde Wällen nit, uum ju ganse Grammatik tou rekonstruierjen. 

Yma’n gath yn-dann an carr

Ap Walisisk skuul dät heete:
Mae’r gath o dan yr car
..un ap Bretonisk:
Emañ ar c'hazh dindan ar c'harr
Dät is also naan gans grooten Underskeed.




#Article 87: Kreta (271 words)


Kreta is n groot Oailound fon Griechenlound. Dät häd ne Laangte fon 260 Km un ne Bratte fon 15 bit 60 Km. Me kon goud fäile dät me fier in dät Suude is. Suuderstoarme brange al Sound fon ju Sahara-Wöiste, wan uk wied in de Foarjier die Bierich Ida sien sneebedäkte Spitse in de Luft stat. An ju Noudkuste rakt dät fuul Strand. Apfaalend is wo littik ju Unnerskeed twiske Äbbe un Floud is, hier in dät Middelmeer. Ju Suudkuste is moor stail un fälsich. Noch fuul Lound lait wüüld un wäd beweeded fon Säägen, do fon eene Hööchte ap ju uur springe, uumroat fon blöiende Oleandere.

Kreta häd ne gans oolde Geskichte, wierfon sik nu fuul Spuuren fiende. Ju ooldste Spuur äntstamt ju Minoiske Kultuur, dät is ju Doodenstääd Knossos, juust suudaastelk fon dän Haudstääd Heraklion. Fääre ätter dät Suudwääste fint sik dät uk minoiske Phaistos un deerbie in de Naite dät roomske Gortyn.
Loangs ju Noudkuste fiert me uur ne Sträite mäd Mimosa-Boome ätter dät middeloalerlike Rethymnon un noch fääre ju Stääd Chania. Dan ätter dät Suude lait ju groote Samaria-Slucht, wiertruch me bloot tou Fout ätter ju Suudkuste gunge kon. 

Deerfon kon me mäd n Boot aastelk ätter Chora Sfakion, wier do Ljuude noch stolt sunt ap hiere doriske Foarfoaren. Noch fääre kumt me an dän Golf fon Messara mäd sien Jierhunnerte oolde Woonhöölen bie Matala. Al aastelk fon Heraklion lait ju Lasithi Hoochieuwene mäd aal Wiendmäälnen ap do Bierge deeruumetou. Noch fääre ätter dät Aaste fint sik ju flugge Fiskerstääd Agios Nikolaios. Gans ap Eende kumt me ap Koap Plaka, wier do Poolmboome ap de Strand stounde.




#Article 88: Kubismus (116 words)


Die Kubismus, oulat fon frantsöösk cube of latiensk cubus foar Doobel is ne Stilgjuchte in ju Moaleräi, ju fon 1907 oun in Frankriek uut ju Avantgarde foargeen is. In dän Kubismus is nit ju Deerstaalenge dät wichtichste, uk wan Objekte deerstoald wäide, fuulmoor stoant ne formoale Oardenge fon ju Bielde in dän Faandergruund. Deerfon kumt uk dät typiske kaantige Fonsuun, dät dän Stil sin Noome roat häd. Man nit aal do kubistiske Kunstwierke sunt uuremäite kaantich. 

Pablo Picasso un Georges Braque jäilde as do Gruundere fon dän Kubismus. Uur wichtige Moalere sunt Juan Gris, Fernand Léger, Marcel Duchamp un Robert Delaunay. Uut ju Moalerkunst is die Kubismus uk in ju Bieldehaueräi un ju Baukunst uurnuumen wuuden.




#Article 89: Kunst (203 words)


Kunst is dät bewust Skäppen fon n Effekt, besunners wier die Effekt wichtiger is as ju praktiske Ounweendenge fon ju Skäppenge.

...

So kloor kon dät nit aaltied apdeeld wäide. Kunstlere wollen hiere Kreativität oafter nit bloot in aan, man in ferskeedene Birieke fon ju Kunst uutlieuwje. Un so äntstounde dan Miskengen uut do ferskeedene Kunstfoarmen.

Dät Biespil Oper, wier ju Musik mäd Apfierde Kunst (Tjooterspil) ju Bieldende Kunst (Beenbielde) ferbuunen is. Un me skuul nit ferjeete, dät dät Tjooterspil (wan dät sik nit juust uum eenfache Foarmen as Pantomime honnelt) aaltied ap ju Literatuur gruunded is. Dät kon nit foneenuur tränd wäide.

Man uk, wier dät tränd wäide kuude, wäd dät nit aaltied tränd. So häd t.B. Antonio Vivaldi älk Sät fon sien musikoalisk Wierk Do Fjauer Jierstiede een Riemsel bietouroat, dät fermoudelk uut sien oaine Pänne stommet.

Uk in ju näiste Tied rakt dät ferskeedene Miskengen uut ferskeedene Kunstfoarmen. Dät sunt nit bloot sukke exotiske Seeken as IMMAGINEPOESIA, dät konnen wie in normoale Bieldetälstere, foar allen in hiere moudeerne Foarm, dän Comic, sjo. Deer wäd uk Literatuur un Bieldende Kunst fermisked. Un foarallen, wan wie in dän däälich aaltied groiende Biriek fon dät Multimedioale gunge, wier skäl me düsse Kunstfoarm touoarderje?




#Article 90: Ladinisk (635 words)


Dät Ladiniske, uk Dolomitenladinisk naamd, is ne romaniske Sproake, ju der in dät Noude fon Italien boald wäd.

Ätter ju Meenenge fon eenige Foarskere bestoant ne äänge Fründskup fon dät Dolomitenladiniske mäd dät in Gestriche fon Graubünden boalde Romaniske un mäd dät Furlaniske. Ju Touhoopefoatenge fon disse tjo Sproaken unner dän Buppebegrip Rätoromaniske Sproaken is uumstrieden (sjuch: Questione Ladina).

Mäd sien sowät 30.000 Ljuude do dät as Määmesproake baale, heert dät Ladiniske ieuwenske Seeltersk, Noudfräisk, Färöisk, Samisk un Bündnerromanisk tou do litste Sproaken Europas. Do Ladiner tälle tou do fon ju Europäiske Union anärkoande sproakelke Minnerhaide fon ju EU un schuulen deeruum in dän Genäit fon dän europäiske Minnerhaideschuts, besunners fon ju Europäiske Charta fon do regionoale of Minnerhaidesproaken fon 1991 kuume, ju der besunners ju Föärderenge fon Minnerhaidesproaken in Schoulen, in ju Ferwaltenge, foar dät Gjucht un in do Medien foarsjucht.

Dät ladiniske Sproakgebiet ferdeelt sik uur tjo Ferwaltengsregione, wät ju Isolierenge fon do Ienwoonere unnernunner ferstäärket. Besunners unner dän Faschismus wuude dät siet 1927 forcierd. 

Ladinisk wäd ap ju eene Kaante in Deele fon ju Region Trentino-Suudtirol boald. Hiertou tälle dät Grödnertal (Gherdëina) un dät Gadertal (Badia) in ju Provinz Bozen-Suudtirol un dät Fassatal (Fascia) in ju Provinz Trient.
Deer buute wäd dät Ladiniske in ju Provinz Belluno in ju Region Venetien boald, un uk in dät Doal fon Buchenstein (Fodom) un fon sowät 40% fon ju Befoulkenge fon dät Ski-Täärp Cortina d'Ampezzo (Anpezo).

Ladinisk is in eenige Meenten mäd ne ladiniske Befoulkenge as regionoale Behörde- un Schoulsproake anärkoand. Tou disse Meenten heere Wolkenstein (Sëlva), St. Ulrich (Urtijëi), St. Christina (Santa Cristina), Abtei (Badia), Kurfar (Corvara), Enneberg (Maréo), St. Martin in Thurn (San Martin de Tor), Wengen (La Val), Canazei (Cianacei), Vigo di Fassa (Vich) und Pozza di Fassa (Poza), do der aal in ju Region Trentino-Suudtirol lääse. Bit däälich failt et an Minnerhaidengjuchte foar do Ladiner in ju Region Venetien. Deeruum strieuwje Ladiner in Cortina d'Ampezzo, Livinallongo del Col di Lana un Colle Santa Lucia ne Näigliederenge fon do Ferwaltengsscheede an. Ju schuul do Täärpe do der al eer tou Tirol bzw. tou ju Diözese Brixen heerd hääbe, bie ju Autonome Provinz Bozen - Südtirol föigje.

Ju Beteekenge kumt fon dät Latienske häär, deeruum dät sik dät bie dät Ladiniske uum ne vulgärlatienske Restsproake fon dän romanisierde Alpenruum honnelt. Dät Ladiniske wäd as Uurblieuwsel fon vulgärlatienske Dialekte oafte tou dät Rätoromaniske reekend. Of dät ne uurregionale rätoromaniske Uursproake roate, is unner Wietenskuppere uumstrieden un wuude as Questione Ladina diskutierd. Siet dät 6. Jierhunnert troangen Bajuware uut dät Noude foar un fertroangen dät romaniske Idiom uut wiede Paate fon sien fröier Ferspreedengsgebiet. Bloot in do ougelaine Doale kuude sik dät Ladiniske hoolde. Mäd dät Eende fon dän 1. Waareldkriech un ju Angliederenge fon dän suudelke Deel fon Tirol an Italien fällen do Gestriche, in do der Ladinisk boald wuude, fon dät aplöösde Kaiserriek Aastriek-Ungarn an Italien. Ju italieniske Nationoalbewäägenge fon dät 19. un 20. Jierhunnert saach in dät Ladiniske bolde altied n italienisken Dialekt, wät do maaste Ladiner oawers fon sik wieseden. Uk in dät Gruber-De-Gasperi-Oukuumen waas naan Schuts fon do Ladiner foarsäin.

Eerste truch dät 2. Autonomiestatuut foar Suudtirol kreegen do Ladiner in dit Gestrich Minnerhaidengjuchte.

In dän Suumer 1998 ärscheen toulääst ju “Wailaitenge foar dän Apbau fon ne gemeensoame Schriftsproake fon do Dolomitenladiner“, wiermäd dät Ladin Dolomitan of Ladin Standard uut ju Dööpe nuumen wuude.

Ju Befoulkenge haalt oawers nit fuul fon ju kunstelk anlaide Sproake. Of disse Ärfiendenge foar dät Uurlieuwjen fon ju Sproake föärderlich is ärschient somäd ju groote Froage. (sjuch deertou uk Rumantsch Grischun) In Graubünden wäd ju Kunstsproake oktroyierd un ap finanzielle Wiese beloond.

Uursät ätter  

Dät Ladiniske fon däälich lät sik in fieuw Idiome apdeele:

As Sproakbiespil wäd hier n Deel fon dät Uusefoar in do ferscheedene Idiome un ap Düütsk, Seeltersk, Italienisk un Latien anfierd.




#Article 91: Latiensk (130 words)


Latiensk (dt. Lateinisch) waas ju Sproake fon do Roomske. Fääre kanne wie ju as ju Sproake fon de Säärke un fröier fon de geleerde Waareld. Deeruum sunt Noomen fon Plonten un Medizine noch in n Soarte fon Latien (Köäkenlatien).

As do Roomske Europa ärooberden, broachten jo alleweegense hiere Sproake mee. So beraue däälich do Romaniske Sproaken aal ap dät Latienske. Man uk in dät Düütske, dät Fräiske un foarallen dät Ängelske sunt fuul latienske Woude apnuumen un nu oafte uunkoantelk annerd. Wäl skuul toanke dät uus gans gewöönelke Woude as Muure, Finster, Skoule un sogoar Määlne uut dät Latienske stamme? Sukke Woude naamt me Leenwoude.

Dät Latienske däd foarallen apfaalen truch dät Failjen fon dät persöönlike Foarwoud (iek, du usw.), wät bloot bruukt wäd, wan me dät gans stärk betoond.




#Article 92: Ljouwert (275 words)


Ljouwert (nl. Leeuwarden) is ju Haudstääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Haudstääd fon ju Meente Ljouwert. Ju Stääd häd 92.203 Ienwoonere (1. Januoar 2006) un uungefeer 55.000 Oarbaidsteeden. 

Ljouwert is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2018.

In Ljouwert sunt fuul historiske Huuse un Säärke baud twiske dät Middeloaler un dät njuugentienste Jierhunnert. Wichtige Bauwierke sunt die Ooldehou, ju Kânselarij, ju Groote of Jakobinersäärke un ju Bonifatiussäärke. Die Prinsetuun is n Park an ju Noudsiede fon dät Zentrum fon Ljouwert.

Ju Stääd Ljouwert häd fuul Kulturinstitute, mäd een fon do grootste Teatere fon do Niederlounde, die Harmonie, dät Fries Museum, dät Naturmuseum Fryslân, dät Histoarysk Sintrum Ljouwert, dät Frysk Film Argyf un dät Pier Pander Museum. Dät Noardlik Filmfestival un uur Institute sunt uk wichtich foar Moanskene fon buute ju Stääd. 

In ju Stääd rakt dät oaber uk Institute foar Fräiske Sproake;

In Ljouwert wäd nit fuul Fräisk boald. Do der dät baale, kuume maasttieds fon dät uumetoulääsende Lound. Die oaine Dialekt fon Ljouwert is dät Stäädfräisk, wät neen Fräisk man n niederloundiske Dialekt is. Immer moor Ljuude baale bloot (Hooch-)Niederloundisk.

Ljouwert is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.

Do Haudsträiten fon Ljouwert ätter uur wichtige Stääde sunt:

Ljouwert is die säntrale Punkt fon dän Boan in Fryslân. An ju Suudsiede fon dät oolde Zentrum fon Ljouwert is die Haudboanhoaf wier do Toage ouraisje. Foulgjende Boane beginne bie dän Haudboanhoaf fon Ljouwert:

Achter de Hoven is uk n Boanhoaf in Ljouwert, un lait an dän Boan Ljouwert - Groningen.




#Article 93: Lier (Stääd) (2595 words)


Lier (Struukeljers: Läir, Düütsk: Leer) is een Stääd in Läichsaksen, in dän Loundkring Lier. Ju Stääd häd sowät 34.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter Oamde un Auerk ju träädgrootste Stääd fon Aastfräislound. 

Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju Leda, man is uutsprat ätter ju Oamse. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (Tor Ostfrieslands).

In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd.

Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region. Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden.

Lier lait in dät Suude fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät Groningerlound, un 40 Km. wäästelk fon Ooldenbuurich. Ju oolde Stääd is an ju Leda äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd Lier wuude gratter un gränset Däälich in dät Wääste an ju Oamse. Siet do Stäädsdeele Bingum un Nettelbuurich 1972 tou ju Meente Lier keemen sunt, lait dät Stäädsgebiet uk wäästelk fon ju Oamse un suudelk fon ju Leda. Do Skiepe, do fon See kuume, foare truch ne Seeslüüse, ju dän Hoawen skuult.

Dät Säntrumgebiet fon ju Stääd lait ap n Uutlooper fon dän Oldenbuurichsk-Aastfräiske Geesträäch uut ju Iestied. Besunners in dät Säntrum un in Deele fon Loga un Logabirum fiendet me oafte Sounde un Blokleem in dän Boudem. Die Geesträäch wäd in dät Wääste, Suude un Suudaaste fon do Marske fon ju Oamse un Leda uumsingelt. Dät Gebiet appe Naite fon do Äien bestoant uut uursliekte Foane. In dät noudaastelke Deel fon dät Stäädsgebiet, in dät Noude fon dät Stääddeel Logabirum, rakt dät uk Foangruund. Uursprungelk hääbe in dät Noude fon ju Stääd uk ferskeene Soundbälte lain, do bit dät Begin fon dät 20. Jierhunnert oudreeget wuuden sunt. Däälich lait dät Stäädsgebiet twiske een un soogen Meter hööchte buppe NN.

Lier lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju Noudsee stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.

Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Lier in n Gebiet, dät ju Iendeelenge Cfb. häd. (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer)

Binnen ju mäitige Zone heert Lier bie dän Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Ju eerste Weederstation, ju tichtebie Lier lait, is in Oamde tou fienden.

Wälle:

Lier häd nüügen Stäädsdeele: Säntrum, Bingum, Heisfelde, Hohegaste, Leerort, Loga, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor. 

Two Stäädsdeele sunt truch Woater skeeden fon de Rest fon dät Stäädsgebiet: Nettelburg lait suudelk fon ju Leda, in dät Uurledingerlound, Bingum lait wäästelk fon ju Oamse, in dät Reiderlound. Deertou rakt et tou Biespil noch Woongebiete, do bie ju Stääd heere, man neen oainstoundige Stäädsdeele sunt. Biespile sunt Siebenbergen, Logaerfeld un Eisinghausen.

Ju Stääd Lier lait säntroal in dät Fäästloundgebiet fon dän Loundkring Lier. Ju gränset an soogen fon do alwen Meenten in dän Loundkring. Dät sunt (ätter Klokwiesergjuchtenge, beginnende in dät Noudaaste) do Samtmeenten Hesel un Jümme, do Meenten Rauderfeen un Westoverledingen, ju Stääd Weener as uk do Meenten Jemgum un Moormerlound.

Die Noome Lier waas aal uum dät Jier 792 bekoand. Die Fräisenapostol un Biskop fon Münster Liudger räisede in n Apdraach fon Karl die Groote truch do fräiske Lounde, un gjuchte ne Säärke in Lier ap.

In dät leete 14. Jierhunnert un in dät äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän aastfräisken Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Hie baude uum 1421 ju „Fockenbuurich“ un naamde sik Haudlin fon Lier. Focko Ukena hiede n Buund mäd do Piroaten, hiede Ocko II. tom Brok in ju Slacht fon Tjootern fersläin, un hiede dän Ärtsbiskop fon Bremen un do Groafe fon Ooldenbuurich besiegt. Do aastfräiske Haudlinge un Buuren fäilden sik fon Ukena sien Ienfloud un Macht betruued. Die „Buund fon ju Fräiegaid“ sätte sik juun Focko Ukena, un do beleegeren ju Fockenbuurich in dät Jier 1430, ju mäd dän Äidboudem liekmoaked wuude. So kuude ju Buurich, so as Ubbo Emmius skrieuwt, uk uur Ljuude, do een Betruuenge fon ju Fräiegaid weeren, neen Skuul bjoode. Nit fier fon ju Fockenbuurich, baude een fon do Erben fon Ukena, Hayo Unken, ju Harderwykenbuurich in dät leete 15. Jierhunnert. Hayo Unken un sien Harderwykenbuurich weeren neen Betruuenge foar do Ljuude.

Cirksena un ju Hansestääd Hambuurich bauden näie Hondelsweege truch do fräiske Lounde. In disse Tied wuude ju Buurich Stickhusen baud, toun Skuts fon do Hondelsweege. In dät Jier 1453 keem ju Fäästenge Leerort, un deermäd ju Lier, unner ju Heerskup fon Ulrich Cirksena. Unner Ulrich Cirksena sien Ätterkuumen wuude Leerort ju stäärkste Fäästenge in ju Region. Cirksena wuude 1464 dän Groaf fon Aastfräislound. Ju Stääd waas loange Tied Residenz fon do aastfräiske Groaven. Do weeren in dät 16. Jierhunnert oafte in Leerort. Ättertied wuude Aurk Residenz. In 1508 kreech Lier hiere Määrkedgjucht. Truch dän Hondel wuuks Lier. Lier hiede uum et Jier 1600 twisken 3.000 un 3.500 Ienwoonere un hiede uungefeer 500 bit 550 Huusen. Ju Waage wuude 1714 baud. Ätter dän Dood fon de lääste Fürst fon Aastfräislound in dät Jier 1744, Carl Edzark Cirksena, wuude Aastfräislound un deertruch uk Lier n Deel fon Prüüsen. 1756 begon de Soogenjierige Kriech, een Jier deerätter wuude Lier fon frantsööske un aastriekske Truppen besät. Ju Stääd wuude nit uutplunnerd fon do Soldoaten, man ju Stääd moust fuul Kontributionen betoalje un uk truch do Ienquartierengen waas ju Stääd sweer belastet. Fon aal do Skoade fon do Soldoaten in Aastfräislound, touhoope 358.557 Riekstoaler, waas bolde two Träädel, 226.096 Riekstoaler, fon dän Skoaden bloot in Lier un ju Evenbuurich.

Ju Stääd kreech in dät Jier 1856 ne Toachferbiendenge mäd de Hannoversche Westbahn, ju Iersenboan ferkoppele Oamde in dät Noude mäd dät Ruhrgebiet in dät Suude. Deermäd wuude Lier n säntroal Punt foar dän (Iersenboan-)Ferkier in Aastfräislound. Aastfräislound, un deertruch uk Lier, wuude 1866 wier Deel fon Prüüsen. Unner ju näie Heerskup wuude ju Infrastruktuur noch fääre äntwikkeld. Twiske 1867 un 1869 wuude ju Suchferbiendenge ätter Ooldenbuurich wai baud, 1867 keem ju Suchferbiedenge ätter Nieuweschans deertou. Deertruch wuude Lier dän säntroalen Punkt foar dän Suchferkier in Aastfräislound. 1900 keem noch ne Suchferbiendenge ätter Auerk und Wittmund deertou, ju bit 1956 foar dän Persoonenferkier un bit 1967 foar dän Frachtferkier bruukt wuude.

In dän Twäiden Waareldkriech wuude Lier nit so läip fon Fljoogerbomben fernäild as tou Biespil Oamde. Ju Stääd wuude ap n 28. April 1945 fon Kanadier besät. In do eerste Jiere ätter dän Kriech wuude ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier Deel fon ju britiske Besättengszone. 1946 wuuden do eerste politiske Paatäie wier touläiten un in dätsälge Jier wuuden ap n 15. September do eerste näie Woalen heelden. Ätter dän Twäiden Waareldkriech keemen gjucht fuul düütske Fluchtlenge ätter Lier wai, do ferdreeuwen weeren uut do fröiere Gebiete fon dät Düütske Riek in dät Aaste. 

Ätter dän Twäiden Waareldkriech roate et 1945 uungefeer 14.200 Ienwoonere, fieuw Jier leeter keem ju Ienwoonertaal buppe ju 20.000 Gränse. In 1950 woonden 5.578 Fluchtlenge in Lier, wät 27,1 Prozent fon ju ganse Stäädsbefoulkenge waas. In disse Tied wuuden fuul näie Huuse baud. Truch do Fluchtlenge, un do düütske Soldoaten do ätter dän Kriech wieruumekeemen, hiede ju Stääd wirtskuppelke Probleeme, wil et nit genouch Oarbaid roate. Ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier fersoachten Firmen fon buuten ätter Lier tou hoaljen. Fon 1948 bit 1960 wuuks ju Taal fon industrielle Bedrieuwen fon 20 ätter 36, ju Taal fon Groothondelbedrieuwen wuuks fon 80 ätter 119.

In dät Jier 1950 kreech Lier n näi Woapen. Dät Stäädswoapen wuude teekend ätter aan n Oudruk fon n Siegel uut dät Jier 1639. Ap n 1. Oktober 1955 kreech Lier sien Stoatus as oainstoundege Stääd. In dät Jier 1968 wuuden Heisfelde un Loga Stäädsdeele fon Lier, 1971 keem foulgede Leerort dan uk. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor wuuden in dät Jier 1972 Stäädsdeele fon Lier, weertruch ju Ienwoonertaal foar dät eerste Moal moor as 30.000 bedreech.

Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier:

Die Hoawen fon Lier lait sowät hundert kilometer fon ju Noudsee (bie Borkum). Truch ne Slüüse is dän Hoawen fon Lier skeeden fon ju Leda un ju Oamse. 2011 wuude in n Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumesloain. Ju Bünting Gruppe is siet 1806 in Lier fertreeden un is een fon do grootste Oarbaidreeker fon ju Stääd. Bünting besit uk ferskeedene Supermäärke, man ju Firma is ap maasten bekoand uum sien Aastfräisentee.

Lier lait an do Autoboane A 28 (Lier - Ooldenbuurich - Bremen) un A 31 (Oamde - Lier - Bottrop). Ju Stääd häd tjo Ferbiendengen ätter do Autboane wai, dät sunt Jemgum (wäästelk fon ju Oamse), Lier-Wääst un Lier-Aast. Noudwäästelk fon ju Stääd fiert ju A 31 unner ju Oamse, truch dän Emstunnel. Ju B 70 (Papenbuurich - Moormerlound) un ju B 436 (Weener - Loundkring Fräislound) sunt two wichtige Ferbiendengssträiten, do truch ju Stääd fiere. 

Die Boanhoaf Lier ferbiendet ju Stääd ätter dät Wääste und Suude mäd Groningen un Münster, in dät Noude mäd Oamde un in dät Wääste mäd Bremen. 

Noudelk fon ju Stääd lait dän Fljuchplats Lier-Papenbuurich. Die Fluchhoawen häd ne 1200 m loange asfaltierde Start- un Landengsboan. Die Fljuchplats Lier-Papenbuurich wäd foarallen bruukt foar nationoale un internationoale Charterfljugen, dän Wierkferkier fon Bedrieuwen uut ju Region Lier/Papenbuurich, Fljuche ätter do aastfräiske Ailounde, un wäd uk fon Privoatpiloten benutst. Mäd uungefeer 23.000 Fljuchbeweegengen älk Jier is dät aan fon do maast benutste Fljuchplatsen in Läichsaksen. 

Die Hoawen lait uungefeer 97 Km. fon ju Mundenge fon ju Oamse (bie Borkum). Truch een Seeslüüse is dän Hoawen skeeden fon Leda un Oamse. In 2011 wuuden in dän Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumsloain.

Bie ju ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH in Lier wäd ju Ostfriesen-Zeitung moaked, ju in gans Aastfräislound Abonnenten häd un fon Moundai bit Snäiwende ärskient. Dät Stäädsdeel Bingum lait in dät Reiderlound, also in dät Gebiet weer ju Rheiderland-Zeitung uut Weener fon Moundai bit Snäiwende ärskient.

Ferskeedene Blääde, do mäd Ansäigen finansierd wäide (so as Ostfriesland Kompakt, Sonntags-Report, Kurier am Freitag, Leer Aktuell), ferskiene älke Wieke of älke Mound, un skrieuwe uur lokoale Seeken.

In ju Stääd rakt et n Studio fon Radioseender Radio Ostfriesland. 

In Lier rakt et soogen litje Skoulen un ferskeedene groote Skoulen. Dät Teletta Gross Gymnasium un Ubbo-Emmius-Gymnasium hääbe älk moor as 1.000 Skoulere. Dät Ubbo-Emmius-Gymnasium is ätter dät Johannes-Althusius-Gymnasium Oamde un dät Ulrichsgymnasium Norden dät träädooldste Gymnasium fon Aastfräislound. Ju Seefoartskoule in Lier is n Deel fon ju Hoochskoule Oamde/Lier. In ju Stääd rakt et uk ne Foulkshoochskoule foar dän Loundkring Lier, die Beroupsakademie Aast-Fräislound, die Kringmusikskoule, dät Studienseminar Lier, do Ferwaltengs- un Wirtskupakademie un uur privoate Bildungsiengjuchtengen.

In dän Stäädräid fon Lier rakt et 38 Sitte. Ju Taal is fäästlaid in dät läichsaksiske Kommunoalferassengsgesäts, un jäild foar Meenten, do twiske 30.001 und 40.000 Ienwoonere hääbe. Do Räidsljuude blieuwe, ätter do wääld wuuden sunt, sitte foar fieuw Jier.

Hierunner foulget dät Resultoat fon do Woalen fon n 11. September 2011:

Die Buurmäster fon Lier is Wolfgang Kellner.

Fertreeder fon dän Lounddai-Woalkring is Ulf Thiele (CDU) uut Uplengen. Hie ferdäägene sien Direktmandoat in dän Wahlkreis 83 (LIer), dät hie uk bie dän Woal 2003 (eerste moal) wonnen hiede. Bie do Lounddaiwoalen 2008 roate et do foulgende Resultoate:

Lier heert tou dän Buundesdaiwoalkring Unterems (Woalkring 26), die uut de Loundkring Lier un dät noudelke Deel fon dän Loundkring Oamselound bestound. Die Woalkring wuude tou dän Buundesdaiwoal 1980 näi touhoopebildet un is ätters nit moor annert. 

In dän Buundesdai wäd dän Woalkring fon ju Gitta Connemann (CDU) fertreeden. 

Bie do Buundesdaiwoal 2009 roate et do foulgende Resultoate:

Lier is gjucht bekoand uum sien historiske Binnenstääd, ju fon 1971 bit 1990 sanierd wuuden is. In ju Stääd rakt et 365 Bauwierke unner Toankmoalskuul. Deertou kuume noch 35 Ensembles mäd touhoope 233 Bauten. 

Dät Räidhuus uut dät Jier 1894 is baud in Renaissancestil. In Barokstil sunt ju Waage fon 1714 un dät Amtsgericht fon 1720 baud wuuden. Dät Räidhuus un ju Waage heere däälich tou do maast bekoande Bauwierke fon Lier. N uur Bauwierk in Barokstil is dät Amtsgericht fon 1720, fröier n Palais.

Dät Leda-Speerwierk is n Bauwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet un wuude 1954 in Bedrieuw nuumen. Ju Jann-Berghaus-Brääge is ju grootste Klapbrääge fon Europa.

In Lier rakt et fjauer sonaamd Buurige. Bie do bee ooldste Buurige gungt et uum Steenhuuse, wilst do uur Slotte sunt. Ju Harderwykenbuurich is in dät eerste Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert baud wuuden un is deermäd ju ooldste Buurich fon Lier. Ju Hanebuurich is fon dät Jier 1621. Uum 1650 äntstuude ju Evenbuurich, weerfon ju Foarbuurich noch behoolden is. Dät Slot wuude 1861 in näigotiske Stil uumbaud, in keem nit sunne Skoade uut dän Twäiden Waareldkriech. Fon 2004 bit 2006 is ju Evenbuurich ätter historiske Plane rekonstruiert. Ju Philippsbuurich waas uum 1730 kloor un is n Slot in Barokstil.

Tou do maast bekoande Säärken heere ju Luthersäärke (Baujier 1675) un ju Groote Säärke (1785-1787). Ju Groote Säärke is ju Haudsäärke fon ju evangelisk-reformierte Loundssäärke in Düütsklound.

Lier häd ferskeedene Parks so as dät Slospark fon ju Evenbuurich un dät Philippsburger Park fon ju Philippsbuurich. Dät grootste Park is dät Julianenpark, un wuude 1889 ätter ne privoate Initiative fon dän Groaf Carl Georg von Wedel anlaid. Dät Julianenpark wuude 1929 ferkooped an ju Stääd Lier.

Juni 2011 wuude dät Modelbauloundskup Leeraner Miniaturland in dät Wääste fon ju Stääd eepend. In ne 1.200 m² groote Halle wäiden ap 520 m² moor as 1.000 Huuse un uur Attraktionen uut Aast-Fräislound in n Mäitstäf 1:87 uutstoald. Buuten dät Miniatuurlound is n Tuun baud wuueden dät uk ap n Park liekt. 

In dät Stääddeel Logabirumerfeld rakt et groote Waalheckengebiete, in dät Stääddeel Logabirum rakt et uk Wooldflächen.

In Lier rakt et dät Heimatmuseum, dät Teemuseum fon ju Bünting-Gruppe, dät Böke-Museum mäd Wierke fon dän Kunstler Karl-Ludwig Böke, dät Haus Samson (n Museum foar Woonkultuur in dät 18./19. Jierhunnert) un dän Museumhoawen mäd historiske Skippe. N uur Steede weer me Kunst fiende kon is dät Kunstsäntrum Coldam.

Alle Jiere wäd in n Häärst dät Gallimarkt heelden weerfon ju Geschichte wieruumegungt ätter dät Jier 1508. Dät is dät grootste Jiermäärked in dät Noudwääste fon Düütsklound. N Deel fon dät Jiermäärked is dät Fäimäärked, wäkke in ju Ostfrieslandhalle heelden wäd. Alle two Jiere wäd ju Ostfrieslandschau, ne Messe foar Bedrieuwe un Fereende uut ju Region, heelden.

Die Ossiloop is ne Loopferanstaltenge un wäd alle Jiere organisiert. Disse Loopferanstaltenge begint in dät Julianenpark un eendet in Bensersiel. Ne uur Feranstaltenge is n  Citylauf Leer mäd uungefeer 2.000 Deelniemere. Ju Feranstaltenge wuude 1991 eerstmoals organisiert un wäd nu uk alle Jiere in September heelden.

Älk Jier wäd in Juli ju Feranstaltenge Leer Maritim, n internationoal Tourenskipperträffen, heelden. Die sportelke Hööchtepunkt deerbie is ne Droakebootregatta. In älk uungeroade Jier wäd tou glieke Tied mäd Leer Maritim n Stäädsfäst organisiert. Juust so wäd älk Jier in ju lääste Wiek fon August of ju eerste Wiek fon September ju traditioneele Leeraner Ruderregatta (DRV Regatta) heelden. Besunnere Hööchtepunkt deerbie is die buundeswied eenmoalige Nachtsprint.

In dät Kulturzentrum Zollhaus wäide räägelmäitich Konsärte anbeeden. Deer wäide uk Kabaretferanstaltengen, Uutstaalengen un Bäidentjooter heelden. In dät Jugendzendtrum un dän Kulturspeicher wäide uk Konsärte heelden.




#Article 94: Loangstwoogenseender (207 words)


DHO38 is dät Roupteeken fon n Loangstwoogenseender (dt. Längstwellensender) fon ju Buundesweer, in dän Wäästfoan wäästelk fon Roomelse.

DHO38 soant ap ju Frequenz 23,4 kHz mäd ne Seendelaistenge fon bit tou 800 Kilowatt kodierde Mäldengen an U-Boote fon ju Buundesmarine un uur NATO-Loundere. Apgruund fon ju gjucht läige Seendefrequenz, ferbuunen mäd ne relativ hooge Seendelaistenge, is n Ämpfang noch in Woaterdjupten bit tou sowät 30 m muugelk. Die Seender benutset oachte Skirmantennen, do älk fon 352,8 Meter hooge Stäilröirmästen drain wäide. Älken Mäst stoant ap n sowät 3 Meter hoogen, zylindrisken Keramikisolator, die foar ne Sponnenge fon 300 kV uutlaid is. Do Mästen sunt mäd zylindriske Swooidämpere fersäin (ap ju Bielde as Fertjukkengen tou sjoon), do foar n stabilen Stand fon ju Konstruktion uk bie Stoarm suurgje.

Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte Mäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Ju fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunde n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer ploande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge.




#Article 95: Luxembuurich (145 words)


Luxembuurich is n litjet Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Luxembuurich un die Grootherzog fon dät Grootherzogdum is sänt 2000 Henri.

Luxembuurich wäd begränsed fon Düütsklound in dät Aaste, Frankriek in dät Süüden un Belgien in dät Wääste. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kneiff (560 m). In dät Noude rakt dän Ösling, een Hoochieuwene mäd fuul Doale. Suudelk deerfon lait dät fruchtboare, in n Truchsleek 300m hooge Gutland. Ju grootste Äi fon Luxembuurich is die Mosel. 

Ju Befoulkenge is grattendeels kathoolsk. 37% fon ju Befoulkenge is Buutenlounder, foarallen Portugiesen, Italiener, Frantsoosen, Belgier un Düütske. Do offitsielle Toale sunt Frantsöösk, Düütsk un Luxembuurchsk.

Luxembuurich is Meedglid in ju Benelux (1944), NATO (1949), ju Europäiske Union (1957) un do Fereende Natione (1945).

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $79.400 in 2007. In 2007 waas 1% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 13% Industrie un 86% Tjoonste.




#Article 96: Läichsaksen (159 words)


Läichsaksen (Plattdüütsk Neddersassen, Düütsk Niedersachsen) is een fon do säkstien Buundeslounde fon Düütsklound, wier uk dät Seelterlound tou heert. Ätter Beieren is et dät twäide Lound wät Fläche anbeträft; dät is et fjoode in Taal Ienwoonere. Haudstääd is Hannover.

Läichsaksen häd Skeede mäd do Niederlounde, Noudrhien-Wäästfoalen, Hessen, Thüringen, Saksen-Anhalt, Brandenbuurich, Mecklenbuurich-Foarpommern, Släswiek-Holstein, Hamburg un uk mäd Bremen, do der as two Enklaven oane lääse. Buppedät lait et in dät Noudwääste an ju Noudsee. Dät Skeed mäd Sleeswiek-Holstein wäd foar n groote Deel truch ju Elbe bilded.

Groote Äien sunt fon dät Wääste ätter dät Aaste ju Oamse, ju Weser, ju Aller un ju Elbe. Gebiete sunt dät Oamselound, dät Ooldenbuurger Lound, dät Ooldenbuurger Munsterlound un Aastfräislound in dät Waaste, un die Harz, dät Weserbierichlound, dät Lainebierichlound, dät Schaumbuurger Lound, dät Braunsweiger Lound un ju Lunebuurger Heede in dät Aaste. Die hoochste Bierich is die Wurmbierich in dän Harz.

Läichsaksen bestoant stuuns uut dän Region Hannover un do foulgjende Loundkringe:




#Article 97: M. Seeling (140 words)


M. Seeling (1792-1860) skreeuw dät oolde Seelterläid (Lesebouk foar Seelterlound, Nr. 9):

Wie sunt een Foulk gans sljucht un ächt
Ooldfräisisk edel fon Geslächt.

hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“

Uk fon aan Stam un nai ferwant
Fereenigt uus een fäästet Band.

hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“

Al laanger as twoduusend Jier
Sunt wie fräi fon Gefooren hier.

hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“

Do oolde Fräisen Moud un Kraft
Is in uus uk noch nit erschlaftt.

hier an de Äi in Seelterlound.
Hie kou wie am bäästen lieuwje
Hier is Gäärs un Foan un uk Sound.“




#Article 98: Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT) (183 words)


Magnet-Resonanz-Tomographie (MRT, uk MRI) is ne Methode uum dät Binnere fon n Moanske outoubieldjen. Dät basiert sik ap dän Fakt, dät do Atomkäädene fon n Stof sik traale un deerbie n charakterisk Magnetfäild moakje, dät hat ‘Spin’. [Dät jält uurigens bloot foar Isotope, do der n uungeroaden Taal fon Protone plus Neutrone hääbe]. Wan me deer nu fon buute n uur Magnetfäild fon ju goude Energie ap sät, dan kon die Spin sik uumetraale. 

Skaltet me nu dät Magnetfäild wier uut, dan faalt die Spin in sien oolde Loage tourääch, wierbie hie n Foton mäd ne fon älk Element bestimden Energie uutsoant. Ju kon me meete un deertruch fääststaale uut wäkke Elemente die Stof bestoant. [Ferglieke wo AES jusälge Taktik anwoant ap Elektrone, wüült et sik hier uum Käädendeele honnelt].

Truch nu n Gefälle (Gradient) in dät Magnetfäild tou moakjen, kon me fääststaale wier do bestimde Atome sik befiende un so kon me mäd n Kompjuter ne ruumelke Bielde moakje. Gewöönelk wäide do Resultoate deeruum präsentierd as Snitte fon n Kop of n Körper. Deeruum hat dät uk Tomographie, fon griechisk τόμος Snit.




#Article 99: Manx (434 words)


Manx is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd ap dät Ailound Man twiske Groot-Britannien un Irlound. Die lääste Spreeker fon dät Manx waas Ned Maddrell, hie stoorf 1974. Ätters sunt do dan ounfangd, ju Sproake wier tou Lieuwend tou brangen. Fuul Ljuude leere ju as twäide Sproake un deer wäide wier Bäidene ap Manx apleeken. Däälich baale 56 Ljuude Manx as Määmesproake un 1689 as twäide Sproake.

Dät Manx heert mäd dät Iriske un dät Skottiske Gälisk tou do Goideliske Sproaken un is also gjucht ferskeeden fon dät Walisiske. Deertou is ju Sproake gjucht beienflouded fon dät Ooldnordiske, deeruum dät do Vikinger deer siedelden.

In dät 18. Jierhunnert wuude Manx fon 20.000 Moanskene boald, sowät ju ganse Befoulkenge fon dät Ailound Man. In dät Jier 1765 wuude dät Ailound fon dät Köönichriek Grootbritannien annektiert un deermäd koom ju ängelske Sproake ätter dät Ailound wai, ju unner politisken un sozioalen Druk wichtiger wuude as dät Manx. 1899 wuude ju Yn Cheshaght Ghailckagh (Ju Manx-Gäliske Sälskup) apgjuchtet, uum ju Ailoundsproake tou bewoarjen. Bie ju Foulkställenge 1901 boalde 9,1 % fon do Bewoonere fon Man noch Manx, man een groot Deel deerfon waas aal oolder as 50 Jier. In do 1930er Jiere roate et noch een houndfuul Ljuude, do ju Sproake as Määmesproake baalen dieden. Deerätter wuude et gjucht stuur uum Moanskene tou fienden, do Manx as Määmesproake hieden, daach wuuden 1946 noch 20 Manxbaalere fuunen. In do 1950er Jiere begon Yn Cheshaght Ghailckagh mäd dät apniemen fon Toonapnoamen, uum deermäd ju Originoaluutsproak tou bewoarjen. Ned Meddrell stoof 1974 un waas die lääste, die Manx as Määmesproake hiede. In disse Tied begonnen uk eenige Ljuude mäd dät revitalisierjen fon ju Sproake. 

Bie ju Foulkställenge 1991 boalden wier 634 Moanskene Manx (fon uung. 80.000 Ienwoonere), wät koom truch ju Oarbaid fon Sproakaktivisten. Siet 1992 rakt et in aal do Skoulen ap Manx ju Muugelkaid Manx tou leeren. Bie ju Foulkställenge fon 2001 hieden 1.689 Ljuude anroat, Manx baale tou konnen. Wo goud do Ljuude manx baalen dieden wuude nit fräiged.

Do ooldste Skrieuwsele stamme uut dät 17. Jierhunnert. Literatuur rakt et nit fuul. 1610 wuude fon Biskop John Philipps dät Book of Common Prayer in dät Manx uursät. Fon ju sonaamde Traditionary Ballad, een wät loanger Gedicht uur ju Skichte fon dät Ailound, is een Version uut dät 18. Jierhunnert bewoard bleeuwen, man is in ju Midde fon dät 16. Jierhunnert äntsteen. Een groot Deel fon do uur Skrieuwsele in dät Manx sunt apskreeuwen Versionen fon traditionelle Dööntjene un Läide.

(*) Wäd een Silbe mäd /ə/-Foneem sekundär loanger moaked, so kon dät /ə/ als [øː] realisiert wäide.




#Article 100: Margaretha Grosser (309 words)


Margaretha (Gretchen of Gräiitje) Grosser (* 20. September 1934 in Roomelse - 20 Juli 2019) waas n pensioniert Büro-Anstoalde, Skrieuwerske un Uursätterske. Ju skreeuw uur persöönelke Geskichten, Dööntjene un Märchen. Hiere Uursättengen wieren foarallen Bäidensbouke.

Fon hiere Foarnoome rakt et ferskeedene Skrieuwwiesen. Hiere offizielle Gebuursnoome is Margaretha, man do maaste Ljuude kwieden eenfach Gretchen. Ap eenige Bouke stoant die Foarnoome Gräitje, wät ju seelterfräiske Noome weese skuul.

Grosser wuude ap n 20. September 1934 in Roomelse bädden. 1941 geen ju in ju Gruundskoule, deerätter 8 Jiere Foulksskoule un 2 Jiere in ju Hondelskoule. Ätter hiere Leere as Stenotypisten oarbaidede ju 25 Jiere as Büro-Anstoalde. Uur hiere Juugend häd ju n Masse skreeuwen in hiere Bouke. Uur hiere Baabe skreeuw se ju Kuutskichte Wiehnachten 1945, Roschestwo, uur hiere Määme ju Kuutskichte Skousters Huus un algemeen uur hiere Bäidenstied skreeuw se Paasken in mien Bäidenstied.

Ätter hiere Pensionierenge fäng ju in't Jier 1989 tou skrieuwen. Ju wüül ju seelter Sproake nit bloot mundelk fäärereeke, man uk skriftelk fäästlääse. In disse Tied fäng ju oun mäd seelter Stukke in dän General Anzeiger. In do eerste Jiere as Skrieuwerske honnelje sik dan uum spoasige un iedenste Geböärnisse in dät Deegeslieuwend. Do wuuden maast uut n persöönelken Standpunkt skrieuwen. In disse eerste Jiere, fon 1992 bit 1994, wuude ju Riege Dööntjen un Fertälstere uut Seelterlound publitsiert.

In do njuugentiger Jiere fäng ju uk mäd dät Uursätten fon Bäidensbouke oun. Ju eerste Uursättenge waas Die littje Häwelmon in't Jier 1993. In 2009 un 2010 häd Gretchen do Bäidensbouke Die litje Prins un Tuusterpäiter ätter ap Seelterfräisk uursät. 2013 häd Gretchen Grosser dän Roman Die fljoogende Klassenruum fon Erich Kästner ätter dät Seelterfräiske uursät.

Grosser häd uk Sproakkoppele (mee-)organisiert uum Seeltersk tou leeren. Toun Biespil die Seelterfräiske Kring, Seelter Stamdisk un Kuurse bie Grosser tou Huus. Do Sproakkuurse wieren monkens foar Bäidenene, monkens uk foar Fulwoaksene.




#Article 101: Techniske Mechanik (230 words)


Ju Techniske Mechanik is aan Deel fon ju Mechanik. Ju bruukt do physikoalske Gruundlääsen foar techniske Systeme un behonnelt foar aaln do fääste Köärpere, do in ju Technik wichtich sunt. Wier ju ap uut is, is foaraaln ju Bereekenge fon do Krääfte, do in do Köärpere wierkje. Foarleesengen in techniske Mechanik sunt fäästen Bestounddeel in do Studiengonge fon dän Maskienenbau un dät Bauingenieursweesen. Buppedät wäd ju in noch moor Ingenieurswietenskuppe behonneld, t.B. in ju Elektrotechnik, dät Industriedesign of dät Wirtskupsingenieursweesen, man deer is dät fon wät litjere Betjuudenge.

Ju Techniske Mechanik skäl do theoretiske Bereekengs-Ferfoaren reeke, do biespilswiese in dän Maskienenbau un ju Baustatik bruukt wäide. Ju oaintelke Bemeetenge Baudeele of Dreegwierke, ju Uutwoal fon do Wierkstoffe un aal sowät wäd dan fon uur Disziplinen uurnuumen, do wät naier bie'e Praxis stounde, biespilswiese ju Konstruktsjoonsleere of ju Bedrieuwsfäästegaid. Deerbie is ju Techniske Mechanik dan een Hälpswietenskup.

Wier dät in ju Techniske Mechanik uum gungt:

Klassisk wäd ju Techniske Mechanik iendeeld in:

In ju Physik wäd deerjuun ju Mechanik in ju Kinematik un ju Dynamik iendeeld, ju junner ju Statik un ju Kinetik änthoaldt.

In ju Theoretiske Mechanik (uk Analytiske Mechanik naamd) gungt dät man deeruum, fon Axiome as do Newtonske Sätgjuchte uutgunged een juunspröäksfräie mathematiske Theorie tou äntwikkeljen. In ju Techniske Mechanik wäd deerjuun aan methodisken Apbau wääld, die do bruukte Kannenskuppe foar ju Bereekenge fon Maskienen of Bauwierke fermiddelt.




#Article 102: Menen (152 words)


Menen (frantsöösk: Menin) is ne Stääd in ju Provinz Wääst-Flandern in Belgien. Ju Stääd häd goud 32.000 Ienwoonere. In dät Gestrich deer uumetou wäd ju Stääd Mjinnde of Meende naamd, in dän Räst fon ju Provinz wäd dän Noome Mjeenn bruukt.

Wäil uut dän eerste Waareldkriech stamt n seelter Riemsel:

Dät wuud wäil bruukt, wan wäl kwad: 'Iek meene....'
Kustäit belukt sik fielicht ap ju Äi .

Ju Stääd is äntsteen an ju Leie, ap dän Honnelswai Brügge-Lille (Ryssel). Ju ooldste Noomenmäldenge stamt uut 1087. As Scheedstääd wuude Menen al ädder befäästiged. Do eerste Uumwaalengen datierje uut 1578. Twiske 1579 un 1830 wuude Menen two-untwintichmoal beleegerd.

Ju Leie spielde ne wichtige Rulle in ju Äntwikkelenge tou n wichtich Leekenzentrum. In dät 16. Jierhunnert waas ju Stääd berüümd uum hiere Bjoor un tälde domoals 104 Bjouermästere. In dät Jier 1548 wuud n groot Deel fon ju Stääd truch Bround in de Ääske laid.




#Article 103: Mikroskop (148 words)


N Mikroskop is ne Reewe foar dät bekiekjen fan Dingere, do tou litjet sunt uum mäd dät bloote Ooge tou sjoon. Mikroskope wäide t.B. bruukt foar mediske, biologiske un forensiske Unnersäikengen un in ju Technik bie Unnersäikenge fon Materioale.

Ju Wierkenge fon dät Mikroskop beraut ap ju Breekenge fon Lucht. In ju Skizze hier unner sjucht me dän Loop fon dät Lucht. Fon dät Dingen wät me bekiekje wol (Objekt) gungt dät Lucht truch ju Linse 1 (dät Objektiv) un bildet dan ne uumekierde Bielde (Image 1), ju dät Ooge (eye) bekieket Linse 2 (dät Okular). Juust as bie dät Fergratterengsglääs sjucht dät Ooge dan ne stäärk fergratterde uumkierde Bielde (Image 2).
Dät aplöösende Fermuugen fon n optisk Mikroskop is begränsed truch ju Woogenlaangte fon dät Lucht. Dät hat, dät me Seeken litjer as sun hoolwe Mikron deermäd nit sjo kon. Foar fienere Dingere ferwoant me n Elektronemikroskop.

 

 




#Article 104: Minnerhaide (120 words)


As Minnerhaide (dt. Minderheiten) beteekent me Gruppen, do in ne bestimde Gemeenskup nit dän grootste Deel uutmoakje. Dän maast algemeenen Fal sunt Sproakminnerhaide in Stoaten. 

In Düütsklound sunt ieuwenske do Fräisen, do Sorben, do Sinti un Roma un do Dänen anärkoand. Deerbie rakt dät fluks Unnerskeede: Do Sorben rakt dät bloot in Düütsklound, do Fräisen in Düütsklound un do Niederlounde, do Sinti un Roma sunt Minnerhaid in moorere Stoaten un do Dänen sunt Meerhaid in Dänemark. Deertou woonje do Sinti un Roma truch dät ganse Lound un do uur moor in bestimde Gestriche.

Uk buute Europa rakt dät fuul Minnerhaide: wie toanke bloot an do Indioaner in Amerikoa un do Uurienwoonere (Aborigines) fon Australien un so oafte do Indigene Foulkere.




#Article 105: Moaiboom (472 words)


Die Moaiboom (Sorbus aucuparia, dt. Vogelbeere of Eberesche) is n Boom, die fon Iemen un uur Insekte bestäuwen wäd un sik truch Fuugele, do sien Fruchte, do Kraans- af Fuugelbäien, freete, fier uutspreede kon. Hie is also gjucht ouhongich fon dän Räst fon dät Ökosystem.

Die Moaiboom was in 1997 Boom fon dät Jier.

Die Moaiboom is maasttied n apgjuchten Boom mäd ne Hööchte fon bit tou twintich m. un lieke un min fertwiegede Takken. Mongs häd n Moaiboom uk moorere Stamme, dan sjucht hie n bitje so uut as n Struuk. 

Do Bleedere sunt in Suumerdai gräin un sunt apbaud as ne Fugge: So unnerdeelt sik älk fon do bit tou twintich cm loange Bleedere in njuugen bit soogentien litjere, bit tou säks cm loange Deelbleedere. Jo sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un deelwiese behierd, ap ju Unnerkaante blaugräin mäd ne wiete Behierenge, ju oawers uurloang ferswint. Die Rant fon do Deelbleedere is takkerch as ne Soage.

Do Blöiten sunt in n Juni un n Juli tou sjoon. Jo sunt Twieuwelere, un deer is oafte ne ganse, an n Skärm ärinnerjende, Gruppe fon Blöiten tou sjoon, so äänelk as bie dän Kiddeboom. Do eenpelde wiete bit cremefaawiche Blöiten hääbe ne Truchmäite fon so'wät aan cm.

Foar do Fruchte rakt dät do Begriepe ju Fuugelbäie, ju Kraansbäie, ju Dröiselkebäie af ju Moaikralle.

Jo sunt orange bit rood, smoakje truch ju Parasorbinsüüre normoal bitter, me skäll him nit in groote Massen iete, sjuch in dän Apsats uur dän Nutsen. Jo hääbe een Truchmäite fon so'wät aan cm un dät swotte Säid wäd bit tou säks mm loange. Fon August bit Oktober sunt do Kraansbäien riep.

Ju Boark is bie n Teeling griesbruun un häd twäärs ferloopende Striepe uut Koark. Leeter wäd ju dunkerbruun un kricht Loangsboarste.

Die Moaiboom is heemsk in bienaist dät ganse Europa, buute Deele fon Ieslound, un do suudelke Deele fon Spanien un Griechenlound. Ju aastelke Gränse fon dän Lieuwendsruum is uungefeer bie ju Äi Wolga. Buppedeem rakt dät in dän Kaukasus un ju aastelke Turkäi uk Moaiboome. Die Moaiboom is uk oafte in Tuune un in Gräinanloagen fon Stääde tou fienden.

Mäd Fuugelbäie af Kraansbäie wuden fröier Fuugele fangt un dan ferkooped. Dät wieren Dröiselke. Kraansbäie heete do fielicht deeruum, dät sun Kraans fon Bäien moaked wude, mäd Hangstehiere wude die tougjuchte moaked, un die Fuugel dan deermäd fangt. 

Fon Moanskene sälwen skällen do Fuugelbäien beeter nit ieten wäide, in ne groote Masse feruurseeket dät ne litje Fergiftenge un filiecht mout me uk späie. Dät kumt fon ju Parasorbinsüüre. Me skäll oawers goude Marmeloade deerfon moakje konne, deeruum dät ju Parasorbinsüüre, wan me dät heet moaket, oubaud wäd. Do Bäien änthoolde Vitamin C.

In Seelterlound wäide deer traditsjonell Moaiholtene Floitepiepen uut moaked.

N Sap fon do Bäien wäd in ju Natuurhheelkunde bruuked, ju Plonte is deeruum uk ne Heelplonte.




#Article 106: Moalerkunst in dän gratteren Sin (100 words)


Moalerkunst in dän gratteren Sin is ju Kunst Bielden tou moakjen ap flakke Gruunde: Papier, Linnen, Holtbreede, Steen, Metal.

Foar ju Moalerkunst in dän gratteren Sin rakt dät ferscheedene Techniken, as:

Deertou konnen ferskeedene Reewen bruukt wäide, as t.B. Pinsele, Bäärsele, do Fingere, Spritsen un uur.

Un dan Pränt: 

Un wät dät däälich noch an Moderne Muugelkhaide rakt, uum tou Präntjen.

Me kon ju Moalerkunst iendeele ätter Stiele. Ätter dät Middeloaler koom eerste ju

Deerätter koom die  

In dät 17. Jierhunnert äntstuud unner Ienfloud fon ju Juunreformation dät 

In dät 18. Jierhunnert äntstuud as lääste Phase fon dät Barock dät 




#Article 107: Moune (204 words)


Uus Waareld häd man aan Trabant, die mäd hier ju groote Jiereswonderenge uum de Sunne moaket. Un ap disse Wonderenge traalt ju Moune (dt. Mond) sik uk noch uum de Waareld in njuugenuntwintig Deege un tweelich Uure. Do uur Planeten hääbe moorere Mounen. So die Jupiter mäd fjauer, die Saturn mäd oachte, un Uranus mäd säks Mounen.

Wo prachtful do kuute, trjo bit fieuw Uure loange Noachte ap do Planeten wul wieren, wan wie do deer belieuwje kuuden. Wan wie ap dän Saturn woonden, kuuden wie uus dät Skauspil mäd do oachte Mounen bekiekje. Nit een tjuusterge Noacht. Ju eene Moune gungt ap un ju uur gungt unner. Immer sunt wul fjauer litje un groote tou sjoon. 

Wie mouden nu ieuwen mäd uus eene Moune toufree weese. Näimoune, eerste Fjoodendeel, Fulmoune un lääste Fjoodendeel; dät rakt Ouwikselenge genouch. Do Amerikoaner baale fon dunkele un ljoachte Moune.

Wan wie ap de Moune wieren un fon deeruut uus Waareld bekiekje kuuden, wo groot moaste uus Waareld läite, deer ju daach füüftich moal gratter is as de Moune. Ju Moune is fon uus bloot 385.000 Kilometer oawe, un ju Waareld moaste uk füüftich moal gratter läite as uus de Moune lät, somäd fuul gratter as de Sunne.




#Article 108: Musik (121 words)


Musik is ne abstrakte Kunst ju sik beschäftiget mäd Kloang. Dät is aiske stuur dän Begrip Musik gjucht tou bestämmen: Ju Definition schielt jee Kultur, jee Tied un soogoar jee Moanske. Uk uur ju Iendeelenge fon ju Musik sunt doo sik nit eenich.

Me kon Musik iendeele ätter Funktion un ätter Kultuur. Ju eerste Iendeelenge unnerschat Kunstmusik, Unnerhooldengsmusik , Foulksmusik un Anwoande Musik. Ju uur unnerschat dan klassiske Musik, Jazz, indiske Musik, Middenafrikoanske Musik usw. Maasttied bruukt me oawers ne praktiske Iendeelenge, toun Biespil düsse:

Düsse Iendeelenge is wäil aisk äiwendloundisk gjucht: Aal ju Musik fon uur Kultuuren as ju Europäisk-Amerikoanske wäd eenfach mäd dän Noome Waareldmusik beteekend!

Musik kon schrieuwen wäide mäd Nooten.

Tou dät Musik moakjen bruukt me Reewen, 




#Article 109: NASA (136 words)


Ju National Aeronautics and Space Administration (NASA), häd ounfangd in 1958. Ju is ne Agentur foar dät United States public space program, ju uk Studium ätter militariske Ruumtefoart moaket. Dät Haudquartier is in Houston, Texas.

Ätter dät die Soviet Satellit Sputnik in 1957 in de Luft geen, hääbe do Fereende Stoaten uk ounfangd mäd Ruumtefoart-Projekte, do toueerst misglukkeden. In 1958 unnerskrift Präsidänt Dwight D. Eisenhower n Ferdraach, wiertruch ju NASA äntsteen is. An n Ounfang häd et nit so fuul Meedgliedere roat.

Do eerste NASA-Projekte (in do äddere säkstiger Jiere) hääbe ju eerste Stappe ätter ju moanskelke Ruumtefoart moaked, n Spil dät do Amerikoaner moaked hääbe mäd do Soviets in dän Koolde Kriech.

Do ärfoulchrieke Projekte Mercury un Gemini hääbe ju Apollo Mission as Foulge häiwed, wierbie Astronauten ätter ju Moune soand wuuden sunt.

Hubble Waareldruumte-Teleskoop




#Article 110: NATO (139 words)


Ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation (NAFO), is ne internationoale Organisation foar kollektive Sicherhaid, gruunded in 1949, truch dän Noud-Atlantiske Ferdraach, unnerteekend in Washington, Fereende Stoaten ap 4. April 1949. Dät Haudquartier häd sien Sit in Brussel, Belgien. Internationoal wäd oafte ju Ängelske Oukuutenge NATO, foar North Atlantic Treaty Organisation bruukt. Ap Frantsöösk is dät OTAN, l'Organisation du Traité de l'Atlantique Nord; Ängelsk un Frantsöösk sunt do two eepentelke Sproaken in disse Organisation.

Die Generoalsekretär fon ju NATO (in dät Ängelske die Secretary General of NATO) is die Fertreeder fon die Noud-Atlantiske Roat (North Atlantic Council), dät hööchste Ferwaltengsorgoan fon ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation (NATO). 

Disse hööchste Zivilsteede fon ju NATO wäd traditionell beklat fon n Europäer, wüülst die hööchste Militär gewöönelk n Amerikoaner is.

Generoalsekretäre:

Do lounde die meeglied n ju NATO sunt:

NAFO häd apstuuns tjo Soarten fon Unnersäikengs- un Technologie-organisatione:




#Article 111: Niederlounde (328 words)


Do Niederlounde (Wäästfräisk Nederlân, Niederloundsk Nederland) is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Amsterdam un die Köönich fon dät Köönichriek is siet 2014 Willem-Alexander. Minister-Präsident is siet 2010 Mark Rutte.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Vaalserbierich (323 m). Do grootste Äien fon do Niederlounde sunt Maas, Rhien, Schelde, Waal un Ijssel.

Do Niederlounde wäide begränsed fon:

Siet 1581 bildede Hollound touhoope mäd Fräislound, Groningen, Seelound, Utrecht, Gelderlound un Overijssel ju föderoale Republik fon do soogen Provinzen (do Niederlounde). Do uur - Drente in dät Aaste un Noud-Braband un Limbuurich hongeden deer n bitsken as Besit bie.

In dät soogentiende Jierhunnert koom ju Republik truch Honnel toun grooten Riekdum un waas deertruch ap ne bestimde Tied ju eerste Grootmacht fon de Waareld, ju groote Kolonien hiede in Aast-Indien un litjere in Afrikoa un Amerikoa (New York waas apgjucht as Nieuw Amsterdam). Ju Republik wuude ferwalted fon n Steedehoolder (stadhouder), die der fon do Provinzen wääld wuude. Dät waas dan immer n Prins fon Oranien.

In dät achttiende Jierhunnert waas dät aal foarbie un wuude dät immer moor tou n litjet Lound, dät toulääst 1795 fon do Frantsosen ärooberd wuude. Do waas dät foarbie mäd Föderalismus un aal do Provinzen wuuden unner Den Haag broacht. So ferloos Wääst-Fräislound dan sien Fräiegaid. Hollound wuud uk noch in two Deele kleeuwd (Noud- un Suudhollound) un so roate dät ätters alwen Provinzen.

As in 1813 do Franzosen fon dän Allianz sloain wuuden wieren, koom die lääste Steedehoolder wier un wuud 1815 tou Köönich uutruupen. Man die Föderalismus koom nit wier un uurs as in Düütsklound un do maaste uur Loundere hääbe Provinzen un Meenten bolde niks tou tällen. Do duuren uk bolde neen oaine Stjuuren hääbe.

Eerste 1986 koom ju tweelfde Provinz Flevolound deertou, ju der bestoant uut Deele fon dän iendiekte Suudersee twiske Hollound un Wäästfräislound.

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $39.000 in 2007. In 2007 waas 2% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 24,4% Industrie un 73,6% Tjoonste.




#Article 112: Noudfräisk (3269 words)


Noudfräisk (nordfriisk, Nuurđfriisk, nuurdfresk, Noorfriisk, nordfreesk, nordfrasch, nordfräisch, noordfreesch) wäd boald fon sowät 8.000 bit 10.000 Ljuude ap dät noudelke Fäästlound fon dän Kring Noudfräislound ap ju Wäästkuste un fon Släswiek-Holstein, ap do Ailounde Föhr, Amrum, Sylt un do Hallige, as uk ap dät Hälgelound. Dät Noudfräiske is een fon do tjo fräiske Sproaken un heert tou ju anglofräiske Sproakfamilie. Däälich rakt et noch njuugen Dialekte, do touhoope ju noudfräiske Sproake bildje.

Uut dät Ooldfräiske hääbe sik dät Wäästfräiske, dät Seelterfräiske un dät Noudfräiske äntwikkeld. Do bildeden touhoope ju fräiske Sproakgruppe. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt uutnunner woaksen. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake. Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie, Anglofräisk of ju noudseegermoanske Sproakfamilie. Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken. Monges wäd dät Platdüütsk uk tou ju noudseegermoanske Sproakfamilie reekend, man ju Sproake häd fuul noudseegermoanske Määrkmoale ferlädden.

Do noudfräiske Ailounde wuuden uum dät Jier 800 besiedelt fon Fräisen, do fon ju suudelke Noudseekuuste keemen. Muugelk waas Hälgelound in disse Tied, un deerfoar, aal fon Fräisen bewoond. Fon 689 bit tou 785 wuuden do fräiske Gebiete fon kristelke Franken innuumen, un muugelk sunt disse Fräisen deeruum wächleeken, uumdät do ju kristelke Religion nit annieme wüülden. Wät däälich dät Fäästlound fon Noudfräislound is, wuude uum dät Jier 1100 fon Fräisen besiedelt. Wier do Fräisen fon do noudfräiske Ailounde häär kuume is foar Sproakwietenskuppere nit duudelk, uumdät ju fräiske Sproake in disse Tied noch neen duudelke Dialektferskiele hiede. Man me gungt deerfon uut dät do Fräisen fon dät Fäästlound, uut dät Grongerlound un Aast-Fräislound keemen.

In dät Middeloaler wuude Noudfräislound fon trättien hiirden (Harden) ferwaltet. In do Hiirden kuuden do Fräisen sik sälwen ferwaltje, un die deenske Ienfloud in dät Gebiet waas nit groot, wiertruch do Fräisen täämelk oainständich lieuweden. 1344 wonnen do Dänen ju Sleek bie Langsundtoft juun do Noudfräisen, un do Fräisen ferljoose deertruch hiere uunouhongelke Position in Noudfräislound.

Truch Stoarmfloude in do Jiere 1362 un 1634 keem n groot Deel fon Noudfräislound unner Woater. Bie ju Stoarmfloud 1362 ferswoont ju groote Hoawenstääd Rungholt, dät domoalige wirtskuppelke un politiske Säntrum fon Noudfräislound,  unner do Woogen fon ju See. Truch ju Uurfloudenge in dät Jier 1634 wuude Stround, dät grootste un riekste Ailound fon Noudfräislound, wächspäild. Stround waas uk ne Hoochbuurich fon ju noudfräiske Toal, un dissen Ousleek fon ju Sproake waas aan grooten Ferlust. Boalde tjo-fjäddel fon ju Befoulkenge - uungefeer säksduusend Moanskene - keem bie ju Uurfloudenge uum't Lieuwen. Do Moanskene, do ju Uurfloudenge fon Stround uurlieuwet hieden, wüülden nit moor weeruum. Man do moasten daach tourääch uum't Lound ientoudiekjen. So äntstuuden do Ailounde Pellworm un Noudstround, wät eegentelk man litje Uurblieuwsele sunt fon dät oolde Stround. Dät Ounluuken fon Moanskene uut do suudelke Niederlounde hiede uk aan grooten Ienfloud ap do Ailoundsproaken, dät Noudfräiske ferswoont deertruch fon Pellworm un Noudstround.

Die ooldst uurlääwerde Täkste in ju noudfräiske Sproake is ju Ballade A bai a redder (deer donse aan Rieder), fermoudelk uut dät 15. Jierhunnert, un weerfon dän Skrieuwer nit bekoand is. Ju Ballade häd taalrieke argaiske Uuttaienge, un däälich me kon ju oolde Ballade deertruch nit gjucht moor uursätte. Dät Läid is in ferskeedene Variante uurlääwerd un wuude eerst in dät 19. Jierhunnert hääruutroat. Apfaalend bie do fröie Täkste is ju Dominants fon Täkste fon dät ferläddene Ailound Stround. Uut dät 16. Jierhunnert is n Spotläid, dät Noudstrounder Läid fon Hans Tadesens Hammeldäifstäil, un uut ju Tied uum 1600 ne Strounder Kategismus uurlääwerd, ju uk in aastföhrer Sproake uursät wuuden is. Do Skrieuwere fon bee do Täkste sunt nit bekoand. Ätter ju Uurfloudenge fon Stround sunt noch two Läide apskreeuwen, yn miren-söngh (een Mäddenläid) un yn een-söngh  (een Eeuwendläid), do fon do strounder Pestoor un Kronist Anton Heimreich 1662 apskreeuwen wuuden sunt. Dät sunt Teekene deerfoar, dät et fermoudelk noch taalrieke Täkste ferlädden geen sunt. Do uurlääwerd Täkste sunt daach wät besunners, da ju noudfräiske Sproake maast boald un minner skreeuwen wuude. Wanner do Noudfräisen skreeuwen, dan maast in ju läichdüütske, hoochdüütske of deenske Sproake. 

Eerst in dät 19. Jierhunnert, ju Tied fon ju Romantik, wuude dät uurs. Truch ju Romantik kreegen do Ljuude Interesse foar hiere oaine Sproake. As Begin fon ju noudfräiske Literatuur jäild dät Wierk fon Skrieuwer un Seemon Jap Peter Hansen. So as ne Komödie in Söl'ring, dät Dialekt fon Sylt/Söl, mäd as Tittel Di Söl’ring Pir’rersdei. Hansen waas uk dän Skrieuwer fon ju eensige loangere Roman, ju jee in ju noudfräiske Sproake skreeuwen wuude. Di lekkelk Stjüürman (Die glukkelk Stjuurmon) ärskien 1833, un waas uk dät eerste noudfräiske Bouk dät taid wuude. 

In dän twäiden Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert kreech dät Noudfräiske as Kultuursproake aan näien Impuls, do der Kontakte mäd do uur Fräislounde moaked wuuden. Deer wuude moor un moor uur ju fräiske Beweegenge boald un uur fräisk Unnergjucht un fräiske Literatuur. Eerst in 1924 kreech dät Noudfräiske n bitje Plats ap do Skoulen, wät aal gjucht betieds waas, wanner me dät mäd do uur wäästeuropäiske Sproakminnerhaide fergliekt. Die Gruund deerfoar waas dän ferlädden Eersten Waareldkriech foar do Düütsken, un die Ienfloud fon ju deenske Minnerhaid in Suud-Släswiek. Daach hiede ju fräiske Sproake n  poor groote praktiske un finanzielle Behinderengen, da do Ferskiele twiske do Dialekte so groot weeren un truch dät Fäilen fon ne Standoardsproake moust älk sien oaine Leermiddele äntwikkelje. So waas toun Biespil dät eerste noudfräiske Skoulbouk, dät Söl'ring Leesbok, n Leesebouk in dät Dialekt fon Söl/Sylt, un wuude 1909 publisiert. Dät twäide noudfräiske Skoulleesebouk, in dät Dialekt fon Föhr un Amrum, dät Ferreng-Ömreng Lesbuck, wuude 1925 hääruutroat. Deerätter keem dät Frasch Leseböck, foar n poor Fäästlounddialekte, un wuude 1926 publisiert. N Lesebouk foar dät Dialekt fon Hälgelound, mäd dän Titel Van Boppen en Bedeelen, ärskiend eerst in dät Jier 1937.

Bie do Woalen 1933 kreech ju NSDAP in Noudfräislound 73,5 % in Suudtondern, 68,5 % in Husem un 53,3 % in Eiderstedt. Et roate nit fuul Noudfräisen, do juun Adolf Hitler un sien NSDAP weeren, daach oankelde Ljuude juunsätten sik duudelk. Aan fon do bekoandste Juunsätters waas Jens Mungard, die grootste Dichter uut ju Skichte fon dät Ailound Söl/Sylt. Hie waas foar dät apniemen fon Noudfräislound in Dänemark, un moakede duudelk dät ju fräiske un düütske Kultuur separoat fon eenuur stuuden. 1940 stoorf hie in dät KZ-Sachsenhausen. In ju Nazitied wuude ju noudfräiske Sproake un Kultuur nit stöänd fon do Nazis. Juust uursuum, 1938 wuude aal dät Fräisk Unnergjucht ferbeeden fon do Nazis, as die Twäide Waareldkriech begon, roate dät foar ju noudfräiske Sproake un Kultuur goarneen Plats moor. So kreech die Boas fon dän Foriining for nationale Friiske, Johannes Oldsen, n Publikationsferboad un leeter uk Huusarrest.

Ätter dän Twäiden Waareldkriech wuude Noudfräislound, juust as uur Deele fon wäästelk Düütsklound, ju näie Woonsteede foar düütske Fluchtlengen uut do aastgebiete Pommern, Posen, Silezien, Wääst un Aast-Pruusen. Do maaste näie Bewoonere fon Noudfräislound leerden ju noudfräiske Toal nit, wiertruch dät Noudfräiske swäkker wuude. Dät noudfräiske Dialekt fon Hälgelound wuude truch dän Kriech un ju Ättertied gjucht sweer träfd. Truch ju Marinehoawen ap dät Ailound, wierfon do Bewoonere in ju Kriechstied al fuul tou ferdauen hieden, nuumen fon do Allierten dän Besluut uum dät Ailound uum diesälge Gruund mäd Eksplosive spränge tou läiten, deermäd do Düütsken dät Ailound nit wier as Kriechshoawen bruuke kuuden. Die Plan waas naan Ärfoulch, man do Hälgelounders do ap dät Fäästlound weeren, duurden eerst in dät Jier 1952 weerom ätter dät Ailound. Deer weeren uk fuul Fluchtlengen uut do Aastgebiete bie, un ju nit-hälgeloundske Befoulkenge waas in do säkstiger Jiere sogoar n groote Moorhaid ap dät Ailound.

Noch n Ousleek foar do noudfräiske Ambitione waas ju Trännenge twiske do Nationalisten fon dän Foriining for nationale Friiske un do düütsktjoue fon dän Nordfriesischer Verein, ju ätter dän Eersten Waareldkriech äntsteen waas, man ju sik truch dän Twäiden Waareldkriech nit annerd hiede. Eerst in dät Jier 1965 wuude dät Nordfriisk Instituut apgjuchtet, wier bee do Organisatione touhoope oarbaideden. Wät dät Fräisk Unnergjucht angungt, waas dät ätter dän Twäiden Waareldkriech eerst stil, dät wier apbauen fon dät Lound un do Fluchtlengen uut do Aastgebiete weeren wichtiger. Daach wuude 1947 in dät Unnergjuchtgesäts fon Släswiek-Holstein dät Noudfräiske as Woalfach touläiten. Eerst in do füüftiger Jiere waas dät Noudfräiske, foarallen ap do Ailouinde, infierd as Skoulfach.

Dät ferdeelt sik in soowät tjoon gjucht ferskeedene Dialekte, do sik in two Gruppen ferdeele läite, do Ailound- un do Fäästlounddialekte.

Do Baalere fon do two Gruppen konnen eenuur nit gjucht ferstounde. Gruund deerfoar is ju Kolonisation fon Noudfräislound. Do Ailound wuuden tjohunnert Jiere fröier besiedelt as dät Fäästlound. Man uk twiske do ferskeedene Dialekte rakt er groote Ferskiele, foarallen bie do Ailounddialekte.

Ju Äntwikkelenge fon dät Sölring waas toun Biespiel gjucht uurs, un deertruch däälich min tou ferstounde foar do Noudfräiskbaalere fon uur Ailounde. Do Noudfräiskbaalere fon Föhr un Amrum hieden wäil Kontakt mädnunner, uumdät do Ailounde nit so fier wäch fon eenuur lääse un me bie Äbbe fon dät eene ätter dät uur Ailound loope kon. Deertruch liekje do Dialekte apnunner, un kwäd me uk fon Föhring-Amring as een Dialekt. Dät Noudfräiske fon Hälgelound liekt, bemäärkengswäid, moor ap dät Föhring-Amring as ap dät Sölring.

Truch do Ferskiele twiske do Dialekte bruukten do Noudfräiskbaalere fon ferskeedene Dialekte fröier maast läichdüütsk uum mädnunner tou kommunisierjen. Ap dät Fäästlound weeren do Ferskiele in ju fräiske Sproake nit so groot, man daach waas ju Kommunikation ap dät Fäästlound unner do ferskeedene Dialektbaalere uk maast läichdüütsk. Dät Läichdüütske is däälich uk noch ne Uumgongssproake in Noudfräislound, man dät Jungfoulk bruukt immer moor Hoochdüütsk.

Apfaalen däd dät a insteede foar i, ä, ie, t.B. Mooring:
Da latje bjarne schan stal spale ap dåt frasche schap.

Wo wäkke fon do Dialekte sik ferhoolde, kon me sjo in ju Tabelle bie Fräiske Sproake. Hier rakt et noch wät besunnere Unnerskeede:

Truch do ferskeedene Dialekte roate dät uursprungelk nit aan Noome foar ju noudfräiske Sproake. Do Halligfräisen kweede uur freesk, do Mooringer uur frasch un ap Föhr kwäd me fresk. Maast kweede do Ailoundbewoonere uur sölring, fering, öömrang of halunder, wan me uur ju oaine Sproake spräkt. As meenskuppelke Noome foar ju ganse noudfräiske Sproake bruuke do Noudfräisen däälich dät Woud friisk as Kompromis. Die Noome is in dän Loop fon ju Tied Deel wuuden fon ferskeedene Noomen so as Friisk Foriining, Friisk Gesäts of Nordfriisk Instituut.

Uut dät Noudfräiske häd sik noch neen Standoardtoal äntwikkelje kuud. Dät is stuur uumdät do Ferskiele twiske do Dialekte, besunners twiske Fäästlound- un Ailoundnoudfräisk, man uk binne düsse Koppele, täämelk groot sunt: Wäkke baale sogoar fon moorere oainstoundige Sproaken.

Truch Touhoopeoarbaid in do lääste tritich Jiere sunt deer oaber n poor Gruundreegele foar ju Skrieuwwiese fäästlaid. So wäide in ju noudfräiske Sproake Luude mäd diakritiske Teekene bruukt (ä, å, ö en ü) un do loange Luude wäide antjuudet truch Dubbeldskrieuwenge fon do Bouksteeuwen (aa, ää, åå, ee, ii, oo, öö, uu, üü). Un ju düütske Großschreibung, dät Gebruuk uum bie Substantive dän eersten Boukstäf groot tou skrieuwen, wäd in do maaste Noudfräiske Baalwiesen nit moor bruukt. 

Ju Ferskeedenhaid fon do noudfräiske Luude is uungefeer dätsälge as ju Taal fon seelterfräiske Luude. Man ju Gjuchtskrieuwenge häd disse Luude uurnuumen uut dät Düütske un Deenske. Uut dät Düütske kuume do Bouksteeuwe ä, ö un ü un uut dät Deenske kuumt die Boukstäf å.

Ju Taal fon Baalere skäl twiske do 8.000 un 10.000 weese. Disse Taale reeke ju Loundesregierenge fon Släswiek-Holstein un ferskeedene fräiske Sproakorganisatione. Do Sproakwietenskuppere toanke dät ju Taal fon Baalere läiger is, Nils Århammar roate in dät Jier 2007 n Skät fon uungefeer 5.000 Baalere in Noudfräislound un noch 1.500 bit 2.000 deerbuuten.

Däälich hääbe dät Föhring-Amring ap do Ailounde Föhr un Amrum un dät Mooringer ap dät noudelke Fäästlound relativ noch oarich wät Baalere. Fon do 11.000 Ienwoonere fon Föhr un Amrum konnen 3.500 Moanskene Noudfräisk baale. Ap dät Föhrer Westerlound kon ju Moorhaid fon ju Befoulkenge Fräisk baale, ap dät aastelke Deel fon et Ailound boalt ju Moorhaid Düütsk of Läichdüütsk. Ap Amrum wäd buuten dät Täärp Wittdün noch fuul fräisk boald. Dät Mooringer wäd in do Täärpe uum dän Risumer Foan boald. Do uur noudfräiske Dialekte sunt foar n Deel fon uutstierwen betroued, foarallen dät Karrharder Fräisk, Middel-Goesharder un dät Halligfräiske.

Fröier waas dät noudfräiske Sproakgebiet noch fuul gratter, man ätter Jierhunnerte is dät Gebiet litjer wuuden, foar n groot Deel truch dän Apmarsk fon dät Läichdüütske un leeter truch dät Düütske. Bit in dät 17. Jierhunnert baalen do Ljuude ap dät Eiderstädter Hoolichailound noch noudfräisk, man dät Gebiet is däälich Deel fon dän Loundkring Noudfräislound. Uk ap dät Ailound Strand wuude bit dän Burchardiflut in dät Jier 1634 fräisk boald. Fuul Fräisen stuurwen of sunt leeter wächleeken, deerfoar keemen oaber fuul Ienwonderer uut do Niederlounde, un dät Fräiske stoorf uut. Ap dät Ailound Pellworm boalden do Ienwoonere bit in dät 18. Jierhunnert fräisk, bit dän Befoulkengsstruktuur sik deer uk ferannere. Ap n 10. Oktober 1981 stoorf uk ju lääste Baalerin fon dät Suuder-Goesharder. 

In ju Midde fon dät 19. Jierhunnert boalden noch 30.000 Moanskene noudfräisk, foarallen in do noudelke Täärpen un Ailounde waas dät ne Moorhaid fon ju Befoulkenge. In dät Interbellum waas ju Taal fon Noudfräiskbaalere noch uungefeer 15.000. Dät waas daach n Träädel fon ju noudfräiske Befoulkenge un in bepeelde Täärpe in dät Nouden hieden do Noudfräiskbaalere immer noch ne Moorhaid.

Däälich is dät Noudfräiske as Minnerhaidsproake anärkoand. So rakt dät toun Biespiel ju Europäiske Charta foar Regionoal- of Minnerhaidssproaken. 2004 wuude fon dän släswiek-holsteinske Lounddai dät Friisk Gesäts besleeten, wier bepeelde Sproakgjuchte in stounde, un wät do Behöörden moakje konnen un moakje skällen. Et rakt uk fräiske Skoule in Noudfräislound so as ju Öömrang Skuul (Gruund, Haud- un Realskoule), un ap dät Fäästlound rakt et in Risum ju Risum Skole/Risem Schölj ne deensk-fräiske Gruundskoule. Wät dät Mooringer un Fering-Öömrang angungt rakt et uk optimistike Teekene foar ju Toukumst, so skäl dät Jungfoulk däälich moor fräisk baale as ju foarige Generation.

Dät Noudfräiske häd bie do Kommunoalbehöörden neen juristisken Stoatus. Jo duure dät Noudfräiske nit bruuke in offizielle Dokumänte. Wan do Moanskene noudfräisk foar hiere Kommunikation mäd do Behöörden bruuke, dan altied mundelk. In aan Faal wuude dät Noudfräiske fon aan Gjuchter touläiten foar n Fereenstatuut, man eerst moast die Fereen ne düütske Uursättenge reeke. Wät Täärp- un Stäädsnoomen angungt rakt et siet 1998 twosproakige Skilder, un dät rakt noudfräiske Sträitnoomen. Foarallen noudfräiske Noomen foar do Huuse sunt ap do Ailounde gjucht populair.

In ju Gruundwätte fon Släswiek-Holstein (Artikkel 5) fon 1990 wäide do Gjuchte fon do deenske un noudfräiske Minnerhaid garantiert. Ap n 11. November 2004 wuude truch dän Lounddai fon Släswiek-Holstein ju Wätte foar ju noudfräiske Sproake, mäd dän Noomen Friisk Gesäts, annuumen, wiertruch do Noudfräisen moor Toalgjuchte kreegen. Siet 1988 rakt et dät Gremium für Fragen der friesischen Bevölkerungsgruppe im Lande Schleswig-Holstein (Kommission foar Froagen fon ju fräiske Befoulkengsgruppe in dät Lound Släswiek-Holstein) un siet 1991 wäd in ju  finanzielle Huushollenge fon Släswiek-Holstein uk Jäild reserviert uum ju noudfräiske Sproake un Kultuur tou stöänen. Bie Bundesministerium des Innern (BMI) rakt et ne Beratender Ausschuss für Fragen der friesischien Volksgruppe in Deutschland beim Bundesministerium des Innern, mäd Fertreeder fon do Fräiske Räid, Friisk Foriining, Nordfriesischer Verein, Seelter Buund, Nordfriisk Instituut, do Lounde Läichsaksen un Släswiek-Holstein, un aan Fertreeder fon dät BMI.

Ju noudfräiske Sproake stoant siet dät Jier 1999 unner Skuts fon ju Europäiske Charta fon do Regionoale- un Minnerhaidssproaken, touhoope mäd dät Seelterfräiske, Läichdüütsk, Deensk,  Sorbisk un do Sproaken fon do Sinti un Roma. Do noudfräiske Minnerhaid stoant uk, juust as ju aast-fräiske Minnerhaid (mäd do Seelterfräisen), unner Skuts fon dät Roomuurienkuumen tou n Skuts fon nationoale Minnerhaide, wierfon ju Sproake n groot Deel uumfoatet.

Dät rakt two noudfräiske Organisatione, do fröier oafters moal Striederäi hieden, wät neen positive Uutwierkenge hiede ap ju noudfräiske Toal. Die Noudfräiske Fereen (Nordfriesischer Verein) äntstuude in ju Kaisertied as Fereenn foar Noudfräisen, do siksälwen as Düütske seegen. Dät waas n duudelk Ferskiel mäd do Meeglide fon dän Friisk Foriining, do sik as nationoale Minnerhaid mäd oaine Kultuur un Sproake seegen. Die Friisk Foriining stried aal siet do 1920er Jiere foar moor Anärkannenge fon do Noudfräisen as nationoale Minnerhaid. Siet dät Jier 1964 oarbaide bee do Organisatione touhoope in dät Nordfriisk Instituut.

Do Noudfräiske Fereen, Friisk Foriining un Nordfriisk Instituut oarbaide touhoope in n Fräisken Räid Sektion Noud. Ju Meente Hälgelound, Heimatbund der Landschaft Eiderstedt e.V un dän Öömrang Ferian sunt deer uk in fertreeden. Uur noudfräiske Organisatione, do nit tou dän Fräisken Räid Sektion Noud heere, sunt die Söl'ring Foriining un ju Ferring Stiftung. Die Fräiske Räid häd ieuwenske ju Sektion Noud ne Sektion Aast foar Aast-Fräislound (mäd Seelterlound) un Sektion Wääst foar ju Provinz Fryslân in do Niederlounde.

Siet Oktober 2010 rakt et in Bredstedt/Bräist dät Friisk Hüs weer die Friisk Foriining, Nordfriesischer Vereins un dän Fräisken Räid Sektion Noud fertreeden sunt.

Ju Position fon dät Noudfräiske in do Medien is nit so stäärk. Of un tou rakt et noudfräiske Artikkele in do regionoale düütske Saitengen, so as dät Nordfriesland Tageblatt (Noud-Fräislound Daiblääd), ju Sylter Rundschau (Sylter Rundkiek) un die Inselbote (Ailoundboode). Uk in n Flensborg Avis (Flensbuuriger Saitenge), ju Saitenge fon ju deenske Minnerhaid, wäd of un tou aan Artikkel in ju noudfräiske Sproake publisiert. Ju Taal fon noudfräiske Artikkele lait bie do Bleede Nordfriesland (Noud-Fräislound) un dän Helgoländer (Hälgelounder), do älk Fjoodendeelsjier ärskiene, lait uungefeer twiske 10 bit 15 %. Fon 1967 bit 1988 wuude Frisica Nova hääruutroat as Tiedskrift foar dät Jungfoulk un waas foar uungefeer foar n Haaldeel ap Noudfräisk. Bie NDR (Norddeutsche Rundfunk - Nouddüütsken Uumroup) is älke Wieke ne noudfräiske Seendenge, ju uungefeer tjo Minuuten duurt. Ju NDR seendet in gans Noud-Düütsklound, fon dät niederloundiske bit dät polniske Skeed, un deeruum is ju litje Interesse fon disse Uumroup nit gans so froamd. Dät  Nais foon diling (Näis fon däälich) is fon Moundai bit Fräindai op do Radioseendere Antenna Sylt un Friisk Funk tou heeren. Friisk Funk is älke Dai een Uure loang tou heeren ap dät Offener Kanal Schleswig-Holstein (Westküste). TV ap Noudfräisk rakt et apstuuns nit.

In dät Skouljier 2013/14 wuude ju noudfräiske Sproake bruukt in 16 Bäidenstuune. Touhoope 757 Bäidene leerden Fräisk an 14 Gruundskoulen. Ätter ju Gruundskoule rakt et Fräiskunnergjucht in ju Arbeitsgemeinschaft bie de Säkundarstappe I un in Kuurse in de Säkundarstappe II. Wät do Gymnasien angungt wäd dät Noudfräiske bloot in Wyk ap Föhr reeket. Deer absolvierten 2012 foar dät eerste Moal two Skoulbäidene ne mundelke Fräiskköärenge foar dät Abituur. Siet do 1990er Jiere wäd uk fersäiked, dät Noudfräiske moor un moor in do Bäidenstuune tou benutsjen, uum deer ju Sproake aal tou revitalisierjen, uumdät ju uurs fon uutstierwen betroued is. An do Universitäten in Flensbuurich un Kiel wäide Uutbildengen un Kuurse reeket. In Flensbuurich rakt et ju Uurbildengen un Kuursen foar Leerere an do Gruundskoulen un do Säkundarsstappen. In Kiel kon me Frisistik studierje as Haud- of Biefach studierje. Ferskeedene Skoulen, do Fräiskunnergjucht reeke, hääbe nu aan fräisken Noomen an hiere Skoulen roat, so as Eilun Feer Skuul ap Föhr, ju Öömrang Skuul ap Amrum un ju deensk-fräiske Risum Skole/Risem Schölj in Risum-Lindholm. An do Folkshoochskoulen un fon dän Friisk Foriining un n Nordfriesischer Verein wäide Kuurse feranstaltet, wieroun et älk Jier uungefeer sun hunnert Deelniemere rakt.

In do Säärken wäd dät Noudfräiske of un tou bruukt. Et rakt nit fuul Pestoore, do Noudfräisk baale konnen. Siet 1955 sunt do Evangelien fon Markus un Matthäus uursät in ju noudfräiske Sproake, un in dät Jier 2000 ärskiende dät eerste noudfräiske Läidebouk, wierfon dän Titel waas Loow nü e Hiire (Loowje nu dän Heeren). Deeroun wuude fieuw Jiere oarbaided un häd 260 Läide un fääre Psoolme, Gebeede un Liturgien.




#Article 113: Noudfräiske Literatuur (174 words)


Wät tou noudfräiske Literatuur (dt. nordfriesische Literatur) reekend wäide skäl of kon, is nit so kloor. Wäkke Literatuur, ju der in ne Sproakewiese fon dät Noudfräiske skrieuwen is. Man uk, wät fon Noudfräisen un uur Noudfräislound skrieuwen wuuden is ap Deensk of Düütsk of in uur Sproaken. Fielicht uk Literatuur, ju der in Noudfräislound spielt. Uursättengen uut uur Sproaken ätter dät Noudfräiske skäl me uk beoachtje. 

As Skriftsproaken sunt do noudfräiske Sproakwiesen jung un deeruum rakt et noch nit so fuul Literatuur. Oaber deerfoar, dät dät nit so fuul Noudfräisen rakt un so fuul Sproakwiesen rakt, rakt dät daach fuul Dööntjene, Fertälstere un Teaterstukke un noch moor.

Do ooldste uurlääwerde Täkste ap Noudfräisk sunt Uursättengen fon Martin Luther sin Kleiner Katechismus fon ju Tied uum 1600.

Peter Michael Clemens (1804-1870) uut Muasem häd dät Näie Testament un do Psalmen ätter dät Sölring uursät. Dät eerste drukte Bouk in ne noudfräiske Sproakwiese is drukt wuuden in Flensbuurich, Der Geitzhals auf der Insel Silt.
Dät waas skrieuwen fon Jap Peter Hansen (1767-1855). ...

Fräiske Skrieuwere sunt:




#Article 114: Oainständegaid (135 words)


Unner Munsterske Härskup kuud Seelterlound noch loange ne bestimde Oainständegaid (de. Eigenständigkeit) bewoarje. Foarallen do bie Hettema (He256-415) roate Uurkunden wiese ne ganse Riege fon Fersäike ap, um disse Oainständegaid ientoudomjen. In disse Stried wude 1587 dät Seelter Loundgjucht ap Skrift stoald (Sello 40). Ätter dät Loundgjucht (He256ff., Se38-64) wuud Seelterlound ferwalted fon tweelich Burgemästere (die Tweelwerroat), fjauer uut älk fon do trjo Säspele Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ap Fäästeläiwends Täisdai (Beekensdai) af ap Näijier (Se42) wuuden älke Jier säks näie Burgemästere wääld ap n Säärkhoaf in Roomelse. Ätter Engelke (247) waas ju Gjuchtsferfoatenge skeen fräisk, man ätter Sello (62) saksisk. Ätter Siebs (Sa251) läite sik deeruut man min Slusse uur ju Oustammenge fon do Seelter luuke. 

An disse Oainständegaid koom n Eende in 1812 as do frantsööske Besättere dät seelter Archiv eepenbeer ferkoopjen dieden.




#Article 115: Oamde (974 words)


Oamde (de. Emden) is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen, an ju Oamse-Stroom. Oamde is ju grootste Stääd in ju Region Aast-Fräislound un ju maast wäästelke Hoawenstääd in Düütsklound. As kringfräie Stääd heert Oamde nit tou dän Loundkring Aurk. Ju Stäädferwaltenge häd uk Kringgewalt. Dät Stäädgebiet is uur 112 km² groot un häd bolde 52.000 Ienwoonere.

Oamde lait in dät Wääste fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 25 Km. noudwäästelk fon Lier, un uk uungefeer 25 Km. suudwäästelk fon Auerk. Ju Stääd lait is an ju Mundenge fon ju Oamse in ju Noudsee, suudelk fon ju Stääd lait n Dullert. Die Hoawen fon Oamde lait 38 Seemeilen fon ju Mundenge fon ju Oamse. Ju Stääd lait juust n bitje buppe Normaalnul. Do hööchste Punkte sunt n Warft (7,5 Meter buppe NN) uut n Middeloaler weerap ju Stääd äntstuude, un n Mulbierich (15 Meter buppe NN).

Ju Stääd Oamde häd 26 Stääddeele, man do wäiden nit aal separoat mädnuumen in do Ienwoonerstatistik fon ju Stääd, man wäide toun Deel touhoopefoated. In do fergeene Jiertjaande sunt bie do Kommunoal-/Meentereforme fon 1928, 1945 un 1972 näie Gebiete bie ju Stääd keemen. Foarallen truch ju Meentereform in dät Jier 1972 is dät Stäädsgebiet oarich gratter wuuden.

Täärpe, do truch eingemundungen bie ju Stääd keemen sunt:

Dät Säntrum fon Oamde läit sik so ferdeele: Altstadt, Behördenviertel, Bentinkshof, Boltentor, Groß-Faldern un Klein-Faldern. Ätter ju Statistik fon ju Stääd Oamde sunt do grootste Stääddeele dät Stäädsäntrum (sowät 8700 Ienwoonere), Barenburg (sowät 7000 Ienwoonere) un Borssum/Hilmarsum (sowät 6100 Ienwoonere).

Die Hoawen fon Oamde lait in ferskeedene Stääddeele: Port Arthur/Transvaal, Borssum, (Kolonie) Friesland un Stäädsäntrum.

Oamde lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju Noudsee stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager. Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Oamde in n Gebiet, dät ju Iendeelenge Cfb. häd. (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer). Binnen ju mäitige Zone heert Oamde bie dän Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Dät is nit sicher wanner Oamde äntsteen is, man et rakt Oamde sänt dät oachte Jierhunnert as Hondelstäärp an ju Oamse. Allere Noomen sunt Amuthon, Embda, Emda, Embden. In dät Middeloaler waas Oamde Deel fon dät Emsigerlound (Oamselound). In dät 14. un 15. Jierhunnert häd Oamde fuul Konflikte häiwed mäd de machtige Hanse, deer fon Oamde un uur Täärpe in Aast-Fräislound häär do Seeroowere uum Klaus Störtebeker stöänd wuuden. Truch disse Konflikte is Oamde moormoals fon Hanseatiske Krafte (ap maaste Hamburger) besät wuuden. 1433 wuude ju Stääd, mäd Stöän fon ju Hanse, äroberd truch ju Hööftmonfamilie Cirksena. Do Hamburger looken in 1447 foar dät lääste Moal uut ju Stääd uut. Käiser Maximilian I roate ju Stääd 1495 Stäädgjucht un Woapen, dät Engelke up de Muer. 

In dät 16. Jierhunnert wuude ju Stääd un dän Hoawen fon Oamde gratter. Dät koom truch do oamder Koopljuude un Reeder, man in dät twäide Hoolichdeel fon dät 16. Jierhunnert koom dät foarallen truch ne politiske Äntwikkelenge: die Uunouhongelkaidstried fon Niederlounder juun do Spanier in n Tachentichjierige Kriech. Fon do Spanier ferdrieuwen un ferfoulgte Niederlounder, foareerst do Patrizier, Koopljuuder, Reeder un Houndwierker, keemen ätter Oamde wai - ju neutroale Hoawenstääd tichtebie do Niederlounde. Truch do näie Hondelsferbiendengen mäd do Niederlounder, kuude Oamde gratter wäide un wuude so een fon do wichtichste Hoawensteeden in Noud-Europa. Tougliek äntwikkelde Oamde sik truch do Wierke fon Johannes á Lascos un uur reformierte Theologen tou een wichtige kalvanistiske Stääd. Bie ju Oamder Revolution wuude Groaf Edzard II. ätter ju Noaberstääd Aurk ferdrieuwen. Die Gjuchtsgeleerde Johannes Althusius stäärkede ju Staalenge fon Oamde juun uur Groafen un Stääde. Mäd do Niederlounde as Skutsstoat waas Oamde bolde ne oaine fräie Stäädstoat. Ätter dän Ferljus fon ju Aast-Fräiske Fräiegaid in 1744, ferloos ju Stääd hiere Fräiegaid unner Prüüske Behöörden. 

An dän Begin fon dät 19. Jierhunnert heerde Oamde tou do Niederlounde (1806-1813). Deerätter heerde dät bit tou 1815 bie Prüüsen, wierätter ju Stääd bit tou 1866 tou dät Köönichriek Hannover heerde. Ätter 1866 waas Oamde wier Prüüsk un koom so leeter tou dän düütske Stoat. In dät Jier 1944 is Oamde foar 80% stukken bombardierd wuuden. Man ätter ju Twäide Waareldkriech geen dät gau beeter. Dät Wirtskupswunner waas uk in Oamde. In do 50er un 60 Jiere sunt deer fuul näie Skiepe baud wuuden, man ju Stääd häd mäd dät Volkswagenwerk Emden in 1964 dän grootste Ärfoulch häiwed.

Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Oamde:

Do Taale foar 1600 un 1744 sunt Skatsengen. Do Ienwoonertaale bit tou 1970 sunt uut dät Bestand fon n Ostfriesischen Landschaft. Do Taale siet 1975 sunt do amtelke Ienwoonertaale un beluuke sik ap do Hauptwohnsitze.

Oamde häd Two Autoboanen, dät sunt ju Buundesautoboane 31 un ju Buundessträite 210. Ju Stääd häd twäin Boanhoawe, dän Oamder Haudboanhoaf un Boanhoaf Oamder Buutenhoawen. Uur dät Woater häd Oamde ne Foarferbiendenge ätter Borkum. In Oamde rakt et ieuwenske do maaste groote Sträiten uk Räädweege.

Die ÖPNV (eepentelke Persoone-Nai-Ferkier) in Oamde wäd mäd Omnibusse sicherstoald. Ieuwenske do Stäädbuslinien fon dän Stäädferkier Oamde GmbH(SVE), ne Dochterfirma fon do Stäädwäärke Oamde un deermäd läästelk ju Stääd sälwen, rakt et uk Ferbiendengen ätter dät Uumlound, do fon Regionalbusse fon ju Düütske-Boan-Dochter Weser-Ems-Bus GmbH betjoond wäide.

Oamde häd mäd BSV Kickers Emden ne Foutbalmonskup ju der sänt 2005 in ju Regionalliga Nord foutbaalt: dät is ju trääde Liga. Dät Stadion hat dät Embdena-Stadion.

In Oamde rakt et two regionale Tsaitengen: ju Emder Zeitung un ne regionale Uutgoawe fon ju Ostfriesen-Zeitung. In ju Stääd rakt et ju Haudredaktion fon dät Regionoalradio Radio Ostfriesland.

Die Räid fon ju Stääd häd 42 Sitte. So sunt do Sitte ferdeeld:

Do Partnerstääde fon Oamde sunt:




#Article 116: Onondaga (254 words)


Do Onondaga sunt aan fon do fieuw Stamme fon do Irokesen. Hiere traditionelle Heemat is ju Onondaga County, New York, uum Syracuse tou. Deeruum dät jo twiske do uur Stamme woonden, koomen do Irokesen altied bie do Onondaga touhoope, juust as däälich noch hiere tradionelle Boase.

In dän amerikoanske Fräiegaidskriech (1775–1783) wieren do Onondaga eerste näitroal, man leeter streeden do mäd do uur Irokesen juun do Fereende Stoate mäd do Ängelske, ätter n amerikoansken Angriep ap hier wichtichste Täärp dän 20. April 1779. Moonige Onondaga geenen deeruum ätter Six Nations Reservoat, Ontario/Kanada, ätterdät do Fereende Stoate uunouhongich wuuden wieren. Do, do der in New York bleeuwen (däälich 1.475 Ljuude), sunt unner ju Regierenge fon tradionelle Boase, do der benaamd wäide fon do Clan-Määme, also nit wääld wäide.

Dän 11. Meerte 2005 mäldede ju Onondaga Nation, dät jo Anspruch moakje ap uur 7500 km2 Lound fon hiere Foaroolden uum Syracuse tou. Jo hoopje so moor Ienfloud tou kriegen bie ju ökologiske Wierhäärstaalenge fon dät Gestrich.

Ju Onondaga Sproake wäd däälich noch boald fon sun 100 Ljuude in Ontario un wäästelk New York. Fuul Bäidene wuuden nit moor in ju Sproake apleeken, deeruum dät jo uutlaached wuuden, man nu wäd ju in do Skoulen unnergjucht. Dät is apfaalend, dät jo juust as in Seelterlound in do Bäidenstuune ounfangd sunt.

Wo sun Sproake innunner sit, kon me n bitje ouleese uut do foulgjende Biespilsatse. Deerbie is ? n Klik in de Kääle, staalt also neen Froage deer.

Un: kanonó? kanatowá:nęh - New York is ne groote Stääd.




#Article 117: Pestoor Schulte (401 words)


Wilhelm Schulte waas bädden dän 24.11.1869 in PoulKuurt's Huus ap n Kjuuswai in Strukelje (St4-4-9), wier hie eerste uk Fikoar waas. In ju Tied mout hie dät Seelter Läid skrieuwen hääbe. Fon 1895-1900 waas hie Fikoar in Skäddel un fon 1920 bit 1940 waas hie Pestoor in Skäddel, wier hie dan dän 5.6.1940 stuurwen is (Klöver 534).

Hie staalde 1898 dän Konsuumfereen, ju hüüdige Raiffeisen-Warengenossenschaft Skäddel, ap de Beene, so dät hie fuul unner doo Ljude keem.
Schulte moakede boolde älke Däi of älke Ieuwende n Goang truch t Täärp Skäddel af uk truch do
Buurskuppe. Deertruch hied hie sik n groote Wietenskup uur Skäddel toulaid. Hie baalde dan fuul  mäd do Ljude, so dät hie deerum in ne Loage was ne Noomenslieste fon dät Skäddeler Tärp
sogoar uum hunnert Jiere eer - fon 1820, dät was uk noch foar dän groote Bround - gjucht genau aptoustallen.

Uk häd Pastoor Schulte uurs noch fuul apskrieuwen. Aal wät dät so raate in t Täärp un wät hie
foar wichtich heeld, häd hie in dät Loagerbouk skrieuwen, oafters grattere Begjuchte. Man
uk fuul, wier hie bloot n poor Satse uur skreeuw. Wan hie unnerwains weesen is un deer is him
wät apfaalen, dan häd hie dät gau in dät Bouk skrieuwen. Dät sünt dan oafte bloot aan, twäin af
träi Satse.

Schulte mout uk uurs fuul skrieuwen hääbe, man deer is nit fuul fon bewoard blieuwen. In 1910 skreeuw hie n Stuk uur ju frantsööske Tied (St4-4-8f.*) in Ouskrift fon Hermann Janssen).

Uut soowät 1935 skäl n lustich Stuk stamme (foar twäin Monljuude: St1-2-4f.), gans in sien oaine Strukeljer Skrieuwwiese. 

Hie wiste uk fuul fon Plonten un Dierte. Dät fiende wie tourääch in do seelter Noomen deerfoar bie Dr. Botke 32-46, die an n uur Steede begjucht dät hie do bie dän Skäddeler Pestoor oufräiged hiede.

Uk häd Pestoor Schulte 1930/35 Froagenboogen uutfäild foar dän Atlas der deutschen Volkskunde. Hie waas do 62 Jier oold (Kramer1992:17).  

Ätter dän Ätterläit fon Pestoor Schulte häd Theo Griep touhoope mäd Pyt Kramer in 1999 dät Bouk Seelter Seeken skrieuwen. In dät Bouk sünt aal do oolden Seelter Roupnoomen apskriewen wuuden. Ieuwenske ju Roupnoomen fon Skäddel und Seedelsbierich siet 1820 uut dän Ätterläit fon Pestoor Schulte sunt där uk do oolden Roupnoomen fon Roomelse un Strukelje beskrieuwen. Uk is in dät Bouk dät Äntstouden fon do Skäddeler Buurskuppe oarich goud beskrieuwen.

_ *) St = Seelter Trjoue.




#Article 118: Plouch (921 words)


Die Plouch is ne Reewe, ju bruukt wäd, uum Fäildere tou plougjen, also in Riegen uumtougreeuwen un tougjuchte tou moakjen.

As me bie Uutgreeuwengen fon oolde Fäildere sjo kon, hieden do Ljuude eerste, as jo inne Jungsteentied mäd dän Fäildbau begonnen, bloot Grääfstokke. Leeter hääbe jo eenfache holtene Plouge deer uut äntwikkeld, do uur't Fäild leeken wuuden sunt, man nit so oardentelk as däälich, dät geen aal man kjuus un uurtwäärs, uumdät do jungsteentiedelke Plouge noch neen Blääd anne Skoar hieden, uum do Äidklüüten tou weenden, jo kuuden bloot Riete in ju Äide moakje. Uk düsse Oard tou plougjen kon däälich noch bie Uutgreeuwengen oun dän Boudem ärkoand wäide.

As do Moanskene läiweloa Metall feroarbaidje kuuden, hääbe jo do Spitte fon hiere Plouge deer mäd besloain, man dät duurde noch ne loange Tied, bit jo ap ju Skoar mäd Weendeblääd keemen sunt.

In do soogentiger Jiere fon't 1. Jierhunnert ätter Kristus skreeuw die roomske Wietenskupper Plinius die Allere in sien Natuurgeskichte:

Deeruut konnen wie leese, dät dät al in't eerste Jierhunnert ätter Kristus Plouge mäd Foarsoakse roat häd, fääre, dät touminst do Rhätere un Galliere Plouge hieden, do n gjucht Blääd tou't Weenden fon do Klüüten anne Skoar hieden, touminst do Galliere sogoar noch mäd Joole bietou, wät al gjucht nai an sun oolden Plouch uut uus Grootooldengeneratsjoon kumt.

Eer ju Buuräi mechanisierd wuude, is also uur bolde twoduusend Jiere nit fuul uurs wuuden. Man dät kumt uk deerfon, dät do domoalige Ärfiendengen, uk wan jo goud wieren, aiske loange Tied bruukten, uum sik truchtousätten. In fuul Rebätte fon Europa is noch loange Tied mäd Plouge oarbaided wuuden, do do Äidklüüten nit weende kuudene, touminst bit in't Middeloaler.

Mäd ju Mechanisierenge, besunners mäd do Sliepere, hääbe sik dan binne dät twintichste Jierhunnert baldoarich fuul Näierengen truchsät, toun Biespil hääbe do Plouge uurloang moor un moor Iersene kriegen: Foar Hoangste un Bäiste is sowät fuuls tou stuur, man do groote Maskienen moaket dät niks uut, somäd gungt dät mäd moorere Plouchiersen eenfach fuul gauer.

Wan die holtene Plouch ap e Gruund stoant, dan is dät Unnerste, wierap die Plouch stoant, die Soole. Dät is n fjauerkaantich Stuk Holt, deeroun dät Plouchiersen, dät in e Gruund ounsnit, mäd Spiekere ounhauen is. Dät Plouchiersen is foare spits, n gouden Fout loang un is dan buppe mäd Spiekere fäästnaild an dän Krop, dät is dät Iersen, wäkker ju Fuurge uumesmit. Die Krop is nu wier an dät Rüüst fäästmoaked, dät is n Stuk Holt, dät fon de Soole bit tou dän Boom uumhooch stoant. Dät Rüüst tjoont deertou, uum dän Krop un dät Plouchiersen mäd dän Boom tou ferbienden.

Bääte uut dän Soole kumt die Stäit hääruut, die is deroun, uum dän Plouch fäästtouhoolden un tou regierjen. Twiske dät Rüüst un de Stäit sit unner n Twäärsstok, die haalt dät Rüüst (beeter: dän Krop) an dän Stäit fääst. An dän Stäit, ieuwen fon dän Boom ou, sit nu noch n Pänne, deer die Trompel ounlaid wäd. Die Trompel wäd deertou bruukt, uum dän Plouch beeter aplichte tou konnen, un dan uk, uum dän Plouch skeen tou hoolden. Midde truch dän Stäit deer gungt die Boom, dät is n liek, tjuk Stuk Holt, die truch ju Mulskeede un truch dät Rüüst stöänd wäd, un toulääst ap dät Stal lait. Ju Mulskeede is n flak Stuk Holt, wäkker uut dän Soole hääruutkumt, truch dän Boom gungt un mäd dän Boom truch n Bolt ferbuunden is.

In dän Boom, ieuwen foar dät Plouchiersen, sit noch dät foarnste Iersen of uk ne iersene Skieuwe, ju sik rund traale kon. Dät Iersen of ju Skieuwe tjoont deertou, dän eerste Snied in e Gruund tou moakjen. Foar dät foarnste Iersen sitte midde ap dän Boom wäil n twintich Stuk litje iersene Hoaken (of Puunen), deeruur die lääste Ring fon dän Oadel stat wäd. Bääte fon dän Boom ou, ap e linker Siede sitte juun (ieuwenske) dät Plouchiersen un dät Rüüst, n poor Breede, do bit tou dän Soole liek häärdeel gunge un der deeruum foar sunt, dät ju Äide nit in dän Plouch kumt. Do Breede heete se Plonken.

Die uur Deel, die tou n fulboodigen Plouch heert, dät is dät Plouchstal, dät fon dän Plouch ounuumen wäide kon. Dät Stal is n Oakse, ju ap älke Siede n Jool häd. Boppe uut e Oakse kuume two Skeede hääruut, dät sunt two flakke Breede, mäd fuul Goate deeroun. Twäärs uur do Skeede gungt dän Skoomel, deer ap bee Siede n Gat oun is, deer do Skeede truch stat wäide. Do Goate in do Skeede, truch wäkker Stikken stat wäide, sunt deeruum deeroun, uum dän Skoomel, ap dän die Plouchboom lait, ap un deel stikje tou konnen. Uum dät Stal nu an dän Plouch fääst tou moakjen, sit bääte an dät Stal ne Krompe, deer die Oadel, dät is ne tjukke iersene Kätte, fon ju eene Siede ounhoaked wäd, wilst die uur Eend fon dän Oadel ap dän Plouchboom stat wäd. Foar dät Stal sit n Brääd, deer die groote Knäppel ounhoaked wäd, wier do Hoangste an ounspond wäide.

Bolt m., Boom m., Brääd n., foarnste Iersen n., Foarplouch m., Haat n., Hoake m., Hoaken pl., Jool n., Krompe f., Krop m., Mulskeede f., Nubbeken pl., Oadel n., m., Pänne f., Plonken pl., Plouchboom m., Plouchiersen n., Plouchrääd n., Plouchskachte m., Plouchskoar *m., Plouchsoaks n., Plouchstaal n., Plouchstäit m., Puunen pl., Ring m., Rüüst n., Rüüstbrääd n., Skeeden pl., Skieuwe f., Skoomel m., Soole m., f., Spiekere pl.., Staal n., Stikken pl., Tappen pl., Trompel m., Twäärsboolke m., Twäärsstok m., Unneriersen n.




#Article 119: Poars (157 words)


Dät Poars af Postbuske (Myrica gale) is n Struuk die der in de Foan woakst un juust as ne Wüülge uutsjucht un dät Uuntjuuch ferdrieuwe konne schäl.

Dät Poars is n litjen Struuk, die normoal bloot bit tou 1,50 Meeter groot wäide kon. Dät häd roodbruune Takken un jeele bit bruunelke Blöiten. Dät is, as fuul Plonten, bloot in dän Suumer gräin, do Bleede sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un ärinnerje n bitje an Leeder. 

Dät Poars lieuwet in do europäiske Gestriche mäd atlantisk Klima. Dät is foarallen Wääst- un Noudeuropa. Me kon dät besunners in klomme Woolde fon Fjuurenboome, Broukwoolde mäd Eed un n Foan, die tougliek Heedelound is, fiende.

Fröier häd me in moonige Gestriche dät Poars as Krüüderäi ferwoand, foarallen oawers insteede fon Hoppe in ju Bjoueräi. Mongs häd me uut Deele fon disse Plonte uk Looge moaked, wät oawers maasttied uut eekene Boark moaked wuude, af uum ju Kloodoasje etc. jeel tou klöärje.




#Article 120: Poaskebloume (118 words)


Ju Poaskebloume af Paaskebloume (Narcissus) is ne Foarjierbloume. Dät rakt deerfon ferskeedene Soarten mäd  jeele, wiete, jeel-wiete, jeel-roode un wiet-roode Blöiten.
Wäkke Soarten hääbe uk two af tjoo Blöiten an aan Stängel. Do blöie maast tou ju Paasketied in April.

Ne besunners litje Soarte, ju Narzisse Tete-a-Tete blöid al in'n Februoar af Meerte fluks ätter do Krokusse. Do hääbe uk tjoo Blöiten an aan Stängel, wieruum  do uk hieren Noome kriegen hääbe.

Ju Plonten sünt oarich giftich un wäide in ju Foulksmedizin oawers uk as Heelplonte bruukt. Ju Narzisse was Bloume fon dät Jier 1981.

Fon do Narzissen rakt dät fuul ferskeedene Unneroarde, wierunner uk wäkke mäd besunnere Blöiten. 

In Fryslân wäide do Narzissen tou do Stinzeplonten täld.




#Article 121: Poatermutse (Aconitum) (131 words)


Ju Poatermutse (Aconitum), uk Jan un Gräite in de Kuutske is ne krüüdige Plonte, ju der goud juun Keelde kon. Dät rakt sun tjoohunnert Soarten. In dät Tertiär waas dät ne arktiske Plonte, ju sik unner do Iestiede fon Siberien fersprat häd ätter Eurasien un Noud-Amerikoa. Do wichtichste Bloitesteede sunt fuchtige Steeden ap Bierichweeden. Do Plonten sunt oarich giftich. Ju Poatermutse skäl ju giftichste Ploante fon Europa weese.

Aal Soarten luuke Insekte un foarallen Moasiemen an un me häd do deeruum jädden as Tuunplonten. Do Bloumen bildje maasttied Druuste. Dät bupperste Bloumenblääd häd ju Foarm fon n Hälm af n Mönkenkappe un do Bloumen sitte bie wäkke Soarten uk two an two bienunner, deerhäär wäil die twäide seelter Noome.

In ju Homöopathie un ju chineeske Medizin jeelde do Plonten as Heelplonten.




#Article 122: Polen (193 words)


Polen (poolsk Polska) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Warschau un die Interimspräsident fon ju Republik is siet 2015 Andrzej Duda.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Rysy (2499 m). Do grootste Äien fon Polen sunt ju Weichsel un ju Oder.

Polen wäd begränsed fon:

Ätter dän Eerste Waareldkriech wuud 1918 n näi Polen stifted, dät sien Oainständegaid juunuur ju Sowjetunion ärfoulchriek ferdäägende in dän poolsk-russisken Kriech fon 1920-1921. Bie dän Ounfang fon dän Twäide Waareldkriech wuud dät Lound deeld twiske Nazi-Düütsklound un ju Sowjetunion. Die Twäide Waareldkrieg wuud ne Katastrophe foar Polen, wierbie 20% fon ju Befoulkenge uumebroacht wuuden is. Ätter dän Kriech wuuden do Aast- un Wäästscheede ätter dät Wääste ferschäuwen, mäd n grooten twoangenen Foulksuumtoach as Foulge. Moor noch as do uur Loundere do der fon ju Sowjetunion ap Düütsklound äroberd wuuden, koom Polen unner direkten Ienfloud fon ju Sowjetunion.

In dät Jier 1989 sunt in Polen fräie Woale ouheelden. Dät wieren do eerste fräie Woale ätter dän Fal fon ju Berliner Muure. 

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $29.300 in 2017. In 2016 waas 2,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 38,5% Industrie un 58,9% Tjoonste .




#Article 123: Präteritopräsentia (144 words)


Präteritopräsentia sunt Tiedwoude, wierfon dät Präsens (Geegenwoart) uut n fröier Präteritum (Fergeenhaid) äntsteen is. So skäl Seeltersk hie weet fon sin Indoeuropäiske Uursproang touhoopehongje mäd Latiensk vidit (dät hat: hie saach). Dät rakt Präteritopräsentia in masse ferskeedene Sproaken. In dät Seelterske sunt jo deer oun tou kannen, dät in dät Präsens 3.sg. dät -t failt, wüülst die Pluroal (Moortaal) ap -n uutgungt.

Ferglieke t.B. dät Präteritopräsens konne mäd dät 'gewöönelke' Tiedwoud kanne: 

Man ju glieke Foarm as dät Präsens fon konne häd dät Präteritum fon loope:

Wie sjo dät in dät Düütske die Unnerskeed bloot deeran tou sjoon is, dät dät -t failt: er kann.

In dän Infinitiv blift ju Eendenge eenfach -e, as bie do uur Tiedwoude:
Hie mai dät wül konne.

. * bie mout un weet heert dät -t tou dän Woudstam

Uk in dät Noudfräiske sjucht me dät, t.B. Mooringer:




#Article 124: Pudderääske (Equisetum) (267 words)


Do Pudderääsken (uk Uuneet af Pännedöise, dt. Schachtelhalm) sunt do lääste Uurlieuwjende fon n aleer oardenrieke Gruppe fon Spuureplonten, do Equisetopsida. Deertou heerden uk do Calamiten (Calamitaceae), do truch Fossilien uut dän Perm un Karbon bekoand sunt. Do wieren ferholted, wuuden bit tou trüütich Meter hooch bie n Stam-Truchmäite fon een Meter un bildeden n wichtigen Bestanddeel fon do Steenkoolewoolde.

Pudderääsken woakse oafte ap fuchtigen Boudem af sogoar in Woater. Ju Äkker-Pudderääske (Equisetum arvense) jält as Äkker-Jood, is oawers ne betjuudende Heelplonte.

Pudderääsken sunt moorjierige Plonten, do sik vegetativ fon hier Rhizom (Wuttelstok) uutwiedje. Do sunt licht an hiere Spruute tou kannen; älke Spruut is uut ne Riege fon Knätte (Nodien) mäd deertwiskelääsende Internodien apbaud. Ap älke Knät äntspringe uunapfaalende Bleede (Mikrophylle), un bie fuul Oarde uk Siedenspruute. Do sunt wirtelch anoardend. Me kon ju Spruutoakse uut ju fon do Bleede bildede Skeede hääruutluuke un wier tourääch steete. 

Apaat an ju Plonte is, dät ju Silikoat in do Zellwoogen häd. Ju Plonte änthoalt bit tou 7 % Kieselsüüre. Dät moaket ju Pudderääske tou n wook Skuurmiddel (Tinkruud).

Fon do soogen Soarten sunt hier do bee Soarten algemeen bekoand: Äkkerpudderääske (Equisetum arvense), 'ne läige Soarte, as läip Jood in läige Tuune un Baulound mäd leemigen Unnergruund. Do Wuttele sitte joop in de Gruund un skjoote immer wier truch wan man se uutrieten häd. Fermeerjen dwo jo sik truch Wuttelutloopere. Man duur se nit gräin wäide läite, dan stierwe do Wuttele ou. 

Ju uur Soarte: Woaterpudderääske (Equisetum palustre) woakst bie uus in de Leemdoaben un is nit goud foar Molkfäi. Wan do Bäiste deerfon freete, wäd de Molk minner.




#Article 125: Radio (314 words)


Radio is träidloose Telegrafie of Telefonie wiermäd elektromagnetiske Signoale ap bestimde Frequenze soand of ämpfangd wäide konnen. In ju Uumgongssproake wäd dät Woud Radio uk wäil bruukt foar ju Radioreewe un dän Radioseender.

Bie Internetradio sunt ferskeedene Computere mädnunner ferbuunden. Deerbie lapt ju Ferbiendenge maasttied uur Koabele, man kon daach uk träidloos weese. Dan rakt et wäil Radiowällen.

Uum Radio tou moakjen mout die Seender n Mikrophon, n Moduloator, n Oszilloator un n Antenne hääbe. Dät Mikrophon wondelt dät Luud uume tou n läichfrequent elektrisk Signoal, dät dan fon dän Moduloator touföiged wäd an dät fon dän Oszilloator moakede hoochfrequente elektriske Signoal, wät dan uur ju Antenne uutsoand wäd. Dät Touföigjen wäd Modulation naamd. Do Modulationswiesen do der ap maaste bruukt wäide, sunt Amplitudenmodulation (AM) un Frequenzmodulation (FM). Deerbie wäd beluukengswiese ju Amplitude of dän Frequenz fon dät hoochfrequente Signoal annerd. Do Antennen stounde oafte ap n hoogen Touden, uum n groot Beräk tou kriegen.

Die Ämpfanger (ju Radioreewe) häd uk ne Antenne un deertou n Demodulator, die dät modulierde hoochfrequente Signoal wier uumesät tou n läichfrequent Signoal, dät in n Ferstäärker ferstäärked wäd un wier tou Luud uumesät wäd in dän Luudspreeker. Do maaste Radioreewen konnen däälich AM un FM modulierde Signoale ämpfange. Maastens oarbaidje do ätter dät Superheterodyn- of Uurleegerengsprinzip, wierfoar n lokoalen Oszilloator ounbaud is.

Digitoale Radiosignoale kricht me truch Hoochfrequente Signoale mäd Digitoale Signoale tou modulierjen. Eerste wäide do dan mäd Analog-Digitoal-Uumsättere (A/V-Wondeler) uut dät analoge Audiosignoal leeken un mäd een fon do gongboare MPEG-Ferfoaren komprimierd. Foar dät Fääreseenden uur Satellit un/of Koabel of DAB-T wäide do oankelde Signoale mäd Hälpe fon sonaamde Multiplexer mäd uur Signoale (Fiersjoon, Radio, Doatentjoonste) tou aan eenhaidelken Transportstroom kombinierd. Disse Wiese fon uutseenden ärfoulget bie do maaste ARD-Programme un moorere Privitradio's direkt uur dän Satellit.

Radio wäd fersprat:

Dät Radio wäd uurdrain:

Deerbie skäl dät analoge Ferfoaren bolde truch dät digitoale Ferfoaren ärsät wäide.




#Article 126: Rainefoone (Dryopteris) (203 words)


Rainefoone (in Strukelje Neederkruud) hääbe neen Bloumen, wier Säide oun bilded wäide. Deeruum heere jo nit tou do Säidplonten. Wäil hääbe jo Wuttele, n Stam un Bleedere un jo plontje sik fout truch Spuure. Do Rainefoone sunt do maast primitive Plonten do n wuudelk vaskulär System (also fon Saplaitengen) äntwikkeld hääbe. Dät sunt kruudoardige Plonten do uut n Wuttelstok äntspringe. Bie do maaste Soarten is die Wuttelstok n kjoopend Stuk Steele unner de Gruunde.

Ju Soarte Dryopteris filix-mas kumt foar in ljoachte, fuchtige Loofbuske un uk loangs Slootkaante un Gruppen. Ju wäd uk heelden as Sierplonte.

Do Bleedere sunt hööchstens 1,5 Meter loang. Ju Bläädsteele is bedäkt mäd bleekbruunske Skubben. Dät Blääd kon bestounde uut bit 35 litje Deelbleedere, man maasttied sunt dät 20 bit 30. Älk Deelblääd bestoant wier uut Slippe mäd ouruundede, soagede af tuskfoarmige Toppe, man immer sunner Stiekelpunkte.

Do Spuuren sitte in  litje Spuuredöisen. Litje Gruppen deerfon bildje Spuurehoope (do Sori), do der in two Riegen sitte. Älke Sorus is oudäkt mäd n njuurenfoarmich Däkflüüs (Indusium). Fluks as do Spuuren riep sunt, skrämpt dät Indusium touhoope un kuume do Spuuren fräi, maasttied in n Juli af August.

Die Wuttelstok fon ju Rainefoone wäd wäil bruukt as Middel juun Beendwurrme.




#Article 127: Religion (122 words)


Religion af Gloowe is dät Ferhoolden fon Moanskene, so as dät bestimd wäd fon dät Bewustweesen, dät me fon ne uurmoanskelke Macht ouhängich is. Dät Gloowe kon beschrieuwen wäiden in hilliche Täkste, man dät rakt uk Traditione do fon dät Gloowe fertälle. In do Wällen kon uur een God schrieuwen wäiden, of uur ju Ethiek fon ju Religion, man uk uur Mythologie do fuul beschrieuwen sunt.

Owwol an n Ounfang fon dät eenuntwintichste Jierhunnert besunners in Wääst-Europa ju Säkularisation immer moor wuuden is, häd ne gruute Meerhaid fon do Moanskene ap ju Waareld, soowät 87,2%, ne Religion. Man dät rakt sänt dät 18. Jahrhunnert uk ne Gjuchte, die Atheismus, die nit in dät Bestounden fon n God leeuwt.

Do wichtichste Religione sunt:




#Article 128: Riegenskaltenge un Parallelskaltenge (227 words)


Riegenskaltenge un Parallelskaltenge (dt. Reihenschaltung un Parallelschaltung, äng. Series and parallel circuits} sunt do gruundsätselke Skaltengswiesen foar elektroniske Bauelemente.

Skaltje wie twäin Wierstande R1 un R2 bäätenunner, dan is die Wierstand Rtot an do uuterste Eenden gliek an ju Summe: Rtot = R1 + R2. Dät hat Riegenskaltenge.

Insteede fon mäd dän Wierstand fon n Dingen kon me uk mäd sien Laitenge G reekenje. Ju is dät Uumekierde, also G = 1/R.

Skaltje wie 2 Wierstande R1 un R2 ieuwenskenunner, dan is ju totoale Laitenge Gtot gliek an ju Summe: Gtot = G1 + G2. Dät hat Parallelskaltenge. Die totoale Wierstand is dan Rtot = 1/Gtot = 1/(1/R1 + 1/R2). Af uurs skrieuwen: Rtot = (R1.R2)/(R1+R2).  [Die Punkt stoant foar x].

Skaltje wie 2 Kondensatore C1 un C2 parallel (d. h. ieuwenskenunner), dan kumt dät deerap hääruut, dät do Flächen fon do Platten touhoope täld wäid. Dät hat dät ju totoale Kapazität gliek wäd an Ctot = C1 + C2.

Die Kondensator häd foar Wikselstroom ne Oard fon Wierstand; die naame wie Impedanz (Y). Ju Impedanz wäd litjer as die Kondensator gratter wäd, also Y = k/C, wierbie k ne Konstante is.

Moakje wie ne Riegenskaltenge fon 2 Kondensatore C1 un C2, dan wäd ju totoale Impedanz Ytot = Y1 + Y2 = k/C1 + k/C2. Ju totoale Kapazität wäd dan Ctot=k/Ytot=k/(k/C1+k/C2)= 1/(1/C1+1/C2). Af uurs skrieuwen: Ctot=(C1.C2)/(C1+C2).




#Article 129: Romantik (147 words)


Ju Romantik is een stilistiske Epoche in do Kunste, ju in dät Eende fon't 18. Jierhunnert äntstuude. In ju Literatuur waas dät al in ju Midde fon dät 19. Jierhunnert foarbie, in ju Moalerkunst in dät Eende fon dät 19. Jierhunnert un in ju Musik eerste in dän Begin fon dät 20. Jierhunnert.

Wilst sik aleer do Kunstlere sänt ju Renaissance in Foarm un Inhoold moor un moor an do klassiske Foarbielden uut dät Oalerdum orientierd hieden, wuden do in ju Romantik minner wichtich: do Romantikere wüülen dät Ideoal fon een fräie un aaluumfoatjende Kunst naier kuume. Dät oolde Griechenlound un dät oolde Room stuuden nit moor in dän Middelpunkt, do Romantikere belooken sik maast ap aal hiere oaine Lounde, wiertruch monken uur Soagen un Mythen uut dät Middeloaler wier aplieuwden.

Fääre is ju Romantik bekoand deerfoar, dät ju dät natüürelke oafter in aan uurnatüürelken Skien sjucht.




#Article 130: Roomelse (434 words)


 
Roomelse (Düütsk Ramsloh af Saterland-Ramsloh) is n Täärp in  Seelterlound un mäd soowät 4600 Ienwoonere dät grootste Täärp fon ju Meente. Tou Roomelse heere do Buurskuppe Hollen, Hollenerfoan mäd Hollebierich, Roomelse-Aast, Hollenbround,  un Roomelse-Wääst mäd Hoogebierich, Häärst un Raake.

Die Noome Roomelse kuud häärkuume fon Ooldfräisk *Rames-la mäd as Gruundwoud (twäide Lid) la, Hoochdüütsk Loh ' Woold af eepene Steede deeroun', wät in fuul Noomen apträt.
Tou ferglieken is dät an uur Steeden foarkuumende Ramsel, Ramslo, Ramelsloh. As Bestimmengswoud is tou ferglieken dät Middelläichdüütske ramese, remese ' Bärenlauch/ Allium Ursinum' af hraban, hramn ' Rabe' (die Fuugel af n Persoonennoome). Also ' Woold mäd Boarenlook af Roawen'.

Roomelse lait midde in Seelterlound. Truch Roomelse fljut ju Seelter Äi un die Seelter-Äi-Paad lapt truch dät Täärp.

Roomelse waas bit tou 1974 ne oaine Meente, nu häd deer die Meenteräid sin Sit. Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuude Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet. In Roomelse stoant dät Räidhuus fon ju Meente Seelterlound.

Der skäl al foar 1657 ne Skoule in Roomelse weesen hääbe. In 1614 wäd fon evangeelske Pestoore ätter dät Amt in Kloppenbuurich begjucht, dät in Roomelse do Bäidene Unnergjucht hääbe mouten. In 1654 wäd fon n Jesuitenpoater begjucht, dät deer n Koaster in Roomelse is. Siet dän 1. Nov. 1657 wieren deer 2 Jesuiten in't Seelterlound un deer wuuden two Skoulen iengjucht, een in Roomelse un een in Skäddel. 1658 bejucht deer n Poater Melle, dät die Säärkekoaster uk Skoulkoaster is. 1669 begjucht Pestoor Abbing, dät deer noch naan Skoulkoaster is, man dät die Säärkekoaster Johann Hermanni dän Unnergjucht rakt. Deer ätter koom die Säärkekoaster Heinrich Deeken.

Laitenge fon ju Skoule:

Do uur Koastere an ju Foulksskoule wieren:

Ätter dät in 1970 dät Grote Skoule fon't Seelterlound äntsteen is, waas deer al gau nit genouch Plats foar do Skoulkere fon ju Gruund-, Haud- un Realskoule. 1974 wuud deer ne näie groote Skoule baud, ju deer 1977 fergratterd wuud. 1970 wieren deer 334 Skoulkere in 10 Klassen, 1975 wieren dät al 846 Skoulkere in 28 Klassen un 1983 wieren dät 869 Skoulkere in 31 Klassen. 

Ju Gruundskoule Roomelse häd 15 Koastere un 10 Klassen (2011). 

Uut ju Volksschule mit Förderstufe Ramsloh (Mittelpunktschule) is

Dät Gymnasium wuud 2004 as Deelsättenge fon dät Albertus-Magnus-Gymnasium in Ait gruunded. 2007 wuud dät Gymnasium oainständich un kreech dän Noome Laurentius-Siemer-Gymnasium. Deer sunt 27 Koastere un 436 Skoulkere. Die Laiter is Reinhard Dreker.

Aastelk Roomelse is bie Steensbierich ne groote näie Siedlenge foar do Uutsiedlere uut ju fröiere Sowjetunion baud wuuden. Därtruch häd ju Befoulkenge där do lääsden 20 Jiere sterk tounouumen.




#Article 131: Sapir-Whorf Hypothese (330 words)


Ju Sapir-Whorf Hypothese (uk wäil linguistiske Relativität naamd) kwäd, dät ju Woarniemenge un ju Foarstaalenge fon ju Wuudelkaid gjucht ouhongjen däd fon ju Sproake, uur ju wäl ferföiget. So skällen ljoachtblau un dunkerblau fon uus as Variante fon een Faawe woarnuumen wäide, wüült do foar Russen, do der foar ljoachtblau n gans uur Woud hääbe (goluboj) as foar dunkerblau (sinij), bee juust so gans ferskeeden sunt as rood un rosa foar uus. Ju Hypothese häd hieren Noome fon do Amerikoanske Sproakkundigen Edward Sapir un Benjamin Lee Whorf.

Die Moanske organisiert sien Wuudelkaid middels Sproake. Ju Sproake is oawers kulturell bestimd, wiertruch in ferskeedene Kultuuren ferskeedene Interpretatione äntstounde konnen fon jusälge Seeke. Ju wichtichste Foulge fon disse Hypothese is die linguistiske Relativistismus, uk wäil Determinismus naamd. Die linguistiske Relativistismus twieuwelt an ne algemeene Sproaktheorie un poniert, dät ju Sproake niks uurs is as ne Waareldvision, ju ju moanskelke Ämpfiendenge fon ju Wuudelkaid Gestalt rakt. Ju soziale un kulturelle Uumwaareld, wieroun me apwoaksen däd un ju der as fielicht wichtichste Määrkmoal hiere oaine Sproake fääre rakt, ju is so dät me nit instande weese skuul uur Sproaken gans tou ferstounden sunner gans aptougungen in ju Kultuur. 

Uum ju Theorie tou unnerstutsjen, ferbroachte Sapir n Skoft bie do Hopi un uurdeelde dät, deer die Stam n gans uur Wiese häd uum Tieden uuttoudrukken, ju Waareldbielde fon do Hopi uk gans uurs is as ju indogermaniske. Dät jo ju Tied as wät ‘ruundgungends’ betrachteden, häd ätter Sapir alles tou dwoon mäd hiere Sproake. Leeter geen Sapir aal fääre fon ju klassiske Sproakkunde oawe un koom bie ju Theosophie tougjuchte. Fersäike, ju Sapir-Whorf Hypothese tou pröiwjen, tjutten deerap wai, dät Sapir bie dät Beskrieuwen fon ju Hopi-Sproake oarich uutwäälend tougong weesen waas. So hied hie t.B. wäkke Adverben do der Tied uutdrukke nit ärwäänd.

Uursät uut dät 

Hiermäd touhoope honget ju Behauptenge, dät do Inuit fuul Woude hääbe foar ferskeedene Soarten fon Snee. Wät Äänelks fint sik ap Seeltersk bie do Woude foar ju Dröiselke.




#Article 132: Skienlood (163 words)


Mäd Skienlood (dt. Scheinlot) wäd ju resultierjende Vektor uut Sweerkraft un Fluchtkraft bie Bewäägenge beteekend. Dät Skienlood lät sik graphisk truch n Krafteparallelogram deerstaale.

Truch ju Sweerkraft, uk Gravitation naamd, erfäärt älken Körper ap ju Äide ne ätter unnern, toun 
Äidmiddelpunkt gjuchtede Akzeleration. Ju Grööte fon disse Akzeleration is konstant. Ju bedrächt 9,81 m/s² un wäd as 1 g beteekent.
In dän Rauetoustand is ju Gjuchte fon dät Skienlood mäd ju Gjuchte fon ju Sweerkraft (Gewichtskraft) identisk un wiest dan toun Äidmiddelpunkt. 

Uurs ferhaalt et sik bie ju Kurvenakzeleration.
Die Motorräädfierder in ju ieuwenskestoundende Bielde mout sik, uum im Gliekgewicht tou blieuwen, bie dät Truchfieren fon ju Kurve äntspreekend dät Skienlood in ju Kurve lääse. Äänelks jält foar n Flieger, die der ne koordinierde Kurve fljooge skäl. Dät Meetinstrument in dän Flieger is hierfoar ju Kuugellibelle. Bie ne koordinierd floaine Kurve määrkt me in dän Flieger buute eventuell n haageren Anpräsdruk niks. Deeruum mout die Pilot unner Instrumentenflugbedingungen do Instrumente tou Hälpe nieme.




#Article 133: Skäddel (326 words)


 
 

Skäddel (oolde Skrieuwwiese: Schäddel) is n Täärp in dät Seelterlound mäd 2442 Ienwoonere (2006). Skäddel waas fröier dät maast suudelke Täärp fon Seelterlound, eer in'n Begin fon't 19. Jierhunnert ju Buurskup Seeidelsbierich äntstuude, ju sik gau tou een groot Täärp äntwikkelde. Tou Skäddel heere do Buurskuppe Bäätholt, Heeselbierich, Näiwal, Loanghoarst, Knülke un Skäddelerdom.

Tou dän Noome Skäddel is tou ferglieken dät alleweegense foarkuumende Scharrel, Scharlo mäd Gruundwoud (twäide Lid) la, Hoochdüütsk Loh ' Woold af eepene Steede deeroun', wät in fuul Noomen apträt. As Bestimmengswoud is tou ferglieken dät Ooldhoochdüütske scar 'Plouchscheede', Iesloundsk sker 'Klippe'. Dät kon waiwiese ap ne staile Kaante so as bie Skäddel dät uur 6 m. hooge Halkoouger. Also 'Woold mäd staile Kaante'.

Gans fröier waas Skäddel dät maast suudelke Täärp fon Seelterlound, däälich is dät Seedelsbierich. Noudelk fon Skäddel lait Roomelse. Truch Skäddel fljut ju Seelter Äi. Bie Skäddel lääse die Maiglöckchenwoold un die Maiglöckchensee. Die Seelter-Äi-Paad lapt truch Skäddel.

Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319. Ounnuumen wäd ne Besiedelenge uut dät Noude wai in dät leete 13. Jierhunnert.

Uut 1613 is deer n Dokument, dät die Pestoor do Bäidene Unnnergjucht rakt. Siet dän 1. Nov. 1657 wieren deer 2 Jesuiten in't Seelterlound un deer wuuden two Skoulen iengjucht, een in Roomelse un een in Skäddel. Ju eerste Skoule wuud 1658 baud, die eerste Koaster waas Hermann Kiep.

Ju katoolske Säärke 'St. Peter un Paul' wuud fon 1858-1860 truch dän Säärkebaumeester Bernhard Hensen uut Suugel baud.

Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuuden Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet.

In 2011 kreech Skäddel ju Unnerskeedenge Gouldtäärp 2011 fon dän Loundkring Kloppenbuurich.

In Skäddel stoant dät Seelterfräiske Kulturhuus, dät Fereensbauwierk fon dän Seelter Buund, dät is die oolde Boanhoaf. Deer is uk n Radiostudio, wier Fräiwilligere dät seelter Program 'Middeeges' foar Ems-Vechte-Welle seende. Et rakt deer uk n Biblioteek mäd Bouke in ju seelterfräiske Sproake.




#Article 134: Seelter Buund (387 words)


Die Seelter Buund wuud apgjucht in 1977 as ne fertreedende Organisation fon do Seelter, ätter dät die oolde Seelterbuund fon 1952 sun 15 Jier stilsteen hiede.

Loange Tied wuud meend, ju seelter Sproake waas nit fuul wäid. Uum 1960 wuud ju sogoar in de Skoule ferbeeden. Mäd Hälpe fon do Sproakkundigen Marron Curtis Fort un Pyt Kramer, do ju Sproake as ne wichtige Äärwe blouked hääbe, is dät Seelterske siet do 1970-er Jiere wier aplieuwed.

Die Seelter Buund gjucht sik ap dät Bewoarjen un Äntwikkeljen fon ju Sproake. Unnersäikenge un Dokumentation fon ju seelter Geskichte, Kultuur un Gewoonhaide, as uk fon ju Uumwaareld heere fääre tou do Siele fon dän Seelter Buund. Deerfoar bewoart die Seelter Buund uk älke kulturelle Moite in sien Archive. 

Ju Fereenenge sälwen häd sowät 300 Meegliedere. Twiske 30 un 40 dwo mee an fräiwillige Oarbaiden for aktive Oarbaid an ju Sproake, so as ne Seelter Grammatik un uur skrieuwen Materioal. Do Touhoopekuumen fon dän Foarstand fon dän Seelter Buund wäide uk ap Seeltersk ouheelden. Ju Organisation gruundet sik foarallen ap privoate Unnerstöänenge un Hälpe fon ju federoale Regierenge. 

Die Seelter Buund is fertreeden in dät . Hie is uk Meeglid fon ju Fräiske Räid un fon ju  Juust as bie do Noudfräiske hied ju Toustimmenge tou dät  n wichtigen Ienfloud ap ju Anärkannenge fon ju seelter Sproake un dät Sälwengeföil fon fuul Seelter.
 
Ju Foulksdonsgruppe Seelterlound fon 1970 wuud 1978 in dän Seelter Buund apnuumen un fon ju Gruppe wuud besleeten, ne Dracht ätter ju historiske Seelter Dracht tou dreegen. 

Häärst 1995 wuud ap Initiative fon dän Seelter Buund n Projekt foar Seeltersk in do Bäidenstuune ounfangd. Ieuwenske dän Seeltersk-Unnergjucht an do Skoulen fon Seelterlound lapt där lapt uk n nai Projekt foar moor Seeltersk an do Skoulen.

Pyt Kramer is siet n 6. Meerte 2010 Eerenmeeglid fon dän Seelter Buund.

Die Seelter Buund feranstaltet jierelks ouwikseljend n Heematäiwend af n Sloachtfäst. Älk Jier in Oktober is ju Meegliederfersammlenge fon dän Fereen. Do Feranstaltenge wäide toun grooten Deel ap Seeltersk ouheelden.

Die Seelter Buund roate 1998 dät Bäidensbouk Robin Hood fon John F. Hooker hääruut in seelter Uursättenge fon Margaretha Grosser, Ingeborg Einhaus un Johanna Evers, fääre dät Toankebouk fon dän Seelter Buund in 2002 un Die jungen Saterfriesen, 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten, uursät fon H. Münzebrock, 2009, Bouk un CD

 




#Article 135: Seelter Loundgjucht (1027 words)


Dät Seelter Loundgjucht (dt. Sater Landrecht) is uus uurlääwerd in n Deelskrift fon 1587. Dät leert uus, dät ju Jurisdiktion domoals noch in Hounde waas fon do tweelich Burgemästere (die Tweelwerroat, de zwolffe). Ju Sproake fon dät Stuk is Hoochdüütsk mäd fuul platdüütske Woude: dat, daat, straten, ingeseten vs. Ingesessen, leeff, beraden, tuge vs. gezeuge, saecke. 

Uk rakt dät Woude, do däälich noch ap Seeltersk bruukt wäide: broecke Breeke, resolviren risselwierje, citieren sitierje, koer Köär, veerdop Fjoorup. 

Apfaalen dwo uk do Jäildstukke, do as Breeke betoald wäide mouten: schaff, ortrik, goltgulden, ein olden halben stuver. Man dät kon uk in Bjoor: ein tunne beers. 

Hierunner sunt do Artikkele eerste in skeeuw kuut touhoopefoated.

Anno 1587 am 24 Januarij hebben die gantse gemeinte vund Ingesessene des Sagterlandes disse naestfolgende articull verordent, auff vund angenaemen in massen vund gestalt als folgt:

l. Do Paatäie in ne Gjuchtsseeke mouten two in t Lound peelfääste Buurgen staale un sik tou dät Dreegen fon ju Kossenge ferplichtje foar dän Fal, dät jo dän Prozess ferljoose.
Item erstlicken ist endtslaten, dass alle die jenige, so dass Landtrecht zu doende haben, sollen den twoluen wegen des landes twe Borgen vund gelouen stellen, so im lande paelvast sindt, es weer, dan cleger oder beclagten, welche parteij die sache verlustich sin wurde, die sulue sall den gewinnenden deill seiner vnkost vnd schaden nha erkentnisse der twoluen verordenten vthlegen vund bezalen, auch vort des landes gerechticheit van beiden partijen erleggen, und so iemandt dat selve zu rechter zeitt na ludt, des ersten, anderen vund drudden articulen nicht doen woll, denselben sall das Landtrecht in der sache nicht gestadet werden, idt si cleger oder beclagter sunder de sententsse allhir im Landtrecht tho ieggen ghaen.

Zum anderen sollen alle de jennigen so das landtrecht zu thuen haben, achte dagen zu uorn van Cantzell abkündigen lassen, dar mitt de twoluen sich darnach zu richten, vund der cleger sall den beclagten auch vort achte dage zu vorn darjegen citieren lassen, datt der beclagte üff dem sulvigen dach, wen de clage den verordenten aüergegeuen wardt dariegen zu erschinen darnach he sich wete zu richten.

Zum dritten sall der cleger seine clage schriftlich vbergeben, darinne clarlichen anzeigen sall, mitt watt parteij der clager zu thuen hatt, ock duetlicken namhafttich machen war he de clag vffstelt, vp wo menich stucke vund articull. Dariegen dem beclagten sall fri staen der clage copei vund dem beclagten achte dage tiedt sin antwordt darjegen inzubringen.    

Item vff su1ch vorgebent dess clegeres vnd beclagten willen de vorordenten ehres besten verstandes sich erkleren vund sententieren mitt vorbeholt, so de twoluen sich auff dem ersten sontach darna also bolde nicht konden resolueren, dass sie uff den anderen oder drudden sondache mogen bescheitt geben, vund wes, se dan also nach landes gebrauch vor recht erkennen nah gehorter clage, vund andtwordt und bewijss, wollen se des dem samptlichen erbgesessenen des landes vorstellen, vnd vplesen lassen, da mitt das landt alsulche sententia ratificieren, vund befestigen, auch mitt des landes siegell vnterdrucken, woferne es de partien vff ere vnkost begeven wurden,  vor das siegell ein ortrikes.

Item wan nhun cleger vund beclagter ire clage vund antwordt zu Rameslohe vffm kirckhaue vorgeben, sollen se dasselb ohne ienichs puchent vund vngestuemicheit vorgeben vund der eine jegen den anderen sich mitt worden oder der daat nicht vergreiffen so iemandt dar uber wurde dohne,  sall den lande verfallen sein mitt viff goltgl. jdoch hoger obricheit vorbeholden, vund wen nuhn einer in solchem broecke worde vallen, sollen alle Erbesessenen des landes zu gleicherhandt (so ferne he sich wegeren wurde dem lande dem broeke ausszugeben) pande auss dem hause zu nemen, de helffte des broeckes dem lande de ander helffte den zwoluen vund bij der selben ijuer de parteien tho utdracht saecke ingehen en andere vor de twolven stelle tho sein.

Item idt sollen auch dem zwolven vorordenten vom einem ieder so das landtrecht zu thuende haben, vund inen das landtrecht zu gegen gaen wurde, de sullen den zwolffen verordneten, glichfals des landes Ingesessenen, so die sententien mitt vellen wurden, sampt der zwoluen vff straten, wege vund stege vund bierbancken vnbeleidiget vund vubeschediget bliuen lassen, vund in keinen vordacht genamen werden alss bei poene vund hogester straffe von x goltgl, darvan sall dem lande de helffte verfallen sein, de andere helffte sollen die twolue geniessen, jdoch hoher obricheit das Ire furbehalten, vund darvan den zwolven oder de de sententien mitt fellen wurden, also jenigh verfall geschein wurde, derselbe soll den zwolven des bei seinen Eide nabringen vnd nicht vnderslaen vnd de verordenenten oder zwoluen dem lande vordon.

Item de zwolffe wollen auch mechtich sein den drudden deill des landesgerechticheit.

Item wanneer ein vrtell uffe gefraget landtrecht wardt entslaten, dasselb sal heimlich vund still verswegen vnder der zwoluen gehalten werden, vund nicht  nagesecht werden, bes zur zeitt dass dass vrtell vor den gantzen lande affgelesen wirdt, so iemandt von den zwolffen dar vber befunden, sall den zwolffen in zwei tunne beers vorfallen sijn vund des ampte entsetlet sein, vund ein anderen bestendigen man in dieselbe stede waelen.

Item wan de sententie sael eroffenet werden, ider so dass land zu samen vnder sich was zu
thuende hefft, sall ein jeder hauswerdt selbst, so ferne er mitt leibe schwacheit nicht da durch wurde verhindert, oder sunst bewisliche orsache offte buten landes were, sulches vorbringen lassen, vund erschienen uff den kerchoff zu Ramehslo zu zwolf uhre, sollen auch keine knechte, megede oder kinder dar schicken, alles bei poena ein tunne beers de helffte den zwolffen die ander helffte dem lande, dar uff die zwolffen ein jeder in seinen kerspell oder dorpe bi eren eide vfflesen vund zu erkennen geben ob dar well mangelde vnde so ferne iemandt in sulchen vngehorsam, in sulchen broecke fallen wurde, vund nicht in gnaden affdracht machen woll, den suluen sollen de zwolffe ein ieder in seinen kerspell pande, aus dem hause nemen, damitt das der landtsrecht nicht verkortzet werde.

pro originale Copia 

Des Sagterlanders gerechticheit rogatus 

Scriptor testor RUDOLPH KREMERINCK, 

Pastor in Strucklingen 

mpropria.

in nahmen der zwolffen ihrer bevolmächtigten

FOLEKE AITEKEN zu Boldingen 

FREDERICH EILERICH ZU Strucklingen 

ROMMER EILRICH zu Utenden.

Ätter M. Hettema un R.R. Posthumus, Onze reis naar Sagelterland. Frjentsjer/ Franeker 1836. Ätterdruk Leer 1974. Sieden 256-262.




#Article 136: Seelter Läid (219 words)


Dät Seelter Läid is ne Hymne ap dät Seelterlound un dät Seelter Foulk. Die Text fon Fikoar Schulte wäd ap juu Wiese fon Brüder lagert euch im Kreise, komponierd fon  (1770-1846), soangen. Dät is nit tou ferwikseljen mäd dät oolde Seelter Läid fon M. Seeling.

()

Ljuude rakt et fuul un Lounde, 

do ap Goddes Waareld stounde. 

Man wät gungt deer wäil uur Seelter,

un uur't litje Seelterlound?

Seelter jäilde aal as Bruure, 

oachtje, hälpe een de uure.

Träf´ se sik uk in de Froamde, 

hat et fluks: Wie sunt ja früünd. 

Eene Sproake un aan Gloowe 

un dät trjoue Haat, do dwo, 

dät wie uus am ljoosten säike 

Sälskup bie dät oaine Foulk. 

Seelterlound, dät druuch mien Wääse, 

deer wol iek begreeuwen lääse, 

wier uk al min Baab' un Bääsje

sunt truch't Äidenlieuwend geen. 

Huus, wier spielden wie as Bäid´ne, 

dät Ferstopjen in de Häid´ne, 

Tikken, Räiden, Pingelpangel, 

kuud iek die ferjeete wäil? 

Seelterlound, du laist ousleeten, 

fon de Waareld gans ferjeeten. 

Man din Foan häd uus uk heelden

fräi fon Fäinde, Kriech un Nood. 

Seelter, wie hääbe t hier goud roaked 

dan uus Lound häd sik ächt moaked. 

Häd et uus daach riekelk lääwerd 

Fjuur un Woater un sääd Brood. 

Wie sunt luuter een Lounds Loundjer, 

Skäddeler, Roomelster un Uutändjer, 

un wie toanke een un t sälge:




#Article 137: Seelter Siegel (221 words)


Dät seelter Siegel is däälich bekoand uut n Gips-Oudruk, die Sello in Lübeck moakje liet. Ne Teekenge deerfon stoant ap dät Tittelblääd fon sien Bouk Saterlands ältere Geschichte und Verfassung (1896). 

Hie naamt dät sälwen S.14ff. dät ooldste un wichtichste Tjuugnis fon do Fräisen in ju Groafskup Sögelten. Dät wiest ne krounde uunboartige Figuur ap, mäd Waareldkuugel in de gjuchte un Säpter in de linke Hounde, ap n Troon, mäd ju Uumskrift S. parrochianorum in Zagelten.

Dät Siegel kumt toun eersten Moal an ne Uurkunde fon n 23. Moai 1400 in dät Stoatsarchiv fon Lübeck foar, heert oaber sien Stiel ätter sowät ju Midde fon dät fjautienste Jierhunnert, eventuel ne noch fröiere Tied an. Ätter Sello is ju Fürstenfiguur ap dän Troon Kaiser Korl dän Grooten, die ne ganse Antaal fräiske Meenten sik as Siegelbielde wääld hiede, in Ärinnerenge an ju soagenhafte Privilegierenge fon do Fräisen truch him. 

Dät skäl uk noch n sljuchten Oudruk uut dät 17. Jierhunnert in dät ooldenbuurger Archiv reeke. Dät Siegel wuude al eer beskrieuwen fon Hettema un Posthumus=He (1836:171), wier do Bloumen in ju Siegelbielde as 'swoormjende Iemen' beskrieuwen wäide1) un uk noch n uur Siegel ärwäänd wäd mäd ne Hilgenbielde.
In 1812 wuude dät Druksiegel touhoope mäd dät ganse seelter Archiv ferkooped.

Däälich bildet dät seelter Siegel ju Bielde in dät Meentewoapen fon Seelterlound.




#Article 138: Seelter Äi (157 words)


 

Ju Seelter Äi (düütsk Sater Ems) bildet sik uut do Touflusse Marka un Oaje, do bienunner kuume bie Aajesbusk, 200 Meeter suudelk fon dät Kustenkanoal. Ju lapt dan mad n Düüker unner dät Kustenkanoal truch un dan fon dät Suude ätter dät Noude truch ju ganse Laangte fon Seelterlound, wier ju dät Woater uut de Foan apnimt, toun Deel truch ju Leetse Toachte. 

Ju Seelter Äi häd n Iensuchsgebiet fon 280 km2, as ju in dät Noude mündet in de Leda. Truch Oamse un Leda kuuden Äbbe un Floud sik bit Roomelse foutsätte. Foarallen in dät Noude kuud deertruch fuul Lound unner Woater loope.

Ju Äi waas loange ju Lieuwensäddere fon Seelterlound un waas skipboar bit Ällerbrouk. So bildede ju n gouden Wai foar Honnel un Skipfoart foar litje Boote. In Struukelje un Baalenje wieren fröier ne ganse Riege Hälgen loangs ju Seelter Äi.

Loangs ju Seelter Äi fon Baalenje bit Seedelsbierich lapt siet 2010 dät Seelter-Äi-Paad.




#Article 139: Seelterbuund fon 1952 (136 words)


In dät Jier 1952 wuud die eerste Seelterbuund apgjucht, as Foargunger fon dän Seelter Buund fon däälich. Die Foarstand wuud bilded fon dän Tweelwerräid, mäd älkemoal fjauer Meegliede uut älke Täärp: Strukelje(U), Roomelse(R) un Skäddel(S). Wo dät aal tougeen, is in do unnerstoundene Dokumente tou leesen.

Wichtich waas foar him uk, dät Seeltersk skrieuwen wuude, wiertou dät Lesebouk foar Seelterlound Muugelkhaid roate. Deerbie wuud uk je ju Froage ätter ju Skrieuwwiese wichtich. Deertou koom 1958 ne Delegation fon ju wäästfräiske Fryske Akademy(FA) ätter Seelterlound unner Leedenge fon dän Direktor, Prof. Jelle Brouwer. 

In moorere Deege wuud touhoope mäd dän Tweelwerrräid maast in de Hollener Skoule uur ju Skrieuwwiese uurlaid un wuuden ferskeedene Foarsleeke in n Praxis bekieked un wröiged. Toulääst koom dan eene Skrieuwwiese hääruut, ju dan uk ätters anwoand wuude, t.B. in dät Seelter Woudebouk.




#Article 140: Seelterfräiske Literatuur (404 words)


Ju Seelterfräiske Literatuur uumfoatet do literariske Wierke in ju seelterfräiske Sproake. In dät 19. un dän eersten Haaldeel fon dät 20. Jierhunnert ärskiene do eerste seelter Täkste. Siet ungefeer 1950 ärskiene moor seelter Bouke. Ju modärne seelterfräiske Literatuur bestound grattendeels uut mundelke Fertälstere, Dööntjene un Uursättengen.

Foar 1550 wuude dät Ooldfräiske bruukt foar dät Apskrieuwen fon Gjuchtstäkste. Et rakt neen spetsifiske Gjuchtstäkste uut dät Seelterlound. Uut ju Tied fon 1550 bit 1800 rakt et een poor Täkste uut Aast-Fräislound, man deer sunt neen Täkste uurlääwerd wuuden uut dät Seelterlound. 1632 wuude in Upgant een Hoochtiedsgedicht skreeuwen. Dät Upganter Fräisk heerde, juust as dät Seelterske, tou dät Oamsfräiske.

Die ooldste seelter Täkst, ne Uursättenge, is Die ferläddene Suun fon dän Strukeljer Koaster Sixtus Ahlrichs fon 1812.. Die eerste seelter Fertäller waas Hermann Griep (1800-1871), uk wäil Fokke Hämken naamd. Hie skreeuw ferskeedene Dööntjene un Soagen. Sien Oarbaid wuude 1846 fon Johann Friedrich Minssen (1823-1901) apskreeuwen un eerst in 1970 hääruutroat. Minssen häd uk ferskeedene seelter Spräkwoude touhoopesoacht. In sien Wierk uut dät Jier 1846 stound ju seelter Spräkwoudesamlenge mäd aal touhoope 897 Spräkwoude in ju seelterske Sproake. Theodor Siebs (1862-1941) publisierde 1893 een Bouk wieroun Dööntjene fon anonime Fertällere stounde.

Gesina Lechte-Siemer (1911-2007) waas ju eerste Dichterske in ju seelterfräiske Sproake. Ju waas aal as Bäiden an't dichtjen. Dät Tjooterstuk Louts Hinerks Tjoue häd ju 1931/32 skreeuwen.

In't Jier 1977 ärskien Ju Seelter Kroune fon Gesina Lechte-Siemer, ne Sammelenge fon Dichtwierke. Twiske 1977 un 1990 publisierde Theo Deddens (*1933) seelter Fertälstere in ju Münsterländische Tageszeitung, touhoope häd hie deerfoar ungefeer 300 Saitensstukke skreeuwen. Die amerikoanske Sproakwietenskupper Marron Fort (*1938) publisierde do Täkstsammelengen Saterfriesisches Volksleben (1985) un Saterfriesische Stimmen (1990). Do Täkstsammelengen  in disse Bouke weeren Fertälstere, fertäld fon ferskeedene Seelter. 

Margaretha Grosser (*1934) häd gjucht fuul seelterfräiske Bouke skrieuwen, ju Dööntjen un Fertälstere uut Seelterlound Serie (1992-1994) is gjucht bekoand wuuden. Ätter 2000 skreeuw Grosser uk Margeriten uut min Tuun (2001) un Mien Tuunschiere (2005). In 2009 häd Gretchen (Margaretha) Grosser Die litje Prins ätter dät Seelterfräiske uursät. Deerätter keemen moor seelter Uursättenge fon klassiske Bäidensbouke. So häd Grosser uk Tuusterpäiter (2010), Fon dän Fisker un sien Wieuw (2012) un Die fljoogende Klassenruum (2013) uursät. Ieuwenske Grosser häd uk Johanna Evers (*1953) Bäidensbouke uursät, fon hier ärskiende 2012 dät Bouk Middewinter in’n Staal. 2000 hiede Marron Fort sien Uursättenge fon dät Näie Tästamänt un do Psoolme kloor. 2015 publisierde hie een näi Woudebouk fon't Seelterfräisk. 




#Article 141: Seelterlound (2035 words)


Seelterlound (Düütsk: Saterland) is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon 123,62 km2 un ap n 31. Dezember 2015 13.283 Ienwoonere. Dät Seelterlound häd fjauer Täärpe: Roomelse, Strukelje, Seedelsbierich un Skäddel. 

An n 1. Meerte 1974 äntstuud mäd ju kommunoale Gebietsreform ju Meente Seelterlound so as ju däälich is. Do bit tou ju Gebietsreform fon 1974 tjo oainständige Meenten wieren Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ju fräiske Sproake fon dät Seelterlound, dät Seelterske, is ju litste anärkoande Minnerhaidesproake fon Europa. 

Dät Seelterlound lait in dät Noudwääste fon dät Ooldenbuurger Munsterlound, in dät Trjokaant Lier, Kloppenbuurich, Ooldenbuurich. In dät Suude wäd dät Seelterlound fon dät Kustenkanoal begränsed, in dät Noude un Noudwääste slut dät an Aast-Fräislound oun, man bietiede wäd uk dät Seelterlound deertou reekend. Ju Leda is een Äi un ju Noudgränse fon dät Seelterlound, ju fljut fon dät Aaste ätter dät Wääste. 

In dät Wääste wäd dät Seelterlound ougränsed fon dät tou ju Meente Aastrauderfeen heerende Täärp Idafeen, wät fröier as Foankolonie ap seelter Gruunde anlaid wuuden is. Disse Foan-Täärpe lääse in dät Gebiet, weer fröier die sweer tou passierjende Foan uum dät Seelterlound tou liech. In dät Aaste wäd dät Seelterlound truch dän Elisabethfeenkanoal ousleeten, die uur ju ganse Loangte n geografisk Skeed bildet. Ju bit tou ju Burgeräntskeedenge fon 1949 (1951) tou Seelterlound heerende fröiere Foanmeente Elisabethfeen an dän Elisabethfeenkanoal heert apstuuns tou ju Meente Bäärsel.

Seelterlound wäd fon ju Seelter Äi fon dät Suude ätter dät Noude truchfleeten un deelt et in do two behärskjende Foane: Wäästfoan un Aastfoan. Suudelk fon dät Kustenkanoal lait Näiskäddel, dät bit tou 1974 tou dät Seelterlound heerde. Two grattere Meere in dät Seelterlound sunt ju Hollener See appe naite fon Hollen/Roomelse un ju Maiglöckchensee wäästelk fon Skäddel.

Dät Seelterlound gränsed an fieuw ferskeedene Noabermeenten. In dät Wääste un Noude gränsed ju Meente Seelterlound an Aastrauderfeen un Tjootern (Samtmeente Jümme). Do Meenten Bäärsel un Ait in dät Aaste un Suudaaste sunt juust as dät Seelterlound uk Deel fon dän Loundkring Kloppenbuurich, ju Meente Äästerweede (Samtmeente Noudhumling) in dät Suude heert tou dän Loundkring Oamselound.

Dät rakt fjauer Täärpe in Seelterlound: Roomelse, Skäddel, Seedelsbierich un Strukelje.

In Seelterlound rakt et do naiste Buurskuppe: Baalenje - Bäätholt - Bieuwelte - Fäärmesound - Hällene - Heeselbierich - Hollen - Hollenerfoan - Hollenbround - Klaaster (Boukeläsk) - Knülke (Skillup) - Loanghoarst - Siedlenge Muddebierich - Näiwal - Roomelse-Aast - Roomelse-Wääst mäd Hoogebierich, Häärst un Raake - Seedelsbierich-Kolonie - Skäddelerdom - Strukelje-Wääst - Uutände - Ubbehusen - Wietsound

Dät Seelterlound lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju Noudsee stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.

Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait dät Seelterlound in n Gebiet, dät ju Iendeelenge Cfb. häd. (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer) Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.

Wälle: mappedplanet.com

Seelterlound lait ap n 15 Kilometer loang un een bit fjauer Kilometer breed Soundailound midde in do Foane. Deertruch waas et loange Tied gjucht isolierd un bit tou dät 19. Jierhunnert ien kuud me bloot mäd n Skip uur ju Seelter Äi in Seelterlound kuume. Twiske 1100 un 1400 wuud ju Tecklenbuurger Groafskup Suugel, ju dät Seelterlound fon däälich un Deele fon dän Humling uumfoatede, fon Fräisen uut dät Aast-Fräislound fon däälich besiedeld. Of deerfoar al wäkke wäästfäälske Siedeler in dät Gebiet woond hääbe, is striedich. 

Fon ju Groafskup Suugel (Comitia Sygeltra) häd dät Seelterlound (Sagelter Land) uk wäil sin Noome (sjuch ju Skizze unner).

Apgruund fon ju Isolation häd sik ju oaine Sproake fon dät Seelterlound äntwikkeld un is bewoard blieuwen. Ju Seelterfräiske Sproake is n Dialekt fon ju Fräiske Sproake, ju in uur Deele fon Aast-Fräislound siet Jierhunnerte uutstuurwen is.

Ju ooldste Uurkunde stamt uut 1319. Seelterlound hied goude Kontakte ätter dät Noude, man uk ätter dät Suude wai. In dät Jier 1400 wäd dät fon dän Groaf fon Tecklenbuurich an Munster uurdrain. Man in ju Tied wäide uk do aastfräiske Ienfloude gratter.

Seelterlound hiede in dät Middeloaler ne oaine Ferfoatenge un ne oaine Gjuchtsboarkaid. Toun Biespil is ne skriftelke Loundgjuchtsoardenge uut dät Jier 1587 bewoard blieuwen, wierfon die Uursproang düütelk aller waas. Muugelk wuud dät truch Korl dän Groote, die do Fräisen ju Legende ätter eenige Privilegien tousicherde (sjuch: Fräiske Fräiegaid). Dät Seelterlound wuude tou do symboliske Soogen Seelounde täld un hiede ne do uur fräiske Loundesmeenten äänelke bienaist demokratiske Ferwaltenge: Eenmoal in t Jier wuude die Tweelwerräid wääld, die dan Ferwaltenge un Gjuchtspreekenge latte. 
Deer ju Loundnoome fon do Fräisen in dät Seelterlound eerste leet ärfoulgede, waas dät Gebiet nit heerskupsfräi. Toueerst wieren do Groafen fon Tecklenbuurich do Loundesheeren, leeter dät Deelstift Munster, dan die Fürstbiskop fon Munster. Seelterlound hiede daach fiergungende Fräiegaide un waas deermäd uk unner froamde Heerskup n gjucht uunouhongich Gebiet. Do seelter Fräisen wisten hiere ounstammende Fräiegaidsgjucht gjucht loange tou bewoarjen. Uk hier died ju isolierde Loage hier Uuriges.
In 1803 wuude Seelterlound mäd ju Säkularisierenge fon dät Bisdum Münster dät Härtsochdum Ooldenbuurich tousloain. Nit fuul leeter roate et unner Napoleon n kuut frantsöösk Intermezzo. In dät Jier 1934 wuude eerstmoals ne Meente Seelterlound iengjucht, wierbie ieuwenske Roomelse un Skäddel uk dät däälich tou Ait tällende Näiskäddel heerde. An n 1. Meerte 1974 äntstuud dan mäd ju kommunoale Gebietsreform ju Meente Seelterlound so as ju däälich is.

Do bit tou ju Gebietsreform fon 1974 tjo oainständige Meenten wieren Strukelje, Roomelse un Skäddel. Dät Koloniegebiet Seedelsbierich waas ne Buurskup fon Skäddel, man hier wäd nit moor fuul Seeltersk baald.

Bie ju Touhoopelääsenge fon do tjo Haudmeenten geen et uum ju Ferdeelenge fon do Sweerpunkte: Strukelje skuul dät Koopenskupsweerpunkt wäide, Roomelse hiede ju Real- un Haudskoule mäd Orientierengsstappe un in Skäddel bleeuw ju Meenteferwaltenge. Däälich is dät nit so as dät plaand waas, Strukelje un Skäddel hääbe aal do wichtige Institutione ouroat an Roomelse.

Ju Bielde fon do Täärpe häd sik uurloang annerd. In dät Jier 1821 wüütede toun Biespil in Skäddel n grooten Bround un fernäilde 27 Huuse, deerfon doarsten bloot 12 Huuse wier apbaud wäide. In April 1945 wuuden 17 Huuse truch Bomben fernäild, wierfon nit fuul wier ap hiere oolde Steede apbaud wuuden sunt.

Truch ju groote Ferkoppelenge un Uutsiedelenge fon Buurenhoawe uut dät Täärp wuud et muugelk, do fräi wuudene Gruundstukke tou Ferbeeterenge fon ju Infrastruktuur tou bruuken. Do uut dät Täärp uutsiedelde Buurenhoawe kreegen in do Buurskuppe näie Steeden. Do Täärpe sunt also ätter 1945 gans uurs wuuden. In do lääste Jiertjaande sunt näie Woonsteeden äntsteen.

In dät Seelterlound wäd dät Seelterfräiske fon ungefeer 2.000 Ljuude boald. Dät Seelterfräiske is dät lääste Aast-Fräiske, wät et däälich noch rakt. Ieuwenske dät Seelterfräiske wäd Hooch-Düütsk un Plat-Düütsk in ju Meente baald. In dät Seelterlound woonje uk Russen, do hiere Määmesproake noch baale konnen.

Deer dät Seelterlound bit tou dät Jier 1803 politisk tou dät Läichstift Munster heerde, is et katoolsk ääntet. Do Seelterfräisen heere tou do litje koppel Fräisen, do der traditionel ju roomske Säärke heere. Unner ju Reformation wuuden do Seelterfräisen innerdoat luttersk, man ätter dän wäästfoalsken Free wuuden ju daach wier katoolsk Juunreformation). Stump wäästelk un noudelk fon Seelterlound befint sik deertruch n gjucht skäärp Konfessionsskeed tou dät lutterske Aast-Fräislound.
Truch ju Uumsiedelenge ätter dän Twäide Waareldkriech un näie Ienwoonere fon Seelterlound uut Ruslound annerde sik ju konfessionelle Touhoopesättenge fon ju Befoulkenge. Däälich rakt et wier lutterske Meenten un een fräisäärkelke Meente (Baptiste) in  Seelterlound.
Uk ne Moskeemeente häd sik in Roomelse bilded, wierfon do Besäikere uursproangelk uut de Turkäi kuume. 

Siet dän 27. April 2008 rakt et bloot noch een roomsk-katoolske Säärkenmeente in Seelterlound. Do fjauer juundäst oainständige Säärkenmeenten

wuuden fon dän Biskop fon Munster aphieuwed un tou ne näie Säärkenmeente St. Jakobus in Seelterlound mäd sin Sit in Roomelse touhoopefoated. Dät Rektorat St. Antonius, Boukeläsk, waas aal in 2006 aphieuwed un mäd St. Georg, Strukelje, fereend wuuden. Pestoorsäärke fon dät Seelterlound is ju St. Jakobus-Säärke in Roomelse. Tou ju roomsk-katoolske Pestooräi heere fääre do in de Kommunoalreform fon ju politiske Meente outrände Gebiete fon Aastrauderfeen un Elisabethfeen. Ju roomsk-katoolske Meente fon Seelterlound faalt as een Deel fon dät Bisdum Munster unner dän 'Biskoppelke Munster Offizial' mäd Sit in Fächt.

Die aastelke Deel fon Strukelje heert tou ju lutterske Kristussäärke in Elisabethfeen, die wäästelke Deel, as uk dät Täärp Roomelse, heere tou ju lutterske Säärkenmeente Idafeen, däälich Aastrauderfeen.

Hierunner foulgje do Resultoate fon do Woalen in 2011, 2006 un 2001:

Blasonierenge: Dät wiest in Rood ap n gouldenen Troonsessel ne sittende, junge Köönichsfiguur mäd Krullen un een blau Gewand mäd gouldene Apstiksel, gouldene Hoike un gouldene Skoue, in ju Linke een goulden Säpter, in ju hoochheeldene Gjuchte n gouldenen Rieksappel. An dän Troon liend is die Rieksskild, n swotten Dubbeloadeler in Gould. Dät Woapen wiest Korl dän Groote (carolus magnus), die do Fräisen ju Legende ätter hiere wiedloangjende Fräiegaidsgjuchte tousicherd hiede.

Ju Flaage fon ju Meente is blau/gould (jeel)/blau mäd dät Meentewoapen in ju Midde fon dät jeele Fäild. Ju Ferhooldenge fon do blaue Raantstriepen tou do braadere jeele Middelstriepen bedrächt 1/5 : 3/5 : 1/5.

Środa Śląska, Polen.

Ju Baksteenkapälle fon ju fröiere Deelläitenge fon dän Johanniteroarden in Boukeläsk is uut dät 13. Jierhunnert un is ju eenige fon disse Oard. Aal do uur fräiske Kommenden fon dän Oarden sunt in ju Reformation unnergeen, un do Bauwierke fernäild wuuden. So stoalt ju dän Hl. Antonius wäide Kapälle in Klaasterbusk n kultuurhistorisk Kleenood deer. Ju is nit bloot dät ooldste katoolske Goddeshuus in ju Meente, man uk dät ooldste Bauwierk in dät ganse Seelterlound. In dät Jier 2005 wuude ju apweendich restaurierd.

Skäddel is dät Säntrum fon ju seelterfräiske Sproake, deer is dät Seelterfräiske Kulturhuus tou fienden in dan oolde Boanhoaf. Dät Kultuurhuus wäd benutsed as Fereensheem fon dän Seelter Buund un et rakt deer n Radiostudio fon ju Ems-Vechte-Welle foar ju Seelter Seendenge ap dän regionoale Seender. In Skäddel rakt et uk noch ju Galeriehollounderwiendmäälne fon 1870 mäd n Heimatmuseum un Woainremise. In dät Täärp sunt buutendät ferskeedene Bautoankmoale. Fääre rakt et dät Natuurtoankmoal 'Loanghoarster Iesk' un ju grootste Roukekolonie fon Düütsklound.

In Seelterlound befint sik uk die Seender DHO38 fon ju Düütske Marine. Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Ju oachte 354,8 Meter hooge rood-wiet Maäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Ju fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunden n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weese, dät jo ne deer plaande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge.

Dät Fräitiedanbod in Seelterlound is gans riek. Mädnunner rakt et 27 Sport- un Skutsbuunde un tjo Karnevalbuunde in ju Meente. Et rakt 13 Sportsteeden, tjo Tennisanloagen un two Tennishallen, fjauer Sporthallen un tjo Riedhallen. Deertou kumt een Skaterboan un een Indoor- un een Outdoor Kartboan, ju der in dät Täärp Roomelse ansiedeld sunt. Swimsport- un Boademuugelkhaide rakt et in dät Fräitiedboad fon Roomelse, as uk in ju Hollener See. In dät Täärp Strukelje befint sik n Paddel un Pedal-Station as Anloopsteede foar dät Flitsepee- un Woaterwonderjen. In Seedelsbierich is ne multiple Buutensportanloage (Basketball unsofääre), as uk n Beachvolleyballfäild un ne Skaterboan.

Kultuurelle Fereene in dät Seelterlound sunt:

In Seelterlound kon bie ferskeedene Feranstaltengen dät Seelter Läid fon Pestoor Schulte spield wäide.

In dät Seelterlound wäd däälich noch Eed greeuwen. In dän Wäästfoan wäide alle Jiere sowät 400.000 Kubikmeter Eed uut dän Boudem hoald.

Do Buundessträiten 72, 401 un 438 ferbienden Seelterlound mäd do Autoboanen. Truch Seelterlound fiert ju Iesenboansträkke Wäästersteede/Ocholt–Seedelsbierich fon dän Oamsloundske Iesenboan. Disse Sträkke wäd siet loange Tied bloot noch bruukt foar Göiderferkier, un dät rakt noch Museumsüüge.

Ap dät suudelk oungränsende Kustenkanoal wäd Binnenskipfoart twiske ju Oamse un ju Hunte bedrieuwen. An dän Kustenkanoal wäd stuuns ju sonaamde c-Port apgjucht, n Industriepark un Hoawen foar ju Region Ooldenbuurger Munsterlound.

Dät Seelterlound ferföiget uur fjauer Grundskoulen in Strukelje, Roomelse, Skäddel un Seedelsbierich. Dät Skoulsäntrum Seelterlound mäd Haudskoule un Realskoule befint sik in Roomelse. Ap dän Ploats fon dät Skoulsäntrum Seelterlound befint sik dät Laurentius-Siemer-Gymnasium.

 




#Article 142: Seeltersk (3005 words)


Dät Seelterske of, wietenskuppelk, Seelterfräiske is ne fräiske Sproake, ju fon sowät 1500 bit 2500 Moanskene boald wäd in Seelterlound. 1991 wuude ju seelterfräiske Sproake in dät Guinness-Bouk fon Rekorde fon 1991 iendrain as litste Sproakailound fon Europa. Dät Seelterfräiske is dät lääste Uurblieuwsel fon ju aastlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, do Groninger Uumelounde, Aastfräislound, dät Jeverlound un Butjoarlound. 

Bit in dät säkstienste Jierhunnert waas dät Fräiske (Ooldfräisk) ju eepentelke Sproake fon Ferwaltenge un Gjucht in do fräiske Kustenlounde twiske dät Vlie in 't Wääste un ju Weser in 't Aaste. Ätters is ju Sproake in Aast-Fräislound uutstuurwen, man in Seelterlound is ju an 't Lieuwend blieuwen. 

Binne ju ooldfräiske Sproake in Aast-Fräislound roate dät two Dialektgruppen, do oamsfräiske Dialekte un do weserfräiske Dialekte. Do oamsfräiske Dialekte wuuden in dän wäästelke Deel fon dät aastfräiske Hoolichailound boald, as uk in do Groninger Uumelounde bit tou ju Lauwers. Do weserfräiske Dialekte wuuden in dän aastelke Deel fon dät aastfräiske Hoolichailound boald, bit in dät Lound Wursten, uursiede fon ju Weser.

Uut dät Ooldfräiske hääbe sik dät Wäästfräiske, dät Seelterfräiske un dät Noudfräiske äntwikkeld. Do bildeden touhoope ju fräiske Sproakgruppe. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt do uutnunner woaksen. Fon do fräiske Dialekte, do noch an 't Lieuwend sunt, is dät hälgeloundske Fräisk dän naiste Früünd tou dät Seelterske. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake.

Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken. Ju seelter Sproake is fon Uursproang Fräisk, man häd platdüütske un hoochdüütske Ienfloude unnergeen. Deerbie sunt ferskeedene Woude in dät Seelterske keemen, do nit originoal Fräisk sunt. Ap ju uur Siede häd dät Seelterske ooldfräiske Woude (as kweede, Soaks) bewoard, do dät uurswain nit moor rakt, as uk grammatiske Besunnerhaide (t.B. Gäise, sjo).

Dät Sproakgebiet uumfoatet trjo Täärpe: Strukelje, Roomelse un Skäddel. In ju junge Kolonie Seedelsbierich wäd nit fuul Seeltersk boald. Däälich bildje do fjauer Täärpe un hiere Buurskuppe mädnunner ju Meente Seelterlound mäd n Uurfläche fon 123 km2 un sun 13.000 Ienwoonere. Ieuwenske Seeltersk un Hoochdüütsk behärsket n Deel fon ju seelterske Befoulkenge dät Platdüütske.

Uur ju Spreekerantaal rakt et ferskeedene Unnersäikengen un Skättengen. Bie aal do Skättengen lait ju Spreekerantaal twiske do 1500 un 2500 Moanskene.

Ju lääste Unnersäikenge wuude 1995 moaked fon Dieter Stellmacher in dät Saterlandprojekt fon ju Universität Göttingen. Deerbie wuuden 10% fon do Ienwoonere uur hiere Sproakgebruuk ätterfräiged an Hound fon ne Froagebooge mäd 34 Froagen. Fon do 12.100 Ienwoonere wuuden uutnuumen Bäidene unner 14 Jiere, as uk Uutloundere, Uutsiedlere un Personen mäd twäide Woonenge in Seelterlound. So ferbleeuwen 8.334 Persone, so dät 833 Ljuude tou befräigjen wieren. Deerfon koomen 766 (92%) uutfälde Froageboogen. Seeltersk ferstounden dwo 4.058 Ienwoonere (49%), Seeltersk baale konnen 2.250 Persone. Fon do 8.334 Ienwoonere baale also 27% Seeltersk, ap maaste in Roomelse (39,7%). In Skäddel kon 28,9% Seeltersk baale, in Strukelje waas dät 26,2% un in Seedelsbierich 9,6%.

In dät historiske Gebiet Seelterlound lääse do uk nit fräiskbaalende Täärpe Idafeen, Elisabethfeen un Näiskäddel. Disse Täärpe heere Däälich nit tou ju Meente Seelterlound. Idafeen heert tou ju Meente Aastrauderfeen), Elisabethfeen tou ju Meente Bäärsel) un Näiskäddel tou ju Stääd Ait. Do näie Bewoonere fon disse Foantäärpe koomen fon Anfang an uut Ooldenbuurich of Aastfräislound un do kuuden neen Fräisk baale. Näiskäddel äntstuude in dät 19. Jierhunnert fon Skäddel uut, man so as uk in dät Foantäärp Seedelsbierich waas ju Antaal fräisk baalende Ienwoonere littik. Tou dät Eende fon dät 19. Jierhunnert tälde Paul Kollmann in Näiskäddel noch 59 fräiskbaalende Ienwoonere (12,7%).

Dät Seelterske kon in do trjo Dialekte fon Roomelse, Utände (Strukelje), un Skäddel ferdeeld wäide. Do Ferskiele sunt gjucht littik. Daach sunt do, wan me Seeltersk baale kon, goud tou kannen. Hier een poor Biespilsatse in do unweerskienelk ful Ferskiele ansammeld sunt, man daach kon me deer an sjo, dät jo daach nit uuremäte foneenuur ouwieke:

Ju Muur fon mien Naaberljüüde fon ju Hachte in't Nouden, do aaltied mäd ju Saise Gäärs faar hiere Haangste mjo, häd aan Lüünich blouked, die knulääst in dät froaie Fuugelhuus jieuwenske hier aain Huus Aaiere laid häd un bolde litsje Suukene häbe skuul. Mongs soacht hie Fodder un bikket litsje Miegelken un uurswät uut ju Äide bääte dän Staal, eer hie wier tourääch ätter't Fuugelhuus wäifljucht. Sieuwends (/Seeuwends) staant deer aaltied aan fraamden Mon, die uurs niks mäi as dän Fuugel tou bekieken. Wildääge kumt hie uut dät Bopperlound.

Ju Muur fon mien Noaberljuude fon ju Hööchte in't Nouden, do aaltied mäd ju Saise Gäärs foar hiere Hoangste mjo, häd een Lüüntje blouked, dät knulääst in dät froaie Fuugelhuus ieuwenske hier oain Huus Oaiere laid häd un bolde litje Suukene häbe skuul. Mongs soacht dät Fodder un bikket litje Miegelken un uurswät uut ju Äide bääte dän Staal, eer dät wier tourääch ätter't Fuugelhuus waifljucht. Säiwends stoant deer aaltied aan froamden Mon, die uurs niks mai as dän Fuugel tou bekieken. Wildääge kumt hie uut dät Bupperlound.

Ju Mour fon mien Naaberljuudene fon ju Hööchte in't Nudden, do aaltied mäd ju Soise Gäärs faar hiere Haangste (/Hangste) mjo, häd een Lüüntje blouked, dät knulääst in dät froaie Fuugelhuus ieuwenske hier aain Huus Aaiere laid häd un bolde litje Suukene häbe skuul. Mongs soacht dät Fodder un bikket litje Miechhäimken un ourswät uut ju Idde bääfte dän Staal, eer dät wier tourääch ätter't Fuugelhuus waifljucht. Säiwends staant deer aaltied aan fraamden Mon, die uurs niks mai as dän Fuugel tou bekieken. Wildääge kumt hie uut dät Bupperlound.

Ieuwenske do ferskeedene Baalwiesen fon Regionen (hier: Täärpe), do me as Dialekte beteekent, rakt dät in älke Sproake, ju noch fon moor as aan Moanske boald wäd, idividuelle Baalwiesen (Idiolekte), do al deer truch äntstounde, dät älkunaan besunnere Foarljooften foar Uutdrukswiesen häd. Man juust in een Sproake as dät Seelterske, dät noch nit wuddelk standardisierd is, blift noch baldoarich ful Ruumte foar sukke individuelle (idiolektoale) Ferskiele, foar do hier Biespile roat sunt:

Toun Biespil, wan do Oolden fon ainewäl uut ferskeedene Täärpe kuume, kon dät licht weese, dät ju Person een oaine, individuelle Dialektmiskenge boalt.

Ieuwenske dät in do Biespilsatse bruukte bekieke kumt uk hyperkorrekt bekiekje foar, dät kweeden wäd, uumdät do je-Tiedwoude fon wäkke as typisk Seeltersk apfoated wäide. Ieuwenske soacht kumt in aal do Täärpe uk säkt foar, wildääge uk aan Faal fon Hyperkorrektuur: Uk Foarmen mäd ch rakt dät al in dät Ooldfräiske sēka (säike). Muugelk honnelt sik dät uk bie ju Foarm säkt uum Hyperkorrektuur, man dät is nit seeker. Bee düsse Faale sunt - hyperkorrekt af nit - so in dät Seelterske ienburgerd, dät me him nit moor iedensthoaftich as ferkierd beteekenje kon.

Oold un näi spielt uk een groote Rulle in Luudferskuuwengen, do juust tou düsse Tied in dän Gong sunt, un do fon wäkke Ljuude meemoaked wuden sunt un fon wäkke noch nit:

In dän Sproakuutbau kumt dät tou masse Lienuursättengen un besunners uk Fäkwoud-Uurnoamen: Juust hier in ju Seelterske Wikipedia, ju sunner Sproakuutbau nit weese kon, rakt dät deerfoar masse Biespile. Hier sunt dät t.B.: 

Man me kon nit ferwachtje, dät die Sproakuutbau fon älkunaan gliek moaked wäd un do näie Themen aaltied juust gliek foarmulierd wäide (Biespil: In do tjo Täärpe rakt dät unnerskeedelke Baalwiesen af in do tjo Täärpe rakt dät unnerskeedelke Dialekte). Uurs een Biespil is dät Woud Stoafsuuger (Lienuursättenge uut dät Düütske) deertou dät dät Synonym Huulbäisem rakt, een Woud, dät weerskienelk fon een äänelk Platdüütsk Woud oulat is, un, as me licht ärkoant, uurspröängelk moor snurrich as iedenst meend waas. Daach kweede dät wäkke Ljuude nu uk in dän Iedenst.

Wäkke platdüütske Ienfloude rakt dät allerweegense in dät Seelterske: So wäd insteede fon mädeenuur maasttieds mädnunner kweeden, wät uk wäil fon aan platdüütsken Ienfloud kumt, un mädeenuur wäd oafter as aiske ooldwaareldsk apfoated, daach kweede dät wäkke. Man dät rakt uk Seelter, do läip stäärke platdüütske af düütske Ienfloude häbe: kien insteede fon naan / neen; indäid uk maake / moake insteede fon maakje / moakje. Sowät foatje noch masse Seelter as ferkierd ap, man daach wät dät kweeden.

Twiske 1100 un 1400 wuude dät Seelterlound fon Fräisen uut dät Aast-Fräislound fon däälich besiedeld. Woarskienelk koomen do Ljuude uut dät aastfräiske Kustgebiet, wier do, ätter ferskeedene Natuurkatastrophen, hiere Woonsteede ferlädden hieden. Dät Seelterlound wäd naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Münster uurdrain wuuden. Tou ju Groafskup Aastfräislound, ju äntstuude in dät 15. Jierhunnert, häd dät Seelterlound silläärge nit heerd. Unner dän Biskup fon Münster hieden do Seelter noch loange ne bestimde Oainständegaid un kreegen uk noch ne Sunnerloage truch Honnel un Skipfoart. Dät ooldste Seeltersk sunt two Woude in een Uurkunde uut dät Jier 1415.

Ap dät aastfräiske Hoolichailound wuude in dät 16. Jierhunnert minner Fräisk boald, insteede deerfon boalden do Ljuude deer immer moor Platdüütsk. Weegen ju isolierde Loage un ne bestimde Oainständegaid waas die platdüütsken Ienfloud in Seelterlound gjucht littik. Bit in dät 19. Jierhunnert waas dät Seelterlound n Soundinsel midde in oafte uunbegungboare hooge Foane, me kuude bloot mäd n Skip uur ju Seelter Äi in Seelterlound kuume. Uum 1900 wuude ju Buuräi ap do kultivierde hooge Foane gans wichtich. Truch näie Sträiten un n Iersenboan kreech dät Seelterlound fääste Ferbiendengen mäd ju 'Buutewaareld'. Uum 1945 waas ju Loage fon ju Sproake in do oolde Käädentäärpe noch so stäärk, dät ferskeedene Fluchtlinge uut Aast-Düütsklound sloank Seeltersk baalen leerden. Ätters geenen fuul Seelter Oolden deertou uur, hiere Bäidene ap Hoochdüütsk aptouluuken. Do lääste Jiertjaande koom deerap ne Reaktion un wäd uk n Bitje Seeltersk an do Skoulen roat. Ne Seeke ju foar bee Sieden fuul Ärfoulch rakt, läite do seelter Uuren fon allere Ljuude in Bäidenstuune. Uk kuume hier un deer seelter Beteekengen ap Huuse un sunt nu do seelter Täärpnoomen uk ap do Skilde anroat. Dät is foar n grooten Deel bewierked fon dän Seelter Buund.

Al in dän Begin fon dät 20. Jierhunnert kwieden ferskeedene Ljuude, dät ju seelterfräiske Sproake uutstierwe wüül. Ju absolute Baalertaal is bit tou dät Eende fon dät 20. Jierhunnert relativ konstant bleeuwen, man do Baalere fon dät Seelterfräiske sunt däälich ne Minnerhaid in ju Meente Seelterlound.

Ju seelter Sproake stoant siet 1999 unner Skuts fon ju Europäiske Charta fon do Regionoal- un Minnerhaidssproaken. In dät Seelterlound is ju Sproake uk as Amtsproake toulät. Do fjauer Täärpe in Seelterlound hääbe twosproakige Täärpnoomen. 

Ju ISO/DIS-639-3-Kode is stq.

In Seelterlound sunt in aal fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwilliger fersuurged wäide. An aal do Litje Skoulen (Gruundskoulen) in Seelterlound kriege do Bäidene Seeltersk-Unnergjucht. An ju Grote Skoule fon't Seelterlound (dät Schulzentrum Saterland) konnen do Sköilere an ju Realskoule Seeltersk as Wahlpflichtkurs kriege, an ju Hauptskoule rakt dät apstuuns naan Seeltersk-Unnergjucht. Uk an dät Gymnasium (Laurentius-Siemer-Gymnasium in Roomelse) rakt dät apstuuns noch naan Seeltersk-Unnergjucht. An do Beroupskoulen, Fachskoulen un Hoochskoulen rakt et uk naan Seeltersk-Unnergjucht. An do Universitäte fon Göttingen, Kiel un Ooldenbuurich rakt et Seminoare uur dät Seelterfräiske. Uunräägelmäitich rakt et Kuurse fon t. B. dän Seelter Buund of ju Foulkshoochskoule in Lier.

In do 1950er Jiere fangt ju Geskichte fon ju seelterfräiske Literatuur eerst gjucht oun. Dät Lesebouk foar Seelterlound waas ne Riege fon seelter Saitengstukke, do fon 1953 bit tou 1965 in dän 'General Anzeiger' publiziert wuuden sunt. As dät Lesebouk foar Seelterlound apheerde, fängen Hermann Janssen un Pyt Kramer oun mäd Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter. Dät fäng oun in n Suumer 1966 un die soogende un lääste Jiergong koom 1972. In dät Lesebouk un in Seelter Trjoue sunt ferskeedene literariske Seeken publiziert wuuden. Hermann Janssen skreeuw uk foar dät Lesebouk un häd 1964 Dät Ooldenhuus uutroat. Marron C. Fort häd in 1985 un 1990 two Bouke mäd Täkstsamlengen uutroat, in dät Jier 2000 ärskeen sien seelter Uursättenge fon dät Näie Tästamänt un do Psoolme. Margaretha Grosser is een fon do maast produktive Autorinnen in ju seelter Sproake, ju häd Fertälstere un Dööntjene skreeuwen in do Saitengen, un ferskeedene bekoande Bäidensbouke, so as Die litje Prins (2009) un Tuusterpäiter (2010) uursät. 

Ju Ems-Vechte-Welle häd älke two Wieke fon 11:00 bit 13:00 ne Seendenge uut Seelterlound ap Seeltersk un Plat. In Internet skrift ju Näissiede www.stuuns.com ap Seelterfräisk. In dän General-Anzeiger fon Rhauderfehn un ju Nordwest-Zeitung fon Ooldenbuurich ärskiene räägelmäitich Artikkele uur dät Seelterfräisk of ap Seeltersk.

Toumindest eenmoal in do two Jiere wäd in ju roomske Säärke ne Misse ap Seelter ouheelden. Dät Näie Testament (un do Psoolme) is fon Marron Fort uursät ap Seelterfräisk.

Ne offizielle Gjuchtskrieuwenge foar dät Seelterske rakt et noch nit. 

Dät Seelterske is in dän Loop fon do Jiere ap gans ferskeedene Wiesen skrieuwen wuuden. Do Sproakgeleerden hääbe in dät 19. Jierhunnert bit tou do 1950er Jiere moor of minner phonetiske Skrieuwwiesen bruukt. Deerfon waas Julius Bröring sien Wierk ap maaste bekoand in Seelterlound. Deerap basierde sik dan uk Gesina Lechte-Siemer, as ju in do trüütiger Jiere mäd seelter Gedichte ounfäng, wierbie ju oawers aal do Lienjen un Teekene wäägeläite moaste, deeruum dät do sik foar n praktisken Druk nit oainden.

As dan in do füüftiger Jiere foarallen fon Hermann Janssen näi ounfangd wuude mäd dät Lesebouk foar Seelterlound, wieren Ienfloude fon ju hoochdüütske un ju ängelske Skrieuwwiese deeroun. Al ap ju eerste Siede fon dät Lesebouk foar Seelterlound (Aproup) stuuden Woude as 'brought', 'ienfiehrd', 'utschniede'. Leeter geen dät n bitje wäch, oawers do loange Luude wuuden in dät Lesebouk foar Seelterlound noch nit konsequent skrieuwen.

In jusälge Tied wuud bie ju Fryske Akademy in Ljouwert toacht an n Woudebouk (Hermann Janssen rakt in dät Lesebouk foar Seelterlound uk al ne groote Lieste fon 4000 Woude) un dan skuul dät deerfoar ne konsequente Skrieuwwiese reeke, ätter dän Prinzip een Luud - een Teeken, sodät uk nit-Seelter ju Uutsproake deeran ouleese kuuden. Die Direktor Professor Jelle Brouwer waas ju Meenenge, dät do Seelter sik deeruur uk uutspreeke skuulen. Deerap moakede Pyt Kramer eenige Äntwurpe, do dan 1958 fon ne Delegation unner Fierenge fon Brouwer in moorere Äiwende an Hound fon Biespiele mäd de Tweelwerrräid truchnuumen wuuden. Toulääst wuud dan ju Foatenge mäd loange Säwenluude altied dubbeld wääld, ju dan leeter as Skrieuwwiese fon 1958 anwoand wuude in dät Seelter Woudebouk fon 1961 un uur Bouke, as Dät Ooldenhuus.

Consequenz waas, dät do kuute Luude [i] un [u] (in 'Tied', 'kuut') dan as i un u skrieuwen wuuden, wieruum do Luude [I] un [U] (in 'dit', 'Buk') dan skrieuwen wuuden as ì, ù. In n Praxis wuuden do apaate Akzentteekene nit bruukt un dät roate Ferwikselenge. Dät wuud löösd fon Professor Marron C. Fort in sien Saterfriesisches Wörterbuch fon 1980. Deeroun wuud 'Tied' un 'kuut' skrieuwen, also mäd ie un uu, wierbie dan do loange Luude [i:], [u:] as íe, úu skrieuwen wuuden (also slíepje, súur). Wan deer do Akzentteekene wächfaale, stöörde dät bolde naagends, deeruum dät dät fon do Luude uk bolde neen Minimoalpoore rakt. N uur Näierenge fiert Fort truch in sien Uursättenge fon dät Näie Tästamänt in et Seeltersk, wier hie sk skrift insteede fon sch, wät foarallen ap Skoulen nutselk is uum ju gjuchte seelter Uutsproake [sx] tou kriegen, insteede fon ju Düütske. Fort sien Skrieuwwiese wäd in groote Lienjen däälich maast ferwoand. Bloot dät Eenpeldskrieuwen in eepene Silwe (also epen insteede foar eepen) wuude nit altied uurnuumen.

Truch sien isolierte Loage un do deeruut resultierende Oainhäide keemen in dät Seelterlound al in dät fröie 19. Jierhunnert ferskeedene Unnersäikere fon ju seelter Sproake ap Besäik. Al in 1794 skreeuw die Antropologe Mauritz Detten uur do Fräisen fon dät Seelterlound. Hie beskreeuw ju seelter Sproake as „ein eignes teutsch, welches, wenigstens zum Theil, offenbar verdorbenes plattdeutsch ist“ un notierde sik n poor Woude. Die Theologe un Historiker Johann Gottfried Hoche skreeuw moor uur ju Sproake in sien Räisebeskrieuwenge truch Osnabrück un Niedermünster in dät Seelterlound, Aast-Fräislound un Groningerlound. Foar him waas dät Seelterske dät ooldste Dialekt fon Düütsklound un ju Uursproake fon dät Ängelske, Niederloundiske, Ooldsaksiske of Platdüütske.

In dät Jier 1836 wuude dät Wierk Onze Reis naar Sagelterland uutroat fon do wäästfräisen Montanus Hettema un Rinse Posthumus. Dät is n tjuk Bouk wuuden, dät bolde toun Haaldeel uut oolde Uurkunden bestuude. Interessant sunt eenige Texte, ne Sproakleere (wier Hettema dät Seelterske in dän ooldfräiske Roome twinge wol) un ne Woudelieste fon 31 Sieden. In dät Jier 1846 koom die Jeverloundiske Theologe Johann Friedrich Minssen foar moorere Mounde ap Besäik. Hie beskreeuw ju Sproake gans gnau un sammelde fuul Fertälstere un Spräkwoude in ju seelter Sproake. Sien Unnersäikengen wuuden toun Deel in dät Tiedskrift Friesisches Archiv publisiert, n groot Deel fon sien Wierk wuude eerste ätter dän Twäide Waareldkriech fuunen un uutroat.

Die Begruunder fon ju modärne Frisistik, Theodor Siebs, diede uk Unnersäik ätter ju seelter Sproake. Sien Geschichte der friesischen Sprache (1901) änthaalt ne bolde fulständige historiske Grammatik fon dät Seelterske, wierfon hie in Zur Geschichte de englisch-friesischen al fuul Biespiele roat hiede. Bloot ap Seelterlound beluuke sik Das Saterland, Flurnamen un sien lääste Uutgoawe in 1934 Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes. 

Do Unnersäikengen fon dät Seelterfräiske ätter dän Twäide Waareldkriech dieden foarallen Pyt Kramer un Marron Curtis Fort. Die wäästfräiske Ingenieur Kramer waas 25 Jiere oold as hie sien Seelter Woudebouk (1961) uutroate, fon sien Näi seelter Woudebouk is Beend I (A–E) in 1992 ärskienen. In 1982 wuude sien Kuute Seelter Sproakleere publisiert. Hie häd ferskeedene Unnersäikengen däin man hie häd uk ferskeedene Bouke skreeuwen un uutroat, fon 1966 bit 1972 waas hie foar dät seelterske Tiedskrift Seelter Trjoue aktiv, un hie publisierde ferskeedene wieräntdekte Wierke fon t. B. Minssen.

Die amerikoanske Germanist Marron Curtis Fort begon in do 1970er Jiere mäd sien Unnersäikengen ätter dät Seelterske un arbaidede bit tou dät Jier 2003 an ju Universität Ooldenbuurich wier hie sik iensätte foar dät Platdüütske un dät Seelterske. Mäd Hermann Dumstorf stoalde Fort dät Saterfriesisches Wörterbuch touhoope, dät 1980 publisierd wuude. Ieuwenske sien Woudebouk roate hie do Tekstsamlengen Saterfriesisches Volksleben (1985) un Saterfriesische Stimmen (1990) uut un uursätte dät Näie Tästamänt un do Psoolme in dät Seelterske (2000).

Foar ne ganse Lieste kiekjet bie Woudebouk.




#Article 143: Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (365 words)


Sekundär-Ione-Massen-Spektrometrie (SIMS) is ne Methode tou dät Analysierjen fon Uurflächen. Deertou wäd ju Probe in Vakuum bestroald mäd Ione (litje leedene Deele). Deertruch wäide dan Ione fon ju Probe-Uurfläche loossloain, wierfon dan ju Masse wain wäd. Dät Weegen fon do sonaamde sekundäre Ione geböärt in n Massen-Spektrometer, so dät ju Atommasse fääststoald wäide kon un  me weet, uum wäkker Element sik dät honnelt. Ju Methode is gans geföilich un ju Geföilegaid kon 10-16 bit 10-12 Atome/cm3 bedreege, dät is minner as n millionste Prozent! Deermäd is ju Methode uum ne Million Moal geföiliger as AES.

Do Resultoate kricht me as Massenspektroa, hier t.B. foar Nikkel (buppeste Bielde). Deerbie kon me do Isotope apaat sjo, hier also ap Atommassen 58, 60, 61, 62 un 64. Gewöönelk stoant dät Ferhältnis twiske do Isotope fääst, man in wäkke Falle kon dät uurs weese, t.B. troch nukleäre Prozesse. Dät kon me dan an dät SIMS-Spektrum sjo.

Bie dät uur Spektrum honnelt sik dät uum Phosphor. Dät häd man aan Isotope (Massentaal 31), man apfaalend sunt litje Spitsen ap 62 un 93. Deer honnelt sik dät uum Clustere (Klüüten) fon two bzw. tjo Atome mäd oankelde Leedenge. Dät kon ouhongje fon ju Bestroalengswiese. Nu is dät Läipe, dät ju Spitse ap 62 touhoope faalt mäd n Isotope fon Nikkel. Ap ju Wiese konnen Spitsen fon ferskeedene Elemente sik eenuur stööre un dät is n Ätterdeel fon SIMS. 

N fuul gratteren Ätterdeel is, dät bloot do Ione (leedene Deele) meeten wäide un dät nit goud fäästtoustaalen is, wo n grooten Andeel do fon do ganse loossloaine Deele uutmoakje. 
Bruukt me toun Bestroaljen t.B. dät Edelgas Argon, dan wäide neen Ferbiendengen foarmd un äntstounde man gans min sekundäre Ione. Me kon dät ferbeeterje truch n Bitje Suurstof in dät Vakuum oun tou läiten. Fuul geföiliger wäd ju Methode truch ju Probe mäd Ione fon n uur Gas tou bestroaljen. Uk honget fuul deerfon ou, of dät Materioal fon ju Probe sälwen al ne Touhoopestaalenge, t.B. n Oxyd is. Truch aal disse Uurseeken kon ju Geföilegaid fon SIMS uur n Faktor duusend skiele un mout oafte mäd Referenzproben oarbaided wäide uum noch n Bitjen tou wieten, wät me häd.

SIMS-Profile fon aal Elemente.




#Article 144: Semantik af Betjuudengsleere (138 words)


Semantik af Betjuudengsleere belukt sik ap ju Betjuudenge fon do Woude.

Dät Interessante is, dät ferwante Woude in ferscheedene Sproaken nit altied gans jusälge Betjuudenge hääbe. N bekoand Biespiel is Früündskup Freundschaft, wät sik ap Seeltersk uk ap ju Familie belukt.

Moor komplitsierd is dät, wan n Betjuudengsfäild in ferscheedene Sproaken ap ne uunglieke Wiese ferdeeld sunt. Biespil:

N Biespil wier do Betjuudengen gans wied uutnonner ron sunt, is bäite heizen. Dät hat eegentelk (dät Fjuur) beeter moakje un äntstamt ooldfräisk beta (ne Säände) beeter moakje, büßen also.

Uk kon ne Bestimde Betjuudenge fon n uur Woud uurnuumen wäide.
Hier sunt eenige Falle wier dät ap Seeltersk geböärd is.

Seeltersk reeke hat uk noch wäil 'reichen': Die Winner kreech dän Pries uurroat, man in ju Sunnerbetjuudenge 'reichen bis' hat et räkke: Ju Böie räkt fon hier bit Ait.




#Article 145: Sixtus Schröer (265 words)


Sixtus Schröer (Sikke Schröer) (bädden dän 22. April 1915, stuurwen dän 08. Februoar 1995, Baalenje) waas Buur, Architekt un Meentepolitiker fon CDU un () in ju Meente Strukelje. Hie waas fon 1954 - 1974 Buurmäster fon ju oolde Meente Strukelje un deermäd die lääste Buurmäster fon Strukelje. Hie häd oarich fuul foar de Meente Strukelje un dät Seelterlound däin un was aan fon do bekoandste Moanskene in Strukelje, Seelterlound un dän gansen Loundkring Kloppenbuurich. In Strukelje is ju Sträite Bürgermeister Schröer-Straße ätter him naamd.

Sixtus Schröer häd Klempner- und Installateur leerd. Hie wuude leeter Ingenieur un Koaster an ju Meisterschule für Elektrotechnik in Bremen. Truch dän Dood fon sin Bruur, die der Buur waas, in dän Twäiden Waareldkriech geen hie weer tourääch ätter ju Buuräi fon sien Oolden in Baalenje. 

Hie was Meeglid in dät Kuratorium des St. Michaelstiftes Bollingen un died aktief mee bie dän Apbau un Uutbau fon dät  Altenheim St. Michaelstift in Baaljene. Sixtus Schröer was intwiske uk Architekt wuuden. In do 1960-er Jiere died hie mee bie ju Flurbereinigung des Wester- und Ostermoores. Hie hoalde fuul Bedrieuwe ätter Strukelje wai un suurgede so foar ju Industrialisierenge in de Meente Strukelje. Hie suurgede deerfoar, dät do Meenten fon Seelterlound bie dän Oldenburgisch – Ostfriesischen Wasserverband ansleeten wuuden un suurgede foar dän Apbau fon dät  Ferienhausgebiet Sonnenau“ an de Seelter Äi in Strukelje. 1976 gjuchte hie dän Orts-und Verkehrsverein Strukelje ap, däälich ju Bürgerverein Strukelje. Hie waas loange Tied Meeglid fon ju CDU un gjuchte leeter ju Wählergemeinschaft Strukelje ap.

Hier is 'n litjen Uursicht uur sien eepenbeere Oarbaid:

Hie skreeuw dät Tjooterstuk 




#Article 146: Slowakäi (174 words)


Ju Slowakäi (slowakisk: Slovensko) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Bratislava un die Präsident fon ju Republik is siet 2019 Zuzana Čaputová.

Ap n 29. Meerte 2004 wäd ju Slowakäi NAFO Meeglid än dän 1. Moai 2004 Meeglid in de Europäiske Union. Ap n 1. Januoar 2009 kreech ju Slowakäi dän Euro.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Gerlachovský štít (2.655 m). Do grootste Äien fon ju Slowakäi sunt Donau, Tisza un Waag.

Slowakäi wäd begränsed fon:

Bit tou 1918 waas ju Slowakäi n Deel fon Aastriek-Ungarn. In dän Twäide Waareldkriech waas ju Slowakäi besät fon Nazi-Düütsklound. In ju Tied fon dän Koolde Kriech wieren Tschechien un ju Slowakäi touhoope as Tschechoslowakäi as Satellitstoat fon de Sowjetunion. Siet dän 1. Januoar 1993 is ju Slowakäi n oainständigen Stoat, sunner Tschechien. Dät kommunistiske System waas al eer looslät.

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $20.200 in 2007. In 2007 waas 2,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 33,5% Industrie un 63,9% Tjoonste.
In ju lääste Tied rakt dät Probleme mäd ju ungariske Minnerhaid.




#Article 147: Släieboom (120 words)


Die Släieboom (Prunus spinosa, dt. Schlehdorn) woakst jädden an n sunnigen Wooldraant un is in do Alpen in bit tou so'wät 1000 m. Hööchte tou fienden.

Die Släieboom is nau nuumen normoal naan Boom, sunnern n Struuk. Hie wäd bit tou 3 m groot un bildet oafte tichte Broake. Hie häd fon Meerte bit April wiete Blöiten. Sien Fruchte heete do Släie. Joo ärinnerje sun bitje an Bikbäien. Sien Bleede sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin.

Dät mout eerst fäärsen hääbe, dan schäl me do Släie plukje. Foar dän Froast sunt se gans suur.
Deerfon kon me gans smoakelge Marmeloade un uk fainen Likör moakje.
Hochdüütsk hat die Likör: Schlehenfeuer. Buppedät is n blöienden Släieboom uk goud as Fodder foar Iemen.




#Article 148: Sonic the Hedgehog (385 words)


Sonic the Hedgehog (japanisk:ソニック・ザ・ヘッジホッグ) is aan fon do bekoandste Videospilfiguure fon dän Videospilmoaker SEGA. Dät eerste Spil waas ap n 23. Juni 1991 peroat tou ferkoopjen. Sietdäm is Sonic n gjucht bekoand Spil, wierfon 45 Millione ferkooped wuuden sunt.

Moor as tjoon Jiere sunt Sonic un die Nintendo Maskotte Mario Konkurrent fonnunner weesen, bit tou Sega dän Heemkonsolemäärked ferlät hiede. Et rakt nu Sonic Spiele foar Nintendo-Systeme un uur Platfoarme.

Sonic ärsätte Alex Kidd, die bit tou 1990 die Maskotto bie Sega waas. Die gaue Koodiegel moaste bewiese dät die näiste Heemkonsole fon Sega (die Mega Drive) gauer waas as uur Heemkonsolen. Naoto Oshima skizzierde dän Karakter, wülst Yuji Naka die Haudprogrammierder bloot foar dät Spil waas. Ättertied is hie Boas fon dät Sonic-Team wuuden.

Sonic is n blauen Koodiegel. Hie kon mäd Skalgauegaid loope, deer kumt sin Noome fon (ängl. Sonic = Skal). Hie kon sik mäd dän Kraft fon Emeralde in Super- un Hypersonic ferwondelje. In allere Sonic-Spiele un -Comics wuude dät as ne Oard Suchttoustand beskrieuwen, wierbie hie n riesigen Fernäilwuut häd un sik nit kontrollierje kon.

In do maaste Sonic-Spiele gungt et deeruum, dät die ferdulde Wietenskupper Doctor Eggman (Professor Ivo Robotnik in allere Spiele in Noudamerika un Europa) fersäkt ju Waareld tou ärooberjen), wierbie hie Dierte in Robote, sonaamde Badniks ferwondelt. Sonic mout do Dierte hälpe. In leetere Spiele stounde him deer Fjunde bie, wierbie him die Foaks Miles „Tails“ Prower, dät Koodiegelwucht Amy Rose un ju Echinda (Miegelke-Iegel) Knuckles as uk eenige uur Karaktere him tou Siede stounde. Sonic mout gouldene Ringe touhoopesäike, uum sik in dän uunbesiegde jeele Super Sonic tou ferwondeljen. Dät Touhoupesäiken fon do Emeralde is oaber nit so wichtich; Haudapdraach is, tou fersäiken dät Eggman nit aal kricht un ju Waareld äroobert. In eenige Spiele kon Sonic sunner do Chaos Emeralde oaber dän lääste Level nit beloangje.

 * Noome ap dät japaniske Määrked
 ** Bloot in Japan ärhooldelk
 *** Bloot in dän USA ärhooldelk
 **** (Noch) Uunfereepentelket

Et rakt uk ferskeedene Sonic-Teekengebouke, toun Biespil Sonic X. Buuten dät rakt et noch eenige Comics un uur Seeken so as Boadedouke un Turnskoue un Pastagerichte un sogoar oaine Marmelade. Et rakt uk ne oaine FS-Riege, Sonic Underground. In dät Jier 1999 wuude n Sonic-Film moaked. Die Film is bloot in ju ängelske un ju japaniske Sproake moaked.




#Article 149: Soogenjiersbloume (Gnaphalium uliginosum) (176 words)


Ju Soogenjiersbloume (Gnaphalium uliginosum) is ne Tuunbloume mäd spitse Bleedere. Uut aan Steele kuume moorere Twiege uut, do aal bruunske Blöiten dreege, do druuwenfoarmich ieuwenskenunner sitte. Die Steele blift altied gräin, man do Bloumen wüülkje.

Die Noome Soogenjiersbloume kumt wäil deerhäär, dät dät ne Bloume is, ju me druuget un ju dan fielicht bit soogen Jiere bewoard wäide kon.

Dät is ne eenjierige Plonte, ju der heert tou ju Komposiete-Familie un in Europa foarkuumen däd. Die Noome Gnaphalium stamt fon dät griechiske Woud gnaphalon, wät sofuul hat as n Top Wulle.

Ju Plonte wäd 5 bit 20 cm hooch un is fon dän Fout ap uutsprat fertakked. Dät rakt oaber uk Plonten do der haager fertakje. Do behierde lanzetfoarmige Bleedere hääbe n smälleren Bläädfout. Do bupperste Steeldeele sunt filtich behierd.

Ju Soogenjiersbloume blöit fon Juni bit Oktober mäd jeelsk-wiete Bloumenkoppe. Do oairunde Koppe sitte bienunner in fon Bleedere uumroate Kljoune. Ap do Boudeme fon do Bloumenkoppe sitte neen Skubben. Do Uumwiendselbleedere sunt bruunsk bit jeelsk. Do Röirbloumen sunt jeelsk-wiet. Die Pappus bestoant uut oufaalende litje Hiere.




#Article 150: Sorbisk (545 words)


Do bee Sorbiske Toale, Bupper- un Läichsorbisk (dt. Sorbisch), wäide boald in ju Lausitz (Łužica), n Gestrich in dät Aaste fon Sachsen (Sakska) un dät Suudaaste fon Brandenbuurich (Bramborska). Do Sorben wuuden aleer, juust as do kärntner Slowenen un uur slawiske Minnerhaide, wäil as Wenden betitteld. Die Noome wäd däälich as beleedigjend blouked.

Dät Sorbiske, wat sun 54.000 Baalere häd, wäd iendeeld in two Varianten: Buppersorbisk un Läichsorbisk. Dät Buppersorbiske, wät bie wieden do maaste Baalere häd, wäd boald uum ju Stääd Bautzen (Budyšin) tou, dät Läichsorbiske uum Cottbus (Chośebuz) tou. Do bee Stääde sunt dan uk do kulturelle Zentren foar do Sorbe, wan do Baalere fon dät Sorbiske uk juust in do uumetou lääsende Täärpe woonje un nit in do Stääde sälwen.

Fergliekstabelle fon Sproaken:

Do eerste skrieuwene sorbiske Texte datierje uut dät säkstienste Jierhunnert. Bee sorbiske Sproaken hääbe älk ne oaine Skrieuwwiese. Sorbisk en Slowenisk sunt -  touhoope mäd dät Noudfräiske - do eensichste Europäiske Sproaken, do dän Dual (twofach) noch ieuwenske dän Singular un Plural aktiv anweende. Dät Buppersorbiske is wät moor dät Tschechiske äänelk un dät Läichsorbiske dät Poolske. Do Sorben un do Polen woonje uurigens eerste siet dät Eende fon dän twäiden Waareldkriech tichte bienunner. 

Ju foarhärskjende Sproake in dät Woongestrich fon do Sorben is däälich dät Düütske. Dät Düütske häd dät Sorbiske un uur slawiske Sproaken aal fääre tourääch troangen. Fröier wuuden in groote Deele fon aastelk Düütsklound slawiske Sproaken boald, toun Biespil sogoar uum Lüchow in Niedersachsen tou. Fuul Stäädenoomen tjuuge deer noch fon, as Berlin, Chemnitz un Dresden (Drježdźany).

Do Sorben in Sachsen hoolde, mee truch dän touhoope biendende Faktor fon ju katoolske Religion, gjucht stäärk touhoope. Dät moaket dät die Taal fon Baalere fon ju litje Sproake relativ stabil is.

In ju DDR-Tied goolten do Sorben as Skaufinster foar ju Minnerhaidefrüntelkhaid fon dät kommunistiske Regime. Sorbiske Kultuurmanifestatione kreegen ruum finanzielle Unnerstutsenge. So häd ju litje sorbiske Sälskup Ferföigenge uur n oainen Rundfunkseender, Saitengen un Tiedskrifte in ju oaine Sproake un wäkke sorbisksproakige of twosproakige Skoulen. 

As zentrale kulturelle Instanz fungiert ju sonaamde Domowina. Wan uk in ju Stääd Bautzen min Sorbisk boald wäd, is dät Sorbiske apfaalend deer, ap Sträitenskildere, ap Winkele un sogoar in wäkke Winkele ap Priessäädele un Kassenskiene. Ju Düütske Regierenge häd dät Sorbiske amtelk as Minnerhaidssproake anärkoand un truch dät Unnerskrieuwen un Ratifizierjen fon ju Europäiske Charta fon do Regionoal- of Minnerhaidesproaken ju Ferplichtenge uurnuumen, dät Sorbiske tou beskutsjen un tou äntwikkeljen.

Do Sorbiske WITAJ (wäilkuumen)-Bäidenstuune luuke buute sorbisksproakige uk fuul düütsksproakige Skoulkere. Ätter dät Foulgjen fon ne twosproakige of ne sorbisksproakige Foulksskoule konnen Skoulkere tougjuchte ap dät Sorbiske Gymnasium in Bautzen (Budyšin) of ap do sorbiske Middelskoulen in Radibor (Radwor) un Bautzen. Ne sorbisksproakige Hoochskoule rakt dät nit. Me kon je daach in Leipzig (Lipsk) n Universitätsstudium Sorabistik nieme.

N uur Äärwe uut ju DDR-Tied is ju Bruunkoole-Gewinnenge, wierfoar al ferskeedene sorbiske Täärpe wieke moasten. Dät Uutnunnerfaalen fon do sorbisksproakige Gemeenskuppe, do der ätter dät twoangmäitige Uumeluuken oafte ferstraid uur de Geegend lieuwje, bildet n Gefoor foar ju Funktion fon dät Sorbiske as Ferkierssproake ap dät Lound. Ätter ju Weende is ju Bruunkoolegewinnenge eenfach fääre geen. Trots massenhafte Proteste is uum 2000 dät Täärp Horno rüümed uum bit ap dät lääste Huus oubreeken tou wäiden uum ju Bruunkoole-Industrie Plats tou moakjen.




#Article 151: Spil (121 words)


Spieljen is wät n Bäiden däd. Dät lääwert noch niks, man is so nöödich foar dät Bäiden uum sik sälwen un ju Waareld kannen tou leeren.

Dät rakt sofuul Spiele foar Bäidene un wäkke sunt sogoar in n apaaten seelter Foarm uurlääwerd wuuden, as:

Man woaksene Moanskene spielje uk. Fluks wan ju Oarbaid moor lääwert as Ieten un Waarmte, dan is dät eegentelk spieljen. Un daach hat dät Iedenst.

Man die Moanske wol wül uk buuten dän Iedenst wät bewäägje un dan hat dät Sport.
Do oolde Seelter hieden uk al apaate sportelke Spile un deer sunt fuul näie bietou keemen. 
Dät rakt toun Biespil also:

Dan rakt et uk noch Huusspiele, dät sunt Spiele do der in Huus spield wäide.




#Article 152: Spoulen (319 words)


Ju Spoule is n elektrisk Bauelement, dät bestoant uut Träid, die der winneld is ap n Kääden, die der uut Iersen bestounde kon.

Älkuneen häd wäil moal heerd fon n Magnet. Dät is n Stuk Metal dät Iersen anlukt.

Man ieuwenske do bekoande Duur-Magneten, rakt dät uk Elektro-Magnete, do bloot Iersen anluuke, wan deer n elektrisken Stroom an toufierd wäd. Dät beraut ap dän Effekt, dät n elektrisken Stroom truch n Träid n magnetisk Fäild ärreeget. Die Effekt wäd noch stäärker wan me dän Träid in n Slinge lait.

Älk häd uk wäil moal fon n Dynamo heerd; do sitte ap t Rääd. Wan dät litje Rääd fon n Dynamo rund troalt, dan fangt ju Räädlampe oun tou baadenjen. Dät beraut nu wier ap dän Effekt dät n annerjend magnetisk Fäid in n Träid ne elektriske Sponnenge ärreeget. In n Dynamo sit n Träid ju der in gans fuul Slingen apwikkeld is un do Slingen traale dan in af bie n Magnet.

Ne Spoule is eegentelk n Träid mäd fuul Slingen. Stjuure wie truch dän Träid n elektrisken Stroom, dan ärreeget die n magnetisk Fäild. Un wan die Stroom groot genouch is, dan lukt ju Spoule uk wier Iersen an.

Annerje wie nu dän Stroom, dan wäd in dosälge Slingen ne Sponnenge ärreeged. Dät hat, dät ju Spoule fersäkt dän Stroom gliektouhoolden. Ju Oainskup kon in ju Elektronik uk wier nutselk anlaid wäide.

Ju Oainskup uum sun Sponnenge tou ärreegjen, hat Sälweninduktion un wäd uutdrukt in Henry. Ne Spoule is 1 Henry (1 H) wan ju bie ne Stroomannerenge fon 1 Ampêre pro Sekunde ne Sponnenge fon 1 Volt ärreeget. Do maaste Spoulen sunt fuul litjer un ju Sälweninduktion wäd dan uk maasttied uutdrukt in Millihenry (mH)=  Henry af Mikrohenry (μH)=  Henry.
Ju Sälweninduktion wäd gratter bie moor Slingen 1), man wäd uk gjucht ferhööged wan me do Slingen lait uum n Kääden fon Iersen af Ferrit af soowät.




#Article 153: Spreedengswierstand (320 words)


Wan me n Kontakt ap n Materioal sät, dan mät me deertwiske n Wierstand Rs, uk wan die Kontakt gans scheen is. Dät naamt me Spreedengswierstand (äng. Spreading Resistance, dt. Ausbreitungswiderstand). Die Wierstand wäd bestimd fon dän Radius (Hoolichmeeter) a fon dän Kontakt un dän spezifisken Wierstand ρ ätter Rs =   ρ/4a

as bereekend mäd Integroalreekenge.
Dissen Wierstand spielt ne Rulle, alleweegense wier gans litje Kontakte anwoand wäide, as in ju Mikro-Elektronik.

Ne apaate Anweendenge fon disse Oainskup fint sik in ju Spreedengswierstand-Profilierenge. Deerbie wäd die spezifiske Wierstand oulaited uut dän Spreedengswierstand. Ne Näddele mäd n hädden goud definierden Punkt wäd ap dät Materioal sät. Bie ne bestimde Häddegaid  fon dät Materioal un dän Näddelpunkt rakt n bestimden Kuugel-Radius r fon n Näddelpunkt uk n bestimden Kontaktradius a. Wan me nu die Spreedengswierstand twiske ju Näddele un dät Materioal mät, so kon me dän spezifiske Wierstand ρ in n gans litjet Gebiet meete. Licht me dan ju Näddele un sät ju foarsichtich ieuwen fääre wier deel, dan kon me sjo, of die spezifiske Wierstand deer fielicht uurs is. 
Ju Methode wäd anwoand ap Metalle un Hoolichlaiter-Materioale. Deerbie kon dät lichten un ieuwen fääre wier deelsätten fon ju Näddele automatisierd wäide. N praktisken Wäid foar a is ap Silizium 2 bit 4 Mikron.

Ne Variante fon ju Methode is Djupte-Profilierenge fon Loagenstruktuuren. Deerbie wäd dät Materioal fluch scheeuw ouslieped un lät me ju Näddele uur ju scheeuwe Kaante stappe. Ap ju Wiese kon me meete, wo ρ in de Djupte ferlapt, wierbie dan do Resultoate automatisk as Punkte in ne grafiske Deerstaalenge oudrukt wäide konnen.
Uum Ienfloud fon isolierjende Loagen tou fermieden, wäide deerbie oafte two Näddeln anwoand, do der gans prezise gjuchted uur dät Materioal stappe. Foarallen in ju Hoolichlaiter-technik wäd disse Methode anwoand.

Uurigens schäl dät Resultoat korrigierd wäide foar ju Tjukte fon do Loagen. Uk mout reekend wäide mäd Speerloagen un Tunneleffekte, wiertruch uk die Temperatuur Ienfloud häd.




#Article 154: Sproaken (113 words)


Dät rakt duusende fon Sproaken ap de Waareld. Wäkke Ljuude meene dät dät bloot ju Kommunikation sturre moaket un dät wie beeter eene Sproake hääbe kuuden. Dät groote Striedpunkt is dan fonsälwen wäkke Sproake. Ap ju uur Siede is uk noch nit fuul bekoand uur ju Ienfloud fon ne spezifiske Sproake ap dät Toanken. Wan dät Toanken mäd Kloang-Assoziation oarbaidet, dan kuuden bestimde Siele in ju eene Sproake fielicht gauer beloanged wäide as in ju uur un sogoar kuuden sik deerbie uur Gesichtspunkte eepenje.

Do Sproaken wäide iendeeld in Sproakfamilien. Buute do Sproakfamilien stounde do isolierde Sproaken.

Ju eewige Annerenge fon do Sproaken hat ju Sproakannernge.

Minnerhaidssproaken sunt do Sproaken fon do Sproakminnerhaide.




#Article 155: Statistik (243 words)


Statistik is ne Wietenskup, ju sik befoatet mäd dät Beuurdeeljen fon Doaten. Toun Biespil, die groote Hannebuur wol wiete wo ferscheeden dät Gewicht fon do Oaiere is, dan do duuren nit tou licht weese. Un aal Oaiere tou weegen wäd him tou juur.

Hie nimt dan wäkke Oaiere, so man hier un deer een. Dan wächt hie do un fint dät dät Gewicht ne normoale Ferdeelenge häd. Dät is ounroat in ju Bielde: ju tichter bie dän Spitsenwäid M, je moor Oaiere dätsälge Gewicht hääbe. 

Ju normoale Ferdeelenge mäd ju fääste Foarm fint sik oafte. Deeruum kon me uk ne Standardouwiekenge s ounnieme, wierbinne 2 x 34,1 = 68,2% fan do Resultoate (hier Oaiergewichte) faale. Binne twäie ju Standardouwiekenge faalt dan 95,4% un binne 3 x s faalt sogoar 99,7 %. Wan do Hannen fon jusälge Soarte sunt un dätsälge Fodder kriege, dan kon die Hannebuur sien Kunden t.B. garantierje, dät nit moor as 0,3% fon do Oaiere lichter as 50 Gram is.

Hie mout dät fonsälwen wäil geräägeld fon näien ättergunge, dan do Uumstände konnen sik annerje. Toun Biespil wan wäkke Hannen kroank wäide, dan kumt deer ne ganse Masse litjere Oaiere un ferschuft ju Ferdeelenge un kricht fielicht sogoar two Spitsen.

Ap disse Wiese kon me uk ju Präzision fon Meetreewen usw. definierje, t.B. ju 2s-Präzision is 0,5%. Dät hat dan dät 95,4% fon do Resultoate binne 0,5% fon dän wuudelken Wäid lääse. 

Dit is oawers man een Anweendenge fon Statistik!




#Article 156: Stilkene Sproake (128 words)


Ne stilkene Sproake of Geheemsproake (dt. Geheimsprache) is ne Sproake ju bloot fon Ienwäiden fersteen wäd. Wan dät uungunstich meend is, kwäd me fon Gaunersproake. Sowät is Rootwälsk. Uk foar Koopljuude is sun Sproake nutselk.

Do oolde Seelter wieren Skippere un Koopljuude un jo wollen sicher hiere Sproake wäil moal as stilkene Sproake benutsed hääbe. Deerfon rakt dät sogoar Fertälstere.

Nu oainde ju seelter Sproake sik truch hiere besunnere Äärf-Woude un -Luudenge al as stilkene Sproake, wan me hier fergliekt mäd do Noabersproaken:

Dät et sik uk wuudelk uum ne stilkene Sproake honnelde, kon me ouleese an  dät besunnere Gebruuk fon wäkke Woude un besunners an dät woarschienelk uut dät Rootwälske uurnuumene Woud baale:

Uk ju ganse Touhoopestaalenge fon ju Sproake tjut wai ap Gebruuk as stilkene Sproake.




#Article 157: Stoafsuuger (285 words)


N Stoafsuuger (dt. Staubsauger) is ne Reewe, ju der Huusstoaf un litje Deele apsucht. Maastentieds sit deer n stäärken Elektromotor oane, die ne Zentrifugoalpumpe ruundtraale lät, sodät Luft un deermäd Stoaf anleeken wäd. Die Stoaf kon apfangd wäide in n Stoafsäk, of fon binnen juun de Buutensiede fon n ruunden Behoolder sloiderd wäide, sodät naan Stoafsäk nöödich is.

Uum 1900 wuud die Stoafsuuger uutfuunden, man bit 1960 hieden do maaste Ljuude noch naan. Do Matten un do Teppiche, as et do al roate, wuuden do feeged of buute uutklopped mäd däd Teppichklopper. Hier unner rakt dät Information uur dän eerste ächten Stoafsuuger un sin Ärfiender.

Die Ingeniör Hubert Cecil Booth (1871-1955) wunnerde sik deeruur dät do Ljuude, wan do hiere Stoowe scheenmoakeden, bloot deerap oachteden, wo jo ju Keete wächbloasje kuuden. Wieruum kuuden jo dän Stoaf nit apsuuge un dan in n Säk apfange, meende hie. As hie hie dät betoacht hiede, moakede hie 1900 dän eerste bruukboare Stoafsuuger, ju Booth Maschine. Die waas gjucht sweer, hie wooch 50 Kilogram. 
Do Maschinen wieren montierd ap litje Woaine un wuuden leeken fon Hoangste. So geen ju Booth Maschine do Huuse bieloangs uum do scheen tou moakjen. Die Apperoat bleeuw buute biestounden un do Metalslauche wuuden uur ju Trappe of truch do Finstere in ju Stoowe broacht, ju der scheenmoaked wäide schuul. Aan Mon betjoonde dän Motor un n Uuren stoafsuugde do Foutbeene un Matten. Stoafsuugen waas djuur un bloot Bedrieuwe un rieke Ljuude kuuden dät betoalje. 
Dät eerste Moal, dät do Ljuude sik dät bekiekje kuuden, waas ap dän 25. Februoar 1902. Dän Dai wuude Köönich Edward VII kround un Booth stoafsooch deer do Teppiche. 

 Die Kädden fon dissen Artikkel is uursät ätter juu holloundske Wikipedia.




#Article 158: Stoarksbrood (169 words)


Stoarksbrood (Claviceps purpurea, dt. Mutterkorn) is n Skimmel, die der ap do Ieren fon Roage un Weete woaksen däd, säilden uk ap Jäärste, Hoawer af Gäärse. Dät lät ap Swotbrood, wäil deerhäär die Noome. Truch dän Gebruuk fon desinfizierd Säid kumt dissen giftigen Angriep däälich bolde nit moor foar.

Stoarksbrood produziert giftige Alkaloide, as Ergotamine, do der fiere konnen tou Tiermkrampe un Truchbläidengs-Probleme, wiertruch Fingere un Toonen oustierwe. Uk kon dät Hallizunatione reeke. Foar n woaksen Moanske kon fieuw bit tjoon Gram Stoarksbrood al döödelk weese.

Ap ju uur Siede konnen do Alkaloide uk n gunstigen Ienfloud hääbe ap hoogen Blouddruk af Migräne.

Foarallen in dät Middeloaler roate dät oafte Fergiftengen mäd infizierd Meel, wiertruch wäil ganse Täärpe un Stääde uutrooded wuuden. Do Alkaloide fiere tou Ergotismus, uk Antoniusfjuur naamd. Wan uk al in 1676 n Ferbeend fuunen wuude twiske dän Skimmel un do läipe Effekte, so häd dät daach in 1951 in Frankriek noch n Fal roat mäd 300 Offere. Desinfizierenge fon dät Säid blift also gjucht wichtich.




#Article 159: Stokpielenge (196 words)


Ju Stokpielenge is ne Methode, uum ju Hööchte fon n relativ nai bie stoundend Objekt tou schätsjen. Ju wäd foarallen fon Buskoarbaidere un Förstere tou ju Gröötenbestimmenge fon Boome truchfierd. 

Disse Schätsenge lääse äänelk as bie dän Tuumesproang do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpailde Stok (Meetstoab) an dän uutsträkte Ierm fon n Woaksenen is sowät 70 Zentimeter fon dät Gesicht oawe. Bie bekoande Distanz tou dän Boom lät sik so ju Hööchte fon dän Boom mäd genöigende Genauegaid an dän Stok ouleese. 
Die Tuumensproang doocht hier nit tou, deeruum dät deermäd bloot ne horizontoale Schätsenge muugelk is.

In ju Grafik is ne Idealsituation foar ju Meetenge deerstoald. Deerbie lait ju Oogenhööchte fon dän Betrachter in Hööchte fon do Boomwuttele. Dät kuude biespilswiese bie aan hooger an n Bierich stoundenden Boom die Fal weese. Ju Loage is oawers in do maaste Falle so, dät do Fäite fon dän Betrachter sik in ju Hööchte fon do Boomwuttele befiende. Deertruch is naan gjuchten Winkel bie ju Meetenge roat. Ju deerbie aptreedende Ouwiekenge fon ju Meetenge houget me oawers nit tou oachtjen. Ap n Eende honnelt sich dät daach bloot uum ne Schätsenge.

Pielenge, Fästeräägel, Tuumeräägel, Tuumesproang, Jookubsstoab




#Article 160: Stroalenge (500 words)


Stroalenge is dät Uutseenden fon Energie as Woogen (elektromagnetiske Stroalenge), do me sik uk toanke kon as litje Deele (Kwante).

Wan me mäd wäd Häddes juun n Saiseblääd slacht, dan klingt dät. Dät kumt deerfon, dät dät Saiseblääd trillet un dät Triljen an de Luft meedeeld wäd un so in uus Oore kumt. Deerbie kuume liek fon dät Blääd longitudinoale Woogen, deeruum dät jo in de Laangte trilje, wüült fon dän Snied un ju Rääch transversoale Woogen kuume, do der twäärs trilje.

Sukke Luudwoogen (dt. Schallwellen) bewäägje sik mäd ne Gauegaid fon 300 Meter pro Sekunde truch de Luft. Uk truch hädde Materioale plontje do sik goud fout, man nit truch dät Luftloose. Junge Moanskene konnen Luud heere dät 16 bit 20 Moal pro Sekunde trillet (16 Herz bit 20 Kiloherz, kut: 16Hz-20kHz). Deerbuute lait dan noch Infraluud (unner 16 Hz) un Ultraluud (buppe 20 kHz). Dät sunt also do haagere Frequenzen.

Gans uurs is dät mäd elektromagnetiske Woogen. Do bewäägje sik bolde alleweegense truch un hääbe in dät Luftloose ne Gauegaid fon 300 000 km pro Sekunde. Dät sunt gans ferskeedene Soarten fon Stroalenge, so as hier unner tou sjoon is:

Gjuchts sjucht me do Wikselstroome mäd gans läige Frequenzen fon 10 bit 10 000 (10^4)Hz (sjuch ap ju unnerste Skala); deertou heert t.B. uus gewöönelke Elektrizität-Nät mäd ne Frequenz fon 50 Hz. Bie sukke läige Frequenzen trät noch bolde neen Stroalenge ap. 

Eerste buppe 10 kHz (10^4 Hz) wäd ju Stroalenge wichtich un fange dan do Radiowoogen oun mäd Loang-, Middel- un Kuut-Wooge. Dät do Woogen bie haageren Frequenz immer kuuter wäide, kon me ferstounde uut hiere Gauegaid: trilje do 300 000 Moal pro Sekunde, dan is älke Wooge juust 1 km loang. Bie sun Frequenz oarbaidet ju Loangstwoogenseender bie Roomelse, deeruum dät haagere Frequenzen nit truch dät Woater tringe konnen.

Buppe sowät 10^7 Hz (Woogenlaangte uum 3 Meter) fange dan do UKW, VHF un UHF-Woogen oun un dan deerbuppe do Woogen do der foar Radar un Magnetron-Häide benutsed wäide. Dan n Aantje fääre kumt dan Teraherz-Stroalenge un deerbuppe ju Infrarood-Stroalenge, ju moaket dät wie ju Waamte fon n Häid af fon de Sunne fäile. Un dan kumt eendelk dät sichtboare Lucht. Dät is man n gans smällen Beend, wier ju Faawe annert fon rood bie 750 nm (juust minner as een duusendste millimeter) tou blau bie 400 nm. Do Faawen sitte uk aal in dät wiete Sunnelucht, so as me sjo kon in n Rienbooge.

Deerbuppe kumt dan ju ultraviolette Stroalenge en dät is wier die Gefoar anfangt. Dät kumt deerhäär, dät bie haageren Frequenz do Kwante immer haageren Energie kriege un somäd eer dät Lieuwend skoadje konnen. Dät hat ne ionisierjende Stroalenge un dät wäd noch läpper bie ju Röntgen-Stroalenge, ju der tougliek uk selektiv bruukt wäd uum Krebs-zellen dood tou moakjen. Uk nutselk is, dät ju truch dät Lieuwend skient, wiertruch wie sjo konnen af deer wät loos is.

Noch gefoarelker is ju bie Radio-aktivität aptreedende Gamma-Stroalenge un ju Hööchte-Stroalenge, ju in de Waareldruumte härsket.




#Article 161: Stroom - Laistenge - Energie (436 words)


Hier wäd ärkläärd, wo Stroom, Laistenge un Energie touhoopehongje.

Wan Woater loange ap n Steen faalt, dan kumt ap ju Steede ne litje Kuule in dän Steen. Nu is dät je so, dät wie Woater gans fäin meete konnen, dan ne Druppe Woater is altied glieke groot. Do Druppen konnen wie t.B. moakje truch n Ommer mäd n Skoank-Nib ap de Siede tou hoolden. Un je moor Druppen faale - t.B. truch n braader Nib - je gratter dät Gat wäd. N Woaterstroom fon 10 Druppen pro Sekunde moaket in n Jier n tjoonmoal djapper Gat as n Woaterstroom fon 1 Druppe pro Sekunde.

Man wan dät Woater fon gans hooch faalt, dan is ju Uutwierkenge fuul gratter as wan dät läiger häär kumt. Angenuumen dät ne Druppe fon 10 Meeter hooch faalt, dan wäd ju litje Kuule 10 moal gratter as wan ju fon 1 Meeter Hööchte faalen däd.

Kuut gekweeden: ju Uutwierkenge - ju Laistenge fon dät Woater is proportionoal mäd ju Hööchte X dän Stroom. Af uurs gekweeden: een Druppe pro Sekunde fon 10 Meeter Hööchte moaket in ne bestimde Tied juust sun djoop Gat as twoo Druppen Woater pro Sekunde fon 5 Meeter Hööchte. 

Ju Totoal-Uutwierkenge - ju Energie - fon dät Woater honget uk noch ou fon ju Tied: in 10 X sofuul Tied wäd dät Gat uk 10 X so groot. Ju Grööte fon dät eendgultich äntsteene Gat is dan proportionoal mäd ju Energie, afwäil mäd Hööchte X Stroom X Tied.

Elektriske Stroom konnen wie uk meete in altied glieke Druppen, man do heete dan Elektrone. Wie konnen dän Stroom also uutdrukke in Elektrone, man deeruum dät do Elektrone so littek sunt, ferweende wie ju Eenheid Ampêre, dät is 6.250.000.000.000.000.000 Elektrone pro Sekunde!

Un juustgliek as bie do Woaterdruppen ju Hööchte, is dät bie ju Elektrizität ju Sponnenge, ju uk Ienfloud ap ju Laistenge häd. Ju Sponnenge drukke wie uut in Volt, wiel wie foar ju elektriske Laistenge ju Eenhaid Watt hääbe. Deerbie is 1 Watt = 1 Volt X 1 Ampêre. N Autolaampe foar 6 V ju der 10 Ampêre lukt, ju ferbruukt also 6 x 10 = 60 Watt (W). Duusend Watt hat n Kilowatt (kW).

Wät ju Laistenge betjut, konnen wie düütelk sjo bie do Gloilaampen: ne Laampe fon jusälge Soarte mäd twäie sofuul Watts rakt twäie sofuul Lucht. Man wät wie betoalje skällen, honget eendgultich ou fon wo loange wie ju Laampe ienskalted häiwed hääbe, also fon ju ferbruukte Energie. Bruuke wie ne Laampe fon 100 Watt 10 Uuren loang, dan ferbrukt ju in ju Tied 100 X 10 = 1000 Watt-Uuren, afwäil 1 kiloWatt-Uure (kWh).




#Article 162: Strukelje (162 words)


Strukelje af Struukelje (Düütsk Strücklingen af Saterland-Strücklingen) is n Säspeltäärp un fröiere Meente in dät Noude fon Seelterlound. Dät Täärp lait wäästelk ju Seelter Äi un suudelk fon dän Uutändjer Kanoal. In dät Middeloaler stuud ju Säärke in ju Buurskup Uutände, ju also fielicht aller is. Fääre heere deertou do Buurskuppe Baalenje, Bieuwelte, Strukelje-Wääst, Wietsound, Ubbehusen un Klaaster.

Ju ooldste Foarm is fon 1473 struklinge mäd Uutgong -linge, wät sik in dät Seelterske tou -lje äntwikkelje kuude. Die Uutgong -inge wäd gewöönelk ferbuunen mäd Persoonsnoomen, man hier is daach eer an dät Appellativ Struk tou toanken. Dät froamde -l- läit sik dan ärkläärje uut aller -la, -lo, dät dan leeter fon -linge ärsät wuuden is, as uk bie Schwalingen uut aller Schwanloh. Uurfoarm is dan Struk-la ' Woold mäd Struuke'.

Fon 1933 bit 30. 11. 1948 heerde Strukelje tou ju Meente Bäärsel. Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuuden Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet.

 

 




#Article 163: Substroatsproake (285 words)


Ne Substroatsproake is ne Sproake ju in n bestimd Gestrich ärsät wuuden is fon n uur Sproake, ju Superstroatsproake. Biewielen wäd uk ju kuute Beteekenge Substroat bruukt. 

Bie ne Sproakannernge wäd ne Sproake in n bestimd Gestrich ärsät fon ne näie Sproake. Ju ärsätte Sproake is dan ju Substroatsproake fon ju näie Sproake. Wan buute dät Gestrich noch n Foarm fon ju oolde Sproake boald wäd, dan is dät ne Adstroatsproake fon ju näie Sproake. Uumekierd is ju näie Sproake fon dät Gestrich ju Superstroatsproake fon ju oolde Sproake.

Deeruum dät dät Ärsätten maastens nit fulkeemen is, sunt in n Superstroatsproake oafte Räste fon de Substroatsproake wiertoufienden. Disse Räste, do der ouwieke fon do normoale Räägele fon de Sproake, konnen gewöönelke Woude weese, man uk Noomen, as oolde Steedenoomen of traditionelle Persoonsnoomen.

Foar ju Angelsaksiske Invasion wuud in Änglound Keltisk boald. Dät Ängelske häd deer also n keltisk Substroat.
Eer do Germanen truch dän Limes brieken, wuud in Suud-Düütslound woarschienelk ne romaniske Sproake boald. Dät Düütske häd deer dan n romanisk Substroat.

Uk fon dät Fräiske wäd ounnuumen, dät et ne Substroatsproake roat häd bie do Foulkere do der Fräisk baale af boald hääbe. Fon disse Substroatsproake fon dät Fräiske, beteekend as Foarooldfräisk, is noch nit fuul bekoand. Dät mouten wie leere truch Rekonstruktion uut Räste.

Bie disse Rekonstruktion wäd toueerst kieked ätter Woudfoarme, do ju germaniske Luudferschuuwenge nit meemoaked hääbe. So is dät Indogermaniske p an dän Woudbegin in aal germaniske Sproaken tou f wuuden (latynsk pellis wäd tou Seeltersk Fäl).

Wan dät nu in dät Seelterske Woude rakt mäd p an n Woudanfang, do nit leetere Äntleenenge of Luudmoaleräi äntstamme, dan mout dät sik uum Substroatwoude honnelje. Muugelke Biespiele sunt: Paad un Poul.




#Article 164: Sunnensystem (118 words)


Ju Sunne is die eerste Fixstiern in uus Naite mäd aal do Planeten un Mounen un Kometen, do aal touhoope naame wie dät Sunnensystem (dt. Sonnensystem). Dan fangt et eerste oun mäd do Fixstierne, un älke Fixstiern häd sun Sunnensystem. Do maaste Stierne do wie in ne stiernkloore Noacht an n Heemel sjo, un nit täld wäide konnen, sunt sukke Fixstierne, litjer un gratter as uus Sunne.

Ju Sunne is n stilstoundenden Fix-Stiern fon gewaltige Grööte. Ju sälwen is heet un soant hället Lucht un Waarmte wied uum sik tou. Ju is uumsirkeld fon do Planeten mäd Mounen uumroat. Aal do Planete, wier uus Waareld uk tou heert, sunt dunkele Kuugele, un kriege hiere Lucht fon de Sunne.




#Article 165: Symbolismus (195 words)


Die Symbolismus beteekent een Kunststroomenge in ju Moalerkunst un ju Bieldehaueräi in't uutgungende 19. Jierhunnerd, sien hooge Tied waas twiske sowät 1880 un 1910. Dät rakt Uursniedengen mäd dän Juugendstil, man uk mäd ju Moaltechnik fon dän Reoalismus. Uumdät dät düsse Uursniedengen rakt, konnen nit aal do Wierke un Kunstlere kloor tou ju eene of uur Stilgjuchte touoardend wäide.

Do Kunstlere fon dän Symbolismus wüülen dät Unnerbewisde uutdrukje, jo wüülen Bielden mäd seeliske Jüpte moakje. In do Wierke fon dän Symbolismus rakt dät besunners fuul Motive uut ju antike Mythologie un uk biebelske Allegorien. Uur Theemen sunt Droom un Ekstase, wät Moanskene föile, wät nit tou ferkloorjen is, Kroankhaid, Dood, Sände un Liedenskup, dät Apwiesen fon gäistige Wuddelkhaid, Phantasie, Vision, Halluzination, Meditation un Äntfiendenge.

Do Symbolisten stoalden juust so heerdelk dät Skeene, Eedle un hoochstoundende in dän Sin fon do Präraffaeliten deer, as uk ju tjuusterge Siede uum do Themenkomplexe Sände, Eros, Verräid, Dood un Düüwel. Motive fon ju eerste Gjuchte sunt Ängele, Höiden-Idyllen, Religiöse Deerstaalengen juust so as riene un küüske Wieuwljuude, maasttieds in loange, wiete Kloodere. Typiske Fertreedere sunt Pierre Puvis de Chavannes, Maurice Denis, of Michail Wassiljewitsch Nesterow un Michail Alexandrowitsch Wrubel.




#Article 166: Säikmaskiene (240 words)


Ne Säikmaskiene is ne Siede ap Internet mäd n Program deeroane, wier me apsäike kon, wät aal ap Internet stoant. Die Gebruuk kostet die niks, dan ju Maskiene wäd betoalt uut n bitje Wierwenge, wät deerbie stoant. Of fielicht kon wäl sien Siede juun Betoalenge uk haager in do Resultoate kriege. Man uurs wäide do Fiendesteeden gewöönelk oudrukt ätter wofuul Besäikere do kriege.

Dät Gewaltige fon ne Säikmaskiene is, dät ju nit bloot do Tittele fon uur Internetsieden ättergungt, man sogoar älk Woud. Bloot wan die Moaker fon ne bestimde Internetsiede nit wol, dät sien Siede ap ne Säikmaschiene kumt, dan kon hie dät ounreeke mäd ne Kode. (In HTML stoant dan twiske  un : ). 

Dät rakt ferscheedene Säikmaskienen. Me kon do sälwen ferglieke. Ne ganse Lieste rakt dät ap
/
Ap n 9. August 2007 foont iek ap ju Säikmaskiene Google 1250 x seelter. Wofuul finst du nu? Wofuul finst du ap uur Säikmaskienen?

Oafte kricht me eer toufuul as toumin Resultoate. Me kon dan n uur Woud deerbie sätte, wät dan uk in do Resultoate stounde schäl. Dan typt me t.B. seelter Stukke in dät Säik-Fäk. Nu rakt dät man 5 Resultoate un kon me sik beeter uutsäike wät me wol. Man dät kon noch toufuul wäide un dan kon me dät twiske Anfierengsteekene sätte: seelter Stukke. Nu kikt ju Säikmaskiene bloot ätter Fälle, wier do bee Woude wuudelk bäätenonner stounde un kriege wie bloot een Resultoat.




#Article 167: Tecklenbuurich (238 words)


Dät wai un wier twiske Noude un Suude behärsket uk in n Ounfang ju politiske Geschichte fon Seelterlound. Dät wäd as Sagelterland naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 (He297, fgl. Sello 32f.) as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Munster uurdrain wuuden. Deer wäd ounnuumen (Sello 9ff., Fr32) dät Seelterlound laangere Tied Tecklenburgisk Hoohaidsgebiet weesen is, as uk ju Noaberstääd Ait (Friesoythe). Ap dät Woapen fon dän Groaf fon Tecklenbuurich uut ju Tied uum 1200 sünt al säks Poapskenbleede tou sjoon. Man weegen ju isolierde Loage schäl die Tecklenbuurger Ienfloud littik weesen hääbe. Do Seelter betoalden bloot n Greeuwenschät fon 4½ Tonne Buutere. 

Noch wät uurs rakt et, dät uk ätter Seelterlound waiwiest. Dät is, dät uk ju Stääd un Groafskup Tecklenbuurich Poapskenbleede in sien Woapen häd. Wie wieten dät Seelterlound tou Tecklenbuurich heerd häd, bit dät him 1400 ounuumen wuude. Me kon sik dan foarstaale, dät do Tecklenbuurger Groafen dät Poapskenblääd fierden uum tou wiesen, dät jo oolde Gjuchte in Fräislound hieden. Deerfon häd uk dät Woapen fon ju seelter Noaberstääd Ait sien two Poapskenbleede.
Die Ienfloud fon ju oolde Groafskup Tecklenbuurich sjucht me fääre nit bloot in ju Flaage un dät Woapen fon dän Loundkring Kloppenbuurich, man uk noch in do Woapene fon dän oolden Loundkring Tecklenbuurich un deeroun do Meenten Ladbergen un Lienen un fon dän näien Kring Steinfurt un deeroun ju Meente Lotte. 




#Article 168: Teppich fon Bayeux (213 words)


Die Teppich fon Bayeux is mäd sien Loangte fon 70 meter un sien Hööchte fon 50 cm n Bielderoman mäd n Oaler fon bolde duusend Jiere. Deeroun wäd fertäld, wo do frantsööske Normandier Änglound iennoomen.

Tougliek is dät een fon do wichtichste Tjuugnisse fon dät Lieuwend in dät Middeloaler. So rakt et n Paat wier Loundoarbaiden wiesed wäide. Deer kon me gjucht düütelk sjo wo do  domoals touhoopestoald wieren.

Die ganse Teppich is gans fluch ferljoachted uutstoald in n apaaten Bau in Bayeux in Normandien (Frankriek).
Man me kon dän Teppich fon Bayeux uk bekiekje ap  mäd Ängelske Uursättenge fon do Latienske Uurskrifte.

Die ganse Teppich wiest ne Bieldengeskichte mäd fuul Kommentoare ap Latiensk. Dät sunt deelwiese do Noomen fon do Ljuude, man tou n grooten Deel uk, wäkke Doat ap ju Bielde tou sjoon is. In ju Haudseeke wäd fertäld, wo Wülm die Äroberer Änglound eroberd häd. Hier is gans kuut die Inhoold fon ju Geskichte: Köönich Edward fon Änglound häd n Wänt: Harold. Ätter ne Tied stärft Edward un Harold is die näie Köönich. Man Wülm, n Anfierder uut ju Normandie, wol ook jädden Köönich weese. Hie sailt ätter Änglound wai. Leeter 1066 rakt dät n Kamp bie Hastings. As Harold stuurwen is, fluchtje do Änglounder un Wülm is die Sieger.




#Article 169: Theo Deddens (103 words)


Theo Deddens (* 22.November 1933, Skäddel) waas Gemeindeoberamtsrat un oarbaidede as Stellfertreeder fon dän Meentedirektor in Seelterlound. Hie waas Meeapgjuchter fon dän Seelter Buund, ju Kopingfamilie Skäddel un dän Burgerfereen Skäddel.

Fon 1977 bit in 1990 publizierde hie Dööntjene ut Seelterlound in ju Münsterländische Tageszeitung, mädnunner juun 300 Stukke. Oafte wieren dät Uursättengen fon spoasige Stukke uut de platdüütske Noaberskup, man uk Geböärnisse uut Seelterlound fon fröier un nuu.

Hie redigierde uk dät Toankebouk 25 Jahre Heimatverein Saterland fon dän Seelter Buund. Theo Deddens häd 'n groot Bielden-Archiv fon Skäddel ap CD moaked.

Apstuuns skrift hie noch litje Dööntjene in dän General-Anzeiger (GA).




#Article 170: Theo Griep (163 words)


Theodor Griep wier n seelter Skrieuwer.
Hie is bädden dän 27. Oktober 1916 in Skäddel un waas deer Buur un loangjierich Meeglid fon dän Meenteräid foar ju CDU. Theo Griep is dän 15. Moai 2007 stuurwen.

Hie waas aan fon dän Tweelwerräid fon dän oolde Seelterbuund fon 1952.
Leeter fäng hie oun tou Seeltersk skrieuwen. 

In 1999 häd Theo Griep touhoope mäd Pyt Kramer dät Bouk Seelter Seeken skrieuwen. In dät Bouk sünt aal do oolden Seelter Roupnoomen apskriewen wuuden. Ieuwenske ju Roupnoomen fon Skäddel und Seedelsbierich siet 1820 uut dän Ätterläit fon Pestoor Schulte sunt där uk do oolden Roupnoomen fon Roomelse un Strukelje beskrieuwen. Uk is in dät Bouk dät Äntstouden fon do Skäddeler Buurskuppe truch Theo Griep oarich goud beskrieuwen.

Tou ju Tied uum dät Jier 2000 was Theo Griep boalde die lääsde oolde Skäddeler, die noch gjucht goud ap dät Gebied fon ju Skäddeler Heematkunde Beskeed wiste.

Ju Familie Griep rakt dät al siet dät Jier 1606 in Skäddel.

 




#Article 171: Theodor Mommsen (185 words)


Theodor Mommsen (30. November 1817 - 1. November 1903) waas n noudfräisken Koaster un Professor in do klassiske Feeke. Hie wäd aalmeen bikieken as die wichtichste klassiske Historiker fon dät 19. Jierhunnert. Sien Oarbaid uur ju roomske Skichte is däälich noch gjucht bitjuudend foar Ätterfoarskenge uur dät Themoa. Hie häd ju Nobelpries foar Literatuur kriegen in 1902 un waas uk n fierenden düütsken Politiker, as Meeglid fon dät prüüske as uk fon dät düütske Parlemänt. 

Mommsen is in Garding in Eiderstääd in Sleeswik bädden un is apwoaksen in Bad Oldesloe. Hie waas toufäärme Skichts-Professor an ju Universität fon Leipzig, is dan in 1858 Meelid wuuden fon ju Akademie fon Wietenskuppe un ätters in 1861 Professor in ju roomske Skichte an ju Universität fon Berlin.

Hie häd fuul Eerenbetjuugengen kriegen foar sien wietenskuppelke Laistengen: die “blaue Max”, ju hoochste militääriske Eerenbetjuugenge in 1868; Eerenburgerskup fon Room, un dän Nobelpries, aan fon do min Seekliteratuur-Schrieuwere, do der ju Tou-Ärkannenge kreegen.

Mommsen waas aal sieläärge ju ooldste Persoon uum dän Literatuurpries tou ärooberjen (hie waas do 85 Jier oold) un uk ju Persoon mäd dät ädderste Bäidedoatum (1817).




#Article 172: Theodor Siebs (183 words)


Theodor Siebs (* 26. August 1862 in Bremen, † 28. Moai 1941 in Breslau) waas n düütsken Germanist.

Siebs waas Professor an ju Universität Greifswald, leeter an ju Universität Breslau. 

Hie waas – touhoope mäd uur Sproakwietenskuppere un mäd Fertreedere fon eenige düütske Tjooterbüünen hauptferoantwoudelk foar dän , dät ätter him benaamde, 1898 toun eersten Moal ärskeenene un loange mäitereekende Wierk tou Räägelenge fon ju Uutsproake fon dät Düütske.

Deerfoar un deerieuwenske häd hie sik oawers boanbreekend mäd dät Fräiske beskäftiged, wierbie hie sik nit skoonde in aal do lieuwjende fräiske Dialekte Apteekengen bie do Ljuude sälwen tou moakjen. Fon sien juun fjautich publizierde Wierke beluuke sik ferskeedene uk ap dät Seelterske. 

Ju Geschichte der friesischen Sprache änthaalt ne bolde fulständige historiske Grammatik fon dät Seelterske, wierfon hie in Zur Geschichte de englisch-friesischen al fuul Biespiele roat hiede. Bloot ap Seelterlound beluuke sik Das Saterland, Flurnamen un sien lääste Uutgoawe Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes. Sien Ätterläit is in n Kriech in Breslau ferlädden geen, deerbie sien Loundnoomenkoarte fon gans Seelterlound.

Do maaste Bouke sunt hier 'online' tou leesen! Oukuutengen twiske ( ). 




#Article 173: Tjootern (216 words)


 

Tjootern (de. Detern) is ne Meente in ju Samtmeente Jümme. Ju wuud fröier as ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound reekend. As Roagebierich un Aasterhusen noch tou ju Johanniterkommende Boukeläsk un därmee tou Selterlound heerden, waas Stickhusen n diräkt Noabertäärp fon Seelterlound. 

Tjootern lait noudelk Seelterlound, suudelk Filsum und wäästelk fon dän Loundkring Ammerlound.
Tjootern lait an de Jümme. Ju Meente häärd tou ju Samtmeente Jümme. Hier spielde ju Slacht fon Tjootern. 

Dät Täärp Tjootern is een fon soogen Täärpe in ju gliek naamde Meente Tjootern, ju 2686  Ienwoonere (31. Dez. 2007) häd. Ieuwenske Tjootern heere fo foulgende Täärpe un Buurskuppe tou ju Meente Tjootern: Amdorf, Neuburg, Stickhusen, Velde, Barge un Deternerlehe.

Ju Meente Tjootern is n Deel fonne Samtmeente Jümme, ju säärm tou dän Loundkring Lier in Läichsaksen heerd. Iewenske Tjootern heere do Meenten Filsum un Nortmoor tou ju Samtmeente Jümme. Sit fon ju Samtmeente is Filsum.

Ap dät Woapen fon Tjootern sunt ju Jümme un ju Buurich Stickhusen tou sjoon.

Dät dät Seelterske sun apaate Foarm fon dän Noome bewoard häd, tjut ap n oolden Kontakt wai. Jan van Dieken (Friesische Blätter 5.2.3 - 1968) fint in sien Familienpoapiere, dät ätter ju Juunreformation noch man säilden hilked wuude twiske dät evangeliske Tjootern un dät roomske Seelterlound.

Die Noome kumt wäil häär fon ooldfräisk *Thiatern  (düütsk)




#Article 174: Transformator (248 words)


Die Transformator is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen uumhooch of uumläich brange kon.

Juust so as n annerjenden Stroom in ne Spoule sälwen ne Sponnenge ärreeget, so ärreeget er uk ne Sponnenge in ne uur Spoule ju deer fluks bie sit. Dät hat Induktion. Lääse wie nu ap ju eerste Spoule (ju Primärwikkelenge) ne Wikselsponnenge an, so kumt ap ju twäide (ju Sekundärwikkelenge) uk ne Wikselsponnenge. Sun Eempelddeel mäd two Spoule hat fon Transformator (Trafo).

Dät Interessante is nu, dät ju sekundäre Wikselsponnenge haager wäd wan die Antaal fon do Slingen fon ju sekundäre Spoule gratter wäd. Me kon kweede dät do Sponnengen sik uungefeer ferhoolde as do Antaale fon do Slingen. Ap ju Wiese kon me also fon 220 V Wikselsponnenge fluks 1000 V moakje, af uk 12 V foar Batterie-leedere. N Trafo kon moorere Antappengen hääbe foar ferskeedene Sponnengen. So kon n Trafo sekundär tougliek 6 V un 100 V lääwerje un hie kon primär (truch uumskaltjen) tougliek oained weese foar 220 V un 127 V Nätsponnenge. 

Fääre sunt Transformatore uk nutselk foar dät Uurbrangen fon Luud (Skal). Gjucht nutselk kon uk weese, dät bee Spoulen elektrisk fon enunner isolierd sunt. Ju Transformator-Wierkenge wäd uk wier gjucht foarderd truch n Kääden fon Iersen af sowät.

Deeruum dät ju Sekundär-Sponnenge bloot ärreeged wäd truch n annerjenden Primär-Stroom, oarbaidet n Trafo also nit bie Gliekstroom. Fääre is dät so, dät bie ne haagere Sponnenge äntspreekend minner Stroom ounuumen wäide kon. Dät rakt also naan Gewin in Laistenge!




#Article 175: Transistore (405 words)


Die Transistor is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen ferstäärkje kon. 

Dät grootste Wunner fon ju Elektronik is foar fuul Ljuude die Ferstäärker: deer gungt n gans swäk Signoal oane un fuul Gewalt kumt hääruut! Un dät is die Transistor, die ju Ferstäärkenge muugelk moaket.

Bie Dioden hääbe wie blouked, dät do in eene Gjuchte - ju Speergjuchte - nit laitje. Hier unner hääbe wie gjuchts sun Diode teekend, man wie hääbe links n Uur in Foudelsgjuchte deer mäd in de Riege schalted. Wät moaket dät nu foar Unnerscheed? kon me kweede, Deer lapt daach naan Stroom.

Dät is uk weer, man dät annert sik wan wie do bee Dioden tichte bienunner brange, in een Kristal. Dan is dät nämmelk so, dät wäkke Elektrone fon ju in Foudelsgjuchte stoundende Diode noch juust ju in Speergjuchte stoundende Barriere beloangje konnen. Do reeke deer dan daach n litje Stroom, die sonaamde Kollektorstroom. Wie naame deeruume ju gjuchte Barriere die Kollektor (C), wült ju linke - ju do Elektrone lääwert - as Emitter (E) beteekend wäd.

Nu is dät je so, dät die Kollektorstroom gjucht geföilich is foar ju Sponnenge ap dän Emitter, un ju konnen wie eenfach räägelje mäd dät litje Stuk deer twiske, ju Basis (B). Un dät Interessante is nu, dät n gans litjen Äkstroa-Stroom in ju Basis n gans grooten Stroom in dän Kollektor reeke kon.

Un deeruum dät die Diode twiske ju Basis un dän Emitter in ju Foudelsgjuchte stoant, hougje wie man ne gans litje Sponnengsannerenge uum dän Basisstroom loope tou läiten. Ap ju uur Kaante stoant die Kollektor-Diode eegentelk in de Speergjuchte, un dät betjut dät hie ne gans groote Sponnengsannerenge oureeke kon sunner dät die Kollektorstroom sik fuul annert. Die Transistor kon also wuddelk ferstäärkje!

Gewöönelk wäd die Emitter an nul Volt laid, jee af noa uur n Wierstand, wült an ju Basis ju Iengongssponnenge toufierd wäd. Buutendät schäl foar ju gewöönelke Oarbaidswiese die Basis-Emitter-Diode in Foudelsgjuchte stounde. Ap ju Kollektor-Basis-Diode deerjuun, stoant ne Speersponnnenge, ju juust as bie do Dioden an n Maximum buunen is. Buutendät jält n maximum Laistenge fon eenige Tjaaner mW bit moor as hunnert Watt, aal Typen-ouhongich. Transistore foar groote Laistengen mouten oafte ap Köilplatten af Köilere montierd wäide.

Hier unner stounde do Schaltbielden fon n Transistor. Dät rakt two Soarten, ouhongich deerfon af ju Basis uut P-Typ-Materioal bestoant af uut N-Typ-Materioal. Dät sunt bäätenunner NPN- un PNP-Transistore. N gans uur Soarte sunt doo FET's.




#Article 176: Tschechien (125 words)


Tschechien is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Praag un die Präsident fon ju Republik is siet 2013 Miloš Zeman.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Sněžka (1,602 m). 

Tschechien wäd begränsed fon:

In dät Middeloaler wieren do historiske Regione fon Tschechien, Böhmen un Mähren, Deel fon dät Hillige Roomske Riek. In dän Twäide Waareldkriech wuude dät Sudetenlound annektiert fon Nazi-Düütsklound. In ju Tied fon dän Koolde Kriech wieren Tschechien un ju Slowakäi touhoope as ju Tschechoslowakäi as Satellitstoat fon ju Sowjetunion. Siet dän 1. Januoar 1993 is Tschechien n oainständigen Stoat, sunner ju Slowakäi un sunner n kommunistisk System.

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $24.500 in 2007. In 2007 waas 2,7% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 38,7% Industrie un 58,6% Tjoonste.




#Article 177: Tuffelke (360 words)


Ju Tuffelke (In Skäddel wäd Tüwwelke of Tülke kweeden, biologiske Nomenklatuur: Solanum tuberosum) is ne wichtige Neerengs-Plonte. Do Knullen, juust as do heele Plonten Tuffelke naamd, konnen goud ieten wäide, wan jo seeden of brät sunt. Räi kon me naan Paat fon ju Plonte ferdreege. Tuffelke rakt dät fuul ferskeedene Soarten, in unnerskeedelke Faawen (rood, jeel, gries, bruun, blaauw), buppedät rakt dät fääste un meelige Soarten, äddere un leete. Jo wäide maasttieds vegetativ uur dät iengreeuwen fon Knullen fermoord, do Oogene kriege un uutdrieuwe. Me kon Tuffelke oaber uk, as uur Plonten, sexuell fermoorje (uur ju Bestuuwenge fon do Blöiten) un do Bäien säidje. Deertruch äntstounde näie Soarten.

Tuffelke kuume uut ju suudamerikoanske Buuräi-Traditsjoon. In Suud-Amerikoa wuuden jo al loange Tied eer ju Kolonioalisierenge ounbaud. Dät rakt junner uk masse Soarten, do bääst oun dät Lieuwend in do Anden ounpaased sunt un nit unner uus Bedingengen plonted wäide konnen.

Ätter Europa wai wuuden jo wäil eerste in't 16. Jierhunnert broacht. Fon do oun duurde dät noch ne Tied, bit me Tuffelke-Soarten tuchted hiede, do dät froamde Klima goud ferdreege kuudene. Buppedät bruukte dät ne Wiele, bit do europäiske Buuren mäd ju näie Plonte fertjoud wuuden.

Noch in ju Midde fon't 18. Jierhunnert moaste Friedrich II. fon Prüüsen Befeele uutreeke, uum do Buuren in sien Lound dät Tuffelkenplontjen bietoubrangen. Dät wäd fertäld, dät hie n Tuffelkefäild fon Suldoaten bewoakje liet, deermäd do Buuren sjo, wo wäidful do Plonten sunt, uum jo tou't Steelen tou ferfieren.

Läiweloa waas ju Tuffelke sunne wichtige Neerengsplonte in Europa, dät dät ne Hungersnood reeke kuude, wan do Tuffelkebestounde fon Kroankhaide fernäild wuuden. So toun Biespil ju Groote Hungersnood in Irlound twiske 1845 un 1852, ju truch Tuffelke-Fuuleräi uutbriek.

Däälich is ju Tuffelke in groote Deele fon ju Waareld tou fienden. Apgruunde fon ju Globoale Woormenge rakt dät Fersäike, ju Tuffelke sogoar in Gräinlound tou plontjen.

Mäd ju Tuffelke wäd aaltied fuul experimentierd. Tuffelke sunt biologisk so nai fjuund mäd Tomoaten, dät mä goud Tomoaten ap Tuffelken ääntje kon, sodät me buppe do Fruchte un unnern do Knullen aadenje kon. In dän grooten Stil wäd dät oaber nit moaked, uumdät dät deer fuuls tou uumestoundelk tou is.




#Article 178: Tuumesproang (392 words)


Die Tuumesproang is ne Methode, uum den Oustand twiske die sälwen un n Objekt tou skätsjen un kon bie ju Orientierenge un ju Oustandsmeetenge hälpe.

Disse Skätsenge lääse do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpielde Tuume an dän uutsträkte Ierm fon n uutwoaksen Moanske is sowät 70 Zentimeter von dät Gesicht oawe, wült die Oogenoustand sowät säks Zentimeter bedrächt. Hieruut kon me n Ferhältnis bereekenje, dät fonsälwen fon Moanske tou Moanske variiert. 

Dit Ferhältnis lait in dät Beräk fon 1:7 bit 1:12, un mout foar bääste Meetresultoate fon älke Moanske sälwen fääststoald wäide. In de Räägel is 1:10 seküür genouch, dan die Tuumesproang is eendelk daach bloot ne Fästeräägel ndash; of Tuumeräägel.

In ju Astronomie wäd n äänelk Ferfoaren tou ju Oustandsbestämmenge fon Stierne uut de Noaberskup fon uus Äide ferwoand. An ju Steede fon dän Oogenoustand trät hier ju Positionsferannerenge fon ju Äide unner hieren Uumloop uum ju Sunne.

Bie relativ naie Planetariske Dooke is ju Oustandsbestämmenge mäd Hälpe fon ju Parallaxe muugelk. Die Effekt fon ju trigonometriske Parallaxe kon tou ju Oustandsbestämmenge fon Fixstiernen ferwoand wäide.

In ju Grafik hier buppe paaset ju Basisloangte fon dät Huus toufällich genau twiske Ounfang Tuume 1 un Ounfang Tuume 2. Wie staale ju Huusbratte ap 7 Meter. Dan bedrächt die skätsede Oustand bit tou dät Huus 70 Meter. Foar seküürdere Skätsengen skuul altied uur ju glieke Steede fon dän Tuume pield wäide (t.B. altied loangs ju linke Tuumesiede of uur ju Tuumenspitse).

So as et bie de Hounde Linkshoundere un Gjuchtshoundere rakt, so rakt et bie dät Ooge linksoogige un gjuchtsoogige Moanskene. Ne litje Annerenge fon dän Tuumesproang bjut ju bääste Methode, dät fierende Ooge tou bestämmen: 

Ju Dominanz fon dät Ooge honget nit uunbedingt mäd ju fon do Hounde touhoope, un wäd uk nit fon unnerskeedelke Sjoskäärpegaid bestimd. Ju Prävalenz fon Linksoogegaid wäd mäd ca. 20% anroat. Leerstöörengen as Legasthenie of Arithmasthenie stounde in Ferdacht, truch Linksoogegaid begunstiged tou wäiden.

Dät Ferfoaren sät ju Kunde of Skätsenge fon ju horizontoale Uutdeenenge fon n Objekt of Gelounde foaruut. Tou toanken is uk an ju Uumekierenge fon dät Ferfoaren: bie bekoande Oustand, ju Bratte fon n Objekt truch Tuumesproang tou bestimmen. Dät deerbie Beluuken fon vertikoale Uutdeenengen (as roate of soachte Gratte), biespilswiese tou Bestimmenge fon ju Hööchte fon n Boom, is nit muugelk, deer dät Meetinstrument, do Oogene, jo horizontoal anoardend sunt.




#Article 179: Uurkunde (268 words)


Ne Uurkunde (dt. Urkunde) is n Skriftstuk, wierap n Toacht, ne Wille usw. fäästheelden wäd un dat bruukt wäide kon as Bewiesstuk of Tjuugnis. In oolde Tieden wieren do oafte skrieuwen ap Pergament. Uk ap Seelterlound beluuke sik sukke oolde Uurkunden.

Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319, wieroun Bookeläsk (2N) unner do fräiske Johanniterkommenden täld wäd (Ur48). In 1359 wäd ju Skoankenge fon n Stuk Foan in Baalenje an dät aastfräiske Klaaster Langen beuurkunded (Ur86). Dät leeter in dän Dullert unnergeene Klaaster kricht 1415 in jusälge Buurskup noch moal ein stucke phanes, dar man eede uppe graven mach, wiermäd tou glieke Tied in n uurigens läichdüütsken Text do ooldste Belääse fon do seelter Woude Foan (Moor) un Eed (Torf) fuunen wäide (Ur246, fgl. Kramer 1971:44, Fort 1984:103).

In 1459 wuud ne foar sowät trietich Jiere an dät Klaaster däine Skoankenge fon n Stuk Foan beuurkunded, deeruum dät uur Ljuude to Scarle dät hääbe wollen (Ur743). Ätter Friedländer (Ur743) skäl deeruum uk die Foan in Scarle lääsen hääbe, wierfoar hie - wäil beleeken ap dän Oustand fon Langen - Litje Skäddel (Kleinscharrel) bie Tjootern ounnimt. Man deer ju Uurkunde fon heer Johan curet to Ramslo apstoald is, waas dät wäil eer Skäddel in Seelterlound. In dät Jier 1472 beanspruchje eenige Baalenjer n Stuk Foan, dät fon hiere Oolden an dät Klaaster Langen skoankt wuude; jo wuuden oawers fon dän Gjuchter Herman ter Molen ter Oyta (Ait) in t Uungjucht sät (Ur910). Tou n sälgen Slus kumt 1475 her Ageld, kerchere to Uthende juunuur eenige uur Baalenjer (Ur947). 

Moor foulget




#Article 180: Uursproang fon ju seelter Sproake (379 words)


Dät Seelterske (dt. Saterfriesisch) äntstamt in algemeenen dät Ooldfräiske, man dät rakt uk n Andeel uut uur Sproaken. Bielde II wiest in n Boolkendiagram ju Fertreedenge fon do Deele in dät Fräiske fon däälich, eerste links in dät Wäästfräiske, dan in ju apaate Sproake fon dät wäästfräiske Aailound Schiermönkooge, un deerätter in Seeltersk un dan in dät mooringer Noudfräisk.

Do loangste Boolken (rood) fertälle, dät soowät 90% fon dät Fräiske fon däälich uut dät Ooldfräiske stamt. 

Dan sunt (gräine Boolken) in dät Wäästfräiske sun 5% fon do Woude fonnäien bilded wuuden, juun in dät Seelterske bloot 1%. Sun Näibildenge is t.B. Wieuwmoanske ieuwenske Wieuw.
Do blaue Boolken reeke dän Gehalt an Holloundsk of Läichdüütsk un dät is ap stäärkste in dät Seelterske fertreeden mäd 11%. Sun Woud is niks, wierfoar dät Ooldfräiske nâwet hiede.

Toulääst fiende wie dan as jeele Boolken noch Deele uut uur Sproaken (0,2% in dät Seelterske, t.B. juust uut frantsöösk juste). Dät Noudfräiske häd deerbie noch 2,2% uut dät Däniske uurnuumen.

In dän Gehalt an Ooldfräisk stimt dät Seelterske oarich uureen mäd do uur fräiske Dialekte. Gans uurs wäd dät, wan me kikt ätter charakteristisk Fräisk (Bielde IV), dät sunt Woude do me an hiere Foarm as Ooldfräisk kanne kon. Toun Biespil: uut is n goud ooldfräisk Woud, man me kon dät deer nit an sjo, deeruum dät dät ap Läichdüütsk juust gliek is. Deerjuun is ätter gans kloor as Fräisk tou kannen (Ooldfräisk efter).

In Bielde IV sjo wie nu, dät dät Seelterske 39% charakteristisk Fräisk änthaalt (roode Boolke), bolde sofuul as dät originelle Ooldfräiske (42%) un fuul moor as Wäästfräisk (21%) un Noudfräisk (31%). Nu is nit aal Ooldfräisk in dät Seelterske bewoard blieuwen, man wie sjo uk dät fon dät deeroun bewoard blieuwene Ooldfräisk 47% charakteristisk is (gräine Boolke).  Do Seelter hääbe also foarallen charakteristiske Woude uut dät Ooldfräiske bewoard un dät tjut deerap wai, dät jo dät as Geheemsproake bruukt hääbe.

Do gans litje roode Boolken reeke dän Andeel an charakteristisk fräiske Woude in do Noaber-Dialekte. Deerbie is foar Seelterlound foarallen interessant dät Groningiske (Grinslânsk) mäd 0,8%, dät sik as Läichdüütsk ap fröier fräisk Gebiet ferglieke lät mäd dät aastfräiske Läichdüütsk. Juust so kon me dät uur läichdüütske Gebiet uum Seelterlound tou ferglieke mäd dät Stellingwerfiske mäd bloot 0,1% charakteristisk Fräisk.




#Article 181: Waareld (813 words)


As Waareld beteekent me kuut aal, wät dät rakt of touminst aal, wät uus tougungelk is.

So as dät däälich bekieked wäd, is die Begriep Waareld, beleeken ap dän natuurwietenskuppelken Ärkantnis-Horizon, juust so tou ferstounden as dät uus bekoande Universum mäd aal sien Bestounddeele. Daach wäd ju Beteekenge Waareld in wäkke Touhoopehonge noch as n Synonym foar Äide bruukt, so biespilswiese in do Begriepe Waareldkoarte as een Koarte fon ju heele Äidbupperflakte. Uk ju Beteekenge waareldwied belukt sik maast bloot ap ju Äide, nit ap dät Universum.

In ju Politik wäd Waareld deelwiese foar Ouskeedengen in geografiske, wietenskuppelke un kulturelle Perspektive bruukt. Me boalt biespilswiese fon ju Oolde Waareld, ju Näie Waareld, fon een Waareldriek, fon een Eerste, Twäide, Trääde un Fjoode Waareld, of uk fon een wäästelke un een islamiske Waareld, man uk fon ju heele Äide, wan biespilswiese fon Waareldpolitik boald wäd.

In dän Sproak-Bruuk rakt dät masse Uutdrukke, do dät Woud Waareld beienhoolde, sik beluukend ap moanskelke Hooldengen juunuur aal, wät uum jo tou is. Maasttieds heert suk aan ap moanskelke Touhoopehonge beleekenen Waareldbegriep uk ju Foarstaalenge fon bestimde Sätgjuchte, wierätter ju Waareld funktioniert, un wäkke Gloowens-Sätte, do as Gruundsleek foan dät Waareldferhoolden un ju Waareld-Tjuudenge jäilde.

Tou Waareld as sosjoale Kategorie heere biespilswiese Begriepe as Waareldbekiekenge (düütsk: Weltanschauung) un Waareldbielde, also ju Sjucht fon dän Moanske ap dät, wät uum him tou is un ju Tjuudenge fon aal dät. Attribute as waareldeepen, waareldwoand of waareldfroamd beluuke sik ap Waareld as een Synonym foar Sälskup un Kultuur, wierbie aan Moanske as uumso waareldwoander jält, je moor hie sik in ju Waareld, dät hat uk in uur Kultuur-Kringe, tougjuchtefiende kon.

Beroupswaareld of ju Waareld fon ju Politik sunt stoundende Begriepe foar dät Aaltouhoope fon sälskuppelke Deelberieke. Wikt Toanken un Honneljen fon een oankelde Person fon sälskuppelk ounärkoande Normen tou stäärk ou, boald me deer fon, dät dät 'waareldfroamd' is of ju Person in een Privoatwaareld, Phantasie-Waareld, of Skienwaareld lieuwt. As 'Waareld-ouwoand' jält biespilswiese dät Lieuwend fon Eremiten, Mystikere of Asketen.

In't Kristendum beteekent Waareld dät Aaltouhoope fon Moanskene un do natüürelke un uurnatüürelke Moachte, do dän Wille fon God juunstounde. Düt Ferstoundnis fiert dieruum in dän Sin toun Breek mäd ju Waareld, dtä Goddes Wille in aal do Seeken mäitreekend wäd, man ap ju uur Siede uk tou aan Oainwäid fon ju Waareld as fon God moakede, man sändich wuudene Skäppenge.

Oafter wäd in ju Theologie uk ju Formulierenge waareldsk bruukt, dät hat in dän Sin fon dät tiedelk Äidske, dät säkuloare, materielle, profoane in dän Unnerskeed tou dät Goddelke, Hillige un Eeuwige.

Jesus Kristus, foar ju Waareld die Ouhälper fon Sände, Dood un Hälle is ätter biebelske Leere dät Siel un ju Bestimmenge fon aal do Moanskene un ju heele Geskichte. Aal do Sänden - also dät Monskene fon ju Naite tou God ouwieke of fon ju Heeregaid juun him, ap wäkke Wiese uk immer - tälle in dät Kristendum tou dän Beriek fon dät Waareldske, dät die Gloowende truch Bekrierenge tou Jesus Kristus, dät Äntfangen fon ju uut fertjoonstloose Gnoade skoankte Seelegaid tou uurwienden häd. Ju Apokalypse is in ju kristelke Eschatologie dät truch God wilst dät Lääste Gjucht broachte Eende fon ju Waareld un die Begin fon dät fuleendede Goddesriek.

Foar Kant kumt dän Begriep foin ju Waareld bloot een regulative Betjuudenge tou, uumdät hier neen Bekiekenge (düütsk:Anschauung) äntspräkt. Bekiekengen hääbe wie näämelk aaltied bloot fon oankelde Objekte. Man ju Waareld kon uus nooit as n oankelde Seeke, un uk nit in't Heele roat weese. Daach häd die Begriep aan bestimden Wäid as Orientierengs-Hälpe, ju Idee fon ju Waareld blift een regulative Idee fon ju riene Fernul.

Foar ju Phänomenologie is ju Waareld een Horizont-Phänomen. Dät hat, ju is ätter Karl Jaspers foar ju moanskelke Existenz bloot in Foarm fon Skeed-Situationen tou ärfoaren un lät sik juust nit bekrieuwe as ju Summe fon aal, wät dät rakt. Ju Waareld is fuulmoor eerste ju Bedingenge deerfoar, dät uus in hier oankelde Dinge juunkuume konnen. Ju gungt deeruum älke Beluukenge juunuur Binnewaareldske Seeken foaruut. Martin Heidegger fersoachte buppedät, ju Subjekt-Objekt-Kleeuwenge truch dän Begriep fon dät In-ju-Waareld-Weesen tou uurwienden. Wilst die näitiedelke Subjektivismus mäd Descartes een Uutnuurfaalen fon Subjekt un Objekt foarbroachte un deermäd ju ärkantnistheoretiske Fräige, wo dät waareldloose Subjekt die Tougong tou ju Buutewaareld slumpet, is foar Heidegger dän Moanske immer al een Waareld meeroat. Bääte dät Phänomen fon ju Waarled kon deerbie toankend nit touräächgeen wäide, uumdät ju Waareld een sinnhaftige Totalität is. Sin is oaber een Emergenzphänomen, dät nit truch tou Touhoopestukjen fon eerste sinloose (also beluukengsloose) Objekte rekonstruierd wäide kon.

Uum do Figuuren un dät Skjoon in Serien of Filme fon ju reoale Waareld outouskeeden, wäide oafter do Uutdrukke Serienuniversum of Filmuniversum bruukt. Jo beluuke sik deerap, dät ju Waareld, as ju in dän Film of ju Serie wiest wäd, nit reoal is, man daach as een komplette Waareld in dän sosjologisken Sin tou bekiekjen is.




#Article 182: Wacholder (104 words)


Wacholder (Juniperus communis) , woakst as Struuk af as litjen Boom. Hie is in ne Heedeloundskup oafter tou sjoon, deeruum dät do Skäipe dät Gewoaks mäd do spitse Näddelen nit so jädden iete, dät oaber in ne Mäideloundskup maasttieds oumäind wäd un in dän Woold in ju Skaad fon do grattere Boome nit goud däie kon.

Do Bäien kon me nit iete, dät is eegentelk dät Säid. Fuugele freete do Bäien. Fon do Bäien kon me Sluk un Wien moakje, do wäide uk as Krüüderäi bruukt. 

Die Wacholder waas Boom fon dät Jier 2002.

Däälich wäd die Wacholder fuul as Tuun- un Sierplonte bruukt.

 




#Article 183: Walisisk (346 words)


Ju walisiske Sproake (dt. Walisisch) is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd in Wales (Cymru), deeruum do Waliser sik sälwen un hiere Sproake Cymraeg naame. (Spräk [kömri, kömraig]).
Mädnunner baale 750.000 Ljuude Walisisk, wierfon in:

Ju Sproake lät uus gans froamd un fröier hääbe do Geleerden meend, dät waas neen indogermaniske Sproake. Man daach is ju dät.
		
Ju Sproake gungt toun Biespil so:
Mae gath ar y gadair
[mai gath ar e gadär]
'Deer is n Kat ap dän Stoul.'
Deeruut hoalje wie foulgjende Woude:
mae = deer is
gath = cath = Kat; (th as in ängelsk thin)
ar = ap
y = dän (uk: ju, die, dät)
gadair = cadair = Stoul
Also fange cath un cadair gewöönelk oun mäd C (spreeken as:[k]), man annert sik dät in bestimde Kombinatione tou G.Dät hat Mutation un spielt in dät Walisiske ne groote Rulle, uk bie uur Konsonante.
Cath is hier dät eensichste Woud, wät bekoand lut.

N uur Sats:
Mae’r ci yn yr ystafell.
[mai r kie en er estawäLL]
'Deer is die Huund in ju Stoowe.'
Deeruut leere wie:

ci = Huund
ystafell = Stoowe.
Dät lääste Woud häd also mäd ST wät Bekoandes un ci kanne wie wier, as wie an n Kynologe ('Huundetuchter') toanke.
Dät walisiske LL wäd uutspreeken as L wüült touglieke Tied Luft truch do Tuske gungt. Deeruut kon me ferstounde wieruum die walisiske Noome Lloyd oafte as Floyd uutspreeken wäd. 

N uur Biespil:
Mae ef yn eistedd; (dd=th as in ängelsk this)
'Deer is hie an’t sitten' = 'Hie sit.'
Dät lät komplitsierd, man eegentelk is dät in dät Ängelske juust gliek:
He is sitting = ‘hie sit’ un so uk:
Rydw i yn eistedd = I am sitting = ‘iek sitte’
Rwy ti yn eistedd = You are sitting = ‘du sitst’

Ap ju Wiese hougje Froamde nit aal do Foarme as sit-sitte-sitst fon aal Tiedwoude tou leeren.
Me toankt wäil, dät dät deerhäär kumt, as do keltiske Ienwoonere fon Änglound aal dät Germaniske leere moasten, as jo siet 449 ap eenmoal fon do Angeln uurhärsked wuuden.




#Article 184: Weeuwerstäl (737 words)


 

Do Deele fon n Weeuwerstäl sunt: do bee Treede, do bee Knäppele of do Päärtjene, wier do Treede an hongje.  Do Kurrele of do Skieuwen sunt do Rullen, wier do Taue uur gunge, wier do Knäppele an hongje un do deertruch ap un deel bewääged wäide konnen, dät dät Tau uur do Rullen gungt.

Unner sit die Umelööper, wier dät weeuwde Linnen uur rulled wäd. Die Brustboom of Foarboom is ju Walse wier dät weeuwde Linnen uur gungt, eer dät dät uur dän Linnenboom gungt. Die Äffener is die Roome, wieroun dät Geweeuwe spond wäd. Ju Spoule is dät Skifken un ju Pipe is ju bewäägelke Rulle deeroun,wier dät Jäiden ap sit, wier die Ounsleek fon moaked wäd. Ju Piepe kon sik bewäägje ap n Stift, die der Präin hat. Die Ounsleekträid lapt truch ju Noose ap die Piepe.

Ju Loade is ju Weeuwerloade, wieran die  die Koum befäästiged, wierfon do Tienden truch dät Skäärjäiden gunge. Ju Heeuwelte is n tännen Stok, wier juust sofuul Träide hääruutkuume un vertikoal truch do Träide fon dät Skäärjäiden truuge loope, as Träide in dät Skäärjäiden oane sunt. Disse vertikoal loopende Träide sunt unner dät Skäärjäiden wier befäästiged an n Stok, die der nit an do Eende fääst, man bewäägelk is. Ju Heeuwelte kon truch do Treede ap un deel bewääged wäide, un honget an n Strik, die der uur do Kurrele of Skieuwen gungt. Disse Rulle is an n Holt befäästiged, dät ju Pläiene hat. Do buppe ap dät Gestäl lääsende Boolke, wier ju Pläiene an befäästiged is, hat die Pläienboom, un dät uur Holt, dät buppe ap an do Sieden fon dän Pläienboom sit, hat ju Kroune. Do bee flakke Stokke, wier dät Skäärjäiden kjuuswiese uur gungt, heete Roustokke, do mäd Rouhoaken* ferbuunden sunt. Ju Bräiskeede gungt ap jusälge Wiese truch dät Jäiden; ju tjoont deertou, dät annunner klieuwjen fon do eenpelde Träide fon dät Skäärjäiden tou ferhinnerjen. Die Jäidenboom is ju Walse, wier do Ounsleeksträide uurhäär gunge. Dät Sluutholt ferbint do bee Fäite, do bee Siedstukke fon dät Weeuwerstäl. 

Äffener m., Bräiskeede f., Brustboom m., Foarboom m., Gong m., Heeuwelte f., Jäidenboom m., Kätte f., Knäppel m., Koum m., Kroune f., Kurrel m., Linnenboom m., Loade f., Noose f., Ounsleek m., Päärtjen n., Piepe f., Pläienboom m., Pläiene f., Präin m., Rait m., Rouhoake m., Roustokke pl., Skäärjäiden n., Skieuwe f., Skifken n., Siedstuk n., Sluutholt n., Spoule f., Spoulpiepe f., Strap m., Tämpel m., Treede m., Uumelööper m.

Bie dät Weeuwen häd me in de Laangte dät Skäärjäiden (ju Kätte), wier dan dät Ounsleek in de Bratte twäärs truch weeuwed wäide skäl.

Foar tweelich Smitte Linnen (7½ Äälne) dan mout me aan Äffener hääbe fon trütich Gonge; dan kumt in älke Gong sun Strap Jäiden fon ju Kätte; dan is der foar ap dät Stäl n tjukken Boom (die Jäidenboom), ap eene Eend n Gat deeroan, deer wäd n Stok truchstat. Dan wäd die Eend fon dät Jäiden in dän Boom fäästmoaked, dan wäd die Boom rundtroald, un dan gungt dät Jäiden der aal uumetou soloange, dät die Eend kumt. Midde ap dät Stäl, deer hongje do Heeuwelte un ju Loade mäd dän Koum deerbie. Dan foatje jo oun tou weeuwen un mouten uungefeer sofuul Ounsleek hääbe as dät Skäärjäiden. Dan sit die Weeuwer bääte sun Boom, dät hat n Brustboom. Deer wäd dät Skäärjäiden eerste oan fäästmoaked. Dan mout die Weeuwer n Spoule hääbe un litje Spoulpiepen. Ap do litje Spoulpiepen wäd dät Ounsleek apspouled. Dan mout dät Skäärjäiden eerste mäd Bouketen Bräi bäärseld wäide. Dan is in älke Heeuwelte aan Träid; truch dän Koum twiske älke Rait sunt allemoale twäin Träide. Nu häd die Weeuwer n holtene Treede unner Fäite mäd n Tau an do Heeuwelte. Nu trät hie mäd dän eene Fout deel, un dan gungt dät uur uumehooch, un dan gungt die uur deel un die eerste wier uumehooch. Dan eepent sik dät Jäiden twiske do Heeuwelte un  die Koum. Deer wäd ju Spoule mäd een Piepe Ounsleek soloange wai un wier truchskeeten (-smieten), dät ju Piepe loos is, dan mout n friske Piepe in ju Spoule ounsät wäide.

Häd me dan n Aantje Linnen kloor, dan häd me n Tämpel, die kumt der dan ap, dät dät Linnen ap sien gjuchte Bratte kumt. Dan mout alle tjo Äälne wier uutläid un fon näien wier stäärkd (stieuwed) wäide, un so gungt dät soloange, dät do tweelich Smitte fon dän foarnste Boom ou sunt.




#Article 185: Wierstand (161 words)


Die Wierstand (dt. Widerstand) is bie n elektrisken Laiter dät Ferhältnis twiske Sponnenge un Stroom.

Bie Elektrizität spielt Wierstand uk ne Rulle. Deerbie is dät so dät die Wierstand t.B. in ju Laampe sit: bie ne Autolaampe fon 60 Watt is die Wierstand twäie so groot as bie een fon 120 Watt en deeruume lukt hie uk man dän Haaldeel fon dän Stroom.

Die elektriske Wierstand drukke wie uut in Ohm (Ω), wierbie 1 Ohm = 1 Volt / 1 Ampêre, uurs skrieuwen: 1 Ω = 1V / 1A.

Wan wie wier ätter ju 60 Watt Autolaampe kiekje, ju daach 10 Ampêre look bie 6 Volt, dan mout ju n Wierstand hääbe fon 6 Volt / 10 Ampêre = 0,6 Ohm.

Ju 120 Watt Laampe lukt 120 / 6 = 20 Ampêre un häd also n Wierstand fon 6 Volt / 20 Ampêre = 0,3 Ohm. (Ju häd dan in Algemeenen ne kuutere un/af tjukkere Gloiträid as ju 60 Watt Laampe).




#Article 186: Wierstande (312 words)


Wierstande sunt Bauelelemente mäd n bestimden elektrisken Wierstand. Do rakt dät in ferskeedene Soarten.

In ju Elektronik benöödigje wie oafte Materioale mäd n bestimden Wierstand. Deer kuuden wie fonsälwen Laampen foar bruuke, man do hääbe nit sun loange Lieuwendsduur. Buppedeem houget uk oafte nit soofuul Laistenge deeroun.

Deeruume benutsje wie Koolewierstande, dät sunt litje keramiske Röiren mäd ne tänne Loage Koole deerap. Ap bee Eenden sit n metallen Hotje dät ju Kooleloage kontaktiert. An do Hotjene sunt dan Träide swaised uum dän Wierstand antousluuten. Oafte sit ne spiroalfoarmige Glusse in de Koole uum dän Wierstand haager tou moakjen.

Do Koolewierstande wäide gewöönelk bruukt in Wäide twiske 10 Ω un 1 Million Ω (uk wäil naamd Megohm un ounroat mäd MΩ). In sun Wierstand duur nit toufuul Laistenge oun, dan uurs wäd hie heet un gungt er stukken. Do grootste Koolewierstande duuren soowät two Watt hääbe un dan rakt et litjere fon 1 W, 1/2 W, 1/4 W, 1/8 W, 1/16 W. Ju Oumeetenge fon sun Wierstand häd also niks tou dwoon mäd dän Wierstandswäid.

Skäl moor Laistenge in n Wierstand oun, dan wäide Träidwierstande bruukt. Dät sunt litje keramiske Röiren wier Metalträid ap wikkeld is, fluch in Spiroalfoarm un sunner sik tou berüürjen. Uur dän Träid sit dan wier n Hatte-beständige Lakkierenge häär. Gans groote konnen wäil 100 Watt feroarbaidje.

Koolewierstande annerje wäil moal n bitsken hieren Wäid. Deeruum sunt se nit oained foar Meetapparoate. Dan wäide Träidwierstande anwoand, man uk wäil Metalfilm-Wierstande. Dät sunt al wier litje keramiske Röire, man nu mäd n Metalloage deerap damped. Sukke Wierstande wäide uk wäil bruukt in Ferstäärkere, deeruum dät jo minner Geruusk reeke.

N besunneren Wierstand is die Traalwierstand af Potentiomeeter, die der bestoant uut n runden Boan mäd Koole af Träid, wier n Kontakt uur häär lapt. Ap ju Wiese kon die Wierstand ienstoald wäide. Ne Anweendenge is dät Räägeljen fon ju Luudstäärke.




#Article 187: Wikipedia (120 words)


Wikipedia is n Enzyklopädie ju ap dät Internet skrieuwen wäd. Ju is n Deel fon ju Wikimedia Foundation, un wäil die wichtichste un bekoandste Deel deerfon. Dät besunnere an Wikipedia is, dät et sik hier honnelt uum n Enzyklopädie basierd ap dän Wiki-Syntax; düt hat dät älke Computerbruuker mäd Tougong tou dät Internet nit bloot näie Sieden touföigje, man uk bestoundende Sieden beoarbaidje kon. Deeruum boalt me fon Eepene Software. Wikipedia wuude ap dän 15. Januoar 2001 stifted fon James Jimbo Wales.

Ju ängelske Wikipedia is ju ooldste un ju grootste fon aal. Ju twäide is al sänt Jiere ju düütske Wikipedia. Eend Oktober 2005 hieden doo 790.000 un 310.000 Artikkele. Fääre rakt et noch moor as 200 litjere Wikipedias.




#Article 188: Wikselsponnenge (343 words)


Uut ne Stäkdöise kumt ne Wikselsponnenge. Ju gungt nit ap moal fon Plus ätter Minus, man räägelmäitich (sjuch eerste Teekenge). Sun Ferloop hat sinusfoarmich un is ne Foulge fon ju Oarbaidswiese fon n Dynamo.

In ju twäide Teekenge is dät fereenfacht deerstoald mäd ne Spoule fon een Slinge, ju sik troalt in n Magnet. Ju Sponnenge V wäd unner ounuumen truch Sliepkontakte. Wan ju Spoule twäärs ap dät magnetiske Fäild stoant - as teekend - annert sik dät fon ju Spoule uumfoatede Paat fon dät magnetiske Fäild ap stäärkste un is ju Sponnenge in ju Spoule dät grootste. Wan do hoochstoundende Kaanten fon ju Spoule ap tichtste bie dän Magnet stounde, annert sik dät magnetiske Fäild man n bitsken un wikselt ju Annerenge fon Gjuchte: dan is ju Sponnenge littek un wikselt fon Polarität.

Wo oafte ju Polarität wikselt, honget ou fon wo gau die Dynamo troalt. Bie do groote Dynamos fon do elektriske Säntroalen is dät so räägeld, dät ju Sponnenge 50 x pro Sekunde wikselt. Man kwäd uk: Ju Frequenz is 50 Herz (Hz). Wie konnen uk kweede dät ju Wikselsponnenge 50 Perioden pro Sekunde häd. Ju Duur fon een sun Periode is dan 1/50 Sek. = 0,02 s = 20 Millisekunden (= 20 mS).

Die groote Nutsen fon Wikselsponnenge is unner uuren, dät ju eenfach ap un deel transformierd wäide kon. Bie dän Transport fon Elektrizität uur groote Oustande wäd ne Hoochsponnenge anwoand fon Duusende Volts, deeruum dät dan die Stroom fuul läiger is un do Träide nit so tjuk hougje tou weesen. Bie Ankumst in dät lokale Nät wäd dan eerste wier tou dän praktisken Wäid fon 230 Volt deel transformierd. Die 230 Volt is nit die grootste Wäid, man dän sonaamden Effektivwäid. Die Spitsenwäid (sjuch eerste Teekenge 325V) is  moal so groot, afwäil 325 Volt. Dat is so fääststoald deeruum dät dan ju effektive Sponnenge x die effektive Stroom juust wier ju ferbruukte Laistenge aplääwert.

Fääre is die Nutsen fon Wikselsponnenge, dät ju eenfacher n Motor andrieuwe kon as ne Glieksponnenge, wült dät foar ju Beljuchtenge niks uutmoaket.




#Article 189: Wirtskup (360 words)


Unner Wirtskup (mäd gratteren düütsken Ienfloud uk Wirtskaft af mäd dät griechiske Froamdwoud Ökonomie) wäd dät Heele fon aal do Iengjuchtengen, as Unnerniemen, privoate un eepentelke Huushollengen, un Honnelengen fersteen, do ju ploanfulle Däkkenge fon dän moanskelken Bedarf tjoonje. Hiertou tälle besunners ju Häärstaalenge, die Ferbruuk, die Uumloop un ju Ferdeelenge fon Göidere, so toun Biespil in Waareld-, Foulks- Stääd- un Bedrieuwswirtskup. Wilst aleer in uus Kultuur ju Buuräi ap dät maaste bedrieuwen wude; in natüürelkere Kultuuren Jeegeräi un Sammeleräi (also dät, wier dät Ieten fon kumt); rakt dät sänt ju Mechanisierenge een Äntwikkelenge, dät moor un moor Ljuude in ju Industrie un Tjoonstlaistenge wierkje. Somäd häbe däälich do Banken un Knippen (Börsen) un sonaamde Rating-Argentuuren aan grooten Ienfloud ap ju Wirtskup, wilst ju lieuwendswichtige Betjuudenge fon ju Buuräi oafter ferjeeten wäd.

In ju Wirtskupswietenskup sunt Froage un Bod wichtige Seeken.

Ju Bodsiede fon ju Wirtskup is dät Iensätten fon Produktionsfaktore:

Bit sowied lät dät eenfach. Un fonsälwen: wan wäkke Seeken säilden sunt, dan wäide do juur. Bie läipe Aadene wäd dät Ieten juur un wäl wät Säildenes moakje kon, kricht deer oafte fuul foar betoald. So lapt dät aal noch goud.

Man nu, wan me wät Jäild sammeld häd, dan mai me dät wäil unnerbrange in n Unnerniemen, also me koopet Andeele. Un uursuume: Iek wol n Huus koopje, man hääbe dät Jäild noch nit bienonner: dan kon iek mäd dät Huus as Unnerpound ne Hypotäike kriege.

Man wan dät nu wät läpper gungt (mintwain n Jier mäd n sljuchten Aaden), dan hääbe do Ljuude minner Jäild un do Huuse wäide billiger. Dan kon dät weese, dät do Unnerpounde fuul minner wäid wäide as do roate Hypotäiken un dan kon sun Hypotäikboank pleite gunge. Uur Boanke hääbe fielicht wier Andeel deeroun un hääbe dan uk Ferluste. Dan konnen do Ljuude Nood kriege un hiere Andeele ferkoopje, so dät do billiger wäide un dan hat et dät ju Börse deelgungt. 

Dät häd fuul tou dwoon mäd Optimismus un Pessimismus: ju Konjunktuur gungt ap un deel. Dät hat uk, dät die Stoat deer n bitje an moakje kon: hie kon Bedrieuwe unnerstutsje, man uk do Ienkuumen. Dät häd aal ferskeedene Ienfloude.




#Article 190: Wäil (405 words)


Uum fon Floaks un Wulle Jäiden tou moakjen, bruukt me dät Wäil.

Die Hauddeel fon n Wäil is die Boank. Deerap sit ju Muur un foaroun is ju Skruuwe, wiermäd me ju Muur ap un deel skruuwje kon. Twiske ju Skruuwe un ju Muur, deer sit die Apstok, die in n gjuchten Winkel uumhooch gungt. Un ap dän Apstok sit ju Huutsene, wier dät Floaks uumetou rulled wäd. Dät Floaks ap e Huutsene heete se ju Diesene, wier die Träid, die der moaked wäide skäl, uut leeken wäd.

Ap de Muur sit dät Twäärsholt of Kjuusholt un deerap stounde do Bee Stonnerkene of Jüfferkestokke. Twiske do bee Stonnerkene is ju Flucht un deerap sitte ap bee Siede tjoon Hoaken fon Wierträid. Truch ju Flucht gungt ne iersene Spilne, ap eene Eend mäd ne holtene Weerwe un ap uur Eend mäd n Gat deeroun, wier die Träid truch gungt. In e Midde is ne holtene Piepe, deer gungt dät Jäiden ap.

Ap die uur Eend fon de Boank sunt twäin Oaksestokke of Ierme, deeroun lapt dät Rääd mäd njuugen of tjoon Speeken. Ju Oakse wäd fon twäin Stikken fäästheelden, dät ju der nit uut loope kon. Uum dät Rääd is ne Glusse un sukke Glussen sunt uk ap ju Rulle fon ju Piepe un ap ju Weerwe. Uum dät Rääd un ju Weerwe un ju Piepe deer gungt n Snuur uumetou, die eene Strange uum ju Weerwe un die uur uum ju Piepe. Dät Snuur kon me strom luuke mäd ju Skruuwe.

Twiske do tjo Beene, deer dät Wäil ap stoant, is n Treede mäd n Treedestok ätter t Rääd. Wäd nu unner treeden, dan lapt dät Rääd rund un uk ju Piepe un ju Weerwe. Un mäd dät Rundloopen dan gungt dät Jäiden aal ap ju Piepe, deeruum dät ju juust ieuwen gauer troalt as ju Weerwe un ju Flucht. Wan ju Piepe nu ful is, dan nimt me ju der uut un sät ne friske deeroun.
Leeter dan kumt dät Jäiden ap n Haspel.

Apstok m., Been n., Boank m., Diesene f., Flucht f., Flucht f., Gat n., Glusse f., Hoaken pl., Huutsene f., Ierme pl., Jüfferkestokke pl., Kjuusholt n., Muur f., Noose f., Oakse f., Oaksestokke pl., Piepe f., Rääd n., Skruuwe., Snuur n., Speeke f., Spilne f., Stikke f., Stonnerkene pl., Strangen pl., Träid m., Treed m., Treede f., Treedestok m., Twäärsholt n., Twäärsstok m., Uutsene f., Wäilrääd n., Weerwe f., Wierträid.




#Article 191: Wäästfräisk (995 words)


Wäästfräisk (wäästfräisk Frysk) is ne fräiske Sproake ju fon sun 500.000 Ljuude, foarallen in Wäästfräislound, boald wäd. In ju Sproakwietenskup wäd ju Sproake maastens Wäästerlauwers Fräisk naamd, wät een Misferstounden fermiede skäl: aan noudholloundsken Dialekt, die wäil fräisk Substroat häd, wäd uk mongs Wäästfräisk naamd.

Dät Wäästfräiske is früünd tou do uur bee fräiske Sproaken, dät Seelterske un dät Noudfräiske. Fääre is dät Wäästfräiske uk früünd tou do angelsaksiske Sproaken, so as dät Ängelske un dät Skottiske. Do angelsaksiske un fräiske Sproaken bildje touhoope ju Anglofräiske Sproakgruppe binnen ju germaniske Sproakfamilie. Truch fuul Sproakkontakt uur do Jierhunnerte wai häd dät Wäästfräiske däälich uk fuul meenskuppelkaide mäd dät Niederloundske.

Dät Wäästfräiske wäd in ju niederloundske Provinz Fryslân baald. Ap dät Fäästelound wäd in ju Meente Wääststellingwerf dät Wäästfräiske nit as Määmesproake baald. In do Meenten Kollumerlound, It Bilt un Aaststellingwerf wäd dät fon n Deel fon ju Befoulkenge as Määmesproake baald. Ap do Ailounde wäd ju wäästfräiske Sproake ap dät aastelke un wäästelke Deel fon Skylge baald, un ap dät Ailound Schiermönkooge. In dät Groningerlound wäd ju Sproake in do Täärpe Marum, De Wülp un De Pein baald.

Et rakt oachte Dialekte in ju wäästfräiske Sproake. Dät Noudhouksk, Kloaifräisk, Wooldfräisk un Suudwäästhouksk sunt do grootste Dialekte. Do Baalere fon do fjauer grootste Dialekte konnen sik goud ferstounde. Oafte wäd dät Noudhouksk uk Noudkloaifräisk naamd un tou dät Kloaifräisk reekend. Do Dialekte Skylgersk, Aastersk, Hylpersk un Schiermönkoogisk sunt do fjauer litje Dialekte. Do fjauer litje Dialekte hääbe touhoope nit moor as 1.000 Baalere. Truch hiere isolierte Loage ferskiele foarallen do litje Dialekte ap maaste fon ju fräiske Standoardsproake.

Do maaste Baalere fon ju wäästfräiske Sproake lieuwje in ju Provinz Fryslân. Ju Provinz häd 647.239 Ienwoonere (2012). Foar 53,6% is dät Wäästfräiske ju Määmesproake, dät sunt uungefeer 347.000 Moanskene. In dät Groningerlound lieuwje noch sun 3.000 Ljuude, do dät Wäästfräiske as Määmesproake hääbe. Foar uungefeer 150.000 Ljuude is dät Wäästfräiske ju twäide Sproake. In dät Buutenlound rakt et noch moor Baalere. Gnaue Doaten sunt deerfoar nit bekoand.

Fon do 647.239 Ienwoonere kon 94% Fräisk ferstounde, 74% Fräisk baale, 77% Fräisk leese un 30% Fräisk skrieuwe.

In dät 17. Jierhunnert begon Gysbert Japiks ne oaine standoard Skrieuwwiese tou äntwikkeljen, wäkke fääre äntwikkelt wuude fon Joast Hiddes Halbertsma in dät fröie 19. Jierhunnert. 1834 publizierte Joast H. Halbertsma sien Skrieuwwiese. Dät roate in dät fröie 19. Jierhunnert uk uur Skrieuwwiesen, man do hieden neen Ärfoulch. Fuul Elemänte fon Halbertsma un Japiks wuuden bruukt in ju Selskipsstavering, ju eerste offizielle Gjuchtskrieuwenge ju 1879 fäästlaid wuuden is. In dät Jier 1948 ärskien ju Akademystavering, wäkke ne Ferbeeterenge fon ju Selskipsstavering waas. In dät Jier 1980 waas ju lääste Gjuchtskrieuwannerenge, ju Steatestavering, ju däälich noch bruukt wäd. Dät Standoardfräisk basiert sik grattendeels ap do Dialekte Kloaifräisk un Wooldfräisk, do grootste Dialekte fon dät Wäästfräiske.

Hierunner in ju Tabelle n Fergliek fon dät Standoardfräisk un do fjauer maast ouwiekende Dialekte.

In dät fräiske Alfabet existierje do Bouksteeuwe q un x bloot in Persoonsnoomen, in ju Skriftsproake wäide do nit bruukt/skreeuwen. Buppedäm wäd dän Boukstäf y as ne Fariante fon i bruukt, en wäd in Woudebouke uk so alfabetisiert, deertruch is toun Biespil dät Woud ympulsyf in n Woudebouk unner ju Boukstäf i tou fienden. Ju Boukstäf c wäd in ju wäästfräiske Skriftsproake alleenich in ju Bouksteeuwekombination ch bruukt. Do Bouksteeuwe v, z un ch wäide silläärge nit an Woudbegin skreeuwen un dän Boukstäf g silläärge nit an dät Eende fon n Woud. Me kon ju skreeuwene wäästfräiske Sproake licht wierkanne an ju Ferweendenge fon diakretiske Teekene (â, ê, ô, û un ú).

Ju wäästfräiske Sproake is ju Sproake ju ap tichtste bie dät Seelterske stoant. Me sjucht dät fluks an n eenfachen Sats:

Man bie n uur Sats sunt bee Sproaken gans ferskeeden:

Gans apaat in dät Wäästfräiske is ju (twäide) Breekenge fon Vokoale. Deerbie wäd die twäide Deel fon n loangen Vokoal betoond un die eerste Deel wäd tou n Konsonant:

N gruundsätselken Unnerskeed rakt dät truch ju ferskeedene Äntwikkelenge fon oolde loange Vokoale:

Deerbie kwäd me wäästfräisk ea as ee in deer, also mäd e-oardigen Ättersleek.

Mäd wäästfräisk ie as ie in hier.

Mäd wäästfräisk oe as uu in suur, â as oa in foar.

Bie ju Assibilition wäd n Konsonant schaärper uutspreeken:

Ju wääsfräiske Sproake stoant siet 1998 unner Skuts fon ju Europäiske Charta fon do Regionoal- un Minnerhaidssproaken. Uum dät uum tou sätten wuude 2001 n Ferdraach fon Fräiske Sproake un Kultuur unnerteekend twiske ju niederloundiske Regierenge un ju Provinz Fryslân. Do Niederlounde hääbe do Fräisen un hiere Sproake in dät Jier 2004 anärkand unner dät Roomuurienkuumen tou n Skuts fon nationoale Minnerhaide. 

In ju Praxis passierde dät aal loange, man 1995 wuude ju fräiske Sproake offiziel touläiten in do Meenteräiden un dät Provinzparlamänt fon Fryslân. 1997 wuude ju Sproake touläiten in n Gjuchtsoal. Do Ienwoonere fon ju Provinz Fryslân konnen mäd do Meenten un Provinz kommunisierje (baale un skrieuwe). Ju Provinz un ferskeedene Meenten hääbe in hiere Sproakpolitik fäästlain, uum moor Fräisk tou bruuken in hiere Dokumänte. 

Ap ju akademiske Ieuwene jält ju Universität Groningen as ju wichtichste Universtät in ju Frisistik mäd as Sweerpunkt ju wäästfräiske Sproake. An do Universitäte fon Kiel, Amsterdam un Leiden rakt et bie Geleegenhaid Fräiskkuurse as Bie- of Woalfäk. In Ljouwert is ju Fryske Akademy 1938 begonnen as wietenskuppelk Instituut foar ju Erfoarskenge fon ju fräiske Sproake. An ju Noordelijke Hogeschool Leeuwerden rakt et ne Leereruutbieldenge foar ju Sekundärstufe. Foar toukumstige Leerer an do litje Skoulen rakt et an ju Stenden Hogeschool in Ljouwert ne tjosproakige Leereruutbieldenge.

In ju Provinz Fryslân rakt et oankelde gans fräiskesproakige Bäidenstuune, deertou kuume uungefeer 120 twosproakige Bäidenstuune. 1980 wuude dät Wäästfräiske Plichtfäk an do litje Skoulen, 1993 wuude dät Plichtfäk in ju Middelstufe. Siet 1996 rakt et tjosproakige litje Skoulen un siet 2010 rakt et do tjosproakige Sekundärskoulen. In ju Provinz Fryslân roate dät 2013 uungefeer füüftich tjosproakige Gruundskoulen, wier Fräisk, Niederloundsik un uk Ängelsk as Unnergjuchtssproake bruukt wäide. In dätsälge Jier roate dät tjo tjosproakige Sekundärskoulen.




#Article 192: Wäästfräiske Literatuur (111 words)


Wäästfräiske Literatuur (dt. westfriesische Literatur) is ne Sammelenge fon alle literariske Oarbaide do in dät Wäästfräiske skrieuwen wuuden sunt.

Ju wäästfräiske Literatuur fangt eerste ätter dät Middeloalter oun as ne oaine Literatuur. Ju ooldfräiske Literatuur häd al in dät Mitteloaler ounfangd. Man toueerst mouten wie fon dän midwäästfräiske Skrieuwer Gysbert Japiks skrieuwe. Dän sien Gedichte sunt skrieuwen wuuden in dät 17. Jierhunnert wilst domoals nit fuul Wäästfräisk skrieuwen wuuden is. Sien Bouke sunt gjucht bekoand. 

In dät 19. Jierhunnert hääbe fuul Skrieuwere oanfangd in dät Wäästfräiske tou skrieuwen. In dät 19. Jierhunnert häd uk ju näiwäästfräiske Literatuur oanfangd. Sietdäm sunt tjo Gjuchtskrieuwengen moaked, man me kon dät aal as Näiwäästfräisk kategorisierje.




#Article 193: Aastfräiske Ienfloude (116 words)


In ju tuusterge Tied um 1400 sunt düütelk do aastfräiske Ienfloude in Seelterlound gratter wuuden. As 1399 die aastfräiske Hauptling Widzel tom Brok bie n Träffen in Tjootern (Detern) doodsloain wäd, wäide do Seelter as Deedere naamd (Sello IVff., 29ff.). Widzel häd Seelterlound wäil ärooberje wüüld. Daach fiende wie al ap n 23. Moai 1400 dät Sagharderland as Besiegler fon n Uurkunde, wieroun hovetlinge unde meynheyt des ghansen landes to Ostvreslande do Hansestääde toutälle, fääre do Vitalienbruure (Seeroowere) nit moor tou hälpen (Ur171). Noch 1417 wäd Segelterland (Rq112) tou do fräiske Seelounde täld, man leeter heere wie niks moor fon politiske Ferbiendengen mäd dät Noude. Do Seelter hieden wäil do Munsterske Biskuppe as goude Loundesheeren anärkoand. 




#Article 194: Elektrolytiske Kondensatore (135 words)


Kondensatore rakt dät in allerhound Soarten, maast naamd ätter ju Isolation: keramiske, Mika, Folie usw. Truch Metal un Isolation ap tou ruljen kon oafte ne groote Kapazität in ne litje Rulle.

Ne besunnere Soarte sunt doo elektrolytiske Kondensatore (Elko, dt. Elektrolytkondensatoren). Do bestounde in Prinzip uut twoo Aluminium Platten in ne woaterge Masse, die Elektrolyt. Sät me deer nu ne Sponnenge ap, dan äntstoant ap een fon do Aluminium Platten ne gjucht tänne Loage Aluminium-Oxid, dät n gjucht gouden un stäärken Isolator is. Ap ju Wiese konnen gjucht groote Kapazitäte beloanged wäide. 

Ap n Elko is altied ju Plus-Kaante ounroat, oafte mäd n Ring. Ju Polarität duur NIT UUMEKIERD wäide, dan dan gungt die Elko stukken. Buutendät schäl deer foarallen bie Elkos ap oachted wäide, dät ju anbroachte Sponnenge nit buppe dän ounroaten Hoochst-Wäid kumt.




#Article 195: Frantsööske Besättenge (163 words)


In 1795 fäl ju Konkurrenz fon dän holloundske Honnel wäch weegen ju frantsööske Besättenge (dt. französische Besatzung) deer. Deerfon skäl die seelter Honnel juust as die fon Oamde profitierd hääbe (Kalma 291). Dät wuud minner as Napoleon in 1806 ju Blokkade juun Änglound ienfierde. So waas die Honnel al bolde tou Eende as 1811 ju frantsööske Okkupation foulgede (Ni487). Deermäd koom uk n Eende an ju seelter Sälwenferwaltenge un kreech älke Täärp n Maire. In 1812 wuud dät seelter Archiv mäd Iekemäiten un Gesätsbouke eepentelk ferkooped.

As 1813 do Frantsoosen wier ferdrieuwen wuuden, toachten do Seelter dät jo hiere Fräiegaid wier kriege skuulen (M3.87). Man intwiske wieren jo in Foulge fon dän Rieksdeputationshaudslus al 1803 mäd Ait un Kloppenbuurich an Ooldenbuurich keemen un do Ooldenbuurger wieren deer nit mäd ienfersteen: Im Jahre 1815 zog ein kleines Mißverständniß, indem nämlich eine etwas freye Reklamation ihrer vermeinten Rechte für Empörung angesehen wurde, ihnen ein Militair-Commando zu, welches aber bald wieder abzog Ni488; » uk 1630S.




#Article 196: Jeel (352 words)


Jeel is ne primäre Faawe bie ju subtraktive Faawenmiskenge. Bie ju additive Faawenmiskenge is dät ne sekundäre Faawe, ju der kriegen wäd truch Moangen fon rood un gräin. Spektroal bekieked sit ju Faawe jeel twiske orange un gräin. Jeel is ju komplementäre Faawe fon blau in technisken Sin, wäkker blau uureenstimt mäd dän allere techniske Uutdruk (spektroal) violet. In dät Spektrum fint sik jeel Lucht bie Stroalenge mäd Woogenlaangte twiske 565 un 590 Nanometer.

 

Jeel is ne sunnige un lustige Faawe, wan hie toumindest wät woorm faawed is un ätter orange lät. Dät schäärpe koolde Näitroaljeel hier buppe is oawers eer ju Faawe fon Haatenskup. Die negative Kloang fon jeel kumt uk foar in dän Uutdruk: Gräin un jeel foar Äärger wäide.

Fuul Bloumen, do der in uus Geegend foarkuumen dwo, sunt jeel. Dät kumt woanschienelk deerhäär, dät Iemen ju Faawe ap ljooste hääbe, un deer jädden ap toukuume. Dät rakt jeele Bloumen n evolutionär Foardeel buppe uurs faawede Bloumen.

In fuul Lounde is jeel Symbol fon dät Paaskefäst, jierhunnerteloang dät Christelke Hoochfäst, mäd t.B. poabstelke Foonen. Ju Ferbiendenge mäd jeele Suukene is eer toufälllich.
Jeel waas uk dät Symbool foar dän Kaiser fon China un fon ju chinesiske Monarchie.

Ju Pakkenge fon orientaliske Ietensweeren is oafte jeel fon Faawe. 

Jeel gungt goud touhoope mäd bolde aal uur Faawen. Ju Kombination jeel mäd blau rakt oawers n billigen Iendruk. Dän Effekt wäd oafte uutnused fon Koopljuude, wan jo dän Iendruk reeke wollen, billich tou weesen. N Biespil is ju Geschäftskätte Zeeman.

Ju Kombination jeel mäd swot stoant foar Gefoor. Disse Kombination rakt et sogoar in ju Natuur, toun Biepsil bie ju Ieme un ju Häspe. Uk wäkke Giftslangen hääbe ju Faawenkombination.

In die elektroniske Faawencode stoant jeel foar dän Ziffer 4. 

Jeel wäd as Faawe in ju Heraldik beteekend mäd Gould. Gould is uk ne liturgiske Faawe, ju der ap älke bliede Fier bruukt wäide duur insteede foar wiet.

Jeel is ju eepentelke Faawe fon Vatikanstääd.

Jeel is uk bekoand as “floamske” Faawe, dan die Floamske Lööwe is swot ap n jeelen (gouldenen) Bäätergruund.

Toun Deel uursät ätter  un toun Deel ätter 




#Article 197: Näiere Tied (113 words)


Ätter ju frantsööske Tied bloide ju Honnel fon Seelterlound nit wier ap (Br51), wäil uk deeruum dät Aastfräislound dän Ienfier fon Eed mäd n sweeren Tol belaide (Br60). Deertruch koom Seelterlound in groote Äärmoud. Do Seelter geenen deeruum bie Sumerdai as Mäddere (Holloundsgungere) ätter do rieke Kloaigruunde fon Groningen un Wäästfräislound (Ls349_351, B15.16). Uk koom dät tou ne gewaltige Utwonnerenge ätter Amerikoa (Louisville, Cincinnati) (Br46). Eerste juun 1900 wuud dät wier beeter, as Eedhonnel un Schipfoart wier aplieuwden truch do näie Kanoale. Noch beeter wuud dät truch dän Gebruuk fon Kunstmjuks un ju Foan-kultiwierenge. Um 1900 koomen näie Sträiten (» 239U, 1197R) un 1908 wuud ju Iersenboan truch Seelterlound in Bedrieuw nuumen (Ls130).




#Article 198: Rood (533 words)


Rood is ne primäre Faawe bie ju additive Faawenmiskenge. Bie ju subtraktive Faawenmiskenge is dät ne sekundäre Faawe. Dät is ju komplementäre Faawe fon cyan. Dät is ju Faawe mäd ju kräftichste Symbolik. Wan ne Sproake uk man aan Noome foar Faawen häd, dan is dät altied rood. Ju Faawe rood Lucht sit ap dän Eend fon dät Luchtspektrum, dät noch ieuwen fon dät moanskelke Ooge blouked wäide kon. Ju Woogenlaangte fon rood Lucht lait uum 700 Nanometer. Faawen mäd läigere Frequenz konnen fon wäkke Dierte daach blouked wäide. Do naamt me infrarood..

 

Van wit naar rood :

De kleuren tussen rood en wit zijn roze tinten.

Rood is ne Faawe ju der fluks ju Apmäärksoamkaid ap sik lukt. Die Moanske sjucht dät as Teeken fon Gefoor. Deeruum wäd rood oafte anwoand in Ferkiersampele un Signoale. Disse Betjuudenge kumt fielicht deerhäär, dät Bloud ne roode Faawe häd, (ju Faawe fon) Bloud wäd fon Moanske un Dierte instinktiv ferbuunen mäd Gefoor.

Symboliske Betjuudengen fon rood hongje hiermäd touhoope, dät is ju Faawe fon Dullegaid. Rood wäd uk ferbuuenn mäd dän Kriechsgod Mars, deeruum is woarskienelk uk die roode Planet Mars dän God wäid. 

In ju Politik, fielicht al siet je frantsööske Revolution, wäd rood bruukt as Faawe fon revolutionäre, linke un in algemeenen radikoale Gruppen. So wuud toun Biespil in dän Burgerkriech in Ruslound kamped twiske “do Roode”un “do Wiete”. Ap Gruund deerfon hiet Ruslound unner dän Kooldee Kriech uk wäil dät “roode Gefoor”. Uk dät maoistiske China wuude mäd ju roode Faawe assozierd, sjuch t.B. dät litje roode Bouk. China wuud oawers as dät “jeele Gefoor”oumoald. Do Foonen fon kommunistiske Lounde sunt uk oafte rood.

In wät swäkkere Foarm is rood ju Faawe fon dän Sozialismus in aal sien Varietäte, un deer truch uk fon sozioal-demokratiske Paatäien as ju SPD. Ju Linke hat dan uk immer “rood”.
Apfaalend is, dät in do Fereende Stoaten ju Faawe rood juust anwoand wäd foar ju konservative Republikaniske Paatäi. Dätsälge jält foar Paraguay, wier do konservative “Colorados” ju Faawe rood, un do wät moor foardeelige “Liberales” ju Faawe blau hontierje.

In ju Boukhooldenge wäide roode Faawen bruukt foar negative Taalen, ofwäil Skeelden. Die der Skeelde häd, is “in do roode Taale”. 

In ju katoolske Säärke is rood ju liturgiske Faawe fon do Misgewande in ju Pingstertied, ferwiesend ätter do fjuurige Tungen. Uk wäd ju Faawe bruukt ap Martyrerfäste un ap stille Fräindai. Ju roode Faawe rakt deerbuppe Wäid an dät Amt. So duuren bloot Kardinale dät Kardinalsrood (of Skarloak) dreege. Dät rakt hiere Offerbereitskup an uum hier oaine Bloud tou offerjen foar ju Säärke.

Rood is uk ju Faawe fon de Ljoowe. Ap Valentinsdai rakt dät roode Rousen un roode Haaten.

Moslems faawje hiere Hounde ap bestimde Fiere rood mäd Henna.

Puure Schokoloade is maasttied ferpakked in rood Poapier, in Juunsats tou Molkschokoloade, ju der blau ferpakked is. Uk Säddenmolk kumt maasttied in roodee Pakkenge, juunuur Molk (blau) un Joghurt (gräin).

In ju Moalerkunst wäd rood uk bruukt uum ju Apmäärksoamkaid tou länkjen. Ju Faawe kumt truch dät Faawenperspekttiv in n Skilleroatsje ätter foaren ferglieked mäd moor näitroale Faawen. 

In die elektroniske Faawencode stoant rood foar dän Ziffer 2. 

Toun Deel uursät ätter  un toun Deel ätter 




#Article 199: Tjosproakigen Unnergjucht (105 words)


Siet 1997 is in Wäästfräislound ounfangd mäd tjosproakige Schoulen. Dät hat dät bestimde Deege af Läksen gans in Fräisk roat wäide un uur in Holloundsk. In do haagere Klassen kumt dan Ängelsk deertou (Ferhältnis in Leertieden 40% Holloundsk, 40% Fräisk un 20% Ängelsk). Ju Gewandthaid mäd de Sproake wäd deerfon beeter, uk ap Holloundsk. Dät sät sik fout ap ferscheedene Gebiete; so gungt Reekenjen bie moorsproakige Bäidene uk apfaalend goud, so Prof. Kees de Bot, Groningen. Dät rakt däälich 15 sukke Schoulen in Wäästfräislound.

Tjosproakigen Unnergjucht rakt dät t.B. uk in Luxembuurich, bie do Ladiner in Suud-Tirol un ap internationale Schoulen in Magdebuurich un Potsdam.




#Article 200: Þorn (100 words)


Þorn of thorn is n Boukstäf. Die Grootboukstäf is Þ, die Littikboukstäf is þ. Dät Þorn is n oold-germanisken Boukstäf. Dät Þorn bestoant in dät Ängelske as in that un as in thin. Dät Þorn wäd mongs ankieked as die Boukstäf D, dät klingt n Bitje ferscheeden, et is n litjen Ferschiel.

Dät Þorn mout nit ferwikseld wäide mäd dät Äð (Ð), dät klingt as in dät Ängelske think.

In aller Ängelsk wäd dät Þorn as n y schrieuwen, in gjucht Oold-Ängelsk noch as Þ.Deeruum sjucht me ap Weershuuse in Änglound oafte Ye olde inn = the old inn, usw.




#Article 201: Sproakuutbau (286 words)


Sproakuutbau (dt. Sprachausbau) is n näien Begriep, die der t.B.  as “Bäidene kriege näie Muugelkhaide, ju Sproake tou ferweenden ap ne Wiese, ju der tou ju Situation paasjen däd”. Dät hat also, dät Bäidene leere mäd hiere Määmesproake uumetougungen. Däälich gjucht ju Skoule sik deerap, man immer noch wichtiger is dät Baalen fon do Oolden mäd do Bäidene. Deer konnen jo hiere ganse Lieuwend ap fäärebaue.

Deer gungt dät also uur ju oaine Sproake, man dätsälge jält wan me n uur Sproake leert, t.B. Ängelsk of Turske Bäidene Düütsk. Man hier jält uk: Wan do Begriepe in ju oaine Sproake al deer sunt, dan kon me do in ju näie Sproake uk eer ferstounde.

Dät aal is bloot muugelk, wan ju Määmesproake sik uk mäd do Situatione fon ju moderne Waareld befoatje kon, sik deeroun uutdrukke kon. So kumt me tou dän Uutbau fon ju Sproake sälwen. Dät kon sik gjuchte ap ne ‘groote’ Sproake as dät Düütske, man uk ap Regionoal- un Minnerhaidesproaken. Deer kon ne Wikipedia in sunne Sproake  weese.

In n Praxis rakt dät moal Begriepe wierfoar sik do Woude eerste mäd de Tied uutkristallisierje. 

Dät lät ne eenfache Uursättenge fon düütsk Fernsehen, man fuul Seelter hääbe Probleme deermäd, dan dät is neen Sjoon wät me däd, oaber Kiekjen: me kon deerwai kiekje, man wan dät Dingen uutskalted is, kon me niks deerap sjo. Man Fierkieker gungt uk je wier nit, dan dät is n ‘Fernrohr’. 
Fiersjoon fäilt also nit gans goud, man in Wiedkiekjen is dät Problem, dät wied in ju Betjuudenge ‘fern’ nit suk goud Seeltersk is. Dät is wäil moor ‘geräumig, breit’.  

Me kon uk moal bie do Noabere kiekje: do Mooringer Noudfräiske bruuke  un 
, un do Platdüütske .




#Article 202: Irlound (310 words)


Irlound is n Lound in Wääst-Europa un ju Haudstääd is Dublin.

Irlound is n höägelich Lound mäd fuul Weeden un foarallen näi anplontede Buske. Hier un deer sjucht me middelhooge Bierge, In dät Wääste rakt dät n koal Foangebiet (do Bogs), wier Ljuude noch Eed greeuwe foar oaine Gebruuk. Ju Wäästkuste is an Steeden gjucht stail un fälsich (Moher). Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Carrauntoohil (1.041 m). Ju grootste Äi fon Irlound is die Shannon. Wichtige Stääde in ju Republik sunt Dublin, Limerick, Donegal, Galway, Tralee, Cork.

Irlound wäd begränsed fon:

Irlound is al ädder befoulked wuuden fon do Kelten. Dät unnerschat sik deertruch, dät dät sieläärge neen roomske Besättenge häiwed häd. In dät Middeloaler roat et deer ferscheedene litje Köönichrieke, man leeter koomen do Wikinger, do aan Köönich foar dät ganse Lound anstoalden. Noch leeter koomen doo Angelsaksen, man eerste do Normandier moakeden Irlound gans tou ne Kolonie. Jo fäästigeden sik alleweegense in groote Kastäile un unnerdrukten ju keltiske Befoulkenge. 

Leeter wai broacht die ängelske Köönich fuul Protestante uut Schotlound ätter ju noudelke Provinz Ulster, wilst die Räst katoolsk bleeuw. 

In do 1840-er Jiere roat dät ne groote Smoachtegaid truch ju Tuffelkekroankhaid. Moonige stuurwen foar Smoacht un fuul looken uk wäch ätter Amerikoa. In ju Tied sakkede ju Befoulkenge fon sun 9 bit 3 Millione. 

Truch ju Unnerdrukkenge fon do protestantiske Besättere roat dät oafte Apstande. In dät Jier 1916 koom die groote Paaskenapstand, wierätter dät Lound 1922 sälwenständich wuude, mäd Uutnoame fon Ulster, dät bie Groot-Britannien bleeuw.

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $46.600 in 2007. In 2007 waas 5% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 46% Industrie un 49% Tjoonste.

Ju oolde keltiske Sproake häd fuul tou lieden häiwed fon ju groote Smoachtegaid. Däälich rakt dät noch man min Gestriche (Gaeltacht, wier ju älke Dai Uumgongssproake is, wan ju uk stäärk fon ju Regierengen foarderd wäd.




#Article 203: Wülmshoawen (332 words)


Ju Stääd Wülmshoawen (Düütsk un Plat Wilhelmshaven) is ne Stääd in dän Loundkring Fräislound in Läichsaksen. Ju lait in dän ooldenbuurchske Deel fon Fräislound an dän Jadebousem. Ju wuude 1937 mäd uurs een Stääd, Rüstringen, fereenigd. Un so hied ju uur 100.000 Ienwoonere, man däälich nit moor.
Wilhemshoawen is ne Stääd mäd n siet dät 19. Jierhunnert grooten Hoawen foar do Koopljuude un ju Marine.

Dät ferkoopede Lound heerde tou do Säspele Heppens un Näieende. 1883 koopeden do Prüüssen noch 127 Hektoar deertou. Truch dän Bau fon dän Kriechshoawen wuuksen do Oarbaidersiedlengen, do an dän Stäädraant ap ju ooldenbuurchske Siede liegen, stäärk an. So koom dät 1879 tou ju Gruundenge fon dät Säspel Bant, un touhoope mäd Heppens un Näieende äntstuude deeruut ju ooldenbuurchske Stääd Rüstringen. Jiertjaande lieuweden two Stääde, ju eene unner ooldenbuurchske un ju uur unner prüüske Heerskup bienunner un mädnunner. Eerste 1937 wuuden do bee Jadestääde unner dän Noome Wilhelmshaven fereenigd un ju prüüske Deel wier an den Fräistoat Ooldenbuurich ouroat.
  
Wilhelmshoawen is mäd dät Skiksoal fon ju düütske Kriechsmarine ääng ferbuunen. Ätter dän Touhoopebreek 1945 stuud ju Stääd foar ju stuurste Apgoawe in hiere Geskichte. Groote Woongestriche un Hoawenanloagen wieren in 100 Bombenangriepe tou Skanne moaked un do Hällengen demontierd wuuden. Foar fuul Wierkere waas neen Wierk deer. Wülmshoawen waas ju Stääd mäd do maaste Wierkloosen in gans Läichsaksen. Dät annerde sik loangsoam, as Düütsklound ju Buundesweer apstaalde un Wilhelmshoawen wier Marinestandplats wuude. Ju Kriechsmarinehällenge kuud wier apbaud wäide, un ok ju zivile Industrie noom n grooten Apswung.

N Gluksfal foar Wilhelmshoawen waas dät joope Fierwoater foar dän Voslapper Groden an ju Buutenjade. Deer kuuden uk do moderne Ouljetankere ounloope, un so wuude Wülmshoawen toun grootsten düütsken Ouljehoawen. Wo insen dän Kaiser sien Slachtskipe onkerden, sunt nu Brääge foar do Tankskipe fier in dät Woater roane baud wuuden. Tanke un Raffinerien stounde bääte dän Diek, un Ouljeleedengen loope fon hier fluks in do rhienske Industriegestriche.

Die Räid fon ju Stääd häd 42 Sitte. So sunt do Sitte ferdeeld:




#Article 204: Kaschubäi (310 words)


Ju Kaschubäi (uk Kaschubien) is n Gestrich in ju historiske Region Pommerellen in Polen, wier Kaschubisk boald wäd, wäästelk un suudwäästelk fon do Stääde Danzig un Gdynia.

Ju Kaschubäi bildet dän aastelke Deel fon ju pommerske Seenplatte ap ju baltiske Loundrääch. Sowät 40 km suudwäästelk fon Danzig beloanget kju mäd 331 m sin hoochste Punkt in dän Toudenbierich. Die is dän Middelpunkt fon ju kaschubiske Swaits, die fluchste un bekoandest Deel fon ju Kaschubäi. Ju Kaschubäi is hooch lääsend Höäwellound ap iestiedelke Gruund- un Eendmoränen. Ätter dät Wääste failt n skäärp Skeed, geologisk as uk ethnographisk, in dät Noude häd ju dät Skeed an ju Aastsee, in dät Aaste an ju Danziger Läichte, un in dát Suude bildje do sounterge Flächen fon ju Tucheler Heede hieren Ouslus. 

Die grootste Paat fon do in ju Kaschubäi äntspringende Flusse heert tou dät Stroomgebiet fon ju Weichsel. Ätter hier stroome ju Brahe mäd hiere Touflusse, dät Swotwoater, dät dät groote Wiedmeer äntwoatert, fääre ju Ferse mäd ju Fietze un toulääst ju wichtichste Äi fon ju Kaschubäi, ju Radaune, ju do Woatere fon taalrieke Meere eerste ju Mottlau un dan ju Weichsel toufiert.

Moorere hundert Seen rakt et in ju Kaschubäi, do sunt maast loangsk un smäl. 

Benaamd wuude ju Kaschubäi ätter ju Foulksgruppe fon do Kaschuben, ju hier lieuwet. In sien Oarbaid Geografia współczesnych Kaszub [Geographie der heutigen Kaschubei] (Gdańsk 1999) häd die Danziger Wietenskupper Jan Modrawski ethnologiske Kriterien apstoald, ätter do Gestriche fon dät Polen fon däälich as Kaschubäi betrachted wäide duuren. Ju Bedingenge, dät mindestens n Träädel fon do Bewoonere Kaschuben sunt, ärfälle 43 Meenten in ju Wojewodschaft Pommern. Do Meenten (Gmina) fiende sik in do foulgjende Kringe/Powiats (in Klammere do kaschubiske Noomen/un eenige düütske):

Binne so bemeetene Skeede bedrächt das Gestrich fon ju Kaschubäi sowät 6.200 kmsup2;.

Apnoame in ju Waareldliteratuur foont ju Kaschubäi in Günter Grass' Wierk „Die Blechtrommel“.




#Article 205: Kaschubiske Sproake (252 words)


Kaschubisk (Kaschubisk: kaszëbsczi jãzëk, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskò-slowinskô mòwa; , dt. Kaschubisch) is een fon do Lechitiske Sproaken, ne Unnergruppe fon do Slawiske Sproaken.

Ounnuumen wäd dät dät Kaschubiske sik äntwikkeld häd fon ne Sproake ju der boald wuude fon wäkke Pomeraniske Stammen, do der Kaschubier naamd wuuden, in dät Gestrich ju Kaschubäi in Pommern, an ju Suudkuste fon de Aastsee twiske de Äien Weichsel un Oder.  

Dät is nai ferwant an dät uutstuurwene Slovinziske un bee sunt Dialekte fon dät Pommeraniske. Wan ju Kaschubiske Sproake uk bolde nit fon Poolskbaalere fersteen wäide kon, wuud ju bit kuuts fon fuul poolske Sproakkundigen as n poolsk Dialekt betrachted, wät oawers maast politiske Gruunde häiwed hääbe schäl. 

Juust as dät Poolske, häd dät Kaschubiske fuul Leenwoude uut dät Platdüütske un dät Hoochdüütske. Uur Wällen fon Leenwoude sunt do Baltiske Sproaken, dät Ruske un dät Poolske.

Do eerste drukte Dokumente in dät Kaschubiske datierje uut dän Eend fon dät 16. Jierhunnert. Ju moderne Schrieuwwiese stamt uut 1879.

Bie ju Foulkställenge fon 2002 roate dät 53.000 Ljuude in Polen, do der anroaten dät jo in Huus Kaschubisk boalden. Uunnersäikenge wiese dät fuul Kaschubisk baalende Oolden in Huus eer Poolsk baale, deeruum dät jo leeuwe dät wan jo Kaschubisk baalen dwo, hiere Bäidene dät sturre hääbe uum Poolsk tou leeren. Wäkke Schoulen in Polen bruuke Kaschubisk as Unnergjuchtssproake un dät is ne alternative eepentelke Sproake foar Ferwaltengsanweendenge in Deele fon ju Woiwodskup Pommern.
Kaschubisk wäd uk boald fon Kaschubier do der in Kanada woonje.

Uursät uut dät .




#Article 206: Persoonenoomen (2758 words)


Persoonenoomen (dt. Personennamen) sunt do Noomen fon Ljuude. Do wäide studierd fon ju Noomenkunde.

as leeken uut do Uurkunden bie Hettema un Posthumus 1836 un do Liesten fon 1473, 1535, 1549, 1568, 1606, 1630, 1665, 1674/75, 1713, 1749, 1780, 1812, 1820, 1824, 1829, 1840, 1860 bie Schulte DS, mädnunner 1718 Noomenfoarme. Noch nit apnuumen sunt do uut uur Uurkunden, as bie Engelke, Friedlaender un Rüthning.

Aal Mäldengen bie do Noomen sunt hier apnuumen wuuden, as sälskuppelke Loage (Pastor, Ww.), Woonsteede (vp, Borch) of Häärkumst (van, Markehusen). 

Oukuutengen: B Baalenje, H Hollen, Hm Hollenerfoan, R Roomelse, S Skäddel, St Strukelje, U Uutände. Fääre beluuke a, b, c.. sik ap ju 1., 2., 3... Spalte in dät Bouk DS un # beteekent dät dät Woud in dän Originoaltext n Umlautteeken hiede, wät bie ju Alphabetisierenge nit meenuumen wäide kuude.



#Article 207: Loundnoomen (1219 words)


Loundnoomen (dt. Flurnamen) sunt do Noomen fon Loundstukke, do der studierd wäide fon ju Noomenkunde. In Seelterlound roat et sowät 2000 Loundnoomen. Dät kumt wäil fon aal do litje Stukke häär. Deeruum konnen wie hier eegentelk uk nit fon Fluurnoomen baale, dan Fluuren sunt do groote Katasterdistrikte, wierfon dät in älke Täärp man tjoon bit twintich roate. 

Uurs as in do fräiske Kloaigebiete beluuke sik do Noomen maast nit ap Persoone, man ap Appellative, also Noomen fon Seeken un Begriepe. Dät kumt wäil deerhäär, dät älke Buur alleweegense Lound hiede: Mäide tou dät Mjoon, Weeden tou dät Weedjen, Äkkere tou dät Ferbauen fon Fruchte, Busk foar dät Bauholt un toulääst aan of moorere Foane foar ju nöödige Fjuurenge.

Disse Wiese fon Benaamen belukt sik also ap ju Buuräi in Sound- un Foangebiete un is deermäd äänelk an ju läichsaksiske Noaberskup, so as ju t.B. foar dät holloundske Drente gjucht goud dokumentierd is. Dät Interessante is oawers, dät do seelter Noomen dan oafte dät fräiske Juunstuk reeke tou do läichsaksiske. Wie reeke hier do Noomen-Elemente ätter Benaamengsmotiv ätter S.391-2 fon ju Oarbaid Kramer 1994 (NSW), wier dät aal gans uutoarbaided is. In do Noomen is ju  ferwoand wuuden.


Dät is gefoorelk, do Noomenelemente as ächte seelter Woude tou betrachtjen, dan ju Betjuudenge is oafte uunkloor un bolde sieläärge nit sicher. Bloot bie Sproakuutbau kon me do fielicht foarsichtich anweende in Falle, wier dät nit al seelter Woude rakt.




#Article 208: Persoonenoomen3 (2608 words)





#Article 209: Persoonenoomen2 (2916 words)






#Article 210: Käädenfusion (954 words)


Käädenfusion is dät Touhoopesmilten fon do Käädene fon ferskeedene Atome, wierbie n uur chemisk Element bilded wäd. Wan Atome fon lichte Elemente as Woaterstof touhoopesmilte, wäd hierbie sowät 0,67% fon ju Masse uumesät in Energie, ju der uurswain bruukt wäide kon. Dät Fusierjen fon sweere Atome deerjuun kostet Energie. Die Uurgong twiske ‘licht’ un ‘sweer’ lait hierbie bie dät Element Iersen.

Eer in 1938 die düütske Physiker Hans Bethe dän Idee foarstoalde dät ju Sunne un do Stiernen hiere Energie ärreegje truch Käädenfusion, waas dät n Räätsel wier aal ju Energie häärkoom. Aal in ju Tied bekoande chemiske Reaktione lääwerden deerfoar fuuls tou min Energie. Ju Sunne wondelt pro Sekunde 600 Millionen Tonnen Woaterstof uume in 596 Millione Tonnen Helium. Die Unnerskeed in Masse, fjauer Millione Tonnen, is in Energie uumewondeld, wierbie ju berüümde Formel fon Albert Einstein, E = mc² jält. Käädenfusion is uk ju Energiewälle fon n Woaterstofbombe, ju fuul kräftiger waas as ju in do fjautiger Jieren äntwikkelde Atomkleeuwengsbombe. 

Käädenfusion is nit ne Kättenreaktion, deer wäide neen litje Deele bie fräi, do ne näie Fusion feruurseekje konnen. Die Prozess kon bloot tougoang heelden wäide unner extrem hooge Temperatuur un Druk, as do uk härskje ruund dän Middelpunkt fon ne Stierne. Käädenfusion lät, uurs as Käädenkleeuwenge, nit noodweendigerwiese radioaktive Materioalien bääte as Ougefal. Deeruum fersäike Wietenskuppere Käädenfusion ap Äide tou äntwikkeljen as skeene un sichere Energiewälle. Dät Gefeete oawers, wierbinne ju Reaktion geböärt, kon truch Bestroalenge wäil radioaktiv wäide. 

Bie ju Käädenfusion, ju der foar Gebruuk in Fusionreaktion ferwoand wäide skäl, wäd n Deuteriumkääden D (Woaterstof mäd 1 Neutron) un n Tritiumkääden T (Woaterstof mäd 2 Neutrone) uumewondeld in n Heliumkääden He, Energie, un een Neutron n.

Ju Formel: D + T = 4He + n + 17.6 MeV

Hierbie ferträt die Bedraach 17,6 ju fräiwäidende Energie, in Mega-Elektronvolt (kiekje uk bie Massen-Energierelation).

Uum Käädene touhoopesmilte tou läiten is ne groote kinetiske Energie nöödich uum do Käädene bienuur tou brangen, do der hiere Elektroneskille al looswuuden sunt. N Gas dät der bestoant uut positiv leedene Atomkäädene un negative fräie Elektrone hat n Plasma, wät wäil ju fjoode Aggregattoustand naamd wäd. Eerste wan do Käädene tichte genouch bienuur kuume, kricht ju ounluukende stäärke Wikselwierkenge der Ienfloud ap un kon ju ousteetende Kraft twiske positive Käädenleedengen tounichte moaked wäide un fangt ju Fusion oun. Atomkäädene hääbe in n Prinzip genöigend Gauegaid bie sowät 15 Millione Groad Celsius. Foar n akzeptoabelen Fusionärdraach skäl ju Temperatuur oawers noch sowät tjoonmoal haager lääse, sowät 150 Millione Groad Celsius.  

Uum do Atome unner äidske Uumstände so heet tou kriegen dät jo n Plasma bildje, wäd oafte n elektrisken Stroom truch dät Gas loope lät of wäide do Atomkäädene bestroald mäd Mikrowällen-Stroalenge.

Neen eensich Materioal kon do foar Fusion nöödige Temperatuure wierstounde. In dän Fusionreaktor mout dät Plasma deeruum altied ap sicheren Oustand fon ju Wooge heelden wäide. Uum deerfoar tou suurgjen, wäd dät Plasma fäästheelden in n magnetisk Fäild: Atomkäädene sunt positiv leeden un ju Lorentzkraft ap do Käädene suurget deerfoar, dät dät Plasma in dät magnetiske Fäild n uungefeer kring- of spiroalfoarmigen Boan foulget uum do Fäildlienjen tou. Dät Magnetfäild is sodoane bilded, dät Käädene do der uut dän Kring äntkuume wollen, deeroun truch dän Lorentzkraft tourääch taid wäide.

Bie ne twäide Methode uum tou behärskede Käädenfusion tou kuumen, wäide litje holle Kuugele fäld mäd ne Deuterium-Tritium-Miskenge, fon moorere Sieden beskeeten mäd Hoochlaitengs-Energie-Bunnele (Lasere). Ju Buutersiede fon sun litje Kuugel explodiert, wiertruch dän Inhoold touhoopetaid wäd, so dät Käädenfusion aptreede kon. Moorere tjoon Kuugele mouten ap ju Wiese tou Käädenfusion broacht wäide uum n substantiellen Energie-Ärdraach tou kriegen.
Foarallen in do USA wäd mäd ju Methode experimentierd. Reekenprogrammatuur ju der foar dät Touhoopetaien fon do litje Kuugele anwoand wäd, stimt uureen mäd ju der bie ju Äntwikkelenge fon Woaterstofbomben anwoand wäd. Ju Laserapparatuur, ju der bie dissen Typ Unnersäikenge benutsed wäd, is gans groot. Dissen Wai ätter behärskede Käädenfusion foar Elektrizitäts-Ärreegenge in grooten Uumfang häd in de Waareld nit ju grootste Priorität. 

Dät Siel fon ju internationoale Fusionsunnersäikenge is dät Realisierjen fon n Prototyp Fusion-Energiezentroale, die der do Anfoarderengen äntspräkt, ju ju Sälskup stoalt: sicher, dääged, ruum Fjuurenge foarhounden, minimoale Uumwaareld-Belastenge un ekonomisk loonjend. In dät lääste Jiertjaand sunt wichtige wietenskuppelke un techniske Näierengen moaked wuuden in ju Fusionsunnersäikenge. Dät groote Problem is aaltied weesen, wo me ju Reaktion ‘iensluute’ kon. Bie do maaste experimentelle Installatione wäd deerbie dän buppe erwäände Prinzip fon magnetiske Iensluutenge anwoand. Uum dät foarnuur tou kriegen is technisk ne groote Hääruutfoarderenge.

In 1979 wuude in Groot-Britannien ounfangd mäd dän Bau fon dän  Joint European Torus (JET), die der 1983 in Bedrieuw nuumen wuude. Die JET waas die eerste Tokamak in de Waareld, wieroun mäd ju ächte Fusionfjuurenge, Deuterium un Tritium, oarbaided wuude. In disse Zentroale is dät geloangen, 16 Megawatt an Laistengte tou ärreegjen, man deertou bruukten do 25 Megawatt! Wan der also neen netto Energie-Produktion waas, is die JET noch altied Waareldmäster in dät Ärreegjen fon Fusionsenergie.

Siet 2006 oarbaidet ju Fusion-Gemeenskup an n groot internationoal Fusions-Experiment, die ITER. ITER hat International Thermonuclear Experimental Reactor un is n Unnerniemen fon Europa, Ruslound, do USA, China, Indien un Suud-Korea. ITER, die der ätter ju Ferwachtenge uum 2016 in Bedrieuw kumt, mout wiese dät Fusion ap Äide muugelk is. ITER wol 500 Megawatt produzierje, tjoonmoal moor as nöödich uum ju Reaktion tougoang tou brangen. Die Reaktor wäd baud in Caderache in Suud-Frankriek

Wäkke Unnersäikere sunt tougoang mäd Unnersäikenge ätter koolde Fusion, d. h. Käädenfusion bie Ruumtemperatuur. Bit nu sunt do Fersäike noch altied nit reproduzierboar un disse Lienje fon Unnersäikenge wäd min iedenst nuumen. Pons un Fleischmann kwieden, dät jo Käädenreaktion kreegen bie Sonolumineszenzfersäike in deuterierd Azeton, wierbie gans litje Luftbläisen in ne Flüssigkaid kräftich kollabierje. Bee sunt bit ap nu nit bewiesd.




#Article 211: Atom (1107 words)


Dät Atom is ne submikroskopiske Struktur, ju der in aal gewöönelke Materie foarkumt. Atome bestounde uut subatomiske Deele: Elektrone, Protone un Neutrone. Atome hääbe ju Drift, sik tou kombinierjen uum Moleküle tou bildjen. N Woatermolekül toun Biespil bestoant uut two Woaterstofatome un een Suurstofatom. Atome sunt do fundamentelle Bausteene fon ju Chemie un do wäide in chemiske Reaktione sieläärge nit fernichted. Dät rakt bloot 91 Typen fon chemiske Bausteene of chemiske Elemente, do in ju Natuur ap de Äide fuunen wäide. Jo wäide klassifizierd in ju periodiske Tabelle. Ju Klassifikation is gruunded ap ju Antaal Protone in dät Atom. Uur Typen Atome konnen kunstelk moaked wäide, man do sunt nit stabil un breeke bie litjen oawe ätter natüürelke chemiske Elemente truch Käädenkleeuwenge.

Atome fon dätsälge Element konnen ferscheedene radioaktive Oainskuppe hääbe, gruunded ap ju Antaal Neutrone in dän Kääden. Atome mäd jusälge Taal Protone, man ferscheedene Taale Neutrone, wäide Isotope fon dätsälge chemiske Element naamd. Deeruum dät Atome alleweegense foarkuumen dwo, sunt do al jierhunnerteloang Fäild fon Studium. Apstuuns gjuchte do Unnersäikengen sik foarallen ap Kwantum-Effekte, as in Bose-Einstein-Kondensaat.

Ju Atomtheorie is ne Theorie uur dät Weesen fon ju Materie. Ju Theorie kwäd, dät aal Materie uut Atome bestoant.

Do griechiske Philosophe, as Leucippus un Democritus, hääbe uur dät Weesen fon ju Materie ättertoacht. Hiere Toanken häd, eenfach gekweeden, dissen Wai foulged: Wan n Materioal as t.B. Gould ap breeken wäd, annert dät Weesen fon do litje Stukke sik nit - dät is noch altied Gould. Do Griechen hääbe spikkelierd dät, wan do Stukke in noch litjere Stukke apbreeken wäide, der woarschienelk n Stoadium kuumen däd, wier do litje Deele nit fääre apbreeken wäide konnen. In dät Griechiske betjut dät Woud “atomos” ‘nit scheedboer’. Dät is wierhäär dät Woud ‘Atom’ oulat is. 

Atome bestounde haudseekelk uut loose Ruumte, man uk uut litje subatomiske Deele. Midde in dät Atom is n litje positive leedenen Kääden, die der bestoant uut Nukleone, as me do Protone u n Neutrone touhoope naamt. Die Räst fon dät Atom bestoant uut do smiedige Elektroneschille. Deerbie häd n Proton ne positive elektriske Leedenge un n Elektron ne ieuwen groote negative Leedenge. In n neutroal Atom is deeruum ju Antaal Protone un Elektrone gliek un sunt do Leedengen juununner uutwain. 

Leedene Atome wäide Ione naamd. Atome mäd minner Elektrone as Protone hääbe ne positive Leedenge un sunt bekoad as Katione. Deer juunuur hääbe Atome mäd moor Elektrone as Protone ne negative Leedenge un do wäide as Anione beteekend.

Elektrone traale uum dän Kääden tou mäd groote Gauegaid. Jo traale uk in ferscheeden Oustande fon dän Kääden. Me kwäd, dät do Naiste an dän Kääden kuume in een Schil foar un do der fääre wäch sunt in wier n uur Schil. Älk Schil kricht n Nummer: dät Naiste an dän Kääden is Schil 1, dät foulgjende fon dän Kääden ou reekend wäd Schil 2 naamd, usw. Die Kääden is moor as 100.000 Moal litjer as dät Atom; ju Grööte fon dät Atom wäd also bestimd truch ju Grööte fon dät buuterste Elektronschil. Wan wie n Atom fergratterjen dieden tou ju Grööte fon gans Seelterlound, dan waas die Kääden deer midde oane noch litjer as sun litjen Golfbaal!

Atome wäide gewöönelk klassifizierd ätter hiere Atomtaale, do der stimmen dwo tou ju Taal Protone in dät Atom (in näitroale Atome is dät gliek an ju Taal Elektrone). Ju Atomtaal bestimt ju Familie of dät Element, wier dät Atom tou heert. Koolstof-Atome sunt toun Biespil do eensichste Atome, do der 6 Protone änthoolde. Aal do Atome mäd jusälge Atomtaal deele ne wiede Ferscheedenhaid fon physiske Oainskuppe un ferhoolde sik chemisk gliek. Do ferscheedene Typen Atome wäide in ju periodiske Tabelle beteekend. JuMassentaal of Nukleontaal tält do ganse Protone un Neutrone, do der in dät Atom foarkuume. Ju Antaal Neutrone häd naan Ienfloud ap ju Elementklassifikation fon n fon n Atom. N chemisk Element is also n e ganse ‘Atomfamilie’un deeroun konnen also ferscheedene Atomtypen foarkuume, do der jusälge Atomtaal hääbe, man ferscheedene Massentaale. Do Atomtypen wäaide dan Isotope fonnunner naamd.

Uum n Isotop fon n uur Isotop in sien Elementfamilie tou unnerscheeden, schrift me bääte dän Noome fon n Element sien Massentaal, t.B. Koolstof 14 (wät bestoant uut 6 Protone un 8 Neutrone in älk Atom}.

Dät eenfachste Atom is dät Woaterstof-Atom, mäd Atomtaal fon 1 un wät bestoant uut n Proton un n Elektron. Die Woaterstof-Isotop die der 1 Neutron äkstroa änthaalt, wäd Deuterium naamd, un die Woaterstof-Atom mäd two äkstroa Neutrone hat Tritium. Do Isotope wieren n Themoa, wät gjucht Interesse in ju Wietenskup apruupen häd, foarallen in ju äddere Äntwikkelenge fon ju Quantentheorie.

Dät chemiske Ferhoolden fon Atome is haudseekelk tou tonkjen an ju Interaktion twiske hiere Elektrone. Foarallen do Elektrone in dät buuterste Schil, do der Valenz-Elektrone naamd wäide, hääbe dän grootsten Ienfloud ap dät chemiske Ferhoolden. Käädenelektrone (do, do der nit in dät buuterste Schil foarkuume) spielje wäil ne sekundäre Rulle, haudseekelk weegen dät Ouschirmengseffekt fon ju positive Leedenge in dän Atomkääden.

Älk Schil uum dän Kääden tou kon man ne bestimde Taal Elektrone bierge:
Schil 1: - 2 Elektrone
Schil 2: - 8 Elektrone
Schil 3: - 8 of 18 Elektrone (ouhongich fon dät Element wier sik dät uum honnelt) 

Älk Atom, wät n ful (of loos) buuterst Schil häd, is moor stoabil. Atome beloangje ju Stoabilität truch Elektrone tou deelen mäd Noaber-Elektrone of truch Elektrone fon uur Atome gans un goar wächtouhoaljen. Wan Elektrone deeld wäide, wäd ne kovalente Ferbiendenge bilded.

Kovalente Ferbiendengen sunt do stäärkste atomiske Ferbiendengen. Ap disse Wiese blieuwe Atome touhoope in Gruppen, do der Moleküle naamd wäide. Do Elektrone in dät buuterste Schil traale dan uum aal do Atome tou, wät älk individuel Atom dan lät mäd n ful (also stoabil) buuterst Schil.

Wan een of moorere Elektrone gans fon n Atom wächhoald wäide truch n uur Atom, dan wäd n Ion bilded. Ione sunt Atome, do der ne Netto-Leedenge hääbe, infoulge fon dät Uungliekwicht in ju Taal Protone un Elektrone. Wäkke Atome, as Natrium, hääbe man een Elektron in dät buuterste Schil.

Uur, as Chlor, hougje juust man een Elektron, uum dät buuterste Schil fultoumoakjen. Wan Natrium-Atome Kontakt moakje mäd Chlor-Atome, dan rakt älk Natrium-Atom sien buuterste Elektron ou an n Chlor-Atom. Do Natrium-Atome kriege dan ne positive Leedenge un do Chlor-Atome ne negative Leedenge. Dät Ion dät dät Elektron ‘stuulen’ häd, wäd dät Anion naamd un is negaitiv leeden. Deerjuun wäd dät Atom dät sien Elektron ferlädden häd, n Kation naamd un is positiv leeden. Katione un Anione wäide ätternunner tou leeken infoulge fon do Coulombkrafte twiske do positive un negative Leedengen. Ju Anluukkraft wäd elektrovalente of ioniske Kraft naamd un is swäkker as kovalente Ferbiendengen.




#Article 212: Periodiske Tabelle (304 words)


Ju periodiske Tabelle fon do chemiske Elemente is ne Deerstaalenge fon do bekoande chemiske Elemente, oardend ätter Elektronestruktuur sodät fuul chemiske Oainskuppe sik truch ju Tabelle annerje ap ne räägelmäitige Wiese.

Ju foulgjende Bielde wiest ju apstuunse Tabelle fon bekoande Elemente. Älk Element is apliested ätter sien Atomtaal un chemisk Symbol. Wan me dän Wieser buppe n Symbol haalt, sjucht me dän Noome fon dät Element un wan me deerap klikt, kricht me dän deerbie heerende Artikkel.
Ju periodiske Tabelle is n Biespil fon n Klassifikationssystem: Elemente in jusälge Spalte of jusälge periodiske Tabellengruppe - also hierunner jusälge Faawe - hääbe äänelke chemiske Oainskuppe. 

 

Atomtaale in rood tjuude ap Elemente do der nit natüürelk ap ju Äide foarkuumen dwo. Do Elemente Technetium (Tc) un Promethium (Pm) un tiedwiese do transuroan Elemente (93 un haager) konnen truch Käädenreaktione kunstelk moaked wäide. Do Nummere 112 un haager sunt bit nu bloot theoretisk.

Uursproangelk waas dät System betoacht sunner Kunde fon dän innere Bau fon dät Atom. Do Elemente sunt oardend ätter hiere Atommasse. Die Düütske Johann Wolfgang Döberreiner waas die Eerste, die der bemäärkt häd, dät der dan ne Woogenfoarm in do Oainskuppe koom. Hie unnerskatte ‘Tjotaale’ fon uureenstimmende Elemente. Die Änglounder John Alexander Reina Newlands äntdäkte, dät deer n Räägelmäitegaid fon älke 8 Elemente bestuude, man jo hääbe him uutlaached, wan hie kwad, dät me dät fielicht ferglieke kon mäd do Oktoawen in ju Musik. Ap Eende hääbe die Düütske Lothar Meyer un die Russe Dmitry Mendeleyev 1879 ju eerste periodiske Tabelle publizierd. Deerbie hääbe do foar Tellur un Jod ju Massenfoulge uumetroald. Deertruch is ju Uureenstimmenge in do Oainskuppe ferbeeterd. Ätter dät Apkuumen fon ju Woogenmechanik is düütelk wuuden, wo dät koom. Dät is nit toufällich, dät do Perioden fon disse Tabelle stimme mäd ju Taal fon do Elektrone in do Skille fon Atome.





#Article 216: Marron Curtis Fort (265 words)


Marron Curtis Fort (* 24. Oktober 1938 in Boston; † 18. Dezember 2019) wier n amerikoansk-düütsken Germanist un Spezialist foar ju Seelter un ju Läichdüütske Sproake. Fort besit ju düütske Stoatsburgerskup un is truch Ferleenenge fon dät Indigenat fon ju Ostfriesische Landschaft „ienburgerde Aastfräise“. Hie woont däälich in Lier. Fort is Eerenburger fon ju Meente Seelterlound siet 13. Dezember 2004.

Ätter dän Internoatsbesäik in New Hampshire (USA) studierde Marron C. Fort siet 1957 an ju Princeton University do Feeke Germanistik, Anglistik, Niederlandistik, Skandinavistik un Mathematik. In dät Jier 1961 wikselde hie tou ju Universität fon Pennsylvania (Philadelphia). In dän Roome fon n universitär Uuttuuskprogram koom hie 1963 an ju Albert-Ludwigs-Universität Freiburg im Breisgau. 1965 promovierde Fort bie Prof. Alfred Senn an ju University of Pennsylvania toun Ph. D., un wäil mäd ne Dissertation uur dät Läichdüütske fon Fächt (Beschreibung der Vechtaer Mundart, Faksimile foarhounden in ju ).

Fon 1969 bit 1985 hiede Marron C. Fort ne Professur foar Germanistik an ju Universität fon New Hampshire inne. In disse Tied, nämmelk 1976/77 un 1982/83, uurnoom hie Gastprofessure an ju Universität Oldenbuurich. In disse Tied fäng hie sien Studien fon ju seelter Sproake un fon dät aastfräiske Läichdüütsk oun. An ju Universität Ooldenbuurich waas Fort siet 1983 Akademisken Oberroat un laitede bit tou sien Pensionierenge in dät Jier 2003 ju Oarbaidssteede Läichdüütsk un Seeltersk an ju Universität Ooldenbuurich. Siet 1982 woont hie in Düütsklound.

Prof. Dr. Marron C. Fort is Ferfoater fon n Woudebouk fon dät Seelterske un fon ju Seelter Biebel. Hie häd uk biedrain tou Bekoandhaid fon ju seelter Sproake truch Prässe, Rundfunk un Fiersjoon.




#Article 217: It Hearrenfean (417 words)

 

 

It Hearrenfean (Niederloundsk: Heerenveen) is n Täärp in ju Meente It Hearrenfean, in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd 2007 28.500 Ienwoonere.

Bekoande Bedrieuwe in It Hearrenfean sunt:

Batavus, Koga-Miyata, Jongbloed un VDL Berkhof (Hainje).

In 1551 änstuud dät Täärp ap ju Schiere fon dän Hearresleat un ju Skoatterlânske Kompanjonsfeart. Hier lait uk die Hearrewai, die Ferbiendengswai twiske Zwolle un Ljouwert.

Dät Greeuwen fon do two Kanoale waas ne Initiative fon träi Heeren: Fan Dekema, Cuyck un Foeyts. Ap n 24. Juli 1551 gruundje jo ne Kompagnie uum deermäd groote Deele fon dät Lound tou koopjen uum dät Eed tou winnen. Die Noome Hearrenfean betjut: die Foan fon do Heere.

In dät 19. Jierhunnert äntwikkelt It Hearrenfean sik truch sien rieke Ienwoonere. Et roate een Meelasje. Dät Täärp liech in two Meenten, Aengwirden un Skoatterlân. Eerste ap n 1. Juli 1934 sunt do two Meenten, un n Deel fon ju Meente Haskerlân, touhoupefoated un hat sietdäm Meente It Hearrenfean. Dät Täärp It Hearrenfean wäd ju Haudsteede fon ju Meente It Hearrenfean.

Kanoaltäärpe so as It Hearrenfean hääbe as Määrkmoal dät do Täärpe in eene Lienje baud wuuden sunt, juust as uk dät Rhauderfeen. It Hearrenfean is fon dät Noude ätter dät Suude 8 Kilometer, fon dät Wäaste ätter dät Aaste two Kilometere. Dät Wääste fon dät Täärp wäd begränsed fon ju Engelenfeart.

Museen in It Hearrenfean sunt:

Dät Posthuus Tjooter is dät eensige Tjooter in It Hearrenfean. De Rinkelbom is n Musikzentrum.

It Hearrenfean häd two Buurge. Bee heere tou do 25 Rieksmonumente in Fryslân. Crackstate is Paat fon dät Räidhuus un Oenemastate, fröier Räidhuus fon ju Meente Skoatterlân (ju der 1934 mäd Hearrenfean touhoopeföiged wuude), is nu Stääd-Koafjehuus.
Ju eensichste Määlne ju It Hearrenfean noch häd, is ju Koarelmäälne Welgelegen. Bit in do tachentiger Jiere fon dät foarige Jierhunnert stuud in ju Stäädmidde uk n Woatertouden.
Do hoochste Bauten fon It Hearrenfean sunt do tjo Woonhoochhuuse naamd Muntflats: Lânsicht, Romsicht un Heechsicht. Do sunt 15 Stok hooch un sunt Ounfang soogentiger Jiere baud wuuden.

It Hearrenfean wäd uk Sportstääd naamd wil et deer ful rakt wät Sport anbeträft. Dät Gebiet um dät Foutbalstadion un dät Stadion sälwen hat Sportstêd It Hearrenfean. In 2007 wuude dät oolde Sportzentrum De Telle deelrieten.

Sportzentren in It Hearrenfean sunt:

Buslinien fon Connexxion:

Linien fon transporter Arriva:

Sitsferdeelenge Meenteroat fon It Hearrenfean is siet dän 7. Meerte 2006 so ferdeeld:

Nuumen fon do Munthoochhuuse fon links dät Noude (Industriegestrich, Iersenboan) uur ju Täärpmidde bit gjuchts dät Aaste (Foutbaalstadion).




#Article 218: Groningerlound (160 words)


Groningen (uk Gräinen, Wääst-Fräisk: Grinslân, Groningsk Plat: Grönnen) is ne Provinz in dät Noudaaste fon do Niederlounde un häd (1. Januoar 2005) 575.234 Ienwoonere. Ju Haudstääd hat uk Groningen un is ju grootste Stääd fon dät Noudaaste fon do Niederlounde. Groningen wäd begränsed fon:

In Groningen wäd Groningsk fon 350.000 Ljuude boald. Dat Groningske is ne Friso-Saksiske Sproake, ju der uut dät Aastfräiske un dät Drentske äntsteen is. Uk dät Aastfräisk Läichsäksiske is ap ju Wiese äntsteen. Dät Groningske un dät Aastfräisk Läichsäksiske wäide mongs as eene Sproake ounkieked, dät Groningsk-Aastfräiske.

Ju Sproake is foar n Deel fon dän Woudskät un ju Uutsproake ferwant mäd dät Seelterske; sjuch do Biespiele. Ju Skrieuwwiese fon dät Aastfräiske is uurs as ju Groningske, oawers ju Uutsproake is jusälge.

De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in ju  Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd.




#Article 219: Twäiden Waareldkriech (600 words)


Die Twäide Waareldkriech waas fon 1939 bit tou 1945. Et wäd die twäide naamd, wil et die twäide Kriech waas, wier Lounde fon bienaist alle Kontinente in meemoaked hääbe. Et is die eensige Kriech wierbie sowäil Atom- as uk biologiske un chemiske Woapen (ABC-Woapen) bruukt wuuden sunt. 

In dän 2. Waareldkriech stuurwen uungefeer 55 Millione Moanskene. 6 Millione Juden sunt bie dän Holocaust dood moaked wuuden, fon Adolf Hitler initierd un fon Heinrich Himmler organisierd wuuden.

Ätter dän Eerste Waareldkriech doarste Düütsklound ätter dän Versailles Ferdraach neen groote Armee hääbe. Uk waas dät Düütske Riek fon foar dän Eerste Waareldkriech litjer moaked wuuden. In Düütsklound spielde dän Nationoalsozialismus ne immer grattere Rulle, wät in 1933 mäd dät Benaamen fon Adolf Hitler toun Riekskoansler ne Hööchtepunkt foont. Hitler wüül do oolde Gebiete wieruume hääbe un in 1935 trät dät Saargebiet bie in dät näie düütske Riek, in 1936 is dät demilitarisierde Rhienlound wier Düütsk wuuden.

Aastriek (truch dän Anschluss) un dät Sudetenlound keemen in 1938 uk bie Düütsklound.

Ap n 1. September 1939 begon die Twäide Waareldkriech, mäd dän Oungriep fon Nazi Düütsklound ap Polen. Ju Kriechtaktik ju der bruukt wuude in Polen wäd „Blitzkrieg“ naamd. 

So as Frankriek un Groot-Britannien al foar dän Oungriep juun Polen woarschaud hieden, ferkloorden do Düütsklound dän Kriech ap n 3. September 1939. An de Wäästfront bleeuw dät bit tou 10. Moai 1940 stil, man dan griep Düütsklound do neutroale Stoaten do Niederlounde, Belgien un Luxembuurich oun. Deerätter wäd Frankriek oungriepen. Ap n 25. Juni 1940 keem et tou n Woapenstilstoand twiske Frankriek un Nazi-Düütsklound. 

Ätter dät Noude wai fängen do Düütske ap n 9. April 1940 oun mäd Operation Weserübung uum Norwegen un Dänemark oun tou griepen. 

In dät Aaste waas die Kriech in Ruslound. Do düütske Truppen hieden in 1941 un 1942 fuul Ärfoulch häiwed, man ju Slacht uum Stalingrad waas dän Weendepunkt foar do Düütske in dän Twäide Waareldkriech. 

Am 6. Juni 1944 loundje do Allierden in ju Normandie, die Dai wäd uk D-Day naamd. D-Day is die grootste Invasion in ju Geschichte fon do Moanskene, 6.700 Schiepe un moor as 13.000 Luftfoartjuuge wieren deeroun bedeeligd.

Ap n 2. Moai 1945 won die Roode Armee ju Slacht uum Berlin, man Adolf Hitler waas al an dän 30. April stuurwen. Buppebefeelhääber fon ju düütske Kriechsmarine Karl Dönitz wäd die näie Riekskoansler. Sien Ätterfoulger, Hans-Georg von Friedeburg, teekent ju Kaputalation fon die düütske Armee in dät Noud-Wääste ap n 4. Moai 1945. Generaloberst Alfred Jodl teekent ne Kapulitation fon aal do düütske Truppen ap n 6. Moai 1945.

Ap n 7. Juli 1937 fäng die twäide Japanisk-Chineeske Kriech oun. Ap n 7. Dezember 1941 greep Japan do Fereende Stoaten fon Amerikoa in Pearl Harbor oun, wät jält as die Begin fon dän Twäide Waareldkriech in ju Pazifik. Uur Lounde, do der bedeeligd wieren, wieren Groot-Britannien, Australien, do Niederlounde un Näiseelound. 

In dän Pazifikkriech waas ju Slacht uum Midway dän Weendepunkt. 

Ätter die Kapitulation fon Nazi-Düütsklound in Moai 1945 wüülen do Amerikoaner dän Kriech in Asien fluks winne. Fon ju uur Siede kuud ju Sowjetunion Japan oungriepe.

Do japaniske Stääde wieren n Bietsken bombardierd wuuden fon amerikoanske Bommendreegere, man Japan häd nit kapitulierje wüüld. Uum Japan tou Kapitulation tou twingen, sunner groote Ferluste, äntscheede do Amerikoaner sik foar n näi Woapen: ju Atombombe. Ap n 6. August fäl ju eerste Atomboom, Little Boy, ap Hiroshima. N poar Deege leeter fäl ju twäide Bombe, Fat Man, ap Nagasaki. Ap n 2. September 1945 wuude ap dät US-Schlachtschip Missouri in ju Sagami-Bucht die Pazifikkriech un deermäd uk die Twäide Waareldkriech mäd unnerteekenjen fon ju japaniske Kapitulationsuurkunde be-eended.




#Article 220: Sies (219 words)


Sies wäd je moaket fon Molk.

Aal ätter wo fat me dän Sies hääbe wol, wäd eerste minner of moor Fat ouroomd. Dan wäd Strämsel touföiged, wät je fon Läbbe (Koolwermoagen) moaked wäd. Truch ju Wierkenge fon dät Strämsel skeede sik Oaiwiete ou, do der dan as ne tjukke Loage (dän Wrungel) ap ju Molk lääse. Ju Wrungel wäd dan stukken snieden un in n Douk in n Siesfät laid. Dät Sieswoater wät dan fon ju Molk uurblift, hat ju Woaie, ju der an dät Fäi fodderd wäd. Däälich kon me deer uk Droanke foar Moanskene un sogoar Konstruktionsmaterioal (Casolith) fon moakje.
 					
Ap dät Siesfät kumt dan n Däksel ap un deer wäd in ne Siesprässe grooten Druk ap sät, sodät ju lääste Woaie deeruut lapt. Dan ätter n poor Uuren wäd die Sies uut dät Fät hoald un in n Druugeskap toun druugjen sät. Dan ätter ne bestimde Tied, aal ätter wo ‘oold’ me dän Sies mai, kumt die uut dät dät Skap un is kloor. Bie Sies toun ferhonneljen kon deer uk noch ne Koarste fon Woaks of Plastik uumetou kuume.

Ätter Vk220R (apnuumen uum 1884) un Ale332R (1975) wuud in Seelterlound naan Sies moaked. Uut do Fäkuutdrukke Läbbe, Strämsel, Wrungel bie Minssen (1845) lät sik oawers ouleede, dät dät Siesmoakjen toumindest in Skäddel bekoand weesen is. 
 




#Article 221: Woaterstof (231 words)


Woaterstof (dt. Wasserstoff) is n chemisk Element mäd Symbol H ( Hydrogenium) un Atomnummer 1. Woaterstofgas (Diwoaterstof, H2) is bie Ruumtemperatuur n faaweloos, baadenboar, truchsichtich Nit-Metal..

Loose Atome Woaterstof kuume in fräie Foarm bolde nit foar, wan uk siet dän Eende fon dät twintichste Jierhunnert Unnersäikenge moaked wuuden is an atomären Woaterstof. Loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik fluks mäd uur Woaterstofatome. Hierbie wäd maasttied Woaterstofgas bilded (H2). 

Do Oainskuppe do der in dissen Artikkel ärwäänd wäide, jäilde dan uk foarallen foar dissen Stof, die der bie Ruumtemperatuur n Gas (H2) is.

Loose Atome Woaterstof wäide uk wäil in statu nascendi naamd.

In dät Jier 1671 beskreeuw die irisk-ängelske Chemiker Robert Boyle in ne Publikation n baadendboar Gas dät fräi wuude bie ne Reaktion twiske Iersen un fertände Süüre. Eerste fuul leeter äntdäkte die britiske Wietenskupper Henry Cavendish in 1766, dät et sik honnelde uum n chemisk Element, as hie Experimente truchfierde mäd Kwäksäälwer. Wan hie uk fuul Oainskuppe gans genau beskrieuwe kuude, meende hie daach, dat insteede fon ju Süüre, dät Metal ju Wälle fon dät Gas waas. Deeruum naamde hie sien näi äntdäkte Element baadenboar Gas fon Metalle. Eenige Jiere leeter roate Antoine Lavoisier Woaterstof dän latienske Noome hydrogenium fon däälich.

Dät Woud hydrogenium is ne Touhoopesättenge fon do griechiske Woude hydor (Woater) un genes (bildje, moakje). Hydrogenium kon also uursät wäide as Woatermoaker.




#Article 222: Helium (171 words)


Helium is n chemisk Element mäd Symbol He un Atomnummer 2. Dät is n faaweloos, inert Edelgas. Me boalt uk wäil fon Heliumgas, wät as n Pleonasmus betrachted wäide kon, dan Helium is altied n Gas, uutgenuumen bie extrem läige Temperatuure.

Helium wuud 1868 fon dän Frantsoose Pierre Janssen un dän Ängelsken Norman Lockyer uunouhongich fonnunner äntdäkt. Bee studierden dät Lucht fon de Sunne bie ne Sunnenferdjunkelenge, ju der in dat Jier waas. Do seegen jo mäd n Spectroskop ne Emissionslienje fon n bit dan uunbekoand Element. Eduard Frankland bestäätigde do Woarniemengen fon Janssen un hie waas dän Mon die der foarsluuch, dät Element ätter ju Sunne (Helios) tou benaamen. Hie betoachte ju Bäätersilwe -ium, deeruum dat hie ferwachtjen waas, dät dät Element n Metal weese schuul. As dät Element 1895 fon Sir William Ramsay uut Cleverit wonnen wuude, do wiesde sik, dät dät neen Metal waas, man die Noome wuud nit angepaased. Do swediske Chemiker Nils Langlet un Per Theodor Cleve fierden uunouhongich fon Ramsay uungefeer gliektiedich dätsälge Experiment truch.




#Article 223: Lithium (120 words)


Lithium is n chemisk Element mäd Symbol Li un Atomnummer 3. Dät is n säälwerwiet Alkalimetal.

Lithium wuud 1817 äntdäkt fon Johan Arfwedson. Die Noome is oulat fon dät griechiske λιθος (lithos), wät 'Steen' betjut. Arfwedson äntdäkte dät Element bie ju Unnersäikenge fon Mineroalien do der stamden fon dät swediske Ailound Utö. Christian Gmelin observierde in 1818, dät Lithiumsoalte in ne Flamme ne grälle roode Faawe roaten. Naan fon do bee Heeren kuud oawers dät Lithium isolierje. Ju eerste Isolation fon Lithium geböärde bie ju Elektrolyse fon Lithiumoxide truch Humphry Davy. In 1923 wuud Lithium dät eerste Moal in grooten produzierd truch dät düütske Bedrieuw Metallgesellschaft AG, wier me Lithium won middels Elektrolyse fon ne Miskenge fon Lithiumchloride un Kaliumchloride.




#Article 224: Beryllium (405 words)


Beryllium is n chemisk Element mäd Symbol Be un Atomnummer 4. Dät is n djunkergries Äidalkalimetal.

As Eerste ärkoande Nicolas-Louis Vauquelin dät 1798 in oxydiske Foarm. In dät Jier 1828 glukkede dät Friedrich Wöhler as uk Antoine Bussy dät Metal truch Reduktion fon Berylliumchlorid mäd Kalium fräi tou moakjen. 
Die Noome Beryllium stamt fon dät Griechiske βήρυλλος, berullos, beryl, in dät Prakrit veruliya, in dät Pāli veḷuriya fon veḷiru of viḷar, bleek wäide, wät wai wiest ap ju bleeke Faawe fon dän Hoolfeedelsteen Beryl.
Dät hat, dät ne Löösenge fon Beryllium swäitsk smoaket, wieruum dät dit Element n Tiedloang dän Noome 'Glucinium' drain häd (fon dät Griechiske glykys wät swäit betjut). Do äddere Chemiste do dät mälded hääbe, dieden dät stierwend: Berylliumferbiendengen sunt nämmelk gjucht giftich.

Dät is n goud Materioal uum Röntgenfinstere uut tou moakjen, deeruum dät disse Stroalenge weegen ju läige Massentichtegaid fon Beryllium nit stäärk absorbierd wäd un dät Metal ap uur Siede stäärk genouch is uum n Vakuumsystem outousluuten.

Wan Beryllium uutsät wäd an α-Stroalenge, häd dät ju Oainskup Neutrone fräitoureeken. Dät wäd deeruum wäil as ne swäkke Neutronewälle ferwoand.

Foarallen in Legierengen mäd Kooper wäd dät Element fuul ferwoand, deeruum dät sukke Materioalien goude Oainskuppe apwiese. Do sunt goude Laitere fon Elektrizität as uk fon Waarmte, do sunt licht, stäärk, stieuw un häd un wierstounde Korrosion un Wuuregaid. Do wäide anwoand in Punktswaiselektroden, Metalfeedere un elektriske Kontakte. In Lufttfoart-, Ruumfoart- un Rustengs-Industrie foiende jo besunners Anweendenge..

Uk in ju Nuklearindustrie fint dät Element Anweendenge, dät häd n läigen Truchsnit foar dät Ienfangen fon thermiske Neutrone. 

Berylliumoxyd wäd wäil oanwoand weegen sien goude Waarmtelaitenge, Stäärke, Häddegaid un sin besunners hoogen Smiltpunkt. In Juundeel tou dät Metal is dät n Isolator.

Berylliumoxyd wäd uk immer moor as Materioal foar Luudpreekermembroane ferwoand.

Beryllium häd fon do lichte metallen aan fon do hoochste Smiltpunkte. Die Elastizitätsmodul is uungefeer n Träädel fon dät fon Stäil, dät is n gouden Waarmtelaiter, nit-magnetisk un täämelk stabil. Bie Ruumtemperatuur un normoalen Druk wäd et nit fon ju Atmosphäre angriepen, woarschienelk deeruum dät et ne beschutsjende Oxydloage bildet. Deeruum kon dät uk n Krats in Glääs moakje. Dät wäd sogoar fon konzentrierde Salpetersüüre nit angriepen.
Foarallen in do Buell-Motorreede, wier dät anwoand wäd in ju Legierenge fon dät Ouljepumpe-Kamrääd, häd et räägelmatich giftige Reaktione uutlöösd.

In ju Natuur kumt dät foar in buunenen Toustand in Mineroale as Bertrandit, Beryl, Chrysoberyl, Phenakit, Aquamarin un Smaragd. Do bee lääste sunt Hoolfeedelsteene.




#Article 225: Bor (211 words)


Bor of  Borium is n chemisk Element mäd Symbol B un Atomnummer 5. Dät is n swot Metalloid.

Borferbiendengen wieren al in dät Oaler bekoand. Die Noome kumt fon dät Arabiske Buraq foar Borax, n Mineroal dät dät wichtichste Arst foar ju Borgewinnenge is. Borax is n Boroat, n Soalt fon Borsuur. Dät Element is deeruut nit so eenfach fräitoumoakjen, deeruum dät deerfoar stäärke Reduktore nöödich sunt, as Magnesium of Aluminium. Dät Element wuud deeruum eerste 1808 fon Sir Humphry Davy, Louis Gay-Lussac un Louis Jacques Thénard deerstoald. Ap disse Wiese wäd dät Bor oawers keetich moaked truch dät Metal. Truch Uutnunnerhoaljen fon fluchtige Halogeniden kon dät Element oawers mäd min Keete deerstoald wäide.

Borsuur wäd fuul anwoand in ju Textilindustrie. Borsilikoatgleese sunt technisk gjucht wichtich. In Fjuurwierk rakt Bietouföigenge fon dät Element in amorphe Foarm ne flugge gräine Faawe. Borferbiendengen wäide unnersoacht un anwoand in n breed Spektrum fon biochemiske Seeken, as sukkertruchläitende Membroane, Sensore foar Koolehydroate, Bekampenge fon Arthritis un in ju Neutronetherapie. 10B häd n grooten Wierkengstwäärssnit foar Neutronefang un wäd deeruum uk in ju Atomindustrie anwoand. Borane sunt wäil foarsloain as Raketenfjuurenge, deeruum dät bie dät Ferbaadenjen deerfon ne groote Masse Energie fräi wäd. Bor is fääre in gans skeene Foarm wichtich as Keetegaid (Dope) in Hoolichlaitere.




#Article 226: Koolestof (174 words)


Koolestof (dt. Kohlenstoff, la. Carbonium) is n chemisk element mäd Symbol C un Atomnummer 6. Dät is n Nit-metal, dät in ferskeedene Modifikatione foarkuumen däd. Een deerfon is n faaweloosen Hoolichlaiter, een uuren n swot Hoolichmetal.

Koolestof wuud al in ju Foargeskichte äntdäkt un bruukt as Holtkoole, ju der moaked wuud truch organisk Materioal (maasttied Holt) heet tou moakjen in ne Suurstof-äärme Atmosphäre. Dät ängelske carbon is deeruume uk oulat fon dän Latienske Noome Carbonium foar Holtkoole, juust as die Noome fon dän Carbonium-Tiedruum, wieroun dät bilded wuude.

Uk Diamante, do der ne uur allotrope Foarm fon Koolestof sunt, sunt siet loang bekoand. Eerst siet eenige Jiertjaande kon me do synthetisk häärstaale. Fullerene, ju trääde allotrope Foarm, wuude in do tachentiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert toufällich äntdäkt.

Die Koolestof kumt maastens foar in Foarm fon Koolewoaterstoffe, foarallen ju fossile Fjuurenge Äidgas un räie Oulje. Uut räie Oulje wäd in ju petrochemiske Industrie toun Biespil Petroleum, Benzin un Kerosin destillierd un dät tjoont as Gruundloage foar fuul synthetiske Stoffe, as Plastiks.

Uur Anweendenge sunt:




#Article 227: Stikstof (568 words)


Stikstof (lat. Nitrogenium, dt. Stickstoff) is n chemisk Element mäd Symbol N un Atomnummer 7. Stikstof is n Nit-Metal uut ju Stikstofgruppe (Gruppe Va). Loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik fluks mäd uur Stikstofatome. Hierbie wäd maasttied Distikstof bilged (N2 of molekulare Stikstof), wät ju gewöönelke Ärschienengsfoarm fon Stikstof is. Ap Ruumtemperatuur befint N2 sik in Gasfoarm.
(Sjuch uk bi molekulare Stikstof).

Loose Atome Stikstof wäide uk in statu nascendi naamd.

Ferbiendengen fon Stikstof as Salpäiter wieren al in dät Oaler bekoand. Do Alchemiste kaanden Salpäitersüüre unner dän Noome aqua fortis, kräftich Woater. Ju Miskenge fon Salpetersüüre un Soaltsüüre waas bekoand unner dän Noome aqua regia, Köönichswoater, deeruum dät dät instande waas sogoar Gould aptoulöösen. Ju Äntdäkkenge fon dät Element an sik gungt tourääch ap Daniel Rutherford in 1772. Hie naamde dät noxious air, schoadelke Luft, deeruum dät ju Flamme deeroun ärläsket. Uk die seelter Noome Stikstof wiest deerap wai, dät n Fersäiksdiert fersmuurt, wan dät in puuren Stikstof stoald wäd. Uum jusälge Tied studierden uk Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish un Joseph Priestley Stikstof unner Benaamengen as ferbaadende Luft un dephlogistisierde Luft.

Die Latienske Noome foar Stikstof is nitrogenium, do Griechen naamden dät nitron un dät Ägyptiske Woud is ntr, wat God betjut.

Ju Anweendenge fon Stikstofferbiendingen is biesunners groot. Ammoniumferbiendengen un Nitroate sunt wichtige Kunstmjuksstoffe. Ammoniumnitroat an sik is ieuwenske n Kunstmjuksstof touhoope mäd n Koolewoaterstof as Dieselkrafstof of Kerosine as Koolestofwälle n fuul benutseden, billigen Sprängstof. Nitroate sunt uk Bestanddeel fon Schjootpulwer un Nitroglycerine, wät äntstoant uut ju Reaktion twiske Glyzerin un nitriersüüre (Salpäitersüüre plus Swieuwelsüüre), is n bekoanden Sprängstof. Zyanide wäide ferwoand in dän Bierichbau foar dät uutlooien fon Gould. Ammoniakwoater is bekoand as Hämmelmiddel. Ammoniak is die Gruundsleek foar ju Produktion fon Salpäitersüüre. Anilin, ne organiske Ferbiendenge mäd ne -NH2 Gruppe, is Gruundsleek foar ju Chemie fon fuul Faawestoffe. Stikstofoxyd NO spielt ne groote Rulle as Neurotransmitter, dät is tou tällen bie dät Fäärereeken fon Signoale fon ju eene Närwenzelle ätter ju uur. Buutendät wäd flüssigen Stikstof uk ferwoand uum besunners läige Temperatuure tou kriegen.

Stikstof is n röäkloos un n faaweloos Gas, wät 78% fon ju Äidatmosphäre uutmoaket. Dät Gas bestoant uut two-atomige Moleküle N2 mäd ne tjoofooldige Biendenge, ju dät Molekül ne groote Stabilität rakt.
Stikstof-Stikstof Biendengen un Stikstof-Koolestof Biendengen do Kätten bildje, kuume algemeen foar un sunt n wichtich Paat fon ju Organiske Chemie, man uk fon ju Biochemie. Stikstof is n weesentelk Element foar dät Lieuwend ap ju Äide. Aal Oaiwiete änthoolde Stikstof, deeruum dät do uut Aminsüüren bestounde. Uk Nukleinsüüren as DNA un RNA änthoolde Stikstof. 
Ju Biendenge fon Stikstof uut de Luft kon fon wäkke Organismen toustande broacht wäide, nämmelk do stikstofbiendende Bakterien. Flinnerkeblöitlere, as Soja un Boone lieuwje in Symbiose mäd do Organismen, do der in do Wuttelknollen ap do Plontewuttele sitte. Do maaste Plonten mouten oawers die noodweendige Stikstof uut de Gruunde apnieme, die deer truch Mjuksjen oane kuume skäl. Moonige Plonten sunt uk inne Loage, Stikstof uut ju Luft tou hoaljen. Sukke Plonten wäide mongs ap n Fäild säided un leeter, wan dät groote Plonten sunt, unnerplöiged. So kon me sunner Kunstmjuks Stikstof in dän Boudem brange un die Boudem wäd foar Nutsplonten beeter. Tou beoachtjen is deerbie, dät n Boudem, die n poor Jiere wäst laid, sik beeter ärhoald un me skäl uk an dät Wit fon't Minimum toanke. Die Stikstofkringloop is n wichtich Paat fon ju Biologie.




#Article 228: Suurstof (772 words)


Suurstof (lat. Oxygenium, dt. Sauerstoff) is n chemisk Element mäd Symbol O un Atomnummer 8. Suurstof is n Nit-Metal uut ju Suurstofgruppe (Gruppe Via). Suurstof kumt as eenpelden Stof foarallen as Disuurstof (O2) in ju Atmosphäre foar. As touhoopestoalden Stof is dät ieuwenso n wiedfersprat Element, deeruum dät aal Woater fon do Ozeoane un aal Silikoate fon ju Äidkoarste Suurstof änthoolde. Gemeeten ätter Gewicht is Suurstof bie wieden dät maast foarkuumende Element in dän moanskelke Köärper: die bestoant foar sowät 65 % uut Suurstof (foarallen in Foarm fon Woater).

Suurstof kumt in fräie mono-atomäre Foarm (dät Suurstof-Radikoal O) ap ju Äide bloot foar in do tänne hooge Loagen fon ju Atmosphäre. Sukke loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik gau mäd uur Stoffe, toun Biespil bie dät Toulääsen fon Woaterstofperoxid H2O2 wol dät 'loose' O-Atom fluks rekombinierje mäd uur O-Atome tou O2. Sukke loose Suurstofatome, do der kuute Tied unner ne Reaktion ne Rulle spielje, wäide uk wäil naszierden Stof naamd.

Suurstof as Element kumt ap ju Äide maast foar as Disuurstof (O2). Diatomären Suurstof rakt dät in two Foarme, ne stabile ju der Triplett-Suurstof naamd wäd un ne anräägede Toustand (Singulett-Suurstof). Foar ju lääste Foarm jält wät Fergliekboares as foar ju mono-atomäre Foarm. Disse Foarm äntstoant bie bestimde Reaktione, oawers in de Räägel lieuwet n Singulett-Suurstof-Molekül nit loang, weegen ju hooge reaktivität. Photosynthese is ne Wälle fon Singlett-Suurstof. Plonten bruuke deeruume carotinoide Faawestoffe uum dit reaktive Molekül uunskoadelk tou moakjen. 

Trisuurstof of Ozon (O3) kumt foar in ju Atmosphäre (in ju Ozonloage), wier dät bilded wäd unner Ienfloud fon kosmiske Stroalenge, man dät kon uk truch Luftfersmutsenge ap dän Seespeegel bilded wäide. 

In ju Fäästphase kon Suurstof in moorere Phasen foarkuume. In ju e-Phase, ju der bloot bie Drukke uur 10 GPa foarkumt un ju der uk rooden Suurstof naamd wäd, skulen Moleküle O4 un/of O8 foarkuume.

Suurstof wuud 1771 fon dän swediske Apotheker Karl Wilhelm Scheele äntdäkt, man ju Wieräntdäkkenge truch Joseph Priestley moakede dät eerste in wieder Kringe bekoand. Me ferstuud al fluks, dät dit Gas, wan dät uk man een Füüftel fon ju Luft ap uusen Planet uutmoaket, Ferbaadenge muugelk moaket, as uk dät Omjen fon Moansken un Dierte (un in de Tjuusterenge uk fon Plonten). Antoine Lavoisier roate dät sin wietenskuppelke Noome Oxygenium (Suurbilder), deer me ounfangs toachte dát dät Element n uunäntbeerelken Bestanddeel fon ne Süüre waas. Foarallen ju Doatseeke, dät Elektrolyse fon ne groote Riege Süüre (mäd do Woaterstofhalogenidee as apfaalende Uutnoame) an ju Kathode Suurstofgas rakt, waas Skeeld an disse Uurtjuugenge. Wan uk Oxiden fon fuul Elemente wuddelk süürebildjend sunt, is uumekierd Suurstof nit nöödich uum ne Süüre tou bildjen. 

Suurstofgas in luutee Foarm wäd fuul anwoand in Laskreewen un in ju mediske Waareld foar ju Behonnelenge fon Moanskene, do der Probleme mäd ju Ommenge hääbe. Uk ju Luftfoart un dät Duukjen kon me sik deer sunner nit moor foarstaale.

Flüssich O2 wäd anwoand in ju Ruumfoart un bie Grootferbruukere. As chemisken Gruundstof is dät uk gjucht wichtich, toun Biespil foar ju kontrollierde Oxidation fon Ethylen ätter Ethylenoxid uur n Säälwer-Katalysator. Dät industrielle Prozess lääwert n wichtigenb Gruundstof foar ju Polymerindustrie. 

Suurstofgas is uunäntbeerelk foar fuul Organismen ap de Waareld, dan sunner O2 kuud daach naargends ap ju Äide aerobe Dissimilation ärfoulgje. Ap Hööchte fon dän Seespeegel bestoant ju Luft foar sowät 21% uut Suurstofgas. Deer die biochemiske Prozess fon Lieuweweesen deerap ienstoald is, rakt dät juust dän goude Gehalt uum dän Köärper in gouden Toustand tou hoolden. Fluks as me ätter do Bierge waigungt, wol die Luftdruk un deermäd ju Masse Suurstof in dätsälge Luftvolumen n bitje deelgunge. Dät kon weese, dät Lieuweweesen dan Probleme mäd ju Ommenge kriege.

Suurstof is ätter Foarkuumen dät eerste Element in ju Äidkoarste, dät moaket deerfon sowät 46,7% uut, ap maaste in Foarm fon Metaloxide, Silikoate, Karbonoate un uur Soalte.
Uk fon do Ozeoane is dät ju haudkomponente (87%), deeruum dät dät een fon do two Elemente is, wier Woater (H2O) uut bestoant. Dätsälge jält foar dät Ies, dät do Poolkappen hier ap Äide bildet.

Ap uur Heemelsköärpere, toun Biespil Mars, bestoant dät Ies fielicht uut Koolestofdioxid, dät uurigens uk Suurstof änthaalt. Ju Moune Europa fon Jupiter is gans bedäkt mäd Woateries un Komete bestounde toun grooten Deel uut Woateries

Ju Doatseeke, dät Suurstof in fräie Foarm in ju Äidatmosphäre apträt, is gans ju Foulge fon dät Lieuwend ap de Äide un besunners fon ju Photosynthese fon do gräine Plonten. Sunner ju foutsätte Produktion wüül dät Element bie litjen wier uut ju Atmosphäre ferswiende, deeruum dät dät täämelk reaktiv is un sik mäd oxidierboare Materioale ferbienden däd. Wooldbrounde sunt n goud Biespil deerfon. 




#Article 229: Magnesium (130 words)


Magnesium is n chemisk Element in dät Periodensystem mäd dät Symbol Mg un Oardnengstaal fon 12. 
Magnesium is dät Element mäd ju oachtegrootste Ferspreedenge un uumfoatet ruund 2% fon ju Äidkoarste un dät Element is dät trääde maaste in Löösenge in Seewoater. Dit Äidalkalimetall wäd foarallen as Legierengsmiddel ferwoand, uum Aluminium-Magnesium-Legierengen tou moakjen. 

Magnesium is n täämelk stäärk, säälwerwiet Lichtmetall (n Träädel as Aluminium), wät an de Luft n bitje mattierd wäd. In Pulwerfoarm wäd dät Metal heet un fangt Fjuur an de Luft un ferbaadent mäd ne wiete Flamme. Dät is stuur, dät Metall in massive Foarm antoustikken,man dät gungt licht, wan dät in tänne Striemele snieden wäd. Wan eenmoal anstikt, is dät stuur tou läskjen, deer dät in bee Stikstof (unner Bildenge fon Magnesiumnitrid) un Koolestof baadenje kon.




#Article 230: Aluminium (310 words)


Aluminium is n chemisk Element mäd Symbol Al un Atomnummer 13. Dät is n säälwerwiet Metal.

Ferbiendengen fon Aluminium wieren al bekoand in dät Oalerdum. So wäd Alun unner Uur bruukt uum Bläidengen tou stiljen. Dät is oawers nit eenfach, dät Metal uut Alun fräi tou moakjen. Aluminium wuud 1807 äntdäkt fon Humphry Davy, die fersoachte dät tou moakjen uut Aluminiumoxid. In dät Jier 1825 moakede Hans Christian Ørsted ne uunsüüwere Foarm fon Aluminium uut Aluminiumchlorid en Kaliumamalgam. Jiereloang waas dät Metal so juur, dät et in Ornamente anwoand wuud, as in ju Kappe uut massiv Aluminium ap dät Washington Monument. Eerst 1886 wuud truch dän Hall-Heroult Prozess ju elektrochemiske Produktion fon dät Metal muugelk in grooten Uumfang.

Die Noome is oulat fon latiensk ‘alumen’ (Aluun). (Ap Britisk-Ängelsk hat dät alumínium, man in Amerikoansk-Ängelsk alúminum.)

Dät Metal stoant nu n bitjen laanger as n Jierhunnert tou Ferföigenge un in ju Tied häd dät ap stoarmske Wiese ju Waareld ärooberd. Dät is wirtskaftelk n gjucht wichtich Metal. Aluminium is licht (bloot n Träädepaat fon dät Gewicht fon Stäil of Bronze), un mäd 4% Cu 1%Mg 1% Mn 0,5% Si glieke stäark, ferslietfääst un korrosionsbeständich, uutgenuumen Sponnengskorrosion. Dät is n gouden Laiter, dät is nit magnetisk (man kon bie dät Inkontaktkuumen mäd n gjucht kräftigen Magnet wäil sien oain di-magnetisk Fäild moakje), dät spoorket nit, un dät lät sik licht foarmje. Aluminium oaint sik deermäd besunners as Konstruktionsmaterioal foar ju Flieger- un Ruumfoart-Industrie, man nit foar Motore, dan dät wäd wooker bie Hatte. Dät Metal häd ne Plasmonfrequenz fon 15eV en is deermäd n uutgeteekenden Speegel foar aal Stroalenge in dät infraroode, dät sichtboare un dät nai-ultraviolette Beräk; foarallen as toufoarkeemen wäd, dät ju speegeljende Uurfläche Oxidation uutsät wäd. Dät kon eenfach apdamped wäide un aluminium Speegele wäide wäil in ju Astronomie anwoand.

Dät Metal wäd oafte truch Lasersnieden beoarbaided.

Eenige Anweendegsfäilde:




#Article 231: Silicium (389 words)


Silicium is n chemisk Element mäd Symbol Si un Atomnummer 14. Dät is n dunkergries Metalloid (Hoolichmetal).

Silicium is toueerst 1787 identifizierd fon Antoine Lavoisier. Leeter wuud dät fon Humphry Davy heelden foar ne Ferbiendenge. Eerste 1811 wuud düütelk, dät et sik daach uum n Element honnelde, as Louis Gay-Lussac uunskeen amorph Silicium kreech truch Siliciumtetrafluorid ounbätte touhoope mäd Kalium. In dät Jier 1824 moakede Jöns Jacob Berzelius skeen Silicium mäd jusälge Methode als Lussac bruukte, oawers deerätter dät Produkt moorere Moale uuttouwaasken. Sin Noome tonket Silicium dät Latienske Silex, Fjuursteen. In 1854 moakede Henri Saint-Claire Deville toun eersten Moal kristallin Silicium, ju twäide allotrope Foarm wieroun Silicium foarkumt.
.
Dät Hoochtechnologie-Gestrich Silicon Valley in Kalifornien is naamd ätter Silicium, deeruum dät Silicium n wichtigen Gruundstof is foar Hoolichlaitere.

Foar Plonten is Silicium gjucht wichtich foar dät Apbauen fon Sälwoogen.

Silicium wäd in fuul Twiege fon Industrie ferwond. Siliciumdioxide wäd in Foam fon Sound of Kloai bruukt foar ju Produktion fon fuul Baumaterialien. Man dät rakt noch fuul uur Produkte, wieroun oafte Silicium feroarbaided wäd, as: 

Deerieuwenske rakt dat noch fuul fon uur Anweendengen fon Silicium in ju Industrie.

Uk kumt Siliciumdioxid foar in dät Ieten (in Koarel, as Hoawer) un kon et as Tränmiddel iensät wäide, as Kläärhälpemiddel bie Wien un Bjoor un Äntskuumer. Ap Etikätte wäd dät beteekend as Additive E551 of wäide do Noomen Kieseläide, Kwarts of Kieselsüüre ferwoand.

Kristallin Silicium sjucht metallisk uut un häd ne griese Faawe. Wan uk n relativ inert Element, reagiert et unner bestimde Bedingengen mäd Halogene, man do maaste Süüren hääbe neen Wierkenge.

Atter Suurstof is Silicum dät maast foarkuumende Element in ju Äidkoarste. Ju Äidkoarste bestoant uut 25,7% Silizium in sien ferskeedene Ferbiendengen. In elementare Foarm kumt Silicium in de Natuur nit foar. Do maast foarkuumende Ferbiendengen sunt Siliziumdioxid (SiO  2 ) as Kwartse, Opoal un Fjuursteen un in komplexe Ione (Silikate) as Asbest, Kloai un Glimmer.

In kommerzielle Uutmäite wäd Silicium wonnen truch Bäiten fon Kieselsüüre mäd Koolestof deertou. Die Koolestof redusiert ju Kieselsüüre tou Silicium ätter ju Gliekenge:

SiO2 + C ? Si + CO2

Dät ap ju Wiese wonnen Silicium häd ne Skeenegaid fon sowät 99%. Foar Iensats in Hoolichlaitere is skanner Silicium nöödich. Deertou rakt dät ferskeedene chemiske un physikaliske Methoden.

Dät Skeenigjen fon Silicium uumfoatet tjo Phoasen.

Elementar Silicium is nit giftich of gefoorelk




#Article 232: Swieuwel (340 words)


Die Swieuwel is n chemisk Element mäd Symbol S un Atomnummer 16. Dät is n jeel Nitmetal.

Al in dät 9. Jierhunnert f.Chr. waas bekoand, dät ne Moangelse fon Swieuwel, Kool un Taar licht in Bround koom un deeruume wuude dät oafte anwoand in n Kriech. In dät 12. Jierhunnert wuud in China dät Schjootpulwer uutfuunen, dät ne Moangelse waas fon Kaliumnitroat, Holtkoole un Swieuwel. In ju Mythologie wuude Swieuwel oafte ferbuunen mäd ju Hälle. Fröiere Alchemiste ferwoanden foar Swieuwel n Symbol dät bestuude uut n Tjokaant mäd deerap n Kjuus. Ärfoarengsmäitich waas bekoand wuuden, dät Swieuwel mäkkelk reagierde mäd Kwäksäälwer. Uum 1774 waas et die Wietenskupper Antoine Lavoisier, die der äntdäkte, dät Swieuwel n chemisk Element waas un neen Ferbiendenge.

Die Noome Swieuwel is wäil oulat fon dät indoeuropäiske *suel- „apdienje läite“, sjoode.

In ju chemiske Industrie wäd Swieuwel oafte anwoand as Räistof foar moonigerlai Ferbiendengen. Wichtige Ouniemere fon Swieuwel sunt ju Produktion fon Swieuwelsuure un ju Rubberindustrie, wier dät anwoand wäd foar ju Vulkanisierenge. Uur Anweendengen fon Swieuwel sunt:

Swieuwel is n Nitmetal mäd ne häljeele Faawe. As Element foar sik is dät röäkloos. Bie Ferbaanjen stroalet dät n blau Lucht uut un bildet deerbie dät bietende Swieuweldioxyd. In Woater is dät nit aplöösboar, man in Koolendisulfid lööset dät goud ap. Ju Swieuwelchemie is ne wichtige Twiege fon ju Chemie, ju Mineralogie, do Uumwaareldwietenskuppe un ju Technologie.

Dät Element foar sik bildet n jeelen kristallinen Fäästköärper mäd ne rhombiske Kristalstruktuur, ju der bestoant uut ne Apstoapelenge fon ringfoarmige S8 Molekulen. As Puder lät die Stof (buute ju Faawe) bolde ap Weetmeel (uk wäil Swieuwelblöite naamd). Dät is n Isolator. Bie 112,8 °C gungt Swieuwel uur in ne monokline Phase, ju ätters bie 119,0 °C smilt. Ju Flussichkaid bestoant eerste uut S8 Molekulen un is dan n bitje sieroopoardich. Bie haagere Temperatuure nimt ju Viskosität gewaltich tou, deeruum dät Ringeepenge un Polymerisation geböärt. Bie Schrämpen in koold Woater fon ju polymere Smilt bildet sik plastisken zwavel, ne amorphe foarm, ju der oawers bielitjen uutkristallisiert. Swieuwel sjut bie 444,674 °C.




#Article 233: Chrom (325 words)


Chrom is 'n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Cr un Atomtaal 24. Chrom is n Uurgongsmetall.

Chrom is n stäilgries, häd, glansjend Metal wät n hoogen Glans kricht mäd Polierjen, smilt mäd Moite un mäd de Tied Fläkken kricht.

Do maast algemeene Oxidationsstappen fon Chrom sunt +2, +3, un +6 mäd +3 as ju maast stabile Stappe.  +4 un +5 sunt relativ säilden. Chromferbiendengen mäd ju +6 Oxidationsstappe sunt gjucht kräftige Oxidationsmiddele.

Chrom(0) is instabil in Suurstof un produsiert fluks ne tänne Oxydloage, ju der uuntruchläitend  is foar Suurstof un so dät unnerlääsende Metal beskutset.

Ferweendengen fon Chrom:

In dät Jier 1761 häd Johann Gottlob Lehman n orange-rood Mineroal in dän Urall äntdäkt, wät hie Siberisken Menie naamde.  Dät Mineral, wät eerste falsk as ne as ne Loodferbiendenge mäd Selenium un Iersenkomponente betrachted wuude, 
is leeter  identifizierd as Loodchromat (PbCrO4) un is däälich bekoand as dät Mineroal Krokoit.

In dät Jier 1770 häd Peter Simon Pallas jusälge Steede as Lehmann besoacht un dät roode Lood Mineroal fuunen, wät uutgeteekende Oainskuppe hiede as Faawepigment. Ju Ferweendenge fon siberiske Menie as Faawepigment äntwikkelde sik deerätter gau. N ljuchtend jeele Faawestof ju der uk fon Krokoit moaked wäd, wuud gjucht beljoowed. 

In dät Jier 1797 häd Nicolas- Louis Vauquelin ferskeedene Proben fon Krokoit ärheelden. Hie häd deeruut Chromoxid (CrO3) oulat, truch Krokoit mäd Soaltsüüre tou miskjen. Dan 1798 häd Vauquelin äntdäkt, dät hie metallisken Chrom kriege kuude truch dät Oxid in n Holtkoole-Ougend heet tou moakjen. Hie häd uk ju Anweesenhaid fon Spuure fon Chrom in Eedelsteene as Rubin un Smaragd fääststoald.

Unner do 1800er Jieren is Chrom foarallen as Bestanddeel fon Lakken ferwoand wuuden, man däälich is ju wichtichste Anweendenge foar Metallegierengen (85%), mäd ju uurblieuwende Froage wät in ju chemiske Industrie, foar fjuurfääste Materialien un in Jooteräien ferwoand wäd.

Chrom lat sin Noome ou fon dät Griechiske Woud chroma, wät Faawe betjut, weegen do fuule bunte Ferbiendengen, do deeruut häárstoald wäide konnen.




#Article 234: Iersen (437 words)


Iersen (dt. Eisen) is n chemisk Element mäd Symbol Fe (la. Ferrum) un Atomnummer 26. Dät is n gries Uurgongsmetal.

Fon dät Foulk wäd dän Uutdruk Iersen oafte bruukt foar Materioal dät eegentelk Stäil hat; moor Angoawen uur dät Moakjen, ju Beoarbaidenge un ju Anweendenge deerfon kon me fiende unner Stäil.

Uut Uutgreeuwengen stoalt sik hääruut, dät uum 4000 f. Chr. al Iersen bruukt wuude in Sumer un dät oolde Ägypten foar Speerspitsen un Ornamente. Maastens koom dät Iersen deerfoar fon iensloaine Meteorite (dät sonaamde Meteoriersen). In do Jierhunnerte deerätter wuud dät Gebruuk fon Iersen fersprat ätter Mesopotamien, Anatolien, dät Middel-Aaste un uur Gebiete. Ätter dät me uutfoont, wo me Iersen uut sien Arste winne kon un ätters smiedje, noom ju Anweendenge n grooten Apswung.

Twiske dät 12. Jh. f.Chr. un dät 10. Jh. f.Chr. noom Iersen ju Steede fon Bronze ien bie ju Produktion fon Reewen un Waffen. Dissen Uurgong fon Bronze ätter Iersen, die der ju Iersentied ienlatte, wuud nit juust feruurseeked truch beetere Oainskuppe fon Iersen, man eer truch dät knapper wäiden fon Tin, n Haudbestanddeel van Bronze. In dät Middel-Aaste äntdäkte me, dät ju Qualität ferbeeterd wäide kon truch dät räie Iersenarst te bäiten in n Bääd fon Holtkoole. In China wuud dät Prinzip fon dän Hoochougend ärtoacht un kuud ju Qualität fon dät Iersen fääre ferbeeterd wäide.

Dät Woud Iersen äntstamt mäd Metathese dät ooldgermaniske îsarn, wät an sik muugelk wier koom fon dät Etruskiske aisar Godde. Die Latienske Noome hat ferrum, wierfon dät Symbol Fe oulat is..

Fon aal bekoande Metalle wäd Iersen ap maaste bruukt, apstuuns foarallen in Gestalt fon Stäil. Deeruum dät dät billich is un strääwich, wäd dät anwoand foar toun Biespil Autos, Skiepe un foar dän Bau fon groote Konstruktione. 

Uur Anweendengen fon Iersen sunt:

Iersen is juust as Nikkel un Kobalt n ferromagnetisk Metal. Die Atomkääden fon ju maast foarkuumende Iersen-Isotope 56Fe häd ju hoochste Biendengsenergie fon aal Elemente, wiertruch Iersen dät sweerste Element is, wät exotherm moaked wäide kon truch Käädenfusion un dät lichtste Element wät sunner Energie-Ferljus moaked wäide kon truch Käädenkleeuwenge. 

Ju Äidkoarste bestoant foar sowät 5% uut Iersen, maast foarkuumend as dät Mineroal Hematit; Iersentrioxide (Fe2O3). Skeen Iersen wäd deeruut isolierd truch dät Arst tou reduzierjen mäd Koolestof. In bolde aal Deele fon de Waareld sunt Iersenmine tou fienden. Do grootste Wingebiete lääse in China, Brasilien, Australien, Ruslound un Indien, mädnunner goud foar sowät 70% fon ju Waareldproduktion. 

Ferbiendengen mäd Fe2+ wäide beteekend mäd ferro- of Fe(II); Fe3+ mäd ferri- of Fe(III) un Fe4+ mäd ferryl- of Fe(IV), aal ätter dän Oxidationstoustand. Toun Biespil Ferrocyanide un Ferricyanide (do bee Toustande fon Hexacyanoferraat)




#Article 235: Nikkel (201 words)


Nikkel is n metallisk chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Ni un Atomtaal 28.

Nikkel is n säälwerwiet Uurgongsmetal, wät Hoochglans kricht, wan dät polierd wäd. Dät heert tou ju Iersengruppe, is häd un smied- un foarmboar. Dät trit maast ap in Ferbiendenge mäd Swieuwel in Millerit un mäd Arsen in dän Mineroal Nickelin.   

Weegen sien Hooldboarkaid in de Luft un sien Beständegaid juun Oxidation wäd Nikkel foar litjere Munten ferwoand, foar ju Plattierenge fon Iersen un Jeelmäsk usw., foar ju Häärstaalenge fon chemiske Anloagen un in bestimde Legierengen. Et is magnetisk un wäd oafte touhoope mäd Kobalt fuunen. Do bee Materialien kuume uk foar in meteoritisk Iersen. Ju haudseekelke Ferwiendenge fon Nikkel is in Legierengen. 

Ju maast algemeene Oxidationstaal fon Nikkel is  +2, man 0, +1 un +3 Nikkelkomplexe rakt dät uk.

Sowät 65 Prozent fon dän Nikkel, die in ju wäästelke Waareld ferbruukt wäd, is in ju Foarm fon austenitisk Eedelstäil. Wiedere 12 Prozent wäd ferwoand in Superlegierengen. Do ferblieuwende 23% fon dän Ferbruuk wäd ferdeeld twiske Legierengsstäil, wierapleedboare Batterien, Katalysatore un uur Chemikalien., Munte, Produkte foar Jooteräie un Plattierenge. Die grootste Ferbruuker fon Nikkel is Japan, wät uungefeer 169 600 Tonne pro Jier ferbruukt (2005).




#Article 236: Kooper (101 words)


Kooper, (dt. Kupfer), (lat. ) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Cu un ju Ordnungszahl 29. Et is n Uurgongsmetal, in dät Periodesystem stoant et in ju 4. Periode un ju 1. Ieuwenskegruppe (ätter näie Tällenge Gruppe 11) of Koopergruppe. Die latienske Noome cuprum is oulat fon aes cyprium „Arst fon dät Oailound Zypern“, ap dät in n Oalerdum Kooper wonnen wuud.

Kooper is as relativ wook Metal goud foarmboar un toai. As uutgeteekende Waarmte- un Stroomlaiter fint dät fuulsiedige Ferweendenge. Deerbuppe tält et uk tou ju Gruppe fon do Muntmetalle.

As swäk reaktiv Sweermetal heert Kooper tou do Eedelmetalle.




#Article 237: Zink (181 words)


Zink is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Zn un Atomtaal 30.

Zink is n Metal mäd moderaten Reaktivität, wät mäd Suurstof un uur Nit-Metalle Ferbiendengen bildje kon un reagiert mäd fertände Süüren mäd ju Fräisättenge fon Woaterstof. Ju algemeene Oxidationstaal fon Zink is +2.

Zink is dät fjoode maast algemeene Metal in Gebruuk ätter Iersen, Aluminium un Kooper, wan do jierelke Produktionstaalen beoachted wäide.

 

Zinklegierengen sunt al jierhunnerteloang bruukt wuuden, as me sjucht an Jeelmäsk-Artikkele uut 1000-1400 f.Kr., do der in Palestina fuunen wuuden sunt, as uk uut Objekte mäd 87% Zink-Gehalt, do der in dät prähistoriske Transsylvanien fuunen sunt.

Weegen dän läige Sjoodepunkt un hoochreaktive Natuur fon dit Metal, is ju weere Oard deerfon fon do Antike nit fersteen wuuden. Ju Technik uum Jeelmäsk tou moakjen, waas do Roomske al uum 30 f.Kr. bekoand; deerbie wuuden Galmei un Kooper touhoope in n Smiltdeegel bät. Dät Zinkoxid in Galmei wäd deerbie reduzierd un dät fräie Sinkmetal dan truch dát Kooper ienfangd uum ne Legierenge tou bildjen. Dät Galmeikooper wuud dan geeten of in de wonskede Foarm hoomerd. 




#Article 238: Germanium (248 words)


Germanium is n chemisk Element mäd Symbol Ge un Atomnummer 32. Dät is n grieswiet Metalloid.

As dät periodiske System toueerst foarsloain wuude, waas dät Element noch nit bekoand. Medelejev tälde foaruut, dät et n Element reeke skuul ap ju Steede unner Silizium mäd ne Atommasse juust unner ju fon Arsen. Hie naamde dät Eka-Silizium.Clemens Winkler foont dät 1886 in dät Mineroal Argyrodit un bewiesde deermäd, dät ju Prognose gjucht waas un ätter do Traditione fon de Wietenskup benutsede hie sien Gjucht, die provisoriske Noome truch n permanenten tou ärsätten. As ächten Düütsken naamde hie dät ätter sien Foarslound. Ju Atommasse wiesde sik as 72,64, wuddelk juust wät minner as ju 74,92 fon Arsen. Dät waas ne wichtige Uurwinnenge foar ju Leeuwwäidegaid fon dät periodiske System. Foar dät Noaberelement Gallium jält jusälge Geskichte.

Germanium kon dotierd wäide mäd fieuw-wäidige Elemente as Phosphor, Arsen un Antimon (N-Typ) of tjoo-wäidige Elemente as Bor, Aluminium, Gallium un Indium (P-Typ) un fint fuul Ferweendenge as Hoolichlaiter. 

Eer ultra-skeene Eenkristalle fon Silizium tou Ferföigenge stuuden in do soogentiger Jieren waas dät sogoar die eensichste Hoolichlaiter in ju Transistor-Ära. Deeruum dät Silizium billiger is un n wät gratteren Beendoustand häd, häd dät Element ätters Germanium toun grooten Deel as Hoolichlaitermaterioal fertroangen, oawers dät rakt daach noch fuul Anweendengen, besunners wier die litjere Beendoustand n Foardeel is.

Germanium fint sik in Legierengen, Noachtsicht-Kameras, Fiber-Optik un in ju Katalyse fon Polymerisation. Dät Oxid häd ne hooge Breekengsindex un wäd anwoand in Wiedwinkel-Objektive un Objectiv-Linsen in Mikroskope.




#Article 239: Tellur (353 words)


Tellur (latiensk tellurium is n chemisk Element mäd Symbol Te un Atomnummer 52. Dät is n säälwergries Metalloid.

Tellur is 1782 äntdäkt fon dän aastrieksk-ungarisken Wietenskupper Franz Joseph Müller von Reichenstein. Säkstien Jiere leeter, in 1798, wuud dät fon Martin Heinrich Klaproth toun eersten Moal isolierd un kreech dät sin Noome. Die Noome Tellurium kumt häär fon dät latienske Tellus, wät Äide hat.

Ätter do säkstiger Jieren 60 wuud Tellur aal oafter ferwoand in thermo-elektriske Reewen un fräi mechenisk beoarbaideden Stäil. Tellur wäd maast ferwoand in Legierengen mäd uur Metalle. Dät wäd an Lood bietouföiged uum dät Metal wät stäärker tou moakjen un beständiger juun Swieuelsüüre. Wan Tellur bietouföiged wäd an rustfräien Stäi, is dät lichter beoarbaidboar. Uur Anweendengen sunt:

In kristalline Foarm is Tellur säälwerwiet un in skeene Foarm häd dät n metallisken Glans. Daach is dät n bros un licht tou pulverisierjen Hoolichmetal. Tellur is n P-Typ Hoolichlaiter, wierbie ju elektriske Laitfäiegaid ouhonget fon ju Gjuchte, in ju do Atome oardend sunt.

Tellur deelt mäd Selen un Swieuwel ju Oainskup, dät ju Laitfäiegaid deerfon ouhonget, wofuul Lucht deerap ienfaalt. Smolten Tellur reagiert mäd Kooper, Iersen un Stäil. In Solarzellen is Tellur gjucht effektiv foar ju Gewinnenge fon Energie.

Tellur ist n relativ säilden Element, dät bietiede fräi in ju Natuur foarkumt, oawers maast in buunenen Toustand. Ap maaste kumt dät foar as dät Mineroal Calaverit. Däs Mineroal Tellurit bestoant uut Telluriumdioxid.

Ju Haudwälle fon Tellur sunt Sniggen, do der uurichblieuwe bie ju elektrolytiske Raffination fon Kooper

In ju Natuur rakt dät fieuw stabile Isotope fon Tellur. Deerou sunt sowät 30 radioaktive Isotope bekoand, oafte mäd relativ loange Hoolwierengstiede fon Millionen fon Jieren.

Bolde aal Tellurferbiendengen skuulen as giftich betrachted wäide. Oarbaidere in Jooteräie, do der litje Konzentratione (0,01 mgm-3 un bietiede noch minner) fon Tellur in de Luft uutsät wieren, ärfuuren Foetor ex ore, ne stäärke Omme. Sobolde Tellur bietouföiged an dät flüssige Iersen, äntstoant Teo 2. Insen ienommed, wäd dit telluurdioxid in dät moanskelke Lieuwend uumesät in Dimethyltellurid, Te(CH3)2. Dät wäd uur do Lungen uutskat un feruurseeket ne uunferwikselboare Knuuflok-Röäk fon de Omme, die der moorere Wieke ounhoolde kuude.  . 




#Article 240: Iod (218 words)


Iod (misferstoundelke Skrieuwwiese: Jood) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol I un ju Oardnengstaal 53. In dät Periodesystem stoant et in ju 7. Haudgruppe (17. Gruppe) un heert somäd tou do Halogene. Die Noome lat sik fon dät ooldgriechiske Woud „ioeides“ (ιώο-ειδης) foar „veilchenfaawich, violet“ ou. Bie dät Heetmoakjen fräisätte Dampe sunt charakteristisk violet.

Iod is bie Ruumtemperatuur n Fääststof, die der sljucht woaterlööselk, oawers goud lööselk in woaterge Kaliumiodid-Löösenge un gjucht goud lööselk in Ethanol un uur organiske Löösengsmiddele is.

Iod ist n Bestanddeel, dät in dän Organismus fon Dierte un Moansken nit mist wäide kon un mäd dät ieten apnuumen wäd. Ap hööchste is ju Konzentration bie Moanskene in dän Skildkäddel un wäd deer in do Hormone Thyroxin un Triiodthyronin un as Diiodtyrosin nutsed. Iodkröäk in dät Drinkwoater un ju Kost is in de Räägel foar dät Aptreeden fon Krop un somäd foar ne Iodunnerfersuurgenge feroantwoudelk. As Foarsuurge wäd dät wieks insen of moormoals Ieten fon Seefisk rät as uk Ferweendenge fon dät sonaamde Iodsoalt (Spiesesoalt mäd Natrium- of Kaliumiodoat fersät) rät. Truch disse individuelle Iodprophylaxe un ju Iodierenge fon Foddermiddele wäd i n Düütsklound dän Kröäk an Iod in den Gruund deelwiese uusgliekt. Der kuud beloanged wäide, dät in ju Gesamtiodfersuurgenge fon ju Befoulkenge do Foargoawen fon ju WHO knap ienheelden wäide (Stand 2007).




#Article 241: Cesium (182 words)


Cesium is n chemisk Element mäd Symbol Cs un Atomnummer 55. Dät is n säälwer/gouldfaawich Alkalimetal.

Cesium is as eerste spektroscopisk äntdäkt fon Robert Bunsen un Gustav Kirchhoff in 1860. Dät koom in litje Massen foar in Soodwoater, dät jo unnersoachten.

Die Noome is oulat fon dät latienske Woud caesius, dat as heemelblau (ätter do two hälle blaue Lienjen in dät atomäre Emissionsspektrum fon dit Element) uursät wäide kon.

Cesium wäd anwoand in Atomklokken. Siet 1967 wäd ju Sekunde in dät Internationoale System fon Eenhaide (SI) definierd as 9.192.631.770 Zykli fon ju Stroalenge ju der heert bie dän Uurgong twiske twäin Energietoustande fon dät Cesium-133 Atom.

Dät Metal kon elektrochemisk as uk truch Uutnunner-Deelenge fon dät Azide CsN3 moaked wäide, man dät mout unner n Inertgas, in Vakuum of unner Oulje apwoard wäide. Dät Metal sälwen is gjucht uunedel. Ju Elektronekonfiguration is [Xe]6s1 un dät eene Buutenelektron is man gjucht swäk an dät Atom buunen. Ju eerste Ionisierengsenergie is bloot 3,893 eV, die läichste Wäid fon aal stabile Elemente. Cesiumchemie wäd deeruum behärsked fon dän stäärke Hong, dät Cs+ Ion tou bildjen.




#Article 242: Radium (381 words)


Radium (‚Stroale‘, weegen sien Radioaktivität, as uk Radon) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Ra un ju Oardnengstaal 88. In dät Periodensystem stoant et in ju 2. Haudgruppe un tält deermäd tou do Äidalkalimetalle.

Radium wuud an n 21. Dezember 1898 in Frankriek fon ju polniske Physikerske Marie Curie un hieren Käärel, dän frantsöösken Physiker Pierre Curie, in ju Joachimsthaler Pechblende äntdäkt. Waiwiesend waas deerbie die Befuund, dät skeeniged Uran (as Metalsoalt) bloot n litjen Breekdeel fon ju Radioaktivität fon dät uursproangelke Uranarst apwiesde. Insteede deerfon foont sik die grootste Deel fon ju Radioaktivität fon dät Arst in ju Bariumsulfoat-Fällenge wier. Foar dät outrände Element wuud dan ju häärfoartreedende Stroalengsoainskup tou ju Noomereekenge hääranleeken.

Radiumferbiendengen goolten eerste as relativ harmloos of goar gesuundhaidsföärderjend un wuuden in do Fereende Stoaten un Europa as Medikament juun ne groote Taal fon Lieden bewuurwen (t.B. as Kreebsmiddel) of as Tousats in Produkte feroarbaided, do der in de Tjuusterge ljuchteden. Ju Feroarbaitenge geböärde sunner wäkke Skutsfoarkierengen. Noch bit Midde fon do 1930er Jiere wuuden Kosmetika un Genusmiddel bewuurwen, do der Radium äntheelten.

Ätter ju Gruundenge fon dät Radiumbad Sankt Joachimsthal in Böhmen 1906 koom et glieks foar dän Eersten Waareldkriech apgruund fon ne fermoudede Heelwierkenge fon Radium toun Apblöien fon do Radiumboade in Düütsklound. Wülst al foar dän Kriech Bad Kreuznach deermäd woorf, dät stäärkste Radiumsolbad tou weesen, wieren et ätter dän Kriech ieuwenske St. Joachimsthal, Oberschlema foarallen Bad Brambach. Do bee lääste Steeden fertälden foar weer, dät stäärkste Radium- blw. Radiummineroalbad fon de Waareld tou weesen. Wierbie tou beoachtjen is, dät in do Heelwällen foarallen Radon, Radium deerjuun man in litje Spuuren foarkoom. Korrekterwiese hieden sik disse Boade „Radonbad“ naame moast.

In do 1920er Jiere ärkaande me oawers ju gesuundhaidsskoadelke Wierkenge fon Radium, as gjucht fuul fon do as Radium Girls beteekende Zifferbläädmoalersken in Orange (New Jersey) truch ju radioaktive Stroalenge fon ju sälwenljuchtende Zifferblääd-Faawe Kreebstumore an Tunge un Lippen äntwikkelden, mäd do jo hiere Pinsel befuchteden. Die New Yorker Tuskedokter Theodor Blum fereepentlikede 1924 n Artikkel uur ju Kroankhaidsbielde fon ju sonaamde Radiumkeeuwe (ängl. radium jaw). Hie skreeuw ju Ärkroankenge eerste ju Giftigaid fon dän Phosphor tou. Harrison Martland, Pathologe in New Jersey, waas et toulääst, die der 1925 ne Studie begon, in dät Resultoat wierfon ju Uurseeke gjuchterwiese dät Radium touskrieuwen wuud.




#Article 243: Terbium (189 words)


Terbium is n chemisk Element mäd Symbol Tb un Atomnummer 65. Dät is ne griesfaawige Lanthanide.

Terbium is 1843 äntdäkt wuuden fon Carl Gustaf Mosander. Dissen sweedisken Chemiker foont dät Element as Keete in Yttriumoxid. Dät duurde bit uungefeer 1900 eer Georges Urbain instande waas, dät Element toun eersten Moal tou isolierjen mäd Hälpe fon Ionenuutwikselenge.

Die Noome Terbium is oulat fon dän Täärpnoome Ytterby in Sweden.

Eenige industrielle Anweendengsgebiete fon Terbium sunt:

Terbium wäd bloot min ferwoand.

Terbium is n beegsoam un licht tou deformierjen Metal, wät ferglieked mäd do maaste uur Lanthanide täämelk beständich is juun Luft. Dät rakt deerfon two bekoende Kristalstruktuure, wierbie die Uurgongspunkt bie 1562 K lait.

In de Natuur kumt Terbium nit foar as fräi Element, man dät ferskient in läige Konzentratione (bit 0,03%) in moorere Mineralien, wieroun uk uur Lanthanide fuunen wäide, as Gadolinit, Monasit un Bastnasit. De Mineralien Xenotim un Euxenit änthoolde bietiede bit tou 1% Terbium.

Ju maast anwoande Isolationsmethode is Reduktion fon Terbiumfluorid of -Chlorid mäd Kalzium.

Uur do muugelk skoadelke Foulgen fon Terbium is noch min bekoand. Dät is tou ferwachtjen, dät dät fergliekboar is mäd uur Lanthanide.




#Article 244: Uran (551 words)


Dät Uran (lat.: Uranium) is n räätselhaft un uunbekoand Metal, dät do maaste Moansken goarnit tou sjoon kriege.

Man dät häd Waareldgeskichte moaked. Foar uur twohunnert Jiere wuud et fuunen, man bolde uurelhunnert Jiere uunbeoachted lät, wil deer noch neen Ferweertenge foar waas. Däälich stoant dät Uran uur Gould un Diamanten, un ju Hoast, wier däälich mäd soacht wäd ätter do ferbuurgene Uranleegere, uurträft bie wieden dät Gouldfiewer in do fergeene Jierhunnerte. 

Die Berliner Chemieprofessor Klaproth foont 1789 bie dät Unnersäiken fon Pik-blenden dät chemiske Element Nr. 92 un roate et dän Noome Uran. Et waas n säälwerskimmerjend, häd Metal, dät bie 1125 Groad smilt un wät lichter is as Platin. Der wuude dan fääststoald, dät dät Element in de Natuur bloot in ju Foarm fon Ferbiendengen vorkumt, maast tousommen mäd do Ertse fon do Metalle Kobalt, Säälwer un Wismut. Et wuud bruukt bie dät faawjen fon Glääs un Porselain. Leeter spielden Uransoalte in ju Glöiköärperhäärstaalenge ne Rulle, un toulääst ferwoande man et tou hädjen fon Metalle, insteede fon Wolfram. 

Die frantsööske Physiker Becquerel foont 1896 truch n glukkelken Toufal, dät Uran Stroalen uutsoant. Düsse Stroalen hääbe äänelke Wierkengen as Röntgen-Stroalen. Jo moakje ju Luft rundhääruume elektrisk un konnen ne fotografiske Platte swot moakje, uk wän se in Papier ienwikkeld is, dät neen Lucht truch lät. Truch genaue Unnersäikenge fon ju gewonnene Stroalfäiegaid keem dät frantsööske Foarsker-Eehepoor Curie deerap, dät in do Urblieuwsele fon ju Pikblende noch uurs n chemisken Gruundstof weese moaste, die noch stäärker stroalde as dät Uran un dän et, wil die Stroal ap Latien Radius hat, dän Noome Radium roate. 

As do ätterwiesed wuude, dät dät Radium truch Ferfal uut Uran äntstoant, wierbie Energie in Foarm fon Stroalenge fräi wäd - ne Beoboachtenge, ju man fon nu an gans algemeen Radioaktivität naamt, wuude dät Uran mäd aan Sleek berüümd. Al domoals fäng n fiewerhaft Säiken ätter uran-änthooldende Miniralien oun. Et roate oaber toueerst as Uranerts bloot ju Pikblende, dät is n weegen ju swotte Faawe un muskeligen Bruche so benaamde Mineroal. Et stuud in Joachimstal in Böhmen tou Ferföigenge, wier et as Ouruum bie dät Säälwergreeuwen foarkeem. Ju in Joachimstal föärderde Pikblende änthoalt nit moor as 1% skeen Uran un lääwert so an 3 duusendstel Gram Radium je Tunne Erts. Neen Wunner dät 1911 foar 1 Gram Radium 500 000 Maak betoald wuude. 1914 foont me in Noud-Amerikoa groote Leegere fon Karnotit - n Uran-Vanadiumerts - dät n Urangehalt fon 3 Prozent häd. 1925 wuude in dät Katanga-Gebiet fon Kongo n Leeger haager prozentige Pikblende fuunen. Die Pries foar Radium sonk bolde ap 250 000 Maak je Gram. 

Dan keem ju twäide äntskeedende Weendenge in ju Geskichte fon dät Element. 1938 un do Jiere deerap äntdäkten do Physiker, dät bie ne Beskjootenge fon dän Atomkääden fon Uran mäd elektrisk näitroale Geskosse, do Neutrone, die träfte Uran-Kääden explosionsartig ferfaalt. Deerbie äntstounde wier Neutrone, do nu fon sik uut wier as Geskosse wierkje un deerartig as ne Lawine anwoaksende Kättenreaktionen uutlööse, dät in gans kuute Tied alle Urankäädene ferfaale un gewaltige Energiemassen fräi wäide. 

Wan 1 Kubikdezimeter fon ju Suurstofferbiendenge fon Uran, wieroun hie as Erts in ju Pikblende foarkumt, so eene Zertrümmerung uutsät wuude, so kuud deermäd ne Energiemasse wonnen wäide, ju genöigede, 1 Milionen Kubikmeter Woater 17 000 m hooch tou lichten. Dät is also ju Käädenkleeuwenge.




#Article 245: Plutonium (124 words)


Plutonium is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pu un ju Oardnengstaal 94. In dät Periodesystem stoant et in ju Gruppe fon do Actinoide (7. Periode, f-Block) un tält tou do Transurane. Plutonium is n giftich un radioaktiv Sweermetal. Benaamd wuud et ätter dän Dwärchplanet Pluto. Dät heert tou do sweerste in de Natuur foarkuumende Elemente. Deerbie wäd dät Element oawers bloot in litste Spuure in gans oolde Gesteene fuunen. Gratter is ju Masse, ju der kunstelk in Käädenkraftwierke moaked wäd.

As een fon do min Elemente do der kleeuwboar sunt, spielt et ne wichtige Rulle foar dän Bedrieuw fon Käädenkraftwierke un dän Bau fon Käädenwaffen. So waas dät Kleeuwmaterioal fon ju Atombombe, ju ap n 9. August 1945 ap Nagasaki ousmieten wuud, Plutonium.




#Article 246: Titan (Element) (140 words)


Titanium af Titan is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ti un Atomtaal 22. 
Dät is n stäärk, licht, glansjend, korrosionsbeständich Uurgongsmetal mäd ne säälwerske Metalfaawe. Dät is uk resistent juun Seewoater un Chlor. Titan wäd in stäärke Lichtbau-Legierengen ferwoand (foarallen mäd Iersen un Aluminium) un ju oaftest foarkuumende Ferbiendenge, Titandioxid, wäd in wiete Pigmente ferwoand.

Dit Element kumt foar in fuul Mineralien mäd Rutil un  Imenit as wichtichste Wällen, do der wied uur de Waareld ferdeeld sunt. Dät rakt two allotropiske Foarme un fieuw Isotope fon dit Element, do der natüürelk foarkuumen dwo: Ti-46 bit Ti-50, wierbie Ti-48 mäd  73.8% ap maaste. Een fon do wichtichste Oainskuppe fon Titan is, dät et juust so stäärk is as Stäil, man bloot n Haaldeel deerfon wächt. Titan sien chemiske un physiske Oainskuppe sunt äänelk an do fon Zirkonium.




#Article 247: Cobalt (123 words)


Cobalt is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Co un Atomtaal 27.

Cobalt is n häd ferromagnetisk säälwerwiet Element.  Ju Curie-Temperatuur is 1388 K mäd 1.6~1.7 Bohrsk Magneton pro Atom. Et wäd oafte touhoope mäd Nikkel fuunen un do bee Elemente sunt charakteristisk in meteorisk Iersen. Suugedierte bruuke litje Massen Koabelsoalte in hiere Fodder.

Kobalt-60 is n kunstelk häärstoald radioaktiv Isotop fon Cobalt un is n wichtigen radioaktiven Tracer un Middel foar ju Behondlenge fon Kanker. 

Cobalt häd ne relative Permeabilität gliek twäinträädel ju fon Iersen. metallisk Cobalt fertrit ne Miskenge fon twäin kristallographiske Struktuure, nämmelk hexagonoal un kubisk mäd n Sproangtemperatuur fon 722K twiske do Kristallstruktuuren.

Algemeene Oxidationstaale fon Cobalt sunt +2 un +3, +1 wäd uk beooboachted.




#Article 248: Bridge (1441 words)


Bridge  is n Koartenspil foar fjauer Persone. Je twäin sik juunuursittende Spielere bildje ne Monskup, ju der touhoope spielt un as so wäidierd wäd. Der wäide frantsööske Koarten (52 Bleede, sunner Joker) ferwoand.

Siel fon dät Spil is, muugelkst fuul Stiche tou moakjen. In ne eerste Phase (Raitsenge) wäd in n Oard Uutmieneräi fääststoald, wätfoat Poor wofuul Stiche moakje mout un of dät ne Truuffaawe rakt. Ätter dät sik n Poor mäd dät Antällen fon Stichtaal un Truuffaawe truchsät häd, kumt in ju twäide Phase dät Ouspiel fon do Koarten. Haudsiel is foar ju eene Siede, hiere antälde Stichtaal tou beloangjen; ju uur Siede mout dät ätter Muugelkhaid ferhinnerje.

Däälich ferstoant me unner Bridge ju moderne Variante Kontrakt-Bridge, ju sik siet do trüütiger Jiere fon dät twintichste Jierhunnert waareldwied truchsät un hiere Foargungere as Whist wieduut fertroangen häd. Bridge wäd nit bloot in privoaten Kring, man oafte uk in Foarm fon Turnieren spield. Dät Koartengluk is bie n Turnier praktisk sunner Betjuudenge, wieruum Bridge, äänelk as Skach, uk as Sport moaked wäd.

Bridge wäd mäd dät Frantsööske Blääd spield: 52 Koarten in fjauer Faawen, wierbie Haat as Coeur un Kleeuwer as Treff beteekend wäd. Do bee uur Faawen sunt Skuppen (Piek) un Ruuten. Skuppen un Coeur wäide “Buppefaawen”(uk: Edelfaawen) naamd, Ruuten un Treff sunt do “Unnerfaawen”. Älke Faawe häd 13 Koarten ätter ju Riege:

Oas, Köönich, Doame, Buur, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2

Oas, Köönich, Doame, Buur, heete Figuure, Bielden of Honneurs.

 
Do Paatenderskuppe sunt äntweeder fääst od wäide foarhäär truch Lootjen bilded. Do Spielere in ne Paatenderskup gunge junuurnunner an n Disk sitte. Do Spielere wäide wäide mäd do fjauer Heemelsgjuchten Noud, Aast, Suud un Wääst (N, A, S, W) beteekend. Dät NS-Poor spielt juun dät AW-Poor.

Die Deeler misket do Koarten un lät dät Paket fon de gjuchte Juunpaatäi ouhieuwje. Deerap deelt hie do Koarten eenpeld uut bit älken Spieler trättien Koarten häd. Bie dät naiste Spil häd die Spieler links fon dän Deeler disse Apgoawe.

Dät Raitsjen (aastrieksk dät Lizitierjen) is ju eerste Phase fon dät Spil. Mäd hier wäd fäästlaid:

Bie dät Raitsjen reeke do Spielere in in Klokwiesersin Antällen ou, anfangend mäd dän Deeler. N Spieler kon äntweeder 

N Bod ätter Kontra of Rekontra hieuwet dän lääste ou. Dät Raitsjen eendet, wan tjo Spielere bäätnunner paasje, uutgenuumen dät Raitsjen ounfangt mäd Paas - Paas - Paas. In dissen Fal kricht kricht dän fjooden Spieler noch ju Chance n Bod outoureeken. Skuul hie ieuwenso paasje, dan wäide do Koarten näi ferdeeld. Ju Truuffaawe (blw. Of dät so een rakt) un ju Antaal fon do mindestens tou winnende Stiche wäd truch dät lääste Bod, dän “Kontrakt”, bestimd.
 

Dät läichste Bod is 1♣. Die Spieler ferplichtet sik mäd sin Paatender 7 (= 6+1) Stiche mäd Treff as truuf tou moakjen. Dät naiste Bod is 1 un ferplichtet tou 7 Stiche mäd Ruuten as Truuf. Der foulgje 1, 1♠ un 1NT (No Trump, ferplichted 7 Stiche sunner Truuf, mongs uk mäd 1SA, foar Sans-Atout, beteekend). Ätter 1NT kumt 2♣. 2♣ ferplichted tou 8 (= 6+2) Stiche mäd Treff as Truuf. Dät gungt fääre mäd 2, 2, 2♠, 2NT, 3♣, 3, … , 7♣, 7, 7, 7♠ un ap eende 7NT (aal 13 = 6 + 7 Stiche, sunner Truuf).

Eenpelde Boode konnen wäägelät wäide. Ap 1 kon biespilswiese fluks 1NT (unner Wäägeläiten fon 1 un 1♠) foulgje.

Ap n Bod kon altied bloot een haagerwäidich Bod foulgje. Rakt n Spieler t. B. dät Bod fon 2 ou, dan sunt fääre in dän Verlauf do Boode 1♣, 1, 1, 1♠, 1NT un 2♣ nit moor toulät. Ju Raitsenge häd deeruume dän Charakter fon ne Uutmieneräi.

Dät eerste Bod hat Eepenge.

Unner dät Raitsjen mout ju Paatenderskup fersäike, dät Stichpotentioal fon hiere Bleede muugelkst seküür antoutällen. Dät is läip, wan moor Stiche antäld wäide, as leeter in dät Spil moaked wäide. Man dät is uk läip, wan toumin Striche antäld wäide. Uum dit Siel tou beloangjen, tuuskje do Spielere middels dät antällen Informationen uur hier Blääd uut. Ju Information änthaalt normoalerwiese ju antaal fon do Koarten in een of moorere Faawen un ju Antaal an Figuure in dät Blääd. Ju genaue Betjuudengen fon dät Antällen honget ou fon dät foartied ouroate Antällen. Ne systematiske Touhoopefoatenge fon sukke Paatenderskupfereenboarengen wäd Bjoodesystem naamd.

Uursproangelk wuud alle Antällen in ju Raitsenge mündelk moaked. Dät is däälifch uk noch muugelk, man do maaste Bridgespielere ferweende “Bidding-Boxe”. Älken Spieler häd n Bidding-Box mäd do 35 Boode un moorere Koarten foar Paas, Kontra un Rekontra. Wan hie an de Riege is, nimt die Spieler uut ju Bidding-Box ju Koarten foar dát wonskede Antällen un lait ju foar sik ap n Disk. In ju foarige Runde ouroate Antälkoarten wäide nit wächholad, man mäd do do näie Koarten deelwiese uurdäkt, man so, dät sichtboar blift wät antäld waas. Eerste ap n Eende fon ju Raitsenge wäide ala Bidding-Koarten wier wächhoald.

Ätter ju Raitsenge kumt dät Ouspieljen fon do Koarten. Ju Paatäi, ju der dät lääste Bod ouroat häd, mout nu fersäike toumindest ántspreekend fuul Stiche tou moakjen. Die Spieler fon disse Paatäi, die der unner ju Raitsenge ju Truuffaawe (blw. NT) toun eersten Moal naamd häd, wäd toun “Alleenspieler”. Do bee Spielere fon ju uur Paatäi heete “Juunspielere”.

Bie dät Spil jält Faawetwoang, man naan Stich- un naan Truuftwoang.

Die Spieler links fon dän Alleenspieler spielt toun eersten Stich uut. Deerap lait die Paatender fon dän Alleenspieler aal sien Koarten ätter faawen oardend ap dän Disk. Fals et ne Truufkoarte rakt, heere do Koarten fon disse Faawe ätter gjuchts, uurs Piek. Disse nu ap n Disk lääsende Koarten wäide as “Dummy”, “Disk” of “Sträimon” beteekend. Hieren Besitter duur nit sälwen äntskeede, wäkke Koarten hie spielje wol, man mout so mündelke Anwiesengen fon dän Alleenspieler foulgje. Älken Spieler sjucht also ieuwenske sien oaine 13 Koarten uk so 13 Koarten fon dän Disk, wiertruch dät Spil beeter plaand wäide kon as bie uur Koartenspiele.

N Biespil: Ätter ju Raitsenge

mout NS mindestens 10 Stiche mäd Piek as Truuf moakje. Suud wäd Alleenspieler, dan hie häd Piek unner ju Raitsenge toun eersten Moal naamd (bie dät Bod fon 1?). Wääst spielt toum eersten Stich uut, Noud wäd Dummy un lait sien Blääd ap dän Disk.

Uun wonnene un ferläddene Stiche ap Eende beeter tälle tou konnen, lait älken Spieler do Koarten fon komplette Stiche mäd ju Bieldesiede ätter unnern un ju Loangsoakse fon ju Koarte in Gjuchte fon ju oaine Paatenderskup, wan die Stich wonnen waas, un in Gjuchte fon ju juunuurstoundende
Paatenderskup, wan die Stich ferlädden waas. Do Koaren fon n Spieler blieuwe deerbie touhoope foar him lääsen, so dät jo sik nit mäd Koarten fon uur Spielere fermiskje.

Bie ju Oureekenge is alleen ju Antaal fon do Stiche fon älke Paatäi fon Betjuudenge. Punktwäide fon Koarten, do der ju Oureekenge relevant weese skuulen, rakt dät nit. N Spil is fon dän Alleenspieler wonnen, wan hie mindestens so fuul Stiche moaket as ferspreeken in dän Kontrakt, d. h. in dät lääste ouroate Bod. Stiche uurhoop heete “Uurstiche”. Moaket hie minner Stiche, dan wint ju Juunpaatäi. In dissen Fal wäd dät Ferskiel twiske antäld Stichtaal un wuudelk moakede Strichtaal “Faaler” naamd. 

Dan rakt et noch dät Konzept fon ju “Gefoarenloage”. Ne Paatäi kon äntweeder “in Gefoar” of “nit in Gefoar” weese. Fjauer Konstellatione sunt muugelk. Do wikselje ätter älke Paatäi ätter n bestimden System:

In Gefoar ferhaagerje sik do Prämien foar wonnene Spiele as uk do Stroafe foar ferläddene Spiele. Foar ju Oureekenge is bloot ju Gefoarenloage fon dän Alleenspieler relevant.

Hoalt ju Paatäi fon dän Alleenspieler dän antälden Kontrakt, dan kricht ju deerfoar Stichpunkte un Prämien.

Ju Paatäi kricht foar älke fon dän 7. ou moakeden Stich Stichpunkte. Ju Hööchte is ouhongich fon ju Truuffaawe un of die Kontrakt kontrierd of rekontrierd wuude:

Fääre kricht ju Paatäi ferskeedene Prämien. Foulgjende Begriepe wäide ferwoand:

Biespiele (Alleenspieler nit in Gefoar):

Ju Summe sät sik touhoope uut Stichpunkte fon do moakede Stiche un Prämien. Stichpunkte fon do antälde Stiche is bloot nöödich foar ju Äntskeedenge, of dät Poor ju Fullspil- of ju Deelkontraktprämie kricht.

Uum do Prämien foar n Fulspil tou kriegen is dät nöödich, do foartied uk tou raitsjen. Raitset n Poor 3P un moaket 11 Stiche, dan häd et wäil genöigend fuul Stiche foar n Fulspil moaked, man nit genouch Stiche antäld un kricht deeruum bloot ju Deelkontraktprämie. Dissen Uumstand moaket Bridge besunners ienleedend, dan dät räkt nit uut mäd stäärke Bleede eenfach fuul Stiche tou moakjen. Do mouten foartied uk antäld wäide. Ap ju uur Siede duur me nit toufuul Stiche antälle.

Hoalt ju Paatäi fon dän Alleenspieler dän antälde Kontakt nit, dam kricht ju Juunsiede foulgjende Prämien:




#Article 249: Stich (320 words)


N Stich beteekent ne Spielrunde bie ferscheedene Koartenspiele, do wäide deeruum uk Stichspiele naamd.

N Spieler spielt uut, d. h. lait ne Spielkoarte ap dän Disk un de Riege ätter lait älken uur Spieler ne Koarte bietou – bie do maaste Spiele in Klokwiesersin, bie dät Tarock juun dän Klokwiesersin.

Dän Stich wint (moaket) dän Spieler, die der ju hoochste Koarte spield häd; hie kricht do uutspielde Koarten, lait do ferdäkt foar sik ou un spielt toun naisten Stich uut. 

Wäkke Koarte as hoochste jält, is fon do individuelle Spielräägele ouhongich.
			  
Bie n Spil sunner Truuf (Sans atout of No trump), z. B. n äntspreekenden Kontrakt bie dät Bridge wint die Spieler dän Stich, die ju hoochstrangige Koarte fon ju uutgespielde Faawe in dän Stich laid häd.
					
Bie n Spil mäd Truufe wint die Spieler, die dän hoochste Truuf in dän Stich laid häd. Schuul in dän Stich naan Truuf lääse, so jält ju Räägel as bie n Spil sunner Truuf.

Biespil: Cœur (Haat) is Truuf. Noud spielt clubs; 3, Aast spielt hearts; 8, Suud spielt clubs; 8 un Wääst rakt hearts; 9, so sticht Wääst mäd ju hearts; 9 as hoochsten Truuf. In n Spil sunner Truuf wuude Suud dän Stich mäd clubs; 8 as hoochste Koarte fon ju anspielde Faawe winne.

Stiche wäide ferdäkt oulaid, oulaide Stiche duuren in Algemeenen wüülst n Spil nit moor ankieked wäide, daach rakt et hier Uutnoamen: Bie dät Schnapsen is et biespilswiese oafte so, dät n Spieler do oaine Stiche truchkiekje duur un sik dän eerste Stich fon dän Juunpaatäi wiese läite kon.

Bie do maaste Stichspiele jäilde bestimde Räägele, wäkke Koarten touroat wäide duuren:

Faawetwong of Betjoontwong betjut, dät älken Spieler ferplichted is, ne Koarte fon ju Faawe fon ju toueerst uutspielde Koarte tou spieljen, sofier er deertou instande is (Faawe betjoonje blw. Faawe bekanne). 

Besit n Spieler neen äntspreekende Koarte, so duur er so man ne uur Koarte spielje (ousmiete). 




#Article 250: Truuf (212 words)


Die Uutdruk Truuf (dt. Trumpf) is ne foulkstüümelke Fereenfachenge fon dät Woud Triumph un beteekent algemeen in uurdrainen Sin n Foardeel. In Haudseeke ferwoant me dän Begriep oawers in dät Koartenspil.

Ieuwenske ju Beteekenge Truuf is uk dän Uutdruk Atout gebruukelk, so jäilde bie Bridge foar n Spil sunner Truuf do Oukuutengen NT foar No trump of SA foar Sans atout.

Normoalerwiese sunt do Faawen (Failfaawen) fon dät Koartenspil Skällen, Haat, Skuppe un Äkkene blw. Karo, Haat, Piek un Kjuus unnernunner eerste moal gliekbegjuchtiged. Bie ferskeedene Spiele kumt oawers hääruut, dät een fon disse Faawen ne haagere Kraft toun Beloangjen fon n Stich kricht. Ju is dan do uur Faawen uuroardend un dät Foarhoundenweesen fon ne Truufkoarte in n Stich bewierket, dät dissen Stich an dän Besitter fon disse Truufkoarte gungt.

Aal Koarten fon ju Faawe sunt dan Truuf, uk do sonaamde Lusken.

Dät rakt uk n Spil mäd dän Noome Truuf. Spield wäd mäd Elfer Raus Koarten. Bie dit Stichspil is dät Siel, ätter Kriegen fon do Koarten ju genaue Antaal fon do Stiche foaruuttoutällen, do me ap Eende fon ju Runde moaked hääbe moate. Bie Roakjen fon ju Stichtaal rakt et Pluspunkte, uurs Minuspunkte.

Uut ju spieltechniske Betjuudenge fon Truuf laitje sik in dän algemeene Sproakgebruuk uk eenige Uutdrukke ou:




#Article 251: Isotop (449 words)


 

Dät chemiske Element wier n Atom tou heert, wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Foar ne bestimde Taal Protone kon deer ieuwenske ju Taal Neutrone in dän Kääden ferskeeden weese. Me boalt dan fon ferskeedene Isotope fon dätsälge Element.

Die Uutdruk is ne Touhoopeluukenge fon two griechiske Woude: isos = gliek, un topos = Steede. Dät tjut deerap wai dät ferskeedene Isotope fon dätsälge Element jusälge Steede besätte in dät periodiske System.

Do chemiske Oainskuppe fon n Atom wäide bolde gans bestimd fon de Atomnummer, also fon ju Antaal Protone. Dät is deertruch bolde nit muugelk, Isotope fon dätsälge Element mäd chemiske Middele fonnunner tou tränjen. 

Ju Masse fon n Atom wäd toun wieduut grootsten Deel bestimd truch ju Summe fon de Taal Nukleone (Protone plus Neutrone). Disse Taal naamt me ju Massentaal. Ferskeedene Isotope fon dätsälge Element hääbe jusälge Atomnummer man immer n uur Massentaal (Atommasse). 

Fon fuul Elemente rakt dät in de Natuur ne Moangelse fon Isotope. (In wät foar Ferhältnis Isotope foarkuumen dwo in ne Probe kon gans genau bestimd wäide mäd Hälpe fon Massenspektrometrie). Dät Element Chlor toun Biespil häd Atomnummer 17. Aal Chloratome hääbe also 17 Protone in dän Kääden, man dät rakt two Isotope. Tjofjoondel fon do Atome hääbe 18 Neutrone, die Räst 20 Neutrone. Ju Massentaal is also 17+18=35 ofwäil 17+20=37. Do Isotope wäide skrieuwen as 35Cl un 37Cl. Mäd ju Wiese fon skrieuwen houget me also nit do Taale fon Protone un Neutrone apaat tou ärwäänen, dan dät Symbol Cl stoant in dät periodiske System ap ju 17. Steede un häd also grundsätselk 17 Protone un deermäd kon me ju Bereekenge ätter ju Taal Neutrone in n Isotop uk altied uumekierd moakje.

Do chemiske Oainskuppe fon Isotope fon dätsälge Element sunt sik annaierjend gliek. Bloot bie gans seküüre Meetenge wiese sik wäkke Unnerskeede; dät hat die kinetiske Isotop-Effekt. Besunners bie lichte Elemente konnen do chemiske un noch moor do physiske Oainskuppe ferskeeden weese: so is toun Biespil die Smiltpunkt fon sweer Woater (D2O) sowät 4 °C insteede fon 0 °C.

An dät Ferhältnis fon do Koolestof-Isotope 12C un 13C fon ne Plonte kon me sjo, wäkke Foarm fon Photosynthesis ju Plonte ferwoant. Ju Quantität 14C (n Radio-Isotop fon Koolestof) wäd wier bruukt uum dät Oaler fon Koolestof änthooldende organiske Räste tou taksierjen bit eenige tjoonduusende Jiere in de Foartied (Koolestofdatierenge).

Bie dät Woud Isotop wäd oafte toacht an Radioaktivität. Un wuddelk rakt dät fon älke Element wäil wäkke Isotope, do der nit stabil sunt un do sik ätter eenige Tied annerje truch n Prozes fon radioaktiv Ouklingjen. Sukke Isotope wäide Radio-Isotope naamd. Truch dät radioaktiv Ouklingjen äntstounde toulääst stabile Isotope, maasttied fon n uur Element as dat Uutgongsmaterioal.




#Article 252: Atomkääden (269 words)


N Atom bestoant uut n Atomkääden mäd deer uumetou ne Wulke fon Elektrone. Ju elementäre Iensicht in dän Bau fon ju Materie wuud 1911 fon Ernest Rutherford publizierd. Die Kääden is, sogoar beleeken ap ju Gratte fon dät Atom, gjucht littik man positiv leeden un die Dreeger fon bolde ju ganse Masse fon dät Atom. Die Kääden, so wuud leeter äntdäkt, bestoant an sik wier uut two Soarten subatomäre Paate of Nukleone: Protone un Neutrone. Buutendät rakt et noch Quarke.

Ju positive Leedenge un deermäd ju Atomtaal fon dät Element wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Ju Masse deerjuun wäd bestimd fon ju Summe fon ju Taal Protone un Neutrone. Do twäin litje Paate hääbe bolde jusälge Masse. Dät rakt maastens wät moor Neutrone as Protone in dän Kääden.

N Biespil: n Atom fon Element 92 (Uran) häd 92 Protone in dän Kääden. In ju Natuur rakt dät two Soarten Käädene (Isotope) fon Uran: 235U un 238U. Dät eerste Isotop häd 235 Nukleone in Gansen, dät is tou tällen 235 – 92 = 143 Neutrone. Dät uur Isotop häd tjo Neutrone moor. N Mol 235U änthaalt sowät 235 Gram Masse. Ju Taal 235 is n Biespil fon n Massentaal.

Positive Leedengen steete sik enunner ou un ju Gravitationskraft, wiermäd Protone sik ennunner anluuke, is gjucht fuul (uum 1036 Moal) litjer. Dät rakt deeruum uk noch ne uur Kraft, ju der dän Atomkääden touhoope haalt. Ju wäd ju stäärke Wikselwierkenge naamd un is ap Oustande in Oardengrööte fon ju Truchmäite fon dän Atomkääden stäärker as ju ousteetende elektromagnetiske Kraft. Ap grattere Oustande is ju oawers gans swäk.




#Article 253: Proton (356 words)


N Proton is n subatomär litje Paat mäd ne positive elektriske Leedenge. Ernest Rutherford häd dät 1919 äntdäkt. Die Atomkääden (of Nukleus) fon dän maast foarkuumende Typ (sjuch uk Isotop) Woaterstof-Atom, H, is een eenpeld Proton. Do Nuklei fon uur Atome änthoolde Neutrone as uk Protone. Ju Taal Protone fon dän Kääden bestimt do chemiske Oainskuppe fon dät Atom un wäkker chemisk Element dät is.

Me häd oumoaked, dät me ju Leedenge fon een Proton betrachtet as ju Eenhaid fon Leedenge. Ju Leedenge fon n Elektron is seküür gliek an ju fon dät Proton, man juunstoald. In n neutroal Atom is ju Antaal Protone in dän Kääden gliek an ju Antaal Elektrone in do 'Elektroneskille' deer uumetou. In ju Loage kompensierje do positive Leedengen fon do Protone ätter buuten do negative Leedengen fon do Elektrone. Dät Atom is dan fon buuten gesäin neutroal.

 N Proton häd ne Rauemasse fon 1,6726231x10-27 kg, wät n bitje minner is as ju Masse fon een Neutron. Deermäd is dät sowät 1800 moal swarre as n Elektron. Ju Leedenge fon een Proton is uungefäär gliek an 1,6x10-19 Coulomb.

Protone wäide klassifizierd as Baryone un bestounde an sik wier uut Quarke, nämmelk Valenzquarks un Seequarks. Do Valenzquarks sunt twäin 'up' Quarke u un aan 'down' Quark d. Do Seequarke sunt 'up', 'down' un 'strange' Quark-Antiquark Poore. Disse Quarke wäide touhoope heelden fon Gluone, do Dreegere fon ju stäärke Käädenkraft. 
 
Protone un Neutrone wäide binne n Atomkääden touhoope heelden fon ju stäärke Käädenkraft, ne Kraft, ju der bloot ne bemäärkboare Rulle spielt ap subatomäre Oustande (also binne dän Kääden), man ju der dan so stäärk is, dät ju de juunsiedige elektriske Ousteetenge twiske do Protone uurwint. 
 
Deeruum dät ju elektromagnetiske Kraft fuul Moale stäärker is as ju Sweerkraft, mout me deerap sluute, dät ju Taal Protone in dät Waareldal gliek ju Taal Elektrone is. Waas dät nit dän Fal, dan wuude ju Netto-Ousteetenge truch ju Uurmäite an positive of negative Leedenge (ouhongich deerfon of Protone of Elektrone foarhärskjen dieden) n määrkboaren Ienfloud hääbe ap ju Expansion fon dät Waareldal un ap aal Materie unner Ienfloud fon ju Sweerkraft (Planete, Stiernen un aal sowät).




#Article 254: Neutron (201 words)


N Neutron is n subatomär litje Paat sunner elektriske Leedenge dät foarkumt in Atomkäädene. Dät is apbaud uut 2 down-Quarke un 1 up-Quark. Aal Atomkäädene bit ap aan änthoolde ieuwenske een of moor Protone uk een of moor Neutrone. Ju eensichste Uutnoame is 1H (ju maast foarkuumende Foarm fon Woaterstof), wierfon die Kääden uut bloot een Proton bestoant. Ju Masse fon n Neutron is bolde gliek an ju fon n Proton (n Neutron is n bitje swarre), man n Neutron failt ju positive Leedenge fon n Proton.

Ju Rauemasse fon n Neutron is 1,00894 atomäre Massen-Eenhaid (u), dät is 1,67493 × 10-27 kg. Dät litje Paat kon fräiwäide bie Käädenkleeuwenge, toun Biespil in Käädenreaktore un bie ju Explosion fon ne Atombombe, man is in dän fräie Toustand (also buute dän Atomkääden) nit stabil. Ju Ouklingtied (antjut mäd τ) is 14:46 Minuten. Dät klingt ou tou n Elektron, n Proton un n Elektron-Antineutrino. Dät is n Biespil fon ß-Ouklingenge (Elektrone-Emission wäd Betastroalenge naamd). Bolde aal Masse wäd deerbie fääreroat an dät Proton.

Neutrone spielje ne wichtige Rulle in Käädenreaktione:

Do konnen uk anwoand wäide foar Struktuurunnersäikenge:

Do Neutrone wuuden 1932 äntdäkt fon James Chadwick, die deerfoar 1935 die Nobelpries foar Physik kreech.




#Article 255: Elektron (343 words)


N Elektron is n gans littik Elementar-Paat, wät heert tou n Atom of sik fräi in ju Ruumte befint. Wan dät sik in ju Ruumte befint, fäilt dät (juust as een Ion) Ienfloud fon n elektrisk Fäild un wan dät bewääget in n magnetisk Fäild uk Ienfloud deerfon. Dät Woud Elektron äntstamt dät griechiske Woud ελεκτρον foar Bernsteen, deeruum dät Bernsteen elektrisk leeden wäd, wan dät wrieuwen wäd mäd n Douk..

Atome bestounde ätter Rutherfords Atommodel uut n positiv leedenen Atomkääden, wier uumetou glieke fuul negativ leedene Elektrone traale, as dät positiv leedene Protone rakt in dän Kääden. Do Protone un Neutrone in dän Kääden fon dät Atom änthoolde bolde ju ganse Masse fon n Atom. Do sunt 1800 moal swarre as n Elektron.

N Elektron is n Elementar-Paat mäd Spin 1/2, un is also n Fermion, as uk n Proton, n Neutron un n Positron. N Antipaat fon n Elektron hat Positron. So wied me weet häd n Elektron neen innere Struktuur.

Dät Elektron häd ne negative Leedenge gliek as dät elementäre Leedengskwantum e (1,6022×10-19 Coulomb), toueerst meeten fon Robert Andrews Millikan mäd sien Ouljedruppe-Experiment. Elektriske Leedengen konnen bloot foarkuume in dat Fuulfache fon 1 e.

Ju Rauemasse fon dät Elektron is 9,109534×10-31 kg, wät 1/1836e is fon ju Masse fon n Proton un wät uureenstimt mäd ne Raue-Energie fon 511,007 keV.

Ju Elektronekonfiguration bestimt in hooge Mäite dät chemiske Ferhoolden fon n Atom.

Dät Elektron heert tou ju Klasse fon do Leptone. Dät rakt säks Leptone, älk mäd n Antipaat (sjuch Toafel).

Elektrone heere tou ju eerste Generation of Familie, dät hat: jo heere tou ju sichtboare Familie. Do Elementar-Paate fon ju twäide un ju trääde Generation sunt instabil: sjuch Standardmodel.

In n Atom kon n Elektron bloot in bestimde Gebiete un mäd ne bestimde Energie  uum dän Atomkääden tou bewäägje; ju Taal n hat ju Haudquantumtaal. Foar n=1 befint dät Elektron sik in dän Gruundtoustand, foar n1 befint dät sik in n anräägeden Toustand. Die Wäid fon n kon bloot n Ganstaal weese. Do toulätte Toustanden wäide diskrete Energieniveaus naamd. 




#Article 256: Linux (119 words)


Linux is die algemeen ferwoande Noome fon ne Familie ap Unix ääntede Bedrieuwssysteme. Linux is fräie Software un wäd unner ju GPL fersprat: aal unnerlääsende Wälkode is fon älkuneen fräi tou kriegen, tou bruuken, tou annerjen, tou kopierjen un tou ferspreeden. Sukke Systeme, Linuxdistributione, sunt fräi tou kriegen as uk bie moorere Bedrieuwe tou koopjen; dät Lääste oafte mäd Seeken bietou, as Unnerstutsenge, Anleedengen un uur (bietiede nit-fräie) Software bietou.

Weegen do Wuttele, do dät System häd in dät GNU-Projekt, un deeruum dät fuul Linuxdistributione wichtige Paate uut dät GNU-Bedrieuwssystem hoalje, reeke wäkke Bruukere un Äntwiklere dät ljauer dän Noome GNU/Linux. 

Die Linux-System-Kääden is n Unix-oardigen Bedrieuwssystemkääden (äng. kernel).
Do bääst bekoande Distributione do dän Linux Systemkääden ferweende, sunt:




#Article 257: Kateeker (132 words)


Die Kateeker af  Europäiske Kateeker (Sciurus vulgaris, dt. Eichhörnchen) is n Oard fon do Gnauedierte. Hie lieuwet in Europa un in Noudasien.

In Suudänglound un Italien is die Europäiske Kateeker bienaist uutstuurwen, wült do Moanskene dän Noudamerikoaniske Kateeker (Sciurus carolinensis) ienfierden. Juns Oard fertroang dän Europäiske Kateeker in düt Gebiet hoast gans. Ju noudamerikoaniske Oard uurdrächt Viren, do foar ju europäiske Oard döödelk sunt. Oarde, do do Moanskene ienfierden, heete Neozoon. N uur Gefoar is ju Pälsdiertejaacht, man do Moanskene jeegerje Kateekere bloot noch in Ruslound.

Die Europäiske Kateeker häd Strappe ap do Oore un häd n buskergen Stäit, dän dät Diert foar fuul Seeken bruukt: As Sunnenskuts, as Stjuur, foar sin Gliekgewicht etc. Sin Fäl is roodhierich af dunkerbruun.

Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9




#Article 258: Drachten (130 words)


Drachten is ne Täärp in ju Meente Smellingerlound, in dät Aaste fon ju Provints Fryslân. Dät is ju grootste Woonsteede in ju Meente mäd ungefäär 44.940 Ienwoonere (2012) un et rakt moor as 22.000 Oarbaidssteeden. Ätter Ljouwert is Drachten ju twäidgrootste Stääd in Fryslân. Buuten ju Täärp rakt et noch n litje Flugploats.

In dät 17. Jierhunnert roate et do Täärpe Noud-Drachten un Suud-Drachten. Do lain bee an ju Drait of Dracht. 1641 wuude begonnen mäd dät Uutgreeuwen fon ju Drachtster Feart (Drachtster Kanoal). In disse Tied roate dät groote Foane in ju Region, do oubunked wuuden. In disse Tied woaksen bee do Täärpe touhoope. Eerst in dät 19. Jierhunnert wuude Drachten een Ferwaltengseenhaid. In do 1950er Jiere kreech Drachten ne näie Fabrik fon Philips, deertruch woaks ju Befoulkenge stäärk. 




#Article 259: Harns (Stääd) (110 words)


Harns (holl. Harlingen) is ju Haudstääd fon ju Meente Harns. Ju Stääd is de wichtichste Hoawenstääd fon ju Provinz Fryslân. Harns häd ungefäär 15.000 Ienwoonere. Deermäd is et ju füüftgrootste Stääd fon ju Provinz.
Fon Harns foart dät Boot ätter do Ailounde Flielound un Skylge wai.

In Harns stounde so 'n 500 niederloundske Rieksmonumänte.

In Harns wäd ieuwenske dät Niederloundsk uk n niederloundsken Dialekt, dät Harnzersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald. Wäästfräisk wäd dät nit fuul boald.

Harns is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.




#Article 260: Frjentsjer (114 words)


Frjentsjer of Frentsjer (nl. Franeker) is ju Haudstääd fon ju Meente Frjentsjerteradiel af Frjentsjeradiel. Frjentsjer häd ungefäär 13.000 Ienwoonere. Deermäd is ju ju säkstgrootste Stääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde.
Fon 1585 bit 1811 häd et in Frjentsjer n Universität roat.

In Frjentsjer wäd ieuwenske dät Niederloundsk un dät Wäästfräisk uk n niederloundsken Dialekt, dät Frjentsjertersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald.

Dät Roadhus fon Frjentsjer un dät Eise Eisinga-Planetarium stounde ap ju ju (inoffizielle) niederloundske Top-100-Lieste fon dät UNESCO-Waareldkultuuräärwe.

Frjentsjer is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: 
Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.




#Article 261: Tatariske Sproake (389 words)


Ju tatariske Sproake (Oainbeteekengen: татар теле [tatar tele], татарча [tatarça] татар төрекчәсе [tatar törekçäse = tatarisk Tursk]) of kuut Tatarisk (dt. Tatarisch) is ne fon do Tataren (in äängeren Sin) in fuul Regione fon Ruslound, foarallen in Tatarstan un Baschkortostan un fuul uur Gestriche fon ju eemoalige Sowjetunion boalde Turksproake. Ju jält as Haudfertreederske fon ju turkotartariske Sproakgruppe un wäd boald fon sowät 8 Millionen Ljuude. In dät turske Sproakgebruuk un in ju turske Turkologie wäd haudseekelk die Begriep „tatarisk Tursk“ (Tatar Türkçesi) ferwoand.

Tatarisk is Amtssproake in ju Republik Tatarstan.
Geskichtelk gungt disse Sproake ap een fon do Amtssproaken fon ju Gouldene Horde tourääch. Ju tält also sproakgeskichtelk tou ju Gruppe fon do Wäästturske Sproaken. Deer heert ju tou ju Kyptschak-Gruppe. Ju besit uurweegend do Sproakoainskuppe fon dät Oguriske.
Ap Tatarisk ärskiene ferskeedenste Publikatione; dät rakt Fiersjoon un Internetsieden in disse Sproake.

Dät Tatariske waas in ju Tied fon dät 13. Jierhunnert un dät 15. Jierhunnert in dät Kyptschak-Tatariske ferskrifted. Deer waas dät Amtssproake fon ju Gouldene Horde. In dät 15. Jierhunnert wuude dät Kyptschak-Tatariske fon dät Tschagataiske oulöösd.

Bit in do 1920er Jiere wuude mäd arabiske Lättere, dan mäd latienske (eenhaidelk tursk Alphabet un siet do 1930er Jiere toulääst mäd kyrilliske Bouksteeuwe skrieuwen.

Twiskentiedelk wuude uk foar dät Tatariske ne Latienskrift uutoarbaided, wät allerdings ap n grooten Wierstand fon ju ruske Minnerhaid statte. Dät Alphabet gruundiert sik ap dät näie turske Alphabet fon ju Turkäi.

Siet dän September 2001 wuude bloot disse latienske Skrift tou Skrieuwenge fon dät Tatariske offiziell ferwoand (fgl. ). Disse Praxis ferbood dät Ruske Ferfoatengsgjucht oawers in n November 2004, mäd ju Begruundenge, dät foar ju Eenegaid fon Ruslound ne eenhaidelke Skrift noodweendich waas.

Juunuurstaalenge fon dät tatariske Latienalphabet mäd dät turske:

Dät Baschkiriske is dät Tatariske noch gjucht äänelk. Daach wiest et al fuul Oainhaide ap, uum dät fon dät eegentelke Tatariske outougränsjen. Daach sunt do bee Sproakfoarme sik noch so eenich, dät ne juunsiedige Ferständigenge in Tatarisk un Baschkirisk noch muugelk is.

Ju krimtatariske Sproake wäd oafte as “Krimtursk” beteekend un dät Tatariske toureekend. Dät stimt oawers däälich bloot toun Deel, deer ju mäd ju Skaffenge fon ne oainständige Skriftsproake nit moor mäd ju buppe naamde Sproake identisk is. Buppedät wiest dät Krimtatariske al so fuul Oainhaide ap, dät ne juunsiedige Ferständigenge twiske Tatarisk un Krimtatarisk bloot noch bedingd roat is.




#Article 262: Altaiske Sproaken (148 words)


Do Altaiske Sproaken sunt een unnerwiele stäärk betwieuwelde hypothetiske Sproakfamilie uut sowät 60 Sproaken, do in Eurasien fon sowät 200 bit 210 Millionen Ljuude as Muursproake boald wäide. Ju Beteekenge gunt ap do Altai-Bierge tourääch, do aleer as Uur-Heemat fon düsse Sproaken ounnuumen wuude.

Ju altaiske Sproak-Familie skäl ätter hiere Fertreedere uut tjo unnerdeeljendende Sproak-Familien bestounde:

Düsse tjo Sproak-Familien hääbe lexikoalske, morphologiske, phonetiske un typologiske Uureenstämmengen, do fon wäkke Wietenskuppere foar n Bewies fon ju genetiske Eenhaid un somäd foar dät Touräächgungen ap een meene Foargunger-Sproake (Proto-Sproake) bekieked wäd. Ju Moorhaid fon do Foarskere sjucht düsse Uureenstämmengen oaber bloot as een Foulge fon luudelke, lexikoalske un strukturelle Äntlienengen, do truch loangtiedige ruumelke Kontakte twiske do tjo Sproak-Gruppen äntsteen sunt.

Somäd sunt do Altaiske Sproaken weerskienelk neen Sproak-Familie, sunnern aan Sproak-Buund. So beteekend me Kategorien fon Sproaken, do truch Kontakte Äänelkgaiden äntwikkeld hääbe, sunner aan meensoamen Uursproang tou hääben.




#Article 263: Hoochchinesisk (248 words)


Hoochchinesisk (uk Mandarin naamd) is een Sproake, ju fon moor as 845 Millionen Moanskene as Määmesproake boald wäd. Dät Hoochchinesiske is ju offizielle Sproake in ju Foulksrepublik China, ju Republik China un in Singapur. In Indonesien un Malaysia woonje grattere chinesiske Minnerhäide do Hoochchineesk baale. Dät rakt neen Flektione in dät Chinesiske, man fjauer Toone. In dät Chinesiske kon me fuul luudmoaleriske Woude fiende, t.B. gǒu (dät hat Huund) un māo (dät hat Kat). Doo chinesiske Woude fon dissen Artikkel sunt in juu Pinyin-Uumskrift skrieuwen, man dät rakt ook ne oaine chinesiske Skrift mäd ne traditionelle un ne eenfache Version.

Die eerste Toon is hooch, die twäide is anstiegend, die trääde is djoop (toueerst oufaalend, dan wier anstiegend) un die fjoode Toon is gjucht kuut un oufaalend. Wan me n Woud mäd n uur Toon kwäd, betjut dät fielicht wät uurs. Hier is as Biespiel, dät Woud ma:

Buute Toon: ma kwäd me an dän Eend fon ne Froage, ju uurs neen Fräigewoud häd (Wan du n Biespiel säikst, kiek in dän grammatiske Deel unner Fräigesatse!)

Dät rakt neen Flektione in dät Chinesiske, dan n eenfachen chinesisken Sats is so apbaud: Subjekt + Prädikat + Objekt.

Toun Biespiel:
Gǒu shòuliè miányáng. hat Die/N Huund joaget dät/n Skäip., man dät hat fon Woud tou Woud Huund joagje Skäip.

Hier sunt eenige Biespiele foar chinesiske Fräigesatse:

Wan t uurs neen Fräigewoud in ne Fräige rakt, kwäd me ma bääte dän Fräigesats, uum tou wiesen, dät düssen Sats n Fräigesats is:




#Article 264: Schiermönkoogisk (221 words)


Dät Schiermönkoogiske is n fräisken Ailoundedialekt ap dät Ailound Schiermönkooge. 

Dät Schiermönkoogiske is n litjen Dialekt fon dät Wäästfräiske. Et rakt däälich noch uungefeer 50 Ljuude do ju Sproake baale konnen (2000). Allerdings mout me uk kweede dät Els Perdok, ju Skrieuwster fon dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk, in 2001 noch uungefeer 120 Moanskene täld häd do ju Sproake baale konnen (Ljouwerter Krante, 2. April 2001). 

Do maaste Ljuude do ju schiermönkoogiske Sproake baale konnen, sunt oolde Ljuude un ju Taal Baalere minderet ou. Et rakt ap dät Ailound bloot een Familie wier ju Sproake in Huus baald wäd. Et rakt oaber Kurse um ju Sproake tou leeren; in 2001 hääbe twintich Ljuude dät moaked.

In 1968 publizierde ju Fryske Akademy ju Wezzenlist (Woudelieste) fon dät Schiermönkoogiske fon Douwe Fokkema. In 2001 publizierte t Heer en Feer dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk fon Els Perdok. In 2002 publizierde ju Fryske Akademy n Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk mäd trüütichduusend Woude.

Et rakt monnelke un wieuwelke Foarwoude in dät Schiermönkoogiske un ju Sproake is deermäd äänelk an dät Seelterske. Do Geslächtswoude sunt dy, jo un ut, wier dät Wäästfräiske bloot de un it häd. Dät Skiermönkoogiske stound grammatikalisk twiske dät Standoardfräiske un dät Seelterfräiske. Wan me do Konsonante un Fokale betrachtet, dan sjucht me dät ju Ailoundsproake mongelse tichter bie dät Wäästfräiske, un mongelse uk tichter bie dät Seelterske. 




#Article 265: Autonavigation (452 words)


Autonavigation moaket dät muugelk, altied tou bestimmen wier me is. Dät oarbaidet mäd dät GPS (Global Positioning System), wät Funksignoale fon spezielle Satellite benutset. Do seende immer gans seküür hiere Position un ju Tied fon ju Seendenge. Ju Navigationsreewe ämpfangt sun Signoal, sjucht ap ju Klokke wo loang dät Signoal unnerwains weesen is un kon dan mäd ju gans bekoande Funkgauegaid bereekenje, wo fier die Satellit wäch is.

Wan me nu in dät Auto mäd sun Reewe fiert, un me ämpfangt aan Satellit die der buppe Lier is un n uuren buppe Ait, dan weet me also, wo fier me fon Ait is un wo fier fon Lier un deermäd sunt do two muugelke Steeden fon dät Auto ap dät flache Lound gans genau bestimd.

Uum nu tou wieten, wäkke fon do two ju gjuchte Steede is, bruukt me also noch n trääden Satellit, t.B. buppe Twiskenoan. Deermäd kon dan tougliek uk ju Hööchte feroarbaided wäide, sodät me deermäd uk in do Bierge fiere kon. Eegentelk rakt dät bie tjo Satellite uk noch n twäiden Punkt, man die fint sik twäie so hooch as do Satelliten buppe ju Äiduurfläche un is deeruum in dän Autoferkier uunmuugelk. Deermäd houget me also nit tou reekenjen.
 
Deeruum dät ju Navigationsreewe gans genau ju Tied wiete mout, bruukt me deerfoar uk noch n fjooden Satellit. Wil me dan intwiske ju oaine Loage weet, kon me hieren Oustand uunouhängich bestimme un deermäd ju Tied fon Ämpfang, dät is daach Tied fon Seendenge plus Raiseduur fon dät Signoal. (Fonsälwen weet me dät eerste Moal ju Tied un ju oaine Loage dan nit genau, man truch automatiske Wierhoalenge kumt me aal tichter bie dän gjuchte Wäid).

Ju is, ju dät muugelk moaket. Ju säkt automatisk ap älke Moment do stäärkste Satellite, bereekent ju Position un ju Fiergjuchte un wiest dät dan aal ap n litje Schirm in Foarm fon ne tjodimensionoale Koarte. Deerbie wiest ju dan uk noch ju Gauegaid, un wo loange dät noch is ätter dän foulgjende Ousleek.

Me kon deer sogoar ju Adrässe ounbrange, wier me wai wol un dan wäd me deer gans fluch foar de Doore oulääwerd, bit ap eenige Meetere gnau! Sogoar kon me sik wiese läite wier Staue sunt un wier Gauegaidskontrollen (duur me nit!).

Wan me moal fon dän ounroate Wai ouwiekt, dan fangt ju Reewe fluks wier oun, do näie Doaten tou ferreekenjen. Dät duurt oafte n poor Minuten, deeruum dät dan do annaierjende Bereekengen fon näien uutfierd wäide mouten.

Uum tou wiesen wier me sik mäd ju so bestimde Position befint, änthaalt ju Navigationsreewe elektroniske Koarten. Bie ne goude Marke kon me deer oafte näie foar deelleede, so dät aal do Annerengen in dät Weegesystem fluks mee apnuumen wäide.




#Article 266: Luchtgauegaid (248 words)


Ju Luchtgauegaid (dt. Lichtgeschwindigkeit) in dät Luftloose (Vakuum) is ne wichtige physiske Konstante, gewöönelk anroat mäd ju Bouksteeuwe c. Dät is ju Gauegaid fon aal electromagnetiske Stroalenge, iensleeten sichtboar Lucht, in ju fräie Ruumte. Dät is ju Gauegaid fon aal wät nul Rästmasse häd.

In SI -Eenhaide is ju Gaugaid fon dät Lucht in Vakuum definierd as gnau 299,792,458 Meter pro Sekunde (1,079,252,849 km/h). Ju Gauegaid fon dät Lucht kon touwiesd wäide tou n bestimden numerisken Wäid, deer ju fundamentelle Eenhaid fon Laangte, dät Meter, siet dän 21. Oktober 1983 definierd is as dän Oustand dän dät Lucht bäätelait in Vakuum in n 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde. In uur Woude: älke Ferbeeternge in je Meetgnauegaid fon ju Luchtgauegaid ferbeetert ju Definition fon dän Meter, man annert nit dän numeriske Wäid fon c. 
Gewöönelk wäd in ruuge Skätsengen dän uungefääre Wäid fon 3x m/s bruukt, wierbie die Failer man 0.07% is. 

Ju Gauegaid fon dät Lucht, wan dät gungt truch n truchsichtich of truchskienend Materioal, as Glääs of Luft, is litjer as sien Gauegaid in Vakuum. Dät Ferhältnis fon ju Gauegaid in Vakuum tou dät in sun Materioal naamd me ju Breektaal fon dät Materioal. 

In ju Relativitätstheorie blift c ne wichtige Konstante fon ju Ruumtied, wan uk do Begriepe fon ‘Oustand’, ‘Tied’ un deermäd ‘Gauegaid’ nit eendüüdich definierd sunt weegen ju Beegenge fon ju Ruumtied feruurseeked truch ju Sweerkraft. Wan meeten fon ne bestimde Steede, dan passiert dät Lucht dän Woarniemer in Vakuum aaltied mäd Gauegaid c.




#Article 267: Europäiske Ruumtefoartorganisation (241 words)


Ju Europäiske Ruumtefoartorganisation (ängelsk: European Space Agency, kuut ESA) is een internationoale Waareldruumte-Organisatsjoon mäd hiere Sit in Paris. Ju wuude an n 30. Moai 1975 foar beetere Koordinierenge fon do europäiske Ruumtefoart-Aktivitäten gruunded, as die technologiske Rukstound in ju Ruumfoart juun ju USSR un do FSA aal gratter wuude. Ju ESA häd 17 Meeglidstoaten un beschäftiget 1.905 Mee-Oarbaidere (2006).

Ju ESA is ju Ätterfoulgeorganisation fon ju europäiske ELDO, ju ESRO un ju Europäiske Fiermeldesatelliten-Konferens (CETS). Ätter dät Art. II fon hiere Statuute sunt do Ruumtefoart-Aktivitäte foar „bloot freedelke Swäkke“.

Tou do Gruundengs-Meeglieedere fon 1975 hiere:

Uur Meeglidstoaten:

Sänt dän 1. Januoar 1979 is Kanada n assoziert Meeglid. Deerfoar wuude n Kooperationsferdraach moaked, wierbie dät Lound ju Deelnoame an do Äntskeedengprozesse un Programme fon ju ESA un ne gjuchte Ferdeelenge fon Industrieferdraage kricht.

Oafte toanke Moanskene dät ju ESA tou ju Europäiske Union heert. Ju ESA is ne oaine Organisatsjoon, man ju häd oafte Kontakt mäd ju EU. Buute ju Swaits un Portugal sunt aal do ESA Meeglidstoaten uk Meeglid in ju EU.

Die Sproang twiske Nit-Lidskup un Ful-Lidskup waas foar een poor Lounde tou groot, deeruume rakt et n trääden Lidstoatus. Lounde mäd dän trääde Lidstoatus sunt European Cooperating States (ECS) un mäd dän Plan for European Co-operating States (PECS) is äängere Touhoupeoarbaid muugelk.

Stuuns häd dät Program do ätterfoulgjende Deelniemere:

Sänt 1990 rakt et Touhoupeoarbaid twiske Ruslound un ju ESA.

Ju ESA häd tjo Soarten Raketen, do sunt

Hubble Waareldruumte-Teleskoop




#Article 268: Snoabeldiert (185 words)


Dät Snoabeldiert (Ornithorhynchus anatinus, dt. Schnabeltier) is n australisk Suugediert. Dät Snoabeldiert is bekoand, wült et Oaiere lait. Buute dät Snoabeldiert konnen dät uk do Miegelke-Iegele, do uk tou ju Unnerklasse fon do Uursuugedierte heere.

Die Kop un die Rump fon dät Snoabeldiert sunt touhoope 3 tou 4,5 Dezimeter loange un die Stäit is 1 tou 1,5 dm loange.
Do Määrkmoale fon dät Snoabeldiert wieren ju Uurseeke deerfoar, dät fröier fuul Biologen toachten, dät dät Snoabeldiert, dät me ja fröier bloot fon doode Exemplare koande, n uunäächt un touhoopesät Diert waas:
Sien platte Stäit lieket dän Stäit fon dän Biber.
Ju Giftkralle, ju monnelke Snoabeldierte an do bääterste Beene häbe, lieket dän Gifttusk fon n Slange.
Do Faanderfäite liekje do Fäite fon n Fiskotter.
Ju Snoabel lieket ju Snoabel fon ne Oante.

Dät Snoabeldiert lieuwet in dät aastelke un suudaastelke Australien, in un an dät Swäitwoater. Die Lieuwendsruum fon n Snoabeldiert umfoatet 5 km Ouger. Also kon me dät Snoabeldiert nit goud in n Zoo hoolde. Die Moanske heelt bit däälich bloot soogen Snoabeldierte in n Zoo, un aal in dän New York Bronx Zoo.




#Article 269: Breektaal (365 words)


Ju Breektaal fon n Stof is ju Ferhältnistaal fon ju Luchtgauegaid in Vakuum un ju Luchtgauegaid in dän Stof. Die Uutdruk Breektaal is oulat fon dät Phänomen Breekenge. Ne Luchtstroale, ju de Skeedfläche fon two Stoffe passiert, wäd breeken, wan do Luchtgauegaide in do bee Stoffe ferskeeden sunt. Ju Breektaal wäd anwoand uum dän Winkel fon ju Breekenge tou bereekenjen. Ju Breektaal is as Ferhältnistaal fon two gliekoardige Grööten dimensionsloos un häd also neen Eenhaid. Deeruum dät ju Luchtgauegaid in aal Stoffe läiger is as ju Luchtgauegaid in Vakuum, is ne positive Breektaal altied gratter as 1. Dät rakt oawers bestimde metamaterioale mäd ne negative Breektaal.

Wan n Luchtbunnel in n truchsichtigen Stof häärienträt, rakt dät ätter dät Gesäts fon Snellius n konstant Ferhältnis twiske dän Sinus fon dän Ienfalwinkel θ1 un dän Sinus fon dän Breekengswinkel θ2. Dit konstante Ferhältnis wäd ju Breektaal n fon dän Stof naamd. Ju Breektaal is gliek dät Ferhältnis fan ju Luchtgauegaid in Vakuum c un ju Luchtgauegaid in dän Stof v. 

Foar ju Breektaal jält dän Touhoopehong:

in dän er ju relative elektriske Permittivität is un μr ju relative magnetiske Permäbiliteit. Foar do maaste Materioalien jält, dät μr bolde gliek 1 is, sodät n uungefäär gliek  is.

Ju Breektaal fon de Luft bedrächt ap Seeniveau in n Truchsleek 1,00029. 

Ju honget ou fon ju Tichte un ju Temperatuur fon ju Luft as uk fon ju spezielle Touhoopestaalenge fon ju Luft - besunners fon ju Luftfuchtegaid. Deer ju Lufttichte ätter buppen - äntspreekend do Gasgesätse in een Sweeregaidsfäild - exponentiell ounimt, sjuch barometriske Hööchtenformel, bedrächt ju in sowät 8 km Hööchte bloot moor 1,00011. Daach wäide do fon Stiernen kuumende Luchtstroalen in Horizontnaite uum 0,6° aptild un in 45° noch uum 0,017°. Die Effekt hat astronomiske Refraktion un beeinfloudet in äänelke Oard uk älke terrestriske Fermeetenge.

Deer as in ju Ienleedenge beskrieuwen ju Breektaal fon älk Materioal fon ju Woogenlaangte fon dät ienfaalende Lucht ouhonget - jält uk bie elektromagnetiske Stroalengen uur Woogenlaangteberäkke - skuul dät noodweendich weese, ju uk woogenlaangteouhongich (tabellarisk of as Funktion) antoureeken. Deer dit oawers foar fuul eenfache Anweendengen nit noodweendich is, wäd ju Breektaal gewöönelk foar ju Woogenlaangte fon ju Natrium-D-Lienje (589 nm) anroat.




#Article 270: Romani (455 words)


Dät Romani is ju Sproake fon do Sinti un Roma, bee uk bekoand as “Zigeunere” un in Seelterlound sogoar as “Heeden”. Ätter wäkke Wietenskuppere skuul me sogoar fon “Sproaken” baale, deer do ferskeedene Stamme gans uunglieke Dialekte baale. Dät rakt uur de ganse Waareld sun 6 Millionen Ljuude do dät baale, deerfon 4,6 Millionen in Europa.

Analyse fon dät Romani häd wiesd dät dät Früünd is tou Sproaken in Noud-India un Pakistan, as dät Hindi un foarallen dät Punjabi. Dät wäd ankieked as n stäärken Bewies uum dän geographiske Uursproang fon do Roma tou bestimmen, foarallen deeruum dät do Leenwoude in dät Romani dät muugelk moaakje, hiere Migration ätter dät Wääste tou foulgjen. Ne rezente Studie meent dät Romani Früünd is tou dät Singalesiske.

Do maaste Roma hääbe an hiere Sproake fäästheelden, man säilden sunner uk ju Sproake tou leeren fon dät Lound wier jo ferbleeuwen, deer do maaste Stamme wäil loange Jiere of sogoar Jierhunnerte binne dätsälge Gestrich bleeuwen. Ju Sproake is fon Uursproang Indisk, man häd iraniske, armeniske, griechiske un slawiske Ienfloude unnergeen; do Stamme do der fääre looken, lieten hiere Sproake noch moor be-ienfloudje. Do Ienfloude gunge maasttieds fuul fääre as n groot Taal Leenwoude: so baale do Roma fon dän Balkan Dialekte, do der noch aal oachte Falle fon dät Sanskrit bewoard hääbe. Dät waas muugelk truch ju stäärke Beegenge in do slawiske Sproaken, man do Roma uut do Karpaten, do der ieuwenske hiere oaine Sproake maast düütsk leerden, dät maaste fon do Falle faale lät. Deeruum konnen fuul Roma sik enunner nit ferstounde. 

Eerste in do lääste Tiede sunt do ounfangd mäd dät oafte apskrieuwen un standoardisierjen fon dät Romani. Hiertruch sjucht dät uut, dät do maaste Dialekte tou moorere Sproaken uutkristallisierje wollen.

Man, as dät Spräkwoud kwäd: N Heeden bestält sien Härbierge nit.

Do ferskeedene Ienfloude roakje uk dän Käädenbestand fon dän Woudschats, so unner uurswäkke do Taalwoude. Deerbie fiende sik ap ju eene Siede indiske Äärfwoude (jek = 1, dui = 2, trin = 3, schtar = 4, pansch = 5, schob = 6, desch = 10, deschujek = 10+1, deschudui = 10+2, usw., bisch = 20, schel = 100), ap ju uur Siede Äntleenengen uut dät Griechiske (efta = 7, ochto = 8, enja = 9, trianda = 30, saranda = 40, penda = 50), uut dät Turske (doxan = 90) un Ungariske (seria, izero = 1000). 
Bietou kuume oawers bie eenige Taalwoude alternative Äntleenengen uut uur Sproaken, so as uut dät Swediske (enslo insteede fon jek = 1), dät Lettiske (letteri insteede fon schtar = 4), dät Estniske (kuus insteede fon schob = 6, seize insteede fon efta = 7), dät Rumäniske (mija = 1000), dät Tschechiske (tisitsos = 1000) of dät Düütske (tausento = 1000).




#Article 271: Twiskenoan (497 words)


Twiskenoan, of mäd dän Ferwies ap ju Kuur-Betjuudenge fon ju Meente, Boad Twiskenoan (platdüütsk: Twüschenahn, hoochdüütsk Bad Zwischenahn), is een Meente in dän Loundkring Ammerlound un lait an dät Twiskenoaner Meer. Ieuwenske dät Haudtäärp Twiskenoan heere deer noch sowät füüftien uur Täärpe tou.

Archäologiske Uutgreeuwengs-Funste in Querenstede betjuuge een eerste Besiedelenge fon dät Rebät, wier däälich ju Meente lait, ap ju uutgungende Weichsel-Kooldtied uum sowät 10.000 foar Kristus. Systematiske archäologiske Uutgreeuwengen in't Ammerlound Midde fon dät 20. Jierhunnert lieten een truchgungende Besiedelenge fon ju Region fermoudje, ju dan uum 500 ätter Kristus mädeens oubriek. Ätter moorere hunnert Jiere Wöistengs-Tied begon in't 9. Jierhunnert dan ju Näibesiedelenge fon ju Region. In düsse Tied äntstuuden allerweegense Isk-Hoawe un an do Uutloopere fon hiere Lounderäien bieldeden sik sonaamde Brink-Siedelengen, maasttieds mäd läpperen Äkker-Boudem. In düsse Tied läite sik uk Uutgreeuwengs-Funste uut aan Sood tichte bie dän Twiskenoaner Määrkedploats doatierje.

Eerste skriftelke Tjuugnisse uur Twiskenoan rakt dät in't Jier 1124 in'n Touhoopehong mäd ju Gruundenge fon ju Twiskenoaner Sänt-Jans-Säärke truch dän Ooldenbuurger Groaf Egilmar II.. Amtelk wäd deeruum ju Gruundenge fon Twiskenoan ap düt Jier fäästlaid, uk wan dät Täärp fermoudelk in Weerhaid sun tjoohunnert Jiere aller is (wier do Funste uut dän Sood ap wiese). Dät Säspel Twiskenoan bieldede ätter't Eende fon ju Frantsoosentied fon 1814 oun touhoope mäd dät Säspel Edewecht dät Amt Twiskenoan, dät dan in 1858 mäd dät Amt Westersteede unner glieken Noome touhoopelaid wuude. Mäd dän Bau fon ju Chaussee fon Ooldenbuurich uur Twiskenoan ätter Wäästersteede in't Jier 1837 juust so as dän Bau fon ju Boansträkke Ooldenbuurich-Lier trüütich Jiere leeter noomen ju Befoulkenge un die Froamdenferkier stoadich tou. Twiskenoan wuude immer bekoander as Nai-Ferhoalengs-Steede. In't Jier 1919 kreech Twiskenoan dän Titel Bad foar een Kuur-Steede. In't Jier 1933 wuuden do Täärpe Ofen, Wehnen, Bloh un Petersfehn uut ju aploosede Meente Ofen juust so as die suudelke Deel fon Westerholtsfelde uut ju Meente Wiefelsteede ienmeented. Deermäd kreech Twiskenoan ju Grööte, ju dät däälich häd.

Een läip Iersenboan-Uungluk roate dät ap dän 20. November 1944 as n Such mäd 1500 niederloundske Oarbaidere oane in'n Boanhoaf fon Twiskenoan ap uurs n Such, die deer stuude, apfierde. Deer stoorwen 29 Ljuude bie, ferseerd wuuden 67, deerfon 30 Ljuude besunners läip.

In'n Meerte 1945 roate dät läipe Bumben-Oungriepe ap dän Fljooger-Horst Rostrup. Ap dän läästen April-Dai 1945 aaskeden Kanadiske Fljoog-Bleede fon Twiskenoan, een lääst, sinloos Bloud-Ferjooten tou fermieden. Deerap stuude, dät Twiskenoan dän Äidboudem gliekmoaked wäide skuul, wan sik dät nit reeke wüül. Daach skreeuwen do Kanadiere uk, dät dät hieren Wonsk waas, düsse nätte litje Stääd nit dän Äidboudem gliek tou moakjen. In ju Noacht ap dän 1. Moai 1945 roakede die Edewechter Pestoor Wilhelm Schulze - die in Twiskenoan tou Waareld keemen waas - as Parlemäntäär, dät do düütske Troppen kamploos wächluuke. Do Kanoadiere tonkeden him mäd do Woude: “You have done a great work this night”. Twiskenoan waas rädded.

In 1964 kreech Twiskenoan dät Prädikoat stoatelk anärkoand Foanheelboad. Aan Oundraach ap't Stäädgjucht in 1974 bleeuw sunner Ärfoulch.




#Article 272: Satellit (168 words)


In ju Astronomie is n Satellit n Objekt, dät unner Ienfloud fon ju Sweerkraft in ne Boane uum n uur Objekt tou bewääget. Der wäd uk wäil kweeden, dät die Satellit sik binne dän Sweerkraft-Horizon fon dät uur Objekt befint.

N Satellit, die der sik befint in ne Boane uum n Heemelköärper as n Planet, wäd uk wäil Moune naamd. Natüürelke Mounen sunt maasttied Objekte mäd ju Struktuur fon n litjen Planet of Planetoide, do der ienfangd wuuden sunt fon ju Sweerkraft fon dän Planet. Kunstelke Satellite sunt uunbemonde Reewen, do der fon do Moanskene in ne Boane broacht sunt uum ju Äide tou.

Objekte, do der uum n Stiern as uus Sunne tou traale, wäide maasttied naan Satellit, man Planet, Dwärchplanet, Planetoid of Komet naamd. Bloot bie Dubbelstierne wäide do Stierne in Boanen uum dän Haudstiern tou wäil Satellit naamd.

In grooteren Uumfang wäide litjere Molksträite-Systeme (as toun Biespil Messier 32 en Messier 110) un Kuugelstiernhoope, do der rundtraale uum groote Molksträite-Systeme uk Satellite of Satellit-Systeme naamd.




#Article 273: Tschipko (390 words)


Tschipko (Schipkau, sorbisk Šejkow) is ne Meente in dät Suude fon Brandenbuurich tichte bie do Stääde Senftenberg un Cottbus in ju Niederlausitz. Schipkau waas n düütsken Noome, foar dät Jier 1937 waas dät Zschipkau, uut Ischibka → ooldnoudisk Isrebka (dät Whisky), in dät Jier 1332 is dät Tschipko, un dät hat ap Sorbisk Šejkow.

 
Dät näie Woapen wäd in ju Midde fon n „S“ - oardigen Twiech fon n Hoagebuttenstruuk unnerdeeld. Dät „S“ stoant foar dän Ounfangsboukstäf fon ju Meente „S“chipkau. Die Hoagebuttenstruuk as regionoal heemske Plonte, ju sik nu wier ap do rekultivierde Flächen uutsprat häd, symbolisiert tougliek dät touhoopewoaksen fon do säks Deele fon ju Meente. Disse sunt as säks Hoagebutten teekend. In dän linken unneren Haaldeel fon dät Woapen is n Bierichwierksymbol tou sjoon. In dän gjuchts in dän Bupperhaaldeel is ne swott-wiet karierde Start- un Siel-Flaage tou sjoon, ju dät Symbol foar ju Äntwikkelenge fon ju Meente foarallen fon dän Tourismus, is. Dät Symbol wuude deerfoar nuumen, wült dät in ju Meente uk n Motoorsport-Wai rakt.

Ju Meente Tschipko heert tou dän Loundkring Oberspreewald-Lausitz in n suudelken Deel fon dät Buundeslound Brandenbuurich. Ju Stäädgränse fon Dresden kumt ätter so'wät 50 Kilometer un Berlin in  Dresdens erreicht man in 40 Minuten (ca. 50 km) und Berlin ätter so'wät 100 Kilometerr. Ju Meente is in ju Läich-Lausitziske Bruunkooleregion. Die EuroSpeedway Lausitz as multifunktionoale Motorsport-, Spoas- un Tästanloage is in dät Meentegebiet.

 

 

 

 

 

 

Ju Meentefertreedenge bestoant uut 27 Räidsljuude un dän Buurmääster.

(Stand: Kommunoalköär an n 26. Oktober 2003)

Die lokoale Sportfereen Askania Schipkau (SV Askania Schipkau 1911 e.V.) moaket ieuwenske Foutbal uk Keegelbillard, Gymnastik un Kraftsport.
Buppedeem rak dät dän Kegelsportverein Schipkau e.V. Ap ne 4-Boane-Anloage nieme 2 Mon- un 2 Wieuwmonskuppe an Wäddkampe deel. Do grattere Ärfoulge hiede ju eerste Wieuwmonskup in ju twäide Bundesliga.

Der Sportfereen drächt dät oolde Woapen.

Ieuwenske dät rakt dät in Hörlitz dän Foutbalfereen FSV Empor Hörlitz e.V. fon 1962.

Nit fier fon ju Meente is ju Autoboan A 13 mäd do Anslus-Steeden Klettwitz, Schwarzheide, Ruhland un Großräschen. Uk nai bie ju Meente sunt dooBuundessträiten 169 un 96. Truch dän Uumwai uum Senftenberg kreech Hörlitz n direkten Anslut an ju Buundessträite B 169. 

Ätter ju Be-eendenge fon ju Bruunkoolegewinnenge wuude ju Meente in do lääste Jiere tou ne Motoorsportmeente äntwikkeld. Die EuroSpeedway Lausitz un dät DEKRA Technology Center modernisierje derbie foarallen ju Wirtschaft.




#Article 274: Sproakstatistik (503 words)


Ju Sproakstatistik (dt. Sprachstatistik) lait ju Taal fon Ljuude fääst, do ne bestimde Sproake baale un unner wäkke Ferhältnisse. Ju heert deermäd tou ju Soziolinguistik. 
In ne uur Betjuudenge is Sproakstatistik ju statistiske Behonnelenge fon sproakelke Oainskuppe, sjuch Quantitative Linguistik. 
Hier wollen wie uus gjuchte ap ju: 

Fon oolde Tieden failje uus Angoawen, man wie konnen uus beluuke ap do Ienwoonertaale un ounnieme, dät aal Ienwoonere domoals Seeltersk baalen dieden, ougesäin fon 1871, as ätter Kollmann 395 in Strukelje al ne wichtige Feenkolonisation tougoang keemen waas. Dät is aal wierroat in ju graphiske Deerstaalenge gjuchts. 

Dät eerste Moal wuude ju Sproakstatistik hier anwoand fon Paul Kollmann bie ju Foulkställenge fon 1890. Hie stoalde domoals fääst, dät in ju domoalige Meente Roomelse 89,2% fon do Ienwoonere Seeltersk baalen dieden (wierfon 85% in dät Täärp sunner do Buurskuppe), in Strukelje 45,2% (79,5%) un in Skäddel 87,4% (89,9%). Ju läige Taal foar Strukelje kumt deerhäär, dät in do Feenkolonien Idafeen (Westkanal) un Elisabethfeen bolde neen Seeltersk boald wuude. Aal touhoope boalden 2471 Ljuude Seeltersk, dät waas 58,4% fon ju Befoulkenge fon 4215. Fääre boalden 1738 Platdüütsk (41,1%) un 23 Hoochdüütsk (0,5%). Dät waas dan meegereekend Näiskäddel mäd 59 Ljuude Seeltersk juun 406 Platdüütsk. 

In dät Jier heelt Jan Drees ne Unnersäikenge. Truch ju Ostfriesische Landschaft wuuden sun 1000 Froageboogen an do Skoulen ferdeeld (do der dan wäil touhuus foar ju ganse Familie uutfäld wäide skuulen), wierfon 544 gjucht uutfäld tourääch koomen. Hääruut kuumen diede, dät 36% fon do Befräigeden seeltersk baale kuuden un 20% dät bloot ferstuuden. Fon do Ienwonnerde ferstuuden 25% Seeltersk. Platdüütsk baale kuuden 85% fon aal un bloot Hoochdüütsk 13%. (Also boalden fielicht 2% ne twäide Sproake, ju der nit Platdüütsk waas un 49% Platdüütsk man nit nit Seeltersk). Do 7 Tabellen reeke noch fuul moor Information.

Do lääste Unnersäikengen wuuden 1995 moaked fon Dieter Stellmacher in dät Saterlandprojekt fon ju Universität Göttingen.
Deerbie wuuden 10% fon do Ienwoonere uur hiere Sproakgebruuk ätterfräiged an Hound fon ne Froagebooge mäd 34 Froagen. Fon do 12.100 Ienwoonere wuuden uutnuumen Bäidene unner 14 Jiere, as uk Uutloundere, Uutsiedlere un Personen mäd twäide Woonenge in Seelterlound. So ferbleeuwen 8.334 Persone, so dät 833 Ljuude tou befräigjen wieren. Deerfon koomen 766 uutfälde Froageboogen, also 92%. Do wichtigste Resultoate foulgje hier.

Seeltersk ferstounden dwo 4.058 Ienwoonere (49%). Aal Ienwoonere baale Hoochdüütsk, 6.750 Platdüütsk (81%) un 2.250 Seeltersk. Fon do 8.334 Ienwoonere baale also 27% Seeltersk, ap maaste in Roomelse (39,7%). Ätter Oalersklassen: 14-24 Jiere 15,8%, 25-40 22,9%, 40-55 31,3% un uur 55 Jiere 34,7%. Monljuude sunt 61% un Wieuwljuude 39% fon do der kweede, dät jo dät baale konnen. 

Fääre wuude noch fräiged of do dät leese (2.333) un skrieuwe (325) kuuden un dan noch fon wäl jo ju Sproake leerd hieden, of jo de lääste Wiek noch Seeltersk boald hieden (82% fon do dät kuuden), wät fääre mäd ju Sproake moaked wäide skuul un aal so wieder. Fon aal doo Befräigeden meenden 92,8%, ju seelter Sproake mout moor stöänd wäide un 75,6%, dät skuul n gjucht Skoulfäk weese.




#Article 275: Seedelsbierich (355 words)


 

Seedelsbierich is n Täärp in dät Suude fon Seelterlound. Dät waas fröier ne litje Buurskup fon Skäddel. Däälich woonje 2.950 Moanskene in Seedelsbierich. Suudelk fon Seedelsbierich bildet dät Kustenkanoal däälich dät suudelke Skeed fon Seelterlound. Dät Täärp un do naiste Buurskuppe bildje touhoope Seedelsbierich: Seedelsbierich-Kolonie, Hällene I  un Hällene II, Fäärmesound un Heeselbierich. Suudelk fon Seedelsbierich lait noch ju Siedlenge Muddebierich.
 

 

Seedelsbierich is dät jungste Täärp in dät hüütige Seelterlound. Do eerste Ienwoonere hääbe sik deer in 1803 deellät

Bie de Gebietsreform fon 1974 wuuden Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet.

In dät Suude ieuwenske dät Kustenkanoal lait ju Abfalldeponie fon dän noudelken Loundkring Kloppenbuurich.

Ju katoolske Skoule wuud 1861 gruundet, die eerste Koaster waas Heinrich Hollinden. Unnergjucht waas in ne Hierkoamer fon Heinrich Wimberg (däälich dät Butzhuus). Eerste wieren deer 21 Bäidene. 1863 wuud deer ju eerste Skoule baud, ju waas 30 qm groot. 1876 wieren deer 25 Bäidene bie Koaster Ahlrichs in dän Unnergjucht. 1900 wieren deer touhoope mäd do Bäidene uut Heeselbierich 39  Sköilere.

Ju oolde Skoule wuud 1905 ferkooped un deer wuud 1906 ne näie Skoule baud, ju deer däälich noch stound. 1923 wieren deer 76 Sköilere und deer wuud ne twadde Klasse iengjucht. Läter wuud ju Skoule fergratterd und dät waas ju Katoolske Foulksskoule Seedelsbierich. 

Däälich is dät ju Astrid-Líndgren-Gruundskoule. Deer sünt 8 Klassen mäd 153 Sköilere (2011). Der sünt 10 Koastere. Die Laiter is Manfred Nawrath. Ap n 1. Oktober 2011 hääbe do dät 150-jierige Bestounden fon ju Skoule fierd..

In ju katoolske Skoule wuud 1932 ne Klasse foar evangeelske Sköilere iengjucht. 1949 keem deer ne twadde Klasse bie. 1958 wuud ne oaine evangeelske Skoule mäd two Klassen foar 248.000 DM baud. Ju evangeelske  Skoule wuud ap n 1.8.1969 sleeten un do Klassen wuuden noch bit toun 1.8.1982 fon ju Hauptskoule in Sedelsbierich nutsed. Ju Skoule is ferkooped.

Do Koastere bie ju evangeelske Skoule wieren:

Laitenge: 

 

In 1890 boalden in Seedelsbierich 56 Ljuude fon do 89 Seeltersk, of 62,9%.

Die groote Apgong koom as deer ätter dän eerste Waareldkriech Familien uut Pommern deelsät wuuden. Deeruum wäd deer nit fuul Seeltersk boald.




#Article 276: Johann Friedrich Minssen (304 words)


Johann Friedrich Minssen (1823-1901) waas n wichtigen Unnersäiker fon ju seelter Sproake. Hie waas bädden (gebooren) in Jever un studierde Theologie un Philologie in Jena un Berlin. Hie waas n jungeren Fädder fon Ehrentraut un hie wüül dät Hälgeloundske un dät Seelterske fäästlääse juust as die dät Wangeroogiske notierd hiede. 

Deertou woonde Minssen in n Suumer fon 1846 ap Hälgelound un dan fon n 7. Oktober bit n 22. Dezember in Seelterlound, woarskienelk in Skäddel. Hie stoalde dan fluks fääst, dät Hettema un Posthumus dät Seelterske in do Apteekengen fon 1832 toufuul uumebilded hieden ätter dät Ooldfräiske, wät jo heere wüülen.
Do eerste Paate fon sien Oarbaid (Vorwort un Das Zeitwort) koomen 1854 in ju Tiedskrift Friesisches Archiv, man deeruum dät ju leeter nit moor ärskienen diede, bleeuw ju Räst in Hondskrift lääsen, ju Minssen dan leeter loande an Ludwig Strackerjan, die n Paat fon dän Anhang 1867 in hoochdüütske Uursättenge publizierde. Man ätters (1893) waas ju Hondskrift nit wiertoufienden.

Tou n Getoankbouk bie ju Jierhunnertfier fon ju wäästfräiske Selskip foar Fryske tael- en skriftkennisse in dät Jier 1948 wuud dät ganse Archiv fon dän Fereen in Ljouwert truchsoacht. Deerbie foont me uk hondskriftelke Stukke fon Minssen; dät wieren do Anhänge 3-5. Dan foont 1958 D. Hofmann in do ätterlätte Poapiere fon Hermann Möller gans in Aarhus aal do uur Stukke. Do ganse Hondskrifte sunt dan 1965 un 1970 fon ju Fryske Akademy hääruutroat. Noch moor seelter Materioal fon Minssen (geskichtelk, uur ju Uutsproake, Läidere) is leeter fuunen in dän Ätterläit fon Ehrentraut un 1999 hääruutroat fon Griep un Kramer.

Al dät uur Jier 1847 look Minssen ätter Frankriek. Wo hie deer koom un wät hie deer moakede, is kuuts beskrieuwen fon Stiles. Die foont deerbie uut, dät die junge Winston Churchill 1891/92 n Mound bie Minssen woond häd uum sien Frantsöösk tou ferbeeterjen. 




#Article 277: Spräkwoud (166 words)


N Spräkwoud (dt. Sprichwort) is n kuuten kräftigen Sats, wier fuul Wiesegaid oane sit. Spräkwoude wäide oafte bruukt uum ju Unnerscheed twiske Sproaken tou wiesen. So sunt uk ap Seeltersk al siet loang Spräkwoude apteekend wuuden, mädnunner sun 1500 Stuk.

Oafte sunt dät eenfache Weerhaide as:

Dan is uk ne Läkse of n gouden Räid deeroane:

Uum dät goud behoolde tou konnen, riemet dät oafte: 

Uk oafte fint me Stäfriem:

Dan sunt uk oafte Juunsatse deeroane:

Eegentelk nit deertou heere Ferglieke:

un uk neen fääststoundende Weendengen as:

Bietiede tjut sun Spräkwoud ap seelter Ferhältnisse wai:

Man düütelk uut dät Platdüütske uurnuumen is:

dan ap seeltersk schuul dät Hatte heete.

So sunt dät oafte Weerhaide, do uur de ganse Waareld gunge.

Dät rakt also mädnunner 897+357+238= 1492 Stuk.
Deertou roate Janssen ap Sieden 43-44 un 48-49 noch uur hunnert, fielicht toun Deel uut dät Düütske uursät.

Dät Bröring wuudelk Minssen sien Oarbaid bruukt häd, kon me t.B. sjo bie Minssen: 

Do der fon Bröring roat wuuden as:




#Article 278: Sylt (108 words)


Sylt (ap Sylterfräisk Söl) is mäd 40 Kilometer dät loangste Ailound fon Düütsklound un sogoar dät loangste Wäädailound wo dan uk. Dät is siet 1927 mäd dät Fäästlound ferbuunen truch dän Hindenburg-Dom, wieruur n Iersenboan lapt.

Uurs as wäkke Ljuude toanke, häd Sylt niks Besunneres tou dwoon mäd Seelterlound. Die Noome Sylt skäl  fon ooldängelsk syll ‘Dräppel’, fon deensk Sild ‘Hiering’ of fon oold-deensk sylt ‘Soaltmäid’ of ‘brakkich Woater’. Die Noome Seelterlound deerjuun stamt eer fon Suugel. 
Uk ju sylter Sproake is gans uurs: Hur skel wü hen t.B. hat 'Wier skällen wie wai'.
As Illustration deerfon gunge do maaste Ferwiese hierunner ätter Sylter Sieden in ju . 




#Article 279: Kataloansk (182 words)


Dät Kataloanske is ne romaniske Sproake. Ju Sproake wäd fuul boald in Spanien, Andorra, Frankriek un Italien. Kataloansk is n bitje ännelk mäd Spoanisk, man moor mäd dät Oksitoanske.

In Andorra is dät Kataloanske ju aleenige amtelke Toal. In Spanien wäd dät boald in Katalonien, ap do Balearen un n Deel fon Valencia. Dät Katalaniske un dät Spoaniske sunt deer offiziel anärkoand. Uur do Skeede fon disse Regionen wäd ju Toal uk boald, man deer rakt et neen amtelke Wätte tou. In Italien rakt et aan oolden Dialekt dät boald wäid ap Sardinien, wier dät ieuwenske dät Italieenske uk offiziel anärkoand is. In Frankriek rakt et in Roussillon Ljuude do ju Sproake baale konnen. Dät Kataloanske häd uungefäär alwen Millione Baalere, maast in Spanien.

Dät Kataloanske is as uur romaniske Sproaken äntsteen uut dät Latinske, wät truch do Römer ätter Spanien wai broacht, un deer fääre äntwikkeld is. In dät 15., 16. un 17. Jierhunnert waas dät Kataloanske ferbeeden, un dät is in ju Tied fon Franco wier so keemen, man ju Toal wäd däälich in Katalonien moor boald as dät Spoaniske.




#Article 280: Dantumadiel (102 words)


 is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,49 km² un deer woonje 19,465 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Damwâld. Uure Steeden in ju Meente sunt Broeksterwâld, Driezum, De Falom, Feanwâlden, Rinsumageast, Readtsjerk, Sibrandahûs, Wâlterswâld un De Westereen.

In Feanwâlden stound ju eensige äärhooldene Stins fon Fryslân, ju bekoande Skierstins.

In dät Täärp Moarrewâld in ju fröiere Meente Damwâld häd Dr. Jacob Botke, die in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiked häd, fon 1896-1898 as Koaster oarbeidet. In Damwâld sunt ne Sträite un ne Skoule ätter Dr. Botke naamd.




#Article 281: Weststellingwerf (125 words)


 (stel. Weststellingwarf) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 228,36 km² un deer woonje 25,502 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Wolvegea (stel. Wolvege). Uur Täärpe in ju Meente sunt Aldeholtpea (stel. Hooltpae), Aldeholtwâlde (stel. Hooltwoolde), Aldetrine (stel. Ooldetriene), Aldlemmer (stel. Ooldelaemer), Blesdike (stel. Blesdieke), De Blesse (stel. De Blesse), Boyl (stel. Buil), Easterstreek (stel. De Oosterstreek), Finkegea (stel. Vinkege), De Hoeve (stel. De Hoeve), De Langelille (stel. De Langelille), Munnikebuorren (stel. Munnikeburen), Nijeholtpea (stel. Ni'jhooltpae), Nijeholtwâlde (stel. Ni'jhooltwoolde), Nijetrine (stel. Ni'jtriene), Nijlemmer (stel. Ni'jlaemer), Noardwâlde (stel. Noordwoolde), Pepergea (stel. Peperge), Sânhuzen (stel. Zaandhuzen), Skerpenseel (stel. Scharpenzeel), Slikenboarch (stel. Sliekenborg), Sonnegea (stel. Sunnege), Spangea (stel. Spange), Steggerda (stel. Steggerde) un  Teridzert (stel. Der Izzerd).




#Article 282: Skylge (129 words)


 
 (holl. Terschelling) is aan fon do wäästfräiske Ailounde un ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 674 km² un deer woonje 4,702 Moanskene (2007). 

Sit fon ju Meente is in Wääst-Skylge. Uur Täärpe in ju Meente sunt Aasterein, Baaidunen, Formearum, Hee, Hoarne, Kaart, Kinum, Landerum, Lies, Midslân, un Stryp.

Dät Wäädailound It Gryn, bekoant as Fuugelailound,  heerd uk tou ju Meente Skylge.

In Hoarne stound ju St. Janssäärke uut dät 13. Jierhunnert.

In dän aastelken Deel fon dät Ailound wäd n fräisken Dialekt, dät Aastersk boald, in dän wäästelken Deel fon Skylge wäd dän fräisken Dialekt Skylgersk un in dät Midden fon dät Eilound wäd dän holloundsken Dialekt Midsloundsk boald.

Ap Skylge stound de Brandaris, die ooldste Fjuurtouden fon do Niederlounde.




#Article 283: Neobiota (649 words)


Neobiota (N Pluralwoud, ap Seeltersk: Näie Lieuweweesen) sunt wüülde Lieuweweesen, do do Moanskene in n uur Ökosystem importierden. Ju Wietenskup, ju sik mäd Neobiota befoatet, is ju Invasionsbiologie. Fuul Neobiota skoadje dät autochthone Ökosystem, toun Biespiel truch Fertringenge fon autochthone Oarde. Man eenige Neobiota skoadje uk ju Wirtskaft, as do suudamerikoanske Woaterhyazinthen (ferskeedene Plonten uut dän Sleek Eichhornia), do do Moanskene in uur tropiske Gewoater ienfierden. Do Woaterhyazinthen swimme riekelk fräi (as n Flot uut Plonten) ap dät Woater, un wan die Wiend joo in n Hoawen waait, kon der neen Fiskerboot uutfiere. Düt Problem hääbe toun Biespiel do Ljuude an dän Viktoria-See.

Neozoa (Sg: Neozoon) sunt importierde Dierte. Hier sunt eenige Biespiele:

N bekoand Neozoon is dät Kanienken (Oryctolagus cuniculus). In ju Antike waas dät Kanienken bienaist bloot ap ju Iberiske Hoolfinsel un Suudfrankriek tou fienden, man däälich rakt dät Kanienkene ap dät ganse europäiske Fäästlound, ap do britiske Ailounde, in Irlound, in Noud-Afrikoa un in Australien. Me fierde do Kanienkene uk in Suudafrikoa un Noud- un Suudamerikoa ien, man dät hied naan Ärfoulch.

Testudinata (düütsk:Schildkröten) uut dän Sleek Trachemys, die in Deele fon Noudamerikoa autochthon is, sunt oun fuul Steeden in Europa tou fienden. Foarallen Trachemys scripta elegans In Düütsklound feruurseekje disse Oarde ju Fertringenge fon ju eensiche fon Natuur uut in Düütsklound heemske Schildkröte, Emys orbicularis. Man disse Oard wäd uk fon uur Seeken uutrooded: Dumme Natuurfrüünde leeuwe, dät waas goud foar Emys orbicularis- Population, wan me n uur Typ fon ju sälge Oard in ju Fräiegaid sät. Dät rakt fuul Type fon disse Oard: Me kon disse Oard ferdeele in 6 Unneroardgruppen, do me ferdeele kon in touhoope 13 Unneroarde. Un do Unneroarde kon me ferdeele in ferskeedene Haplotype.
Autochthon is in Düütsklound bloot die Haplotyp IIb, fielicht uk die Haplotyp Ia, man dät weet me nit so gnau. Do Haplotype Ia un IIb heere allebee tou ju Unneroard Emys orbicularis orbicularis. Aal do uur Type sunt in Düütsklound Neobiota un wan me se in ju Fräiegaid sät, un se sik mäd dän heemske Haplotyp fermiskje, betjut dät, dät Gene dertou kuume, do an n gans uuren Lieuwendsruum anpaased sunt. Däälich rakt dät bloot noch Emys orbicularis-Dierte an min Steeden in Düütsklound, toun Biespiel in Hessen un in Brandenburg. In uur Lounde rakt dät uk noch wäkke.

Die Nilboars (Lates niloticus) is in dän Nil, dän Niger un in Senegal autochthon. Man in 1960 importierden Ljuude - trots dän Protest fon Wietenskuppere - disse Boars-Oard in dän Viktoria-See. Hie skuul ju Wirtskup ferbeeterje un dän Protein-Beduur fon do heemske Ljuude däkke. Toufäärme waas die Nilboars een Sainenge foar do heemske Ljuude un foar ju Wirtskup fon dät Lound, man leeter friet hie moor un moor fon do heemske Fiske, un dät waas nit so goud foar do Fiskere. Fuul Fisk-Oarden - dät sunt foarallen Buntboarse - do in dän Viktoriasee heemsk sunt, sunt bienaist uutsturwen.

Neophyte sunt importierde Plonten. Hier sunt eenige Biespiele:

Die Riesenboarenklau Heracleum mantegazzianum uut Noudamerikoa is in Düütsklound n Neophyt. Hie is so bekoand, wült hie änthaalt phototoxiske Gifte, dät hat, dät disse Gifte in dät Deegeslucht besunners gefoarelk sunt. Wan me dän Riesenboarenklau bloot berüürt, kon dät al groote, gefoarelke Broundbläisen feruurseekje. Man n Foardeel fon dät Importierjen fon Riesenboarenklau häd toun Biespiel ju Imkeräi.

Do suudamerikoanske Woaterhyazinthen (ferskeedene Plonten uut dän Sleek Eichhornia), do do Moanskene in uur tropiske Gewoater ienfierden skoadje nit bloot ju Natuur, man uk ju Wirtskaft. Do Woaterhyazinthen swimme riekelk fräi (as n Flot uut Plonten) ap dät Woater, un wan die Wiend joo in n Hoawen waait, kon der neen Fiskerboot uutfiere. Düt Problem hääbe toun Biespiel do Ljuude an dän Viktoria-See.

Ju Kanadiske Gouldpietske (Solidago canadensis), ju uur Plonten dood woakst, is uk n Neophyt. As die Noome kwäd, is disse Plonte uut Noudamerikoa.

Neomycete sunt importierde Poagestoule. Hier is n Biespiel:

Dät is n Poagestoul uut Aast-Asien, die Ieperne Boome dood moaket.




#Article 284: Amphibien (924 words)


Do Amphibien (Amphibia) sunt ju ooldste Klasse fon do Tetrapoda (Dät sunt aal do Wirbelde Dierte buute do Fiske). Aal uur Tetrapoda stamme fon do Amphibien ou. Fuul Amphibien-Oarde naamt me uk Pudde.

Ju Häid fon n Amphib bestoant, as bie Moanskene uk, uut Uurhäid, Leederhäid un Unnerhäid. Dät rakt ferskeedene Käddele in ju Leederhäid: Neen Sweet-Käddele, as bie Moanskene, man Sliem- un Giftkäddele. Do Sliem-Käddele sunt goud, uum ju Häid fuchtich tou hoolden, wiertruch dät Amphib beeter uur ju Häid omje kon. Mäd Giftkäddele kon sik dät Diert goud ferdäägenje. Man gjucht gefoarelk is dät Gift bloot bie moonige Oarde. So fergiftje ferskeedene suudamerikoanske Indioanere hiere Piele mäd dät gjucht gefoarelke Gift fon Poagen uut ju Familie Dendrobatidae. Bie ju heemske Oard Salamandra salamandra (Düütsk:Feuersalamander) kon dät Gift bloot säilden litje Huunde un Katte doodje, foar Moanskene däd dät bloot n bitje seer. Seer däd dät uk bie uur Amphibien, wan me jo ounfoated häd un sik ätters in dät Ooge loanget. Twiske do Käddele sunt do litje Dingere, do Faawen feruurseekje: Melanophoren moakje ju Häid swot af bruun, do Xanthophoren un Erythrophoren moakje dät Diert jeel af rood.
Amphibien häidje sik, dät hat, ju oolde Uurhäid wäd in Fludden af mongs uk gans wäch moaked un oafte apfreeten.

Ju goude Muskulatuur fon Amphibien bewierket, dät jo foar hiere litje Grööte gjucht stäärk sunt. So kon n Poage oafte fier springe un ferskeedene Amphibien konnen gjucht gau swimme. Dät rakt uk Oarde, do sik sälwen in ne kuute Tied gans djoop fergreeuwe konnene.

Do Bunken fon Amphibien sunt gjucht ferskeeden. Oafte hääbe Amphibien neen fräie Ribben, do sunt mäd dän Räägebunke touhoopewoaksen un minnelk.

Do Oaiere fon Amphibien, do me as Glidderske af bie Poagen as Poageglidderske beteekent, ap Strukeljers uk Puddegrauelse naamd, sunt normoal in dät Woater, wier uk do Poagestäite leeter lieuwje. Man mongs, in n tropisken Rienwoold, is ju Luft so fuchtich, dät do Dierte hiere Glidderske nit in dät Woater lääse hougje. Dan sjucht me mongs sogoar, dät do Amphibien hiere Broud pleegje. So lääse do Centrolenidae hiere Glidderske ap Bleede, do uur ne loangsoam fljootende Äi hongje, un een Diert, dät is oafte dät Montje, mout ju Glidderske bewoakje. Man wan do litje Poagestäite sluupje, moaket hie niks moor, dan glippe jo ou un sunt in dät Woater, as do heemske Poagestäite uk. Bie do Dendrobatidae gungt dät mongs so fier, dät jo hiere Poagestäite hääruumedreege. Do maaste Amphibien moakje ne Metamorphose, dät betjut, Ferannerenge fon hieren Phänotyp bie dän Uurgong fon dät Stadium Jungdiert tou dät Stadium Uutwoaksen Diert. N Poagestäit ommet Woater, dan hie häd noch neen Lungen, man bloot Fiske-oardige Omme-Deele. Do funktionierje so: Dät Woater kumt tou dän Bäk ien, wier dät Diert dän Suurstof in sien Bloud apnimt. Deerätter kumt dät Woater wier tou n Slits bääte dän Kop hääruut. Ätter n bitje Tied sjucht die Poagestäit immer moor so uut as n uutwoaksenen Poage. Die Stäit wäd litjer un do Lungen immer gratter. Leeter kumt die Poagestäit, die nu al bienaist as n Poage uutsjucht, oafte an ju Luft, uum dät normoale Omjen tou leeren. Noch n bitje leeter is hie uutwoaksen. Man dät rakt ook Oarden, do neoten sunt. Dät betjut, ju Metamorphose is fuul eer as normoal foarbie un jo blieuwe hier Lieuwend loang unner dät Woater. Dät betjut nit, dät jo uunfruchtboar sunt, man dät jo hier Lieuwend loang ju Lieuwendswiese fon n Poagestäit hääbe un ook so uutsjo. Sunne Oard is toun Biespiel die Axolotl (Ambystoma mexicanum) uut Mexiko, ne Oard fon ju Familie Ambystomidae. Hie kon sien Metamorphose nit be'eendje, wült hie dät Hormon Thyroxin nit uut sin Skildkäddel flappe kon. Man wan me dät Axolotl mäd Thyroxin foddert af dät Tjuuch in dät Aquarium uutflapt, moaket dät Diert sien Metamorphose as do uur Amphibien ook, man normoal stärft hie deerätter, wült hie truch ju Evolution nit an sunne Lieuwendswiese an Lound anpaaset is.

N uutwoaksen europäisk Amphib blift mongs uk noch in af ieuwenske dät Woater, wier hie sluuped is. Poagen gunge t.B. nit oafte fier deerfon wäch (un wan, dan nit moor as so'wät n Kilometer), un wan deer ne Gefoar is, springe jo fluks in dät Woater un swimme wäch. Ju Pudde Bufo bufo gungt 2200 m wäch un kumt normoal bloot an dät Woater tourääch, uum Bäidene tou kriegen: Ju is uk bekoand foar hiere Wonderengen, wier ju oafte fon Autos doodfierd wäd. Oarde uut dän Sleek Triturus gunge oawers nit fääre as 400 m fon dät Woater wäch. Sun Diert blift uk in ganse Jierestiede bloot in dät Woater af bloot an dät Lound.

 
Loange Tied waas dät nit kloor, af do Amphibien n gjucht Taxon sunt. Der waas ook ju Fermoudenge, dät do trjo Oardengen (sjuch in dän Apsats Systematik) nit so nai früünd sunt. 1995 wuude in Texas n Fossil fuunen: Ju Oard Gerobatrachus hottini. Mäd disse Oard, ju Määrkmoale fon Poagenoardige un fon Stäitpudden hiede, wuude fon ne kanadiske Universität ärfoarsket, dät disse two Oardengen foar 240 bit 275 Millione Jiere n gemeensoamen Foarfoar hieden. Dät waas äntweeder ju Oard Gerobatrachus hottini, af ne äänelke Oard, ju fon dät Taxon Temnospondyli oustamt. Do Bliendwroutere stamme fon dät Taxon Lepospondyli ou. Gans kloor is dät ganse immer noch nit, man woarsienelk häd ju kanadiske Universität gjucht. Wo nai do Temnospondyli un do Lepospondyli früünd sunt, weet me noch nit gnau, man wät me weet, is, dät aal Amphibien fon do Knookenfiske oustamme, moonige Wietenskupler leewe, dät Knookenfisk-Oardenge Coelacanthimorpha, ju bloot two rezente Oarden häd, die Foarfoar fon aal Amphibien is.




#Article 285: Biologiske Invasion (263 words)


As biologiske Invasion beteekent me in't meene do truch Moanskene bewierkede Uutspreedenge fon een invasive Oard in een Rebät. Düsse wäd fon't Buundes-Natuurskuts-Gjucht, stöänt ap ju EU-Feroardenge Nr. 1143/2014 fon't Europäiske Parlemänt un dän Räid fon dän 22. Oktober 2014, definierd as een „eine gebietsfremde Art, deren Einbringung oder Ausbreitung die Biodiversität und die damit verbundenen Ökosystemdienstleistungen gefährdet oder nachteilig beeinflusst;“ Mäite is somäd nit dät nasjonoale Skeed, man ju Ruumte fon een natüürelke Lieuwends-Meenskup.

Do nit ienheemske Lieuweweesen naamt me Neobiota, me unnerskat Dierte (Neozoen), Plonten (Neophyten) un Pilze (Neomyceten). Neobiota konnnen invasiv weese, man jo mouten dät nit.

Die Invasions-Begriep sälwen wäd fon wäkke kritisk säin, uumdät die Begriep uut dän militärisken / kriegerisken Beriek kumt un somäd negativ konnotierd is. Rien uut natuurwietenskuppelke Perspektive kon dät ientringen fon Neobiota nit positiv of negativ bewäided wäide, dät Boantje fon do Natuurwietenskuppere is een wäid-fräie, empiriske Beskrieuwenge.

Do invasive Spezies konnen unner wäkke Bedingengen do Ökosysteme feruurje un heemske Oarde fertringe. Jo konnen ju Biologiske Fuulfoold fon een Lieuwendsruumte wieder moakje of uk litjer.

Dän Uutsleek foar een Ienoardenge fon suk aan Foargong is dät Ferbrangen fon do Lieuweweesen in ju näie Lieuwendsruumte truch dän Moanske. Dät natüürelke Foartringen fon Neobiota wäd nit as biologiske Invasion bekieked. Man uk dät honget fon ju Perspektive ou. Rien ökologisk bekieked moaked die Gruund fon ju Ferbrangenge naan Unnerskeed.

Biologiske Invasionen wäide ärfoarsked fon ju Invasionsbiologie. Düt Deelrebät fon ju Biologie häd sik uut ju Adventivfloristik äntwikkeld. As Begruunder fon ju Invasionsbiologie jält die britiske Ökologe Charles Sutherland Elton mäd een Fereepentelkenge in't Jier 1958.




#Article 286: Fläddermuuse (163 words)


Do Fläddermuuse (Microchiroptera, dt. Fledermäuse) sunt buute do nai früünde Pteropodidae do eensichste Suugedierte, do gjucht fljooge konnen. Aal uur fljoogende Suugedierte, toun Biespiel do Pteromyini (Düütsk:Gleithörchen) konnen bloot gliede. In Europa heemske Oarden freete Insekte, man dät rakt uurswain ne ganse Unnerfamilie, ju sik maastendeels fon Fruchte ärneert. Aal Oarden fon disse Unnerfamilie lieuwje in Middel- un Suudamerikoa. Do Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot.

Do Fläddermuuse sunt foarallen an hiere Flöägele goud tou ärkannen, ju Juuke-häid gungt oafte bit tou dän Stäit, uurs as bie do nai früünde Pteropodidae, do bääte bloot n bitje Häid uum do Beene hääbe. Die Bupperierm („Bupperjuuke“) is gjucht kuut, man die Unnerierm („Unnerjuuke“) is loange. Gjucht wichtich sunt oawers, as bie aal Flädderdierte, do Hounde. Die Tuume stoant, ju Fläddermuus kon deermäd klatterje un sik fäästhoolde, wierbie jo sik in n Släip maasttied bloot mäd do Fäite fäästhoolde un mäd dän Kop deel bummelje. Sunne Juuke kon foolded wäide un ju Fläddermuus kon sik deermäd bewikkelje.




#Article 287: Flädderdierte (117 words)


Do Flädderdierte (Chiroptera) sunt do eensichste Suugedierte, do nit bloot gliede, sunnern gjucht fljooge konnen. Wan me bloot do rezente Chiroptera, dät hat, do, do noch nit of eerste in ju historiske Tied uutstuurwen sunt, meent, kon me disse Oardenge apdeele in 2 Unneroardengen, 18 Familien, 192 Sleeke un 977 Oarden! Flädderdierte rakt et ap allebee Hoolfkuugeln, man bloot in temperierde un tropiske Regione. Buppedät kon me ap n poor oustoundende Ailounde in Ozeanien neen Flädderdierte fiende. In Europa (buute Zypern) rakt et bloot Fläddermuuse, man uurswier rakt et uk uur Flädderdierte uut ju Unneroardenge blw. ju Familie fon do Pteropodidae (Flädderhuunde). Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot, Pteropodidae (buute ju ägyptiske Oard Rousettus aegyptiacus) konnen dät nit.




#Article 288: Mammute (156 words)


Do Mammute (Mammuthus) wieren n Sleek fon Elefante. Dät roate bloot een rezente Oard, nämmelk dät Wullmammut (Mammuthus primigenius). Foar 4000 Jiere stoorf die lääste uurich blieuwene Koppel fon Dwärch-Wullmammute ap dät Wrangel-Ailound bie Sibirien uut.

Do Mammute hieten mäd hieren wietenskuppelke Noome (ju Nomenklatuur) Mammuthus, man dät raakt uk ju Nomenklatur Mammut. Man dät Diert mäd ju Nomenklatur Mammut waas neen Mammut, sunnern n Mastodon (Dät sjucht so äänelk uut, is oaber uurs wät). Uk heerden do Mammute nit tou ju Familie fon do Mastodonten, afwäil ju Nomenklatur fon do Mastodonten Mammutidae hat. Do Mammute heere, juust so as do moderne Elefanten uk, tou ju Familie Elephantidae.

Disse Nomenklatur, ju Nomenklatur fon dät Wullmammut, is uk ferbiesterjend. primigenius is uut dät Latienske un hat so fuul as toufäärme bädden. Der kuud me leeuwe, ju Oard Mammuthus primigenius waas ju ooldste Mammut-Oard weesen. Man dät is nit gjucht: Mammuthus primigenius is een fon do modernste Mammut-Oarden!




#Article 289: Wälp (215 words)


Die Wälp of Wülp (Numenius arquata, de. Großer Brachvogel) is n Fuugel uut ju Familie fon do Snippenfuugele. Hie lieuwet in Aast-Middel-Europa, Aasteuropa un Änglound. In dät Noudwääste gungt sin Liewendsruum bit tou Noudwääst-Frankriek. Moonige Wälpe luuke in dän Winter tou do Foaralpenseen, man eenige blieuwe uk in hiere Broudgebiet. Die Wälp rapt normoal tlüü tlüü tlüü, wät gans as ne Flöitepiepe klingt.

Die Wälp frät ferskeedene litje Dierte do hie uut dän Gruund pluudert, besunners Äisen, man in dät Wääd uk Musselken un litje Krääpse. Säilden frät hie uk Bäien un litje Plonten.

Wan n monnelken Wälp sin Gebiet ferdäägent, fljucht hie hääruume. Dät sjucht so uut: Hie sticht stum an, un dann glit hie wier n bitje deel un rapt deerbie uk wier as ne Flöite, man djapper as normoal. Ätter dissen Roup moaket hie n trrrrrr. Wan me him äärgert af hie sik sonst apiewert, moaket hie tüi-tüi-tüi-tüi.

In ju Tied fon ju Foutplontenge rapt die Wälp n anstiegend: tlüütlüütlüütlüütlüürrrrrrrrr. Hie lait sin gräinske tou bruunske, dunker sprinkelge Oaiere (67 x 46 mm) in dän April of in dän Moai in ne litje Molle, ju hie as Nääst skrabbed un wooked hied. Allebee Oolden broude do Oaiere in fjauer Wieke uut. Deerätter slippe do litje Wälpe. Fieuw Wieke leeter konnen se fljooge.




#Article 290: Spanien (126 words)


Spanien is n Lound in dät Suudaaste fon Europa. In dät Noudaaste gränset Spanien an Frankriek un Andorra, in dät Wääste an Portugal. Spanien is sänt 1986 Meedglid in ju Europäiske Union.

Die hoochste Bierich fon Spanien is die Pico del Teide mäd n Höchte fon 3.718 m ap dät Ailound Teneriffa, dät tou do Kanariske Ailounde heert.

Do grootste Äien fon Spanien sunt die Duero, die Tajo un die Ebro.

In Spanien woonje 46.063.000 Moanskene (2008), deerfon sunt 5,22 Millione Uutloundere. In Spanien rakt et ieuwenske ju spoaniske Sproake uk noch Katalanisk, Galisisk, Baskisk un Aranesisk.

In Spanien rakt et 17 autonome Regione.

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $33.600 in 2007. In 2007 waas 3,6% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 30,2% Industrie un 66,1% Tjoonste.




#Article 291: Woudebouk (308 words)


a. Woudebouk, n Bouk wieroun me Information uur bestimde Woude apsäike kon.
b. Woudebouk, dät, Mz. Woudebouke, 'Wörterbuch'.
c. Woudebouk, Wuddebouk, Wooudeboouk.

Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woudebouke. Sats a is n Biespil uut n foarschrieuwend (präskriptiv) Woudebouk. Deeruut kon me leere wät dät Bouk betjut un wo me dät schrift.
Sats b deerjuun stamt uut n twosproakich Woudebouk; deeruut kon me leere, wo dät Woud in n uur Sproake hat. Sun Woudebouk bruukt me, wan me n uur Sproake leere wol.
Sats c eendelk is n Biespil uut n beschrieuwend (deskriptiv) Woudebouk; deeroun kon me t.B. aal do ferscheedene Foarme un Anweendengen fiende, do dät Woud in n praktisken Gebruuk häd. Dät wäd foarallen bruukt in ju Sproakwietenskup.

Dät Apsäiken gungt maast ätter ABC (alphabetisk Woudebouk), man dät kon uk ätter bestimde Themoas, t.B. ju Eedgreeuweräi (systematisk Woudebouk).

Fröier moast die Skrieuwer fon n Woudebouk eerste aal Woude, do hie heerde of luus, touhoope mäd ju Fiendesteede ap litje Koarten skrieuwe, do der dan ätters alfabetisierd wuuden. Leeter wuuden ganse Textdeele t.B. 50-fooldich ap sukke Koarten drukt, sodät me ap älke Koarte wier n uur Woud anstriepje kuude, wierätter do dan alfabetisierd wäide kuuden. Noch fuul gauer gungt dät däälich mäd n Doatenboank, wieroun me dan uk wier fluks sjo kon, in wäkke Satse un Betjudengen n Woud brukt wäd.

Seelter Woudeliesten un Woudebouke rakt dät al siet 1798. Hier sunt do roat mäd Biespilsieden. Do Nuumere 10, 11 un 13 mäd do Liesten 12 un 15 sunt foarallen as foarschrieuwend tou betrachtjen, wan wäkke uk fuul Näies reeke. Do uur, besunners Nuumere 5, 9 un 15 sunt beschrieuwend. Tougliek sunt do aal two- of moorsproakich. Dät ferstoant sik deerbie, dät n Woudebouk maasstied ap do Schullere fon sien Foargungere stoant, wan me dät truch Annerengen in ju Skrieuwwiese un ju Anoardnenge uk nit altied fluks sjucht. 
 




#Article 292: Insekte (544 words)


Do Insekte (Insecta) sunt litje Dierte, do träi groote Körper-Deele hääbe, un, as aal do Dierte uut ju Uurklasse Hexapoda, säks Beene hääbe. 

Dät Insekt sjucht mäd sin träi groote Deele so uut as af wäl et ounsnieden häd. Dät is die Gruund, wieruum se Insekten of Insecta heete: dät latienske Woud insecare betjut so fuul as 'ounsniede' un Insectum, wierfon die Moortaal Insecta hat, is dät Partizip II derfon. Dät me do Dierte ounsniedene [Dierte] naamt un nit uurs, kumt in dissen Faal uut dät Griechiske, man dät rakt in dät Düütske uk dät Woud Kerfe as Synonym foar Insekten, wät fielicht mäd dät Woud Kerbe (Seeltersk: Käärf) touhoopehonget.

Do Insekte hääbe, as al kweeden is, träi groote Körper-Deele, do bloot mäd gans smälle Ferbiendengen touhoopehongje: Die Kop (Fäkwoud: Caput), ju Brust (Fäkwoud: Thorax) un dät Bääterdeel (Fäkwoud: Abdomen). Buppedät hääbe se n Exoskelet uut Chitin un säks Beene.

Dät Nervesystem fon do Insekte häd eenige Ganglia (Eentaal: Ganglion); dät sunt litje Nerveknätte, do mongs as ne gjuchte Brainge oarbaidje. Dät grootste Ganglion, wät mäd do Woarniemengen fon do Oogene un do Fäilere oarbaidet, naamt me sogoar Brainge. Unner disse Brainge, noch in dän Kop, man nai bie ju Brust, deer is dät twäide Ganglion, dät deer ju Muule bie dät Mäil stjuurt. In ju Brust sunt träi Ganglia, do der dät Fljoogen un dät Gungen stjuure. In dät Bääterdeel sunt uk eenige Ganglia (hiere Antaal kon fon Oard tou Oard ferscheeden weese), do do binnerste Deele kontrollierje. Buute do Ganglia rakt et noch two Nerveferbiendengen: Dät periphere Nervesystem ferbiendt do Ganglia mäd do Muskele (deermäd sik dät Insekt bewäägje kon) un dät vegetative Nervesystem ferbint do Ganglia mäd do binnerste Deele.

. Gans apfaalend an dän Kop sunt do Facetten-Oogene, do fuul, man nit aal fon do Insekte-Oarde hääbe, un do Fäilere.

Do Facetten-Oogene sunt two groote Oogene, do uut n Boudel fon litjere Oogene touhoopesättet sunt. Deerätter hääbe moonige Insekte nai bie do af mongs insteede fon do Facetten-Oogene noch eenpelde Oogene. Do Fäilere hääbe do Insekten, uum tou taasten un bie moonige Oarde ok uum tou ruuken. Ju Muule kon ferscheeden weese: Wät uursproangelk ju Buppelippe (Fäkwoud: Dät Labrum), ju pooriske Buppekeeuwe (Do Mandibele), ju pooriske Unnerkeeuwe (Do Maxillen) af ju Unnerlippe (dät Labium) waas, wuude truch ju Evolution deelwiese stäärk ferannerd, toun Biespiel tou n Roor! So konnen do Flinnerkene Nektar suuge.

Buppedät is in dän Kop uk dät Brainge un dät twäide Ganglion (sjuch deer)

Ju Brust (Fäksproake: Die Thorax) häd 3 Segmente: die Prothorax, die Mesothorax un die Metathorax, 3 poore fon Fäite, un monges 2 Poore fon Juuken (Alae). Dät Protonum, as me dän Rääch fon dän Prothorax in ju Fäksproake naamt, häd neen Juuken.

Wain ju Identifikation hääbe do Been-Deele spezielle Noomen So naamt me toun Biespiel do Coxae fon do Beene an dän Prothorax Procoxae un do Coxae fon do Beene an dän Mesothorax Mesocoxae etc.

Tou dät Bääterdeel fon do Insekten kon me nit fuul kweede, buute dät do Geslächtsdeele un fuul fon do binnerste Deele deeroane sunt.

Ju Systematik fon do Insekte is nit seeker. Dät rakt nu fuul Wiesen, se tou klassifizierje, un hier is bloot een Variante:

Insekte (Insecta)

Heiko Bellmann: Welches Insekt ist das? Franckh-Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-09874-5




#Article 293: Kurdistan (107 words)


Kurdistan is dät Woongebiet fon do Kurden in dän suudwäästelke Deel fon Asien. Ju Etymologie fon dän Noome Kurdistan is striedich, wült die Noome Kurdistan in ju Geskichte in geografisken un politisken Sin ferwoand wuude. 

Däälich wäd die Noome soowät as Lound fon do Kurden uursät. Kurdistan is uungefeer so groot as Frankriek un deer woonje uungefeer 40 Million Kurden.

Do Gränsen fon Kurdistan kon me uum ferskeedene Gruunde nit eenfach definierje. In Irak rakt et ne Autonome Region Kurdistan (Suudkurdistan), in Iran n Provinz Kurdistan (Aastkurdistan). Uungefeer 30 % fon ju Turkäi skäl Kurdisk weese (Noudkurdistan). In Syrien woonje bie de turske Gränse fuul Kurden (Wäästkurdistan).




#Article 294: Foaks (233 words)


Die Foaks (Vulpes vulpes) is ne Oard fon Roowdiert. Hie is fier wieded. As Neozoa raakt dät sogoar Foakse in Australien.

Die Körper fon dän Foaks is buute dän Stäit 45,5 bit 90 Zentimetere loange, die Stäit is 30 bit 55,5 Zentimetere loange. Hie wächt 3 bit 14 Kilo: In Noudamerikoa] is ju middelmäitige Sweeregaid fon n Wiefken 4,1 bit 4,5 Kilo un dät fon n Montje 4,5 bit 5,4 Kilo In Europa wächt n middelmäitigen Foaks 8 bit 10 Kilo

N Foaks is normoal toun grootsten Deel roodhierich, man dät rakt uk Faawe-Varianten, do me ap Ängelsk Silverfox (Ap Seeltersk betjut dät:Säälwerfoaks) un Crossfox (Ap Seeltersk betjudt dät:Miskling-Foaks) naamt. N Silverfox häd wiete un swotte Hiere, do so bunt truchnunner ferdeeld sunt, dät me toanke kuud, die Foaks waas säälwer-faawich. Die Crossfox sjucht so uut as af hie n Miskling uut n roodhierigen Foaks un n Silverfox waas. Dät is die Gruund foar sin Noome. Dät raakt uuk ne Variation fon dän Silverfox, die der min wiete Hiere häd, man moor swotte. Dät is die sonaamde Swotte Foaks In Europa is bloot 1 Prozent fon aal Foakse swot, in Amerikoa fuul moor

N Foaks frät Flaask. Hie fangt Muuse. Grattere Dierte fangt hie bienaist bloot dan, wan se säik sunt, wan se uut n uur Gruund eenfach tou fangen sunt (as inrichelde Huusdierte) of wan hie n n gjucht stäärken Foaks is.




#Article 295: Ulk (128 words)


Die Ulk (Mustela prutorius) is ne Oard fon Modder. Dät raakt Ulke in dät ganse Europa buute Irlound, dät noudelke Skandinavien un Sizilien. In Näiseelound rakt et him as Neozoon.

Die Ulk is n gedriggeden Modder mäd wiete Paade in dät Gesicht. Hie häd ne jeel-wietelke Unnerwulle, ju an do Sieden truch ju bruune Hiere skiemert.

Kop un Rump sunt touhoope bie Montjene 40 un bie Wiefkene 35 cm loange. Dät Montje wächt 1130 g un dät Wiefken 660 g.

Hie frät litje Dierte, toun Biespiel Amphibien fon juu Oard Bufo bufo un uut dän Sleek Rana (Dät sunt do normoale Poagen). Buppedät frät hie uk litje Suugedierte uut do Sleeke Microtus, Apodemus un Rattus, säilden ok Spitsmuuse (ju Familie Soricidae). Fuugele un hiere Oaiere sunt bloot uunwichtich.




#Article 296: Wieselke (189 words)


Ju Wieselke (Mustela nivalis) is ne Oard fon Modder. Ju is ju litste Roowdiert-Oard. Ju is so kleen, dät ju n Muusegat gunge kon, uum Muuse tou freeten. Wieselken rakt dät in gans Europa buute Irlound. Buutewais kon me do uk in Noudamerikoa, Noud-Afrikoa, Litje Asien, Middel- un Noud-Asien fiende.

Do Wieselken hääbe n loangsken Körper mäd kuute Liede un n kuuten Stäit. Buppe is ju bruun un an dän Buuk wiet. In hooge Bierge (as do Alpe) un in dän noudelke Deel fon sin Lieuwendsruum (t.B. Skandinavien) kricht düt Diert n wiet Winterfäl.

Dät Montje is 15 bit 25 cm loange un wächt 30 bit 105 g. Dät Wieuwke is 14 bit 16 cm loange un wächt 30 bit 45 g. N nochternen Wieselke-Söögling wächt 1 bit 3 g.  Doo Mäiten wuuden in Düütsklound ärfoarsked. Uurswain konnen doo Dierte gans uur Mäiten hääbe.

Ju Wieselke frät toun Biespiel Fäildmuuse un uur Oarden uut dän Sleek Microtus. Dät frät buutendät groote Suugedierte as Kanienken-Bäidene (Oryctolagus cuniculus), litje Suugedierte as uut ju Familie Soricidae, do Sleeke Arvicola, Apodemus, Myodes, un uk Sauropsida as Fuugele un Ässluupere.

Dät raakt tjo Wieselke-Unneroarde:




#Article 297: Taks (237 words)


Die Taks (Meles meles) is ne Oard fon Modder. Hie is, wät oawers striedich is, fielicht ju eensichste Oard fon dän Sleek Meles. In ju Fäksproake naamt me sun Taxon, dät der bloot een Unnertaxon häd, n monotypisk Taxon. Buute ju Nominatfoarm rakt dät ook ju Unneroard Meles meles anakuma uut Deele fon Japan. Wan disse Unneroard nu, as moonige Wietenskuppere leeuwe, daach ne oaine Oard is, is die Sleek daach nit monotypisk.

Die Taks häd ne Kop- un Rumploangte fon 56 - 90 cm, ne Stäitloangte fon 11,5 - 20,2 cm un n Gewicht fon normoal 10 - 16 kg. Juu Bupperkaante fon n Taks is gries, juu Unnerkaante mäd juu Kääle dunker. Die Taks häd ap älke Siede fon dät in't algemeen wiete Gesicht n dunkeren Loangsstriepe.

Dät rakt Takse ap dät Fäästlound fon Europa, ap do britiske Ailounde, ap moonige Middelmeer-Ailounde (toun Biespiel Kreta, Rhodos un Sizilien). Dät rakt uk Takse in Asien, nämmelk in Japan, Palästina, Iran, Tibet un in dät suudelke China. In düt Gebiet kumt hie in Woolde un uur ticht bewoaksene Loundskuppe foar. Deer lieuwet hie in Baue unner ju Äide. Mongs woonje n Taks un n Foaks in dän sälgen Bau!

Die Taks is n Allesfreeter, dät hat, hie frät Flaask un vegetariske Kost. Gnauer gekweeden frät hie litjere Suugedierte, Fuugele, Poagen, Moaden fon Iemen un Häspen, Sniggen, Oas, Nuuten, Äkkenen, Bäien, uur Fruchte, Säid, Knullen, Stubben un Piltse.




#Article 298: Moddere (288 words)


Do Moddere (Mustelidae) sunt ne Familie fon do Roowdierte (Carnivora). Wan me bloot do rezente Taxa beoachtet, rakt dät (do Stjunkdierte, do ätter ne genetiske Unnersäikenge ne oaine Familie sunt, meetäld) 6 Unnerfamilien, 25 Sleeke un 67 Oarden in disse Familie. Wät me so normoal unner Modder ferstoant, sunt Oarden as die Boommodder (Martes martes), die Steenmodder (Martes foina), die Ulk (Mustela putorius) af dät Wieselke (Mustela nivalis). Man die Taks (Meles meles) un die Fiskotter heere ook dertou. 

 Moddere rakt dät sänt dät Eozän, dät der foar 55,8 Millione Jiere begon un foar 33,9 M. foarbie waas. Doomoals wieren jo bloot in Europa, man as in dät Oligozän (dät der foar 33,9 Millione Jiere begon un foar 23,03 M. Jiere foarbie waas) Europa un Asien sik truch geografiske Ferannerengen (as ju Waarelddeeldrift un foarallen Ferannerengen fon dän Meeresspeegel) ferkoppelden, koomen jo ook ätter Asien un Noudamerikoa. In dät Pliozän (foar 1,8 bit 5,3 Milione Jiere, as uus Foaroolden uut dän Sleek Australopithecus  uutseegen) koomen do Moddere ätter Afrikoa. In dät leete Pliozän, as ju Loundbrääch fon Panama Noud- un Suudamerikoa ferboont, koomen jo ook ätter Suudamerikoa. Hier is nu ne Koarte. Europa, as et in dät Eozän uutsaach, is jeel un häd n A. In dät Europa fon dät Eozän lieuweden do eerste Moddere. Do swotte Piele wiese, wo do Moddere sik in dät Oligozän uutbratten, die ljoacht-blaue Piel, wo in dät Pliozän, un die dunkerblaue Piel, wo in dät leete Pliozän. Die Lieuwendsruum fon do Moddere däälich is gäärsgräin, un dät jeele Gebiet heert (buute do Gebiete wier dälich Meer is) ook noch dertou. N B betjut, dät deer gans seeker ne Lound-Brääch waas, of wan dät n B* is, dät der immer noch een is.




#Article 299: Ängelske Sproake (296 words)


Ängelsk (dt. Englisch, eng. English) is ne Germaniske Sproake. Ju ängelske Sproake heert tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Ängelsk wäd truch ungefeer 380 million Moanskene baald, foarallen in Groot-Britannien, Irlound, Australien, Näi-Seelound, do Fereende Stoaten un dät suudelke deel fon Afrikoa. Truch rieke Ljuude un Bedrieuwe in Groot-Britannien un do Fereende Stoaten häd dät Ängelsk fuul ienfloud ap ju Waareld. Tou Biespil in Indien, wier dät Ängelsk ju Ferwaltengssproake is, baald truch n groot Deel fon ju Befoulkenge, man neen Määmesproake is.

Dät Ängelsk häd sik daach uurs äntwikkeld as dät Fräisk. In dät 8. Jierhunnert gungen Ljuude uut Fräislound, Saksen un Jutlound ätter Britannien wai. Deertruch äntstounde ju ängelsaksiske Sproake in Britannien, wier deerfoar allerwaiens Keltisk baald wuude. Truch die ienfloud fon do Wikinger un Normandier ferannere dät oolde Ängelsaksiske sik tou dät Mid-Ängelsk. Truch ju ängelske Luudferschuuwenge äntstounde in dät 15. Jierhunnert dät moderne Ängelsk, dät as Dialekt fon ju Haudstääd Londen fääre uur dät Lound wiede häd.

Ängelsk: The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.
Seeltersk: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.
Noudfräisk (Mooring): Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.
Wäästfräisk: De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.
Aastfräisk Läichdüütsk: De Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen. 
Holloundsk: De jongen aaide het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.
Läichsaksisk uut Hollound:De jonge strek 't dearntje um de kinne en gaf heur een smok
Aastfäälsk:De Jung strakele de Deern umt Kinn un gaww öhr een Säuten up de Wangen.
Düütsk: Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.




#Article 300: Roowdierte (105 words)


Do Roowdierte (Carnivora, dt. Raubtiere) sunt ne Oardenge fon do Suugedierte (Mammalia).

Ätter dät Bouk Walkers Mammals of the World rakt dät 8 rezente Familien, 97 rezente Sleeke un 246 rezente Oarde in disse Oardenge, man disse Wälle tält do Rubben nit tou do Roowdierte. Moonige Wällen as Mammal Species of the World af Animal Diversity Web tälle do Rubben tou do Roowdierte bietou, man nit as eenhaidelk Taxon, sunnern aal trjo Rubbenfamilien as eenpelde Familien binne ju Unneroardenge fon do Huundeoardige (Caniformia). Ne uur Wälle, dät Informationszentrum Chemie Biologie Pharmazie in Zürich kwäd, dät do Rubben innerdoat n Roowdierte-Taxon sunt, man buute do Huundeoardige.




#Article 301: Boaren (212 words)


Do Boaren (Ursidae) sunt ne Familie fon do Roowdierte. In Düütsklound is juu europäiske Unneroard - juu Nominatfoarm - fon dän Bruunboare (Ursus arctos) autochthon, man disse Boarenoard is nu in groote Deele fon Europa, ook in Düütsklound, uutstuurwen, wült hie mongs do Huusdierte fon do Moanskene friet. In Afrikoa roate dät ook bloot ne Unneroard fon dän Bruunboare, gnau: in do Atlas-Bierge. Hier is hie sänt dät 19. Jierhunnert uutstuurwen (fermoudelk uum sowät 1870-1880) un dät rakt neen gnauere Informatione uur disse Population. In Noudamerikoa rakt dät ook two Bruunboaren-Unneroarden un in Asien ook n poor. Juu Kost fon do Bruunboaren is Flask, Bäien, Huunich, Gäärs, Fiske un Poagestoule. Die Amerikoaniske Swotte Boare (Ursus americanus) lieuwet ook in Noudamerikoa un frät foarallen Plonten, un wan hie Dierte frät, sunt dät normoal Insekte, man säilden ook groote Suugedierte, wierbie dät maastens kroanke Dierte sunt. Äänelk uutsjo-ende Oarde rakt dät in Asien ook: Die Asiatiske Swotte Boare (Ursus thibetanus), die Malayiske Boare (Ursus malayanus) un, n bitje knooperger, juu Oard Melursus ursinus. In Suudamerikoa rakt dät bloot een Boarenoard, dän Anden-Boare Tremarctos ornatus), juu ook swot is. In juu Arktis rakt dät dän Iesboare (Ursus maritimus). Die Panda, as me ne chinesiske swotbunte Boaren-Oard naamt (Ailuropoda melanoleuca), frät bienaist bloot Plonten, foarallen Bambus.




#Article 302: Sleesisk (slawiske Sproake) (156 words)


Ju Sleesiske Sproake (Slesisk ślůnsko godka, ślůnski, bietiede uk pů našymu) is ne Sproake ju der boald wäd in Buppesleesien in Polen, man uk in Tschechien un Düütsklound. In 2011 ärkläärden 509 000 Ljuude, dät Sleesisk hiere Määmesproake waas, man ju Taal Baalere mäd schätsed ap 1 250 000.

Sleesisk is nai früünd tou ju polniske Sproake, wieruum dät fon wäkke Sproakwietenskuppere as Polnisk betrachted wäd.

Dät rakt nit een sleesisk Alphabet. Do sleesiske Baalere sunt deeran woand, hiere Sproake mäd do polniske Teekene tou schrieuwen. In 2006 wuud n näi sleesisk Alphabet foarstoald, gruunded ap aal do sleesiske Schrieuwwiesen (deerfon rakt dät tjoon). Dät wäd alleweegense bruukt ap dät Internet, as uk in ju sleesiske Wikipedia.

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

Un wäkke Digraphe: Ch Dz Dź Dž.




#Article 303: Stellingwerfsk (233 words)


Dät Stellingwerfske (Stellingwarfs, wäästfräisk uk Oertsjongersk naamd) is n läichsaksisken Dialekt, die der boald wäd in dän grootste Deel fon do Meenten Aast- un Weststellingwerf (touhoope do Stellingwerve), Steenwijkerlound un n litjen anlääsendenden Deel fon Drenthe. Uutnoamen sunt do Täärpe Haulerwijk un Waskemeer (bee Ooststellingwerf), wier Wäästfräisk boald wäd, un dät Gestrich uum dät Täärp Noordwolde tou, wier sik unner Ienfloud fon do Feenkolonie ne oaine Sproake äntwikkeld häd. Do Stellingwerve sunt n Gebiet in Wäästfräislound wier siet oolden Tieden neen Fräisk boald wäd. Dät Skeed twiske Stellingwerfsk un Fräisk Gebiet wäd markierd fon ju Äi die Kuunder [küünder], die der ap Wäästfräisk Tsjonger hat. Die wäästfräiske Noome Uurtsjongersk foar dät Stellingwerfske kumt deerhäär.

Ju Biebeluursättenge in dät Stellingwerfske waas ap n 12. Moai 2010 ärskienen.

Dät Stellingwerfsk Woudebouk (Stellingwerfsk-Niederloundsk) bestoant uut fjauer Beende mäd uungefeer 70.000 bit 80.000 Woude. 

N gjucht bekoanden Dialektskrieuwer is Johan Veenstra. Hie häd Bouke in dät Stellingwerfske skrieuwen un sien maast ferkoopede Bouk Een brogge van glas is in dät Wäästfräiske uursät wuuden.

Do lääste Jiere häd sik Pop-Soang in dät Stellingwerfske äntwikkeld.
Dät lapt ju fon tradionelle Donsmusik as

bit Soang mäd n Striek-Ensemble as fon

Wofuul Stellingwerfsk, Wäästfräisk un Niederloundisk in do bee Meenten boald wäide, is unnersoacht wuuden in n Quick-Scan fon ju Provinz Fryslân in do Jiere 2007 un 2011. Do Resultoate sunt so:

Minner as 5 % fon dät Jungfoulk boalt Stellingwerfsk.




#Article 304: Paltsersk (170 words)


Paltsersk (Düütsk: Pfälzisch; oaine Beteekenge:Pälzisch [ pɛltsɪʃ ]) is n Dialekt fon dät Düütske. Dät Paltserske kon besunners in ju Uutsproake fon Täärp tou Täärp unnerskeedelk weese. Toun Biespiel kon dät Woud noa (hoochdüütsk:nein) ap Paltsersk disse Lokal-Varianten hääbe: nǽ [næ ̃ː], ney [nɛɪ] un nää [nɛː]. Dät Paltserske häd as n Dialekt ook neen ofizielle Skrieuw'wiese, un so skrift, wäl dissen Dialekt uurhaud skrift, as hie wol. In Pennsylvanien baale moonige Ljuude ook n düütsken Dialekt, die dät ooldewaareldske Faanderpaltserske gans äänelk is, wült fuul fon do Ljuude uut ju Faanderpfalz ätter Amerikoa uutwonderd sunt. Sälwen beteekend sik dissen Dialekt as Deitsch, wät die Paltserske Noome foar Düütsk is, of uk as Pensilfaanisch (ap Seeltersk Pennsylvoansk).

Ju Paltserske Miskenge uut dät Hoochdüütske „sch“ un dät hoochdüütske „ch“ is hier as n „sh“ skrieuwen. N gjucht ch rakt dät bloot in dät Suudpaltserske. Dät „ái“ wäd bienaist so boald as dät hoochdüütske „ai / ei“, man dät A is n bitje stäärker betoond. Dät hier is ne Oard fon Noud-Paltsersk.




#Article 305: New York (102 words)


New York (offiziel City of New York) is ju grootste Stääd fon do Fereende Stoaten in dän Stoat New York. Ju Stääd is dät Säntrum fon internationoalen Hondel, Politik, Musik, Moude un Kultuur. Deer sunt fuul goude Museen un groote internationoale Bedrieuwe.

Fon ju Befoulkenge is 11,7 % aller as 65 Jier. Ju Oarbaidloosegaidtaal is soowät 5,7 %. Uungefeer 27 % fon do Ienwoonere sunt Hispanic of Latino, 26,6 % kuumt uut Afrikoa, un 9,8 % uut Asien. Ju Taal Ienwoonere wuuks fon 7.322.564 in 1990 ätter 8.008.278 in 2000 un ätter 8.336.817 in 2019. 
Stuuns woonje deer uungefeer 8,3 millione Ljuude.




#Article 306: Pinyin (132 words)


Ju Pinyin-Uumskrift is ne Methode, dät Hoochchinesiske, wät normoal sien oaine Skrift häd, mäd latienske Skrift tou skrieuwen. Die chinesiske Noome fon disse Uumskrift, Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn betjut so fuul as Programm foar ju Fixierenge fon do Kloange in dät Chinesiske. Disse Uumskrift is innerdoat bloot foar dät Hoochchinesiske, owwol dät Woud Hànyǔ nit bloot dät Hoochchinesiske, sunnern aal Han-Chinesiske Sproaken beteekent. Hàn sunt do Han-Chinese, yǔ betjut niks uurs as Sproake. Die gans gjuchte Begriep foar dät Hoochchinesiske is Pǔtōnghuà.

Dät Hoochchinesiske häd fjauer Toone, do der in Pinyin truch Akzente skrieuwen wäide:

Dät rakt natüürelk ook Vokale sunner n Toon, dät sunt maastens Woude mäd ne grammatiske Betjuudenge (as dät Woud de, wät foarallen in ju Strukturierenge fon n Sats ne Rulle spielt, man ook ap Seeltersk fon betjuude kon).




#Article 307: Doarne (292 words)


Ju Doarne af Doddene (Vespa crabro) is  een groote Oard fon Häspe un heert also tou do Insekte. Dät rakt moorere Unneroarden in disse Oard. Ju Doarne is in fuul Loundskuppe aiske säilden un stoant deer unner Natuurskuul.

Ju Doarne sjucht bolde so uut as een heel woanelke Häspe uk, man mäd ne Loangte fon 18-35 mm is ju besunners groot. Ju monnelke Doarne is mäd bit tou 23 mm litjer as dät Wieuwke mäd bit tou 35 mm. Dät Kop-Skild fon ju Doarne (n Skild ap dän Kop (Caput), unner juu Stierne) is jeel. Die Räst fon dän Kop un uk fon dän Thorax (Brustousnied fon n Insekt) is swot un rood. Uk dät Abdomen (Bääterdeel fon n Insekt) häd n litjen rooden Deel, die Räst derfon is swott un jeel strieped.
Gjuchts un links sjucht me do groote Facettenoogene, ap ju Stierne tjo Punktoogene, in ju Midde sunt do Fäilere anwoaksen un deerunner is dät jeele Kopskild.
Ju Doarne häd, as die Nome (fergliek him mäd dät Düütske Woud Dorn foar Stiekel, wät woarschienelk etymologisk früünd is), n Stiekel. 500 bit 1000 Stääke sunt freeselk foar normoale Moanskene. Een Doarne stat uk nit fluks, man ju moaket aan Fluchtfersäik, bloot, wan ju nit fluchtje kon af wan me dät Nääst fernäile wol, is dät heel normoal, dät ju stat.

Doarnen lieuwje, as Iemen uk, in een Meenskup, aan sonaamden Stoat. Niep so as bie do Iemen wäd dissen Stoat fon een Muur, ju aal do Oaiere lait, gruundet. Do Moaden groie uk in Moarten, man do sunt bie Doarnen nit uut Woaks, man uut ne Oard Papier moaked sunt. Huunich kon me nit fon Doarnen winne, uumdät jo hiere Moaden nit mäd Huunich, man mäd litje Insekte un Spinnen fodderje.




#Article 308: Ieme (910 words)


Ju Ieme (Apis mellifera) is ne Oard fon do Insekte. Dät rakt fuul Unneroarden fon disse Oard, wierfon in Seelterlound ju Nominatfoarm (Apis mellifera mellifera) heemsk is. Daach häbe masse Imkere in Middel-Europa däälich uurswäkke, as ju Unneroard Apis mellifera carnica (ap Deele fon dän Balkan heemsk) af Buckfast-Iemen (een Misk-Tuchtenge uut Änglound). Ju Nominat-Foarm is deeruum in wäkke Rebätte fon't Uutstierwen betruued. Do Moanskene nutsje do Iemen, deermäd jo Huunich, Woaks un uur Ärtjuuchnisse hääbe. Dät naamt me Imkeräi. Wan me fon Iemen baalt, meent me normoal disse Oard, dät rakt uk uur nai früünde Oarden, toun Biespiel Moasiemen, do me uk Iemen naamt. Een noch äänelkere Oard, Apis cerana rakt dät uk in't Aaste un Suudaaste fon Asien, fon düsse Oard is ju freeselke Miete Varroa destructor ap uus wäästelke Iemen uurgeen, ju do Ieme al as Moaden läip süük moaket un, juust so as t.B. wäkke Gifte, do in ju Buuräi (deelwiese indäid legoal!) iensät wäide, waareldwied een iedensthoaftige Betruuenge foar do Iemenbestounde is. Iemen fon ju hier beskrieuwene Oard Apis mellifera rakt dät däälich truch Imkeräi in ju heele Waareld, man fon Natuur uut kuume do bloot in Europa, Afrikoa un Faander-Asien foar.

Dät rakt een Muur, dät is n fruchtboar wieuwelk Diert, wät dän Swoorm gruundje mout un aal do Oaiere lait, dät rakt do Oarbaidsiemen, do uk wieuwelk, man uunfruchtboar sunt, un dät rakt do Droanen, dät sunt monnelke Iemen. Ne Muur äntstoant wan do Oarbaidsiemen ne Moade mäd n speziellen Foddersaap, dän me in ju Fäksproake Gelée Royale naamt, fodderje. Do Oarbaidsiemen kriege fuuls tou min Gelée Royale, moor Huunich un Blöimte, uut dissen Gruund ferkwienje se, wäide uunfruchtboar un sunt Oarbaidsiemen. Droanen äntstounde innerdoat uut n Oai, wät nit befruchted wuude. In n Swoorm rakt dät foarallen Oarbaidsiemen un een uutwoaksene Muur. Wan junge Muure ap ju Waareld kuume, gruundje se ätter ne kuute Tied hieren oainen Swoorm.

Deermäd do uur Iemen fluks wiete, wier ne fulle, goude Fodderwälle is, hääbe do Iemen n System, uum hiere Meeoarbaidere tou wiesen, wier fuul Fodder is. Ju wiest mäd ne Oard fon Dons-Sproake, wo die Winkel fon Sunne un ju Fodder-Wälle is. Wan ju hier Bääterdeel deerbie gau bewääget, betjut dät, dät ju Fodderwälle nai is, wan ju et nit so gau bewääget, dät ju Fodderwälle nit nai is. (Do Bielden links: A is die Dons, B is ju Betjuudenge)

N Foarskengeprojekt fon dän Biologe James L. Gould wiest, dät jo nit bloot disse Dons-Sproake hääbe, sunnern uk geografiske, mathematiske un logiske Gedanken hääbe:
Hie toachte toueerst, do Iemen orientierje sik an apfaalende Punkte in ju Loundskup. Hie staalde dät Iemesküül in n Woold, truch dän me nit kiekje kuud, wier neen apfaalende Punkte (buute n poor oolde Boome) wieren. Hie määrkde, dät do Iemen liekuut tou ju Fodderwälle fljooge, man jo wieten uk Punkte in dät Lound un ju Loangte fon dän Ploats twiske do two Punkte. Jo hieden in hieren litjen Kop ne gjuchte Loundkoarte! Gould waas uurrasked un interessierde sik gnauer foar ju Intelligens fon Iemen. Hie noom also sien Iemesküül un staalde et an n gans grooten Fiskediek. Deerätter noom hie n Boot mäd fuul Bloumen un feronkerde et in ju Midde fon dän Fiskediek. Ätter do eerste Iemen spikkelierden un in ju Donssproake do uur Iemen fon ju Fodderwälle ap dän Fiskediek tälden, ignorierden jo dät, wült jo slau genouch wieren, uum dät uunlogisk tou fienden, dät Bloumen in n Fiskediek woakse. Uum seeker tou wieten, dät do Iemen nit bloot fon dän Woater-Röäk ouskräkked wuuden, geen hie snoagens mäd dät Iemesküül ätter ne Mäid wai, ju jusälge Foarm as die Fiskediek hiede, man as aal Mäide naan Woater-Röäk hiede. Dät Boot mäd do Bloumen laide hie in ju Midde fon ju Mäid. As smäidens do Iemen apwoakeden un toachten, jo wieren noch bie dän Fiskediek, wüül ook neen Ieme tou do Bloumen fljooge. Gould moakede noch n Experiment. Hie noom ne fierboare Fodderstation un häd ju älken Ättermiddai uum dän sälge Oustand ferskäuwen. Ätter ne kuute Tied kuuden do Iemen bereekenje, wier ju Fodderstation an dän naiste Ättermiddai weese woll un ferwachteden ju an disse Steede. Gould wüül nu wiete, af do Iemen uk noch beeter reekenje konnen. Hie häd dän Oustand, uum dän ju Fodderwälle ferskäuwen wuude, älken Dai uum 25 Prozent gratter moaked. Uk dät kuuden do Iemen ätter ne kuute Tied goud bereekenje un ferwachteden ju wier älken Ättermiddai.

Iemen konnen Faawen sjo. Uut dissen Gruund hääbe moonige Imkere ferskeedenfaawiche Iemensküüle. Karl von Frisch kuud dät truch dät lokjen fon Iemen mäd jeele Koarten ätterwiese. Man Iemen konnen, as me däälich weet, moor Faawen sjo as do Moanskene: So kon ne Ieme Ultraviolett sjo, dät is ne Faawe, ju do Moanskene eenfach nit sjo konnen. Foar Iemen sunt Faawen uk fuul wichtiger as foar Moanskene, wült Iemen fon Blöiten lieuwje. So konnen Iemen in ne Blöite, ju foar dät moanskelke Ooge bloot wiet is, mongs ne ultraviolette Teekenge sjo un disse Blöite so fon uur Blöiten beeter unnerskeede.

Haudartikkel: Imkeräi

Imkeräi is, wan n Moanske Iemen häd. Fröier, in ju Steentied, roowden do Ljuude wüülden Huunich, as me ap oolde Kritselteekengen sjo kon. Däälich häd die Moanske sälwen Iemen un kon so Woaks, Huunich un uur Ärtjuuchnisse gewinne. Uk foar dät Seelterlound waas die Honnel mäd Huunich wichtich.

Ju Ieme is 11 bit 18 mm loange. Die Bääterdeel häd ljoachtbruune wullige Striepen. Do Skienen fon do bääterste Beene hääbe ne Heeuwe. Iemen hääbe n Stiekel.




#Article 309: Tadarida brasiliensis (140 words)


Tadarida brasiliensis is ne Oard fon doo Fläddermuuse un juu eensiche Oard uut dän Unnersleek Rhizomops. Die Lieuwendsruum fon disse Oard is in groote Deele fon Noud- un Suudamerikoa. 

Ätter juu Foartplontenge-Tied, dät is in Noudamerikoa Februoar un Meerte, wäd in dän Juni af dän Juli dät litje Bäiden bädden. It wächt 3-4 Gramm. Juu Muur mout dät Bäiden 5 Wieke söögje. Mongs stält n uur Bäiden juu Molk fon uurs een Muur, man maasttieds ärkant juu Muur hier Bäiden, filiecht an dän Röäk un juu Stämme.  In n Oaler fon 38 Deege kon juu litje Fläddermuus al gjucht fljooge un is mäd 60 Deege uutwoa AWESOME RANDOMNESS ksen. Mäd 18 bit 22 Mounde kon juu Fläddermuus al sälwen Bäidene kriege. Suk een Tadarida brasiliensis wäd, wan't aal goud gungt, touminst 8 Jiere oold.

Disse Oard häd n poor Unneroarde:




#Article 310: Rousettus aegyptiacus (220 words)


Rousettus aegyptiacus is ne Oard fon do Pteropodidae, do der, as do nai früünde heemske Fläddermuuse uk, tou do Flädderdierte heere. Disse Oard is ju eensige fon do Pteropodidae, ju sik, as dät normoal bloot Fläddermuuse moakje, mäd Echolot orientierje kon. Disse Oard frät bienaist bloot Fruchte, man fon ju Boomoard Ceratonia siliqua ok gans litje Bleede.

Jo lieuwje ap Zypern, gans in dät Suude fon ju Turkäi, in Israel, Jordanien, Iran, Pakistan, Saudi Arabien un in dät Nil-Delta in Ägypten. Ätter SPITZENBERGER, 1979, kuud me do in disse Tied noch in gans groote Gruppen fon bit tou 800 Dierte in Höölen fiende, do der 20 bit 40 Minuten ätter dän Sunnenunnergong uutkoomen. Man wült do Appeltuun-Oainere disse Oard (owwol ju bienaist bloot fuule Fruchte frät) fernäile wollen, kon me der däälich bloot noch litje Gruppen mäd bit tou 20 Dierte fiende.

Rousettus aegyptiacus häd ne keetich griesbruune Faawe, man is an ju Unnersiede un an ju Näkke moor bruunelk jeel. Junge fon disse Oard hääbe äänelke Faawen, man jo hääbe n kuuter Fäl.

Ju Laangte fon Kop un Rump is 138 bit 168 mm. Die Stäit is 16,8 bit 24,5 cm un die Unnerierm (beeter gekweeden: Unnerjuuke) is 89 bit 100 mm loange. Ju Juuken-Sponwiete is sowät 60 cm. N Diert fon disse Oard wächt 135 bit 175 g.




#Article 311: Ersjanisk (144 words)


Ersjanisk (rusk: эрзянь кель erzjan kel) is een fon do bee Sproaken, do der touhoope mäd dät Mokscha tou dät Mordwiniske reekend wäide. Dät wäd boald fon sowät ne hoolwe Millione Ljuude in dät Wääste fon ju Republik Mordovien un anlääsende Gestriche as Nischni Nowgorod, Tschuwaschien, Pensa, Samara, Saratow, Orenburg, Uljanowsk, Tatarstan un Baschkortostan, aal in dän Föderationskring Wolga.

Ne Foarm fon dät Erzjaniske rakt dät uk in Armenien, Estlound, Kasachstan un uur knu uunouhongich wuudene Lounde in Zentroal-Asien. Dät Erzjaniske wäd schrieuwen in ne nit-anpaasede Foarm fon dät ruske kyrilliske Alphabet. In Mordovien is dät ieuwenske dät Ruske ju eepentelke Sproake, man ju Loage is betruued, deeruum dät dät Unnergjucht in Rusk roat wäd. Ju Sproake heert tou ju mordwiniske Takke fon do Finnisk-Permiske Sproaken, ne Unnertakke fon do Finnisk-ugriske Sproaken. Erzjani lät ap Mokscha, man is wät uurs in Uutsproake un Woudschat.




#Article 312: Igbo (120 words)


Igbo of Ibo is ne Sproake fon ju Benue-Kongo Sproakfamilie. Ju wäd boald in Nigeria fon sowät 18 Millione Moanskene (do Igbo}, foarallen in dät Suudaaste, fröier Biafra. Dät is ne Toonsproake: ju Toonhööchte fon ne Silwe is wichtich foar ju Betjuudenge. Toun Biespil: mma met een hooch-middel Toonpatroon ([ḿmā]) betjut goud, man mäd n hooch-läich Toonpatroon ([ḿmà]) Soaks. Toon wäd nit altied ounroat in schrieuwen Igbo.

Igbo wäd schrieuwen in latienske Schrift mäd as extroa diakritiske Teekene: n Punkt unner wäkke Vokoale uum two Samlengen fon Vokoale fonnunner tou unnerscheeden, loang un kuut: /i e o u/ juun /ị ạ ọ ụ/. Dät Igbo häd uk Vokoalharmonie: gewöönelk rakt dät in een Woud bloot ne Kombination fon bestimde Vokoale.




#Article 313: Emilianisk (251 words)


Emilianisk of Emiliano-Romagnolo (dt. Emilianisch) is ne Romaniske Sproake. Geographisk un sproakelk kon ju iendeeld wäide bie do Gallo-Romaniske Sproaken, juust as dät Frantsööske, dät Katalaniske, dät Oksitaniske, dät Lombardiske, dät Piemontesisk, dät Liguriske un dät Venetiske. Dät wäd betrachted as ne Minnerhaidssproake, is strukturell schat fon dät Italieenske un stoant ap ju Roode Lieste fon betruuede Sproaken fon UNESCO. Wan do Italjener un sogoar Baalere fon ju Sproake sälwen dät as n Italjeensk Dialekt betrachtje, so äntstamt ju Sproake daach nit dät Italjeenske.

Dät Emilianiske wäd boald in do noud-italjeenske Regione Emilia-Romagna un [Lombardije (in do Provinze Pavia un Mantua, do zentroal-italjeenske Regione Toskana (Provinz Massa-Carrara) un Marche (Italien) (Provinz Pesaro e Urbino) un in ju Republik San Marino.

Emilianisk fon Bologna
Pèder nòster (= Uus Foar) 

Pèder nòster,
ch't î int al zîl,
ch'al séppa santifichè al tô nómm,
ch'ai véggna al tô raggn,
ch'ai séppa fâta la tô volontè,
cómm in zîl, acsé anc in tèra.
Dâs incû al nòster pan d ògni dé,
e dscanzèla i nûster dèbet,
cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr,
e brîsa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån,
mo lébbres dal mèl.
Âmen.

Padre nostro

Padre Nostro
Che sei nei cieli
Sia santificato il tuo nome
Venga il tuo regno
Sia fatta la tua volontà
Come in cielo, così in terra
Dacci oggi il nostro pane quotidiano
E rimetti a noi i nostri debiti
Come noi li rimettiamo ai nostri debitori
E non ci indurre in tentazione
Ma liberaci dal male
Amen.




#Article 314: Bruunkoole-Winnenge (238 words)


Bruunkoole wäd oafte oubaud in eepene Gate, sodät me Täärpe un Loundskuppe oubaagerje mout, uum dät Tjuch tou kriegen. Ätter  häd die Oubau fon Bruunkoole juunuur uur Energie-Gewinnengen dän Foardeel, dät dät besunners billich weese schäl. Joo kweede ook, Bruunkoole hiede besuuners litje Emissione. Me bemöit sik ook, doo Loundskuppe wier mäd Natuur- un Kultuur tou fersjoon, man dät is ook kloor, dät disse kunstelke Natuur nit as dät Originoal weese kon. So kon me in sonaamde rekultivierde Loundskuppe oafte n grooten Fiskediek sjo, wier fon Natuur uut neen waas, wült doo Ljuude wieten nit, wät me uurs as Woater in dät groote Gat moakje schäl, wier me juu Bruunkoole uuthoald häd. Juu Bruunkoole wäd foarallen wonnen, uum juu in Kraftwierke tou ferbaadenjen. Bie dät ferbaadenjen entstoant CO2, wäd n Ienfloud ap juu Klimaferannerenge häd: Dät CO2 honget in juu Luft. Et reflektiert n bitje fon dät Sunnenlucht, wät fon buuten kumt, man juu Energie, juu fon binnen kumt un fon Natuur uut in dät All gunge kuud, wäd tou n fuul gratteren Deel tourääch ap juu Äide smieten, juu dertruch woormer wäd. Dissen Effekt entstoant nit bloot truch dät Ferbaadenjen fon Bruunkoole, man ook truch dät Ferbaadenjen fon Oulje (toun Biespiel in n Auto) un fon uur fossile Fjuurengen. Holt kon me oawers rauelk ferbaadenje, der wäd innerdoat ook CO2 produzierd, man in disse Mäite, in juu dät CO2 ook fon Natuur uut in juu Luft is. 




#Article 315: Hyperkorrektuur (530 words)


Hyperkorrektuur (Hyperkorrektur) häd me, wan wäl beeter boalt as goud. Dät häd me besunners wan wäl ne uur Sproake baale wol.

So moakede sik fröier die Koaster fuul Moite, do Bäidene tou leeren, dät jo ap Düütsk kweede schuulen: 

Man wan hie dan nit goud deerap oachtede, dan kwieden do uk: 

Dät waas dan Hyperkorrektuur: beeter as goud! Däälich stoant sowät in n Schoulprogram.

Hyperkorrektuur is uk, wan wäl in ju Sproake wät uurdrift, hyperkorrekt spräkt.
So häd me uk, wan wäkke Ljuude gjucht goud Seelterk leere wollen, dan kweede do t.B. 

deer jo daach woarnuumen hääbe, dät dät Seelterske sik unnerschat truch dät –je in Tiedwoude (moakje, kiekje), man deerbie ferjeete dät dät bloot jält foar ne ne bestimde Gruppe fon Tiedwoude.

Wäl wät beeter touheert, bemäärkt, dät do maaste Tiedwoude dan daach uutgunge ap –e, as in kriege, loope, toanke. Man dan ferjeete wäkke wier, dät dät foar eenige Tiedwoude (do Präteritopräsentia) nit in aal Falle jält. Do konnen dan schrieuwe: 

Uk dät –n bie sälwenständich bruukte Tiedwoude wäd so toumoal ferjeeten, t.B:

So uk ätter tou:

Der wäd wäil toacht, dät do ferscheedene Sproaken uk truch Hyperkorrektuur fon Substroatsproaken äntsteen sunt.

Wan me goud toulustert, dan heert me dät in dät Hoochdüütske wäkke Meeluude hädder uutspreeken wäide as in dät Platdüütske, t.B. klinge dät t un pf in Tropfen fuul hädder as dät d un pp in Läichdüütsk Drüppe. Dät hat ju hoochdüütske Luudferschuuwenge.

Wie mouden nu touräächtoanke an ju Foulkewonnerengstied uum dät Jier 500. Do koomen do germanisk baalende Nomaden uut dät Noudaaste uur ju Donau un uur dän Rhien, wier sik al ne rieke romaniske Buurenkultuur äntwikkeld hiede. Man do Buuren wieren an hier Lound buunen un kuuden sik also juun do dan hier dan deer apduukjende Nomadengruppen nit sätte. So wuuden do Germanen do näie Heere. Ju Theorie is dan, dät do romaniske Bewoonere hiere näie Heeren muugelkst goud in do hiere Sproake anbaale wüülen. In dät Romaniske hieden dan domoals oaber Meeluude as d un p ne swäkkere Uutsproake as in dät Germaniske. Deeruum fängen do Romaanske dan oun, dät d un p tou uurdrieuwen, also hyperkorrekt uuttouspreeken, so dät deeruut t un pf äntstuuden un deermäd ju hoochdüütske Sproake.

Man uk in dät fräiske Kustengestrich wuud ne uur Sproake boald, dät Präfräiske ('Foarfräiske'), fielicht n Oard Keltisk. Do hieden dan wier uur swäkke Meeluude, do dan in dät näie Germaniske uurdrieuwen wuuden. So wuud dät d tou t in Woude as tän, toanke, tjuude.

Gjucht stäärk wuude ju Uutsproake fon dät k un dät inluudende g uurdrieuwen, do deertruch uur tsj blw. dzj tou stämloos s, blw. stämhaft s wuuden in eenige Woude, as Sies, Säärke, Säärse, Säddene, lääse, Wääse. Ju Äntwikkelenge hat Assibilation. 

Anluudend un uutluudend g waas oawers eepenbeer in dät Keltiske hädder as in dät Germaniske, dan dät wuud ouswäkked tou j, i in t.B. Jäild ‘Geld’, joote ‘giessen’, Dai ‘Tag’, Wai ‘Weg’, lait ‘legt’.              

Apfaalend is, dät dät Läichdüütske un dät Holloundske fon aal do Annerengen nit angriepen wuuden sunt.

In Gallien statte dät Latienske al moonige Jierhunnerte eer ap ne uur keltiske Sproake, dät Galliske. Deerbie tried uk Assibilation ap, as in frantsöösk Chateau uut latiensk Castellum.




#Article 316: Ökologiske Niske (162 words)


Die Begriep Ökologiske Niske (de. Ökologische Nische) betjut niks uurs as ju Steede, ju Apgoawe, in n Ökosystem.

Uum sik an hiere Ökologiske Niske an tou paasjen, hääbe moonige Oarde, do jusälge Ökologiske Niske hääbe, hieren Phänotyp un hiere Anatomie äänelk äntwikkeld, owwol jo genetisk nit so nai früünd sunt. Dät hat Konvergenz.:

Die Wulf (Canis lupus) is naier mäd dät Bäist (Bos primigenius taurus) früünd, as mäd dän Tasmanisken Wulf (Thylacinus cynocephalus †?, woarskienelk uutsturwen 1936) owwol die Tasmaniske Wulf un die normoale Wulf n äänelken Phänotyp hääbe. Die Tasmaniske Wulf is ook mäd n Känguru (ju Familie Macropodidae) naier früünd as mäd dän normoalen Wulf. Man die Wulf häd jusälge Ökologiske Niske as die Tasmaniske Wulf, hie frät Flask.

Ook die Skäädel sjucht bie dän Tasmanisken Wulf un dän normoalen Wulf bienaist gliek uut. Ap ju foulgjende Bielde häd die Skäädel fon dän Wulf (bloot n Modell) ne gräine Markierenge, die Skäädel fon dän Tasmanisken Wulf (ächt) häd ne roode.:




#Article 317: Jiepeke (116 words)


Ju Jiepeke (Phylloscopus collybita) af luudmoalerisk die Tsälp-Tsalp, wät mäd dät düütske Woud Zilpzalp tou ferglieken is, is n Fuugel.

Ju Jiepeke sjucht so äänelk uut as ne uur Oard, Phylloscopus trochilus, ju mäd hier nai früünd is, un, as me an dän wietenskuppelken Noome sjucht, tou dän sälgen Sleek heert. Man me kon ju Jiepeke seeker mäd Hälpe fon ju Stämme ärkanne, ju, as al die uur Noome Tsälp-Tsalp kwäd, as trrrrr-tsälp-tsalp-tsalp-tsälp-tsälp-tsalp-trrrr klingt. 
()
()

Ju Jiepeke häd trjo Unneroarde:

Hier is die Lieuwendsruum fon disse Oard in ferscheedene Faawen, do anwiese, in wäkke Jierstied me dän Tsälp-Tsalp in n Gebiet fiende kon. Foar dän Lieuwendsruum fon do eenpelde Unneroarde sjuch in dän entspreekenden Apsats!




#Article 318: Sustertaxa (322 words)


Sustertaxa (Sg.:Sustertaxon) - n internationoal bruukboar Fäkwoud is Adelphotaxa - sunt two Taxa, doo mäd dät jeewielich uur Taxon genetisk naier früünd sunt as mäd aal uur Taxa, inne Phylogenetiske Systematik betjuudt dät, dät doo bee in n eersten Groad fonne phylogenetiske Ferwandtskup touhoopestounde, un touhoope n monophyletisk Superspezifisk Taxon sunt. Dät betjudt nit, dät joo ook Twillingstaxa sunt - dät hat, dät joo ook n äänelken Phänotyp hääbe - ook wan dät oafte so is. So sjucht toun Biespiel die Sleek Elephas - däälich rakt dät deer bloot noch dän Asiatisken Elefant - so äänelk uut as die Sleek Loxodonta - dät is die Sleek fon doo afrikoanske Elefante. Man owwol disse Taxa n äänelken Phänotyp hääbe, is die Sleek Elephas mäd dän Sleek Mammuthus - doo uutsturwene Mammute - genetisk naier früünd as mäd dän Sleek Loxodonta. Die Sleek Elephas is also dät Sustertaxon fon dän Sleek Mammuthus.

Hier n Kladogramm mäd Variablen, uum dät beeter wiese tou konnen. B un C sunt Sustertaxa af Adelphotaxa. Joo stounde in dän eersten Groad fonne Phylogenetiske Ferwantskup touhoope, deeruum dät joo bee as eensige Oarde fonne Stamoard d oustamme. A, B, C un doo Stamoarde e un d sunt, deeruum, dät joo alle fonne Stamoard e oustamme, n monophyletisk Taxon. B, C un juu Stamoard d sunt touhoope n litjer monophyletisk Taxon. Düt litjer Taxon stoant nu mäd A in n twäiden Groad fonne Phylogenetiske Systematik touhoope. Gnau so kon me oaber toun Biespil uk kweede, dät B un A in n twäiden Groad fonne Phylogenetiske Systematik touhoopestounde, deeruum dät B tou dät litjere monophyletiske Taxon heert.
                                 A      B       C
                                  \      \     /
                                   \      \   /
                                    \      \ /
                                     \      d
                                      \    /
                                       \  /
 Deer gungt dät uk fääre, man dät       \/
 is uunwichtich.                \       e
                                 \     /
                                  \   /
                                   \ /
                                    f
                                   /
                                  / Juu Linie fonne Stamoard f. Deer gungt dät noch fääre
                                    deel, man dät is uk uunwichtich.




#Article 319: Säimaskiene (380 words)


Ne Säimaskiene (dt. Nähmaschine) is n Apparoat, wiermäd me dät Säien fon Göitjen hoolich-automatisk moakje kon.

Uum 1755 wuud in ferscheedene europäiske Lounde fersoacht, ne Maskiene uuttoufienden, ju dät Säien mäd de Hounde ärsätte kuude. Do Äntwiklengen gjuchten sik ap do groote Sniederäie, wier do Sniedergesällen fonsälwen goarnit bliede wieren, dät him so ju Oarbaid uut de Hounde nuumen wuude. 

In Frankriek roate dät uum 1830 do eerste Maskienen in do Sniederäie. Ju eerste bruukboare Maskiene wuud äntwikkeld fon Barthlemy Thimonnier. Mäd sien Ärfiendenge bekoom hie n Kontrakt foar dät Moakjen fon frantsööske Uniforme.

In n Ounfang fon dät 20. Jierhunnert wuud ju Säimaskiene fääre ferbeeterd, wiertruch ju nu uk touhuus fon do Wieuwljuude bruukt wäide kuude. Ne reelle Ferbeeterenge koom truch ju Äntwiklenge fon ju Treedmaskiene, wiel me nu bee Hounde fräi hiede foar dät Säigoud. Deer ieuwenske kreegen do Maskienen moor Muugelkhaide, as dät Moakjen fon ferscheedene Stääke, as Zickzack un Seemen. Leeter koomen do Säimaskienen mäd elektriske Andrieuwenge un däälich sunt do al Komputer-stjuurd.

Ne Säimaskiene foar in ju Huushollenge ferwoant two Träide Jäiden, in Juundeel tou dät Säien mäd de Hounde, wät gewöönelk man een Träid benutset. Een fon do bee Träide is apwinneld ap ne litje Spoule, ju sik in n Bak unner dät Göitjen befint. Ju uur Träid lapt fon ju Jäidenrulle buppe ap ju Säimaskiene truch n Mechanismus ätter ju Näddele. Dät Näddelooge sit ticht bie ju Spitse un ju Näddele gungt ap un deel. Deerbie gungt ju Träid mäd n Strik truch dät Göitjen. 
Mäd n ingeniösen Mechanismus wäd dät Strik uum dän uur Träid fon ju Spoule tou hoald, as me ap ju bewäägjende Bielde sjucht. Wan ju Näddele wier hooch gungt, wäd ju Träid strom anleeken, so dät bee uumnonner tou wikkelde Träide die Soom of ju Näid bienonner hoolde. Deerbie drukt n Fout dät Göitjen fääst ap ju Näddelplatte, wierbie twiske do Stääke dät Göitjen n litjen Aantje fääre schäuwen wäd truch dän Schuuwer.

Die Mechanismus uum ju Spoule tou is kritisk. Dät kon tou loange Strieke reeke, do der uut däT Göitjen hääruutraagje of dät kon Träidbreek reeke. Dät hat dät moderne Jäidensoarten gau ferallerje. Aller Säieljäiden is minner glääd as Jäiden, dät fluks uut n Fabrik kumt. Me kon deeruum ap bääste säie mäd kuuts kooped Jäiden.




#Article 320: Ephesos (668 words)


 
 
 
 
 
Ephesos (lat. Ephesus, griech. Ἔφεσος, türk. Efes, hethitisk Apaša) waas in dät Oalerdum ne groote Ioniske Hoawen- un Honnelsstääd an ju Wäästkuste fon Littik-Asien, däälich in ju turske Provinz Izmir, juunuur dät Oailound Samos.

Ephesos is dät wichtichste archäologiske Gestrich fon ju Turkäi. Uursproangelk (uum 1100 f.Chr.) waas dät ne Gruppe ienheemske Siedlengen, do der liegen uum dät Hillichdum tou fon ju groote asiatiske Fruchtboarhaidsgoddin, naamd Artemis fon Ephesos. Ephesos is däälich bekoand as dät grootste Fräiluchtmuseum fon dät Roomske Riek ap e Waareld. 

Leeter siedelden sik deer Griechen an, foarallen Ionier, do ju lokoale Goddin glieksätten mäd hiere oaine Goddin Artemis. As hieren Anfierder wäd Androclus ärwäänd, die uk as Gruunder fon Ephesos jält. Ephesos unnergeen dätsälge as aal do ioniske Stääde. Ätter ju Äroberenge in 560 f.Ch. truch Köönich Croesus fon Lydien wuud Ephesos truch Synoikismus tou een Stääd touhoopeföiged. In dät Jier 550 f.Chr. wäd ounfangd mäd dän Bau fon dän eerste Tempel fon Artemis in Ephesos, die der 436 f.Chr. kloorstoald wäd. Unner persiske Ferwaltenge noom Ephesos 499 f.Chr. Deel an dän Ioniske Apstand un ätter do Persiske Kriege an dän Delisken Buund. Ätter 415 f.Chr. stuud Ephesos in dän Pelopponesisken Kriech an je Siede fon Sparta. Ätter dän Köönichsfree fon 387 f.Chr. Koom ju Stääd wier unner Persien.

In dät Jier 356 f.Chr. wuud die eerste Tempel fon Artemis fernäild (ätter ju Legende ap dän Gebuurtsdai fon Alexander die Groote), wierätter mäd dän Bau fon dän twäide Tempel ounfangd wuud. Foarallen ätter Alexander dän Groote wuuks ju Stääd uut tou een fon do wichtichste fon dän Hellenismus, wiertou gjucht holp, dät deer die näie groote Tempel fon ju “Ephesiske Artemis” stuude, die der 323 f.Chr. kloorstoald wuude un die der goolt as een fon do Soogen Waareldwunnere. Dissen Tempel mätte 105 bie 50 Meter, mäd 127 Ioniske Suulen fon 18 Meter hooch. Die Diadochen-Köönich Lysimachus ferlaide ju Stääd un die Hoawen, moakede hier tou sien Ferwaltengszentrum un naamde hier ätter sien Wieuwmoanske Arsinoeia. Do Bewoonere fon Colophon wuuden uum 298 f.Chr. ätter Ephesos uurbroacht, wiertruch ju Ienwoonertaal tounoom bit 100.000.

Ephesos waas ouwikseljen Besit fon do Ptolemäe un do Seleukide. Bie dän Ferdraach fon Apamea koom Ephesos 187 f.Chr. an do Attalide, do Härskere fon Pergamon, un ätter 133 f.Chr. an dät Roomske Riek.

Ephesos hied ne Blöitetied unner dät Roomske Riek. Ju Stääd is foarallen bekoand fon two Biebelbouke: die Bräif fon Paulus an do Ephesere un ju Apostelgeskichte fon Lukas. Gans bekoand is ju Stääd uk weegen dät Konzil fon Ephesos, touhooperuupen fon Kaiser Theodosius III weegen ju Striedfroage uur ju Leere fon Nestorius. 

Ju Stääd bleeuw eerste uk noch Zentrum fon ju Fereerenge fon Artemis, man 262 wuud die groote Tempel fernäild un gans uutroowed fon do Goten.
Ephesos koom in Ferfaal ätter dät do Turke ju Stääd 1420 iennoomen. Aantje fääre fint me noch do Uurblieuwsele uut ju turske Tied in Selçuk, wier ju leet-seldschukiske Isa Bey-Moschee stoant un ap n Höäwel deerbuppe ne byzantisk-seldschukiske Zitadelle. In ju Zitadelle stoant ju Johannessäärke, wier dät Grääf fon dän Apostel Johannes lääse skäl. Ap dän Höäwel Aladag, an ju uur Kaante fon Ephesos, stoant dät Huus fon Maria (tursk: “Meryemana”), wät fuunen wuude ap Anreegenge fon do Visione fon Anna Katharina Emmerich. Deer kon me uk ju Hööle fon do soogen Släipere bekiekje. 

In leeter Tiede fersoundede die Hoawen un koom ju Stääd in dät Binnenlound tou lääsen. Deertruch kuud ju hiere wirtskaftelke Loage nit behoolde un wuud ju Stääd ap Eende ferlät. Fielicht deertruch rakt et deer noch fuul oolde Bauräste. Deeruum is ju nu ne wichtige Bestimmenge foar Touriste, deeruum dät me deer n gouden Iendruk kriege kon fon wo ne Stääd in ju Blöitetied fon dät roomske Riek uutsaach. Ieuwenske roomske Boade un n roomsk Toilettensyssteem kon me fuul Suulen fon Tempele sjo, do Räste fon ju groote Bibliotäike fon Celsus un n oarich bewoard blieuwen roomsk Tjooter. Dit Tjooter kreech sien definitive Foarm in dät eerste un twäide Jierhunnert ätter Christus un hied Ruumte foar 24.000 Toukiekere.




#Article 321: Ruste (501 words)


Do Ruste (Coleoptera, dt. Käfer) sunt ne Oardnenge fon do Insekte. In ju Biologie sunt bit däälich sowät 350.000 Oarde bekoand, deerfon rakt dät sowät 8.000 in Middel-Europa. In Middeleuropa is ju Rustefauna so goud bekoand, dät ne Äntdäkkenge fon ne näie middeleuropäiske Oard uunwoarskienelk is. Ju Wietenskup fon do Ruste, n Deelgebiet fon ju Biologie, hat Koleopterologie. Ju Entomologie, dät biologiske Deelgebiet fon aal do Insekte, befoated sik ook mäd do Ruste. Al in ju Midde fon dät 19. Jierhunnert häd C. G. CALWER ne Touhoopefoatenge fon juns Themoa unner dän Noome Die Naturgeschichte der Käfer Europas skrieuwen un Alfred Russel Wallace sammelde in ju Malaiiske Inselgruppe (däälich:Indonesien) Ruste fon ju Familie Cerambycidae. Leeter, 1895 bit 1899 häd L. GANGELBAUER sien Käfer Mitteleuropas in tjo Beende skrieuwen, man sunner Bielden. 1908 bit 1916 koom Fauna Germanica - Die Käfer des deutschen Reiches fon EDMUND REITTER hääruut, ne Oarbaid, ju uk däälich noch bie fuul Wietenskuppere as seriös un nit feroalerd jält.

Do Ruste sunt in n Fergliek mäd uur Insekte relativ eenhaidelk in 't Uutsjoon. As aal Insekte hääbe jo n Chitin-Buutenskelett, wät normoal bie Ruste besunners häd is, bloot bie n poor Uutnoamen, as do Cantharidae (düütsk:Weichkäfer) un do Malachiidae (Düütsk:Zipfelkäfer), is düt Buutenskelett wook. Ju Grööte is variabel: So sunt do bee grootste Ruste, Titanus giganteus (düütsk:Riesenbockkäfer) un Dynastes hercules (düütsk:Herkuleskäfer) uut Suudamerikoa, mäd, allebee, 17 cm, fuul gratter as do Ruste, do wie normoal so in Middeleuropa kanne. Uunwoarskienelk litje Oarde rakt dät toun Biespiel bie do Tiliidae (düütsk: Zwergkäfer) mäd ne Loangte fon 0,25 bit 1,3 mm. Uut disse Familie rakt dät moor as 100 Oarde uk in Europa

Die Thorax (Brustousnit) is n bitje uurs apbaud as bie uur Insekte. So sunt do tjo Segmente (Prothorax, Mesothorax un Metathorax an juu Bupperkaante ferwoaksen, an juu Unnerkaante innerdoat nit, man deer sunt Ferlaangerengen fon do Segmente, wiertruch dät n bitje ferbiesterjend uutsjucht.

Do maaste Ruste hääbe two Poore fon Juuken: Do Elytren un do normoale Juuken. Fuul uur Insekte hääbe uk Faander- un Bääterjuuken, man bie do Ruste (bie uur Insekte bloot as Uutnoame) sunt wäide do Faanderjuuken nit moor as Juuken, sunnern as Skuts foar do gjuchte Juuken bruukt. N Fergliek mäd juu Ieme, juu nit tou do Ruste, sunnern tou do Hymenoptera (düütsk:Hautflügler) heert : Iemen hääbe innerdoat uk two Poore fon Juuken, man bie juu Ieme sunt do Faanderjuuken uk kloor un sogoar fuul gratter un wichtiger, do Bääterjuuken fon ne Ieme sunt deerjuun gans littik.

. Do Faawen fon Ruste sunt fon Oard tou Oard unnerskeedelk. Oafte rakt dät in ne Oard sogoar een typiske Faawe, un ieuwenske disse Faawe noch n poor Varianten. Sukke Varianten naamt me Aberratione, un gnauer uum dät fon ne Foarmaberration (aberratio sculpturae) tou unnerskeeden, aberratio coloris. Ne Aberration, juu wiet is, hat Albinismus (mongs is dät uk Leuzismus af Leukismus, man nit bie Ruste), ne roode hat Rufinismus un ne swotte Melanismus. N Diert häd sunne Aberration, wan et tou fuul af tou min Pigmente häd.




#Article 322: Koleopterologie (443 words)


Koleopterologie is n Deelgebiet fon juu Entomologie (juu Insekte-Wietenskup), also uk fon juu Biologie (juu Lieuweweesen-Wietenskup). Juu Koleopterologie befoatet sik mäd Ruste (Coleoptera).

(Sjuch uk in dän Artikkel Ruste)
Al in juu Midde fon dät 19. Jierhunnert häd C. G. CALWER ne Touhoopefoatenge fon juns Themoa unner dän Noome Die Naturgeschichte der Käfer Europas schrieuwen un Alfred Russel Wallace sammelde in juu Malaiiske Inselgruppe (däälich:Indonesien) Ruste fon juu Familie Cerambycidae. Leeter, 1895 bit 1899 häd L. GANGELBAUER sien Käfer Mitteleuropas in tjo Beende schrieuwen, man sunner Bielden. 1908 bit 1916 koom Fauna Germanica - Die Käfer des deutschen Reiches fon EDMUND REITTER hääruut, ne Oarbaid, juu uk däälich noch bie fuul Wietenskuppere as seriös un nit feroalerd jält.

Älken Koleopterologe häd sien oaine Trike, Ruste tou fangen. Ap ferscheedene Wiesen kon me Fallen moakje, toun Biespiel mäd fuule Fruchte as Budden. Moonige Koleopterologen wollen nit bloot dood fuunene Dierte in hiere Sammelengen dwo, sunnern ook doo lieuwende Ruste, doo joo dan uumebrange. Deertou kon me Soagelse af suugend Papier (as in n Schiethuus) mäd Äätek-Äther truchwäitje un in n Buddel mäd n breeden Hoals oundwo. Me mout dän Buddel oawers noch goud mäd n Koark fersluute konne. Me mout appaasje, dät die Äätekäther dän Buddel nit feräisje kon, hie schuul also in n Twieuwel uut Glääs weese, moonige Oarde fon Plastik konnen deerjuun feräised wäide. In dissen Buddel stäärft n Rust. Ätter EDMUND REITTER schäl me n Rust in Spiritus smiete, dan stärft hie ook. Wan me n dooden Rust präparierje wol, mout me eerste sien Beene ätter buuten fixierje, in ne Sammelenge schuul me doo Beene goud sjo konne, wült mongs kon me bloot in dissen Fal juu Oard ärkanne. Dan kon me doo ap ne Näddel apspiesje, man dät is beeter, wan me doo mäd n woaterlöösboaren Klieuwestof an n apspieseden Striemel Papier apbaket, dan wäd ap neen Fal n wichtich Deel an juu Unnerkaante fon dän Rust fernäild un me kon him in n Twieuwel foar ne näie Bestimmenge wier fon dän Papierstriemel wächmoakje. Man Uumebrangen fon Dierte, bloot foar ne Sammelenge, is nit goud. Innerdoat nit bie doo Ruste, man bie moonige exotiske grattere Dierte, sunt al groote Schoaden passierd, bloot wült doo Moanskene toachten, joo moute doo Dierte foar hiere Sammelengen uumebrange. Me schuul dät also bloot foar wietenskuppelke Swäkke moakje, un deerbie betoanke, dät me doo maaste Oarde uk mäd Hälpe fon Photografien ärkanne kon, un, dät me ne uumfangrieke Sammelenge uk mäd juns Ruste, doo me älken Dai dood fiende kon, apbaue kon. Me schäl deerbie oawers uk uurlääse, dät nit doo Sammlere, sunnern doo, doo dän Lieuwendsruum fernäile, dän grootsten Schoade foar doo Ruste brange.




#Article 323: Je-Tiedwoude (233 words)


je-Tiedwoude (dt. je-Zeitwörter) bildje ne apaate Klasse fon swäkke Tiedwoude, do der karakterisierd sunt truch n Jot in fuul Foarme. N Biespil is moakje ‘machen’. Disse Klasse rakt dät bloot noch in do fräiske Sproaken, also nit bloot ap Seeltersk, man uk ap Wäästfräisk un in mäd Räste in dät Föhringer. In dät Ooldfräiske waas dät uk al fertreeden (makia), as uk in dät Ooldängelske (macian). Dät schäl ooldgermanisk -ôjô äntstamme (ahd. salbôjên ‘soolwje’ [1. pl.]) un fääre indogermanisk -âjô.

Luudgesätselk failt dät j in fuul Foarme, man do sunt dan oafte wier tou ärkannen an n Twiske-e (as in moaket ‘macht’), wät ooldfräisk a, ahd. ô äntspräkt. Dät Twiske-e is oawers wächfaalen ätter l, n un  r, in dät Präteritum uk ätter uw un w. In ju Uursicht hierunner sunt do bee tjuk oudrukt. 
		

 1. Unner bestimde Uumstände kon dät Twiske-d uutfaale, also iek moake usw.

Apfaalend is, dät et sik bie disse Oard Tiedwoude maastens uum Denominative honnelt, dät sunt Tiedwoude, do der oulat sunt fon n Substantiv of n Adjektiv, also t.B. koopje fon Koop, oumeegerje fon meeger. Uk Froamdwoude mäd -ier- eendje ap -je, t.B. passierje, dekorierje.

Substantive do der uursuume oulat sunt fon sun Tiedwoud, hääbe neen j in sik, also Moaker, Kööper. Woude as Koakjer, Pröötjer, Soadjer äntstamme düütelk Noaberdialekte, fergliek suud-ooldenbuurgsk Proetkert. Dät eensoame Twäärsfoutjer is wäil as Intensivfoarm tou betrachtjen, as uk Bootjer (aastfräisk bootjen).




#Article 324: Nomenklatuur (107 words)


As Nomenklatuur (de. Nomenklatur) beteekent me n System fon wietenskuppelke Noomen.

In juu Biologie beteekent me doo Nomenklatuure oafte as Latiensken Noome. Dät is falsk, wült ne biologiske Nomenklatuur oafte, man nit aaltiede Latiensk is. So häd die uutstuurwene Sleek Teinolophos (dät is n Foarfoar fon dät Snoabeldiert fon däälich) n griechisken Noome un die Noome Xianglong zhaoi is fon dät Chinesiske woud Xiànglóng (fljoogende Droake), bloot die Oardnoome zhaoi is innerdoat chinesisk, man latinisierd, dät sjucht me an dät Genitiv-I. Also lät sik die Noome uursätte mäd fljoogende Droake fon Zhao (latinisierd Zhaous).

An disse Biespiele sjucht me nu, dät nit aaltiede n latiensken Noome is.




#Article 325: Foan (723 words)


Foane (eenpeld die Foan, dt. Moor) rakt dät in fuul Lounde ap de Waareld. Do maaste Foane rakt dät up dän noudelke Deel fon ju Waareld, uk in Europa. Wäästelk fon Düütsklound sünt in Belgien un do Niederlounde fuul Foangebiete. An do Niederlounde is dät al deeroan tou sjoon, dät fuul Meenten n Noome hääbe mäd -veen (Wäästfräisk -fean). um dät Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde läit dät grootste Foangebied fon Europa, die Bourtanger Foan.

 

Uk in Düütsklound sünt där fuul Gestriche mäd Foane. Do maaste Foane sünt oubaud af kultivierd. Fuul Foangebiede stounde unner Natuurskuts, där kon naan Eed moor greeuwen wäide. Do Eedgreeuwbedrieuwe mouten maast do Foangebiede wier renaturierje.
Do maasten Foane in Düütsklound sünt in Nouddüütsklound. In Läichsaksen un Bremen roakt dät mädnunner so n 249.200 Hektoar Foan.In Läichsaksen stounde 54.000 Hektoar Foan unner Natuurskuts. 12.000 Hektoar sünt renaturierd, dät skälle bit dät Jier 2050 62.000 Hektoar wäide. Der sünt blood noch 3.600 Hektoar, do noch nit oubaud sünt.

Twiske Bremen, Ossenbrääch un Hannover in Läichsaksen läit ju . Dät is n Foangebied fon 105.000 Hektoar, wierfon 15.000 Hektoar unner Natuurskuts stounde. Fon ju Diepholzer Moorniederung sünt noch groote Deele ärhoolden, dät skäll dät am bäästen ärhooldene Foan fon Läichsaksen wääse. Tou dät Gebied hääre 15 Foangestriche, wieruuner dät , dät , dät  un dät .

Sjuch hier: 

Die Foan moakede fröier dän grootste Deel fon ju Uurfläche Seelterlounds uut. In Seelterlound sünt die Aastfoan un die Wäästfoan toun grooten Deel afbaud af kultivierd. Där sünt uk Renaturierenge in Goang sät wuuden. In dän Wäästfoan bie Roomelse lait dät Gebied fon do Marineseender. Dät is n Natuurskutsgebiet und däär hääbe sik al fuul Dierte wier ienfuunen. So sünt in dät Gebied 34 Fuugeloarden wier täld wuuden. Fon Roomelse uut kon moan mäd dän Seelter Foonkieker in dän Wäästfoan fiere. Deerbie wäid do Besäikere fuul uur die Foan fertält. In dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen kon moan uk fuul uur die Foan wies wäide.

Dichte bie dät Seelterlound sünt noch fuul moor Foane:

 
Düsse Foane stounde toun grootsden Deel unner Natuurskuts.

Sjuch foar düssen Absatz do Artikkele Eedgreeuwe un Aastfoan.

In do maaste Eed-Oubaugebiede sünt Renatuurierenge in Goang sät wuuden. Deertruch skäll deer wie n nai Foan woaksje. Die Foan woaksed so n Millimeter in't Jier. Dät is dan moan 1 Meter in Duusend Jiere un dät n näi Foan woaksed duurt dan uk moordere Duusend Jiere.

In dät Huvenhoops Foan twiske Bremen un Hambuurich hääbe se so n 150 Hektoar fon dän Foan outränd. Dät skäll deer in dän Originaol-Toustoand blieuwe un kon deer fääre woaksje. Wier deer al Eed oubaud is, wäid die Foan renatuurierd, so dät deer n nai Foan woaksje kon.

Bie dät Eedgreeuwen sünt oafte Foanlieken fuunen wuuden. Aal mädnunner sünt deer wäil so n 2.000 Lieken fuunen wuuden. Allinich in Dänemark sünt moor as 500 Foanlieken funnen wuuden. Do hääbe maast al n poar hunnerd af n poar duusend Jiere in dät Eed lain. Truch dät suure Woater sunt do Lieken konservierd wuuden un oafte gaud ärhoolden. In Seelterlound sünt noch neen Lieken fuunen wuuden, man in Husbäke bie Edewäächt is 1936 n Mon fuunen wuuden. Die is ieuwenske uur Foanlieken in dät Landesmuseum für Natur und Mensch, in Ooldenbuurich tou sjoon.  
Tichte bie Seelterlound, bie Burloage in ju Esterweger Dose is in dät Eedoubaugebiet fon dät Moorgut Seedelsbierich ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer ne Foanlieke fon n jungen Wänt funnen wuuden. Ju Lieke fon Burli was al fon 2005-2009 in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstaald un is nu bie ju Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wäd nu in dät Landesmuseum für Natur und Mensch in Ooldenbuurich uutstald und kumt in August 2012 wier touräch ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. 

In Burloage-Klostermoor II bie Rauderfeen is 1953 n besünners gaud ärhooldenen Huund uutgreeuwen wuuden, dät wier dät eerste Moal, dät n Diert fuunen wuud. Ju lääsde Lieke, ju in Läichsaksen fuunen wuud, waas in dät Jier 2005 dät Wucht  fon dän . Siedäm dät Eed maskinell greeuwen un feroarbeidet wäd, is in dän Eedmull maststieds niks moor tourääch tou fienden.

Sjuch hier: 

Annette von Droste-Hülshoff, 1842  

Die ganse Täkst fon dät Gedicht stound 




#Article 326: Litauen (100 words)


Litauen (litauisk Lietuva) is n Stoat in Europa un ju suudelke fon do tjo baltiske Stoaten. 

Litauen is siet dän 1. Moai 2004 Meeglidstoat fon ju Europäiske Union.

Do hoochste Biergen fon dät Lound sunt Aukštasis kalnas un Juozapinės kalnas (294 m). In dät Wääste gränset Litauen an ju Aastsee un fääre wäd dät begränsed fon Letlound, Wietruslound, Polen un Ruslound (Kaliningrad).

Do grootste Stääde sunt (2008):

Litauen häd siet ju Ferwaltengsreform in do 90er Jiere 10 Ferwaltengsbesirke:

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $16.800 in 2007. In 2007 waas 5,3% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 33,3% Industrie un 61,4% Tjoonste.




#Article 327: Portugal (325 words)


Portugal is n Stoat in Europa. Ju Haudstääd is Lissabon. Tou dät portugiesiske Stoatsgebiet heeren uk do Azoren un Madeira. 

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Torre (1.993 m). Ju grootste Äi fon Portugal is die Tejo. Portugal wäd begränsed fon Spanien in dät Aaste un Noude, in dät Wääst un Suudwääste gränsed Portugal an dän Atlantisken Ozean. Wäästelk fon ju Haudstääd Lissabon lait Cabo da Roca, die wäästelkste Punkt fon dät europäiske Fäästlound.

In dät 15. un 16 Jierhunnert waas Portugal ne rieke Kolonialmacht. Portugal ferloos fuul Riekdum truch dät stäärke Äidbieuwjen in Lissabon in 1755, ju Besättenge fon dät frantsööske Kaiserriek unner Napoleon, un ju Uunouhongelkaid fon sien riekste Kolonie Brasilien in 1822. 1910 waas dät Eende foar ju köönichelke Familie, truch ne Revolution wuude ju Republik gruundet. Ju Tied fon ju Republik waas in 1933 uute, do de 'Estado Novo' (Näie Stoat) gruundet wuude. Die Estado Novo waas n autoritären Diktatuur. 1974 griepen Soldoaten ju Macht in Portugal. Een Jier leeter foulgjede ju Uunouhongelkaid foar aal do portugiesiske Kolonien in Afrika. Siet 1986 is Portugal n Meeglidstoat in ju Europäiske Union un is uk Gruundengsmeeglid fon ju NATO.

In Portugal woonje uungefeer 10,6 Millionen Moanskene. Deerfon is ju Moorhaid, so'wät 90%, roomsk-katoolsk. Ju Sproake fon Portugal is dät Portugiesisk. Truch ju Religion un ju Sproake kon me dät Lound as täämelk homogeen betrachtje. Do grootste Stääde sunt Lissabon (564.657 Ienwoonere in 2009) un Porto (263.131 Ienwoonere in 2009).

Siet 1974 is Portugal n parlamentarisken Republik. Do fjauer beloangriekste Organe in ju Politik sunt die Presidänt (köärd foar fieuw Jiere), die Premierminister un sien Ministerräid, dät Parlamänt as uk ju Justiz. Die Presidänt benaamd dän Premierminister un dän Ministerräid. Ju Regierenge wäd fon dän Premierminister anfiert, die sik n Ministerräid touhoopestaald. 

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $21.800 in 2007. In 2007 waas 8,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 25,4% Industrie un 66,4% Tjoonste. In 2008 waas 7.6% fon ju Befoulkenge oarbaidsloos.




#Article 328: Zypern (117 words)


Zypern (griechisk: Κυπριακή Δημοκρατία/ tursk: Kıbrıs Cumhuriyeti/  äng., nl. Cyprus) is n Ailound in dät Middelmeer. Aleer waas dät gjucht truchmisked fon Griechen un Turken bewoond. Däälich lieuwje (ätter Ferdrieuwengen un Flucht) in dät Noude foaraaln Turken un in dät Suude foaraaln Griechen, dät Noude häd sik as Turske Republik Noudzypern faktisk uunouhongich moaked, man dät wäd in do Fereende Natione fon neemens buute ju Turkäi anärkoand.

Zypern is siet 1. Moai 2004 n Lidstoat fon ju Europäiske Union.

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Olympos (1.952 m). Geografisk heert Zypern tou Asien.

Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $27.100 in 2007. Fon ju ganse Wirtschaft waas 2007 bit 2,7% Loundwirtschaft, 19,2% Industrie un 78% Tjoonste.




#Article 329: Saksen-Anhalt (149 words)


Saksen-Anhalt (Düütsk: Sachsen-Anhalt, Plat: Sassen-Anhalt) is n Buundeslound in Düütsklound. In äänelke Foarm bestuude dät Lound al in'e DDR-Tied fon 1947 bit 1952 tou, dan wuude dät de facto deeld, uk wan't de jure noch n bitje langer bestuude. Ätter ju Weende is dät nit heel un aal, man steedenwiese in dän sälge Skeedferloop wiergruunded wuuden.

Dät Lound Saksen-Anhalt is in't Noude fon een läige Loundskup bestimd, fääre suudelk rakt dät uk Bierge, biespilswiese die Harz in't Suudwääste, wier uk die Bloksbierich (Brocken) lait, mäd 1141,1 m u. NN die hoochste Punkt fon't Lound.

Truch Saksen-Anhalt ferlopt uk ju Benrather Linie, ju Isoglosse twiske machen un maken, also dät Skeed twiske Plat un Bupperloundsk Düütsk. Deer mout me oaber tou kweede, dät dät Platdüütske, dät ätter dän oolde Bruuk in't Noude fon Saksen-Anhalt boald wuude, junner nit moor oafter tou heeren is.

Do Loundkringe sunt:

Do kringfräie Stääde sunt:




#Article 330: Noudsee (100 words)


Ju Noudsee is n Deel fon dän Atlantiske Ozean un läit in dät Noudwääste fon Europa. Ju wäd begränsed fon Norwegen und Dänemark in dät Aaste, Düütsklound, do Niederlounde, Belgien un dät Sleeuwekanoal in dät Suude un Groot-Britannien in dät Wääste. Ju truchsleek Djüpte is uungefeer 95 m. Bie ju Kuste fon Norwegen läit die djoopste Punkt (uungefeer 700 m). In ju Noudsee rakt et fuul Oulje un Gas wierfon al fuul uut dän Boudem hoald wuuden is. Fröier waas ju Noudsee bekoand as Mare Frisicum weegen do Fräisen do deer an ju Kuste woonden un n wichtigen Skipfoart hieden.




#Article 331: Panama (1398 words)


Panama (Spanisk: República de Panamá; IFA: re'puβlika ðe pana'ma) is n Lound ap ju deerätter benaamde Loundbrääch fon Panama twiske Noud- un Suudamerikoa. Ju Haudstääd is Panama-Stääd. Dät Lound wuude in 1903 truch Suldoaten fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa besät un foar uunouhongich ferkloort, uum dän Bau fon dän Panamakanoal beeter unner Kontrolle tou hääben. In't Foaren hiede dät n Deel fon Kolumbien weesen.

Panama lait in Middel-Amerikoa, ap ju smälle Loundbrääch fon Panama, ju Noud-Amerikoa un Suudamerikoa ferbindt. Uumdät düsse Ferbiendenge n bitje beeged is un nit gans liek ferlopt, lait ap ju Noudersiede die Atlantik, wilst ap ju Suudersiede die Pazifik is. As kunstelke Woatersträite twiske do bee Ozeane tjoont die Panama-Kanoal, die twäärs truch dät Lound ferlopt.
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Volcán Barú (3477 m). Ju grootste Äi fon Panama is dät Panama Kanoal. Ju Noudkuste hiert geografisk tou dät Karibiske Gebiet.

Do Noaberlounde fon Panama sunt:

Do ooldste archäologiske Funste uut Panama sunt tweelichduusend Jiere oold, dät honnelt sik uum Piel-Spitsen. Touminst sänt düsse Tied rakt dät also Ljuude in dät Rebät. Ju Neolithisierenge, also die Uurgong fon een Joagd- un Sammel-Wirtskup tou ju Buuräi, waas sowät 3000 foar Kristus. In Panama hääbe sunt do eerste amerikoanske Kultuuren weesen, do mäd Potboakeräi ounfangd sunt, biespilswiese ju  Monagrillo-Kultuur in ju Tied fon 2500 bit 1700 foar Kristus. Uut düsse Kultuuren äntwikkelden sik uurloang betjuudende Ounsiedelengen, do ap't bääste truch do Grääf-Funste fon ju Conte-Uutgreeuwengs-Steede (500 - 900 ätter Kristus) un truch ju polychrome Potboakeräi fon dän Coclé-Stil bekoand wuuden sunt.

Eer do Europäere keemen sunt, lieuwden in Panama masse Foulke, do Chibcha-Sproaken un Choco-Sproaken boalden, juust so as dät Cueva-Foulk, do hiere Sproake is uutstuurwen un kon apgruunde fon läipe Dokumentierenge nit seküür touoardend wäide (wildääge heert dät uk tou do Choco-Sproaken). Dät is nit seküür bekoand, wo fuul Ljuude al in Panama lieuwden, as do Europäere koomen. Dät rakt gjucht hooge Taksierengen fon bit tou 2.000.000 Ljuude, man näiere Taksierengen fon Februoar 2018 gunge deerfon uut, dät dät bloot 200.000 Ljuude wieren. Archäologiske Funste, juust so as Tjuugnisse fon do eerste Europäiske Foarskere, beskrieuwe diverse ienheemske Foulke mäd kulturelle Ferskeedenhaide, do al Ärfoarenge hääbe, Honnelsweege tou bruuken. Do Indioanere fon Panama lieuwden deelwiese noch fon Joagd un Sammleräi, man jo hääbe uk al Buuräi bedrieuwen un Turske Weete, Kakao un Wuttelfruchte ounbaud. Jo lieuwden in litje Hutten, do uut Palmen-Bleede uur runde Takken-Struktuuren moaked wieren.

In 1501 moakede sik Rodrigo de Bastidas uut Sevilla, die touhoope mäd Christoph Kolumbus ap sien twäide Amerikoa-Raise unnerwaiens waas, fon ju Atlantikkuste fon wier däälich Kolumbien lait, ap, uum ju Kusten-Linie fon ju karibiske See tou kartierjen. Hie roakede La Punta de Manzanillo an Panamas sien buppere karibiske Kuste, man ätters moaste hie tourääch ätter Santo Domingo, uumdät sien Skip nit moor goud ap Steede waas. Jie jält as die eerste Europäer, die ap düssen Deel fon ju Loundäängte, dät Rebät, wier däälich Guna Yala lait, Ounspröäk stoalde.

Een Jier ätter de Bastidas Ounkumst in Panama sailde Christoph Kolumbus fon do Rebätte, wier däälich Honduras un Costa Rica sunt, in suudelke Gjuchte ätter ju Lound-Äängte wai. Kolumbus moakede in düsse Tied Koarten fon ju panamaiske Kusten-Linie un ärfoarskede uk dän wäästelken Deel fon Panama. Hie loundede in een Steede mäd Noome Almirante un woogede sik foar bit een een Rebät, dät hie Veragua (seeltersk: Woater sjo) naamde. Hie sätte sien Kustenfoart fout bit ätter dän Río Chagres, loundede in Portobelo, een natüürdelke Bucht, ju in 1597 aan betjuudenden Karibik-Hoawen fon ju spoanske Flotte wäide skuul, un be'eendigede sien Ärkundengen läiweloa in Del Retrete, ätterdät hie bloot two Mounde in dän Beriek weesen hiede, wier däälich Panama lait.

Vasco Núñez de Balboa, die mäd de Bastidas in't Jier 1501 unnerwaiens weesen hiede, kuude in 1513 bewiese, dät do Fertällengen fon Ienheemske uur aan twäiden Ozean gjucht wieren. Dertou moakede hie sik ap dän stuuren Wai fon dän Atlantik ätter dän Pazifik. Balboa naamde dän Pazifik Suud-See, eerste leeter kreech hie sin Noome fon däälich.

Säntrum fon dät kolonioale Panama wuude Panama-Stääd. 1519 fon Pedro Arias Dávila gruunded, wuude ju bolde sit fon ju Audiencia un uk Biskopssit. In Panama-Stääd wuude een wichtige Honnelsstääd, uumdät ätter ju Äntdäkkenge fon dät Inka-Riek masse Gould un Säälwer, dät me do Inka ounoom, uur Panamastääd ätter Europa transportierd wuude. Dät wuude in Panama-Stääd fon do Skiepe ouleeden, mäd Muuldierte uur ju Loundäängte broacht un ap'e uur Siede, bie ju Atlantikkuste, wier ap Skiepe ferleeden un ätter Europa wai broacht. In ju uur Gjuchte koomen europäiske Weeren ätter ju Panama-Stääd. Fluchtede afrikoanske Sklouen, do touhoope mäd Indioanere een Oard Guerilla-Kriech juun do Spoanske fierden, greepen do Gould- un Säälwer-Karawanen ap dän Loundwai oun, besunners bekoand is die apstoundiske afrikoanske Uppermon Bayano wilst do 1550er Jiere. Uk Uurfaale fon britiske Seeroowere ap Panama-Stääd lieten dän Honnel bolde minner wäide, man hie koom sieläärgen nit heel un aal tou't deellääsen, uumdät Panama-Stääd eenfach tou goadelk lait.

In't Jier 1821 kleeuwde sik Panama fon Spanien ou un wuude n Deel fon Groot-Kolumbien unner Simón Bolívar. In do 1830er un 1840er Jiere wuude moorere Moale ju Uunouhongegaid fon ju Provinz Granada (toufoarne Kolumbien) ferkloord, man dät wuude gau wier tounichte moaked.

Infoulge fon een militäriske Interventsjoon fon do USA kleeuwde sik Panama ätter dän Panamakonflikt ap dän 3. November 1903 fon Kolumbien ou. Foaruutgeen waas die 1000-Deege-Kriech, wieroane die Indigene Victoriano Lorenzo foar ju Sälwen-Bestimmenge fon do Indioanere kampede, wät hie mäd sien Lieuwend betoalde: Hie wuude doodskeeten. Deermäd ferloosen do Indioanere ju Kansje ap Loundbesit un politiske Fertreedenge in dän näien Stoat.

Fluks ätters unnerteekende Philippe Bunau-Varilla as panamaisken Unnerhonnler dän Hay-Bunau-Varilla-Ferdraach, die do USA Ferlof roate, dän Panama-Kanoal kloor tou bauen un tou Glieke Tied do Hoohaids-Gjuchte foar dät Rebät uum dän Kanoal foar in Ounspröäk tou niemen, ju so beteekende Panama-Kanoal-Zone. Twiske 1904 un 1914 moakeden Ingenieure fon ju US Army  dän Panama-Kanoal kloor. Man do eerste Oarbaiden oun dän Kanoal hieden al in 1881 unner frantsööske Fierenge begind.

In 1941 kreegen Wieuwljuude dät Gjucht, tou kjoosen

Fon 1959 bit 1962 wuude ju Puente de las Américas, een Brääch uur dän Kanoal, unner US-Amerikoaner baud. Düsse Brääch skuul dan foar moor as 40 Jiere ju eensige Lound-Ferbiendenge twiske Noud- un Suudamerikoa blieuwe. Ap dän 15. August 2004 wuude een twäide Brääch mäd dän Noome Puente Centenario unner ju skeedende Präsidentin Mireya Moscoso eepend. Man ju wuude eerste in 2005 in Bedrieuw nuumen. Apstuuns (2018) is een trääde Brääch bie Colón (Stääd, Panama) in'n Bau.

In 1964 koom dät in ju Panama-Kanoal-Zone tou dän Flaagenstried twiske do Fereende Stoaten un Panama.

Ap dän 7. September 1977 wuuden do Torrijos-Carter-Ferdraage unnerteekend (dän Ferdraach dän Noome roat hääbe die domoalige De-facto-Präsident fon Panama, Omar Torrijos, un die domoalige US-Präsident Jimmy Carter), die ju Uurdreegenge fon aal ju Kanoal-Zone oun Panama bit Eende 1999 touseekerde.

Ap dän Dezember 20. Dezember 1989 begon een US-Invasion in Panama. Ju hiede moorere Uurseeken: So fersoachte sik Panama in düsse Tied in ju Kanoal-Politik moor un moor juun US-amerikoanske Interessen tou sätten. Man uk, dät Panama Drogen uut Suud-Amerikoa ätter do USA broachte, waas een Uurseeke, wierbie die Diktoatoor Manuel Noriega sälwen meemoakede, waas een fon do Uurseeken fon dät US-amerikoanske Iengriepen. In dän Ferloop fon ju Invasion wuude die Noriega, die Panama ätter dän mysteriösen Dood fon Omar Torrijos in 1981 mäd Hälpe fon dät Militär regierd hiede, truch do USA (unner George H. W. Bush) in ju Operation Just Cause ousoaged, ap dän 3. Januoar 1990 wuude hie fon do US-Amerikoanere fäästnuumen. Bit hie deelsmieten wuude, waas Noriega aan fon do wichtichste Ferbuundede fon do Fereende Stoaten in Middelamerikoa. Die Generoal wäd oafter, wät ferkierd is, as Präsident fon 1983 bit 1989 bekieked. Man hie waas bloot die Boas fon ju Nasjonoal-Garde ju leeter in do Fuerzas de Defensa de Panamá uumewonneld wuude. Fieuw Deege, eer hie fäästnuumen wuude, benaamde him ju Nasjonoal-Fersammelenge tou'n Boas fon ju Regierenge mäd groote, tiedelk uunbekatte Moacht.

Ap dän 31. Dezember 1999 uum 12:00 wuuden ätter dän Torrijos-Carter-Verdraach aal dät US-Rebät loangs dän Kanoal juust so as aal do US-amerikoanske Militär-Basen amtelk oun Panama uurroat. Die Bedrieuw un ju Ferwaltenge fon dän Kanoal wuuden fon ju panamaiske Panama-Kanoal-Behöörde (Autoridad del Canal de Panamá - ACP) uurnuumen. Man ätter ju Regierenge is dät ploand, dät do USA nu two näie Marine-Basen in Panam apgjuchte skällen, in Bahia Piña un Punta Coca.




#Article 332: Kurden (140 words)


Do Kurden sunt n Foulk, wierfon do Meegliedere nit bloot in Kurdistan lieuwje, man uk in fuul uur Lounde appe ganse Waareld. Mädnunner rakt et twiske do 30 bit 37 Millione Kurden, wierfon 15-20 Millione in ju Turkäi, 6.6 Millione in Irak, 6-9 Millione in Iran un 2 Millione in Syrien. In Europa woonje uungefeer 1 Millione Kurden. Ju Meerhaid fon do Kurden sunt sunnitiske Muslime, do 3-5 % Schiiten woonje grootendeels in Irak un Iran.

Do Kurden hääbe ne rieke Foulksliteratuur, hierfon kon dät Nationoalepos Mem û Zîn (1695) fon Dichter Ehmedê Xanî naamd wäide. In dät Jier 1935 is die eerste Roman fon ju Näitied in dät Kurdiske skrieuwen wuuden, Şivanê Kurd, skrieuwen fon Ereb Şemo. Truch do ferskeedene Dialekte is ju Äntwikkelenge fon dät Kurdiske as Skriftsproake stuur. Ätter wäkke skäl ju oustamme fon dät oolde Mediske.




#Article 333: Thailound (163 words)


Dät Köönichriek Thailound is n Lound in dät Suudaaste fon Asien. 

Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Doi Inthanon (2565 m). Ju grootste Äi fon Thailound is die Chao Phraya. In dät Aaste gränset Thailound an dän Gulf fon Thailound, in dät Wääste an dät Andamaniske Meer. 

Groote Stääde ieuwenske ju Haudstääd Bangkok sunt: Chiang Mai, Nonthaburi, Samut Prakan, Nakhon Ratchasima (fröier Khorat), Khon Kaen un Chonburi.

Thailound wäd fon do naiste Lounde begränsed:

Dät Klima is tropisk-monsunoal, ju Temperatuur lait dät ganse Jier in truchsleek buppe de 18 °C. In Thailound rakt et nit so as bie uus do fjauer Jierstieden, man moundelke Rienfal wäd deer meeten. So rakt et in Thailound do tjo Rienjierstieden. (1) fon November bit Februoar ju foarhärskjende Noud- bit Noudaastwiende druuch un köilige Luft hääroun, (2) in die Foarmonsuun-Tied bit Moai härskje do hoochste Temperatuure (oafte düüdelk uur 35 °C), (3) fon Juni bit September duuret ju Rientied mäd dän Monsuun uut dät Suudwääste wai.




#Article 334: Asien (105 words)


Asien is fon sien Flakte, 44.614.500 km², sowät n Träädel fon ju Loundmasse, die grootste Waarelddeel; juust so is dät uk mäd moor as fjauer Milliarden Moanskene, moor as n Haaldeel fon ju Moanskhaid, die befoulkengsstäärkste. Touhoope mäd dät litjere Europa wäd Asien oafter tou Eurasien touhoopefoated. Uumdät Asien so groot is, uumfoatet dät masse ferskeedene Klima- un Vegetatsjoons-Rebätte fon do noudelke Poloar-Rebäte in Sibirien uur ju mäitigede Soone, uur do kontinentoale Steppen biespilswiese in Kasachstan un druuge Binnenwöisten as ju Taklamakan, bit tou dät fon'n Monsun bestimde Tropiske Klima in't Suude. Dät sunt uk bloot Biespile.

Asien bestoant däälich politisk uut do naiste Stoate:




#Article 335: Antarktikoa (143 words)


Antarktikoa is n Waarelddeel uum dän Suudpool fon ju Äide, mäd ne Loundmasse fon 13,2 Millionen km². Uum dän Waarelddeel tou lait die Antarktiske Ozean, die uurgungt in dän Pazifiske Ozean un dän Indiske Ozean. Uungefeer 90 % fon aal dät Ies ap ju Äide un 75 % fon do Swäitwoater-Reserven sunt in ju bit tou 4500 m tjukke Iesdäkke äntheelden. Uungefeer 280.000 km² fon dän Waarelddeel is iesfräi, dät is sowät 2,4 Prozent fon ju ganse Loundfläche.

Et rakt neen Lounde ap Antarktikoa, man dät rakt Lounde do Ansprüche moaked hääbe ap Deele fon Antarktikoa. Do fertreedene Lounde moakje Foarskenge ap dät Waarelddeel un deerfoar rakt et ferscheedene Foarskengsstatione. Die Arktiske Ferdraach is fon ferscheedene Lounde unnerteekend. Deeroun stoant, dät do nit bewoonde Gebiete fon Antarktikoa twiske 60 un 90 Groad suudelke Bratte bloot foar freedelke Benutsenge of wietenskuppelke Foarskenge foarbeheelden blieuwe.




#Article 336: Gaius Iulius Caesar (203 words)


Gaius Julius Caesar, (bädden dän 13. Juli 100 f. Kr. in dän Stääddeel Subara in Room, stuurwen dän 15. Meerte 44 f. Kr. in Room) waas n roomsken Militär un Stoatsmon die dät Roomske Riek apgjucht häd. Oafte wäd hie Julius Caesar naamd. Uur Noomen sunt Julius, Gaius Julius, Gaius Caesar sin Divus Julius. Sin Noome belukt sik ap do Woude Kaiser un dät Mound Juli.
Mäd Stöän fon dän rieke Marcus Licinius Crassus un dän ärfoulchrieke Militär Gnaeus Pompeius Magnus mäd do hie in dät sonaamde Eerste Triumviroat touhoopeoarbaidede, kuude hie 59 f.Kr in dät Konsuloat kuume. In do ätterfoulgjende Jieren ärooberde hie as Prokunsul fon Suud-Gallien dän noudelke Deel fon Gallien bit tou dän Rhien. Die roomske Burgerkriech (49–45 f.Kr.) fierde tou ju Diktatorskup fon Julius Caesar. Die Senoat waas deermäd nit ienfersteen un wüül ljauer ju roomske Republik wieruume hääbe. An n 15. Meerte 44 f.Kr. wäd Julius Caesar truch Meegliedere fon dän Senoat dooddäin. Ätter dän Dood fon Julius Caesar waas ju Befoulkenge fon Room lälk, wült hie gans beljoowed waas. Ätter fuul Kriech in dät Roomske Riek wuude Caesars Bruursbäiden un adoptierden Suun Augustus Octavianus in dät Jier 27 f. Kr. die eerste Kaiser fon dät Roomske Riek.




#Article 337: Room (Stääd) (111 words)


Room (italieensk/latiensk: Roma, düütsk Rom) is ju grootste Stääd in Italien mäd sowät 2,7 Millionen Ienwoonere. Truch Room fljut ju Ai Tiber. 

Fröier hääbe do Moanskene altied toacht dät Romulus un Remus ju Stääd stifted hieden. In dät Roomske Riek waas Room ju Haudstääd. In dät äddere Middeloaler geen dät Wääst-Roomske Riek unner, un do Ienwoonere looken ätter uur Woonsteeden. 

In 1808 wuude ju Stääd besät truch Napoleon Bonaparte. In 1871 wuude Room ju näie Hööftstääd fon Italien. In 1929 äntstoant Vatikanstääd monken Room. In 1936 äntstoant ju Oakse-Room-Berlin wiertruch Room ju Hööfdstääd fon dät faksistiske Italien wuude. Die oolde Deel fon ju Stääd stoant siet 1980 ap ju UNESCO Waareldkultuuräärwgoud-Lieste. 




#Article 338: Euro (Jäild) (156 words)


Die Euro is ju Wäärenge fon ju Europäiske Wäärengsunion un is ju Wäärenge fon 19 europäiske Lounde (Stound: 2015), do touhoope ju Euro-Soone bildje. Die Euro-Wäärengskode is „EUR“. 

Ju Eurosone sänt dän 1. Januoar 2015:

Die Euro wäd uk in ferskeedene uur europäiske Stoate bruukt so as Andorra, Monaco, San Marino un Vatikanstääd. Mäd disse Lounde häd ju EU ferskeedene Ferdreege tou dät bruuken fon n Euro as ju offizielle Wäärenge. Sukke Ferdreege rakt et nit mit Kosovo un Montenegro, daach wäd dän Euro deer uk bruukt.

Et rakt 100 'Sänt' foar aan Euro. Et rakt Munten fon 1, 2, 5, 10, 20 un 50 Sänt un fon 1 un 2 Euro. Do 1 un 2 Sänt-Munten wäide in fuul Lounde nit moor bruukt. Aal do Munten hääbe ne Bielde fon Europa ap eene Siede, ap ju uur Siede stoant bie älk Lound wät uurs.

Hierunner stounde do Euroskiene:

Do Wikselkuurse foar do oolde Wäärengen sunt:




#Article 339: Aast-Düütsklound (108 words)


Ju Düütske Demokratiske Republik (Düütsk: Deutsche Demokratische Republik, DDR) of Aast-Düütsklound waas n Lound dät äntsteen is in 1949 as Satellitstoat fon de Sowjetunion. Ju DDR bleeuw n Lound bit tou ju Wierfereenenge ap n 3. Oktober 1990 twiske Wääst- un Aast-Düütsklound.

Dät Gebiet fon ju DDR uumfoatet uungefeer do Buundeslounde Mecklenbuurich-Foarpommern, Brandenbuurich, Saksen-Anhalt, Saksen, Thüringen un dän aastelke Deel fon Berlin.

Ju Ienwoonertaal waas glieks ätter ju Twäide Waareldkriech uum do 19 Million Ienwoonere. Man truch dän Bau fon de Berliner Muure sunt fuul Aast-Düütske ätter dät Wääste wai geen wil deer ju ekonomiske Situation beeter waas.

In ju DDR roate dät two Sproaken, Düütsk un Sorbisk.




#Article 340: Togo (202 words)


Togo is n Lound in dät Wääste fon Afrikoa. Ju Haudstääd is Lomé un in dät Lound lieuwje 5,8 Millione Moanskene.

Togo wäd begränsed fon Benin (Aaste - 644 km), Burkina Faso (Noude - 126 km) un Ghana (Wääste - 877 km). Dät Lound gränset an dän Atlantiske Ozean in dät Suude. Dät Klima is tropisk woorm, dät fäilt sik in dät Noude druuger oun un in dät Suude wät wäiter. Fon dät Noude ätter dät Suude rakt dät ne Savanne, dan Höäwele un dan ju suudelke Fläche mäd litje Seen un Marsk an ju Kuste. Die hoochste Bierich is die Mont Agou (986 m) 

Der lieuwje uungefeer 5,8 Millione Ljuude in Togo, maastens Jungfoulk. Fuul Ljuude stierwe fon AIDS. 

Frantsöösk is ju offizielle Sproake, Ewe un Mina sunt bee Minnerhaidssproaken in dät Suude, Kabye un Dagomba sunt two Minnerhaidssproaken in dät Noude.

Dät Bruttoinloundsprodukt fon Toge pro Kop waas $900 in 2007. In 2003 waas 40% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 25% Industrie un 35% Tjoonste.

Heer, Marine (Marine du Togo), Luftwaffe (Force Aerienne Togolaise, FAT), Nationoale Gendarmerie (2008

Monnelke Soldoate twiske 16 un 49 Jier, aktiv foar Iensats; 897,195
Wieuwelke Soldoate twiske 16 un 49 Jier, aktiv foar Iensats; 913,327




#Article 341: Reiderlound (266 words)


Dät Reiderlound, düütsk: Rheiderland, niederloundsk: Reiderland,  is n Gestrich in Düütsklound un do Niederlounde. Dät gränsed ruchwai in dät Aaste an ju Oamse, in dät Noude an dän Dullert, in dät Suude an Papenburg (Oamselound) un ju Meente Bellingwedde  un in dät Wääste an do fröiere Meenten Winschoten un Scheemda in do Niederlounde.

In Düütsklound heere do Meenten Weener, Bunde, Jemgum un dät Täärp Bingum (Meente Lier) tou dät Reiderlound. Ju grootsde Steede in dät Reiderlound is ju Stääd Weener. In dät Reiderlound wäd fuul dät Reiderlounder Platt boald.

Dät Reiderlound is ieuwenske dät Uurledingerlound, dät Moormerlound un dät Lengenerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Fröier wieren deer in dät Suude fon dät Reiderlound Foane fon dät Bourtanger Foangebiet. Iewenske ne litjed Foan bie Wymeer is dät Eed däälich aal ougreewen. Dät Reiderlound häd fuul Weeden und deer bröide ne ganse Riege ferskeedene Fuugelsoorten. Dät Gebiet is siet dät Jier 2000 Europäsk Fuugelskutsgebiet.

In dät Reiderlound rakt dät ne ganse Riege historiske Säärken un Oargele. Ju bekoandste is ju Arp-Schnitger-Oargel in ju St. Georg-Säärke in Weener. In dät Täärp Bunderhee stound dät oolde Steenhuus Bunderhee, ju ooldste äärhooldene Buurich in Aastfräislound.

Reiderland in do Niederlounde waas bit tou n 1. Januoar 2010 ne oainstoundige Meente in ju Provinz Groningen. Dät Gebiet fon ju Meente waas 156,72 km² un deer woonden 7 004 Moanskene (2007). Däälich heerd dät Reiderland tou ju Meente Oldambt.

Diräkt ieuwenske dän düütsken Skeed juunuur Bunde lait dät Gränstäärp Bad Naiskans (nl:  Bad Nieuweschans, düütsk: Bad Neuschanz), dät truch sien Thermoalbad Fontana uk in Nouddüütsklound gjucht bekoand is.




#Article 342: Limbuurchsk (155 words)


Dät Limbuurchske (Limburgs/Lèmbörchs, Plat, de. Limburgisch) is ne Gruppe fon Wäästgermaniske Dialekte, ju fon sowät 1.400.000 Moanskene boald wäd in Belgien, Düütsklound un Do Niederlounde. Uk baale Moanskene in do Fereende Stoaten fon Amerikoa do Sproaken. Limbuurchske Dialekte sunt tou n Biespil Montfortisk, Zentroal-Limbuurchsk, Kleverloundsk, Höäwelloundsk, Ripuariske Uurgongssproaken, Belgisk Limbuurchsk un Maastrichtisk. Dät rakt two wichtige Skrieuwwiesen: Veldeke (etymologisk: Limburgs/functie/computerke) un Nasjenaal (gjucht ap ju Uutsproake: Lèmbörchsj/fönksje/kepjöjteke).

Dät Limbuurchske dät in Do Niederlounde spreeken wäd, is ientoudeelen in uungefeer füftien Gruppen. Fon Noud ätter Suud: Kleverloundsk - Zentroal-Limbuurchsk - Belgisk Limbuurchsk - Etsbergisk - Montfortisk - Sint-Joostisk - Putbroeksk - Deelgoardisk - Koningsbosch - Heerenstraat - Ripuariske Uurgongssproake - Höäwelloundsk - Eijsdensk - Epensk - Ripuarisk. Eenige Ljuude fiende dät Maastrichtiske uk n apart Dialekt, oaber do maaste fiende dät et tou dät Zentroal-Limbuurchske, Belgisk Limbuurchske af dät Höäwelloundske heert. Die Dialekt fon Venlo wäd betrachted as ne Uurgongssproake twiske dät Zentroal-Limbuurchske un dät Kleverloundske.




#Article 343: Boom (113 words)


Mäd dän Begriep Boom wäd neen Taxon, sunnern n phänotypisk Fonsuun fon ne Plonte beteekend:

Aal doo Plonten, doo me as Boome beteekent, sunt holterch, groot woaksen, hääbe n Boomstom, Boomwuttele un n Krop mäd Bleedere. N Blääd fon n Boom kon gans ferskeeden uutsjo: Mongs as n normoal Blääd, so as dät fuul uur Plonten uk hääbe, man mongs uk gans smäl un spits, wät me uut dissen Gruund as Näddele beteekent. So wäide doo Boome uunwietenskuppelk in Näddelboome un Loofboome apdeeld. Bloot doo Näddelboome (Pinales) sunt n Taxon, dät betjut, dät älke Näddelboomoard mäd aal doo uur Näddelboome naier früünd is as mäd ne Oard, juu nit tou doo Näddelboome heert.




#Article 344: Fräiske Mythologie (219 words)


Ju Fräiske Mythologie beskrieuwt do Dööntjene fon do oolde Fräisen. Dät sunt foarallen foar-kristelke Fertälstere un ju Uursproang un Geskichte fon Gode, ju Waareld un do Moanskene.

So uum 1845 sunt fuule Märchen, Saagen un Fertälstere touhoopesäiket wuuden truch ju fräiske Beweegenge in Wääst-Fräislound. Do bruure Joast Halbertsma un Eeltsje Halbertsma touhoope mäd Waling Dykstra hääbe fuul ärfoarst un deeruur skrieuwen.

Uur dät Leeuwe wierfon fuule Fertälstere woarskienelk häärkuume, rakt et nit fuul Information. Fon do oolde Fräisen weet me bloot dät do de Gode eeret hääbe in Buske un moonige Buske sunt do as Hillich ferklooret. De Fräisen hääbe uk hiere Doode eeret. Do moakeden wälleoffer foar do Gode, soangen begüüchelliedere un diede kultiske honnelenge ap Steene. Do hääbe uk süüwerenge truch Fjuur moaked. Do Fräisen hääbe uk Moanskeoffer häiwed. Uum dät Jier 785 häd Karel die Groote een strom Gesäts moaked wiertruch doode Moanskene nit loanger moor truch do Fräisen ferbaanet wäide kuude. Man dät Gesäts waas uk juun Moanskeoffer un dät eerjen fon Wällen, Boome un Buske.

Do wichtichste Gode fon do Fräisen wieren:

Dät Heidendum waas dät normoale Leeuwe in Fräislound bit tou dät 8. Jierhunnert. Truch dät frankiske Heerskup uur Fräislound kon dät Kristendum sik uutspreede. Man ieuwenske do frankiske Preetengljuude roate dät eegentelk moor Angelsaksiske Preetengljuude do skutset wuuden sunt truch do Franken.




#Article 345: Waling Dykstra (112 words)


Waling Dykstra (14. August 1821, Froubuorren - 15. Januoar 1914, Holwert) waas n Skrieuwer uut Fryslân. Hie is gjucht bekoand wuuden mäd sien Frysk Winterjûnenocht, dät alleweegense in wäästfräiske Tjootere tou sjoon waas.

Waling Dykstra waas Bakkersuun. Hie is eerste Bakker wuuden un begon in 1839 mäd dät Skrieuwen fon Dööntjene un Fertälstere. Deerfoar kreech hie immer moor Jäild, bit hie fon sien Skrieuwoarbaid lieuwje kuude. Dät Bakker weesen waas foar him tou tiepelich un hie fersoachte Fultied tou skrieuwen. Dykstra hilkede Afke Jans de Boer un hie kreech mäd hier alwen Bäidene. Mäd dät Skrieuwen fon wäästfräiske Bouke un Tjooterstukke kuuden hie un sien Wieuw un hiere alwen Bäidene goud lieuwje.




#Article 346: Woodan (118 words)


 

Woodan (Ooldnorwegisk: Óðinn, Swedisk un Deensk: Oden) wäd betrachted as die Haudgod in ju Nordiske Mythologie. Wääst-Germaniske Noomen fon Odin sunt Weda (Oold-Fräisk), Woden (Ooldängelsk un Oolddsaksisk), Wodan (Oold-Frankisk), Wuodan (Alemannisk), Wotan of Wothan (Germanisk) un Guodan (Lombardisk). 

In dät Niederloundiske lieuwet die Noome fon dän God noch in woensdag (Midwiek). In dät Ängelske in wednesday (uk Midwiek), in dät Düütske waas dät Wotanstag, oold-Seeltersk Goudensdai bit ju RK-Säärke deerfon Mittwoch (Midwiek) maaked hiede. Die Noome WOODAN (fon Watanaz= Wietjende-God) kon fon sowät kuume as wietende un uk Woater.

Die Noome WODAN foar die Haudgod waas algemeen in Wääst-Europa: in uur Foarme fint me WODAN leeter in dät Wääste, Noude un Aaste; man foarallen in Noud-Europa as Odin. 




#Article 347: Wulf (1789 words)


Die Wulf (Canis lupus) is een Oard fon do Roowdierte. Dät rakt fuul Unneroarde, do sik bienaist aal gjucht liekje, man besunners do domestisierde Unneroarde (Huund, Dingo un aal sowät) hääbe n apfaalend uur Phänotyp. Wulwe sunt truch moanskelke Ferfoulgenge in groote Deele fon hiere histooriske Lieuwendsruumte uutstuurwen, man däälich stounde jo in ful Lounde unner Natuurskuul, sodät jo sik wier moor un moor uutspreede.

Die Wulf hiede aleer een groote Lieuwendsruumte in Europa, Noudamerikoa, Asien un Noud-Afrikoa, man hie is däälich in fuul Rebätte truch moanskelke Fäindskup uutstuurwen. Dät niepe Foarkuumen fon Wulwe (aleer un däälich) is bee ap ju links stoundende Koarte tou sjoon. Tou beoachtjen is deerbie, dät bloot natüürelke wüülde Wulfs-Foarkuumen ienteekend sunt, man neen ferwüülderde domestisierde Wulwe (as t.B. Dingos, Näiguinea-Dingos un ferwüülderde Huunde, do je uk oaintelk een Unneroard fon dän Wulf sunt).

Man die Wulf stoant däälich in fuul Lounde unner Natursküül, wiertruch hie sik wier uutspreede kon. So kumt ju Nominatfoarm Canis lupus lupus fon Aastpolen un ju Wäästpolnisk-Aastdüütske Population ätter t Wääste. In ju Lausitz roate dät in  (2010) al soogen Wulfsfamieljen, ätterdät in 2000 ätter sowät 150 Jiere wier Wulwe in Düütsklound tou Waareld keemen wieren. Uk bie Altengrabow (Saksen-Anhalt) rakt dät een Wulfsfamielje, die Foar fon do litje Wulfsbäidene wude oaber in n Juni twoduusendnjuugen dooddäin. Daach kuuden fieuw litje Wulfsbäidene uurlieuwje, wät uungewöönelk is: Normoal stärft dän Haaldeel fon do Bäidene, uk wan jo fon bee do Oolden fersuurged wäide. Düsse Wulfsbäidene hääbe noch nit moal groote Bruure un Sustere, do der meehälpe konnen. In dät Gestrich ron oaber uk n Montje hääruume, dät dan mäd ju Muur n näi Poor gruundede. In 2010 roate dät wier litje Wulwe bie Altengrabow, wiertruch dät nu wier Hoopenge ap een duurhoafte Population in Saksen-Anhalt rakt. Oankelde Dierte rakt dät uk uurswain in Düütsklound, bisunners in Brandenbuurich un Mecklenbuurich-Foarpommern, oaber uk in Bayern, Läichsaksen un twisketruch uk in Hessen, man die hessiske Wulf is 2011 stuurwen. In Noudrhien-Wäästfoalen wuude Eende 2009 uk n Skäip fon n Wulf dooded, mäd genetiske Unnersäikengen is dät nu ätterwiesd. Me weet oaber nit, af dät n näien Wulf is af nit wildääge diesälge, die der uk in Hessen bekoand waas. Aan Wulf kon je fier loope. In Rhienlound-Palts wude in't Foarjier 2012 aan Wulf fotografierd, man die is bolde ätters illegoal doodskeeten wuden. Ju italieniske Unneroard Canis lupus italicus, deerfon roate dät uum 1970 bloot noch 100 Dierte in ju Region fon do Abruzzen in dän Apennin, kuude sik, ätterdät ju 1976 skutsed wuude, wier uutspreede un is däälich nit bloot moor in Italien, sunnern uk in Deele fon do frantsööske Alpen, un dän Kanton Wallis in ju Swaits tou fienden. Aan italienisken Wulf, die in Bayern ienwonderje wüül, wuude oawers fon n Auto dooded. Man dät rakt wier n italienisken Wulf die uum't Skeed twiske Aastriek un Bayern hääruumelapt, die häd uk al eenige Harte dooded, un kumt wäil uut ju Swaits af is toumindest uur ju Swaits deer wai keemen, hie wuude nämmelk in ju Swaits uk al ätterwiesd.

In 2016 moaste die eerste Wulf in Düütsklound, aan fon do musterske Wulwe, amtelk tou't doodskjooten fräiroat wäide, uumdät hie Moanskene apfaalend nai keemen wier un eepenbeer sien natüürelke Skjou ferlädden hiede. Weerskienelk waas hie illegoal fodderd wuuden.

Unner ju Wiele häd sik die Wulf oaber fääre uutspreede kuud. Duurhoafte Populatsjoone rakt dät (Stound 2016) in Läichsaksen, Mecklenbuurich-Foarpommern, Saksen-Anhalt, Brandenbuurich un Saksen. Oankelde Wulwe rakt dät uk in Thüringen un Släswiek-Holsten, aan oankelden Wulf rakt dät in Rhienlound-Palts un aan Bayern, uk in Baden-Württembierich sunt in't Jier 2015 al twäin Wulwe truch dän Sträitenferkier uum't Lieuwend keemen, wildääge rakt dät deer uk noch wäkke moor.

Die Wulf is ju grootste Oard in ju Familie Canidae. Hie häd normoal een Kop- un Rumploangte fon 1 - 1,60 Meeter un een Stäitloangte fon 35 - 56 cm. Dät rakt oawers uk litjere Dierte, toun Biespiel bie do Unneroarde Canis lupus arabs un bie dän Huund (Canis lupus familiaris), wierbie ju Domestikation in gans fuul ferskeedene Varianten tou sjoon is. Ju Sweeregaid fon dän Wulf is uk bie do ferskeedene Unneroarde gjucht unnerskeedelk, do Montjen (20-80 kg) sunt oawers normoal sweerer as do Wieuwken (18-55 kg). Normoal is die Wulf ap sien Bupperkaante ljoacht bruun af gries un swot sprinkelch, ju Unnerkaante is normoal jeel bit wiet. Man deer rakt dät uk Unnerskeede twiske do ferskeedene Unneroarde: So kon me uk wiete af swotte Wulwe sjo, in moonige Unneroarde is dät sogoar normoal!

Wulwe lieuwje in Foamieljen-Ferbeende, dät hat, dät sik een Poor bieldet, dät maasttieds touhoopeblift, bit deer aan fon dood is. Wulfs-Tieuwen konnen, uurs as do maaste tomme Huunde, bloot insen in dät Jier dreegend wäide. Do kriege Bäidene un lieuwje deermäd een Sät Tied touhoope. Die Foamieljenferbeend is goud foar een beetere Joagd, Ferdäägenge juun Fäinde un juunsiedich Woormhoolden in Winterdai. In ju fräie Natuur is dät maasttieds freedelker. Do junge Wulwe blieuwe bie hiere Oolden un hälpe bie ju Apluukenge fon do litje, so loange as jo wollen. Wan jo nit moor wollen, säike jo sik een oain Rebät un loope deer mongs moorere hunnert Kilomeetere tou, wät uurigens ju Intucht ferminnert un foar ju Uutspreedenge fon dän Wulf suurget.

Wulwe konnen, wät jo fäile un wät jo wollen, goud in sjuunelke un heerbeere Teekene uutdrukje, do unnerskeedelk stäärk weese konnen un uk kombinierd wäide konnen. Dät sik aan Wulf meedeele kon, is foar him lieuwendswichtich: Wan Wulwe kampje, kon die swäkkere sik reeke, dan lät him die stäärkere in Raue. So gungt aan Kamp twiske twäin Wulwe säilden mäd läipe Foulgen uut. Hier sunt wäkke Biespile:

Sjuunelke Teekene:

Heerbeere Teekene:

Junge Wulwe bruuke do Teekene oafter in't Spil. Deer is dät aal nit so iedenst tou niemen.

Joagjende Wulwe fersäike, hiere Büüte so ientousluuten, dät ju nit moor wäch loope kon. Jo griepe dan fon aal do Sieden an. Oafter is dät so, dät sik die Foamieljenferbeend apdeelt. Wäkke ferstopje sik sinnich ainewainde un uurswäkke drieuwe dät Büütediert ap do luurjende uumetou.

Wulwe freete as typiske Roowdierte Flask. Wät foar een Flask aan Wulf frät, honget deerfon ou, wät dät deer rakt, wier hie lieuwet, kon also gjucht unnerskeedelk weese. Fon 2001 bit 2009 wuden in ju Lausitz 2000 Wulfsköätele unnersoacht. Bie do Lausitzer Wulwe moakede dät Räi mäd 52,1 Prosänt dän grootste Deel fon ju Kost uut, ätters koom die Rood-Hart (24,7 Prosänt), dan dät Wüüldswien (16,3 Prosänt), die Hoase (3,4 Prosänt) fääre do Neozoa Dam-Hart (1,5 Prosänt) un Muffel-Skäip (0,7 Prosänt). Nutsdierte moakeden bloot 0,8 Prosänt fon ju Kost uut. Dät Muffel-Skäipe bloot suk aan litjen Deel fon ju Kost uutmoakeden, lait deer oun, dät do Wulwe do al stäärk ferminnerd hieden. Dät is deertruch tou ferkloorjen, dät jo bie aan Wulfs-Angriep nit gau wächloope, sunnern ljauer juun do Wulwe kampje, do maasttieds dän Kamp winne. Do uurige 0,5 Prosänt wäide in ju Statistik mäd uurswät anroat; Wulwe fange toumäts uk Fiske, Foakse un litjere Suugedierte as Muuse, un wan me dät Ferhoolden fon tomme Huunde bekieket, kon me sik uk foarstaale, dät do toumäts Plonten-Materioal, t.B. Moage-Ienhoold fon Räie af Fruchte, freete. Wan Wulwe Hunger häbe, freete do uk Oas af Kreepelgöitjen fon Moanskene. Angriepe fon wüülde Wulwe ap  Moanskene koomen in Europa in do lääste füüftich Jiere bloot njuugen moal foar, fieuw moal kuude as Uurseeke ju Dullegaid fääststoald wäide.

Die Wulf is truch moanskelke Ferfoulgenge in groote Deele fon sin oolden Lieuwendsruum uutstuurwen, uumdät sin Roup as freeselk Diert läip uurdrieuwen wude. Aaldät wüülde Wulwe bong sunt un wüülderjende Huunde fuul freeselker sunt, rakt dät bit däälich Ljuude, do der aaskje, dät me do wier ienwonderjende Wulwe fluks wier uutroodje skäl. Natuurskutsere moakje deerfoar foarallen oolde Soagen uur dän läipen Wulf feroantwoudelk. Oafte wäide Wulwe illegoal jeegerd, so 2007 uk aan fon twäin eerste läichsaksiske Wulwe in dän Loundkring Lüchow-Dannenbierich.

N Hinder foar ju algemeene Duldenge fon dän Wulf is, dät hie Skäipe frät: N Wulf, die normoal Wüüld joaged, wät sik gefoarelk tou Weer sätte kon, toun Biespiel Harte un Wüüldswiene, fraut sik, wan uungefoarelke Büüte tou fienden is, besunners, wan ju ienricheld is un nit gau loope kon. Sun Skäip is also n fluch Mäil foar n Wulf, un wan dät moorere Wulwe sunt, as dät normoal so is, wäide uk moorere Skäipe dooded. Dät grootste Problem skäl in düssen Faal weese, dät do uur Skäipe nit wächloope konnen un so do Wulwe truch hieren Jaachtinstinkt oafte automatisk fuul moor Skäipe doodje, as jo bruuke. Düt Problem kon me oawers lööse: Een Elektroteenelse is goud juun Wulwe, me kon se deermäd ouskräkke, aaldät jo springe konnen: Do Wulwe wieten nit, dät jo springe moutene, uum deeruur tou kuumen. Man deertou mout ju Teenelse aaltiede Stroom leede, uk wan neen Skäipe deer sunt, uurs hääbe do Wulwe gau neen Oangst moor foar ju Elektroteenelse. Noch beeter is dät, wan do Skäipe fon n Iesel af Huunde beskutsed wäide. N Iesel is möidich un stäärk un gript n Wulf fluks kiesjend un kampjend oun. Huunde sunt nit aaltiede goud, uum n Koppel Skäipe tou skuulen. N Huund, die je uk een Unneroard fon dän Wulf is, häd sälwen n Jaachtinstinkt un mout stäärk, broaf un an sien Apjääfte woand weese. Dät rakt ferskeedene Huunderassen, do der besunners goud as Skuts foar n Koppel Skäipe sunt, toun Biespiel ju Rasse Karakatschan: Disse Rasse uut Bulgarien häd een goude Taktik, nämmelk ferdeele jo sik in two Gruppen. Ju eene Gruppe häd ju Apgoawe, ätter bääten tou sicherjen, ju uur Gruppe lapt foaruut un wan deer n Roowdiert is, gript ju dät fluks oun.

Wan do Skäipe goud skuuld sunt, frät die Wulf daach ful ljauer wüülde Dierte. Wan jo daach Nutsdierte freete, wäd die Skoade maasttieds fon dän Stoat betoald. In ju Lausitz sunt do Wulwe deeruum neen groote Probleme moor foar do Skäipere, wäkke fraue sik indäid, dät dät säildene Diert sik wier uutspradt.

Die Wulf wuude foar loange Tied tom moaked, wanner dät niep waas, lät sik nit kweede, deer rakt dät unnerskeedelke Ansichte. Truch Domestikation äntstuuden trjo näie Unneroarde: Die Huund (Canis lupus familiaris) un do bee sänt loange Tied wier ferwüülderde Unneroarde Dingo (Canis lupus dingo) un Näiguinea-Dingo (Canis lupus hallstromi).

Bie düsse Unneroarde, do hieren Uursproang in ju Tommoakenge häbe, is noch nit fääststoald wuden, af ju Iendeelenge in düsse träin Unneroarde gjucht is:

Wüüld wudene un hoolich wüülde Huunde, do Dingos un Näiguinea-Dingos liekje, rakt dät uk uurswain ap ju Waareld, t. B. die Carolina Dog in Noudamerikoa, die wildääge mäd do Indioanere uur ju Bering-Loundbrääch keemen is.

Man wildääge häbe uk do woanelke Huunde, do in ju Unneroard Canis lupus familiaris ienoardend wäide, ferskeedene Uursproange. Wääruume skuulen nit Moanskene an ferskeedene Steeden ap dän Toacht keemen weese, Wulwe tom tou moakjen?




#Article 348: Johann Gottfried Hoche (263 words)


Johann Gottfried Hoche (25. Sep. 1762–02. Mai. 1836) waas n Historiker, Theologe un Skriftstaaler uut Halberstadt. Leeter wuud hie Preetjer in Rödinghausen bie Minden. 

Hoche waas n Beskrieuwer fon Seelterlound un ju Seelter Sproake. Hie hied oafte froamde Seeken deerfon heerd un moate deer al loange jädden moal wai, bit hie dan 1798 mäd n Früünd ju Raise moaket.
Dät geen oafte tou Fout, man fon Dwergte koomen jo ap n Woain mäd Fälle ätter Ällerbrouk, wier jo baale mäd do Seelter Bootjere. Dät Ferstounden geen stuur, bit jo ap Plat ounfange. Uurigens fangt Hoche dan al mäd ne Woudelieste oun (S. 94). Uur Mäiden raisje jo dan fääre uur Marka un Seelter Äi mäd een fon do Seelter Boote, do hie uk beskrift. In Skäddel wäide jo dan gastfräi apnuumen fon dän oolde Hinrich Wilmsen, die deer n wichtigen Mon waas un uk leese un skrieuwe kuud un him dät Seelterske foarboukstabierde (S. 151). Uk wäd boald uur ju politiske Loage (Napoleon, dät Ferhältnis mäd Munster. 
Ätters gunge jo uur Hollen (wier hie flugge Wuchtere mäd Ooriersen saach; S. 209) ätter Uutände, wier hie sien Ploan annert un fääre ätter Lier un Oamde gungt (S. 247). 

Ju Woudelieste gungt uur alwen Sieden (S. 235-245) mäd deertou noch dät Uus Foar ap Siede 246. Minssen 1849:169 meent dät do Sproakeproben gans falsk un uunbruukboar sunt. Deerbie is Hoche uk man n poor Deege in Seelterlound weesen. Fort 1980:21 meent oawers, dät maaste Woude noch wiertoukannen sunt un dät ju Lieste n historisken Wáid häd. Fääre bespräkt Fort eenige apaate Seeken in ju Lieste.




#Article 349: Fräisk-Frankiske Kriege (117 words)


Do Fräisk-Frankiske Kriege (dt. Friesisch-Fränkische Kriege) sunt ferscheedene Kriege twiske dät frankiske Riek un dät fräiske Köönichriek in dät 7. un 8. Jierhunnert.

Do Kriege wieren maastens bie dät Rhien-Delta. Man ätter dän Dood fon dän fräiske Köönich Redbad kuuden do Franke fääre ätter dät Noude tjo. In 734 sunt do Fräisen in ju Slacht an ju Boarn sloain fon do Franke, deerätter kuuden do Franke dät Gebiet twiske Vlie un ju Lauwers annektierje. Bloot dät Stuk Fräislound aastelk fon ju Lauwers kuud uunouhongich blieuwe. Do Fräisen aastelk fon ju Lauwers ferloosen hiere Uunouhongichkaid in 772. Die lääste Kriech waas n Apstand in 793 fon do Fräisen, deerätter hääbe do Fräisen Schieregaid moaked mäd Korl dän Groote.




#Article 350: Street Fighter (Computerspil) (748 words)


Street Fighter (‘Sträite-Fjuchter’, kuut SF) is ne beljoowede Beat-’em-up-Computerspilriege fon Capcom, ju uk ferfilmed wuurd. Do ferscheedenste Kampere uut alle Waarel kampje hier mäd individuelle Special Moves juunnunner.

Street Fighter suurgede foar min Apsjoon, as et ap Eende fon do 1980er Jier toun eersten Moal ärscheen.
Street Fighter II deerjuun waas ee fon do beljooweste Spiele fon do äddere Njuugentiger. Dät jält as dät eerste Kampspil fon sien Ära, un dät fielicht tou Gjucht, deer dät Spil mäd sin Timing fon Angriepe un Blocks gjucht goud uutbalancierd waas, wät tou ju Tied näie Mäitsteeuwe sätte. Buppedät fierde et dät interessante (un oafte kopierde) Special-Move-System ien, dät et ärfoarene Spielere muugelk moaket, komplizierde Kampbewäägengen uuttoufieren, truch die Joystick of dät Stjuurkjuus as uk do Tasten in ne bestimde Riegenfoulge ientoudrukken. Disse komplizierde Kampbewäägengen kreegen Noomen se Dragon-Punch of Hurricane-Kick, do in do Baaleräien unner Spielere gewöönelke Begriepe wieren. Dät Spil ferföigede uur oachte spielboare Kampere (Ryu, Ken, Blanka, Zangief, Dhalsim, Guile, E.Honda und Chun-Li) plus fjauer Kwoode Juunuurstonnere (Balrog, Vega, Sagat und M.Bison). Ätter Street Fighter II ärscheen bolde liekuut ne Floud fon äänelke Spiele, deerfon leeter uk eenige fon Capcom sälwen. Aan fon do bekoandeste äddere Konkurrente fon SF II waas ju Fatal Fury Riege uut dät Huus SNK, dät noch fuul moor äänelke Serien mäd Näierengen produzierde.

Capcom broachte Street Fighter ap sien Huusoain Arcadeboard, dät Capcom Play System (CPS) hääruut, wät uk däälich noch foar Street Fighter III 3rd Strike, dän foareerst lääste ächte Ätterfoulger fon ju Serie benutsed wäd, wan uk basierd ap ju näiste Variante fon dät CPS, dät CPS III.

Ätter dät Ärschienen fon n ferbeeterden Street Fighter II mäd Noome Street Fighter II Championship Edition ärscheenen fuul modifizierde Versione (Bootlegs) fon dät Spil. In ne bolde al biespilloose Stappe noomen do maaste Spielhallen do Bootlegs ap. Do wieren wied fersprat, bit Capcom mäd n näi Spil ap do Bootlegs oantwoudede: Street Fighter II Turbo. 1993 un 1994 fereepentelkede Capcom ne naie Version fon dät Spil: Super Street Fighter II: The New Challengers. As die Unnertittel al antjut, wuuden näie Charaktere bietouföiged: Fei Long, Cammy, Dee Jay un Thunder Hawk.

Ju Spieleriege tjoonde as Gruundloage foar moorere Filme. Street Fighter – Ju äntscheedende Slacht (mäd Jean-Claude Van Damme un Kylie Minogue), Street Fighter II The Movie (Japan, Trickfilm) un Street Fighter Alpha (Japan, Trickfilm). Dät rakt uk ne Street Fighter-Zeichentrickserie (USA) un ju japaniske Anime-Serie Street Fighter II V, ju as bääste Uumsättenge jält.

Dät Spil basiert nit, as wäkke Stämme meene, ap dät al 1985 fon dän Konkurrent Konami hääruutbroachte Spil Yie Ar Kung-Fu, wan uk dät Runden-System, as uk do Juunuurstonnere un do hiere ferscheedene Geschikkelkhaide sik liekje muugen.

? Hauptartikel: Street Fighter IV

Capcom zeigte am 17. Oktober 2007 einen Teaser zu Street Fighter IV beim Capcom Gamer's Day. Street Fighter IV gab es bereits lange vor Erscheinen der Konsolenfassungen als Arcade-Automat in den japanischen und amerikanischen Spielhallen. Street Fighter IV wird einen ganz neuen Art-Stil beinhalten, der sich von vorigen Teilen der traditionsreichen Beat'em Up Franchise deutlich abhebt. Der Hintergrund und die Charakter-Animationen sind in 3D, das Gameplay an sich bleibt aber den 2D-Wurzeln der Serie treu. Der Kunststil in Street Fighter IV ist stark beeinflusst von Cel Shading, was dem Spiel den für die Serie traditionellen Comic-Look verleiht und in Bewegung wie ein lebendiges Gemälde wirkt.

Street Fighter IV erschien am 20. Februar 2009 für die Xbox 360 und die Playstation 3. Eine Windows-fassung ist Geplant.

Diese Spiele gehören nicht zur Street Fighter-Reihe, jedoch kommen Street Fighter-Charaktere darin vor:

Ein Nintendo Entertainment System-Spiel mit Ken als Wissenschaftler. Ken muss seinen Freund Troy vor dem Tod bewahren, indem er seine Panzerung verstärkt und Außerirdische und Cyborgs in diesem Plattformspiel bekämpft.
Dieses Modul ist kein lizenziertes Nintendo-Produkt. 

Diese Spiele sind Umsetzungen der Reihe in 3D-Grafik

In diesen Spielen treten auch Marvel Comics-Charaktere an, außerdem werden verschiedene Capcom-Spiele mit einbezogen.

In diesen Spielen treten Charaktere von Capcom und SNK gegeneinander an, darunter erstmals auch 3D-Charaktere als Sprites.

Daraufhin erschien von SNK eine eigene Reihe:

Außerdem gibt es 4 Spiele der Capcom vs. SNK-Reihe die keine Beat 'em Ups sind, sondern Spiele in denen ähnlich wie bei Yu-Gi-Oh mit Decks aus Karten gekämpft wird.

Es waren von vornherein eigene Serien beider Firmen geplant, die stark durch den jeweiligen hauseigenen Stil geprägt sind.

Street Fighter wurde in Asien illegal für das Famicom umgesetzt. Es tauchte auf mehreren Multi-Cartridges in der Volksrepublik China auf.
Eine der Versionen auf einer Multi-Cart enthielt Mario.

Uursät ätter 




#Article 351: Anatomie (223 words)


Anatomie is n Deelgebiet fon Medizin un juu Biologie. Juu befoatet sik mäd doo Binnerste Deele, doo Bunken un uur Seeken, doo in dän Apbau fon n Körper ne Betjuudenge hääbe.

Al in juu Hööle fon Pindal, in Noud-Spanien, häd me uut dän alleren Deel fon juu Steentied ne Bielde fon n Elefant, woarschienelk n Mammut, fuunen, wier dät Haat ienteekend is. Dät waas woarschienelk in disse Tied nit, as juu Wietenskup fon däälich, bloot juu Medizin tou hälpen un juu moanskelke Näiskieregaid tou doaljen, sunnern woarschienelk foar juu Jaacht. Natüürelk waas sun groot Diert gefoarelk un me häd düt nit alle Deege joaged, sunnern in moonige Gebiete sogoar bloot Mammut-Oas un stierwende Mammute ferwoand. Gans seeker moasten sik doo Ljuude oawers ferdäägenje, wan n Mammut schandoald häd. Un dan waas dät goud tou wieten, wier dät Haat is. Doo Aborigines in Australien, doo däälich mongs noch as in juu Steentied lieuwje, moalje in hiere Oubieldengen fon Dierte uk mongs binnerste Deele.
In juu Antike roate dät mäd Hippokrates un Galenos twäin berüümde Doktere. Do hiere Anatomiske Meenenge stuude foarallen ap juu Ounnoame, dät dät Gliekgewicht fon ferskeedene Safte gjucht wichtich is. In dät Middeloaler roate dät in Europa foarallen Kwaksalwere. Eerste in juu Renaissance häd Andreas Vesalius juu oolde Anatomie lakschaued un wäd as die Foar fon juu Anatomie fon däälich blouked.




#Article 352: Madagaskar (403 words)


Dät Lound Madagaskar is n Ailound-Stoat un heert tou Afrikoa. Deer lieuwje 19,4 Millionen Moanskene ap dät Ailound.

Madagaskar is dät fjoodgrootste Lound appe Waareld. Fon dät säntroale Deel ätter ju Aastkuuste wai wäd dät Ailound haager (800-1600 m.), un in disse Region sunt ferskeedene Bierge un uk Fulkane so as die Maromokotro (2886 m.). In dät Aasten faalt dät Hoochlound liekdeel un an ju Kuuste wai is dät Lound relativ flak. An ju Aastsiede faalt dät heele Jier fuul Rien, aal do uur Regione hääbe foarallen in Suumerdai fuul Rien.

Dät Ailound wuude aleer fon Moanskene uut Suud-Asien besiedeld. In dät 16. Jierhunnert keemen do Portugiesen un Frantsosen an ju Kuuste. Madagaskar wuude 1896 ne frantsööske Kolonie. Touhoope mäd do uur frantsööske Kolonien in Afrikoa kreech Madadagaskar begränsede Autonomie, eerste in dät Jier 1960 wuude Madagaskar dan heel un aal uunouhongich fon Frankriek. 

In 1975 wuude ju Macht truch n Putsch uurnuumen fon dät Militäär. Stoatsboas fon 1975 bit 1993 un fon 1996 bit 2002 tou waas Didier Ratsiraka. Do Präsidäntswoalen 2001 wuuden wonnen truch Oppositionsanfierder Marc Ravalomanana, die in 2002 dät Boantje uurnoom, un bie do Woalen fon 2006 wuude hie noch insen as Präsidänt köärd. 

Fon dän 27. Januoar 2009 oun wuude juun ju Regierenge fon Ravalomanana protestiert, uumdät jo aan Kanoal fon dät Fiersjoon sluute wüül, die een Rääde fon dän foarige Präsident Ratsiraka uurdrain hiede. Die Uppermon fon do Protäste waas Andry Rajoelin, die Buurmääster fon Antananarivo, die uk die Oainer fon dän Kanoal waas. Hie ruup een nit-demokroatiske Juunregierenge uut, deer hie die Boas fon waas. Eerste saach dät so uut, as wan dät nit slumpje skuul, ap dän 6. Meerte moaste Rajoelin in ju frantsööske Boskup fluchtje. Man ap dän 10. Meerte uurnoom dät Militär ju Kontrolle un sätte Rajoelin sien Regierenge uurgongswiese an ju Macht. Ätter ju Köär in 2013 wude ap dän 25. Januoar 2014 Hery Rajaonarimampianina die näie Präsidänt fon Madagaskar.

Sowät 45 Prosänt fon ju Befoulkenge is kristelk, sowät 5 Prosänt sunt Muslime, die Rest honget traditionelle Religione an. Ju Befoulkenge bestound uut moorere Befoulkengsgruppen mäd ferskeedene stäärke malaiiske un afrikoanske Ienfloude.

Ju Loundwirtskup lääwert foar dän Eksport Ries, Sukkerroor, Katuun, Koafje, Vanille, Krüüderäi, Sisal, Tebak un Kakao.  In dät Wääste wäide Zebubäiste un Skäipe heelden. An Gruundskätte rakt et Chrom, Grafiet, Glimmer, Bauksit un Koole. Uk ju Tekstil-Industrie is wichtich foar dän Eksport. Do grootste Hoawen sunt Toamasina, Mahajanga un Antsiranana.




#Article 353: Pyt Kramer (149 words)


Pyt Kramer (* 7. Meerte 1936, Stiens, Fryslân) is aan Foarsker fon dät Fräiske, bisunders fon dät Seelterfräiske (Seeltersk). Hie häd ferskeedene Bouke un  skrieuwen un Unnersäik däin ätter do fräiske Sproaken. Hie waas aan fon do Apgjuchtere fon de Fryske Nasjonale Partij (Fräiske Nasjonoale Paatäi) un is däälich uk noch aktiv foar ju Paatäi.

Pyt Kramer is siet dän 6. Meerte 2010 Eerenmeeglid fon dän Seelter Buund in Seelterlound.

In do Jiere 1955 bit 2001 häd Kramer uur 200 Uuren Toonapnoamen (B1-216) in Seelterlound moaked, altied mäd Ienstimmenge fon do Ljuude, do der baalen dieden. Wan dät uk algemeen fersteen wuud toun Nutsen fon dät Studium fon ju seelter Sproake, so sunt do m.E. daach Subjekt tou Autorgjuchte un konnen deeruum uur ne bestimde Periode bloot uutsuchswiese publisierd wäide. Do Apnoamen un Transktiptione deerfon sunt an eenige Steeden (Bibliotheken Ooldenbuurich un Ljouwert) sicherstoald un unner bestimde Bedingengen ientousjoon.




#Article 354: Clemens August von Galen (438 words)


Clemens August von Galen (* 16. Meerte 1878 in Dinkloage in dät Ooldenbuurger Munsterlound as Clemens Augustinus Joseph Emmanuel Pius Antonius Hubertus Marie Graf von Galen; † 22. Meerte 1946 in Munster, Wäästfoalen) waas n grooten Suun fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. Hie waas Gäistelke un wuud Biskop fon Munster in dät Jier  1933, juust eer as ju Anstaalenge fon Adolf Hitler as Riekskansler.  Weegen sin Wierstand juun do Nazis wäd hie uk wäil Die Leeuwe fon Munster naamd.

Hie stamde uut n oold düütsk oadelk Geslächt: die Biskop un Kriechsheer Bernhard von Galen (bienaamd Bummen Berend) uut dät 17. Jh. waas n fieren Foaraaler fon him. Sien Oolden wierden Heribert Graf von Galen un Elisabeth geb. von Spee. Hie waas dät alfte fon trättien Bäidene.

Von Galen waas n Uutspreekenen Anti-Kommunist un häd sik eepentelk sät juun do Nazis un do hiere sonaamde Euthanasiepolitik, wierbie duusende Oudakloose, Gäisteskroanke un Behinnerde uumebroacht wuuden.

Ätter ju Iennoame fon dät platbombardierde Munster truch do Alliiierde wüülen ängelske un amerikoanske Journaliste aal Interviewe ounieme fon dän Biskop, die dän nationoalsozialistiske Stoatsterror trotsed hiede un die sik eepentelk juun Hitler  uutspreeken hiede. Von Galen waas oawers drok tougong mäd ju Koordination fon Hälpe an Fluchtlinge un dän Wierapbau fon Waisenhuuse un Säärken in ju Stäädmidde. N britisken Militär, die der foar MI5 oarbaidede, känteekende Von Galen as n uunferbeeterelken düütsken Nationalist (man Anti-Nazi), die dän Oard fon ne Eeke hiede. Juust so as von Galen Nazi-Ferbreeken angriepen hiede, so greep hie nu uk ju Behonnelenge fon düütske Ziviliste truch do Alliierde (uk do Sowjets un Polen) an. Hie beskeeldigede do Alliierde (nit bloot ju Sovjet-Union, man uk Polen un Änglound) weegen ju al ounfangde systematiske Ferdrieuwenge fon Düütske Burgere uut Silezien, Aast-Prüüsen, Danzig un Pommern deerfon, bewust etniske Süüwerenge tou bestrieuwjen; ju katastrophale Näärengsfersuurgenge in do wäästelke Besatsengszonen skreeuw hie tou an do Anglo-Amerikoaner, do ju düütske Befoulkenge truch n Hungersnood breeke wüüld hieden.

Ounfang 1946 raisede hie ätter Room uum deer fon Poapst Pius XII tou Kardinoal wäid tou wäiden. Hie wuud in Munster as n Häld häärienhoald. Fuul Düütske seegen in disse Anstaalenge n Ounfang fon wier wonnene nationoale Sälwenoachtenge. Minner as n Wiek ätter sien Heemkumst stoorf hie an n 22. Meerte 1946 in dät Oaler fon 68 Jier an do Foulgen fon ne ferroukloosede Bliendtiermäntsündenge.

Sin Prozess fon Seelichspreekenge wuud 1955 ounfangd un November 2004 mäd positive Foulge ousleeten. Ap n 9. Oktober 2005 wuud hie fon dän portugiesiske Kardinoal José Saraiva Martins, die Prefekt fon ju Kongregation foar do Seelich- un Hailichspreekengen, in dän Petersdom in Room seelich spreeken. Sin Gedächtnisdai faalt ap n 22. Meerte.

Touhoopefoated in:




#Article 355: London (304 words)


London is ju Haudstääd fon Änglound un Groot-Britannien. Deer woonje ungefeer 7,5 Million Moanskene in ju Stääd (2006), 8,3 Million in ju Agglomeration (2001) un 14 Million in dän Metropolitan Area (2001).

London lait an ju Themse, in n Truchsleek lait ju Stääd 15 m. buppe dän Meerresspeegel. Ju Noudsee, ju 80 km ätter dät Aaste tou fienden is, häd uk Ienfloud ap ju Tiede fon ju Themse.

Londen is äntsteen as Roomske dät Gebiet besiedelden un deer an ju Noudsiede fon ju Themse Londinium stifteden in dät Jier 43 ätter Kristus. In disse Tied lieuwden deer uk Kelten, man et rakt naan Bewies dät foar do Roomske deer ne Siedelenge fon do Kelten weesen is. In 61 is ju roomske Stääd fon keltiske Kriegere fernäild wuuden. Ju Stääd is deer ätter wier apbaud wuuden un waas dan n wichtigen Honnelsstääd, wier in dät twäide Jierhunnert ju eerste Brääch fon dät moderne London ounlaid wuuden is. London waas domoals een fon do grootste Stääde fon dät Roomske Riek.

In dät 12. Jierhunnert wuude London ju Haudstääd fon Änglound un wuuks ju Stääd wier. Deerätter foulgeden Süükten un Ploogen so as die Swotte Dood in 1348 un ju Pest in 1665. N groot Deel fon ju Stääd geen ferlädden in dät Jier 1666 truch Bround, deertruch is däälich noch bloot een littik Deel fon ju oolde Stääd uur blieuwen. Twiske 1825 un 1925 waas London ju grootste Stääd ap de Waareld. An n Ounfang fon dän Twäide Waareldkriech is ju Stääd läip bombardierd wuuden, in 1944/45 foulgede ne twädde Oungriepswälle mäd V1- un V2-Raketen. Knap 30.000 Ljuude stuurwen, hunnertduusende wuuden Täkloos. Ätter ju Kriechstied wuude Greater London apgjucht, wierbie Täärpe un Stääde uum London bie London koomen. 

Die grootste Lufthoawen fon London is London Heathrow, dät lait 24 km wäästelk fon London. Uur Lufthoawen sunt:




#Article 356: Riga (111 words)


Riga is ju Haudstääd fon Letlound un is ju grootste Stääd fon do Baltiske Stoate. Deer woonje ungefeer 700.000 Ljuude.

Ju Stääd lait an ju Düna un ju Aastsee, 7m buppe dän Meeresspeegel. 

Riga is in dät leete 12. Jierhunnert äntsteen as Hondelsstääd unner foarallen düütsken Ienfloud. In dät leete 17. Jierhunnert keem Riga bie Sweden, man 1710 keem Peter die Groote fon Ruslound un äroberde Riga. In dän Eerste un dän Twäide Waareldkriech hääbe Düütske Riga besät. Ätter dän Twäide Waareldkriech waas Riga bit tou 1991 n Stääd in ju Sowjetunion. Deerätter wuude Letlound uunounhongich un Riga wuude ju Haudstääd.

Do maaste Ljuude sunt lettisk (45%) un 40% is russisk.




#Article 357: Megaherbivoretheorie (180 words)


Doo Fertreedere fon juu Megaherbivoretheorie leeuwe, dät truch dän Ienfloud fon Dierte uut juu Ökologiske Niske fon doo Megaherbivore (Groote Plontenfrättere) fuul Europäiske Loundskuppe fon Natuur uut nit, as dät juu Algemeene Meenenge is, Uurwoold wieren, sunnerje eepene Loundskuppe. Foarbielden foar disse Theorie sunt t.B. doo afrikoanske Savannen. Kritikere kweede oawers, dät dät uk fon dät Klima ouhongich is, of deer ne eepene Loundskup is of nit. Nu moakede me n Fersäik in dät Natuuräntwikklengsgebiet Oostvaardersplassen un bekiekede sik dät: Innerdoat äntstuuden deer eepene Loundskuppe. Me mout oawers uurlääse, dät doo Megaherbivorepopulatione in Oostvaardersplassen fuul gratter sunt as fon Natuur uut, wült deer doo groote Roowdierte, as die Wulf, uutstuurwen sunt. Also is Oostvaardersplassen naan Bewies foar juu Theorie. In dän Białowieża-Uurwoold in Aast-Polen un Wääst-Wietruslound rakt dät Bäiste fon juu Oard Bison bonasus (Düütsk: Wisent/Europäischer Bison), doo dät fon Natuur uut in bienaist dät ganse Europa roate, doo oawers in bienaist dän gansen Lieuwendsruum fon Moanskene uutroodet wuuden. Joo fernäile dän Woold nit. Dät hongt filiecht deermäd touhoope, dät et in Białowieża Wulfe rakt, doo doo Bison bonasus-Populatione kontrollierje.




#Article 358: Hoolichmetal (271 words)


N Hoolichmetal (dt. Halbmetall) is n Hoolichlaiter mäd n negativen indirekten Beendoustand (äng. band gap).

In sukke Materiale lait ju Spitse fon dän Valenzbeend haager in Energie as die Boudem fon dän Laitengsbeend, man ju Spitse un die Boudem lääse ap n uur Punkt in ju Brillouinzone. Ju Foulge is, dät et groote Antaale Goate in dän Valenzbeend rakt, as uk Elektrone in dän Laitengsbeend, deeruum dät dät Ferminiveau bee Beende truchkjuuset. Dät rakt goude elektriske Laitenge. In fuul Aspekte hääbe sik disse Materiale also as n Metal, man in n ächt Metal lait dät Ferminiveau midde in n breeden Beend un rakt dät man een Soarte Laitengsdreegere.

Dät Element Tin is n goud Biespil fon n Hoolichmetal. Fon Koolestof rakt dät uk ne Modifikation ju n Hoolichmetal deerstoalt, nämmelk Graphit. Interessant is, dät dät et n (hexagonoal) Bornitrid BN rakt, dät bolde jusälge Struktuur häd as Graphit, man mäd n litjen positiven Beendoustand. Bee Stoffe hääbe n delokalisierd System fon Pi-Elektrone. Ju Lokalisation is feroantwoudelk foar ju Bratte fon dän Beend un ju Mobilität fon do Laitengsdreegere deeroane, man ju is an sik nit genouch uum tou metallisk Behääben tou fieren.

Ju Bielde wiest ne schematiske Fergliekenge fon ju Loage fon do Laitengs- un Valenzbeende in A) n direkten Hoolichlaiter, B) n indirekten Hoolichlaiter un C) n Hoolichmetal. Ju Energie fon bee Beende is ouhongich fon dän Woogevektor k, die hier bloot in een Dimension wiesd is. Die Woogevektor kon uk betrachted wäide as dän Impuls fon do Laitengsdreegere. N uur Interpretation is ju fon n (rüümelken) Frequenz, uumekierd proportionoal mäd ju Woogelaangte fon dät Elektron, betrachted as ne Wooge-Ärschienenge.




#Article 359: Microtus (119 words)


Microtus is n Sleek fon litje Suugedierte. Deer heert uk juu Fäildmuus (Microtus arvalis) deertou.

Kop un Rump sunt touhoope 83 - 178 mm loange un joo hääbe ne Stäitloangte fon 15-98 mm. Die Stäit is aaltiede kuuter as Kop un Rump, normoal minner as hoolich so loange. Dät Gewicht kon fon Oard tou Oard uk gjucht unnerscheedelk weese, toun Biespiel bie juu litje Oard Microtus oregoni 17-20 g, bie juu middelmäitige Oard Microtus pennsylvanicus 28-70 g un bie juu groote Oard Microtus xanthognathus 70-113 g. Doo Hiere in dät Fäl sunt normoal loange.

In dissen Sleek rakt dät ätter Walker's Mammals of the World 14 rezente Unnersleeke, doo apdeeld wäide in 65 rezente Oarde. Dät is oawers striedich.




#Article 360: Fäildmuus (113 words)


Juu Fäildmuus (Microtus arvalis) is n eurasisk Suugediert. Me sjucht doo nit oafte, owwol dät in Middeleuropa fon aal Suugedierte ap maaste Fäildmuuse rakt (sogoar moor as Moanskene). Natüürelk is juu Oard (ätter juu IUCN, 2008) nit in Gefoar (least concern).

Dät rakt Fäildmuuse fon dät noudelke Iberiske Hoolichailound bit Sibirien un juu Mongoläi in dät Aaste. In groote Deele fon Suud-Europa rakt dät neen Fäildmuuse, uk nit in Skandinavien. Ap dät Kanoalailound Guernsey rakt dät uk Fäildmuuse. Ap doo britiske Ailounde rakt dät fon Natuur uut uk neen Fäildmuuse, man ap doo Orkney-Ailounde wuuden joo prähistorisk ienfierd.

In dissen Lieuwendsruum is juu in ne Hööchte fon bit tou 2600 m tou fienden.




#Article 361: Microtus xanthognathus (133 words)


Microtus xanthognathus uut groote Deele fon Kanada un Alaska heert tou doo grootste Oarde in dän Sleek Microtus. Juu Oard is nai früünd mäd juu heemske Fäildmuus.

Doo Dierte lieuwje in junge Woolde ieuwenske Siepen af Sumpe in n 15-20 cm unnergruundsk Muusenääst uut Ho. Deer wäide in Suumerdai doo litje Bäidene bädden. Sun Bäiden fon disse Oard wäd gau groot un frät dan foarallen Gäärs, man uk uur Plonten. Dät Diert uurwintert dan touhoope mäd eenige Moate in dät Muusenääst, wier joo uk n Foorroat hääbe. Oafte stäärft in dän Winter n oold Diert. Wan die Winter foarbie is, kumt dät Diert wier uut dät Muusenääst. Wan dät Suumer wäd, is it al groot nouch, uum sälwen Bäidene tou kriegjen. Dan wäd dät Diert oold. Maasttied stäärft dät in dän touken Winter.




#Article 362: Rhinolophus (115 words)


Rhinolophus is n Sleek fon do Fläddermuuse. Die Sleek is die eensiche in ju Familie Rhinolophidae. Ju is also monotypisk.

Besunners typisk is die Apbau fon ju Noose. Uum do Noosepiepen hääruume is n breeden Rant uut Häid, die n bitje an n Houfiersen ärinnert un buppe bienaist bit tou do Oogene gungt. In dissen Rant is unner do Noosepiepen n düütelken Käärf. Uur do Noosepiepen is ju Sella, n Deel, die an n Äkse ärinnert. Uur disse Sella is ne Twäärs-Foolde un uur disse Foolde is ju Lanzette, n spitsen, trjokaantigen Deel, die uumehooch wiesd.

Die Sleek wäd apdeeld in 12 Oarde-Gruppen, do der apdeeld wäide in 62 Oarde, wierfon 5 in Europa lieuwje.




#Article 363: Rhinolophus ferrumequinum (216 words)


Rhinolophus ferrumequinum is ju grootste europäiske Oard uut dän Fläddermuus-Sleek Rhinolophus. Afwäil ju IUCN ju Oard as „Least concern“ (Nit in Gefoar) ap hiere Roode Lieste häd, is ju in fuul Gebiete uutstuurwen, toun Biespiel in do Niederlounde un in Belgien, fielicht uk ap Malta. In Düütsklound rakt dät uk bloot noch een Gebuurtsstoowe in Bayern, wierbie uum Trier tou uk wäkke uut Luxembuurich fljooge.

As aal do Fläddermuuse in dän Sleek Rhinolophus, häd ju Oard n komplizierden Apbau fon ju Noose. So rakt dät in dissen Sleek uur do Noosepiepen n Deel, wät as Sella beteekend wäd, un disse Sella ärinnerd n bitje an ne Äkse un häd two oustoundende Eenden.

Bie disse Oard, Rhinolophus ferrumequinum, is dät buppere Eende stump un dät uur spits.

Dät Fäl is ap ju Bupperkaante griesbruun af gries un n bitje rood is uk deerbie. Ju Unnerkaante ljoachtgries un mongs n bitje jeelsk. Junge Dierte sunt ap ju Bupperkaante so gries as Äske. Ju Häid an do Flöägele un do Oore is ljoacht-griesbruun.

Kop un Rump sunt touhoope 57-71 mm, die Stäit is 35-43 mm un die Unnerflöägel 54-61 mm loange. Dät Diert kon sien Flöägele 35-40 cm uutbreedje un wächt 17-34 g.

Ju binnere Systematik is noch striedich, uut dissen Gruund sunt do Wällen hier uk niep anroat.




#Article 364: Rhien (310 words)


Die Rhien is ne Äi in Europa, ju Äi is 1.230 km loang. Die Rhien fljut truch ju Swaits, Liechtensteen, Aastriek, Frankriek, Düütsklound un do Niederlounde.

Do bee wichtichste Wäl-Äien buppe in do Swaitser Alpen sunt die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien. Jo fljoote in Reichenau ap'e Naite fon Chur in Graubünden touhoope, wier die Alpen-Rhien bie äntstoant. Die Alpenrhien fljut fon Graubünden uut een Antje loangs dät Skeed twiske ju Swaits ap'e eene, Liechtensteen un Aastriek ap'e uur Siede.

Bie Hard, ap'e Naite fon Bregenz in't aastriekiske Buundeslound Vorarlberg, fljut die Alpenrhien in dän Bodensee. Die Bodensee, iendeeld in Buppersee un Unnersee, do truch dän See-Rhien bie Konstanz ferbuunen sunt, tält al tou dän Hoochrhien. Die gungt unner dän Bodensee noch fääre bit ätter Basel. Ju wichtichste Äi, ju in dän Hoochrhien fljut, is ju Aare. Dät is uk ju loangste Äi, ju bloot in'e Swaits ferlopt. Bekoand is die Hoochrhien uk foar dän Rhienfaal bie Schaffhausen

Die Bupperrhien twiske Basel un Bingen häd two wichtige Sieden-Äien fon gjuchts, näämelk dän Neckar bie Mannheim un dän Main ap dät Juunouger juunuur Mainz. Fon links kuume, bie Straßbuurich, ju Ill, un bie Bingen, wier die Bupperrhien eendet, ju Nahe.

Unner ju Nahe-Mundenge bie Bingen begint die Middel-Rhien. Bie Koblenz mundet ju Mosel in dän Rhien, juunuur fon Koblenz kumt ap dät uur Ouger ju Lahn fon gjuchts. Die Middelrhien gungt bit Bonn, wier (ap't uur Ouger) fon gjuchts ju Sieg oanefljut.

Unner Bonn begint die Läige Rhien. Wichtige Äien, do deer oanefljoote, sunt Ruhr un Lippe. Noudwäästelk fon Emmerich un Kleve roaket die Rhien dät Skeed fon do Niederlounde.

Ap Niederloundsk Rebät begint die Delta-Rhien: Die Stroom deelt sik ap in do Äien Waal, Ijssel un Lek. Bloot die Ijssel fljut ätter dät Ijselmeer, do uur fljoote ätter de Noudsee. Die Rhien is een fon do drokste Woatersträiten ap de Waareld.




#Article 365: Sahara (110 words)


Juu Sahara, fon Arabisk صحراء‎, ṣaḥrā (Wüüste), is ne Wüüste in Noud-Afrikoa. Juu is so'wät 8,6 Millionen km2 groot. Juu is gjucht loangsk, juu Truchmäite fon Aaste (Port Sudan) ätter Wääste (Nouadhibou) bedrächt 5500 km, fon Noude ätter Suude an juu breedeste Steede (Biskra ätter Agadez) bloot so'wät 2000 km.

Suudelk fonne Sahara kumt die Sahel.

Die grootste Deel fon juu Sahara wierket as ne Ieuwene, man juu Qattara-Molle in dät Noud-Wääste fon Ägypten lait 137 m djoop unner dän Meeresspeegel, man dät rakt uk doo Ahggar-Bieriche in dät Suude fon Algerien un doo Tebesti-Bieriche in dän noudelken Tschad. Deer kon me Bieriche mäd moor as 3000 m Hoochte fiende.




#Article 366: Dakar (194 words)


Dakar is ju Haudstääd fon Senegal. Dät lait ap dät Hoolichailound Kap Verde, die wäästelkste Punkt fon dät Fäästlound fon Afrika. Weegen disse Loage is ju Stääd oaind foar dän Honnel mäd Europa un Amerikoa un is ju uutwoaksen tou een fon do wichtichste Hauengen in dät Gestrich. Ju Stääd lait in dät Gestrich mäd dän glieke Noome Dakar. Unner ju Foulkställenge fon 2002 hied ju Meente Dakar 955.897 Ienwoonere un ju Agglomeration 2.267.356 Ienwoonere.

Dakar is gruunded fon do Frantsoosen 1857. In dät Jier 1902 wuud dät ju Haudstääd fon Frantsöösk Wääst-Afrikoa, ne Rulle ju ju uurnoom fon Saint-Louis. Fon 1959 bit 1960 was dät ju Haudstääd fon ju Mali Federation, ju der kuut besteen häd, deerätter fon ju Republik Senegal.

Fon dät 16. bit dät 19. Jierhunnert waas Dakar n wichtich Zentrum foar dän Sklaawenhonnel. Moor Sklaawen wuuden uut Dakar ätter Amerikoa soand as uut wäkke uur apaate afrikoanske Hauenge. Dät Fort D'Estrees ap dät Ailound Gorée, wier do Skaawen heelden, ferhonneld in inschieped wuuden, is ätter ju uunouhongigaid restaurierd un wäd nu ferwoand as Museum.

Dakar roate sin Noome an dän bekoande Rallye Dakar un bildede uk oafte dän Eendepunkt deerfon.




#Article 367: Kap Verde (337 words)


Kap Verde of do Kapverdiske Ailounde (portugiesisk: Cabo Verde) is n Lound (Ailoundegruppe) foar ju Wäästkuste fon Afrikoa. Die Archipel hiet toufoarne Ilhas de Cabo Verde un is so naamd weegen ju Loage fon do Ailounde juunuur dän Kap Verde (gräinen Kap), die wäästelke Punkt fon dät afrikoanske Fäästlound in Senegal. As dät Lound uunouhongich wuud, is die Noome annerd tou Cabo Verde.

Kap Verde waas uunbewoond as 1460 do Portugiesen ap do Ailounde koomen, do dan ätters Deel uutmoakeden fon dät portugiesiske Riek. Jo siedelden sik 1462 an ap Santiago un 1587 wuud ju Ailoundegruppe ne portugiesiske Kolonie. Do Ailounde bildeden deerbie ne wichtige Steede foar dän Sklaawenhonnel. Ju Befoulkenge fon Kap Verde is deertruch äntsteen uut ne Moangelse fon portugiesiske Koloniste un afrikoanske Sklaawen.

Skiepe unnerwains fon Europa ätter aal Wiendstriche, do hier anlaiden, noomen Woater, Geflöägel un Fruchte ien. In Tuusk roaten do Seefoardere do Kapverdier maastens rookartikkele, as Piepen, Toobak, man uk Kloodenge. Dit wiest sik uut do Raisefertälstere fon dän mechelsken Raiser Jean Francois Michel. Sien Chronike sunt ne gans wichtige Wälle foar ju Geskichte fon dit Lound. Hie waas 1752 ap Truchfoart ätter China un ferbleeuw alwen Deege in Kap Verde. Uk die britiske Piroat Woodes Rogers begjuchte Ounfang 18.Jh. uutfüürelk uur dän Toustand fon dät Lound.

Dän 5. Juli 1975 wuud Kap Verde ap Eende uunouhongich fon Portugal; die Sozialist 
Aristides Pereira wuud die eerste Präsident. Hie wuud noch twäie wierwoald, eer dät Lound 1990 n Moorpaatäie-System kreech. Pereira wuud ätterfoulged fon dän Demokroat Antonio Monteiro Mascarenhas, die foar sik 2001 ätterfoulged wuud fon Pedro Pires.

Kap Verde is iendeeld in 2 Distrikte un 22 concelhos (Meenten).

Kap Verde häd ferskeedene Musikstile. Do maast bekoande sunt die 'Funaná' un die 'Morna'. Die Funaná is swingene Donsmusik, wüült die Morna n Stuk Loangsoamer un melancholisker is.

Portugiesisk is ju eepentelke Sproake ap Kap Verde, man do Ljuude baale foarallen Crioulo, ne Misksproake fon Portugiesisk un afrikoanske Sproaken.

Ju Nationoalspiese is Cachupa, ne Spiese fon Turske Weete mäd ferskeedene Soarten fon Boonen.




#Article 368: Klavier (216 words)


Dät Klavier is n Musikinstrument mäd ne Tastatuur un Säiden, do truch Hoomere ansloain wäide.

Al Pythagoras hiede so'wät 500 f. Chr. n Monochord. Dät hiede bloot een Säide, ju plukked wuude as däälich do Säiden fon ne Gitarre. Deermäd unnersäikede hie do Intervalle. Leeter moakede me sukke Instrumente mäd moorere Säiden. So äntstuude, ieuwenske gjucht fuul uur Instrumente, uk dät Klavichord. Deerbie häd me ap ne Taste drukked un dan wuude mäd Hälpe fon ne Heeuwelte fon unnern mäd n plat blikken Ding ansloain. Dät Probleem bie sukke allere Klavichorde waas, dät een Säide, fon ferskeedene Tasten uut ansloain, wült jo ferskeeden loange klingende Deele hiede, moorere Toone moakje kuude, as dät Monochord uk. Un do ferskeedene Toone fon een Säide kuude me nit tou de glieke Tied anslo. Eerste in dät 17. Jierhunnert roate dät Klavichorde, wier tou älke Taste aan Säidenchor heerde. Do hieden düt Probleem dan nit moor. Man dät Klavichord waas fuuls tou liesken foar n grooten Konzertsoal. Dät Cembalo uut dät 15. Jierhunnert, wät däälich uk noch mongs tou heeren is, kuude sien Säiden mäd Fuggenkiele plukje. Bartolomeo Cristofori baude as eersten n Klavier, as et dät so äänelk uk däälich noch rakt, deermäd kuude me luud un liesken spielje. Hie naamde dät Gravicembalo col piano (liesken) e forte (luud)




#Article 369: Sofia (175 words)


Sofia (Bulgarisk: София, Sofija) is ju Haudstääd fon Bulgarien. Deer woonje 1.402.417 (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound. 

Sofia rakt dät langer as 5000 Jiere, un näiere archäologiske Unnersäikengen läite fermoudje, dät deer al in ju Steentied een Siedelenge waas. Alexander die Groote un do Roomske hääbe ju Stääd in hiere Tied äroberd. In dät Jier 447 ä.Kr. koomen do Hunnen un fernäilden aal ju Stääd. Deerätter wude ju unner dän byzantiske Kaiser Justinianus I. wier apbaud. Do Bulgaren äroberden ju Stääd un ju wuude in 809 Haudstääd fon dät eerste bulgariske Riek. Dät Byzantiske Riek äroberde ju Stääd 1018 wieruume fon do Bulgaren. In 1128 greepen do Ungarn Sofia oun, man ju Stääd wuude in dät Twäide Bulgariske Riek Haudstääd. 1382 äroberje do Turken Sofia un do bleeuwen deer foar fieuw Jierhunnerte. In dät Jier 1878 äroberden do Russen Sofia un een Jier leeter wuude Sofia ju Haudstääd fon Bulgarien. In dän Twäide Waareldkriech is läip fuul fernäild wuuden, deerätter is ju Stääd wierapbaud wuden in kommunistisken Stiel.




#Article 370: Bukarest (498 words)


Bukarest is ju Haudstääd fon Rumänien. Der woonje 1.931.838 Ljuude in ju Stääd (2007) un ungefeer 2.6 Millione in ju Agglomeration. Et is ju säkstgrootste Stääd in ju Europäiske Union.

Bukarest häd neen oolde Geschichte, man ju is truch ju Gruundenge in dät 14. Jierhunnert täämelk näi. Dät rumäniske Woud bucurie betjut Bliedskup, un deeruume wäd ju Stääd uk wäil 'Stääd fon ju Bliedskup' naamd. Deerätter wuude Bukarest ouwikseljend mäd Târgovişte Haudstääd fon ju region Walachei. In 1545 kricht ju Stääd n Stäädmuure.

In do naiste Jiere kreech Bukarest ne oainständige Wirtskup. Ne Uurkunde fon n 13. Moai 1563 wiest ätter ne Präfektuur un 12 Meenteräide. Ju Stääd kreech uk ne Fersuurgengsfunktion foar dät Lound uum ju Stääd un wuude uk wichtich foar ju Hondel mäd dät Osmaniske Riek.

In do ätterfoulgjende Jiere ferhindert ju turske Heerskup dän wirtskuppelke Foutgong fon ju Stääd. In 1595, wilst do Turken ju Stääd äroberje, kumt et tou n Stäädbround. Bie n uur Slacht in ju Naite fon Bukarest in n Häärst fon 1595 looken do Turken sik wieruume un fernäilden n Deel fon ju Stääd. Deeruum wuude Târgovişte ju Haudstääd fon Rumänien. Een jier leeter wuude Bukarest dan tourääch äroberd. 

In dät jier 1769 ferjoageden 700 moldauiske Striedere mäd Hälpe fon ju Befoulkenge do in ju Stääd stationierde Turken. Ruske Truppen siegeden ap n 30. Oktober 1771 bie Bukarest juun do Osmanen. In 1880 unner ju Rusk-Aastriekske Turkenkriech fluchtet ap n 26. Oktober 1789 die Fürst Nicolae Mavrogheni mäd 1000 Monljuude uut ju Stääd hääruut. Bukarest wuude ap n 10. November 1789 fon do Aastrieker unner dän Prins Friedrich Josias fon Saksen-Kobuurich-Saalfäld iennuumen un eerst ap n 4. August 1791 wieruume roat. Ferscheedene Natuurkatastrofen un Epidimien, as Äidbieuwjen (1793 un 1802), Pest (1794 un 1812), fjuurbukkel (1804) un uurdriftenge (1805 un 1806) träfden ju Stääd in do naiste Jiere.

In dät 19. Jierhunnert waas Bukarest mongs Frontstääd in ferscheedene Kriege twiske Ruslound, Aastriek un dät Osmaniske Riek. In dät Jier 1861 wuude dan die Stoat Rumänien bilded un Bukarest wuude Haudstääd. 

Ap n 6. Dezember 1916, unner ju Eerste Waareldkriech wuude ju Stääd truch düütske Truppen besät un ju Haudstääd fon Rumänien wuude Iaşi. November 1918 wuude Bukarest wier fräi un Bukarest wuude Haudstääd.

In n Oktober 1940 looken düütske Truppen Bukarest binne. Unner ju Twäide Waareldkriech ferboont Rumänien sik mäd dät Düütske Riek un ap Eende fon dän Kriech ap n 23. august mäd doo Allierde. Hitler roate n Befeel tou Bombardierenge fon ju Stääd ap n 24. August 1944. Aan dai leeter ferkloorde Rumänien dän Kriech an Düütsklound. Do Russen looken Bukarest binne ap n 31. August 1944.

In dän Koolde Kriech waas Rumänien n Satellitstoat fon ju Sowjetunion. Midde Dezember 1989 waas die Begin fon ju Foulksapstand juun Nicolae Ceauşescu. Ju Apstand foatede ap n 21. Dezember 1989 in Bukarest oun. Ap n 22. Dezember 1989 kwad ju Stoatsfiersjooseender TVR Rumänien fräi tou weesen. In Bukarest sunt truch ju Revolution 500 moanskene stuurwen.

Flugge bauwierke in Bukarest sunt:




#Article 371: Amazonas (268 words)


Die Amazonas (uk Portugiesisk: Rio Amazonas, Spoansk: Río Amazonas, in dän brasilioansken Bupperloop Rio Solimões, aleer Rio Orellana) is aan Stroom in't Noude fon Suud-Amerikoa. Sowät 300 Kilomeetere suudelk fon dän Äquator fljut hie fon do Anden uut ätter't Aaste truch dät Amazonas-Bäkken ätter dän Atlantik. Die Amazonas is mäd een Woaterfierenge fon (in'n Truchsleek) 206.000 m³/s ju aller-woaterriekste Äi fon ju Äide un fiert oun sien Mundenge moor Woater as do säks naistlitjere Äien touhoope.

Sin Noome fiert die Stroom eerste fon ju Steede oun, wier do bee Wäl-Äien Río Marañón un Ucayali in Peru touhoopefljoote. Unnerbreeken wäd dät truch dän brasilioansken Ousnit buppe ju Stääd Manaus mäd dän Noome Rio Solimões. Die Stroom häd in Brasilien een Bratte fon maasttieds moorere Kilomeetere, sien Woaterfierenge blift uur't Jier maasttieds moor of minner gliek, uumdät do Sieden-Äien tou unnerskeedelke Jieres-Tieden Hooch- un Läichwoater hääbe, dät glieket sik dan maasttieds uut. Wan dät toumäts dan daach Hoochwoater ap n Amazonas rakt, kon hie do bewooldede Alluvioal-Flakten loangs sien Ougere ap een Bratte fon bit tou 60 Kilomeetere unner Woater sätte.

In twäin Haud-Ierme truchstroomet hie ju Ailound-Waareld fon dän bienaist 200 Kilomeetere breeden Mundengs-Beriek. Die Mundengsberiek fon dän Amazonas is truch Woaterloope, do fon Äbbe un Floud bestimd wäide, ferbuunen mäd dän Mundengs-Tjoachter fon dän Rio Pará, wiertruch dät Ailound Marajó outränd wäd.

Sowät tjoonduusend Äien fljoote in dän Amazonas. Deer sunt moor as hunnert fon goadelk foar ju Skipfoart, un soogentien sunt langer as 1600 Kilomeetere (tou'n Fergliek häd die Rhien een Loangte fon 1236 km).

Do wichtichste Sieden-Äien fon links sunt:

Do wichtichste Sieden-Äien fon gjuchts sunt:




#Article 372: Argentinien (533 words)


Argentinien is een Lound in't Suude fon Suudamerikoa, dät in 1816, do noch unner dän Noome Fereende Provinse fon dän Río de la Plata, uunouhongich fon Spanien wuuden is. Ju Haudstääd is Buenos Aires.

Argentinien lukt sik fon dän suudelke Deel fon ju suudamerikoanske Atlantik-Kuste bit in do aastelke Anden, in do dät heele wäästelke Skeed fon Argentinien ferlopt. In do argentinske Anden lait uk die Aconcagua, dät is die hoochste Bierich fon Suudamerikoa un dän heele Amerikoanske Dubbelkontinent. In dät Noudwääste fon Argentinien sunt do Pampas tou fienden, dät sunt subtropiske Gäärs-Stäppen. Deer lait uk die Río de la Plata naamde Mundengstjoachter fon dän Río Paraná un dän Río Uruguay, wier een ticht besiedeld Rebät mäd ju Haudstääd Buenos Aires tou fienden is.

Buenos Aires, ju politiske Haudstääd un ju wirtskuppelke Midde fon Argentinien, häd foar sik sälwen man 2.890.151 Ienwoonere (Stound 2010). Touhoope mäd een groote Riege Foarstääde, do noch n Stoatus as oaine Meenten hääbe, hiede ju Metropolruumte Gran Buenos Aires in't Jier 2017 sowät 14,9 Millionen Ienwoonere. Wäkke fon düsse Foarstääde sunt niks as Woon-Kwattiere, man wäkke hääbe uk Bedrieuwe foar sik.

Córdoba, mäd 1,6 Mio. Ienwoonere ju twäidgrootste Stääd fon dät Lound, ferföiget uur grattere Produktsjoons-Steeden un häd ju ooldste Universität fon dät Lound (ju Nasjonoale Universität Córdoba, spoansk: Universidad Nacional de Córdoba). Rosario in ju Provinz Santa Fe (1,3 Mio. Ienwoonere) is die twäidgrootste Hoawen fon dät Lound un een Industrie un Honnels-Säntrum. Mendoza (1 Mio. Ienwoonere) is ap't bääste foar sin Wien- un Frucht-Ounbau bekoand, man dät tjoont uk as Ferbiendenge foar dän Honnel mäd Santiago de Chile. San Miguel de Tucumán (883.000 Ienwoonere) is die Uursproang fon ju Uunouhongegaid, ju Stääd wuude truch ju intensive Buuräi, besunners truch dän Ounbau fon Sukker-Roor, wirtskuppelk un kulturell betjuudend, man dät leed in do lääste Jiertjaande unner ju Krise in düssen Wirtskups-Sektor un is däälich een fon do Stääde mäd ju grootste Äärmouds-Roate fon dät Lound. Man do Universitäten in düsse Stääd hääbe uurregionoale Betjuudenge un wäide biespilswiese fon Studenten uut Bolivien besoacht.

Aaldät Argentinien een loang leekene Kuste häd, rakt dät deer bloot n poor Ailounde. Ju grootste is ju Isla Grande de Tierra del Fuego, dät grootste Ailound, dät tou dän Fjuurlound-Archipel heert. Düt Ailound häd aaltouhoope 47.020 km², man dät is apdeeld twiske Argentinien (21.571 km²) un Chile (25.429 km²). Dät twäide betjuudende Ailound-Rebät is dät Suude fon ju Provinz Buenos Aires, wier sik in do Buchten Bahía Blanca un Bahía Anegada two groote Rebätte fon Wääd-See fiende (wier ju See bie Äbbe druuch lait). Do Ailounde junner sunt flak un mäd Uutnoame fon ju Isla Jabalí, wier ju Boade-Siedelenge San Blas lait, sunt do nit bewoont. Dät grootste Ailound junner is ju Isla Trinidad mäd 207 km². Fääre rakt dät foar ju patagoniske Kuste n poor litjere Fäls-Ailounde. Striedich Territorium sunt do Falklound-Ailounde (uk: Malwinen), do suudaastelk fon Argentinien in dän Atlantik lääse. Jo sunt Britisk Uursee-Rebät, man Argentinien stoalt deer sänt 1833 Ounspröäk ap, wät in't Jier 1982 tou dän Falklound-Kriech fierde, dän Argentinien ferloos. Argentinien wol uk dät britiske Uursee-Rebät Suud-Georgien un do Suudelke Sandwich-Ailounde foar sik hääbe, do uk in dän Falklound-Kriech uumkamped wieren un britisk bleeuwen.

Noaberlounde fon Argentinien sunt:




#Article 373: Ooldfräisk Gjucht (100 words)


In Wäästfräislound häd dät ooldfräiske Gjucht sik heelden bit 1498, as ju Fräiegaid deer ferlädden geen. In ju Provinz Groningen bleeuw dät bit 1601 in Kraft, wierbie dät ap Läichsaksisk uursät wuude. Deerbie wuuden oafte ooldfräiske Texte uut Wäästfräislound as Gruundloage bruukt.  	
In Aastfräislound heelt dät oolde Gjucht sik bit 1809, man deerbie waas dät so annerd, dät dät bloot do Ansprüche fon dät groafelke Huus tjoonde. Dät bit 18.. jäildige Seelter Loundgjucht schäl ätter Siebs nit Fräisk fon Inhoold weesen hääbe.

Henk D. Meijering, Altfriesisches Recht im 15. und 16. Jahrhundert. In: Advances in Old Frisian philology, Amsterdam 2007:239-262.




#Article 374: Bläshanne (260 words)


Ju Bläshanne (Fulica atra, dt. Blässhuhn) is n Fuugel un heert, as ju Woaterhanne (Gallinula chloropus) uk, tou ju Familie Rallidae. Bläshannen rakt dät in groote Deele fon Europa, Asien un Afrikoa.

Uutwoaksene Dierte sunt litjer as ju Wüülde Oante, swot, hääbe ne wiete Stierne un hääbe roode Oogene. Wan sun Diert an Lound is, sjucht me do griesgräine Toonen mäd do Swimlappen. Junge Bläshannen sunt fon ju Keeuwe bit tou dän Buuk ljoachter, un gans litje Suukene hääbe uk n rooden Kop.

Ju Bläshanne frät foarallen Plonten, man uk rotterge Stoffe, Musselken un uur litje Dierte uut ju Mudde an dän Boudem fon ju Äi af dän Fiskediek, wier die Fuugel swimmen däd. In dät Foarjier un dän Häärst äisje do Bläshannen uk Gäärs. Bie Winterdai fljooge do Bläshannen nit aal ätter dät Suude wai. Do, do nit wäch fljooge, kon me fodderje, toun Biespil mäd Brood.

Dät Nääst fon ju Bläshanne is maasttieds in dät Woater, nai bie dät Ouger, wier dät Rait un ju uur Ougervegetation ounfoatet. Dät is oafte groot un uut swimmende Plontendeele baud. In dän April af in dän Moai foatje do Bläshannen oun, hiere fieuw bit tjoon Oaiere tou lääsen, mongs uk al in dän Meerte. Wan jo feräärgerd un stöörd wäide, kon dät bit Juli un August anduurje. Do Oaiere sunt 52x36 mm groot un sunt ljoacht mäd roodbruune un swotte Tuddelke. Do bee Oolden broude 23-25 Deege. Do Suukene woonje dan eenige Deege in dät Nääst, leeter wäide jo fon bee Oolden fierd un hääbe ätter oachte Wieke tou fljoogen leerd.




#Article 375: Woaterhanne (145 words)


Juu Woaterhanne (Gallinula chloropus) is n Fuugel un heert, as juu grattere Bläshanne (Fulica atra) uk, tou juu Familie Rallidae. In Seelterlound kon me uk fuul Woaterhannen fiende, foarallen bie'n Hollener See.

Dät Nääst is nai bie dät Ouger monken dät Rait un juu uur Ougervegetation. Doo Woaterhannen kriegje insen af twäie in n Jier, säilden uk träie, Suukene. Joo lääse fon April bit Juli hiere Oaiere. Dät sunt fieuw bit alwen ljoachte, man dunker sprinkelge Oaiere, doo 34x31 mm groot sunt. Doo Oolden wikselje sik bie dät Uutbrouden ou, un ätter njugentien bit twountwintich Deege sluupje doo litje Suukene uut. 35 Deege leeter kon sunne litje Woaterhanne al fljooge, man juu blift noch loanger mäd hiere Bruure un Sustere touhoope. Wan dät moor as een Broud in dät Jier rakt, hälpe doo junge Woaterhannen mongs uk mee, doo litjere Bruure un Sustere tou fodderjen. 




#Article 376: Widukind (178 words)


Widukind (Wiet Bäiden) waas Härtsoch fon do Saksen fon 777 bit tou 785. Hie häd Wierstand laistet juun Korl dän Groote in do Saksenkriege, wieroun uk do Fräisen bedeeligd wieren. Do Franken wüülen dät Kristendom wiedje ätter dät Noude un Aaste, deer wier do Fräisen un Saksen lieuwden. 

Dät lääste Stuk fon dät Fräiske Riek hiede Korl die Groote aal in 772 äroberd, deerätter schuulen do Saksen sik fon do Franken uk ätter dät Kristendom uumereeke läite. In 777 wuude dät saksiske Heer fersloain fon do Franken un Widukind fluchtete ätter do Dänen wai. In 778 kompede Karl die Groote juun do Sarazenen in Spanien. In 782 keem Wikdukind tourääch as Oppermon fon do Saksen wierbie n frankisken Apruur juun do Franken äntstuud. Deerbie doodeden do Saksen dät frankiske Heer un twäin fon do hoochste Beamten fon dän frankiske Köönich. Ju Rache fon do Franken waas woarschienelk ap e Naite fon Verden (Aller) wierbie Korl die Groote 4.500 Saksen koppedee (Bloudgjucht fon Verden). Ap n Middewinter 785 wuude Widukind dööpet fon do Franken. Hie is fermoudelk stuurwen 807.




#Article 377: Ieslound (254 words)


Ieslound (is. Ísland) is n Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Reykjavík un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016   Guðni Th. Jóhannesson.

Dät Haud-Ailound Ieslound un eenige uumelääsende litjere Ailounde, do Deel fonne Republik Ieslound sunt, sunt vulkoaniske Ailounde ap n Middel-Atlantisken Rääch.

Ieslound häd ne Flakte fon 103000 km², ju tou 62.6% uut wöist Lound, tou 23.1% uut Vegetation, tou 11.6% uut Glitskere un tou 2.7% uut Seen bestoant.

Do maaste Ljuude lieuwje an do Kusten, wült die Hauddeel fon't Ailound fon vulkoanisk wöist Lound un Glitskere iennuumen wäd. Düsse Gebiete sunt bolde uunbewoonboar. Ju Haudstääd un grootste Stääd fon Ieslound, Reykjavík, lait ainewaiens twiske dät Wääste un dät Suudwääste fon Ieslound.

Fääre sunt ätterwoaksende Energie un Resourcen in ju See gjucht wichtich in Ieslound, deeruum dät die Stoat ne goude Loage foar Fiskjen häd un do geologiske Uumstounde goud foar geothermiske Energie sunt.

Ju Munte fon Ieslound hat Iesloundske króna (ISK)

Ieslound wuude läip fon ju Finanzkrise träfd, man fon eenige wäd optimistisk foaruuttäld, dät sik ju Wirtskup bit 2011 wierhoalje wol. Gruunde deerfoar skällen

Ieslound wuude in't Jier 1918 uunouhongich fon Dänemark un is sänt 1944 ne Republik. Die Präsident fon Ieslound is Olafur Ragnar Grímsson un ju Premierministerske is Jóhanna Sigurðardóttir (Samfylkingin, ne sozioal-demokratiske Paatäi). Dät Parlament fon Ieslound is dät Alþingi, dät as ooldest aktiv Parlament fon ju Waareld beteekend wäd, man däälich daach gjucht uurs funktioniert as in't Middeloaler.

Ieslound is neen Lid fon ju Europäiske Union, man häd in 2009 aasked, een Lid tou wäiden.




#Article 378: Ooldenbuurich (Stääd) (141 words)


Ooldenbuurich is ne kringfräie Stääd in Läichsaksen, ungefeer 40 km aastelk fon dät Seelterlound. Ju Universitätsstääd un eemoalige Residenzstääd (blw. Haudstääd) fon ju Groafskup, fon dät Härtsochdum, fon dän Fräistoat un fon dät Lound Ooldenbuurich is mäd 160.000 Ienwoonere ätter Hannover, Brunswiek un Ossenbrääch ju fjoodgrootste Stääd as uk een fon do Buppesäntren fon dät Lound Läichsaksen.

Ju Stääd wäd tou do maast dynamiske Wirtskupsregionen fon Düütsklound reekend.

Ooldenbuurich lait an fjauer ferskeedene Autoboane. Dät sunt die A 28 ätter Lier in dät Wääste un ätter Bremen in dät Aaste, die A 29 ätter Wilhelmshoawen, un die Autoboanring die der touhoopestoald is uut A 293 un K 346 / L 865 N. Fon Ooldenbuurich kon me mäd dän Iersenboan ätter Bremen, Lier, Osnabrück un Wilhelmshoawen. Ju Weser un ju Hunte fljoote truch de Stääd. Buute ju Stääd rakt et n Fljoogploats.




#Article 379: Pier Gerlofs Donia (537 words)


Groote Pier (Wäästfräisk: Grutte Pier, 1480? - 28. Oktober 1520) is die Noome wierunner Pier Gerlofs Donia as fräisken Fräiegaidsstrieder bekoand wuuden is. Et rakt fuul Mythen uur Groote Pier, wiertruch et nit gjucht muugelk is uum altied ju Weerhaid tou bestimmen.

Täämelk sicher is Groote Pier in Kimswert bädden, in dän twäide Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert uum dät jier 1480. Hie waas die Suun fon Gerlof Piers Donia un Fokel Sybrants Bongma un hilkede Rintsje Syrtsema. Do bee kreegen in 1506 aan Soon, Gerlof Piers Donia. Dät Moanske fon Pier Gerlofs Donia is 1515 stuurwen.

In dät Jier 1498 keem Fryslân unner Albrecht fon Saksen, die der Söldnere ätter Fryslân wai soande uum do Probleme tou bekämpjen. Do dät nit holp, roate dissen Heersker sien Gjuchte ap Fryslân wieruume an dän düütske Kaiser. Kaiser Maximilian I soande do do Groafe fon Hollound, wät tou ju Besättenge fon Starum fierde.

Pier Donia waas Buur in Kimswert, wier sin Buurenhoaf, die Osinga State, 1515 truch saksiske Söldnere deelbaadend wuude. Me kwad dät sien Moanske deerbie doodkeemen is. Deertruch wäd hie n strääwigen Strieder juun do saksiske un do hollounske Besättere. Unner sien Anfierenge foarde ju Seeroowerflotte De Swarte Heap, fon Makkum un Warkum uut ap ju Suudersee.

Mäd sien Seeroowerflotte behärkskede hie ju Suudersee. Glieks tou Begin fon sien Karriere hiede Groote Pier 28 holloundske Schiepe äroberd, wierfoar hie siksälwen mäd dän Titel Köönich fon do Fräisen beloond hiede. Desiderius Erasmus waas gans kritisk uur Groote Pier sien Äroberenge.

In dät Jier 1517 is Pier gjucht aktiv ap ju Suudersee, gript fuul Schiepe oun un hälpt Truppen uut Gelderlound ätter Medemblik wai tou kuumen. As ju Äroberenge fon ju Buurich fon Medemblik naan Ärfoulch waas, plunnerde un broundschätsede Pier ju Stääd. In 1517 hiede Pier uk dät Täärp Asperen äroberd un bienaist aal do Ienwoonere doodäin. Pier heelt ju Stääd Medemblik besät un benutsede ju as Basis bit die holloundske Steedhoolder ju Stääd wieruume äroberde. In dätsälge Jier keem die Steedhoolder fon Hollound mäd ne Kriechsflotte. Anthonius van den Houte wuude die Kaptain un kreech Admiroal fon ju Suudersee as Tittel. In dän Begin hiede die hollounske Kaptain n litjen Ärfoulch truch dät Ferbaadenjen fon n poor fräiske Schiepe bie Bunschoten. Groote Pier äroberde deerätter 11 hollounske Schiepe un besiegde 1518 ju Flotte fon do hollounske Steedhooldere bie Hoorn.

As hie saach dät Karl V. fon Gelderlound ju fräiske Seeke eegentelk nit stöände, waas die Twist foar him foarbie un 1519 moakede hie nit moor fääre. Een Jier leeter is hie freedelk stuurwen in sien Bääd un hie wuude in ju Säärke fon Snits biesät.

Ätter do Geschichten waas Pier riesich Groot un hiede buppemoanskelke Krafte. Uum hääruuttoufienden wäl Fräisk waas, moasten do Ljuude dät foulgjende kweede konne: Bûter, brea en griene tsiis, wa't dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries (Buutere, Brood un gräinen Sies, wäl dät nit kweede kon, is  naan apgjuchten Fräise). Pier häd dät bruukt uum tou bestimmen af Apfoarende fon sien Schiepe wäil Fräisk wieren. Wan dät nit so waas, wuuden sukke Ljuude kielhoald un dan hiere Schip loosroowed.

Dät Swäid fon Groote Pier schäl 2,15 m loange weesen hääbe. Ne Kopie deerfon honget däälich in dät Fräiske Museum in Ljouwert.




#Article 380: Internet (375 words)


Dät Internet is ne Samlenge fon Computernätte wierbie fuul Computere mädnunner ferbuunen sunt un Doaten uuttuuskje. Deertruch kon me Internettjoonste as E-mail, Doatäiuurdreegenge, WWW, Telefonie, Radio un Fiersjoon nutsje. Wült n Computernät gewöönelk apbaud is uut köärperelke Komponente (Koabele, Skaltengen usw.), bestoant n Internet bloot uut ne Riege Protokolle, in dän Fal fon dät gängelke Internet dät sonaamde IP (Internet Protokol). Computere in ferskeedene Nätte un mäd unnerskeedelke Bedrieuwssysteme konnen truch dät Anweenden fon do Protokolle mädnunner kommunisierje.

N köärperelk Computernät is maast begränsed tou n Gebiet of ne Organisation. Dät System fon juunsiedige Kommunikation in sun bekniepen Gebiet wäd uk je wäil Intranet naamd. Uut aal moor Intranätte häär is uk Tougong muugelk tou dät Internet, wült uursuume däälich uk wäkke Sieden ap dät Waareld-wiede-Wäb (www) bloot foar Persoone of Organisatione tougongelk sunt, do deer apaat foar ärmächtiged sunt.

Wät in dän Spreekgebruuk as “dät Internet” beteekend wäd, is n groot eepenbeer Computernät, n Nät fon Nätte, wierbie me sik haalt an do Requests For Comments (Bidden uum Bemäärkengen), ferwalted fon ju Internet Engineering Task Force.  Eegentelk rakt dät naan Oainer fon dät Internet.

Do Foarskrifte fon dät Internet sunt apstoald uum dät muugelk tou moakjen, dät ferskeedene Nätte ferbuunen wäide. Deerbie is ju Apsicht, dät sogoar dän Ferljus fon wäkke Ferbiendengen dät Nät nit kuutbräkt. Bloot wan Deele fon dät Internet goarneen Ferbiendengen moor hääbe, roaket dät Nät apdeeld in Paate, do der dan in sik noch funktionierje konnen.

 
Wült dät Internet an sik 1983 änsteen is, is dät eerste in dän Loop fon do Jiere foar älkuneen tou Ferföigenge keemen. Ne groote Unnerstutsenge deerbie waas, dät in n August 1991 HTML ienfierd wuude. Deertruch kon dät Internet ferwoand wäide as n Waareldwied Nät fon Sieden, do der ferbuunen sunt fon Koppelengen, do me ‘anklikke’ kon. Do maaste Dokumente do der uur dät Internet apruupen wäide konnen, sunt nu apstoald in HTML.
  

Een fon do näiere Foarskrifte is ju WAP-Foarskrift. Dät stoant foar Wireless Access Protocol un bestimt, wo Jou Handy of Jou Houndcomputer träidloos mäd dät Internet kommunisierje kon. Fuul Handys konnen in dän WAP-Stand sät wäide toun Internetjen. WAP-Programme, as fon Google un Wapedia, reeke biewielen ju Muugelkhaid, fluks in do Doatäinoomen - nit do Unnerskrifte - fon Bielden tou säiken. 




#Article 381: Huang Xianfan (126 words)


Huang Xianfan (Hoochchinesisk: 黄現璠/黄现璠), (*13. November 1899, Fusui - †18. Januoar 1982, Guilin) waas n Historiker fon China.

Ätter dän Internoatsbesäik in Guangxi studierde Huang Xianfan siet 1926 an ju Pädagogiske Universität fon Peking (Haudstääd fon China) do Feeke Geskichte, Flugge Literatuur un Ängelsk, leeter an ju Universität fon Tokio (Haudstääd fon Japan). Siet 1941 waas Huang Xianfan Professor an ju Universität Sun Jatsen, leeter an ju Universität fon Guangxi. Fon 1943 bit 1953 hiede Huang Xianfan ne Professur foar Geskichte an ju Universität fon Guangxi un fon 1954 bit 1982 an ju Pädagogiske Universität fon Guangxi. In disse Tied, nämmelk 1943/1982, moakede hie sien Studien fon ju Anthropologie un fon dät Zhuang (Chinesisk Minnerhaidsfoulk) an ju Universität fon Guangxi un ju Pädagogiske Universität fon Guangxi.




#Article 382: Bosnien un Herzegowina (268 words)


Bosnien un Herzegowina sunt touhoope een Lound ap dät Balkan-Hoolichailound (Suudaast-Europa). Ju Haudstääd is Sarajevo. Die Ministerpräsidänt is hoast Denis Zvizdić (Stound:2016).

Bosnien un Herzegowina wäide beskat fon:

Do Ienwoonere fon dän Stoat naamt me aaltouhoope Bosnier. Monken do Bosniere sunt do as grootste Befoulkengsdeele do muslimiske Bosniaken, do orthodoxe Serben un do katoolske Kroaten. 

In dän grootste Deel fon dät Lound boalt me ijekaviske Dialekte, dät heert tou ju štokaviske Dialekt-Gruppe fon dät Serbokroatiske. Ap dät Ijekaviske gruundet sik ju kroatiske, bosniske un montenegriniske Skrift-Sproake. Uk ju Serbiske Skriftsproake gruundet sik ap štokaviske Dialekte.

Bosnisk, Serbisk un Kroatisk sunt as ferskeedene Skrift-Sproaken uk aal tjo Amtssproaken, uk wan jo sik so äänelk sunt un sik ap jusälge Dialekt-Gruppe gruundje. Besunners wichtich is dät, uumdät ju Serbiske Skriftsproake in Kyrilliske Skrift, ju Bosniske un ju Kroatiske oaber in Latienske Skrift skrieuwen wäide.

Fääre rakt dät in Bosnien un Herzegowina Roma, do baale Romani; buppedät Sephardiske Juden, do Sephardisk baale, wät nai bie dät Spoanske stoant. Man düsse bee Minnerhaide moakje touhoope minner as een Prosänt fon ju heele Befoulkenge uut.

Sänt dän Dayton-Ferdraach, die in 1995 dän Bosnienkriech be'eendigede, deelt sik die Stoat Bosnien un Herzegowina in twäin, uum niep tou weesen, träi Ferwaltengs-Rebätte: ju Föderation Bosnien un Herzegowina (Federacija Bosne i Hercegovine) un ju Serbiske Republik, buppedät ju Stääd Brčko, ju as besunneren Distrikt do bee touhoope, also faktisk direkt dän Säntroal-Stoat unnerstoant.

Hier is ju Apdeelenge ap een Koarte tou sjoon. Ju Föderation Bosnien un Herzegowina is in blau, ju Republika Srpska in rood un die Brčko-Distrikt in jeel deerstoald. Unnerskeedelke Faawtoone reeke ferskeedene Kantone wier:




#Article 383: Juudendum (309 words)


Dät Juudendum is die Gloowe fon do Juuden, man uk Seeken as juudske Kultuur un Geskichte heere tou dät Juudendum. Doo Juuden wäide deelwiese nit bloot as religiöse Gruppe, man uk as Foulk blouked. Et rakt ungefeer 13,5 Millione Juuden ap ju Waareld, wierfon ungefeer 6,8 Millione in Israel woonje.

Dät Juudendum is n monotheistisken Gloowe, do Juuden leeuwe also dät et aan God rakt. Dät is uk die ooldste monotheistiske Gloowe. Dät Juudendum waas ju Gruundloage foar do uur twäin monotheistiske Gloowen, dät Kristendum un dän Islam.

Dät hillige Bouk fon do Juuden hat die Tanach, äänelk as dät Oolde Testamänt fon do Kristen. Deer sunt Deele fon dän Tanach schrieuwen wuuden in dät Aramäiske, man die grootste Deel is ap Hebräisk. Man die Tanach is nit een eenhaidelk Bouk, juu wäd apdeeld in träi Deele, doo sik sälwen wier apdeele:

Juu Tora, Thora af Torah is die eerste un wichtichste Deel fon dän Tanach un bestoant uut doo Bouke fon Mose:

As „Nevi'im“ beteekent me doo Prophetenbouke fon doo Juuden.

Juu Diskriminierenge juun Juuden wäd as Antisemitismus af gnauer Antijudaismus beteekend. Doo Juuden wuuden in juu Geskichte oafte diskriminierd, wät wäil deerfon kumt, dät joo, sänt juu Fernäilenge fon Jerusalem un dän juudsken Stoat in dät 1. Jierhunnert ä.Chr. unner Hadrian, aaltiede as Minnerhaid twiske uur Religionen lieuweden, un Minnerhaide wieren aaltiede n wäilkuumen Offer foar doo, doo n Offer bruuke. In dät Middeloaler häd me oafte fon Sakrileg un uur Ferbreeken boald, un dan koom mongs n Pogrom. Juu Ansicht, doo Juuden hieden Jesus möärend, waas uk n Ienweensel foar Diskriminierenge un Feroachtenge. Die grootste un äiländichsde Moort waas oawers wäil, wät doo Nazis däin hääben: Joo hääbe doo Juuden feroachted un in groote Deele fon Europa bestäälen, ienspeerd, pieniged un innerdoat gans organisierd morded. Twiske 5600000 un 6300000 Juuden wuuden fon doo Nazis organisierd uumebroacht.




#Article 384: Israel (3833 words)


Israel (Hebräisk: מדינת ישראל Medinat Jisra'el, Arabisk: دولة إسرائيل Daulat Isrā'īl) is n Lound in dät Midde-Aaste. 

Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont, 5,9 Million fon do 8 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.

Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do Fereende Natione. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.

Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.

Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.

Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.

Israel wäd begränsed fon Libanon in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät Middelmeer in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete. 

Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.

Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel. 

Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju Emek haChula un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte. Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.

Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt Tel Aviv, Haifa un Jerusalem. 

Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.

Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do Roomer, 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät Middelmeer tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai. Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.

Ätter dän Unnergong fon dät Osmaniske Riek koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert. In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.

Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.

Foar dän Twäide Waareldkriech wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do  Fereende Natione skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion anärkanne Israel glieks.

Deerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter. 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden Frankriek, Grootbritannien un Israel dän Kriech an Ägypten. Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.

In 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada. In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza. Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe. 

Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen. Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.

Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.

Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht.  Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do Fereende Stoate hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke Satellite lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.

Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.

Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.

Do Kontakte mäd dän europäisken Union, un forallem do Fereende Stoaten fon Amerikoa, sunt gjucht goud. 

Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an Ägypten. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound, wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger. Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.

Et rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do mechozot (מחוזות; Sg. machoz) naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as nafot (נפות; Sg. nafa). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.

Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.

In Israel woonje 8.024.200 Moanskene (2013). 91% deerfon woont in do Stääde.

Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (76%) un do Araber (20%). Do uur 4% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.

Truch dät Gesäts fon Wieruumekuumen konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere Sowjetunion. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen. 

Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje, man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.

Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:

Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald. 

Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen Russisk baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume. 

N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät Ängelske. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.

Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.

Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.

Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).

Ju Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 katoolsk. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.

In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers  disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.

Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.

Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske  Uutrustenge fon Import ouhongich.

Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte. 

Die Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends  duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.

Dät Bruttoinloundsprodukt fon Israel in 2006 waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank. 

Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do Fereende Stoate) un buute Noudamerikoa häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ. Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley. Intel un Microsoft bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.

Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie. Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie. 

Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk Fiersjoon foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.

Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.

Die internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv. Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.

Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.

Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik. Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.

Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.

N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.

Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.

In 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.

Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt, touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän Holocaust. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke. Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.

In Israel sunt Foutbal un Basketbal gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.

Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.

Ju israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.




#Article 385: Koos Tiemersma (608 words)


Koos Tiemersma (*10. Meerte 1952 in Frjentsjer) waas twiske 1999 un 2009 n fräisken Skrieuwer. Tiemersma is in ne Buurenfamilie in Frjentsjer (Wääst-Fräislound) apwoaksen. Hie moakede sien Koasteruutbildenge un oarbaidet siet 1975 in ju Gruundskoule in Kollumersweach, deer woont hie uk. 

As Sjunger tried hie uk Solo ap, so as bie dät Tsjochfestival in Drachten. Hie waas Gruunder un Meeglid fon ju fräisksproakige Band Skift (1992-1999). Ap Eende fon do njuugentiger Jiere fäng hie mäd skrieuwen oun. Skift won die twäide Pries bie Liet '92 (Musikwetbewerb in Wääst-Fräislound) un die eerste Pries bie dät Noud-Niederloundske Läidwetbewerb mäd ferskeedene Läidere. Deerätter foulgede ne riege Shows bie ferskeedene Buurensteeden in Fryslân, Groningerlound un Uuriesel. In 1999 is juu Gruppe uutnunner geen.

In 1999 skreeuw hie n Dööntjen foar dän Rely Jorritsmapries, deerfoar kreech hie n goud Uurdeel fon ju Jury. Truch dän Ärfoulch geen hie fääre mäd sien Skrieuwoarbaid un skreeuw dät Dööntjen Job - in alter (Job - n Oalter), wiermäd hie een Jier leeter dän Rely Jorritsmapries won. Hie geen fääre mäd skrieuwen, Job - in alter waas ju Gruundloage foar sien Debütroman De Ljedder (ju Laadere) (2002); deeruur wieren do Leesere un Literatuurkritikere gjucht positiv, deerfoar kreech hie in Februoar 2004 n Rink van der Veldepries. 

Tiemersma sien twäide Roman, De mjitte (ju Mäite), ärskeen in 2004. Uk uur dit Bouk wieren do Leesere gjucht positiv. Do Literatuurkritikere hieden ferskeedene Meenengen. Jabik Veenbaas, Sjoerd Bottema un Erik Hoekstra wieren positiv, man Jetske Bilker waas jusälge Meenenge as bie De mjitte, ätter Bilker skuul ju Struktuur fon dät Bouk nit stäärk genouch weese foar dän Inhoold.

In 2006 hiede Tiemersma sien trääde Roman kloor, It liet fan de Ibis (Dät Läid fon dän Ibis).  Literatuurkritiker Joop Boomsma foont do ferskeedene Ieuwenen fon dät Bouk gans besunner, man hie waas nit uurtjuugd. Abe de Vries waas ne uur Meenenge, hie foont dät Bouk n näien Roman, die der nit tiepelich wäd.

In 2007 skreeuw Tiemersma Mind Games: fertelling fan in kaartehûs (Dööntjen fon n Koartenhuus), dät do Ljuude in ju fräiske Boukewiek as Goawe kreegen bie n Bouk dät do koopeden. Jetske Bilker un uk Jaap Krol wieren bee gjucht positiv.

In n Februoar 2009 waas Under wetter (Unner Woater) kloor. In Under wetter skrift Tiemersma foar dät eerste Moal uur ju Toukumst insteede fon uur ju Geskichte.

Ap n 25. Dezember 2009 moaket Tiemersma ap sien Websiede bekoand dät hie ätter tjoon jier apheert mäd skrieuwen.

Tiemersma is Boas (Foarsitter) fon dät wääst-fräiske Skriuwersboun (Skrieuwerbuund). 

Bie sien Besäik an Siauliau (Litauen) in 2007 häd hie ju litauske Literatuur kannen leerd. Ätter Tiemersma is ju litauske Literatuur, wät ju Grööte beträft, tou ferglieken mäd ju wääst-fräiske Literatuur. In Juni 2009 waas aan uut Litauen in Wääst-Fräislound tou Besäik foar n Foardraach uur ju litauske Literatuur. Dät Eende fon Tiemersma sien Bouk ûnder wetter is uk in Litauen.

In De Ljedder un De mjitte gungt Tiemersma wieruume in ju Tied. Deerbie kon die Leeser sjo wäkke Seeken dän apwoaksene Haudpersoon annerd hääbe. In It liet fan de Ibis wäd skrieuwen uur n nigerianisken Ienwooner fon ne litje wääst-fräiske Stääd, die truch Fermiskenge mäd Seeken tou dwoon kricht, wierbie die oaine Beloang fon do Meespielere n wichtigen Faktor is. Mind Games - die Tittel ferwiest ap n Läid fon John Lennon - gungt uur ne gäistige Raise fon n Mon unner un ätter sien Haattransplantation. In Under wetter skrift Tiemersma uur ne radikale fräiske Gruppe, ju der in Ljouwert un Grins blift, as Fräislound in 2065 unner Woater kumt, uum ju fräiske Sproake tou behoolden.

De Ljedder is ätter dät Niederloundske wai uursät. Fon De mjitte is 2008 dät Heerbouk ärskienen.




#Article 386: Wiek (274 words)


Ne Wiek is in ju Tiedreekenge fon däälich ne Periode fon soogen Deege. As eersten Dai fon ju Wiek jält in dän kristelke un islamitiske Kalender die Sundai, in uur Systeme (as ISO 8601 un NEN 2772) die Moundai. 

In do maaste Sproaken hääbe do Wiekendeege n Noome, man in wäkke Sproaken wäide do Deege nummerd. Deertruch kon dät Ferwikselenge reeke, as twiske Portugiesisk un Rusk.
 
Do soogen Deege fon de Wiek sunt:

Do Benaamengen fon do Deege fon de Wiek bestounde al duusende fon Jiere un stamme uut dät Sanskrit. Disse Betjuudengen fon do Noomen fon do Deege fon de Wiek sunt noch altied in jusälge Foulge un Betjuudenge in dät Sanskrit tourääch tou fienden. Do Babylonier noomen disse Benaamengen uur truch dän Tuuskhondel die oafte geböärde. Fon do Babylonier koomen do Noomen uk in Europa un dän Räst fon de Waareld. Älken Dai waas n uur Godhaid of Heemelköärper widmed. Uk in ju vediske Astronomie waas ju Taal 7 wichtich. Dät rakt 7 Heemelköärpere do der deeges sichtboar weese konnen mäd dät noakende Ooge (ju Sunne, ju Moune un fieuw Planeten). Disse Köärpere wäide älk mäd ne Godhaid identifizierd. Ätter ne uur Theorie toankt me, dät ju 7-deegse Periode ne Fereenfachenge is fon n Fjoondel fon dät Moune-Mound.

Uk dät Oolde Testament fon de Biebel wiest ne Wiek fon soogen Deege. Ju Waareld wuud ärskaffed in säks Deege. Dän soogende Dai räästede God uut. In ju juudske Religion is dät dän Sabbat. Dät Kristendum noom disse juudske Apfoatenge uur, man ferskäuw dän Räästdai fon Snäiwende ätter Sundai. N litjet Paat fon dät Kristendum, do Soogende-Dais-Adventiste, bleeuw deerjuun bie de Snäiwende as Räästdai.




#Article 387: Gnauedierte (145 words)


Doo Gnauedierte (Rodentia) sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte. Deertou heert toun Biespil alles, wät me so as Muus beteekend, man toun Biespil uk die Kateeker.

Doo Gnauedierte sunt wäil mäd 29 rezente Familien, 468 Sleeke un 2052 Oarde juu grootste Oardenge fon doo Suugedierte. Traditionell häd me joo, foarallen mäd doo Määrkmoale fon juu Keeuwenmuskulatuur un dän Schäädel, in 3 Unneroardengen ienoardend. Doo Sciuromorpha (t.B.: die Kateeker), doo Myomorpha (t.B.:alles, wät me so as Rotten un Muuse beteekend) un doo Hystricomorpha (t.B.: Hystrix cristata, düütsk: Gewöhnliches/Westafrikanisches Stachelschwein). Owwol disse Systematik bit däälich noch mongs in Gebruuk is, kweede moonige Ljuude, dät dät komplisierder is: Dät rakt n näier System, wät innerdoat bloot 2 Unneroardengen häd, doo mäd Hälpe fon dän Unnerkeeuwenapbau apdeeld wäide, man deel wäd dät komplisierder mäd Deeloardengen, Uurfamilien un Familien, doo foarallen mäd Hälpe fon Keeuwen-Anatomie un doo Tusk-Määrkmoale oardend wuuden:




#Article 388: Käädenkraftwierk (394 words)


N Käädenkraftwierk (de. Kernkraftwerk) of Atomkraftwierk is n thermisk Kraftwierk dät Elektrizität produziert mäd Hälpe fon Käädenenergie. Ju Gruundloage fon n Käädenkraftwierk is dät Winnen fon Energie truch Käädenkleeuwenge. Deerbie wäd Waarmte wonnen, ju bruukt wäd uum Woater tou ferdampjen. Die Damp gungt dan ätter ju Turbine wai, deermäd wäd n Generator in Bewäägenge sät. Dät Köilmiddel wät truch dän Reaktor fljut is Gas (t. B. Helium of CO2) of n fljooten Metal (t. B. Natrium of ne Bläi-Legierenge), dät dan truch n uur Köilruumte mäd Woater fljut, deertruch äntstoant Damp foar dän Turbine. N Käädenkraftwierk is truch ju Radioaktivität gjucht gefoorelk. 

Atomkraft kon ap Käädenkleeuwenge of Käädenfusion beraue. Bau un Bedrieuw fon Kleeuwengsreaktore rakt dät al n Moanskenlieuwend, wült ju Ferweendenge fon Fusionsreaktore noch aal sieläärge in ju Wröigephase sit. Unner Käädenenergie beträft also foar allen Kleeuwenge.

Die Käädenreaktor is die zentroale Deel fon n Käädenkraftwierk. Die Reaktor moaket do energie-produzierende Käädenreaktione muugelk.  Ju Energie kumt hääruut as Waarmte of ionisierende Stroalenge. Ju lääste moaket unnerskeedene Foarme fon Ouskirmenge nöödich. Ju Waarmte wäd deertou benutsed, Woater tou ferdampjen. Woaterdamp unner hoogen Druk wäd Turbinen toufierd, do ju Waamte in elektriske Energie uumesätte. Ätter dän Goang truch ju Turbine kondensiert die Woaterdamp wier. Dát deertou nöödige Köilwoater kon n Äi of ju See äntnuumen wäide. 

N Drukwoaterreaktor (PWR - Pressurized Water Reactor) is n Reaktortyp, wier Moderator un Köilmiddel bestoant uut gewöönelk Woater unner hoogen Druk. Die hooge Druk moaket, dät dät Woater nit sjut. In n Dampgenerator wäd ju Waarmte uurbroacht ap Woater unner läigen Druk, dät also fräi sjoode kon un dän damp foar ju Turbine lääwert. Dit is ju maast foarkuumende Typ Reaktor in de Waareld. Sowät dän Haaldeel fo n aal Reaktore in kommerzielle Käädenkraftwierke ferwoant dissen Prinzip. 

N Sjoodenwoater-Reaktor (BWR - Boiling Water Reactor häd uk ne groote Ferspreedenge ap waarelwieden Basis. In dissen Reaktor wäd köild un moderierd fon dätsälge Woater unner läigen Druk, dät also fluks dän Damp foar ju Turbine lääwert. Deerätter wäd dät kondensierd un ätter dät Reaktor-Fät touräächfierd.

As Ougefal rakt n Käädenkraftwierk ou-oarbaidede Atom-Fjuurenge. Ju Feroarbaidenge deerfon is n Problem. Atommul kon ätter n Ruundgong truch ju Wierapoarbaidengsanloage fääre ferwoand, iensät bie ju Häärstaalenge fon Käädenwaffen of bäätuut laid wäide. In dän Uumgong mäd Atommul mout uuterste Foarsicht äiwed wäide, deer dät deelwiese hooch radioaktiv is un nit in ferkierde Hounde faale duur.  




#Article 389: Seelter Trjoue (358 words)


As dät Lesebouk foar Seelterlound apheerde, fängen Hermann Janssen un Pyt Kramer oun mäd Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter. Disse eerste wuudelke seelter Tiedschrift ärscheen bloot schablonierd in jierelk fjauer Goawen fon 12 Sieden. Dät fäng oun in n Suumer 1966 un die soogende un lääste Jiergong koom 1972.

Ju eerste Nummer bjut bloot Biedraage fon Kramer, man ju twäide Nummer fäng Janssen al oun mäd sien Serie Ap do Spuren fon do Seelter Fräisen, (leeter Ap do Foutstappen fon us Foarfoaren. Fääre bood dät Blääd Geriemsele, Seekgeschichte, wät uur ju Sproake, n Rubrik foar do Bäidene un n Serienroman. 
Leeter lääwerde Janssen uk noch Fertälstere uut Seelterlound un Sproak-Unnergjucht foar do Bäidene as uk Stukke uur ju näie politiske un moanskelke Geschichte. 1967 koom uk n Biedraach uur ju Sproake fon n amerikoansken Professor, Marron C. Fort, die dän Winter toun eersten Moal Seelterlound besoachte. Dän uur Winter lääwerde Fort uk noch n Geschichte.
So geen dät aal fääre. Dan ärscheenen moal n poor litje Teekengen un n Lieste fon Pestoore un Huusnoomen (mäd Koarten) un Spitsnoomen.
Tjooter foont sik 1969 mäd n Twiegespräk fon Gesina Dumstorf, ätter dät al eer n oolden fon Pestoor Schulte roat waas. In n füfte Jiergong fängen dan do Biedraagen oun fon Herman Ahlrichs uut Cincinnati uur dät Lieuwend fon do Seelter in Amerikoa. Dan rakt et uk n Äntwurp foar n seelter Flaage.
Ap n 5. April 1971 is Hermann Janssen stuurwen, ätter dät hie al n poor Mounde nit moor schrieuwen hiede. Die soogendie Jiergong fangt noch oun mäd n ätterlät Stuk fon him, man deermäd waas ju Tiedschrift daach die wichtichste Meeoarbaider loos un ju heerde ap. As lääste ärscheenen noch n poor grattere Sunneruutgoawen: 1971 Louts Hinerks Tjoue, n Tjooterstuk fon Gesina Lechte-Siemer uut 1931/32 un 1972 Ne Koare ful Spoas, n Uutwoal fon Stukke uut dät Lesebouk.

Eerste kuud me sik bloot abonnierje uur de Post, man ju twäide Nummer rakt al in älke Täärp ne Ouhoaladrässe. N grooten Ärfoulch wuud dät oawers nit un ju Aploage koom nit buppe n 100 Stuk. Do Ljuude wieren domoals wäil uk nit so an t Leesen woand.




#Article 390: Groep fan Auwerk (352 words)


Ju Groep fan Auwerk (Stf.: Gruppe fon Aurk) is ne Organisation, ju sik foar n uunouhongich Fräislound iensät.

Ju Groep fan Auwerk foardert n uunouhongigen fräisken Stoat. Deertou skällen do naiste Deelgebiete heere:

Ap ferskeedene Koarten fon ju Groep fan Auwerk sunt Gebiete wier ju fräiske Identität in ju Geskichte nit allerwaiens fertreeden waas.

Ju Groep fan Auwerk oarbaidet foar ne stäärkere fräiske Identität in do fräiske Lounde. N Biespil deerfoar is ju Beandreegenge foar ju fräiske Nationalität: Ätter ju Groep fan Auwerk skäl ju fräiske Nationalität muugelk weese foar aal Fräisen, ieuwenske hiere düütske of niederloundiske Stoatsburgerskup.

Ju Gruppe is 2003 äntsteen. In dät Jier 2005 begon hiere eerste politiske Aktivität: Die fräiske Stoatsburgerskup wuude in ju niederloundiske Provinz Fräislound beandrain. Deerätter wuude bie n Stikker-Aktion ap Euro-Kenteeken ju offizielle Loundoukuutenge in dät blaue Beend links an dät Nuumerskild in n „FRL“ foar Fräislound ferannert, so konnen uur Ljuude sjo, dät do Moanskene mäd „FRL“ appe Woain ljoower Fräisen as Niederlounder of Düütske sunt.

In 2005 keem noch n uur Aktion fon ju Groep fan Auwerk. Ju fierde ju 1-Jier-Anärkannenge fon do Fräisen as nationoale Minnerhaid mäd n Bräifmäärk.

Buppedeem feranstaltede ju Organisation ferskeedene uur Aktionen, so as ju Anti-Nazi-Helme-Aktion, gjucht juun do Weermachtshelme as Fanartikel fon ne niederloundske Firma foar de Foutbal-Waareldmästerskup 2006.

Ap n 23. September 2006 präsentierde ju Groep fan Auwerk n Foarsleek foar ne interfräiske Flaage, foar aal do fräiske Regione, wiertruch die Interfräiske Räid in Juni 2007 ne Kommission ienstoalde.. 

In n Moai 2008 skreeuw ju Groep fan Auwerk in n Prässe-Ättergjucht uur Wierstand fon do Fräisen as ju Provinz Fryslân oulöösed wuuden skäl fon ju niederloundiske Regierenge.

In n September 2008 moakede ju Gruppe Ferkiersapklieuwere in ju wääst-fräiske Sproake.

Ju Gruppe is politisk aktiv, man dät is nit bekoand wäkke Ljuude Meeglid sunt. Foar do Meegliedere sunt ju fräiske Identität un ju fräiske Wirtskaft Haudsiele. Ju Groep fan Auwerk is juun do Gas-, Soalt- un Ouljegreeuwengen in Fräislound, dät Jäild blieuwt ätter ju Gruppe in Den Haag of Berlin. Uk Kustenskuts un dät Behoolden un Uutspreeden fon Oarbaidssteeden is wichtich foar ju Groep fon Auwerk.




#Article 391: Lesebouk foar Seelterlound (432 words)


Dät Lesebouk foar Seelterlound waas ne Riege fon seelter Saitengstukke. 

Dän 13.2.1953 ärskeen in dän General Anzeiger fon Wäästrauderfeen n Aproup an dät seelter Foulk. Dät geen uut fon dän 1952 apgjuchte (oolde) Seelterbuund, wierfon wät uur ju Foargeskichte fertäld wäd. Dan hat et: Wie wollen fersäike mäd älk interessierjende Artikkele as Geskichten, Dööntjene, Fertälstere un uut oolde Tieden, wät uus uus Oolden un Grootoolden fertäld hääbe. Dan foulget wät uur ju Skrieuwwiese un dan: Dät Feentjer Blääd (GA) wol uus Artikkele alle Fräindeege brange mäd Foutsättenge foulget un so sätte, dät wie dät drukte uutsniede un apwoarje konnen. Wan älke Seelter do Stukke uutsnit un bienunner lait, so hälpt hie meeoarbaidjen an ju Ärhooldenge fon de seelter Sproake. Wäl noch bestimde oolde Bouke uur Seelterlound hied, kuud sik weende an Hermann Janssen.

Ju uur Wiek koomen dan do Satsengen foar de Seelterbuund un uk glieks al n Fertälster uur Ju fon de Waareld ferjeetene Sproakeninsel. Un deermäd fäng dan ne ganse wiekse Riege oun. An Meeoarbaidere fiende sik uut Roomelse ieuwenske Janssen noch Konrad Burmann, Casper Deeken un Gesina Siemer un uut Strukelje Engelbert Wallschlag, Sixtus Kordes un Sixtus Schröer. Do Skäddeler moakeden do eepenbeer noch nit mee.

In n Ounfang wuuden do Haudwoude littik skrieuwen, man al in Nummer 11 wuud begjucht, dät die Tweelwerroat besleeten hiede, groottouskrieuwen, wil man dät ap Düütsk gewoond is un lichter leese kon. Uk leeter wuud an ju Skrieuwwiese noch wäil wät annerd.

Ätter n poor Jiere waas fon aal do Meeoarbaidere oawers bloot Janssen uurichblieuwen. Wan do seelter Texte aape wieren, woande hie sik an Uursättengen fon Artikkele uur Seelterlound, so fon Pestoor Schulte sien Oarbaiden, man uk fon Artikkele uut Saitengen un Skoulbouke, wiertruch hie ju ganse Waareld un hiere Geskichte ap Seeltersk eepenlaide, fon dät Atom bit tou Atlantis. Dan un wan koomen uk noch Seeken uut Seelterlound, as ju Beoarbaidenge fon do Spräkwoude bie Bröring.

Eende 1957 fäng Janssen oun mäd ne groote seelter Woudelieste, ju der 48 Foulgen anheelt. Dan koomen noch eenige Foulgen uur ju Grammatik un dan wier 17 Foulgen mäd Spräkwoude un Glieknisse. Wan dät maastens uk gans uur Spräkwoude wieren as do eer apnuumene, so ferträtte dät wäil daach ju Saitenge, dan deerunner geenen jo in Suumer 1959 uur ap ne Foulge fon insen in do fjautien Deege un leeter sogoar insen in t Mound. Janssen hied deertruch wäil dän Moud ferlädden un sien lääste Artikkel ärskeen dän 28.12.1962. Deerätter lääwerde Pyt Kramer dan noch eenige Artikkele, bit dan dän 11.10.1965 ju lääste Nummer (Nr. 368) ärskeen. In Foulge deerfon koom dan leeter Seelter Trjoue.




#Article 392: Gysbert Japiks (128 words)


Gysbert Japiks (1603, Boalsert - 1666, Boalsert), waas Skrieuwer, Kantor un Koaster. Die Gysbert Japikspriis is ätter him naamd.

Hie is apwoaksen in Boalsert, wier sin Baabe dät Räidhuus fon Boalsert baud häd. As hie uutwoaksen waas look hie uum ätter Wytmarsum, wier hie as Koaster oarbaidede. Leeter geen hie tourääch ätter Boalsert wai, deer waas hie Koaster un Kantor in ju Martinisäärke fon Boalsert. Japiks stoorf in 1666 an ju Pest.

Mäd Japiks fäng ju mid-wääst-fräiske Tied gjucht oun. Hie moakede ne näie Gjuchtskrieuwenge foar dät Wääst-Fräiske. Dät waas uk ju Boasis foar ju Gjuchtskrieuwenge fon dät Näi-Wääst-Fräiske in dät 19. Jierhunnert. Ieuwenske sien Sproakwietenskuppelke Laistenge waas hie uk die bääste wääst-fräiske Renaissanceskrieuwer.
In sien Gedichte benutsede Japiks uk klassiske Motive, do hie foont in dät Frantsööske.




#Article 393: Aastfräisk Huus (248 words)


Dät Aastfräiske Huus, uk Gulfhuus namd, is n Huustyp uut Aast-Fräislound un Groningerlound, die ätter dän groote Bround in Skäddel uk in dät Seelterlound ienwonderd is. 

Woonhuus un Staal sunt innerdoat unner een Täk baud, oaber uurs as in t eepene Huus, fonunner tränd truch ju Broundmuure. Dät Täk fon dän Staal (Bääterhuus) is wieder häärunnerleeken as dät fon t Woonhuus (Faanderhuus), wiertruch dät Bääterhuus bradder is. Dät Huus wäd nit fon do Muuren drain, man fon do holtene Stiepele int Binnere.
Dät Gulfhuus is namd ätter dät Aadenleeger inne Midde fon dät Huus, dän Gulf. Die is nit appe Been, man appe Gruund, so dät me eenfach mädde Woain truch ju Grootdoore inne Göäwel appe Toal fiere konn, die Aaden ienleegerje un truch ju uur Grootdoore an t Faandereend wier ruutfiere kon. Ap ju uur Siede is ju Groupe, wier do Bäiste stounde un inne bääterste Timpe dät Plumpsklo is. Ieuwenske dän Gulf sunt Hukke foar Swiene un Koolwere un n Hoangstestaal, wieruur noch n Been foar Hoo un Aaden is.

Dät Aastfräiske Huus is äntsteen in t 16. un 17. Jierhunnert in Aastfräislound. Do Buuren bruukten n gratter Leeger, wil jo truch beetere Technik moor Aaden hieden. In t foaren räkte dät Leeger appen Been fon t Ooldfräiske Buurenhuus. Fon deer oun wiedede t sik in gans Noudwäästdüütsklound un sogoar in Hollound un Flandern uut. Ätter dän groote Bround fon Skäddel 1821 koom t dan uk in t Seelterlound, wier t dan dät eepene Huus fertroang.




#Article 394: Ruslounddüütske (599 words)


Ruslounddüütske sunt Düütske, do der in dän Loop fon ju Geschichte ätter Ruslound uutwonderden, as uk hiere Ätterkuumen, do in leetere Tied toun Deel wier ätter Düütsklound koomen.

Die ruske Zar Päiter I. (die Groote) (1689-1725 liet ju näie Haudstääd Sankt Päitersbuurich baue (1703), wier fon nu an do maaste fon do wonnene Fäkljuude woonde, wierunner fuul Düütsk-Balten. Unner sien Ätterfoulgere noom ju düütske Ienfloud noch tou. Ministere un Räidreekere koomen uut Düütsklound un ju Zarenfamilie fon do Romanows miskede sik mäd uur europäiske Huuse. Ju düütske Katharina II. (1762-1796) fertried as do Härskere in Prüüsen un Aastriek dän apkläärden Absolutismus un föärderde as do ju Kolonisation fon innerstoatelke, bolde nit bewoonde Gestriche, uum so n haager Befoulkerengswoaksdum tou beloangjen un deertruch gratteren Macht un Riekdum foar dän Stoat. 

Foarallen in düütske Fürstendumme wuuden do Ljuude fon do Ferspreekengen lokked, do Katharina II. truch hiere Anwierwere in Saitengen un Säärken ferspreede liet. Deertou koomen do Foulgen fon dän Soogenjierige Kriech (1756-1763), wierunner foarallen do Bewoonere fon dän Rhienprovinz, Noudbayern, do hessiske Gebiete un juu Palts tou lieden hieden.

Al in do Jieren 1764-1767 wonnerden rund 30.000 Düütske (un deerbie n litjeren Antaal fon Frantsoosen, Niederloundere un Sweden) ätter Ruslound uut. Dät wieren stuure Raisen, do der dan oafte eendeden in de Wöiste, wier jo sik näi Lound anmoakje moasten. So äntstuuden düütske Ansiedlengen in do Gestriche fon dän Wolga un ju Swotte See, wierbie sik dät juun Eende fon dät 19. Jierhunnert al uum 400.000 blw. 270.000 Ljude hondelde.

Truch ju ‘Germanisierenge’ un ju relative Wäilhääbendhaid fon do Koloniste äntstuud in Ruslound ne düütskfäindelke Stämmenge, ju al siet 1914 tou anti-Düütske Mäiträägele fierden. Ju Sproake wuud unnerdrukt un moonige Ljuude wuud dät Lound ounuumen un wuuden ferdrieuwen of ätter Sibirien deportierd. 

In do Jieren 1932/33 koom dät dan as Foulge fron ju Kollektivierenge tou ju groote Smoachtegaid un ätter dät do Nationalsozialiste in Düütsklound dän Macht griepen hieden, wuuden do Düütske in Ruslound as binnere Fäinde betrachted.

Ätter Ounfang fon dän twäiden Waareldkriech wuuden moor as 1.200.000 Ruslounddüütske äntspreekend dän Ärlass fon dän Bupperste Sowjet fon n 28. August 1941 binne eenige Wieke deportierd ätter dät Aaste. Soo wuuden September-Oktober 1941 juun 439.000 Düütske (Wolga-Düütske un fon Saratov un Stalingrad Oblast) deportierd ätter Kazakhstan, Krasnoyarsk and Altai Krais, un Novosibiksk un Omsk Oblaste 
.

Eende fon do 1960er Jiere wuud ätter n Oukuumen fon Willy Brandt ju Uutraise muugelk, foarallen wier sik dät uum Familientouhoopefierenge hondelde. Eerste in do 1980er Jiere un foarallen ätter ju Aplöösenge fon ju Sowjetunion wuuks ju Taal foan do Uutsiedlere an bedruuch jiereloang 200.000 pro Jier, wierbie Midde 1990er Jiere uk nitdüütske Famielienangeheerige mee ätter Düütsklound koomen. Siet eende 90er Jiere nimt ju Antaal fon Ienraisjende fon Jier tou Jier stäärk ou. Daach lieuwje noch sun 800.000 Ruslounddüütske in ju Ruske Föderation, wierfon alleene 350.000 in Sibirien.

Dät Touluuken fon do Leetuutsiedlere in do 1990er Jiere fierde hier un deer tou Probleme, deer eenige Gemeenden in Niedersaksen (Molbiergen, Wäidelte, Belm), Baden-Würtembierich, Hessen un Bayern wied uurproportionierd betroffen wieren. Dät koom deerhäär, dät sik ganse Täärpe in Düütsklound ap ne bestimde Steede ansiedelden. Ju Iengliederenge wuud deertruch sturre, dät n grooten Andeel fon do Ruslounddüütske neen of man litje Kunde fon ju düütske Sproake hiede. Daach äntwikkelt ju Moortaal fon do jungere Ljuude sik hier goud. 

In Molbiergen is dän Haaldeel fon ju Befoulkenge Ruslounddüütsk, man uk Seelterlound kreech in Roomelse n oarigen Andeel, maast uut Omsk. Fuul fon do Ruslounddüütske sunt evangelisk; sun 500 fon do Gemeentegliede fon ju evangeliske Säärke Idafeen sunt Uutsiedlere uut ju fröiere Sowjetunion un woonje maast in Seelterlound .

 




#Article 395: Griechisk (142 words)


Dät Griechiske is ne Indo-Germaniske Sproake. Dät is ju offizielle Sproake fon Griechenlound un Zypern. Ju Sproake wuude fröier baald in Griechenlound, bie do Kuste fon Littik Asien loangs un in dät Suude fon Italien. Dät waas uk ju Amtssproake in dät Roomske Riek. Do Griechen naame hiere Sproake Ελληνικά (Helleniká).

Dät Griechiske häd ne Geschichte fon moor as 3.500 Jiere. Dät is aller as do maaste europäiske Sproaken. Däälich baale ungefeer 15 millione Ljuude Griechisk. Do Baalere lieuwje foar n groot Deel in Griechenlound un ap Zypern.

Do Griechen hääbe hiere oaine Alphabet. Dät Latiensk Alphabet (dät wie bruuke foar do fräiske Sproaken un fuul uur europäiske Sproaken) kumt fon dät Griechiske Alfabet. Dät griechiske Alphabet waas uk ju Gruundloage foar uur Alphabette, so as dät Kyrilliske Alphabet. Do Griechen hääbe dät Alphabet nit sälwen uutfuunen, dät kuumt fon do Phönizier.




#Article 396: Chile (993 words)


Chile is een Lound in dät suud-wäästelke Suud-Amerikoa, dät sik ap n smälle, loange Striepe twiske do Anden un ju Pazifik-Kuste loangs lukt. Die hoochste Bierich fon Chile is die Nevado Ojos del Salado, ju Haudstääd is Santiago de Chile un ju Präsidentinne fon ju Republik is sänt 2014 foar't twäide Moal Michelle Bachelet (Stound: Januoar 2018).

Uk dät polynesiske Paaske-Ailound (Rapa Nui), dät moor as 3500 Kilomeetere foar ju Kuste fon't chileniske Fäästlound lait, heert tou dän Stoat.

Sowät trättienduusend Jiere foar Kristus roakeden do eerste Moanskene dät Rebät fon Chile.

Kuut eer do Spoaniere dät ärooberden un tou aan Deel fon hier Kolonioal-Riek moakeden, heerde dät een kuute Wiele tou dät Inka-Riek. In't Jier 1520 foont die portugiesiske Seefoarder Ferdinand Magellan wilst sin Fersäik, uum ju Äide tou sailjen, ju ätter him benaamde Magellansträite ju oun't suudelke Spit fon Chile lait.

Dät touken Moal, dät Europäere ätter Chile koomen, waas, as Diego de Almagro un sien Monskup in't Jier 1535 fon Peru uut ap Gouldsäike deer wai koomen, man jo wuuden fon do ienheemske Indioanere ferdrieuwen.

Ju eerste fääste Siedelenge fon Europäere ap dät Rebät fon Chile is ju Stääd Santiago de Chile, dät in 1541 fon Pedro de Valdivia gruunded wuuden is. Uk do Ienwoonere fon Santiago hieden loange Tied Fäindskup mäd do ienheemske Mapuche-Indioanere; in do eerste Jiere fon ju Stääd waas dät nit kloor, of ju heelden wäide kon. Man uumekierd hääbe uk do Siedlere do Indioanere deeltaaid, deelwiese sogoar tou Sklouen-Oarbaid twoangen, somäd waas dät neen Wunner.

Sänt 1542 waas Chile Bestounddeel fon't spoanske Vize-Köönichriek Peru.

Ju spoanske Kolonie hiede domoals läipe Probleme mäd fäindelke Indioanere, Äidbieuwjen un ängelske Piroaten.

In ju Tied, as Spanien fon Napoleon sin Bruur Joseph Bonaparte regierd wuude, koom in Chile die Wonsk ätter Sälwenbestimmenge ap. Ap n 18. September 1810 wuude een Junta gruunded, ju wäil ju Tjoue tou dän ousätte Spoanske Köönich  Ferdinand VII. ferkloorde, man as autonome Provinz fon Spanien. Düt Doatum fiert me in Chile as Begin fon ju Uunouhongegaid. Wät leeter ferkloorde Chile sien Ouloosenge fon Spanien un ju spoanske Kroune.

In 1814, as sik Spanien fon Napoleon looskamped hiede, wüülen jo in Chile wier ju Kontrolle roakje. Ap dän 1. Oktober 1814 begon ju Slacht fon Rancagua, ju eendede ap dän 2. Oktober, do köönichs-tjoue Troppen hääbe wunnen. Somäd hiede Spanien wier een Wiele loang ju Moacht uur Chile, man do Uunouhongegaids-Striedere wüülen sik deer nit mäd toufree reeke.

Ap dän 12. Februoar 1817 roate dät in Colina, noudelk fon Santiago, ju Slacht bie Chacabuco. Hier wonnen argentienske un chileenske Uunouhongegaids-Striedere unner ju Fierenge fon José de San Martín un Bernardo O’Higgins juun do köönichs-tjoue spoanske Troppen. Chile ferkloorde ap dän sälgen Dai sien Uunouhongegaid. Die Wai ätter Santiago waas nu fräi un do Uunouhongegaids-Striedere kuuden twäin Deege leeter, ap dän 14. Februoar 1817, in ju Stääd ienluuke. Man eerste in't Foulgejier, in ju Slacht fon Maipú ap dän 5. April 1818, wuuden do köönichs-tjoue Troppen eendgultich sloain.

San Martín fertichtede ap dät Präsidenten-Amt, dät Bernardo O’Higgins uurnoom. Ju eerste Tied fon dän näien Stoat waas chaotisk.

Ap dän 17. April 1830 won Diego Portales Palazuelos in ju Slacht fon Lircay juun ju Regierenge un sätter hier ou. Deermäd begon ju Tied fon ju Autoritäre Republik, een System, dät bit tou dän Burgerkriech fon 1891 stabil blieuwe skuul. In düsse Tied wuude dät Skoul-System ienfierd un dät Kultuur-Lieuwend in ju Haudstääd Santiago hiede een Blöitetied. 

In dän Salpäiterkriech fon 1879 bit 1884 tou besätte Chile ju Atacama-Wöiste, ju bit tou düsse Tied tou do Noaberlounde Peru un Bolivien heerde, buppedät uk noch Deele fon ju peruoanske Pazifik-Kuste un ju peruoanske Haudstääd Lima. Deerbie ferloos Bolivien bit däälich sin Tougong tou'n Pazifik, un uk Peru moaste Lound oun Chile oureeke. In do ärooberde Rebätte wuuden leeter groote Kooper-Foarkuumen fuunen. Uk Chuquicamata, die grootste Kooper-Deegebau fon ju Waareld, lait in düt Rebät.

In't Jier 1891 roate dät aan Twist twiske dät Parlemänt un ju Marine ap een Siede un dät Präsident José Manuel Balmeceda ap ju uur Siede. Ap dän 16. Januoar fon dät Jier begon aan Burgerkriech. Balmaceda ferloos two groote Slachten un noom sik ap dän 18. September 1891 dät Lieuwend, wiermäd die Burgerkriech foarbie waas.

Uk in dät twintichste Jierhunnert roate neen ounhooldende Raue in dät Lound: Präsident Arturo Alessandri Palma die in Chile een Sosjoal-Ferseekerenge ienfierd hiede, wuude 1924 truch aan Militär-Putsch ousät, man ätter ju Ienfierenge fon een näie Ferfoatenge koom hie ap dän 20. Meerte 1925 wier oun ju Moacht. Man sin Ienfloud wuude truch Carlos Ibáñez del Campo besnieden, die Sympathien foar do Putschisten hiede. Hie broachte as Minister do uur Ministere tou't outreeden un hiede as eensigen Minister fuul Moacht. In'e Foulge broachte dän Präsident deertou, outoutreeden, ätters waas dan noch kuut uurs aan Präsident, man die wüül uk nit Ibáñez sien Marionette weese. Noch in't Jier 1927 waas Ibáñez dan sälwen Präsident, eerste bit 1931, un ätters noch insen fon 1952 bit 1958. Hie bruukte deelwiese diktoatooriske Methoden.

Unner ju Präsidentskup fon Salvador Allende twiske 1970 un 1973 wuude fuul foar do äärmere Ljuude däin. Dät waas die Fersäik, mäd demokroatiske Middele een sosjoalistiske Sälskup in Chile ientoufieren.

Man ap dän 11. September 1973 moakede dät Militär unner Augusto Pinochet aan Putsch. Jo blokkierden do Sträiten un Kommunikatsjoons-Weege fon Santiago ätter Viña del Mar un Valparaíso. Mäd Kamp-Fljoogere bumbardierden do in do äddere Mäiden-Uuren dän Präsidenten-Palast La Moneda. Ju Klok two ättermiddeeges begon ju Armee mäd ju Stoarmenge fon dän Palast. Ätter een kuute Skjooteräi oardende die Präsident Allende ju Kapitulatsjoon oun, bloot hie sälwen bleeuw in dän Soal fon ju Uunouhongegaid un noom sik junner dät Lieuwend.

Dät waas die Begin fon een soogentienjierige brutoale Diktoatuur in Chile. Ju duurde bit tou dän 11. Meerte 1990, as Patricio Aylwin ju Präsidentskup fon Augusto Pinochet uurnoom un dät Lound wier demokroatisk wuude.

Däälich jält Chile as een Swällen-Lound in't buppere Middelfäild, man daach as dät bääst-äntwikkelde Lound fon Latien-Amerikoa.




#Article 397: Düütsk (160 words)


Düütsk is ne Germaniske Sproake un heert mäd dät Niederlounsk tou dät Kontinoalwäästgermaansk. Ungefeer 95 bit 100 Millionen Moanskene hääbe düütsk as Määmesproake. Düütsk wäd schrieuwen mäd dät Latiensk Alphabet. Deer sunt oaber fjauer Teekene bie keemen: Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü un ß.

Düütsk wäd as Määmesproake baald in Düütsklound, Aastriek, dät düütsksproakige Deel fon ju Swaits un Liechtenstein. Et rakt Sproakminnerhaide in do Noaberstoate so as Luxembuurich, Suudtirol (Italien), dät aastelke Deel fon Belgien, Elsass (Frankriek) un dät aastelke Deel fon Lothringen (Frankriek), un in dät Suude fon Dänemark. In Aast-Europa rakt et düütske Sproakailounde in Polen, Tschechien, ju Slowakäi, Ruslound, Rumänien un Ungarn. Buuten Europa rakt et Lounde in Säntroal-Asien, so as Kasachstan un Kirgisistan, wier litje Minnerhaide woonje. In Brasilien wäd ju Sproake in ferskeedene Meenten bruukt as Amtsproake. In Suudafrikoa is in dät Gruundgesäts fäästlain, dät et bruuken fon ju düütske Sproake stimuliert un respektiert wäide skäl. In dän Noaberstoat Namibien rakt et uk ne düütske Sproakminnerhaid.




#Article 398: Mjotäärsker (500 words)


N Mjotäärsker is ne sälwen fierende Maskine, ju der ferwoand wäd tou dät Aadenjen fon Koarelfruchte, Räiwsäid, Sunnenbloumen, Äkkerboonen un Gäärssäid.

Ju Maskine is uutrusted mäd n Soaksboolke, Sniededisk, Haspel, Ienluuksnigge, Täärsktrummel un Sieuwen. Deertruch wäd in aan Oarbaidsgong dät Gewoaks mäind, toarsken un wäd dät Säid skeeniged. Ouhongich fon do tou aadenjene Fruchte wäd n Mjofoarsats, die der bestoant uut Mjoboolke, Sniededisk un Haspel an ju Maskine koppeld.

Do eerste moderne Mjotäärskere uut do füüftiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert hieden n Dieselmotor un wuuden fon n Traktor leeken.

Ju Mjobratte kon lääse twiske 3 un uur 10 Meter. Ju Frucht wäd n Aantje buppe de Gruunde oumäind, wiertruch n Eende fon dän Stängel (ju Stoppel) stounde blift. Dät Gewoaks faalt ätter dät Mjoon ap dän Sniededisk un wäd fon dän rundtraalende Haspel un dän Ienluuksnigge in dän Täärsktrummel ounfierd.

Die Gewoaksstroom wäd twiske dän Täärsktrummel un dän Moantel fierd, wier truch Wrieuwenge dät Säid (do eenpelde Koarele) fon dät Sträi skat wäd. Ätters kumt dät Sträi ap do Skäddere un do mäd dät Sträi noch meefierde Koarele faale truch Goate ätter unneren ap ju buppeste Sieuwe.

Dät Säid uut dän Täärsktrummel faalt ap ju buppeste Sieuwe. Unner disse Sieuwe sit noch een. Ju buppeste Sieuwe häd grattere Goate as ju unnerste Sieuwe. Truch n Bloaser wäd n Luftstroom truch do Sieuwen drieuwen en deertruch faale bloot do swarrere Paate (dät Säid) truch do Sieuwen.
Uut dän Skeenigengsprotsäs kuume träi Produktstroome:

Aal wät ap ju buppeste Sieuwe lääse blift, bestoant uut Sääf (loose Skielen un Ongen) un loose Ieren. Dät faalt ap dän Gruund tourääch.

Aal wät ap ju unnerste Sieuwe lääse blift, sunt hoolich of nit toarskene Ieren un Koarele, do der noch an dät Sääf klieuwje. Dät wäd fon näien ätter dän Täärsktrummel transportierd un noch moal toarsken.

Aal wät truch ju unnerste Sieuwe faalt, is skeen Säid, dät ätter dän Koareltank transportierd wäd.

Foar n goud Resultoat mout ju Gauegaid fon dän Luftstroom truch do Sieuwen goud oustoald wäide. Is ju tou läich, dan gunge mäd dät Säid uk litje Stukke Sträi mee. Is ju tou groot, dän wäd dät Säid uk toun Deel wächbloased. Ju Gauegaid wäd räägeld truch ju Traaltaal fon dän Bloaser. Ouhongich fon ju tou aadenjene Frucht wäide uk unnerskeedene Sieuwen ferwoand, man moderne Mjotäärskere sunt oafte uutrusted mäd ferstaalboare Sieuwen.

Dät Säid wäd ätter dän Koareltank transportierd un wan die ful is, wäd hie truch n Outankroor ap n Anhonger äntleeden. Moderne Mjotäärskere konnen bit sowät oachte Tunnen Koarel in dän Tank leegerje.

Dät Sträi kon in n Määd bääte dän Mjotäärsker ap de Gruund deellaid wäide. Ap wäkke Mjotäärskere is dät uk muugelk, dät Sträi mäd n Häksler tou ferkleenerjen un uur dät Lound tou ferspreeden. In wäkke Falle wäd dät Sääf mäd Skieuwen fersprat.

Die Mjotäärsker wäd andrieuwen mäd n Dieselmotor. Do ferwoande Laistengen lääse twiske 100 un 400 kW. Ju Andrieuwenge fon do Täärskmechanike geböärt bolde altied uur Kielgjoomen. Ju Andrieuwenge fon do Joole geböärt mechanisk of hydraulisk.




#Article 399: Hillige Roomske Riek (657 words)


Dät Hillige Roomske Riek (Latiensk: Sacrum Romanum Imperium) waas n Stoatenbuund fon ferscheedene litje Lounde in dät Middeloaler bit tou 1806. Dät Stoatenbuund bestounde uut Lounde uut Wääst- un Midden-Europa.

Dät Riek wuude Roomsk naamd wült dät die Ätterfoulger fon dät Roomske Riek weese schuul. Uk do Byzantinere saagen hiere Riek as Ätterfoulger fon dät Roomske Riek. Mäd dän Begriep 'Hillich' waas ju Beluukenge tou ju Roomske Säärke meend. Voltaire hiede moal kweeden dät et Riek nit Hillich, nit Roomsk un uk nit n ächt Riek waas. Kristelke Ljuude meenden dät in ju Biebel, in dät Bouk fon Daniël schrieuwen stoant, dät ju Waareld ätter dät fjoode Riek fergunge schuul. 

Dät Riek äntstuude uut dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek mäd dät Unnerschrieuwen fon dän Ferdraach fon Verdun (843). Dät waas n Ferdraach twiske do träi Suune fon Ludwig dän Fromme. Mäd dät Krounjen fon Otto I truch dän Poapst Johannes XII in 962 wuude dät Riek formel gruunded. In 1450 wuude die Noome annerd tou dät 'Hillige Roomske Riek fon ju Düütske Nation'.

Dät Hillige Roomske Riek is sieläärge nit n Nationoalstoat wuuden. Dät waas n Stoatenbuund wieroun die Kaiser ju hoochste politiske Gewalt hiede. Bit tou dät 13. Jierhunnert hiede die Kaiser fuul Macht, deerätter kreegen do Härtsoge moor Macht. In dät 15. Jierhunnert keem et so wied, dät do Deelstoate sik äntwikkelden tou moderne Nationoalstoate. Dät Prozes geen in älk Gebiet uurs. 

Do Fräisen schreeuwen in dät leete Middeloaler hiere oaine Gjuchtstäkste un hieden hiere oaine Upstalsboombuund. Dät roate naan Loundsheer un deertruch hiede die Kaiser nit fuul Ienfloud. Disse Tied wäd uk ju Fräiske Fräiegaid naamd. In dät 15. Jierhunnert kreech Ulrik Cirksena ju politiske Gewalt in Aast-Fräislound, deermäd wuude er Groaf fon Aast-Fräislound. Dät Seelterlound häd nit tou dät Aast-Fräiske Groafskup heert. 

Noud-Fräislound heerde sieläärge nit tou dät Hillige Roomske Riek, man heerde tou Dänemark. Do Provinze Fräislound, Groningerlound un Wääst-Fräislound an ju uur Siede fon dät Iselmeer keemen in 1568 bie dän näie Nationoalstoat do Niederlounde. Aast-Fräislound bleeuw bit tou 1744 oainständich, deerätter keem dät tou Prüüsen. Die Suun fon Ulrik Cirksena, Edzard Cirksena, hiede twiske 1506 un 1513 sunner Ärfoulch fersocht uum fon Fräislound n Nationoalstoat tou moakjen.

Dät Hillige Roomske Riek fäng oun mäd dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek. Do Kaisere fon dät Hillige Roomske Riek seegen siksälwen as Ätterfoulgere fon dät Roomske Riek un dät Frankiske Riek. Die Rieksuppermon waas n Köönich. Die Rieksköönich kuude sik tou Kaiser krounje läite. Dät Hillige Roomske Riek waas n Woalmonarchie, die Rieksköönich un Kaiser wuuden woald. Man n Rieksköönich wuude nit immer tou n Kaiser kround. 

In dän Rieksdai wieren Ljuude fertreeden do neen uur Autorität as dän Kaiser hieden. Dät waas maastens die Stoatsuppermon fon n Lound in dät Riek. In dän Rieksdai roate et n waareldelken un n gäistelken Rieksstand. Et roate tjo unnerscheedelke Soarten Fertreedere in dän Rieksdai:

In dät Riek roate et twäin Rieksgjuchthoawe. Do Ljuude in dän ‘’’Reichshofrat’’’ in Wien wieren fon dän Kaiser woald wuuden. In 1495 keem n twäide Rieksgjucht deertou, dät ‘’’ Reichskammergericht’’’. Dät ‘’’Reichskammergericht’’’ häd bit tou 1806 existierd.

Do Kaisere wuuden altied kround. Dät waas eerst in Aachen un leeter in Frankfurt. Do deerfoar nöödige Köönichskroun, Zepter, Rieksappel, Panduuren un Psalter wuuden in Nürnberg bewoard. In dät Riek waas ne Heerskup mäd kluftige Noomen so as Riekskoomerheer, Rieksskatmäster, Riekskanzler foar Italien un wäkke moor. Neen fon dizze Funktione roate ächte macht. 

Unner Karl die Groote wäd dän Adler n machtich Symbool fon dät Hillige Roomske Riek. In dät 13. Jierhunnert wäd dät Woapen annerd, die Adler kreech two Kope. Bit tou ju Oulöösenge fon dät Riek in 1806 wäd dät Woapen mäd de Adler bruukd. 

Do düütsksproakige Lounde hääbe touhoope jusälge heraldiske Tradition uut ju Tied fon dät Hillige Roomske Riek. Dät Woapen fon dät Hillige Roomske Riek is wieruume tou fienen in do Woapens fon Aastriek-Ungarn, dät Düütske Kaiserriek, ju Weimarrepubliek, Nazi-Düütsklound, dät moderne Düütsklound un Aastriek. 




#Article 400: Bieldetälster (269 words)


Dät Bieldetälster (uk Bieldeskichte naamd) is een fon do ooldste Foarme fon Literatuur, man dät rakt deer uk een näie Foarm fon, nämelk dän Comic. N Bieldetälster bestoant uut ne Riege fon Oubieldengen, do der n Tälster uutmoakje. N Bieldetälster wäd moaked fon n Teekener un n Skrieuwer. Bietiede skrift die Teekener uk ju Geskichte, man bietiede oarbaidje uk moorere Ljuude an ju Teekenoarbaid (skizzierje, in Äänket uurluuke, fon Bouksteeuwen fersjo) of an dät Tälster.

Bieldetälstere hääbe hieren Uursproang in ju Bieldeskrift. Ne äddere Foarm fon Bieldetälster is die Teppich fon Bayeux, wierap dän Slacht bie Hastings uutbielded is. Mesoamerikoanske Hondskrifte roaten mythologiske Tälstere wier truch n touhoopestoald System fon Oubieldengen un Logogramme, also n bitje ap jusälge Wiese as in do Bieldetälstere fon däälich.
Uk do uurgeskichtelke Oubieldengen, do der in Höölen fuunen wuuden sunt (as in do Höölen fon Lascaux), konnen betrachted wäide as ne äddere Foarm fon Bieldegeskichte. Ju Uurfoarm fon ju egyptiske Hieroglyphenskrift is faktisk uk ne Foarm fon teekende Bieldetälstere. 

N bekoand Biespiel fon Bieldetälstere uut dät Middeloaler is ju Äärmebiebel (biblia pauperum). In dän eerste Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert waas unner uur die Swaitser Rodolphe Töpffer bekoand foar sien Bieldetälstere. Hie fereepentelkte 1845 dät eerste moderne Bieldetälster, dät in Düütsklound bekoand wuude as “Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein”. Uk “Max und Moritz” fon dän Düütske Wilhelm Busch, ne Skälmengeskichte uut 1865, is n Biespil weesen foar do eerste amerikoanske Bieldegeskichten. Uur Oarbaid fon Busch waas dan al in trüütich Sproaken uursät. Ounfang 20. Jierhunnert fäng Emile Cohl oun mäd dät teekende bewäägjende Bieldetälster.

Dät rakt uk 'n poar Bieldetälster ap Seeltersk:




#Article 401: Oksitoansk (1089 words)


 
Oksitoansk, Lenga d'òc of Langue d'oc (Oksitoansk: occitan, lenga d'òc) is ne romaniske Sproake, ju der in Oksitanien, dät is dät suudelke Frankriek, Monaco, un wäkke Doale in Italien un Spanien boald wäd. Foan do Sproakkundige wäd Frankriek ätter do ferskeedene Foarme fon dät Woud jee in two groote Sproakgestriche ferdeele: Dät Noude, wät dät Woud oui foar jee bruukt, is dät Gestrich fon ju langue d'oïl (ju oïl-Sproake), in dät Suude wäd ju langue d'oc boald (oïl un oc betjuude bee jee).

Oksitoansk wäd as ju groote Sustersproake fon dät Frantsööske betrachted, sien oold Sproakgestrich in dät Suude nimt n Träädendeel ien fon dät Frankriek fon däälich. Ju gnaue Taal Baalere is nit bekoand, man ätter Skätsengen rakt dät 700 000 Ljuude, do der dät noch altied as Uumgongssproake benutsje un muugelk tweelich Millione potentielle Baalere, do der ne passive Kunde fon ju Sproake hääbe of do der mäd Hälpe fon Unnergjucht hiere gruundlääsende Kunde fon dät Oksitoanske so ferbeeterje konnen uum dät as een Ferkiersproake tou bruuken. 

Oksitoanien (Oksitoansk: Occitània) is die Deel fon Suud-Frankriek, wier sik ju oksitoanske Sproake, ju langue d'oc of Occitan, uut ju Gallisk-Roomske Variante fon dät Vulgärlatienske äntwikkeld häd. Die Noome Oksitanien wäd siet dät 13. Jierhunnert ferwoand. Sowät 15 Millione Ljuude - n Fjoondel fon ju frantsööske Befoulkenge - lieuwet in dät Gestrich un twäinträädel fon him häd moor of minner Kunde fon ju oksitoanske Sproake. Der wäd skätsed, dät moor as two millione Moanskene - foarallen ap dät Lound - Oksitoansk as Uumgongssproake bruuke konnen, wan uk do lääste Muursproakebaalere do der neen Kunde fon dät Frantsööske (ju amtelke Sproake) häiwed hieden, al in do trüütiger Jiere fon dät twintichste Jierhunnert stuurwen sunt. Deeruum dät ju Ferweendenge fon dät Frantsööske uk al ap ju Skoule aptwoangen wuude, leeuwe fuul oolde Ljuude noch altied, dät dät Oksitoanske niks moor is as ne uutoardede lokoale Variante fon ju frantsööske Sproake. 

Man dät is düütelk, dät ju oksitoanske Sproake n sälwenständich Lid fon ju romaniske Gruppe fon Sproaken is, wan dät deerfon uk n grooten Antaal fon gjucht ferskeedene Dialekte rakt. Do two grootste Gruppen sunt do Dialekte fon ju Limousin un fon Auvergne in dät Noude un fon Gascogne un Languedoc (n Gestrich wät uk dän Noome fon ju Sproake drächt) in dät Suude.

Do eerste oksitoanske Woude in latienske Geskrifte ferskiene in dät Tiedoaler twiske 700 un 800. Die eerste bekoande Täkst, die der gans ap Oksitoansk skrieuwen is, datiert uut dät Jier 1002.

Twiske 1229 un 1232 ärooberde Jaume I El Conqueridor (Die Äroober) do Oailounde Mallorca un Valence ap do Almohadiske Moslem-Härskere. Kataloansk, wät in judeer Tied noch tou grooten Deel uureenstämde mäd dät middeloalerlike Oksitoanske, ärsätte dät Arabiske as amtelke Sproake.
 

Ju Sproake un ju Literatuur fon Oksitanien spielt ne wichtige Rulle in ju middeloarlike Geskichte fon Wääst-Europa. Ju Geskichte fon ju oksitoanske Literatuur fangt oun mäd dän Dichter un Härtsoch Wülm IX fon Aquitanien (1071-1127). Dät Oksitoanske, ju Sproake fon do Trobadore, is ju Sproake in ju do riederlike Ljoowesgeskichten toun eersten Moal in in ju europäiske Literatuurgeskichte foarkuumen dwo. Ju Soage fon Tristan en Isolde is uut Oksitanien uur dät ganse Fäästlound fon Europa fersprat. Fereerenge fon do Wieuwljuude un ne kosmopolitiske Kultuur wuuden ferstäärked unner Ienfloud fon do Kathare, ne gnostiske Bewäägenge, ju n oainen Oard Kristendum äntwikkeld hiede. Ju oksitoanske Kultuur fon Fräiegaid un Toleranz häd domoals fon dät Gestrich dät maast foarskrittelke un blöiende in Europa moaked un sien Bosskup häd sik goud fersprat un eegentelk aal europäiske Hoawe beienflouded. 

In do gjouelke Kjuustoage fon 1209 bit 1244 sunt Duusende fon Ljuude fermöärend un is ju blöiendste Kultuur in Europa fernichted wuuden. Do Kathare, do der nit ju Goddelkhaid fon Jesus Kristus akseptierje wüülen un do der dän waareldske God fon do hebräiske Skrifte oulienden, sunt fon do ‘kristelke’ Noud-Frantsööske Fierdere un mäd Geneemigenge fon dät Vatikan uutrooded wuuden. Do Oksitanier, do der do Noud-Frantsööske eegentelk altied as Uutloundere betrachteden, bleeuwen in do naiste Jierhunnerte äärgwoanisk juunuur ju Regierenge in Paris. Ju Frantsööske Revolution fon 1789 wuud in dät Gestrich stäärk unnerstutsed, juust as do Toachten fon dän Antiklerikalismus un dän radikoale Sozialismus. Däälich rakt dät wier ne litje Bewäägenge, ju der dät Antoanken un dät Äärwe bie do Ljuude foardert. 

Siet do Kjuustoage fersäkt ju Befoulkenge hiere Identität moor of minner truch dän Gebruuk fon ju oaine Sproake tou bewoarjen. So wuud uk in dät trättienste Jierhunnert die Noome Oksitanien foar dit Gestrich ienfierd. Man mäd dät Edikt fon Villers-Cotterêts wuud dät Oksitoanske 1539 tougunsten fon ju Noud-Frantsööske Sproake ouskaffed un ferskeedene Skrieuwere as Michel Eyquem de la Montaigne un Charles Baron de Montesquieu skalteden uume ap ju Sproake fon dät Île de France. Wier do Behöörde un do Geleerde ju Sproake eer as ne uunkorrekte Sproake of Dialekt betrachtje, wuud ju oksitoanske Sproake fon ju Loundbefoulkenge altied bruukt un ärreegede wier Interesse bie do romantiske Ströömengen fon dät 19. Jierhunnert. In wäkke Gebiete, as in n Médoc bie Bordeaux honnelt sik dät däälich uum litje Gruppen, do hiere Dialekt fon ju Sproake pleegje.

Do wichtichste Dialektgruppen fon ju oksitoanske Sproake sunt:

Wäkke Romaniste meene dät ne äänge Ferwantskup bestoant twiske Oksitoansk un ju Kataloanske Sproake, wierbie do maaste Unnerskeede fon däälich unner Ienfloud fon ju uurhärskjende frantsööske un spoanske Sproake äntsteen weese skällen. Ju Skrieuwwiese fon dät Oksitanske gjucht sik woanelk ätter dät Frantsööske, wier ju spoanske Skrieuwwiese ap dät Kataloanske uurdrain is. 

Ju oksitoanske Sproake wäd an dän Anfang fon dät 21. Jierhunnert noch aal nit as Amtssproake ferwoand, man dät frantsööske Fiersjokenoal France 3 bjut räägeld Ättergjuchte in Oksitoansk. Suud-Frantsööske Bäidene konnen ju oksitoanske Toal leere in besunnere Bäidenstuune, do sonaamde calandretas.

Foarallen ju Oarbaid fon dän Dichter Frédéric Mistral (1830-1914) stuud an dän Beginpunkt fon ju näie Blöitetied fon ju oksitoanske Sproake. Touhoope mäd uur Skrieuwere gruundede hie ap n 25. Moai 1854 ju kulturäl-politiske Bewäägenge Félibrige, ju der fersäkt ap Gruund fon ju provensaliske Dialekt ne näie Standardsproake tou skafjen, ju sik uk foar literariske Siele oaint. Mäd Foarloopere as Abbé Joseph Roux {die der ju Skrieuwwiese standardisierde}, Prosper Estieu un Antonin Perbosc wuud Mistral die wichtichste oksitoanske Dichter. Foar dät Gedicht Mirèio, wät hie al 1851 skrieuwen hiede, kreech Mistral in dät Jier 1904 dän Nobelpries foar Literatuur.

Max Rouquette (oksitoansk: Max Roqueta) is n uur grooten oksitoansk-provensoalsken Dichter fon dät 20. Jierhunnert. Sien Wierk uumfoatet ferskeedene Romane, Kuutgeskichten, Gedichte un Tjooterstukke, do hie uk sälwen ätter dät Frantsööske uursätten diede. Max Rouquette stoorf in n Juni 2005 in dät oaler fon 96 Jiere in Montpellier.




#Article 402: Phonem (927 words)


Dät Phonem is in ju Phonologie ju Benaamenge foar een of moor Luude, do jusälge betjuudengsunnerscheedende (distinktive) Funktion hääbe. Bestimde Luude (Allophone) konnen fon dän Sproakbenutser as Varianten fon dätsälge Phonem heerd wäide.
Me spräkt fon n Minimoalpoor, wan two Woude weegen een eenpeld uur Phonem ferscheedene Betjuudengen hääbe (toun Biespil Bäiden un Mäiden). Dät hat dan: dät rakt ne 'phonologiske Opposition' twiske dät b un dät m.
Je moor Minimoalpoore me fint foar sun phonologiske Opposition, je gratter is ju 'funktionoale Belastenge' fon sun Opposition. Bie min Minimoalpoore spräkt me fon ne ‘swäkke Oppostion’ un wan dät fon ferwante Luude neen Minimoalpoore rakt, dan sunt do as Allophone fon een Phonem tou betrachtjen. 

In dät läästnaamde Biespil hondelt dät sik uum Konsonante. Konsonantphoneme sunt in dät Seelterske uungefeer dätsälge as ap Düütsk. Bloot sunt do ap Seeltersk fuul minner of goarnit anbloased un is ju Uutsproake fon g, l, r, sch un st uurs bie do maaste Spreekere.

Vokoalphoneme rakt dät ap Seeltersk sun tjoon moor as ap Hoochdüütsk. Dät naamt me n ‘rieken Phoneminventoar’. Deertruch unnerscheede do sik gans fien un sunt deertruch fon Nit-Seelter oafte stuur uutnunner tou hoolden.

Wie reeke do oardend ätter phonetiske Oainskuppe. Twiske [ ] sunt do phonetiske Teekene roat in IPA-Schrift. Ju funktionoale Belastenge kon me ouleese an dän Taal fuunene Minimoalpoore, die der twiske ( ) roat is. As Biespil is foar älke Opposition een Minimoalpoor bietouföiged mäd ju Uursättenge in Hoochdüütsk.

KUUT - LOANG (22 touhoope)
a [a] - aa [a:] (2) 
an ‘an’- aan ‘einer’
ä [ɛ] - ää [ɛ:] (2)
rädje ‘retten’- räädje ‘reden’
ö [œ] - öä [œ:] (0)
o [ɔ] - oa [ɔ:] (3)
Okse ‘Ochse’- Oakse ‘Achse’
i [ɪ] - ee [e:] (5)
kittich ‘behende’ - keetich ‘schmutzig’
ü [ʏ] - öö [ʏ:] (0)
u [o] - oo [o:] (4)
Tunne ‘Tonne’ - Toone ‘Zehe’
ie [i] - íe [i:] (5)
Liene ‘Leine’- Líene ‘Lehne’
üü [y] - ü’ü [y:] (0)
uu [u] - úu [u:] (1)
fuul ‘verdorben’ - fúul ‘viel’

EEPEN - SLEETEN (88, mäd as Twiskestappen ‘hoolich eepen’ un ‘hoolich sleeten’)
a [a] - ä [ɛ] (6)
schramme ‘schrammen’- schrämme ‘räuspern’ un buppedät in Twieluude:
ai [ai] - äi [ɛi] (4)
nai ‘nahe’ - näi ‘neu’
aa [a:] - ää [ɛ:] (1)
waalje ‘einen Wall aufwerfen’- wäälje ‘wählen’
a [a] - ö [œ] (0)
aa [a:] - öä [œ:] (0)
a [a] - o [ɔ] (5)
kanne ‘kennen’- konne ‘können’
aa [a:] - oa [ɔ:] (3)
Flaage ‘Flagge’ - Floage ‘Windflage’
ä [ɛ] - i [ɪ] (10)
sätte ‘setzen’ - sitte ‘sitzen’
ää [ɛ:] - ee [e:] (4)
lääse ‘liegen; legen’ - leese ‘lesen’
ö [œ] - ü [ʏ] (0)
öä [œ:] - öö [ʏ:] (1)
stöäre ‘starren’ - stööre ‘stören’
o [ɔ] - u [o] (4)
Stok ‘Stock’- Stuk ‘Stück’
oa [ɔ:] - oo [oː] (11)
woak ‘wach’ - wook ‘weich, sanft’
i [ɪ] - ie [i] (9)
slippe ‘schlüpfen’ - sliepe ‘schleifen’
ee [e:] - íe [i:] (10)
weende ‘wenden’ - wíende ‘winden’
ü [ʏ] - üü [y] (0)
öö [:] - ü’ü [y:] (0), uunfulkeemen in:
stööberje ‘stöbern’ - Stüüwer ‘Stüber’ 
u [o] - uu [u] (9)
Bulle ‘Stier’- Buule ‘Beule’
oo [o:] - úu [u:] (7)
Boode ‘Boten’- Búude ‘Bude’

FOARE UUNGERUNDED - FOARE RUNDED (7)
ä [ɛ] - ö [œ] (0), man in Twieluude ([y]~[i]):
[ɛi] - [œy] (3)
Bäie ‘Beere’ - Böie ‘Schauer’
ää [ɛ:] - öä [œ:] (1)
schääre ‘scheren’ - schöäre ‘bersten, splittern’
i [ɪ] - ü [ʏ] (0)
ee [e:] - öö [øː] (2)
leese ‘lesen’ - lööse ‘lösen’
ie [i] - üü [y] (0)
íe [i:] - ü‘ü [y:] (1)
síerelk ‘zierlich’- süürelk ‘säuerlich’

FOARE - BÄÄTE (59)
ä [ɛ] - o [ɔ] (8)
Pänne ‘Schreibfeder’- Ponne ‘Pfanne’ un buppedät in Twieluude:
äi [ɛi] - oi [ɔi] (4)
Mäite ‘Mass’- Moite ‘Mühe’ un:	
äu [ɛu] - au [ɔu] (1)
du häust ‘du hiebst’ - du haust ‘du haust’
ää [ɛ:] - oa [ɔ:] (7)
wääsje ‘Wiege wiegen’- woasje ‘gerade harken’ 
ö [œ] - o [ɔ] (0)
öä [œ:] - oa [ɔ:] (2)
Schöär ‘Riss’ - Schoar ‘Schar’
i [ɪ] - u [o] (10)
Midde ‘Mitte’- Mudde ‘Dreck, Schlamm’
ee [e:] - oo [o:] (12)
Seeke ‘Sache’ - Sooke ‘Wange’
ü [ʏ] - u [o] (0)
öö [:] - oo [:] (3)
röögje ‘berühren’ - roogje ‘rufen und jauchzen’
ie [i] - uu [u] (7)
Iele ‘Eile’- Uule ‘Eule’
íe [i:] - úu [u:] (5)
Íere ‘Ähre’- Úure ‘Stunde’
üü [y] - uu [u] (0)
ü’ü [y:] - úu [u:] (0), uunfulkeemen in:
Süüne ‘Sühne’- Suun ‘Sohn’

Besunnere Apmäärksoamkaid fertjoonje do Twieluude eei [e:i], ööi [œi] un oou [o:u], do der apfaalen dwoo truch dän litje Juunsats twiske do bee touhoopestaalende Elemente, wiertruch jo Nit-Seelter oafte dän Iendruk fon n loang Eenluud reeke. Ap Seeltersk stounde jo oawers in Opposition mäd ächte loange Eenluude.
Dät jält in Skäddel un toun Deel uk in Hollen. In Strukelje un fuul in Roomelse sunt do Luude oawers al loange häär diphthongierd tou blw. äi [ɛi], öi [œy] un ou [ɔu] un dan wäide do Oppositione:

TWIELUUDE (17)
ee [e:] - äi [ɛi] (9)
Heede ‘Heide’ - Häide ‘Flachswerg’
öö [:] - öi [œy] (0), uunfulkeemen in:
Grööte ‘Grösse’- Gröitnis ‘Grüsse’
[o:] - [ɔu] (8)
ploogje ‘plagen’ - plougje ‘pflügen’

Wäkke Seelter kweede oawers do diphthongierde un nit-diphthongierde Luude ouwikseljend, wät hat, dät do foar him Allophone sunt.

Ätter mien Oarbaid: P. Kramer, ‘De Sealter lûden’, Us Wurk 17:21-24 (1968).

Ferglieke uk: M.C. Fort, Zur Phonologie des Saterfriesischen. In: Us Wurk 20, 37-41 (1971)




#Article 403: Blau (104 words)


Blau is ne Faawe, ju in dät Spektrum lait twiske zyan un saang. Dät is ju komplementäre Faawe fon orange. Blau häd ne Woogenlaangte fon sowät 470 Nanometer.

Blau is ne primäre Faawe in dät System fon additive Faawenmiskenge. Dät is ne sekundäre Faawe in dät System fon subtraktive Faawenmiskenge. In ju Bieldeskirmtechnik wäd die twäide Faawetoon benutsed as ne Annaierenge foar ju eerste; deeruum sjo wie in ju unnerstoundene Faawe dän twäide Faawetoon.

Wan ju Luft, dät Firmament, deeges wulkenloos is, sjo wie ju as nu blaue Luft, ju der oafte uk as blau reflektierd wäd in ne Woateruurfläche.

 

Fon zyan ätter blau:




#Article 404: Gräinens Läid (265 words)


Gräinens Läid (Grönnens laid) is ju Nationoalhymne fon Groningerlound.

Van Lauwerzee tot Dollard tou.
Van Drente tot aan 't Wad.
Doar gruit, doar bluit ain Wonderlaand
rondom ain wondre stad.
Ain Pronkjewail in golden raand
is Grönnen, Stad en Ommelaand:
Ain Pronkjewail in golden raand
is Stad en Ommelaand!

Doar broest de zee, doar hoelt de wind,
Doar soest 't aan diek en wad.
Moar rustig waarkt en wuilt het volk.
Het volk van Loug en Stad.
Ain Pronkjewail in golden raand
is Grönnen, Stad en Ommelaand:
Ain Pronkjewail in golden raand
is Stad en Ommelaand!

Doar woont de dege degelkhaaid.
De wille vast as stoal.
Doar vuilt 't haart, wat tonge sprekt.
In richt- en slichte toal.
Ain Pronkjewail in golden raand
is Grönnen, Stad en Ommelaand:
Ain Pronkjewail in golden raand
is Stad en Ommelaand!

Fon Lauwersee bit Dollard tou,
Fon Drente bit an 't Wääd,
Deer groaijt, deer blöit een Wunderlound
Runduum een wundere Stääd.
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Gräinen, Stääd un Umelound;
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Stääd un Umelound;

Deer bruust ju See, deer huult die Wiend,
Deer suust 't an Diek un Wääd,
Man rauelk oarbaidet un plouget dät Foulk,
Dät Foulk fon Täärp un Stääd.
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Gräinen, Stääd un Umelound;
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Stääd un Umelound;

Deer woont ju däge Dägelkaid,
Die Wille, fääst as Stäil,
Deer fäilt dät Haat, wät Tunge spräkt
In gjuchte un sljuchte Toal.
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Gräinen, Stääd un Umelound;
Een Prunkjuuweel in goulden Raant
Is Stääd un Umelound;




#Article 405: Ruumtefeer (145 words)


Dät Ruumtefeer is n Dreechsysteem foar dän Ruumtetransport, dät ätter sien Wieruumekuumen ap ju Äide wier bruukt wäide kon. Dät Ruumtefeer gungt mäd Rakete ätter dät Al wai un loundet ap ju Äide as n Luchtfoartjuuch. Ap maaste bekoand is däälich wäil dät Amerikoanske Space Shuttle.

In 1981 bruukten do Fereende Stoaten eerstmoals dän Ruumtetransport. In 1983 wuude die Ruumtetransport foar dät Waareldruumlaboor Spacelab bruukt. Ju Explosion fon dät Ruumtefeer Challenger (1986) waas een läipe Äntwikkelenge foar dät amerikoanske Ruumtefoartprogram. In 1988 hiede ju Sowjetunion sien oain Ruumtefeer Buran, deermäd sunt do Russen insen in dät Al weesen. Dät Shuttleprogram kreech n aisken Bäätesleek in 2003, as dät Ruumtefeer Colombia bie sin Wierientreed in ju Äidatmosfääre kuutbriek un oustätte. Eerste in 2005 geen NASA fääre mäd dän Shuttlebedrieuw. Uut Kostengruunde wuud dät Space Shuttle-Programm in 2011 ienstaald.

Transport fon do Shuttles mäd n Boeing 747:




#Article 406: Biologisk Oardkonzept (127 words)


Dät Biologiske Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep Oard in juu Biologie. Disse Definition kwäd, dät een Oard ne Gruppe fon sik mongs fermiskjende Populatione is, juu fon uur Gruppen so isolierd is, dät juu sik nit moor mäd disse Gruppen fermiskje kon. Stuur is hier juu Begränsenge in juu Tied. Truch juu Evolution wäd sunne Oard uurloang natüürelk ferannerd, un moonige Ljuude kweede, dät me ätter hunnert Generatione nit moor fon juu sälge Oard baale kon. Man naan wol wäil kweede, wie däälich wieren ne uur Oard as doo Moanskene foar n poor duusend Jiere.
Deeruum, dät in dät Biologiske Oardkonzept juu Begränsenge in juu Tied so stuur is, rakt dät uk dät Evolutionär Oardkonzept, wiermäd me dät gans objektiv fäästlääse kon.




#Article 407: Evolutionär Oardkonzept (361 words)


Dät Evolutionäre Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep Oard in juu Biologie. Ne Oard is ätter disse Definition ne eenpelde Oustammengslienje mäd Foarfoaren un ätterkuumende Generatione, mäd oaine evolutionäre Tendenzen un n historisk Schiksoal. Disse Definition kwäd gans düütelk - uurs as dät Biologiske Oardkonzept, in dät juu Tiedbegränsenge fon ne Oard stuur is - dät ne Oard fon hiere Äntstoundenge truch Apkleeuwenge fon ne Stamoard bit tou hier Eende - truch oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde af truch Uutstierwen - een Oard blift, gans egoal, wo fuul Evolution deertwiske geböärt.

Ne Oard ätter disse Definition wäd uk Chronospezies naamd.

Deer is n Kladogramm mäd Variablen. Sun Kladogramm is so äänelk apbaud as n Stamboom, so sjucht me, dät k juu Stamoard fon alle Oarde in düt Kladogramm is, j juu Stamoard fon doo Stamoarde g, h, i un doo lieuwende Oarde B, C, D, E, F, me sjucht uk, dät i juu Stamoard fon juu uur Stamoard g un doo lieuwende Oarde D, E un F is, un dät juu Stamoard g juu Stamoard fon D un E is.

Uut juu Stamoard k äntstuuden truch Apkleeuwenge doo Linien fon A un j, wierbie juu Chronospezies A bit däälich deer is. Uut j sunt doo bee Chronospezies h un i äntsteen. Fon h stamme do bee lieuwende Oarde B un C ou, fon i juu lieuwende Oard F un juu oolde Oard g, uut g sunt ätter ne relativ kuute Tied D un E äntsteen.

Ätter dät Evolutionäre Oardkonzept is nu älke Linie een Oard, egoal wofuul Evolution geböärt, in dän Tiedruum twiske hiere Äntstoundenge un hier Eende (truch Apkleeuwenge in näie Oarde af truch Uutstierwen). Een gans loange Linie as A is ätter disse Definition gnau so een Oard as een gans kuute Linie as g.

       A       B        C    D      E   F
        \       \      /      \    /   /
         \       \    /        \  /   /
          \       \  /          \/   /
           \       \/            g  /
            \       h             \/
             \       \            i
              \       \          /
               \       \        /
                \       \      /
                 \       \    /
                  \       \  /
                   \       \/
                    \      j
                     \    /
                      \  /
                       \/
                       k
                      /




#Article 408: Brasília (294 words)


Brasilia is ju Haudstääd fon Brasilien. Deer woonje 214.529 Ljuude.

In 1891 wuude in ju Ferfoatenge fäästlaid dät deer ne näie Haudstääd kuume moaste. In ju Tied waas Rio de Janeiro noch ju Haudstääd. Insteede fon n Haudstääd an ju Kuste wüül ju Regierenge ne Haudstääd ätter dät Binnenlound, ap ne moor neutrale Steede. Ap dän 7. September 1922 wuude die Gruundsteen laid, man fuul moor skaach nit. Präsident Juscelino Kubitschek (1902–1976) häd dan ap dän 22. Oktober 1956 dän Bau ounoardend. Feroantwoudelken Stäädploaner waas Lúcio Costa; die Architekt Oscar Niemeyer moakede as Boas fon dät stoatelke Bau-Amt do Ploane foar do eepentelke Bauwierke.

Ap n 21. April 1960 wuude Brasilia ju Haudstääd fon Brasilien.

Do stoatelke Iengjuchtengen, biespilswiese do Ministerien, wuuden gjucht gau ätter Brasília uumeleeken. Man do Ljuude, do deer ounstoald wieren, wäigerden sik foar't eerste, deer wai tou kuumen. Jo heerden deelwiese tou oolde Sibben, do sänt fuul Generatsjoone in Rio de Janeiro woond hieden. Deeruum sätte ju Regierenge dän 7. September 1972 as Doatum fääst, bit tou dät aal do Stoats-Amtsljuude in Brasíla woonje skuulen, uurs skuulen jo dät Boantje ferljoose. Dät latte in dän läästen Knipkensleek tou aan Wädloop uum do lääste Woonengen, deer wieren näämelk nit fuul fräi.

Ap dän 21. April 1962 wuude ju Universität Brasíla eepend. In 1967 wuude die Wiedkieker-Touden kloormoaked, in 1977 dät Postamt, in 1978 die Stääd-Park un in 1981 ju Säntroal-Bank. Ap dän 31. Moai 1970 wuude ätter tweelich Jiere Bautied ju Kathedroale fon Brasília wäid.

Sänt 1987 stoant ju Stäädmidde fon Brasília ap ju UNESCO-Lieste fon dät Waareldkultuuräärfgoud.

In 1992 is sunt jo dan mäd dän Bau fon ju Metrô Brasília ounfangd un ap dän 31. Meerte 2001 kuude die eerste Ousnit deerfon ienwäid wäide.

Brasíla waas Kultuurhaudstääd fon Amerikoa 2008.




#Article 409: Deensk (525 words)


Deensk (deensk: dansk) is ne Noudgermaniske Sproake. Deensk wäd truch ungefeer 5,5 million Moanskene baald, foarallen in Deenemäärk. In do deenske Gebiete Färöer un Gräinlound rakt it een litje Gruppe fon Ljuude, do Deensk baale. In dät Noude fon Släswiek-Holstein rakt et ne anerkoande Minnerhaid, ju der Deensk boalt.

In't Ooldnordiske rakt et n Unnerskeed twiske do ooldwäästnordiske un ooldaastnordiske Sproaken. Ju oolddeenske un ooldsweedske Sproaken heerden tou ju ooldaastnordiske Gruppe. Dät Oolddeenske un Ooldsweedske wieren juustgliek. In ju Sproakwietenskup wäide do skandinaviske Sproaken as n Dialektkontinuum beskreeuwen. Ju platdüütske Sproake hiede n Masse Ienfloud ap ju deenske Sproake.

In Deenemäärk wäd dät Deenske fon ca. 5 Millionen Määmetoaler boald. Dät Deenske is de facto ju Amtssproake fon Deenemäärk.

Ap do Färöer is dät Deenske, ieuwenske Färöersk, ju twäide Amtssproake. In do Skoulen is ju deenske Sproake n Plichtfäk. Deer woonje soowät 1.5000 Deensksproakigen ap do Färöer-Ailounde. 

Ap Gräinlound rakt et Deenskunnergjucht in do Skoulen un ju Sproake wäd deer fon do deenske Immigranten boald. Bit 2009 wieren do Amtssproaken Deensk un Gräinloundsk, sietdäm rakt et bloot noch Gräinsloundsk as Amtssproake. Soowät 12 Protsänt fon do Ienwoonere fon Gräinlound häd deenske Foaroolden, man dät is nit bekoand wo groot ju fulständige deenske Befoulkenge is. Woarskienelk woonje do maaste Deensksproakigen in ju gräinloundske Haudstääd Nuuk/Godthåb. N groot Deel fon ju gräinlounder Befoulkenge benutst ju deenske Toal as lingua franca.

Däälich lieuwje ungefeer 50.000 deenske Suudsläswieker as anerkoande nationoale Minnerhaid in ju Region. Deerfon bale soowät 8.000-10.000 alle Deege Deensk, et rakt ungefeer 20.000 Määmetoaler. Ju deenske Minnerhaid woont in do släswieker Loundkringe Flensburg, Släswiek-Flensburg, Noudfräislound un Rendsburg-Eckernförde. Dät rakt soowät 50 deensksproakige Skoulen (litje un groote Skoulen) in't Noude fon Släswiek-Holsten. 

Grattere deenske Minnerhaide rakt et in Ieslound, Norwegen un Sweden, buute Euroopa uk in Argentinien, Kanada un do Fereende Stoaten. In do fröiere deenske Kolonien in Wääst- un Aastindien un ju deenske Gooldkuste hiede ju Sproake nit fuul tou betjuuden. Däälich rakt et deer bloot noch Täärpnoomen (un Fäästengsnoomen) ap Deensk.

Siet 1990 leere do Bäidene ap Ieslound dät Ängelske as eerste Froamdsproake. Ju deenske Sproake is ju twäide Froamdsproake, man dät is n Plichtfäk. Siet 1944 heert ju deenske Sproake nit moor tou do Amtssproaken fon Ieslound.

Ju deenske Sproake is een fon do Oarbaidssproaken ju Europäiske Union un dän nordisken Räid.

Me kon ju deenske Sproake in tjo groote Dialektgebiete apdeele:

Wan me dät skandinaviske Sproakgebiet as n Dialektkontinuum sjucht, dan hongje do aastdeenske Dialekte fon Bornholm un Skåne, Hallound un Blekinge twiske ju deenske un sweedske Standoardsproake. Dät Skoanske wäd fon do Dänen as Aastdänisk, un fon do Sweden as Suudswedisk säin. Truch dän Ienfloud fon ju Standoartsproake un Massenmedien konnen do Ljuude uut Skåne däälich perfäkt mäd do Sweden kommunisierje, mäd do Dänen is dät n bitje stuur wuuden. Do Dialekte fon Blekinge un Hallound hääbe sik in do Jierhunnerte stäärker ferannerd, do stounde däälich nu fuul tichter bie ju standoardsweedske Sproake as fröier.

Dät Deenske wäd skrieuwen mäd dät Latienske Alphabet. Deer sunt noch tjo Teekene tou keemen: Æ/æ, Ø/ø en Å/å. Disse Teekene wäide betrachted as apaate Bouksteeuwe. Do Lättere q, w, x en z wäide nit fuul bruukt.




#Article 410: Twosproakegaid (Apluukenge) (606 words)


Mäd Twosproakegaid of Bilinguismus (dt. uk Zweisprachigkeit) wäd maasttied meend, dät wäl in ferskeedene Situatione slonk two Sproaken bruuke kon. Dät Studium fon Twosproakegaid is binne ju anwoande Sproakkunde n Foarskengsgebiet fon ju Psycholinguistik.

Wan dät uk groote Gruppen fon Moanskene rakt, do der bloot eene Sproake baale, as fuul Amerikoaner un Chinesen, so is daach Twoosproakegaid aal moor Räägel as Uutnoame. In bolde aal Äntwiklengslounde is ju Huussproake ne Lokoalsproake, ju sik unnerskat fon ju eepentelke Ferwaltengssproake, as toun Biespil Ängelsk, Frantsöösk of Spoanisk. In uur Falle is ju Huussproake n Dialekt, dät sik ounsjoonelk fon ju Standoardsproake unnerskeede kon. Uk in Sproakeskeed-Gebiete is Twosproakegaid bolde sälwenferständelk un truch ferhaagerde Mobilität loundje aal moor Ljuude in n twosproakich Gestrich, toun Biespil truch Miskhilke. 
Foarallen in dät Studium fon dän Sproakärwäärb is Twosproakegaid n wichtich Unnersäikengsgebiet. 
Me unnerskat twiske:

Dät rakt bie Wietenskuppere, Ferwaltere un Oolden neen Eenmöidegaid uur ju Froage, of dät goud is, ädder mäd ne twosproakige Apluukenge ountoufangen. Dät lät sik toun Deel ferstounde uut ju Ferskeedenhaid fon Situatione in do (äddere) twosproakige Apluukenge foarkuumen däd. Anhongere fon Twosproakegaid moaten do two Sproaken muugelkst ädder ounbjoode. Dät rakt nämmelk stäärke Anwiesengen, dät dät ne “geföilige” Periode rakt (bit sowät säks Jier) in ju ju Määmesproake bolde spontoan leerd wäide kon. Jo fertreede dan ju Meenenge, dät dät uk foar ne twäide Sproake jält. Leeter wäd wäil ju Kittegaid minner truch Pruning.

Uur hoolde deeran fääst, dät do Bäidene eerste hiere oaine Määmesproake goud behärskje mouten, eer jo ne froamde Sproake leere. Jo gunge deerfon uut, dät ju Kunde fon ne twäide Sproake sieläärge nit haager lääse kon as ju Basiskunde fon ju Määmesproake. Mäd disse Wiese fon Anpakjen kon me dan fermiede, dät Bäidene do Räägele fon ju Grammatik un ju Woudeskat fertuusje (Interferenz) un truchnunner bruuke.     
In Hollound sunt Sproakwietenskuppere deerfon uurtjuugd, dät äddere twosproakige Apluukenge gelinge kon, wan me sik bloot an wäkke Bedingengen haalt:

Ne äddere twosproakige Apluukenge kon bie normoal begoawede Bäidene ne gjucht goude Twosproakegaid reeke, oafte beeter un foarallen spontoaner (akzentloos) as Woaksene truch Studie leere konnen, man bie minner begoawede Bäidene bestoant de Gefoar, dät jo neen fon do bee Sproaken goud Mäster wäide.

Jan lait n Scholoadesköätel in dät gjuchte Unnerskap un gungt ätter buuten tou spieljen. As hie wääge is, ferlait sien Määme dän Sköätel in dät gjuchte Unnerskap. Wier säkt Jan sien Schokoloade as hie wier in Huus kumt?
Bäiden do der twosproakich apleeken sunt, konnen sukke Räätsele besunners goud lööse, so wiest n ne italieniske Unnersäikenge. Fange do maaste ‘gewöönelke’ Bäidene eerste mäd fjauer Jier oun tou ferstounden, dät Jan säkt ap ju Steede wier ju Schokoloade nit moor lait, bie twosproakige Bäidene is dät al mäd tjo Jier. Twosproakige Bäidene sunt üübed in Situatione, wier die eene wät ferstoant, un die uur nit, so ärkläärt ju Unnersäikerske. Jo sunt also deeran woand, Situatione uut ferskeedene Perspektive tou betrachtjen.

In Huus hääbe wie uus Bäidene gans in ju oaine Sproake apleeken, man muugelkst ädder (in n Oaler fon two Jier of eer) hääbe wie do mäd uur Bäidene spielje lät. In n poor Wieke wieren jo wonneljende Woudebouke un bee Sproaken hääbe jo akzentloos leerd. Wichtich is deerbie fonsälwen, dät dät Noaberbäidene in jusälge Oalersklasse rakt. Uurs skäl me dät ap n uur Wiese räägelje. Uk skällen do Themen fon de Buutewaareld in Huus beboald wäide, sodät do Bäidene wät hääbe uum uurtousätten. Foarallen in wäkke Uutlounder-Huushollengen kon dät failje. 
Foar n Bäiden heert ne bestimde Sproake tou ne bestimde Person of ne bestimde Situation. Wan me sunner Gruund two Sproaken ieuwenskenunner boalt, kon dät Bäiden do nit as apaate Sproaken unnerskeede.  




#Article 411: Lojban (158 words)


Ju Ploansproake (also kunstelke Sproake) Lojban [ˈloʒban] (Sproakcode ätter ISO 639-2: jbo) wuude in 1987 fon ju Logical Language Group äntwikkeld. Ju basiert sik ap ju uk kunstelke Sproake Loglan. Bie ju Äntwikkelenge wuude besunneren Wäid deer ap laid, een bruukbeere, fräi ferföigbeere Sproake tou skäpjen, ju so uumfoatend as muugelk is. Die Woudskät fon do Gruundwoude is uut Woudstomme fon do säks waareldwied maastboalde Sproaken ätter aan bestimden Algorithmus bilged. Düsse Uursproangssproaken sunt Arabisk, Chineesk, Ängelsk, Hindi, Rusk un Spoansk.

Een besunner Määrkmoal fon Lojban is, dät do betjuudengsdreegende Woude nit in Verben, Substantive, usw. unnerskat wäide. Ju Grammatik is strom ätter ju Prädikatenlogik apbaud. Die Sätbau is truch een Masse Struktuurwoude flexibel. Uurs as in dät Düütske mouten in dät Lojban die Numerus (Antoal) of dät Tempus (Tied) nit uutdrukkelk anroat wäide, wilst dät een Genus nit rakt. Foar dän Faal, dät die Spreeker Wäid ap düsse Informatsjoon lait, kon hie do mäd Struktuurwoude detaillierd formulierje.




#Article 412: Radbod (571 words)


Radbod (wäästfräisk: Redbad) (-719) waas n Köönich fon do Fräisen un aan fon do maast bekoande Persoonelkhaide uut ju fräiske Geskichte. Hie wäd in Chronike un Hilligenlieuwende ärwäänd as Köönich of Härtsoch fon Fräislound. Unner sien Heerskup häd Fräislound sien grootsten Uumfang häiwed, un wuude bekoand unner dän Noomen Magna Frisia. In dät Wällenmaterioal uut ju Tied fon Radbod wäd duudelk dät dän fräisken Köönich sik insätte foar n groot un heedensk Fräislound, un hiede dät kristelke Frankiske Riek as sien grootsten Fäind.

Uur Radbods Juugd un junge Jiere is niks bekoand. Wan in leetere Chronike uk behaupted wäd, hie skuul n Suun weese fon Aldgisl, so bestoant deerfoar in dät Wällenmaterioal uut ju Tied naan Bewies. Hie is wäil sicher apwoaksen in ne oadelige Familie un geloang nit eer an de Macht as uum 680, ätter dän Dood fon Aldgisl.

In n Ounfang ferron Radbod sien Regierenge änttuuskjend. Dät roate Konflikte mäd dät Frankiske Riek un hie moaste sik genöigje mäd ne unneroardende Rulle juunuur dän mächtigen Noaber. Twiske 688 un 695 ärleed hie wäkke Niederloagen juun dän Frankisken Huusmaier Peppin fon Herstal, as in dän Slacht bie Dorestääd.
Hoolichwais do njuugentiger Jiere slooten Radbod un Peppin Free, wierbie hie fersichtede ap dät Gebiet suudelk fon dän Oolde Rhien bie Utrecht un Leiden. Paat fon dissen Free waas dän Hilk twiske Radbod sien Dochter Theudesinda un Peppin sin Suun Grimoald, die der 714 fermöärend wuude.

Die Frankiske Burgerkriech, die der ätter Peppins Dood  (16 Dezember 714) uutbriek, bood Radbod näie Chancen. Hie kuud Utrecht un Dorestääd wier äroberje un in dät Jier 716 fuur hie sogoar dän Rhien hooch, wier hie in dän Slacht bie Kölln dän frankisken Huusmaier Karl Martell besiegede. Die hälge Bonifatius foont in Dorestääd fernäilde Säärken un besoacht Radbod in Utrecht.

Radbod ploande nochmoal in dät Frankeriek ientoufaalen un look deertou n groot Heer touhoope. Man fääre koom hie nit, dan hie stoorf 719 truch ne läipe Kroankhaid.

Wällen uut ju Tied leere uus nit, wäl Radbod apfoulgede. Fon leetere Historiker wäd wäil die Fräiske Heerfierder Poppo as sin Ätterfoulger betrachted. Ätter Radbod sin Dood kuud sien frankiske Juunpaatäi Karel Martell oawers eenfach in dät  fräiske Riek ienfaale un n Deel fon do Fräisen uurwinne.
					

 
Ju Legende bestoant, dät Radbod sik fon dän frankiske Missionar Wulfram dööpe läite wüül, man ap dät Allerlääste deerap fersichtede. As hie mäd een Been in ju Funte stuude, fräigede hie sin Dööper, of sien Foarallere uk in dän Heemel wieren. Wulfram oantwoudede, dät do in de Hälle wieren, deer jo nit dööpt wieren. Deerap betoachte Radbod sik un stapte uut ju Funte. Hie wüül ätters bie sien Foarallere blieuwe. 

In do Hilligenlieuwende kon me fäile wo me apommede, as die groote Fäind stuurwen waas. In do leetere ooldfräiske Texte wäd dan uk fertäld thet wi er north herdon Redbate tha unfretmonne (R1) (as wie eer tou dät Noude heerden [unner] Radbod dän Unfreemon). Hie wuud do also wäil betrachted as Anfierder fon do Noudljuude, do Wikinge.  

Deerhäär kuume wäil do Konrebbelswege in Aastfräislound, wier hie dan loangs raised hääbe skäl. N Wai Rebbelstieg rakt et uurigens uk noch bie Wyk ap Föhr.
Dan skäl hie uk noch begreeuwen weese unner dän Radbodsbierich bie Dunum of unner dän Plytenbierich bie Lier.

Deerätter hat uk ju  in Baalenje-Bieuwelte.

Die Noome Radbod skäl betjuude ‘hie die Räid bood’. Ap Ooldfräisk rakt dät rêd bâd mäd loange Vokoale, oukuuted in ju wäästfräiske Foarm Redbad.




#Article 413: Marselha (168 words)


Marselha (okstioansken Noome; frantsöösk:Marseille) is een fon do fieuw grootste Stääde fon Frankriek. In 2013 hiede Marseille 855.393 Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,7 Million. 

Dät sunt do Phönizier weesen, do uum 600 foar Kristus ätter dät Gebiet wai keemen un ju Stääd Massilia naamden. Do Phönizier hieden fuul Ärfoulch mäd dän Apbau fon ju Stääd. Dät wuude n groot Hondelssäntrum, mäd n grooten Hoawen. Jo hääbe as eerste in Wääst-Europa ne goude Kanalisation anlaid.

In dät Jier 1218 kreech ju Stääd Autonomie, man in 1347 keem ju Pest ätter Frankriek wai. Ju Pest is fielicht in Marselha ankeemen, un kuude sik so ätter dät Noude wai wiedje. Unner ju düütske Besättenge in n November 1942 - August 1944 wuuden groote Hoawengebiete fernäild. Bie Ougreeuwengen ätter dän Kriech sunt twiske Quai du Port un de Rue Casserie Spuure äntdäkt fon dän oolde Hoawen, Dokke un n Tjooter.

Olympique Marseille is ne gjucht bekoande Foutbalmanskup uut Marselha, jo spielje in dät Stade Vélodrome wier 60.031 Touskauere oane konnen.




#Article 414: Monochamus sutor (197 words)


Monochamus sutor (düütsk: Schusterbock, Einfarbiger Langhornbock, Einfarbiger Fichtenbock) is n Rust uut juu Familie Cerambycidae un is in Noud un Middel-Europa juuso as in Asien in Näddelwoolde ap Bierige tou fienden. Hie is een fon fjauer middeleuropäiske Monochamus-Oarde, man deerfon ap maaste tou sjoon.

Monochamus sutor is n swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 - 24 Millimetere. Hie häd, as alle Ruste uut dän Sleek Monochamus, besunners loange Taastere. Mongs häd hie ljoachte Fläkke. Dät litje Skild twiske doo Basen fon doo Juuken is ljoacht behierd.

Sien Moaden äntwikkelje sik in Näddelboome, foarallen in Kjuusdannen, oaber uk in dannene Boome un Fjuurenboome. An sukke Boome moaket n Wiefken ne litje Dobbe in dän Boark un lait dan n Oai roane. Deer sluupje doo Moaden un dan lieuwje se an n Ounfang unnern Boark wier joo uut Bast un Spint Stukke wächfrätte, bit joo sik leeter djapper int Holt boorje un noch moor fernäile. Wan doo Moaden ne Loangte fon fjauer Zentimetere hääbe, is Raue, dan moakje se hiere Metamorphose un boorje sik deerätter truch n rund Gat wier uut dän Boom hääruut. Sukke Imagines (uutwoaksene Ruste) kon me fon Juli bit September an doo Boome sjo.




#Article 415: Monochamus galloprovincialis (175 words)


Monochamus galloprovincialis is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Doo sunt in Fjuurenboomwoolde foarallen in Suud-Frankriek, oaber uk in uur Regionen as Suud-Düütsklound tou fienden.

Juu Oard häd ne Loangte fon 12 - 25 Millimetere. Man kon hier aaltouhoope as dunker beteekenje, man juu häd fuul ljoachte Fläkke, deeruum dät dät Hoalsskild un doo Juuken mäd wietjeele, griese un swottbruune Hiere bunt behierd sunt. Dät litje Skild twiske doo Juukenbasen is uk tou groote Deele so behierd, dät häd oaber aan uunbehierden dunkeren Fläk.

Juu Lieuwendswiese fon Monochamus galloprovincialis is so äänelk as juu fon Monochamus sutor. Ne litje Moade fon Monochamus galloprovincialis frät ätter dät Sluupjen an n Ounfang bloot unnern Boark, leeter oaber djapper in dän Boom roane. Dan rauje doo Moaden, wan joo fat sunt, in ne Koomere uut Spoune, un äntwikkelje sik deer tou n uutwoaksenen Rust. Die frät sik dan tou n rund Gat wier uut dän Boom hääruut un frät an Spiere un an dän Boark fon junge Riesen. Doo uutwoaksene Ruste sunt fon Juni bit Semptember tou sjoon.




#Article 416: Monochamus sartor (256 words)


Monochamus sartor is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Disse Oard rakt dät fon Aast-Frankriek, juu Swaits un dän Räst fon Middel-Europa, Noud-Italien un Rumänien bit tou juu Ukraine.

Monochamus sartor is aan swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 bit 37 Millimetere. Sien Bupperjuuken (Elytrae) faale an hiere Basis ou. Dät litje Skild (Scutellum) is n bitje behierd. Moaden fon disse Oard wäide bit tou 6 Zentimetere loange, Puppen sunt wiet, 15 bit 38 Millimetere loange un hääbe Taastere, doo an hieren Buuk in Spiralfoarm touhoopebuunen sunt.

Dät Wiefken bit litje Dobben in dän Boark un lait in älke Dobbe n oankeld ovoal Oai mäd ne Loangte fon 4,6 bit 5,4 Millimetere Loangte. Fluks ätter dät sluupjen frät sik sunne litje Moade unnern Boark, truch dän Bast un doo buutere Deele fon dän Spint. Die Gong wäd eerste mäd fernäilden Boark (bruun), dan mäd ljoachte Holtspounen apfälld. Joo frätte sik foar een Mound truch dät Holt, dan boorje se 18 Millimetere breede Gonge bit tou 14 Zentimetere djoop in dän Boom, wier se dan hiere Koomere baue. Deer rauje se as Puppe un äntwikkelje sik tou n uutwoaksenen Rust, die sik truch n 7,5 bit 10 Millimetere breed oval Gat wier uut dän Boom hääruut boort. Doo uutwoaksene Dierte fljooge fon Eende Juni bit in dän August in dän Woold hääruume. Sunne Rustegeneration lieuwt foar een, säilden uk two Jiere. Bie Ätterfoarskengen in Polen koom hääruut, dät hie deer foarallen juu Kjuusdannen-Oard Picea abies, oaber uk juu Fjuurenboom-Oard Pinus sylvestris, Dannen un uur Näddelboome befaalt.




#Article 417: Skoule Risum (202 words)


Ju Skoule Risum (deensk Risum Skole, noudfräisk Risem Schölj) as ne Gruund- un Haudskoule in Risum in Noudfräislound. Ju Skoule is tjosproakich, ju Unnergjucht lapt ap Hoochdüütsk, Deensk un Fräisk. Dät rakt do Klassen 1 bit 9 ap ju Skoule, do oawers ap tjo Klassen apdeeld sunt. Ju 1. bit ju 3. Klasse leere touhoope, dan ju 4. bit ju 6. un uk ju 7. bit ju 9. Klasse. Aaltouhoope sunt dät 38 Bäidene un säks Koastere.

Ju Skoule hääbe jo 1946 gruunded. Dät skäl ne Skoule weese, ju do sleswigske Sproaken un Sproakenfuulfoold stutsed. Ju Unnergjucht ron in do eerste Jiere in ferskeedene Sproaken, fuul uk ap Fräisk. 1956 häd Skouleboas Marie Tångeberg Fräisk offiziell as Unnergjuchtssproake fäästlaid. Dät waas fon dät Skoulegesäts so nit foarsäin, dät koant neen Fräisk, man jo hääbe fon dät Skoulamt niks kweeden, hääbe dät wainuumen. Dät geen so fääre bit 1970. Ju Tied hied sik annerd un wan do Bäidene foartied aal fon Huus uut Fräisk koanden, so waas dät nu oafte so, dät do junge Ljuude fon Fräisk goarniks moor ouwisten. Hoochdüütsk un Deensk wieren nu do Unnergjuchtssproaken. Man uk Fräisk is blieuwen un wäd do Bäidene leerd un bietiede uk as Unnergjuchtssproake bruukt.




#Article 418: Aminosüüren (376 words)


Do Aminosüüren sunt ne Klasse fon organiske Ferbiendengen. Do bestounde toumindest uut ne Carboxylgruppe (-COOH) un ne Aminogruppe (-NH2). Bie do natüürelk foarkuumende Aminosüüren stoant ju Aminogruppe an dät C-Alpha-Atom ieuwenske dät Koolestof-Atom fon ju Carboxylgruppe (-COOH). (H = Woaterstof; C = Koolestof; O = Suurstof; N = Stikstof)

Ju eenfachste Aminosüüre is Carbaminsüüre. Ju bestoant bloot uut düsse Deele, is oaber instabil. Natüürelk kon sunne Aminosüüre oaber uk n gratter Molekül weese. Dät Koolestofatom inne Midde mout nit fluks mäd ju Aminogruppe ferbuunen weese, deertwiske kon uk noch fuul weese, also rakt dät uk unnerskeedelke Aminosüüren.

Ne Aminosüüre kon as ju Speegelbielde fon uurs een uutsjo. Do wäide dan as L- un D-Aminosüüren beteekend. Ap do Bielden sjucht me as Biespile L-Alanin links un D-Alanin gjuchts. In düsse Bielden (Struktuurfoarmeln) sunt dät C fonne Carboxylgruppe un ju CH-Gruppe, an ju die Räst (CH3) un ju Aminogruppe (NH2) un ju Carboxylgruppe honget, nit meeoubielded, do sunt oaber deer. Dät ju Ferbiendenge twiske ju Aminogruppe (NH2) un ju nit meeoubieldede CH-Gruppe as swotten Kiel teekend is, betjud, dät ju Aminogruppe in dän Faandergruund stoant (Sun Molekül is je inne Realität 3-dimensionoal).

Wan nu also toun Biespil dät D-Alanin uumetraald wäd, is dät nit identisk mäd dät L-Alanin, dan wan me n D-Alanin uumetraalt, stoant ju Aminogruppe in n Bäätergruund un nit in n Faandergruund as bie dät L-Alanin.

Ne Aminosüüre kon sik mäd uurs ne Aminosüüre ferbiende. Deerbie gungt fon ju eene Aminosüüre n Woaterstof-Atom uut ju Amino-Gruppe ferlädden, bie ju uur Aminosüüre gungt ne n Suurstof- un n Woaterstofatom uut ju Carboxylgruppe ferlädden. An do Steeden, wier do Atome ferlädden geen sunt, äntstoant dan ne Ferbiendenge twiske do two Aminosüüren. Do Atome, do ferlädden geen sunt (two Woaterstofatome un een Suurstofatom) ferbiende sik tou Woater (H2O). Sunne Ferbiendenge uut two Aminosüüren hat Dipeptid, uut tjo Aminosüüren hat dät Tripeptid un uut fuul Aminosüüren hat dät Polypeptid.

Oaiwiete ( feekelk: Proteine ) sunt Polypeptid-Kätten uut Alpha-Aminosüüren. Do maaste Aminosüüren, do in Oaiwiete tou fienden sunt, sunt L-Aminosüüren. D-Aminosüüren rakt dät bloot in do Oaiwiete fon eenige Lieuweweesen, as toun Biespil do Conidae (Ne Familie fon Seesniggen, do foarallen in do tropiske Meere lieuwje). Ne Aminosüüre, ju n Deel fon n Oaiwiet weese kon, wäd as proteinogen beteekend.




#Article 419: Oaiwiete (217 words)


Do Oaiwiete ( feekelk Proteine, buute fon't roomelster Säspel Aaiwiete, Düütsk:Proteine, Eiweiße ) sunt uut Aminosüüren apbaude besunners groote Moleküle (Polypeptidkätten). Do spielje in dän Apbau fon alle Sällen ne wichtige Rulle.

Ju Ruumte-Struktuur wäd apdeeld in Primär-, Sekundär-, Tertiär- un Quartär-Struktuur. Dät betjudt nit in älken Faal, dät n Protein bloot een fon düsse Struktuure hiede, noa, do Struktuure beskrieuwe bloot unnerskeedelke Oainskuppe fon ju Ruumtestruktuur. Fonsäärm rakt dät in dän Häärstaalengs-Ouloop fon Oaiwiete (Proteinbiosynthese) unnerskeedelke Stadien, deeroane mongs ju Aminosüüresequenz al deer is, man ju Fooldenge in ju Ruumte noch nit.

Ju Primär-Struktuur fon n Protein beskrift ju Aminosüüre-Sequenz, dät hat, wäkke Aminosüüren in dät Protein sunt, un in wäkke Riegenfoulge. Wan deer bloot n gans litjen Unnerskeed twiske two Proteine is, sunt dät al two ferskeedene Proteine. Dät jält natüürelk uk foar do uur Struktuure.

Ju Sekundär-Struktuur beskrift ju Ruumte-Struktuur fon aan spezifisken Ousnied fon dät Protein. So aan Ousnied kon as Helix (Moortoal:Helices), as Fooldblääd (düütsk:Faltblatt) af as n Strik (düütsk:Schleife) apbaud weese, wierbie dät fon Helices, Fooldbleede un Strieke moorere Varianten rakt.

Oafter rakt dät:

Ju Tertiär-Struktuur fon n Protein beskrift nu ju Ruumte-Struktuur fon dät heele Protein, wo dät uut do ferskeedene Sekundär-Struktuure as Helices, Fooldbleede un Strieke apbaud is.

Ju Quartäärstruktuur beskrift, wo sik moorere Protein-Moleküle tou aan Komplex ounoardenje.




#Article 420: LED-Lampe (656 words)


Ne LED-Lampe is n SSL (Solid state lighting) Lampe apbaud uut ne Gruppe fon Leds (Ljoachtdioden). Do Karakteristieke fon do anwoande Leds in de Lampe bestimme touhoope mäd dän Stroalengswinkel die Luchtstroom, Luchtstäärkte un Faawenwiergoawe. 

Wiet Lucht in LED-Lampen wuud uursproangelk moaked truch mäd Hälpe fon n UV-LED ne fluoresierjende Loage ('Phosphor') tou beljoachten. Intwiske rakt dät uk Variante do der fluks wiet Lucht uutstroalje. Uum wook wiet Lucht tou kriegen wäide wier uur Stoffe ferwoand, do ne woorm-wiete kleur emittierje, as Gould.

LED-Lampen rakt dät in ferskeedene Modelle, wierbie ju Foarm fon ne gewöönelke Glöipeere mäd eventuel ne groote Edison-Foatenge (E27). Dät rakt uk uum Modelle mäd ne litje Edison E14-Foatenge,  GU5.3-Stikfout (Bipin-Foet) of GU10-Bajonetfout.

Bie LED-Lampen sunt die Luchtstroom (in Lumen), ju Lichtstäärkte (in Millicandela) un die Stroalengswinkel (in ̊) relatierd.

Biespil: n 4000 mcd 30̊ LED stroalt juust sofuul Lucht uut as n 1000 mcd 15̊ LED. Die Stroalengswinkel is halwierd in de Bratte as uk in de Hööchte, ju Luchtstäärkte is deermäd fjauermoal so stäärk. Sjuch uk MR16.

Luchtstroom is ne Mäite foar ju Masse Energie ju n Luchtwälle in aal Gjuchten uutsoant. Ju Eenhaid fon Luchtstroom is die Lumen. Die Luchtstroom fon ne Glöipeere fon 40 Watt is t.B. 300 lm .

Ju Luchtstäärkte fon ne Luchtwälle is ju Masse Lucht ju de Wälle ourakt. Ju wäd foar LEDs uutdrukt in Millicandela (mcd).  1000 Millicandela is gliek an 1 Candela. Ju Luchtstäärkte is t.B. 590.000 mcd.

Uum annaierjend ju Masse Lumen uuttoureekenjen wäd ju Taal Candelas deeld truch de Deeltaal ju tou dän Stroalengswinkel fon ju Lampe heert (sjuch MR16).

Foarloage:Luchtstroomtabelle

Ju Faawetemperatuur kon anroat wäide in Kelvin of Mired (1 Millione deeld truch de Faawetemperatuur in Kelvin).

As bereekend foar 10.000 Baadenuuren:

Ne LED-Lamp kon theoretisk uungefäär 50.000 Baadenuuren meegunge (ne normoale Glöipeere funktioniert in n Truchsleek 1.000 Baadenuuren, Ne Spoarlampe (Kompaktljuchtlampe) twiske 6.000 un 15.000 Baadenuuren, ouhongich fon ju Marke). In n Praxis stoalt sik hääruut, dät ne LED-Lampe in n Truchsleek 10.000 Baadenuuren uuthaalt.  Die Luchttouräächfaal uur ju ganse Tied is minner as 30%. Ju Lampe wäd minner heet un is swänk- un steetbeständich. Deerjuun konnen ju Glöipeere un ju Spoarlampe disse Waarmte ferdreege, in Juunsats tou ju LED-Lampe, ju neen hooge Temperatuure ferdreege kon. Dät is die wichtichste Gruund, wieruum apstuuns noch neen LED-Lampen tou kriegen sunt, do der beträfs Luchtärdraach un Formoat gliekwäidich sunt an t.B. ju 60W Glöipeere.
Ne LED=Lampe ferdrächt goud dät gaue Ien- un Uutskaltjen, un ju kon sunner Probleme oubländed wäide.

Do LED-Lampen fon däälich reeke sowät 50% fon ju apnuumene Energie ou in Lucht. Bie ne Spoarlampe is dät sowät 35% un bie ne Glöipeere 10%. Ju Räst wäd uumetou ouroat as Waarmte.

Bie ne Spoarlampe duurt dät eenige Sekunden eer ju dän fulboodige Luchtärdraach rakt, wier ju LED-Lampe fluks ätter dät Ienskaltjen dän fulboodige Luchtärdraach rakt.

LED-Lampen sunt djuur bie n Anskafjen. Eende 2008 kostede ne 6 Watt LED-Lampe (tou ferglieken mäd ne 75 Watt Glöipeere) twiske 25 un 45 Euro. Midde 2009 is die Pries al wät faalen.

LED-Lampen reeke täämelk häl Lucht un dät wäd deeruum ourät, liek in ne LED-Lampe tou kiekjen.

Uk hieden LED-Lampen eenige Jiere häär n litjeren Stroalengswinkel, wiertruch jo minner goadelk wieren uum toun Biepsil n gansen Ruum tou beljuchten. Apstuuns rakt dät genouch LED-Lampen tou koopjen mäd n Stroalengswinkel fon 360̊.

Die grootste Ätterdeel fon LED-Lampen is sunner Twieuwel ju Faawetemperatuur. Ju wäd nämmelk as koold un uunkemoudich fäild. Man apstuuns (Midde 2009) sunt woormwiete un extroa woormwiete LED-Lampen tou kriegen. Do sunt mäd ne gans tänne Gouldloage bedäkt, wiertruch dät Lucht molliger un jeeler wäd.

Uk ju Faawenwiergoawe-Index, ju der wiest of aal Faawen bie Beljuchtenge apa ne natüürelke Wiese wierroat wäide, is bie LED-Lampem noch nit optimoal. Foar ju Akseptierenge fon LED-Beljuchtenge in de Huus is dät n wichtigen Faktor. 

Weegen do läige Stroomkostenge un dän loange Lieuwendsduur wollen LED-Lampen in de Toukumst woarskienelk fuul fon do uur Lampensoarten ärsätte.




#Article 421: Ljoachtdiode (1201 words)


Ne Ljoachtdiode (uk Lumineszenz-Diode, kuut LED foar Light Emitting Diode of uk luchtemittierjende Diode) is n elektronisk Hoolichlaiter-Bauelement. Lapt truch ju Diode Stroom in Truchläitgjuchte, so stroalt ju Lucht, Infraroodstroalenge (as Infrarooddiode) of uk Ultraviolettstroalenge mäd ne Woogenlaangte, ju der ouhonget fon dät Hoolichlaitermaterioal un ju Dotierenge.

Die Ruske Wietenskupper Oleg Losev äntdäkte al hoolfwais do twintiger Jiere, dät Dioden Lucht uutstroalden, wan Stroom deertruch loope lät wuude. Al 1927 publizierde hie in ne ruske Tiedschrift Eenpeldhaide uur ju eerste LED un fräigede Patent an. Losevs Oarbaid wuud oawers nit beoachted un deertruch duurde dät bit 1962 eer ju LED wuudelk truchbriek. In dät Jier äntwikkelde  Nick Holonyak ne wierkjende LED.

Ju Faawe fon dät ärtjuugde Lucht honget ou fon ju Soarte fon Materialien wier ju LED uut apbaud is, besunners fon ju Bratte fon ju “ferbeedene Zone” (ju Beendoustand) twiske dän Valenzbeend un dän Laitengsbeend. Deertruch lät sik uk ferstounde, wieruum ne LED mäd ne groote Woogenlaangte ne läigere Truchläitsponnenge häd, t.B. rood 1,5 Volt un blau 3,6 Volt. Deeruum dät ju Sponnenge uur de LED uk n bitje haager wäd bie n gratteren Stroom, wol ju ätter ne kuutere Woogenlaangte apschuuwe. So lät ne blaue LED bie läigen Stroom moor gräinsk un ne roode LED wäd (ieuwen!) jeel bie sofuul Stroom, dät ju stukken gungt.

Ju Äntwiklenge fon de blaue LED häd loange ap sik täiwe lät. Blaue (un wiete) LEDs, gründed ap hoolichlaitend Galliumnitride sunt uutfuunen fon Shuji Nakamura. Eerste in do njuugentiger Jiere rakt dät betoalboare Uutfierengen mäd genouch Hällegaid ap t Määrked. Sunt 2006 stoant ju blaue LED ju gräine bolde nit moor ätter. Un as ju blaue LED tou Ferföigenge koom, wuud fulboodige RGB]-Faawenmiskenge muugelk. 

Wiete LEDs wuuden uursproangelk moaked truch mäd Hälpe fon ne djoopblaue LED ( Woogenlaangte 440nm) ne fluoreszierjende Loage (mäd Uungjucht uk wäil 'Phosphor' naamd) tou beljuchten. Uk TjofaawenLEDs of RGB-LEDs konnen wiet Lucht uutstroalje.

Bolde aal Fierbetjoonengen foar elektroniske Apparoate seende hiere Kommando’s uur mäd Hälpe fon IR-LEDs. Do konnen n relativ hooch Fermuugen feroarbaidje. Infrarood-LEDs wäide uk fuul anwoand as integrierden Seender in Optokoppelere, Sicherhaidskomponenten, wierbie ju seendende Siede un ju ämpfangende Siede optisk fääst ferbuunen sunt, man elektrisk goud fonnunner isolierd sunt. IR-LEDS konnen uk anwoand wäide as Hälpbeljuchtenge foar analoge un digitoale Video-Kameras mäd Noachtapnoame,
deer die CCD-Apniemer uk geföilich is ap ju Woogelaangte fon ne IR-LED.

Dät rakt uk Twoofaawen-LEDs. Dät sunt normoale LED-Gehüüse, in do oawers two LEDs integrierd sunt, do ne ferscheedene Faawe hääbe, t.B. rood un gräin.
Wan me bee Faawen apljuchte lät, äntstoant jeel.
Twoofaawen-LEDs konnen two of tjo Ansluutengen hääbe.

Ne twofaawen-LED mäd two Ansluutengen wäd uk wäil wai-un-wier-LED naamd, ju Faawe annert sik truch ju Polarität fon dän Stroom uume tou kieren.
Truch ju LED ap Wikselsponnenge antousluuten, äntstoant ne Miskfaawe.

Mäd tjo Ansluutengen kon älke Miskfaawe fon rood un gräin moaked wäide, wan me dän Stroom truch do two LEDs apaat räägelt.

Fääre rakt et ap t Määrked LEDs mäd moor as two Faawen, wierbie ju full-colour RGB-LED, ju ne roode, ne gräine un (maasttied two) blaue LEDs änthaalt, wiermäd dät fulboodige Faawenspektrum bestrieken wäide kon. Do wäide anwoand in toun Biespil groote Ättergjuchtentikkere un Bieldeschärme.

Monochromatiske LEDs hääbe maasttied ne hooge Energie-Uutbüüte un sliete nit truch Bruuken. Dät rakt ferscheedene gongboare Mäiten, swonkjend fon 1,8 mm bit 20 mm, wierfon 3 un 5 mm maast foarkuumen däd. Do konnen truch Ansluutengen ap ne Laaderploate fäästlooded wäide.              

Truch ju Hoolichlaiterkonstruktion fon ne LED wäd dät uutsoande Lucht al n Bitje bündeld. Disse Bündelenge wäd apsichtelk fergratterd deertruch, dät me dät Kristal in n Rel=flektor montiert uum mäd n gratteren Eepengewinkel ne grattere Luchtintensität tou beloangjen. Do allerhälste LEDs (in dät Jier 2005 moor as 20 cd of uk 20 000 mcd) hääbe n gjucht smällen Eepengewinkel (minner as 20 Groad). N Reekenbiespil: n LED fon 25 000 mcd mäd n Eepengewinkel fon 20 Groad stroalt ne Masse Lucht uut fon: cd × sr(steradiaal) → 25 000 × 2p(1-cos(20p/360)) = 2 386 Millilumen = 2.4 Lumen. Toun Fergliek: ne 100 W Glöipeere lääwert uum 1200 Lumen; uum ne 100W Glöipeere tou ärsätten bruukt me also 1200/2.4 = 500 LEDs.
Ouhongich fon ju Ounweendenge kon dät Gehüüse mat, gefaawed-truchsichtich of kloor-truchsichtich wääld wäide. Ne matte LED ljucht truch n grootene Eepengewinkel as Ganses täämelk gliekmäitich ap un oaint sik deermäd as Kontrollampe.

LEDs hääbe in n Ounfang Skalenbeljuchtengslampen un Kontrollampen ärsät. Uum dät Jier 2000 roat dät ne näie Äntwiklenge, wiertruch nu uk LEDs mäd ne fuul haagere Hällegaid produtsierd wäide konnen. Hiertruch sunt disse Hoolichlaitere nu stoadich in n Apmarsk uum Glöipeeren tou ärsätten, toun Biespil in Ferkiersampele un Woarschauengsluchtere bie Boanuurgonge. Truch hiere fuul laangere Lieuwendsduur, groote mechaniske Steetfäästegaid, fuul litjeren Energiebedarf un deertruch fuul minner Waarmte-Ougoawe sunt do ne billige un Uumwaareld-früntelke Alternative. Näiere Typen konnen al bolde do Halogeen-Lampen ärsätte; jo ferbruuke minner Energie un sun nit nit fuul djurre.

Dät rakt n wichtigen Unnerscheed in dän Wierkengsgroad foar faawige monochromatiske LEDs ap ju eene Siede un wiete LEDs ap ju uur. Ne monochromatiske LED, besunners ne roode, kon gjucht wirtschaftelk weese (bit sogoar 50% fon ju elektriske Energie wäd uumesät in Lucht). Dät loont düütelk, sukke LEDs tou benutsjen insteede foar Glöipeeren in roode Ferkiersampele: ju Glöipeere häd ne totoale Wierkengsgroad fon sowät 5% un deerfon gungt dan uk noch fuul ferläddenin dät roode Glääsfilter). Uk paaset hier die litje Eepengewinkel fon ne LED gjucht goud. 
Die Wierkengsgroad  fon ne wiete LED is fuul litjer as die fon ne roode: ne wiete LED is touhoopebaud uut ne blaue LED (mäd al n n läigeren Wierkengsgroad as ju roode) un ne Phosphor-Loage ju n Deel fon dät Lucht uumesät in jeel, wierbie fuul Energie ferlädden gungt. Jeel kombinierd mäd blau rakt dan n wieten Iendruk. Wiete LEDs sunt truch dit Prinzip nit of bolde nit moor wirtschaftelk as groote Glöipeeren (fon sowät 100 Watt). Litje Glöipeeren as in Taaskenlampen hääbe oawers n noch litjeren Wierkengsgroad; deeruum un wült dät Lucht fon do hälle LEDs stäärk bunneld is, rakt dät noch wäil Anweendengen, wier Ärsats nutselk weese kon. Ju maast wirtschaftelkje Beljuchtenge wäd uurigens bilded fon Fluoreszens-Lampen, wan me ju Taal Lumen pro Watt betrachtet.
 
Luchtstroom ferglieked

Ne moderne Spoarlampe is also wirtschaftelker as dän maast moderne LED. Ne LED slacht wäil ju ooldwaareldske Glöipeere, man nit do moderne Spoarlampen. Die Pries fon ne moderne LED is uungefeer 15 Eurocent pro Lumen; dat is sowät 15x sofuul as dän Pries fon ne gewöönelke Spoarlampe, ju der minner as 1 Eurocent pro Lumen kostet (2006). Uk in Pries kon ne LED also goarnit konkurrierje. Ju Lieuwendsduur is oawers gans goud, mindestens 50 000 Uuren, juun hööchstens 18 000 Uuren fon sogoar do maast moderne  
Roorenlampen un Natrium- of Kwiksäälwerdamplampen. Bloot do sonaamde long life gunge mäd n goud Foarschaltapparoat wäil bit 84.000 mee. Disse Lieuwendsduur is gruunded ap n technisken Uutfaal fon hööchstens 10% un maximoal 10% Touräächgungen fon dät Lucht.
Bie do maaste LEDs mäd hooge Laistenge wäd ju Luchtstäärke mäd de Tied loangsoam minner. Buutendät nieme Lieuwendsduur un Luchtärdraach stäärk ou wan ju LED heet wäd. Ne goude Köilenge is noodweendich un dät moaket him wier gratter un swarrer. Bolde naan eenpelden Fabrikant garantiert Lieuwensduur un Luchtärdraach.




#Article 422: Nukleotid (101 words)


N Nukleotid is n Bestounddeel fon ne Nukleinsüüre, also inne belieuwede Natuur Desoxyribonukleinsüüre (DNA / DNS) un Ribonukleinsüüre (RNA / RNS). Älke Nukleinsüüre is ne Kätte uut Nukleotide.

Älket Nukleotid bestoant uut:

Ju Ferbiendenge fon Nukleo-Base un Sukker alleenich, sunner Phosphat, hat Nukleosid. Bloot wan deer Phosphate mäd ferbuunen sunt, is dät n Nukleotid.

Adenosintriphosphat is n Nukleotid inne Ribonukleinsüüre:

Hier sjucht me links do tjo Phosphate, inne Midde dän kringföärmigen Sukker un gjuchts dän Räst fon't Adenin. Sunner do Phosphate hat dät Adenosin, dät is dan n Nukleosid, mäd trjo sukke Phosphate is dät n fulständich Nukleotid, nämmelk dät Adenosintriphosphat.




#Article 423: Lech Wałęsa (161 words)


Lech Wałęsa [ˈlɛx vaˈwɛ̃sa] (* 29 September 1943 in dät Täärp Popowo bie Lipno /Kujawien-Pommern, Polen) is n polnisken Politiker, Gewierkskupsmon un Nobelprieswinner foar dän Free. 

Wałęsa häd ne Fäkuutbildenge as Elektriker besoacht un häd 1980 ne wichtige Rulle spield bie do Straike in Danzig (Pools: Gdansk). Hie waas aan fon do Meegruundere un twiske 1980 un 1990 uk die Foarsitsende fon ju uunouhongige polniske Gewierkskup Solidarnosc (Solidarität). Ätter ju Bekoandmoakenge fon dän Beleegerengstoustand in 1981 is Wałęsa as aan fon ju kommunistiske Paatäi hiere skäärpste Juunspielere unner Huusarrest broacht, man 1982 wier fräilät.

As aan fon do fierende Ljuude unner ju Periode fon politiske Uumwalterenge häd Wałęsa ätter sien Woal tou dät Amt fon Stoatspräsident ju politiske un wirtskaftelke Uumbildenge fon n sozialistisk Systeem tou n demokroatisk fräi-Määrked-Systeem (ju sonaamde Trääde Polniske Republik) organisierd. In dät Jier 1998 is Wałęsa as Foarsitsende fon ju Christen-Demokroatiske Paatäi wääld wuuden, ätter dät him al 1983 dän Nobelpries foar dän Free touärkoand waas.




#Article 424: Desoxyribonukleinsüüre (149 words)


Juu Desoxyribonukleinsüüre (Maasttieds oukuuted mäd DNA fon dät Ängelske Desoxyribonucleic Acid, man uk mäd DNS) is ne Nukleinsüüre un Dreeger fon dät Äärfgoud fon alle Lieuweweesen. Truch unnerskeedelke Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide, Bestounddeele fon Nukleinsüüren, kon deer gans unnerskeedelk Äärfgoud mäd kodierd wäide.

Juu Foarm fonne DNA is aan loangen Dubbelstrang, die as Dubbelhelix traald is.

Doo foulgjende Elemente sunt aaltiede inne DNA tou fienden:

Älken Oankeldstrang is ne Kätte fon Nukleotide, wierbie juu Nuklinbase ätter binnen wiesd un juu Desoxyribose touhoope mäd dän Phosphaträst ätter buuten.

Älket Nukleotid inne DNA bestoant uut:

Dät rakt noch moor Nukleinbasen af Nukleobasen, man inne DNA rakt dät bloot düsse.

Doo bee Oankeldstrange sunt truch Woaterstofbrääge mädnunner ferbuunen. Dät gungt inne DNA aaltiede, deeruum dät deer aaltiede ne Purimidinbase an aan Oankeldstrang juunuur ne Pyrimidinbase an dän uur Oankeldstrang lait. Gnauer kweeden, lait aaltiede Adenin juunuur Thymin; Guanin lait aaltiede juunuur Cytosin.




#Article 425: Sahel (443 words)


Die Sahel (fon dät Arabiske ساحل, wät sofuul betjuudt as Ouger / Kuste, düütsk: der Sahel / die Sahelzone) is dät Gebiet fon Afrikoa, die sik suudelk an juu Sahara anslut.

Die Sahel bestoant foarallen uut Toudensavanne, man ieuwenske juu Toudensavanne rakt dät noch Gäärs- un Struuksavanne, in dän suudelken Sahel rakt dät uk Druuge Savanne, deerjuun is in dän noudelken Sahel Wüüste un Hoolichwüüste tou fienden.

In dän Sahel rakt dät unnerskeedelke Klimate: in dän noudelken Sahel is dät druuch un heet, in dän suudelken Sahel deelwiese fuchtiger. Dät kon me oaber nit aaltiede so kweede, deeruum dät dät in dän Sahel n tropisk Wikselklima rakt, dät hat, dät sik ne druuge Jierstied mäd ne wäite ouwikseld. Die Wiksel is oaber täämelk uunräägelmäitich, oafer rakt dät loange Druuchten un dan wier bloot gans kuut Rien. 

Juu Wüüste Sahara woakst fääre ätter Suuden wai. In doo noudelke Deele fon dän Sahel äntstounde also näie Wüüstenflakten. Sunne Wüüstenbieldenge hat inne Fäksproake Desertifikation. Truch dät Woaksen fonne Befoulkenge hääbe doo Moansken in dän Sahel däälich uk moor Fäi as fröier, Kamäile, Bäiste, Schäipe, man foarallen Säägen. Doo fernäile dan uk fuul moor Natuur, un wan joo dät ganse Boark fon aan Boom iete, dan stäärft die Boom. Buutendät fertrappelje doo fuul Gäärs, wäil moor, as joo iete, un stampje dän Boudem fääst un suurje him mäd hieren Mjuks un hiere Miege uuremäite, wiertruch deer dan nit moor fuul woakst.

Ap dät Diagramm gjuchts sjucht me, dät dät sänt sowät 1970 in dän Sahel in doo maaste Jiere minner Rien roate, as in dän Truchsleek fon't twintichste Jierhunnert. Dät is oaber in doo lääste Jiere nit moor so joop unnern Truchsleek as in doo tachentiger Jiere, die Sahel skäl uk däälich fuul gräiner weese as doo. Juu Froage is, af düsse Druuchte fon juu Desertifikation kumt, of juu Desertifikation truch düsse Druuchte meebedingd is.

Doo Ljuude dwo uk wät juun juu Desertifikation. Een Methode is dät sonaamde Zaï, dät uk as Tassa beteekend wäd. Deer wäide litje Gate greeuwen un mäd organisk Materioal apfälld. Doo Termiten ferdeele düt Materioal dan inne Äide un moakje dän fästen Boudem wier loos. Wan juu fuchtige Jierstied kumt, kon me deer wät plonted wäide. Deer wäide dan mongs Fäildere moaked, mongs wäide deer dan oaber uk Boome plonted, wät wäil die duurhoafteste Wai is, juun juu Desertifikation tou kampjen.

Deerfoar is n Grootprojekt ploand: Gräine Muure fon Afrikoa in n Sahel. Dät skäl aan fieuw Kilomeetere breeden un soogenduusend Kilometere loangen Wooldstriepe fon Senegal in dät Wääste bit Dschibuti in dät Aaste wäide. Dät wuude 2005 fonne Afrikoanske Union ploand.

Doo foulgjende Lounde sunt gans af deelwiese in dän Sahel:




#Article 426: Mitochondrioale DNA (542 words)


Ju mitochondrioale DNA of mtDNA is ne litje ringfoarmige DNA, ju sik nit in dän Sälkääden befint, man in do Mitochondrien, litje Organellen deerbuute. Do Mitochondrien änthoolde uk n oainen Typ Ribosome. Dät rakt hunnerte fon Mitochondrien pro Sälle un do änthoolde älk fuul sirkuloare Chromosome. Do änthoolde aal dosälge Gene, man sunt nit immer identisk: Isodisomie hat sofuul, as dät aal Moleküle fon ne Sälle identisk sunt, Heterodisomie hat, dät do nit identisk sunt. Ju dubbelstrangige mtDNA bie dän Moanske änthaalt 37 Gene: 22 kodierje tou tRNA, 2 tou ribosomoal-RNA un do uurige 13 tou Oaiwiete. Dät Mitochondrion kodiert nit fulboodich foar sien oaine Oaiwiete: wäkke Funktioone sunt in dän Loop fon do Generatione fon dät nukleare DNA uurnuumen wuuden. Do Oaiwietprodukte fon do Gene hääbe dan ne apaate Translokationssequenz, wiertruch do ätter do Mitochondrien transportierd wäide skällen.

Ju mitochondrioale DNA ferierwet gewöönelk bloot uur ju wieuwelke Lienje un gungt also nit uur mäd Sperma of Blöitenstoaf. Do Mitochondrien fon ju monnelke Säidsälle fiende sik in dän Stäit, die bie de Befruchtenge maasttied nit in ju Oaisälle kumt. Der sunt oawers wäil eenige Biespiele fon Uurdreegenge fon mitochondrioale DNA fon dän Foar beskrieuwen wuuden.

Ju Doatseeke fon Ferierwenge truch ju Muur (maternoale Ferierwenge) fon mtDNA wäd oanwoand in ju Genografie uum ju Ferspreedenge fon uus Foarallere (of eegentelk uus ‘Foarmuure’) in ju Foargeskichte tou kartierjen. Wichtich deerbie is, dät dät mtDNA sik uur do Generatione nit annert, uutgenuumen wan deer ne Mutation aptrit, ju dan fon sunne ‘Stammuur’ as hiere Charakteristik an aal hiere Ätterkuumen fääre roat wäd. So kumt me tou ne hypothetiske ‘Eva’, fon wäl aal Moanskene ap de Waareld ap Eende oustamje skällen. Ju skäl dan uut Afrikoa keemen weese, sowät 140.000 bit 200.000 Jiere häär. Ju Doatierenge honget deerbie gjucht ou fon do Skatsengen fon dän Frequenz, wiermäd toufällige Mutatione in ju mitochondrioale DNA aptreede.
Uk bie ju Kartierenge fon ju Migration fon ju Steeleeke ätter dät Noude ätter dät lääste Iestiedoaler kuud mtDNA bruukt wäide.

Unnersäikengen mäd mtDNA sunt uk däin wuuden uum ju Oustammenge fon do Fräisen tou studierjen. Deerbie wuuden as Proobe moanskelke Hiere mäd Wuttel bruukt. Do gans litje Bietjene DNA do me me so kricht, wäide bit dät Milionefache fergratterd truch Polymerase-Kettenreaktion (PCR), so dät me dät fääre unnersäike kon.
Touhoope wuuden Prooben fon 123 Ljuude uut Noudwääst-Düütsklound unnersoacht, deerfon 28 fon fräisk Häärkuumen (3 Seelter, 4 Wääst-Fräisen, uurs noudfräisk (13 ap Föhr), 40 noudwäästdüütsk, 19 aastdüütsk, 16 deensk. Dät maast Apfaalende waas, dät do (Noud)Fräisen n gratteren Unnerskeed twiske Ljuude apwieseden as do Uur. Dät kuud deermäd touhoopehongje, dät Noudfräislound (uut ferskeedene Paate) fon dät Wääste häär kolonisierd wuuden is. 
Foar Seelterlound fäl ap, dät do tjo Prooben bolde gliek wieren. Aan fon do Ferfoatere fertälde bie ju Präsentation, dät do aal uut dät Noude (Strukelje) koomen. Deerap wuud him waiwiesd ap dät Ourieten fon do Famielienbeende mäd Tjootern ätter ju Juunreformation.

Ne mitochondrioale Ferierwenge is charakteristisk foar bestimde Kroankhaide, deeruum dät do bloot uur ju Muur fääre roat wäide konnen: dät Bäiden kricht aal dät Zytoplasma fon de Muur, un deeroun fiende sik do Mitochondrien. Sukke Kroankhaide kuume fuul foar in Köärperdeele (Brainge, Haat, Oogene, usw.), do der fuul Energie bruuke, deer dät mtDNA ju Ommengskätte in de Sälle fersuurget.




#Article 427: Frankfurt an 'n Main (246 words)


Frankfurt an n Main is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Deer woonje uungefeer 690.000 Ljuude un dät is ju grootste Stääd fon dät Buundeslound. Ätter Berlin, Hambuurich, München un Köln is dät ju füüftgrootste Stääd fon Düütsklound. Al in dät Hillige Roomske Riek waas Frankfurt ne wichtige Stääd; däälich is dät dät finanzielle Säntrum fon Düütsklound un Europa.

Deer stounde fuul hooge Bauwierke, wierfon eenige tou do hoochste Bauwierke fon Europa heere. Fon deer kumt uk die Öökelnoome Mainhattan, die sik touhoopesät uut ju Äi Main un Manhattan, aan Stääddeel fon New York, dät ja noch eerder foar sien Hoochhuuse bekoand waas.

Eer dän Twäide Waareldkriech waas dät aal uurs. Domoals hiede Frankfurt een baldoarich groote Ooldstääd un waas bekoand foar Fäkwierkhuuse. Man fon ju Ooldstääd is ätter ju Bombardierenge bloot min uurichblieuwen un noch minner in dän Wierapbau, die gau gunge skuul un sik nit nouch Tied noom, hoolich fernäilde Huuse wier ap Steede tou brangen.Uumdät deer nit moor fuul fon ju originoale Ooldstääd uurich is, wuuden un wäide wäkke wichtige Bauwierke ätter Jiertjaande ätterbaud, moor of minner so as jo wieren.
In dät Doom-Römer-Projekt tou n Biespil skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske Räidhuus, foar dät eer sin Bau in 1972 noch Ooldstäädhuuse fernäild wuuden sunt, dät oolde Sträitennätwierk wier häärstoald wäide. Buppedät skällen deer fieuwuntrüütich Huuse baud wäide, deerfon füüftien as Rekonstruktsjoon fon n Ooldstäädhuus, do uur in een Oard un Wiese, dät se ju Bielde nit minnerje skällene.




#Article 428: Gräinlound (1498 words)


Gräinlound (amtelk: Kalaallit Nunaat ('Lound fon do Moanskene'), deensk: Grønland, dt. Grönland) is n Ailound in dän noudelke Atlantiske Ozean, noudaastelk fon Kanada. Mäd ne Uurfläche fon 2 175 000 km2 is dät dät grootste Ailound fon de Waareld. Dät is Deel fon dät Köönichriek Dänemark. Siet 1979 häd dät ne uunouhongige Position juunuur Dänemark (status aparte) un dät heert siet 1985 nit moor tou ju Europäiske Union. Ju Haudstääd is Nuuk (Godthåb).

Gräinlound heert geografisk tou Noud-Amerikoa un geologisk betrachted tou ju kanadiske Ploate. 80% fon dät Lound is bedäkt mäd ne Iesloage, ju der bit 3 km tjuk is. Bloot ju Kusstriepe fon 15-150 km breed, foarallen in dät Suude un dät Wääste, is bewoonboar, as Foulge fon dän Ienfloud fon dän Golfstroom. Ju Kuste is iensnieden mäd uunmundige Fjorde un Glitskere, wierfon Iesbierge oubreeke. Gräinlound häd n Poolklimoa. 

Do uursproangelke Ienwoonere, do Inuit (uk Eskimos naamd), sunt fon fröier Nomoaden. Jo sunt oawers man ne litje Gruppe. Bie wieden do maaste Ienwoonere lieuwje in dät Suudwääste un sunt Gräinloundere, ne Moangelse fon Deenen un Inuit. Jo baale Gräinloundsk (Kalaallisut), wät een Varietät fon do Inuit-Sproaken (Inuktitut) is, un, uurs as wäkke Inuktitut-Varietäten fääre wäästelk, mäd latienske Bouksteeuwen skrieuwen wäd. Deensk un Gräinloundsk sunt do amtelke Sproaken. Ne trääde Gruppe Ienwoonere sunt Europäere, foarallen Deenske. Suldoate fon do USA sunt in dän Thule-Boasis stationierd.

Ju gräinloundske Wirtskup stutset sik foarallen ap Fiskeräi, Jaacht, Skäipe-Wirtskup un Bierichbau. Gräinlound fiert unner uur Pältse un Bierichbau as Kruolith, Kwarts, Glimmer, Lood, Zink un Iersenarst uut. Fröier häd dät uk Walfiskprodukte uutfierd.

Die wichtichste Gloowe in Gräinlound is däälich, as in Dänemark, die Lutheranismus. Dät Christendum is al uum dät Jier 1000 fon dän iesloundske Seefoarer Leif Eriksson ätter do gräinloundske Wikinger-Siedelengen broacht wuuden, man as do ferlät wuuden, bleeuw dät bloot noch fon Inuit bewoonde Gräinlound heedensk, bit die lutterske Pestoor Hans Egede in 1721 as Missionoar ätter Gräinlound koom.

Uum sowät 2500 foar Kristus koomen uut do arktiske Rebätte fääre wäästelk, wier däälich dät Noude fon Kanada lait, do eerste Moanskene ätter Gräinlound. Jo koomen eerste in dät Noude fon dät Ailound, uumdät jo deer goud tou Fout uur't Ies waigunge kuuden. Ju See twiske dät Noude fon Gräinlound un do kanadiske Noaberailounde is näämelk as n Nät fon äänge Kanoale, do licht tichtfjoose konnen. In do ies-fräie Rebätte fon Peary-Lound, dät noudelke Spit fon Gräinlound, lieten jo sik deel. Ju archäologiske Kultuur, ju deer däälich unnersoacht wäide kon, wäd fon do Wietenskuppere Independence-I-Kultuur naamd, ätter dän Independence-Fjord in't Noudaaste fon Gräinlound. Do Ljuude hieden noch neen eerene un neen iersene Seeken, jo bruukten oaber toun Biespil Reewen uut Flintsteen. Dät waas somäd noch een Steentied-Kultuur.

Do Ljuude hieden junner een häd Lieuwend. In dät Noude fon Gräinlound gungt foar moor as fjauer Mounde in't Jier ju Sunne nit ap (Poloarnoacht). Dät is grääsich koold un bloot dän kuute Suumer gungt ju Temperatuur moal n bitje uur dän Fjoosepunkt. Hälpsmiddele so as Woal-Ouljelampen, do wie fon leetere Eskimo-Kultuuren kanne, hieden do nit. Jo kreegen hiere Neerenge uut ju Fiskeräi un Joagd; een wichtich Büüte-Diert waas die Moschus-Okse, man uk Hoasen, Foakse un Fuugele wuuden joaged, wilst Rubben ne litjere Betjuudenge hieden, Rendierte roate dät domoals oaber nit in't Noude fon Gräinlound.

Me weet nit niep, wiertruch ju äntsteen is, man dät rakt ju Fermoudenge monken Wietenskuppere, dät sik ju Saqqaq-Kultuur in dät Wääste, Suude un Aaste fon Gräinlound uut Fertreedere fon ju Independence-I-Kultuur äntwikkelde. Ätter düsse Theorie sunt Ljuude, do fon dät hädde Lieuwend in't hooge Noude genouch hieden, loangs ju gräinloundske Wäästkuste ätter't Suude leeken. Düsse Ljuude huuseden wilst ju Suumer-Tied in Tälten uut Dierte-Häid. Jo wieren uk ju eerste Kultuur fon Gräinlound, ju Ouljelampen hiede. Deer oane kuuden se Oulje un Fat ferbaadene, dät deer uut Rubben un Woale wunnen wuude. Düsse Lampen bestounde uut Seepen-Steen, un jo wäide juust so bit däälich fon ferskeedene Foulke fon ju Arktis bruukt. Fääre ferbaadenden jo Holt. Dät waas foar n Deel Drift-Holt, man nit bloot: Besunners dät Wääste fon Gräinlound waas in düsse Tied woormer as däälich, sodät loangs do Fjorde Riesene, Ällerne un Wüülgene Boome tou fienden wieren.

Do Ljuude joageden Rendierte, man jo fängen uk Fiske, Rubben (t.B. Woalhoangste) un Fuugele. Dät is bekoand, dät jo Huunde hieden, man me weet nit, of do uk Huundeslieden hieden. Jo moakeden Reewen uut Flintsteen un Bunken. Hiere Woapen wieren Pieler un Booge, man jo hieden buppedät uk Harpuunen mäd bunkene Beweerenge.

Bit sowät 800 foar Kristus kon me ju Saqqaq-Kultuur ätterwiese. Ätter moor as duusend Jiere ferswoont ju dan, me fermoudet, uumdät dät Klima kaller wuude.

Juust in ju Tied, as dät Klima läpper wuude, koom oaber ne näie Kultuur, ju Independence-II-Kultuur, wier uut dät Wääste, fon do noud-kanadiske Ailounde: Twiske 1400 un 700 foar Kristus koomen do un lieten sik wier in dän tjuusterge, koolde Timpe fon dät noudelke Gräinlound deel, man uk fääre suudelk bie ju Disko-Bucht, wier toufoarne dät Rebät fon ju Saqqaq-Kultuur waas.

Ju Dorset-Kultuur wäd in two Phasen apdeeld: In ju Dorset-I-Kultuur (twiske 500 foar un 500 ätter Kristus) äntwikkelden sik in Rebätte fon Kanada un Gräinlound masse kulturelle Näierengen, tou'n Biespil noom roate dät moor Kunst. Ju ätterfoulgjende Phase, ju Dorset-II-Kultuur, ju uum 700 ätter Kristus ap Gräinlound ätter tou wiesen is un fon do bit uum dät Jier 1000, häd noch moor fon düsse Näierengen. Uk wan Flintsteen die wichtichste Räistof blift, uum sniedende Reewen tou moakjen, fiende sik uut ju Dorset-II-Kultuur toumäts uk Reewen uut Meteorit-Iersen, dät koold in Foarm hoomerd wuuden is. Dät is fonsäärm neen hooch äntwikkelde Foarm fon ju Metallurgie, man een Besunnerhaid is dät wäil foar düt Rebät. Wilst ju Tied fon ju Dorset-II-Kultuur koomen oaber uk do eerste Europäere ätter Gräinlound, Wikingere, un me kon spekulierje, of sik do Uurienwoonere deer wildääge wät oukieked hääbe. Me mout oaber bietou fertälle, dät ju Dorset-Kultuur fuul fääre noudelk ounsiedeld waas as do Wikingere, wät foar ne oainstoundige Äntwikkelenge spräkt.

In 875 foont die Norweger Gunnbjørn dät Ailound un naamde dät ätter sik sälwen Gunnbjørn-Lound. In 982 moaste Erik die Roode uut Ieslound fluchtje un loundede toulääst in't Suudwääste fon Gräinlound. Hie roate dät Ailound dän Noome Grænland (ooldnoudisk foar „Gräinland“), fermoudelk uum dät foar uur isloundiske Siedelere ferlokjend tou moakjen. Man dät Klima waas in düsse Tied uk wuddelk woormer as däälich. In 986 roakeden fjautien fon fieuwuntwintich isloundske Uutwonnerer-Skiepe mäd 700 Moanskene oun Boud Gräinlound. Mäd düt Foulk besiedelde Erik dät Rebät uum Brattahlíð, ju Loundnoame begon. Uut ju Tied ätter 1000, as do gräinloundske Wikingere kristend wuuden sunt, hääbe sik in't Suude do Ruinen fon Huuse un Säärken ärheelden, do do noudiske Siedlere bäätelät hääbe.

Uum 1000 ätter Kristus spratte sik oaber uk ju Thule-Kultuur fon dät Wääste ätter Gräinlound uut. Do Kultuurdreegere sunt ätter wäkke Fermoudengen do wichtichste Foaroolden fon do Gräinloundere fon däälich. Touminst ju materielle Kultuur is gjucht äänelk as dät, wät sik bie do gräinloundiske Inuit bit in ju Näitied fiende lät: Hiere Boote wieren al Umiaks un Kajaks, oun Lound bruukten jo al Huunde-Slieden. Jo fängen Woale un hieden al juust do sälge Reewen, do bit in ju Näitied monken do Gräinloundere Traditsjoon sunt. Fon dät Noude uut ferspratte sik ju Thule-Kultuur ätter't Suude, do Ljuude fon ju Dorset-Kultuur paaseden sik oun of wuuden uutrooded, so niep weet me dät nit. Man me hoalt foar weerskienelker, dät jo sik ounpaased hääbe, uumdät ju Thule-Kultur in do sälge Siedelengen tou fienden is, wier toufoarne ju Dorset-Kultuur waas. Uk mäd do Wikingere koom dät tou Kontakt un Konflikte:

Uum 1350 foonten raisende ju Wääst-Siedelenge ferlät foar. Me fermoudede, dät do Skrælingar, as jo do Inuit naamden, ju Siedelenge uurfaalen un fernäild hieden. Do uur noudiske Siedelengen ap Gräinlound heelten sik wät langer, bit tou Begin fon dät 15. Jierhunnert läite do sik uut histooriske Wällen ätterwiese. Jo hieden oaber unner dät kaller wäidende Klima tou lieden. Uk wan archäologiske Tjuchnisse wiese, dät jo sik truch ju Rubben-Joagd goud oun dät kallere Klima ounpaased hieden, wät dät foar weerskienelk heelden, dät jo uurloang wier tourääch ätter Ieslound un Skandinavien uumesiedelden. Deer waas truch Süükten, so as ju Päst, nouch Lound fräi wuuden, wier me beeter lieuwje kuude.

In dät 16. Jierhunnerd heerde Gräinlound wäil wier gans do Inuit. Eerste uum 1721, as die deensk-norwegiske lutterske Pestoor Hans Egede mäd ju Missionierenge fon do Gräinloundere begon, koomen wier Europäere, foaraaln Dänen, man uurloang uk düütske Missionoare ätter Gräinlound wai. In't Eende fon't 18. Jierhunnert wudden foar dän Honnel Siedelengen apgjucht un kolonioalisierd, fon 1774 - 1951 is die Honnel mäd Gräinlound n Deensk Stoatsmonopol. In 1951 sluute Dänemark un do Fereende Stoaten fon Amerikoa n Ferdraach uur ju gemeenskuppelke Ferdäägenge fon Gräinlound. Two Jiere leeter, in 1953, kricht Gräinlound foar n Deel Sälwenferwaltenge binne dät deenske Köönichriek, 1979 wäd ju Sälwenferwaltenge uutwieded. 1982 stämt Gräinlound in ne Foulks-Oustämmenge foar dät uuttreeden uut ju Europäiske Union, wät in 1985 uumesät wäd.

Jørgen Fleischer: A Short History of Greenland, Aschehoug Dansk Forlag, Kopenhagen 2003 (ISBN: 87-11-16274-0)




#Article 429: Sälle (Biologie) (139 words)


Ne Sälle is ju litste (elementare) Eenhaid fon do Lieuweweesen. Dät rakt toun Biespil uk Lieuweweesen, do bloot uut een Sälle bestounde.

Algemeen unnerskat me two Foarmen fon Sällen: Do Prozyten (uk Protozyten naamd) un do Euzyten. Do Euzyten sunt Sällen mäd Sälkääden, do Prozyten sunt Sällen sunner Sälkääden. Lieuweweesen do uut Euzyten bestounde heete Eukaryoten (dät is uk n Taxon) - Lieuweweesen do uut Prozyten bestounde heete Prokaryoten, jo sunt neen eenegaidelk Taxon.

Düsse Unnerskeedenge kon me modellhaft mäd ju Unnerskeedenge fon Inloundere un Uutloundere ferglieke: Do Inloundere hääbe toumindest ne gemeensoame Politik (un mongs wäil uk uur Gemeensoamgaiden), sunt also relativ homogen, do Uutloundere hääbe deerjuun bloot ju Oainskup dät jo nit uut dät Lound fon dän Betrachter sunt, jo hääbe neen Gemeensoamgaiden, sunt also heterogen as do Prokaryoten.

Do Sällen hääbe Organellen, do bestimde Apgoawen häbe:




#Article 430: Hubble Waareldruumte-Teleskoop (585 words)


Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble säin fon dät Ruumtefeer Discovery unner Mission STS-82.

Bielden nuumen fon dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble in falske Faawen wierroat: fon links buppe in Klokkewiesersin: TjukkopGalaxie], ju Kiegelwulke, two touhoope-steetende Kuugelgalaxie-e, un de Gebuurt fon ne Stierne in dän Omegadook. (Bielden sunt Oaindum fon NASA)

Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble (Hubble Space Telescope, HST) bestoant uut ne Taal fon Prezisionsinstrumente foar astronomiske Beooboachtengen. Dät is naamd ätter dän amerikoanske Astronom Edwin Hubble un troalt siet ju Lansierenge truch ju NASA ap n 24. April 1990 as een Kunstmoune uum ju Äide. Die Hubble wäd benutsed foar optiske Woarniemengen. Dät Teleskoop änthoalt uk ne Infraroodkamera. Foar Weerniemengen in dät Röntgenwoogelaangtegebiet wäd dät Chandra X-Ray Observatory bruukt.

Truch dät Failjen fon een Atmosphäre in dän Waareldruum konnen mäd dän Hubble uunkoand skäärpe Bielden fon fiere astronomiske Objekte moaked wäide. Een fon do bekoandste Bielden, do mäd dän Hubble moaked wuuden sunt, is fon dän Oadlerdook (M16). Ju Bielde is ätter fuul Astronome ju fluchste Bielde ju der je moaked wuuden is fon n Objekt in dät Al.

Fluks ätter ju Lansierenge koom hääruut, dät dät Waareldruum-Teleskoop nit goud funktionierde, deertruch dät die Haudspeegel truch n Instrumentationsfailer in ne ferkierde Foarm sleepen waas. Bie ne twäide Ruummission in n Dezember 1993, wierbie fon do Ruumfierdere n uur korrigierjenden Speegel anbroacht wuude, holp dät Eeuwel ou. In do Jiere deerätter sunt noch two Unnerhooldsmissione uutfierd wuuden. 

Intwiske wuuden al Ploane moaked foar dät foulgjende, beeter un grattere Waareldruum-Teleskoop un ap ju uur Siede stuuden uk in ju ap äidske Teleskoope gruundede Astronomie do Äntwikkelengen nit stil. Toun Biespil kuuden truch n grooten Taal litjere Teleskoopbielden tou kombinierjen un optiske Failere as Foulge fon Temperatuurunnerskeede un Turbulenz in ju Äidatmosphäre in real time mäd Komputere tou korrigierjen, fon ju Äide häär Bielden moaked wäide, do der juust so goud sunt as do fon dän Hubble, man dan fonsälwen fuul billiger.

 
Dän 16. Januoar 2004 roate ju NASA bekoand, dät die Hubble nit laanger uurhoald wäide skuul weegen do Ploane fon Präsident Bush, wier Moanskene ätter de Moune tou seenden un ap Eende ätter dän Planet Mars. Deerfoar moasten dan aal uur Seeken wieke. Ätter Ferwachtenge hiede Hubble deerätter noch n nutselken Lieuwendsduur fon sowät fjauer Jier. Ton Linssens fon ju beträffende ESA-Oudeelenge meent oawers, dät ju Äntskeedenge, dät Teleskoop nit moor tou uurhoaljen, niks tou dwoon häd mäd do Ploane, ätter Mars tou raisjen. Ju weere Gruunde is, dät die Ruumtefeer in n Toukumst bloot noch ätter ju Internationoale Ruumtestation ISS fljooge duur. Bloot deer kon kontrollierd wäide, of do litje Ästerken fon dät Hatteskild noch in n gouden Stoat sunt uum dän Touräächfoart tou moakjen. 

Man ap dän 31. Oktober 2006 roate ju NASA bekoand, dät in dän twäide Haaldeel fon 2008 daach noch een fjoode Uurhoalmission ätter dän Hubble uutfierd wäide skuul. Truch dät Iensätten fon näie Gyroskoope un Nikkel-Woaterstof-Akkus skuul die Lieuwensduur fon dät Teleskoop ferlaangerd wäide tou mindestens 2014. Fääre skuulen näie Instrumente installierd wäide : n Cosmic Origins Spectrograph un ne näie Grootwinkelkamera, ju ju oolde WFPC2 ärsätte skäl. Man in dän September 2008 roate dät noch ne techniske Stöörenge an dän Hubble, in dän Science Instrument Command and Data Handling (SICDH) Unit. Uum ju unner ju groote Uurhoalenge ouhälpe tou konnen, koom hääruut, dät n extroa Rusten nöödich waas. Deeruum wuud ju ferskäuwen bit 2009, wier ju Lansierenge fon ju fjoode Uurhoalmission (STS-125) statfoont ap n 11. Moai 2009. Ap n 19. Moai wuud die Hubble wier fon dät Spaceshuttle Atlantis in dän Waareldruum deelstoald. 




#Article 431: Heimeldinger (173 words)


Die Heimeldinger is ne oolde regionoale Appelsoarte uut ju Faanderpalts un fon n Haardtrant. Hie is rood-jeel, saftich un n bitje suur.

Die Heimeldinger wuude al in Uurkunden fon 1539 un 1588 as regionoale Soarte ärwäänd. Noch in't oachttienste un njuugentienste Jierhundert waas hie inne Faanderpalts un an n Haardtrant gjucht oafte tou fienden. In do lääste Jiere toachte me dan, die Heimeldinger waas uutstuurwen, bit me wier aan oankelden oolden Boom in ju Palts foont. Die Arbeitskreis Historische Obstsorten der Pfalz noom sik fluks ätterdät die Boom as Heimeldinger bestimmd waas Äänten un ääntede deer litje Anten mäd. Dät Ääntjen wude oaber juust noch toue gjuchte Tied däin! Kuut leeter is die oolde Boom stuurwen. Nu rakt dät ja oaber wier junge Heimeldinger-Boome, do eerste kuuden foar n Oktober 2000 bie n Uumewaareld-Pestoor (Bie dän Oarbaidskring oarbaided uk ne säärkelke Organisation mee) bestaald wäide. Die Heimeldinger kreech dan uk symboliske Betjuudenge, hie wuude fon dän Oarbaidskring as Obstbaum des Jahres 2000 köärd. Däälich rakt düsse Appelsoarte uk wier in toumindest een Tuunkeräi.




#Article 432: Kroane (206 words)


Ne Kroane (de. Wasserhahn) is n Mechanismus, wiermäd ju Ströömenge fon ne Flüssichhaid of n Gas in ne Laitenge räägeld wäide kon. Wieduut do maaste Kroanen konnen ju Truchströömenge striekend räägelje twiske gans sleeten (neen Ströömenge) un fulboodich eepen (maximoale Ströömenge). Dät Räägeljen geböärt mäd ne traalende Bewäägenge, ju der uurbroacht wäd fon n Traalknoop of ne Heeuwelte ap dät Ouspeerventil. Ouhongich fon dän Typ Kroane kon dän Räägelberäk bestrieken wäide mäd aan fjoondel bit moorere Uumetraale. Kroanen do dät uut ne Laitenge loope läite, hääbe ne Tüüte, sodät n fluggen Stroal äntstoant. Wäkke Kroanen hääbe n Uutloop mäd n Skruufanslus, sodät ne tiedwiese Ferbiendenge mäd n Ferbruuker moaked wäide kon, toun Biespil truch ne Tuunhoose of een Gasslauch. Kroane do der in ju Laitenge apnuumen wäide, konnen mäd Skruuf-, Flansk- of Löödferbiendengen uutfierd weese.

Dät Ouspeerventil kon ätter ferskeedene Prinzipe oarbaidje, as n Gummiring die der ap ne Boorenge drukt wäd, n Kuugel mäd n Twäärsgat, die der fertroald wäd, n Keegel die der in ne Piepe skäuwen wäd, twäin skuuwende keramiske Ringe of n Rubberslauch die der tichtkniepen wäd.

Dät maast bekoand sunt wäil ju Woaterkroane, ju Gaskroane un ju Ounbäitkroane tou Gebruuk in ju Huushollenge foar Toufier fon bäätnunner Woater, Gas un Waarmte.




#Article 433: Thermostoatkroane (169 words)


Thermostoatkroanen as Dusch-, Boadewonne- of Waaskdiskkroanen reeke ne konstante Temperatuur fon dät outappede Woater, unouhongich fon ju Lufttemperatuur un fon dän Druk in do Woatertoufuurlaitengen. 
 
Ju Woormwoatertemperatuur kon bit ap ne Ouwiekenge fon aan Groad Celsius fon ju Skältemperatuur konstant heelden wäide. Uut Sicherhaidsgruunde hääbe do Thermostoate an dän Ienstaalring n Speerknoop, die der ap 38 ̊C ienstoald is. 

Moonige Thermostoate hääbe noch ne Woaterknooptaste, ju dän Truchflus ap 50 % begränset. 
Dät rakt deertou Sunneruutfierengen, in do ju Miskkoomer buute fon Kooldwoater uumspäild is, so dät ju Kroane fon buuten altied köil blift. 

In dät Binnere hääbe do Miskthermostoate n Räägelder, die der fon Miskwoater uumspäild wäd. Die Räägelder bestoant äntweeder uut Bimetalträid, ju der tou n skruuffoarmigen Feeder wikkeld wuude, of ne mäd Paraffin fälde Kapsel, n sonaamd Woaks-Dienstof-Element. Bee Räagelderoarde fiere bie Temperatuurannerengen proportionoale Laangtenannerengen uut, wierbie ju Uutfierenge mäd Bimetalträid grattere Räägelweege beskrieuwe kon. 
Annerje sik do Touflusbedingengen (Temperatuur, Masse), so verskuft sik die Räägelder un eepent beluukengswiese slut Slitse fon do Woorm- un Kooldwoatertoulooplaitengen.




#Article 434: Bimetal (251 words)


Die Uutdruk Bimetal wäd foar ferskeedene Seeken anwoand. Dät beträft altied Dingere, do der bestounde uut two uunglieke Metalle, do gjucht fääst mädnunner ferbuunen sunt. Ju Betjuudenge, in ju die Uutdruk ap maaste anwoand wäd, is in Metalle mäd uunglieke Uutdienengskoeffiziente, uum Thermostoate un Thermometere tou moakjen. Dät rakt oawers uk gans uur Anweendengen fon Bimetal, so bestounde toun Biespil Kringsoagen mäd bimetallene Sniedebleede, uum Sponkraft mäd Ounutsengsfäästegaid tou kombinierjen. 

Ne bimetallene Striepe foar n Thermostoat bestoant uut two uunglieke apnunner walsede Stukke Metal, (oafte Invar un rostfräien Stäil). Disse two Materioale hääbe uunglieke Uutdienengskoeffiziente, wiertruch dät Bimetal bie Temperatuurannerengen beegjen däd: dät eene Metal dient daach stäärker uut as dät uur. Uum ne gratterer Uutwiekenge tou kriegen of ne grattere Ferstaalkraft, bruukt me ne laangere Striepe. Gewöönelk wäd ju Striepe spiroalfoarmich troald, sodät ju in ne litje Gehüüse paaset. Foar allerhound Temperatuurbewoakengsswäkke wäide Bimetalkonstruktione anwoand, as bie dän Thermostoat in n Köilskap of bie ju Bäitenge (Haitsenge). Dan wäd foarallen mäd dät Bimetal n Skalter betjoond.
Um dät Effekt antouweenden in n Thermometer (Bimetalthermometer), wäd ju Uutwiekenge uurbroacht ap n Wieser, die der uur ne iendeelde Skala bewääget. 

Mäd Bimetal konnen aal temperatuurgeföilige Skaltere moaked wäide; Bimetal-Skaltere wäide unner uur anwoand in Startere fon Fluoreszenzlaampen un uk as thermiske Sicherenge. Sukke Skaltere rakt et toun Biespil in Woatersjoodere, Stoafsuugere, Striekiersene usw. 

Ne Legierenge is wät gans uurs as n Bimetal: bie ne Legierenge sunt two Metalle mädnunner misked, wült n Bimetal bestoant uut two düütelk tou unnerskeedende Stukke uungliek Metal.




#Article 435: Uutdienengskoeffizient (144 words)


Die Uutdienengskoeffizient fon n Materioal rakt ne Mäite an ju Temperatuurouhongegaid fon ju Tichte.

Do maaste Materioalien dwo bie dät Apwoormjen uutdiene (positive Uutdienengskoeffizient); bie ne haagere Temperatuur vibrierje do Moleküle stäärker, wiertruch jo ne grattere Ruumte iennieme (Volumen sticht). Ne Uutnoame hierap is Woater, dät ju grootste Tichte häd bie 4°C. Dät dient uut bie läigere un haagere Temperatuure. Uk Zirkoniumwolframoat schrämpt wan dät waarmer wäd.

Je beeter do Atome anunner buunen sunt, je läiger die Uutdienengskoeffizient: so sunt do Wäide foar Wolfram un Diamant gjucht läich.

Ju Eenhaid fon α is (Meter pro Meter) pro Groad Kelvin. Die α-Wäid wiest also an, wofuul Meter aan Meter fon dät Materioal uutdient bie ne Temperatuuranstiech fon aan Groad Kelvin.
Do Wäide in ju unnerstoundene Tabelle sunt in Mikrometer. As Biespil: N Aluminium Stoab fon aan Meter wäd bie 1 Groad Temperatuuranstiech 23,2 Mikrometer laanger.




#Article 436: Umlaut (364 words)


Mäd Umlaut beteekent me ju Annerenge fon n Luud truch Ienfloud fon n uur Luud, oafte in dätsälge Woud. Ap Düütsk wäd die Umlaut maast ounroat mäd dät Teeken  (Umlautteeken) buppe ju Bouksteeuwe. 
Die Uutdruk Umlaut of umlaut wäd internationoal in ju Sproakkunde benutsed un is deeruum hier so uk biebeheelden.

In dät Seelterske häd die Umlaut uk wierked, man do ‘Umlautprodukte’ sunt deer uurs as ap Düütsk un wäide deeruum oafte nit mäd Umlautteeken ounroat. Ap ju uur Siede bruuke wie ap Seeltersk dät Umlautteeken foar besunnere Luude, do der nit truch Umlaut äntsteen sunt.

In dät Ooldgermaniske eendeden de Woude oafte ap fulle Vokoale, as -i un -u. Do hieden al fluks Ienfloud ap dät ganse Woud. In dät Gotiske (Got.) sjucht me deerfon al litje Anfange, man in dät Ooldhoochdüütske (Ohd.) hied sik die Ienfloud fon dät -i (-j) al wied truchsät, wieruum me deer fon i-Umlaut spräkt.
In dät Ohd. fint sik t.B. gast, gesti, nhd. ’Gast, Gäste’. Deerbie mai dät düütelk weese, dät dät e (ä) in ju Uutsproake twiske dät a (Tunge läich) un i (Tunge hooch) lait. Dätsälge rakt et bie uur Vokoale: Dorf - Dörfer, Wurst - Würste un mäd loange Luude: Rad - Räder, Not - Nöte, Kuh - Kühe un sogoar mäd Twieluude Braut - Bräute.
Sowät fint sik uk bie Tiedwoude, t.B. bie Konjunktiv wir würden ieuwenske Indikativ wir wurden. Deer stamt die Umlaut fon dät i, wät sik noch fint in dän ahd. Konjunkiv wurdim. 
Äänelks rakt dät bie füllen (got. fulljan) ieuwenske voll un bie jünger ieuwenske jung.

Deer dät Fräiske al eer moorere Annerengen (Vokoalheeuwenge, Assibilation) unnergeen, häd die Umlaut in dät Fräiske uurs uutwierked as in dät Hoochdüütske. Deertou wuuden wäkke Resultoate truch ju Äntruundenge beienflouded. Wäil deeruum tou ju Tied fon dät Aptreeden fon dän Umlaut do fulle Eendvokoale in dät Ooldfräiske uk in n Eentaal bewoard blieuwen wieren, wuud uk oafte die Eentaal fon dän Umlaut griepen.

Truch Vokoaldienenge in eepene Silwe äntstuuden Poore as: 

Deerbie häd also Umlaut neen direkte Rulle spield.
Bloot bie 

honnelt sik dät bie Fäite uum ächten Umlaut, die der bie dän Eentaal Fout truch Systemtwong (Analogie) unnerdrukt wuuden is (Siebs 1347).




#Article 437: Silwe (282 words)


Ju Silwe (v. lat.: syllaba, griech.: συλλαβή „Touhoopefoatenge“, hier fon Luude of Phoneme) is n grammatisken beluukengswiese linguistisken Begriep, die der ne Eenhaid uut aan of moorere apnunnerfoulgjende Luude (Phoneme) beteekent, do sik in aan Toach uutspreeke läite (Spreekeenhaid). Ju staalt ju litste Luudgruppe in dän natüürelke Spreekflus deer. Ju is ne phonetiske un neen Sineenhaid. 
Dät betjut, dät ju Iendeelenge in Silwen oafte nit mäd ju Iendeelenge in betjuudengsdreegende Eenhaide (Morpheme) uureenstimt. Uk wan in dät Düütske un uk in dät Seelterske oafte die Iendruk äntstoant, dät dät Morphemscheed mäd dät Silwenscheed uureenstimt, is dät nit die Fal, deer ne Silwe ne oaine inhärente Struktuur besit. So lät Huunde sik ferdeele in do Silwen Huun un de, wier do Morpheme sik ferdeele as Huund-e (nämmelk dät Woud Huund un die Moortaaluutgong -e). 
Mongs wäide Morpheme uk as 'Sproaksilwen' beteekend un dan ju hier beschrieuwene Silwe tou Ferdüüdelkenge as 'Spreeksilwe'. Deerieuwensk wäd mongs uk ne 'Schrieuwsilwe' definierd.

Me unnerschat 'eepene' un 'sleetene' Silwen.
Ne eepene Silwe eendet ap n Luud of Vokoal, t.B. Duu in Duu-we, slee in slee-ten, de in Huun-de. 
Ne sleetene Silwe eendet ap n Meeluud of Konsonant, t.B. Huun in Huun-de, Kat in Kat-te, Kon un nant in Konsonant, pen in ee-pen.

Ap Seeltersk (un uk ap Düütsk) is maasttied ju eerste Silwe in n Woud betoond*, also ‘Mee un ‘Huun in ‘Mee-luud, ‘Huun-de. Do uur Silwen (hier luud, de) sunt uunbetoond.
In Touhoopestoalde Woude konnen moorere Silwen betoond weese, as in ‘Moortaal’uutgong, wierbie dan ‘Moor die 'Haudtoon' häd un ‘uut die 'Ieuwensketoon'.
In Froamdwoude kon uk ju eerste Silwe uunbetoond weese, as Gram in Gram-‘ma-tik, Kon in Konso’nant, wier dan do Silwen ‘ma un ‘nant betoond sunt. 




#Article 438: Rockmusik (441 words)


Rockmusik is die groote Begriff foar Musikgjuchten, doo sik kuut foar 1970 uut ne Miskenge fon uur Musikgjuchten as t.B. Beatmusik, Blues un Rock'n'Roll äntwikkeld häbe.

Ju Rockmusik is äntsteen ut dän Rock ’n’ Roll, die in do leete füüftiger un äddere säkstiger Jiere sien Tied hiede. Bekoande Fertreeder fon dän Rock ‘n’ Roll sunt Bill Haley, Elvis Presley, Buddy Holly, Chuck Berry un James Brown.

Dissen Rock 'n' Roll wuude inne säkstiger Jiere in Änglound ferannert, foarallen fon do Beatles un do Rolling Stones. Dät Musikblääd Rolling Stone beteekent dän Titel (I can't get no) Satisfaction ut dät Jier 1965 fon do Rolling Stones as ännelke Gebuurtsuure fon dän Rock. Die Rock goolt, as ju maaste näie Musik, as ansteetich. Ju luude, obszöne Musik, do longhierige, käke Protagonisten wieren n Skandaal foar ju oolde Sälskup. In n twäiden Haaldeel fon do Säkstiger begeen dan di Apstiech fon so bekoande Bands as Led Zeppelin, The Jimi Hendrix Experience, Deep Purple un Cream. Sied Midde fon do Säkstiger Jiere äntstuude ju Hippie-Bewäägenge, ju deer ääng mäd dän Rock ferbuunen waas. Juun do freedelke Hippies rakt dät sietdäm uk do gewaldkloore Rockere, foar allen do Hells Angels, do dät Ounsjoon fon ju Rockkultuur masse Skoad däin hebbe. An t Eende fon do säkstiger roat dät aal masse bekoande Rockmusikere, do mäd hiere groote Unnerskeede die Uursproang fon do fuulen unnerskeedelken Genres fon ju Rockmusik in ju lätere Tied wieren.

In do Soogentiger Jiere spaltete sik ju Rockmusik in two Haudgjuchten: Ap een Siede ju kunstleriske Gjuchte, ut ju leeter ju Popmusik äntstuud, un ap ju uur Siede ju rebelliske Gjuchte deerunner die Metal, die Punk un die Hard Rock. Buute dät bigon in do Soogentiger di Uuttuusk twiske Rock, Jazz, Reggae un Soul. 

In do Tachentiger roat dät n gewaltigen kommerzielle Ärfoulch for do so namten Pop-Metal-Bands, die man gau skromp un ferswoont. Dät waas aan Gruund wieruum fon do an di Unnerskeed twiske Rock un Pop bisunners bitont wuude, foar aalen fon ju Independent-Szene, ju sik as Ätterfoulger fon dän Punk sach un leeter in ju Alternative-Szene apgeen is. Mäd dän Heavy Metal hied uk n ursen Twiech siene Hoochtied, uut dän fuule Gjuchten äntwickkelt häbe.

Tou Bigin fon do njuugentiger Jiere roat dät mäd dän Grunge noch wier ne Bewewäägenge do sik mäd hier eenfachere Musik juun do digitaale Experimente in do foarigen Jiere wändete. Do bekoandesten Vertretere sunt Nirvana, Pearl Jam, Sondgarden un do Smashing Pumpkins. Ätter dän Dood fon dän Nirvana-Sjunger Kurt Cobain fersoank di Grunge gau wier inne Unnergruund.

Däälich rakt dät een groote Retro-Wälle, mäd Bands un Sjungere, do sik ap ju Musik uute Säkstiger Jiere biluuke.




#Article 439: Biebel (308 words)


Ju Biebel is dät hälge Bouk fon do Kristen. Dät Woud 'Biebel' stamt fon dät Griechiske Woud βιβλια biblia (Bouke), wät n Moortaal is fon βιβλιον biblion (wät uursproangelk litje Papyrus betjut un leeter bruukt wuude as Beteekenge fon een Bouk). Et rakt also nit een Biebel, man ferskeedene Bouke, do fon do Kristen kanonisiert wuuden sunt. 

Ju Biebel änthoalt two ferskeedene Samlengen fon Texte:

Hier foulget dän Apbau fon ju seelterfräiske Biebel (Näie Testamänt):

In dät NT rakt et 27 Bouke. Bolde aal do Skrifte wieren fon do doomoalige Kristen anärkand as dät gultige Deel fon dän Biebelkanon. Jo wäide däälich in bienai aal do kristelke Konfessionen bruukt. Do fjauer Evangelien, do Däide fon do Apostele, do Paulusbräive, do Pastoralbräive, un die eerste Bräif fon dän Johannes wieren silläärge nit striedich. Foar n Deel antwiewelt, man daach anärkand sunt do naiste oachte Bouke:

Foar n Deel anärkand, man nit apnuumen in dät NT sunt:

Deer sunt ferskeedene Psoolme in et Ooldfräisk uurlääwerd, man ju eerste fräiske Uursättenge wuude eerst in dät 19. Jierhunnert moaked. Die Koaster Peter Michael Clemens (1804-1870) uut Morsum sätte dät Näie Testamänt un do Psoolme uur in dät Noudfräisk fon dät Ailound Sylt. Ju Biebeluursättenge fon Clemens jäild as ju eerste fräiske Uursättenge fon ju Biebel.

Ju seelterfräiske Uursättenge fon dät NT un do Psoolme - eerstmoals ärskiend in 2003 - wuude uursät fon Marron Curtis Fort. Ju Gruundloage foar disse Uursättenge is ju modärne seelterfräiske Toal. Uungefeer 98 % fon dät Näie Testamänt uumfoatet seelter Woude, do uur 2 % wuude mäd ooldfräiske un wäästfräiske Woude uursät, uumdät dät nit aaltied een seelter Woud roate. Gruund foar dät bruuken fon ooldfräiske un wäästfräiske Woude, in dän Luud anpaased an dät Seelterske, waas uum dän fräisken Karakter fon ju Uursättenge tou bewoarjen. Deeruume wäd ju Uursättenge ne Uursättenge in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal naamd.




#Article 440: Moanske äärgje die nit (236 words)


Moanske äärgje die nit (fon Düütsk Mensch ärgere Dich nicht; ängelsk: Ludo) is n Bräädspil foar twäin bit säks Spielere. 

Die Uursproang fon dät Spil lait in Indien. Ne fereenfachte Version fon dät traditionelle indiske Spil Pachisi wuud 1896 unner dän Noome Ludo in Groot-Britannien uutbroacht.

Bie dit Spil häd älke Spieler fjauer Spielsteene, do ne Runde uur dät Brääd moakje mouten uum sicher een fon do Eendfäilde tou beloangjen. Wan n Steen eenmoal ap Eende is, kon er nit moor fersät wäide. Wäl dät ap eerste mäd aal Steene glukket, häd dät Spil wonnen.

Älke Spieler häd Steene fon n uur Faawe, n oain Startfäild (S) un n oain Eendfäild (ju faawige Riege fon fjauer), wier Steene fon uur Spielere nit kuume duuren. Dät Brääd häd two Sieden, een foar hööchstens fjauere Spielere un een foar hööchstens säks Spielere. Do Spielere smiete ätter de Riege mäd n Doobel un mouten aan Steen gjuchtsuume uur ju Taal Fäilde ferschuuwe, ju die Smiet ounrakt. Wan n Steen ap n Fäild kumt, wier al n uur Steen stoant, dan wäd die lääste Steen sloain un mout wier fon näien ounfange.

Wan me n säks smieten wäd, dan mout me - wan deer - n näien Steen in dät Spil brange. Uk duur me dan nochmoal smiete, wierbie me dan mäd dän juust in dät Spil broachte Steen smiete schäl, mäd de Gefoar n uur oainen Steen tou sloon.




#Article 441: Mahjong (163 words)


Mahjong is n Spil foar fjauer Spielere, dät stamt uut China. Dät is n Spil fon Schikkelkhaid, Ferstand, Bereekenge un Gluk.

Toumindest aan Häärstaaler (Lagarto, Helsinki, Finnlound) bjut ne kostenplichtige Windows-Version fon dät traditionelle Mahjong. Hier kon n Spieler juun tjo truch de Software ätterbieldede Spielere antreede. Ieuwenso konnen uur n Nätwierk moorew ächte Spielere juunnunner blw. Juun de Software antreede. Dät kon ätter ferscheedene Räägele spield wäide. 

Fuul uur as Mah-Jong beteekende Computerspiele ferweende wäil digitalisierde Foarme fon do Spielsteene, man sunt daach maast Spiele foar bloot een Persoon un äänelje fon do Räägele häär ne Patience (Mah-Jongg Solitaire). Deerbie mout me immer twäin fräie Steene tougliek wächpakje un wan me Gluk kon me so bit Eende fääregunge un dan häd me wonnen. In dän uur Fal, wan aan fon nöödige Steene noch ‘fääst’ sit, dan ferljust me. 

Traditionell wäide do Spielsteene tou Spielbegin in ju Figuur fon n Droake of n Schildpudde apbaud, do Computerspilvariante bjoode oafte fuul ferscheedene Startfiguuren an.




#Article 442: Doobel (171 words)


N Doobel (de. Würfel} is n Dingen, dät ätter aan Smiet ap ne woage Ieuwene een fon moorere unnerskeedboare stabile Raueloagen iennimt un in fuul Spiele as Toufalsgenerator tjoont. Deertou drächt n Doobel Symbole, fon do een ätter dän Smiet ne uutteekende Loage (t.B. ju Bupperkaante) iennimt. Dät Symbol wiest dan dät Resultoat fon dän Smiet an.
Dät Woud Doobel rakt dät uk ap Wäästfäälsk un skäl früünd weese tou Middelhoochdüütsk topelen un fielicht ndl. dobbelen.

Die mäd Oustand maastferbratte Spieldoobel is die mäd do Ziffere 1 bit 6 of äntspreekend fuul Punkte, do Oogene, beskriftede Kubus of Hexaeder. Gewöönelk wäd mäd dän Begrip Doobel maast bloot disse Säkssieder meend un so wuud die Noome uk foar dän geometriske Körper uurnuumen. Daach existierje uk fuul uur Doobele. Räägelmäitige Benutsere fon unnerskeedelke Doobeltypen beteekenje do oafte mäd ju Oukuutenge W foar düütsk Würfel , of uk d foar ängelsk dice, foulged fon de Angoawe fon de Siedenantaal, also biespilswiese W6 foar n säkssiedigen, W10, W20, W30 foar tjoon-, twintich- un trüütichsiedige Doobele.




#Article 443: Berbersproaken (244 words)


Do Berbersproaken (uk Berberisk; Berberisk: Tamazight) bildje mädnunner n Twiech fon do Afro-Asiatiske Sproaken un wäide boald in tjoon Lounde in Noud-Afrikoa. Dät Sproakgebiet lapt fon Marokko in dät Wääste bit tou dät ägyptiske Siwa in dät Aaste un fon dät Middelmeer in dät Noude bit tou de Republik Niger in dät Suude. Do maaste Spreekere rakt dät oawers in Marokko, Algerien un Libyen. Dät Berberiske wäd boald fon sowät dän Haaldeel fon do Marokkanere, n Träädel fon do Algerier un do Maure un n Füüftel fon do Lybiere. Wofuul Ljuude dät mädnunner rakt, do Berberisk baale, is nit goud bekoand, deeruum dät fuul Lounde in dän Maghreb neen Doaten uur Sproaken in hiere Foulkställengen apniemen dwoo. Do wäide schatsed ap mädnunner twiske säkstien un trüütich Millione, deerbie do litjere Gruppen, do der woonje in Tunesien, Mali, man uk in Spoanien, Frankriek, Hollound, Belgien, Düütsklound, Kanada un do Fereeende Stoate.

Dän Noome, dän do maaste Berberspreekere sik sälwen reeke, is Imazighen, 'fräie Ljuude'. Tamazight, in noudelk Berberisk die Noome foar ju Sproake ap sik, is ju wieuwelke Foarm fon dän Eentaal 'Amazigh' fon 'Imazighen'. Die uureenstimmende Uutdruk in dät Tuareg is, ouhongich fon dät Dialekt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Die Uutdruk Berber wäd maast bruukt, man wäd fon fuul Imazighen as feroachtelk fäild. Dät Woud Berber is früünd tou dät seelterske 'Boarboar': bee Woude stamme fon dät griechiske barbaros, wiermäd do oolde Griechen aal Foulkere beteekenden, do der neen Griechisk boalden (sjuch uk bie Barbareskestoate un Berbere).




#Article 444: Mikroorganismen (103 words)


Mikroorganismen (Sg.:Mikroorganismus) is die Groote Begriff foar litje Lieuweweesen, doo me mäd bloote Oogene nit sjo kon. Me bruukt deerfoar n Mikroskop. Dät sunt oafter Eensällige Lieuweweesen, mongs oaber uk litje moorsällige.

Düt Fäkwoud is touhoopesät uut Bestounddeele, doo ap ooldgriechiske Woude touräächgunge. Dät sunt μικρός (mikros), wät littik hat, un ὄργανον (Organon), wät sufuul betjuudt as Reewe, Oarbaid, Wierk, Instrument. Fon dät Woud ὄργανον kuume wäil noch moor Leen- un Froamdwoude, as Oargel, man uk die Begriff Organe foar doo binnerste Deele un aal sowät. Organismus betjuudt niks uurs, as dät deer moorere Organe touhoopewierke, wät bie Mikroorganismen gewöönelk nit so touträft.




#Article 445: Alkoholiske Jeesenge (134 words)


Ju Alkoholiske Jeesenge is n Stofwikselprozess tou Energiegewinnenge fon sowäil Jääst, as uk eenige Bakterien, wierbie Sukker un uur Kohlenhydrate in Alkohol (gnauer:Ethanol) uumewondeld wäide. Dät is wäil ju bekoandste Oard fon Jeesenge un wäd bie ju Häärstaalenge fon alkoholiske Dronke as t.B. Wien un Bjoor nutsed. 

Die Jääst bruukt chemiske Energie in Foarm fon Adenosintriphosphat (ATP), uum sunner Suurstof uurlieuwje tou konnen. Deertou geböärt düsse Reaktion:

Ethanol, dät is die woanelke Alkohol (C2H5OH), is Kreepelgöitjen, dät Koolestofdioxid, dät eenfach inne Luft gungt, fonsäärm uk. Bloot dät Adenosintriphosphat (ATP) wäd bruukt.

Me skäl sik nit foarstaale, dät düsse Reaktion ap eenmoal oulapt, noa, dät gungt in moorere Stappen, do der aal fon Enzyme katalysierd wäide.

Moor as füüftien Prozent Alkohol kricht me mäd Jääst nit, deeruum dät die Jääst bie ne haagere Alkoholkonzentration stäärft.




#Article 446: Hermann Möller (434 words)


Hermann Möller (* 13. Januoar 1850 in Hjerpsted bie Tönder in Noud-Släswiek, Dänemark; † 5. Oktober 1923 in Kopenhagen) waas n deensken Historisken Linguist.

Al 1851 wuud Hermann sin Foar luttersken Pestoor ap dät noudfräiske Oailound Sylt un so leerde hie uk Noudfräisk. Dan fon 1861 bit 1864 woonden jo ap dän Hallich Olound un heerde hie noch wier uur Fräisk. So wuud hie al jung Sproakferglieker. 

Ätter sien Universitätsstudium fäng hie 1872 oun mäd ne Noudfräiske Sproakleere, wierfoar hie uk dät Ooldfräiske un Ooldängelske studierje moaste. Deerbie foont hie uut, dät dät Noudfräiske eegentelk ap two Sproaken touräächgungt: 1. dät Fräiske fon dät Fäästlound, do Halligen un dät oolde Noudstrand, dät mäd dät Aast- un Wäästfräiske ferwant is, un 2. ju Sproake fon do Oailounde Sylt, Föhr, Amrum un Hälgelound, ju der fuul naier ferwant is mäd dät Angelsaksiske un dät Ängelske.

Sien Doktorwöide kreech hie 1875 in Leipzig uur ne Unnersäikenge an ju Palatoalriege, wier hie uk do Unnerscheede bespriek twiske Ängelsk un Fräisk ap ju eene Siede un Läich- un Hoochdüütsk ap ju uur Siede.

Uk ätters bleeuw hie ieuwenske sien uur Unnersäikengen mäd dät Fräiske tougong. So raisede hie 1881 ätter Näiwangerooge bie Foarel, dan ätter Seelterlound, wier hie mäd Hälpe fon n düütsk Woudebouk ne seelter Woudelieste touhoopestoalde. Ätters koom hie uk noch ätter Wääst-Fräislound, wier hie do Dialekte studierde.

Möller is foarallen bekoand wuuden foar sien Unnersäikengen toun Unnermuurjen fon ju These fon ne genetiske Ferwantskup twiske do Indogermaniske Sproaken un do Semitiske Sproaken.

Man sien Theorie, Resultoat fon loangjierige fäkmonniske Oarbaid, kreech neen algemeene Anerkannenge fon ju linguistiske Fäkwaareld un wäd däälich (2008) noch man säilden ärwäänd. Ju wuud allerdings tou ju Tied fon n Antaal fierende Linguiste as gültich akzeptierd, so t.B. Holger Pedersen (1924) un Louis Hjelmslev. Ätter Hjelmslev (1970:79) wuud „ne Uurferwantskup twiske Indogermanisk un Hamito-Semitisk in n Detail fon dän deenske Linguist Hermann Möller wiesd, unner Benutsenge fon ju Methode fon do Elementfunktione“.

Möllers Oarbaid wuud fon Albert Cuny (1924, 1943, 1946) in Frankriek un in jungere Tied fon dän amerikoanske Geleerde Saul Levin (1971, 1995, 2002) foutfierd. Et is twieuwelloos ap Möllers Oarbaid touräächtoufieren, dät Holger Pedersen Hamito-Semitisk in sien annuumene Nostratiske Sproakfamilie iensloot, ne Klassifikation, ju bie foulgjende Nostratizisten (t.B. Vladislav Illich-Svitych un Allan Bomhard) biebeheelden wuude. Ju Hamitiske Familie wuud fon Joseph Greenberg (1963) as uungültich fersmieten, die foulgelk uk dän Noome „Hamito-Semitisk“ ouliende un truch dät däälich gängelke „Afro-Asiatisk“ ärsättte.

Möllers Magnum opus waas dät Vergleichende indogermanisch-semitische Wörterbuch fon 1911. Hie is uk foar sien Version fon ju Laryngaltheorie bekoand, ju er in Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten (1917) deerstoalde.




#Article 447: Haploidie (246 words)


Haploidie (oukuuted mäd n, juun 2n foar Diploidie) is juu Oainskup fon n Lieuweweesen (of ne oankelde Sälle) mäd aan Chromosomensats. Ne Sälle of n Lieuweweesen mäd düsse Oainskup is haploid.

Bie fuul Lieuweweesen sunt doo Kiensällen (Gameten), also bie Dierte Säid- un Oaisällen, haploid, doo ganse Lieuweweesen oaber diploid, also mäd twäin Chromosomensatse, deeruum dät doo bee Chromosomensatse mäd doo bee Sällen fersmilte un juu Zygote, dät litje Lieuweweesen äntstoant. Dät rakt oaber uur Lieuwweesen, bie doo dät uk al moorsällige Gameten, sonaamde Gametophyten rakt. Blöimte-Sällen, doo monnelke Gameten fon fuul Plonten wäide al as Gametophyten beteekend, deeruum dät doo uut tjo Sällen bestounde. Doo konnen oaber uk gjucht groot wäide, as bie Moose, wier bolde dät ganse Gewäks haploid is, bloot juu Spoorenbol, die ap dät Gewäks sit, is diploid, also an Sporophyt. Uk bie ne Foone woakse Gametophyt (juu haploide Plonte) un Sporophyt (juu diploide Plonte) tichte apnunner: Juu groote Foone, aan Sporophyt, staalt truch Meiose haploide Spooren häär, wieruut die Gametophyt, die Foarkien, woakst, n haatfoarmich litjet Blääd mäd Wuttele, dät twäin ferskeedene Soarten fon Buulen häd: Antheridia (Sg:Antheridium) un Archegonia (Sg:Archegonium). In n Antheridium sunt Spermatozoiden, in n Archegonium is ne Oaisälle. Juu Plonte befruchted sik wäil maasttieds säärm un in't befruchtede Archegonium äntstoant juu litje Zygote, ne diploide Sälle, juu sik deeld un as Sporophyt gratter wäd un uut dän litjen Gametophyt hääruutwoakst, him bolde oarich uurraaget un wier tou ne groote Foone wäd. Eenige Foonen sunt sogoar polyploid.

...




#Article 448: Weete (394 words)


Juu Weete (Triticum) is n Sleek fon Gäärs, wierfon eenige Oarde fon Buuren as Koarel anbaud wäide un sänt oolde Tieden deerfoar tuchted wäide.

Hier sjucht me ne Koarte, wierap jeel dät Uursproangsgebiet fon juu Weete ienteekend is, un türkis, wier juu däälich uk ap Fäildere stoant:

Juu maaste Weete, juu däälich tuchted wäd, is gnau nuumen goarneen skeene Weete, dät is juu Oard Triticum aestivum, juu is truch Bastardisierenge äntsteen un drächt sogoar moor Gene fon dän Sleek Aegilops as fon dän Sleek Triticum (dät is Weete) in sik. Skeene Weete wät oaber uk säilden noch tuchted, dät is toun Biespil, wät ap düütsk Einkorn hat, dät Triticum monococcum, ne gans oolde Oard, juu heel un aal nit bastardisierd is. Man dät is wäil däälich in bolde neen Buurenfäild moor tou fienden, eer in Museen un bie Ljoohääbere, toumoal dät insen bolde uutstuurwen waas, wült dät minner Aaren brangt.

Ne Besunnerhaid is, dät doo polyploide Weete-Oarde moor Aaren brange as doo diploide Uursproangsfoarme. Hier aan Stamboom fon wäkke Weete-Oarde, doo tou näie Oarde fermisked wuuden sunt. Doo Uursproangsoarde sunt buppe teekend, wät deer bit däälich bie hääruutkeemen is, sjucht me, wan me fääre deel kieket. Deer sunt oaber nit aal Weete-Oarde oane, doo dät rakt.

 Dät Wüüldgäärs                     Dät Wüüldgäärs                  Dät Wüüldgäärs
 Aegilops squarossa          Aegilops longissima          Triticum urartu
 mäd twäin Chromosomensatse: CC    mäd twäin Chromosomensatse:BB    mäd twäin 
 Also diploid                  Also diploid.                Chromosomensatse:AA

      |                               |__________________________________|      |

      |                               Bastardisierenge                          |
      |                               Miskfoarm mäd twäin Chromosomensatse:AB   |
      |                               also diploid                          |
      |                               fjautien Chromosomen                      |

      |                              Ferdubbelenge fon doo Chromosomen          |
      |                              Nu häd dät fjauer Chromosomensatse:AABB    |
      |                              also tetraploid                        |

      |                                 Triticum diccocides                 |
      |                                   düütsk:Wildemmer                      |
      |                                   fjauer Chromosomensatse: AABB         |
      |                                   also tetraploid                   |

      |________________________________________|         |                      |

 Bastardisierenge                            Triticum dioccum               |
 Miskfoarm mäd träin Chromosomensatse:ABC      düütsk: Kulturemmer              |
 also triploid                             fjauer Chromosomensatse:AABB     |
            |                                  also tetraploid              |

  Ferdubbelenge fon doo Chromosomen               |                             |
  Nu häd dät säks Chromosomensatse:AABBCC         |                             |
  also hexaploid                              |                             |

 Triticum spelta                              |                             |
   düütsk: Dinkel                                 |                             |
   säks Chromosomensatse:AABBCC                   |                             |
   also hexaploid                             |                             |

 Triticum aestivum            Triticum durum            Triticum monococcum
   düütsk: Hochzuchtweizen          düütsk: Hartweizen            düütsk:Kultureinkorn
   säks Chromosomensatse:AABBCC     fjauer Chromosomensatse:AABB  twäin Chromosomensatse:AA
   also hexaploid               also tetraploid           also diploid

Waiwiesenge: Juu meen bruukte Nomenklatuur is in moorere Fale striedich, deeruum dät t.B. Triticum urartu un Triticum monococcum touhoope een Chronospezies sunt un fuul uur Oarde truch Bastardisierenge äntsteen sunt.




#Article 449: Eepen Huus (387 words)


Dät Eepene Huus waas die oolde seelter Huustyp un wude deeruum uk Oold Seelter Huus naamd. Deerbie woonden do Ljuude touhoope mäd do Bäiste in aan Ruum, wan jo uk toun Släipen un Spinnen un sowät apaate Ruume hieden. Die grattere Typ hied al uum 1890 steenene Muuren, man do litjere wieren Fäkwierkhuuse, jo hieden somäd kloamde Woogen uut Fäkwierk, apfäld mäd Leem un Sträi. Dät hied Ferbiende mäd Onkerboolken. 

Bit in do 1930er Jiere mout et do fuul roat hääbe, man dan baadende dät oafte, as mie fertäald wuude. Toulääst waas bloot dät Deddens Huus in Hollenerfoan uut ju Tied uum dät Jier 1800 noch uurich, wät dan in de Jiere 1952-1954 oubreeken wuude un fon dät Museumstäärp in Kloppenbuurich ankooped is. Deer is dät Saterhaus in 1955/1956 wier apbaud wuuden.

Bie aan fon sien Besäike in't Seelterlound is die wäästfräiske Botaniker un Koaster Dr. J. Botke in dät Jier 1931 uk bie Maräike Deddens in hiere Eepene Huus in Hollenerfoan weesen. Uur sin Besäik is n litje Bouk Sealterlân in ju wäästfräiske Määmetaal fon Dr. Botke ärskienen. In dät Bouk is uk ne flugge Beskrieuwenge fon dät Eepene Huus tou fienden.

Ätter Bröring, Minssen, Ottenjann, Siebs.
Bie dän Loangssnit: Bäädsteede pl., Bäistesoole m., Balkgat n., Boolken pl., Boolkholt n., Doarhoake m., Doorangel m., Doorboolke m., Doorsoole m., Dräppel m., Fäk n., Floor m., Flötboolke m., Foutbeen m., Frääst m., Fröst m., Fuurschäddel m., Fuurschöätel m., Grootdoore f., Hänge f., Hannegat n., Hom m., Homstokke pl., Hookoomere f., Huuslatte f., Huusponne f., Jachtbeend n., Klappe f., Klinke f., Kuustaalsboolke m., Lippe f., Muure f., Muurploate f., Oaiegat n., Oatjegat n ., Ploanketoal m., Riem m., Schöätel m., Släägel m., Speerwierk n., Spon n., Sponstok m., Steekbeend n., Stonner m., Sweepe f., Swiepestok m., Toake f., Truchschäärenge f., Uulegat n., Wooge f.

Bie dän Twäärssnit: Aploanger m., Bäistesoole m., Balkgat n ., Been m., Boolk(e)gat n., Boolke m., Boolkholt n., Dokken pl., Ferbiend n., Fjauerkaant n., Fleeke pl., Frääst m., Fröst m., Funnemänt n., Fuurschäddeldräppel m., Heede., Hielde f., Hieldeboolke m., Hooneboolke m., Huuslatte f., Ientäil m., Jachtbeend n., Muurploate f., Muurstrang m., Ouker n., Ouse m., Riegen Ponnen pl., Rim n., Siedemuure f., Sim m., Soole m., Speer n., Speerwierk n., Spon n., Sponstok m., Steekbeend n., Stonner m., Sträi, Uutkäbbenge f., Wällernbeen m., Wooge f.

  




#Article 450: Cincinnati (250 words)


Cincinnati is n Stääd in dät Suudwääste fon dän Stoat Ohio in do Fereende Stoate.
Ju Stääd lait an de Ohio-Äi un häd ätter ju Foulkställenge fon 2006 n Ienwoonertaal fon 332.252 binne do Meenteskeede, wiermäd se ju bit ap two grootste Stääd fon Ohio is. Ju Agglomeration, ju sik uutdient uur Deele fon do Stoaten Ohio, Kentucky un Indiana, is oawers fuul gratter un tält bolde 2 millione Ienwoonere.

Ätter dän Bau fon dän Eriekanoal un dän Miamikanoal wuud ju Stääd al bolde n wichtich Zentrum fon ju Skipfoart ap e Ohio-Äi. In dät Jier 1850 hied ju Stääd al 115.000 Ienwoonere un waas deermäd een fon do two grootste Stääde wäästelk fon dät Appalachen-Gebierge.

Ju Stääd wuud 1788 gruunded un 1790 Cincinnati naamd ätter ju Sälskup fon do Cincinnati, n Fereen fon fröiere Offiziere uut dän Amerikoanske Uunouhongegaidsskriech, do ätter dän Kriech ätter hiere Burger-Beroup touräächkeemen wieren. Deermäd foulgeden jo dät Biespil fon dän roomske Diktator Cincinnatus, die der ätter n fon him fierden Kriechstoach fluks wier bääte dän Plouch stounde geen. Foar ju Ouskaffenge fon ju Sklaaweräi waas Cincinnati ne wichtige Twiskestation fon dän Underground Railroad.

Fon ju Befoulkenge is 12,3 % aller as 65 Jiere un bestoant foar 42,8 % uut Eenpersonehuushollengen. Ju Oarbaidsloosegaid bedrächt 5,1 % (Foulkställenge 2000).

Sowät 1,3 % fon ju Befoulkenge fon Cincinnati bestoant uut Hispanics un Latinos, 42,9 % is fon afrikoansken Uursproang un 1,5 % fon asiatisken Uursproang.

Die Taal Ienwoonere soank fon 364.553 in 1990 ap 331.285 in 2000.




#Article 451: Poapskenbleede (431 words)


 

 
Aan  foar ne seelter Foone bruukt tjo Poapskenbleede as Symbol foar do tjo Täärpe. Ju Foone fon dän Seelter Buund häd sogoar soogen deerfon.
Do Wäästfräisen hääbe siet sowät 1890 ne Foone mäd soogen Poapskenbleede, do do soogen Seelounde symbolisierje skällen. Do blaue un wiete Boanen sunt dan dät Woater un ju roode Faawe tjut deerap wai, dät do Bleede noch in t Woater uumhooch woakse, also noch jung sunt. Al fuul laanger häd ju Provinz Groningen in hiere Woapen two Fjoondel mäd Poapskenbleede foar fräiske Uumelounde. Die Gebruuk mout oawers al uut fuul allere Tieden stamme, dan in dät ooldhoochdüütske Nibelungeläid wäd boald fon Heer Walter fon Seelounden, die ne Foone mäd Seeblätter hied.

Ju Ferbiendenge mäd Seelterlound lät also modern, man daach rakt et Uumstände, do der uurs wai wiese. In sien Bouk Saterlands ältere Geschichte und Verfassung beskrift Georg Sello nämmelk dät Seelter Siegel, dät hie in Lübeck apfuunen hiede. Deerap sjucht hie ju bekoande Figuur, man in ju Bäätergruunde swieuwje litje Dingere (so tou sjoon 12 Stuk), dät kuuden Bloumen weese, man uk Iemen.  Ap ju Teekenge deerbie is wääld foar Bloumen, man dät waas goud wan dät noch moal in Lübeck ätterkieked wäide kuude, of dät fielicht daach Poapskenbleede sunt.

Noch wät uurs rakt et, dät uk ätter Seelterlound waiwiest. Dät is, dät uk ju Stääd un Groafskup Tecklenbuurich Poapskenbleede in sien Woapen häd. Wie wieten dät Seelterlound tou Tecklenbuurich heerd häd, bit dät him 1400 ounuumen wuude. Me kon sik dan foarstaale, dät do Tecklenbuurger Groafen dät Poapskenblääd fierden uum tou wiesen, dät jo oolde Gjuchte in Fräislound hieden. Deerfon häd uk dät Woapen fon ju seelter Noaberstääd Ait sien two Poapskenbleede.
Die Ienfloud fon ju oolde Groafskup Tecklenbuurich sjucht me fääre nit bloot in ju Foone un dät Woapen fon dän Loundkring Kloppenbuurich, man uk noch in do Woapene fon dän oolden Loundkring Tecklenbuurich un deeroun do Meenten Ladbergen un Lienen un fon dän näienen Kring Steinfurt un deeroun ju Meente Lotte.  

Ieuwenske do Ferbiendengen mäd do Fräislounde bit tou dät Jier 1400 hieden do Tecklenbuurger Beluukengen mäd uur Gebiete un Groafskuppe, so as mäd Bentheim un fääre ätter dät Suude wai. Dät keem truch Hilkeräi un Äärwerai. In 1699 sünt do Groafen fon Tecklenbuurich un Bentheim uutstuurwen un dät Äärwe geen ätter Solms. Dät kon man uk sjoo aan do oolde Woapene, ap do Woapene fon Solms (Hessen) wiese Poapskenbleede ap Ferbiendengen mäd Tecklenbuurich.(Hier läite dät Haate, daach in wäkke allere Bielden sunt dät moor Poapskenbleede).

Bielde:Bentheim-1589-3.PNG| Woapen Groaf Arnold IV.(1562-1606) fon Bentheim un Steinfurt, 1589
Bielde:Solms-Lich-Hohensolms.PNG| Solms-Lich-Hohensolms
Bielde:Solms-Hohensolms-Lich.PNG| Solms-Hohensolms-Lich
Bielde:Solms-1850.PNG| Solms, 1850




#Article 452: Ethanol (138 words)


Ethanol (C2H5OH) ist der bekannte Alkohol, deeruum dät dät truch Alkoholiske Jeesenge in doo alkoholiske Dronke oane is. Destillierd wäd dät uk as Fjuurenge nuumen, un uum doode Dierte in biologiske Sammelengen ientoulääsen. Dät Ethanol bestoand uut Koolestof (C), Woaterstof (H) un Suurstof (O). Uur Beteekengen sunt Äthanol, Ethylalkohol / Äthylalkohol un Spiritus (Latiensk foar Gäist).

Juu Struktuurfoarmel is so tou ferstounden, dät älken Striek ne Ferbiendenge twiske two Atome is. Doo Kiele uk, juu besunnere Betjuudenge fon aan gans swotten Kiel is, dät dät deermäd an dät Molekül buunene Atom in n Faandergruund stoant, aan striepeden Kiel betjuudt, dät dät deermäd anbuunene Atom in n Bäätergruund stoant. So weet me, wo dät Molekül tjodimensionoal uutsjucht. Ne uur Muugelkaid, dät tjodimensionoal tou wiesen is sun Modell:

Doo Woaterstofatome sunt wiet ienteekend, doo Koolestofatome swott un dät Suurstofatom rood.




#Article 453: Koolestofdioxid (254 words)


Koolestofdioxid (CO2) is n Gas. Dät Koolestofdioxidmolekül bestoant uut een Koolestof-Atom (C) un two Suurstof-Atome (O)

Dät Koolestofdioxid heert tou do Gase, do ju Oainskup hääbe, dät do inne Äidatmosphäre sunt un ju Waarmte fonne Sunne roaneläite, man wät deer fonne Äide wier in dät Al reflektierd wäd, dät reflektierje se toun Deel wier tourääch appe Äide. Dät is juust die Effekt, dän uk dät Glääs fon n Glääshuus foar Plonten feruurseeket: Fonne Sunne kuume Ljoacht un Woormte roane, un fuul Woormte, ju wier hääruut reflektierd wäide skuul, wäd fon dät Glääs binne heelden. So hääbe do Plonten et in n Glääshuus gjucht woorm. Deeruum dät dät die sälge Effekt is, boald me uk bie ju Wierkenge fon wäkke Gase fon aan Glääshuus-Effekt (düütsk:Treibhauseffekt) un do feruurseekjende Gase naamd me Glääshuusgase (düütsk:Treibhausgase).
Bie Koolestofdioxid un uk uur Glääshuusgase rakt dät dät Problem, dät do fon Moansken in uunnatüürelk groote Massen produzierd wäide, t.B. Koolestofdioxid fon Autos un Koolekraftwierke, Methan fon unnatüürelk groote Massen fon Bäiste). Dät hat, dät die Glääshuuseffekt, die as natüürelken Effekt gjucht wichtich foar dät Lieuwend ap ju Äide is, truch Moansken kunstelk stäärker moaked wäd un mäd groote Woarschienelkhaid tou ne Klimaferannerenge fierd, ju Globoale Ärwoormenge.
Me mout deer unnerskeede twiske dän Natüürelken Glääshuus-Effekt, un dän Kunstelken af Anthropogenen Glääshuus-Effekt.

Dät äntstoant, wan Koolestof oubaadend (dät hat wietenskupelk: oxidierd) wäd, oaber uk, wan uur Moleküle, doo Koolestof änthoolde, oubaadend wäide.

Ju eenfachste Reaktion, wier Koolestofdioxid äntstoant is, wan eenfach n Koolestofatom un n Suurstofmolekül uut two Atome tou Koolestofdioxid reagierje:




#Article 454: Kanienken (839 words)


Dät Kanienken (Oryctolagus cuniculus) is juu eensige Oard uut dän Sleek Oryctolagus, die also n monotypisk Taxon is. Dät rakt uk tomme Kanienkene, doo sowäil as Nutsdierte, oaber uk as Moat fon dän Oainer heelden wäide.

Dät Kanienken is n Diert mäd loange Ooren, dät gau loope kon. Sien bääterste Beene sunt uk n bitje loanger as doo faanderste Beene. An doo Fäite häd dät Kanienken loange, lieke Naile.

Wüülde Kanienkene hääbe normoal ne Kop- un Rumploangte fon 35 bit 45 Zentimetere, Die Stäit häd ne Loangte fon fjauer bit soogen Zentimetere. Doo hääbe ne Sweeregaid fon 1,350 bit 2,250 kg. Tomme Kanienkene konnen litjer af gratter weese, doo, doo foar Flask-Produktion tuchted sunt, konnen toun Biespil uk 7,25 kg weege.

Dät Fäl fon wüülde Kanienkene is an doo Buppere Paate griesbruun, deeruum dät deeroane swotte un ljoachtbruune Hiere truchnunnermisked sunt. Juu Näkke is jeelbruun un dät Diert häd n tännen dunkeren Kroage. Die Stäit is unnen wiet un buppe bruun bit swott. Unnen un an doo binnere Sieden fon doo Beene is dät Fäl fon't Kanienken wiet. Doo Fäite sunt uk unnen behierd.
Tomme Kanienkene konnen gans ferskeeden uutsjo, doo hääbe mongs n loang Fäl, gans uurs as doo wüülde, in ferskeedene Faawen un mongs uk bunt.

Dät Kanienken kumt uurspröängelk fon't Iberiske Hoolichailound, Noudwäästafrikoa, Suud- un Wääst-Frankriek. Däälich is dät Kanienken in n grootsten Deel fon Europa, in Noudwääst-Afrikoa, in Deele fon Asien, Australien un Näiseelound tou fienden. In doo maaste Gebiete, wier dät Kanienkene rakt, sunt doo also Neozoa un moakje fuul heemske Natuur stukken. Doo Dierte lieuwje jädden ap n sountergen Boudem, wier joo sik hiere Höölen beeter greeuwen konnene (Sjuch in dän Apsnit uur juu Lieuwendswiese). Dät rakt wäil neen Kanienkene in Gebiete, doo haager as säkshunnert Meetere lääse. Hier is ne Waareldkoarte, wan me deer mäd juu Muus ap gungt, sunner tou klikken, kricht me ne Beskriftenge.

Dät Kanienken lieuwet in groote Kolonien, un uurs as doo maaste Leporidae woont dät oafter in fertwiegede Höölensysteme, dät is uk die Gruund, wäärume doo jädden ap n sountergen Boudem lieuwje, wieroane me fuul beeter greeuwe kon as toun Biespil in n steenigen Leemboudem. Joo sunt normoal snoagens unnerwaiens, kuume also maasttieds seeuns uut hiere Hööle un gunge smäidens wier tourääch. Me häd insen tjounsäkstich Kanienkene markierd, un füüftien deerfon häd me n Jier leeter wier fuunen, wierfon neen oankeld Kanienken fääre as hunnert Meetere fonne Hööle wäch waas. Doo mouten ja uk nai bie hiere Hööle blieuwe, deermäd se bie Gefoar, juu uurigens mäd Trummeljen mäd doo bääterste Beene algemeen bekoand moaked wäd, fluks ätter Huus wai loope konnene. Doo Höölen hääbe ne Joopte fon bit tou tjo Meetere, un älken Gong in sunne Hööle kon bit tou fieuwunfjautich Meetere loang weese un häd ne Truchmäite fon sowät füüftien Zentimeetere, wilst doo Haudwoonkoomeren wäil trüütich bit säkstich Zentimeetere hooch sunt. N Kanienkenhöölensystem häd fuul mädnunner ferbuunene Gonge un uk fuul Iengonge. Groote Iengonge hääbe wäide nit bloot as Iengong benutsed, man uk, uum juu uutgreeuwene Äide uut juu Hööle tou brangen. So lait foar groote Iengonge aaltiede n Bält fon Äide, foar litje Iengonge rakt dät mongs naan. Dät is bekoand, dät insen ne Kanienkenkolonie fon 407 Dierte n Höölensystem mäd 2080 Iengonge hiede.

Sun Kanienken frät foarallen Gäärs un Kruud, wan't uurs niks rakt iete se Boark un Takken fon holterge Plonten. Tomme Kanienkene wäd uk wäil industriell häärstaald Fodder roat, Wuttele uk, me skuul doo Dierte oaber uk fuul frisk Jood reeke.

Ap dät Iberiske Hoolichailound poorje sik doo Kanienkene fon Häärst bit Fröijier, mongs uk loanger. In Änglound sunt fon Janoar bit Juni 90 % fon aal doo uutwoaksene Wiefkene dreegend, in Middel-Europa fon Februoar bit Juli, geläägentelk uk in uur Mounde. Een Wiefken kon älk Jier fieuw bit säks moal Bäidene beere, dät sunt dan moorere ap eenmoal, wiertruch deer in älk Jier fon een Wiefken sowät trüütich Bäidene apleeken wäide. Toumindest in dät Noude fon dän Kanienken-Lieuwendsruum rakt dät oaber uungoadelke Bedingengen, so wäide deer bloot tjoon bit tweelich Bäidene älk Jier apleeken. Sun Kanienken is sogoar noch fuul oafter dreegend, man 60 % fon doo litje Kanienkene stierwe al in dät Lieuw fon juu Muur.

Die Uursproang fon dät Woud Kanienken is woarskienelk in juu oolde Iberiske Sproake tou säiken, juu fielicht mäd dät Baskiske fon däälich früünd is. Düt woarskienelk iberiske Woud hääbe doo oolde Roomere uurnuumen un tou cuniculus latinisierd. Fon düt Latienske Woud kumt dät Oold-Frantsööske Woud conin, wierfon dät Middel-Läichdüütske Woud kanin oulat is, wät wieruum die Uursproang foar moderne Woude as Seeltersk Kanienken un düütsk Kaninchen is. Die Diminuitiv is uk al in't Latienske tou fienden, -ulus is ne typiske Diminuitiv-Eendenge foar Woude ap -us (ieuwenske dät rakt dät t.B. uk -ellus as in dät Woud asellus, die litje Iesel, juunuur asinus foar die Iesel). Ne Diminuitiv-Foarm, juu dät Latienske -ulus moor lieket, rakt dät in dän düütsken, foarallen dialektoal in ferskeedene regionoale Uutsproake-Varianten bruukten Begriep Karnickel ap -el. Dät Latienske Woud cuniculus is däälich uk in dän wietenskuppelken Noome Oryctolagus cuniculus tou fienden.




#Article 455: Chongqing (105 words)


Chongqing (zh:重慶 / 重庆, mäd juu Pinyin-Uumeskrift Chóngqìng) is ne chinesiske Stääd, juu in juu Ferwaltenge ap juu Stappe fon ne Provinz stoant. Juu häd offiziell ne Flakte 82.403 km2, is also bolde so groot as Aastriek, häd mäd 32.000.000 Ienwoonere bolde fjauer moal so fuul as Aastriek un jält deermäd as juu grootste Stääd fon juu Waareld. Me mout oaber beoachtje, dät die Kääden fon juu Stääd bloot 4.700.000 Ienwoonere häd, wan me deer dät ticht bebaude Gebiet buute hääruume toureekend, sunt dät 7.700.000 Ienwoonere. Die ganse Räst fon dät Ferwaltengsgebiet is tän besiedeld un me kon eegentelk nit fon een touhoopehongjende Stääd baale.




#Article 456: Panamakanoal (675 words)


Die Panamakanoal is ne kunstelke Ferbiendenge fon dän Pazifik un dän Atlantik twäärs truch ju Loundbrääch fon Panama, ju twiske Noud- un Suudamerikoa ferlopt. Die Kanoal wuude in 1914 eepend.

Uum deer truch tou kuumen, mouten do Skiepe ap ju atlantiske juust so as ju pazifiske Siede truch Slüüsen, uum ap ju Hööchte fon dän Kanoal fon sowät 26 Meetere uur ju See tou kuumen. Hie ferlopt foar n Deel in dän kunstelke Gatúnsee. Die See äntstuude fon 1907 bit 1913 truch Apstauenge fon dän Río Chagres, uum dän Kanoal in't Binnelound fon Panama ap een Hööchte tou hoolden. Fääre wäästelk lait die sonaamde Gaillard-Truchsnied, wier me Bierge fon sowät 90 Meetere Hööchte truchgreuuwen häd.

Stääde tichte bie do Iengonge fon dän Panama-Kanoal sunt: Colón ap ju atlantiske Siede un ju Haudstääd Panama-Stääd ap ju pazifiske Siede.

Dät rakt uk Brääge uur dän Kanoal.

Ätterdät in 1492 Christoph Kolumbus as eersten Europäer ätter do Wikingere wier ätter Amerikoa keemen waas, duurde dät nit loange, dät die näie Kontinent fääre ärfoarsked wuude. In 1513 koom die Äntdäkker Vasco Núñez de Balboa as eersten ätter dät Pazifik-Ouger fon ju Lound-Äängte fon Panama.

Ju eerste Idee foar n Kanoal truch ju Lound-Äängte fon Panama koom dan fon Kaiser Koarl V. fon't Hillige Roomske Riek, die uk spoansken Köönich waas (as Koarl I.) in't Jier 1523. In 1527 soachte Hernando de la Serna in dän Apdraach fon dän Kaiser un Köönich n goadelke Ferloop foar dän Kanoal. Hie foont wäil hääruut, wo me mäd Boot uur do Äien truch groote Deele fon dät Lound kuume kuude un wier me uur Lound moaste. In 1529 oarbaidede die Alvarado de Saavedra Colon een Projekt uut. Man deer wuude niks uut.

In do Jierhunnerde deer ätter hääbe uk al wäkke uur n Kanoalbau ättertoacht. Besunners Alexander von Humboldt, die fon 1799 bit 1804 tou Latien-Amerikoa ärfoarskede, befoatede sik mäd ju Seeke. Johann Wolfgang von Goethe fermoudede al in 1827, dät die jugendliche Staat (as hie dät kwad) fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa dän Kanoal baue skuul.

Ätter dän Ärfoulch fon dän Suez-Kanoal sunt frantsööske Sälskuppe al in 1881 mäd dän Kanoalbau in dät domoalige noudelke Kolumbien ounfangd, man deer geen fuul fail. Geologiske Unnersäikenen wieren ferkierd, masse Oarbaidere sunt oun Malaria stuurwen un Eende 1888 waas neen Jäild moor deer. So wuude in 1889 ju Oarbaid foar't eerste ienstoald. Dät roate deeruum groot Skändoal un masse Politikere moasten touräächtreede.

In 1894 uurnoom ne Apfangsälskup dän heele Komplex un ferkoopede him in 1902 oun do Fereende Stoaten fon Amerikoa, uumdät die US-Senator John Coit Spooner sin Präsident Theodore Roosevelt fon dät Foarhääben uurtjuuge kuude. Do Fereende Stoaten aaskeden fon Kolumbien, ju Loundäängte fon Panama outoutreeden, uumdät jo toachten, dät jo so beeter mäd dän Kanoal kloor wäide kuuden. Man Kolumbien wäigerde sik. Deeruum soanden do Fereende Stoaten n Kriechsskip mäd Suldoaten, broachten dän lokoale Miliz-Uppermon uume un ruupen dän unouhongige Stoat Panama uut. Mäd dän näie Stoat honnelden do Fereende Stoaten ap n 18. November 1903 in dän Hay-Bunau-Varilla-Ferdraach ju Kontrolle uur ju Kanoal-Zone uut un dät Gjucht, in Panama militärisk ien tou griepen. Brisant waas, dät neemens uut Panama bie Ferdraachsouslut bie waas: Die panamaiske Minister Bunau-Varilla, die dän Ferdraach unnerteekende, waas frantsöösken Stoatsburger. Die Kanoal wuude kloorbaud un in 1914 eepend.

Ju US-Kontrolle uur ju Kanoal-Zone waas aaltied ne Uurseeke foar Twist twiske Panama un do USA. Fon dän 9. bit 11. Januoar 1964 eskalierde die Twist, besunners uum dät Gjucht, ju Flaage fon Panama ieuwenske ju US-Flaage in ju Kanoal-Zone tou hisjen. Dät roate in düsse Deege tjountwintich doode Panamaere un fjauer doode US-Suldoaten.

Wildääge waas dät ju Uurseeke foar ju Näi-Uuthonnelenge fon ju Kanoal-Seeke fon do Torrijos-Carter-Ferdraage in 1977. Jo suurgeden deerfoar, dät Panama Stuk foar Stuk moor Autorität uur dän Kanoal kreech. Sänt dän 31. Dezember 1999 häd Panama amtelk ju aleenige Hoohaid uur dän Kanoal.

Ätter jiereloange Diskussion wuude in 2006 bekoand moaked, dät me dän Panamakanoal uutbaue wüül. In 2007 begon ju Bauoarbaid un duurde bit 2016. Nu konnen deer noch grattere Skiepe truch kuume.




#Article 457: Indien (584 words)


Indien is n groot Lound in Suud-Asien an dän Indiske Ozeoan. Ju Haudstääd is New Delhi un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Pratibha Patil.

Indien wäd begränsed fon 

Indien is n groot Hoolichailound. Londskuppelk kon dät in träi Paate apdeeld wäide:

Dät Noude fon dät Lound lait in dät Himalayagebierge un sien Uutloopere Pamir un Karakorum un is deertruch gjucht biergich. Die Kanchenjunga mäd 8.598 Meter is die hoochste Punkt.

Fääre ätter dät Suude lääse do groote Flächen. Hier ferloope uk do groote Flusse, die Ganges un die Brahmaputra, do der uutloope in dät noudelke Eende fon dän Golf fon Bengalen. Truch disse Flusse is dät Gebiet gjucht fruchtboar.

In dät Wääste lait ju Tharwöiste un dät Suude n groot Hoochlound, die Dekkan. Dät Hoochlound lait twiske dän Golf fon Bengalen un ju Arabiske See. An bee Kaanten wäd dät Hoochlound begränsed fon Bierichriegen, do Aast- un Wääst-Ghats.

Dät Klimoa is subtropisk bit tropisk.

Indien is die grootste Deel fon ne natüürelke Eenhaid, uumsleeten fon dän Indiske Ozeoan un dän Himalaya. Deertruch is dät muugelk tou strieuwjen ätter n Riek, dät dät ganse Gebiet uumfoatet. Dät is oawers n gewaltich Gebiet un truch do Oustande waas sun Riek bolde nit instandetouhoolden. In ju Geskichte fon Indien sunt deeruum uk ferskeedene Rieke apkeemen, do der n groot Deel fon dät gebiet in Hounde hieden, man do der leeter wier uutnonner fällen.

Dät eerste Riek dät dät daach glukkede, dät ganse Gebiet twiske dät Gebierge un ju See ientouniemen, koom fon buuten: Groot-Britannien waas mäd dän Foutgong in ju Technik as Eerste instande, do groote Oustande tou bemästerjen un noom in dän Loop fon dät 19. Jierhunnert dät ganse Gebiet ien, wieroun nu Indien lait. 

Mäd ju Äntstoundenge fon disse stoatkundige Eenhaid koom uk al fluks ne Bewäägenge ap, ju der strieuwde ätter n uunouhongigen Stoat. Dät Indien fon däälich wuud ap n 15. August 1947 uunouhongich fon Groot-Britannien.

Indien is bääte China dät Lound mäd ju grootste Befoulkenge fon de Waareld. In dit Lound bildje Sproake, Religion un dät Kastensystem ne wichtige Gruunde foar wäls Bestimmenge in de Sälskup. In dät Suude (Suud-Indien) woonje foarallen dunkelfaawige Draviden un in dät Noude stamme do Ljuude ou fon do ljoachter faawede Indo-Arier, do der leeter - sowät 3500 Jiere häär - in Indien ankoomen. 

An n Ounfang fon dät 20. Jierhunnert hied Indien 250 Milllione Ienwoonere, wät sik bit nu ferfjouwerfooldiged häd. Ätter ju eepentelke Foulkställenge fon 2011 lieuwden in dät Lound 1.210.193.422 Ljuude.
 

In Indien stuud ju Wääse fon ferskeedene Religione, wierunner Hinduismus,  Buddhismus, Jainismus un Sikhismus. Uk die Islam häd n wichtigen Ienfloud häiwed ap ju Kultuur Indiens un deertou heert Indien, touhoope mäd Indonesien un Pakistan tou do Lounde mäd dän grootste Taal Moslems. Offiziell häd Indien neen Stoatsreligion un deeertruch is dät n sekuloar Lound. 
 
Taal Anhongere fon Religione ätter ju Tällenge fon 2001:

Tou do uur Religione wáide reekend do Anhongere fon dän Zoroastrismus, dän Bahaí-Gloowe en it Juudendum. Ätter Skätsenge woonje uum 5.000 Juuden in Indien, do maaste in Bombay un deeruumetou.

In Indien wäide an Steeden fuul ferskeedene Sproaken boald. Ju wichtichste is dät Hindi, dät juust as dät oolde Sanskrit schrieuwen wäd in Devanagari-Skrift. Dät Hindi is ju eerste eepentelke Sproake, ju der fon ju federoale Behöörde tou ju Kommunikation ferwoand wäd. Un ju der beljoowed is in dät Geskäftslieuwend un in Glidstoaten, wier do nit Hindi baale. Buute Hindi häd Indien noch 21 uur eepentelke Sproaken un aal mädnunner rakt et deer 392 lieuwjende Sproaken.




#Article 458: Ferbiend (304 words)


N Ferbiend is ne portoalfoarmige holtene Dreegekonstruktion in n Buurenhuus, ju der bestoant uut twäin of moor Stonnere, do der mädnunner ferbuunen sunt truch aan of twäin horizontoale Ferbiendsboolken. Do ferskeedene Ferbiende sunt wier mädnunner ferbuunen truch do Rimme, do der winkelgjucht ap do Ferbiende ferloope. Aal Winkele fon ju Konstruktion wäide stutsed fon Steekbeende un Jachtbeende. Do Stonnere stounde oafte ap muurde of aan Steen bestoundene Funnemänte. 
Ap do Ferbiende stounde do Sponstokke (dät Speerwierk), mäd do Huuslatten, do ju Toake of dät Dak dreege. Do Sponstokke mäd Steekbeende usw konnen fuul ferskeedene Foarme ounnieme un unnerskeede sik in do ferskeedene Buurenhuuse. 

Dät rakt two Typen fon Ferbiende, nämmelk dät Loangsferbiend un dät Twäärsferbiend. Bolde aal Buurenhuuse hier in t Noude sunt mäd Twäärsferbiend baud, dät winkelgjucht ap ju Laangtegjuchte fon dät Huus stoant.

Dit Ferbiend bestoant uut do twäin Stonnere, ferbuunen fon dän woagegjuchte Onkerboolke. Dissen Ferbiendsboolke stat mäd ne Tappe truch dän Stonner un is deerbääte feronkerd mäd aan of twäin holtene Döäwele (Pännen), of Kiele. Dissen Typ rakt dät in dät seelter eepen Huus un me fint dät fääre in dät Nouddüütske un Holloundske Inlound. 

Bie dissen Typ Ferbiend lait die Ferbiendsboolke ap do Stonnere un is mäd ne Tappeferbeend mädnunner ferbuunen. Dissen Typ rakt dät äntloang ju ganse Kuste fon Hollound, Wäästfräislound, Groningen un Aastfräislound. So fint dät sik uk in do Fräiske Huuse fon Seelterlound.

Dissen Typ lät ap dät Onkerboolkeferbiend, man do Döäwele of Kiele an de Bäätersiede sunt nit deer. Dissen Typ rakt dät in wäästelk Hollound.

Hier lait die Ferbiendsboolke ap do Stonnere. Do Stonnere sunt fersäin mäd n Iensnit, wier die Boolke oun rääst, wült die Kop fon dän Boolke do Stonnere foarbie räkt un do ap ju Wiese tougjuchte haalt. Dissen Typ fint sik in t Suude fon Munster in t Rhienlound wai.




#Article 459: Näiguinea (105 words)


Näiguinea is n Ailound, dät tou n australisken Kontinent heert, politisk oaber in dät Wääste tou Indonesien heert un in dät Aaste fon n oainen uunouhongigen Stoat (Papua-Näiguinea) bedäkt wäd.

Do uursproangelke Bewoonere sunt do Papuas.

Ätter ju Befräienge fon Indonesien in 1959 beheelten do Niederlounde Wääst-Näiguinea as Kolonie. Noch 1956 wuud die Obano-Apstand deelsloain mäd moor as 100 Doode. Leeter wuud do Papuas Oainständegaid in Foaruutsicht stoald, man unner Druk fon do Fereende Stoate moast dät Lound 1962 uurroat wäide an do Fereende Natione, do dät leeter an Indonesien uurdruugen.

Ätters sunt fuul Indonesier ätter Wääst-Näiguinea keemen. Wäkke Papuas betrachtje do Indonesier as Besättere.




#Article 460: Lieste fon do Seelter Roupnoomen (2017 words)


In't Seelterlound roate dät aleer un uk däälich noch gjucht fuul Familien, do n Roupnoome af Bienoome ieuwenske hieren offiziellen Noome, dän Skrieuwnoome, hääbe. Deer sunt fielicht 'n poor Spitsnoomen deerbie, man do maaste Noomen sunt wäil truch do Jierhunderte uut do uursproangelke Noomen fon Bewoonere fon do Steeden (maastens Buuräien) biebiheelden wuuden, deeruum rakt dät wäil uk dän Begriep Huusnoome, die oaber uk foar do offizielle Noomen bruukt wäd. Uk wan die Skrieuwnoome wikselde, t. B. deertruch, dät 'n Mon mäd uurs n Noome in ju Familie ienhilkede, wuude die oolde Roupnoome biebeheelden. (Sjuch uk: Huusnoomen)

 

 
Do Noomen stounde bie ju Buurskup, wier do Ljuude däälich woonje. Do Noomen, do der al loange uutstuurwen sunt af wier do Ljuude nit moor in Seelterlound woonje, stounde nit ap ju Lieste.

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Pünt - Warnkens 

Snieders - Mödden -  - Dät ooldste Huus, wät noch in't Täärp stoant. (Bielde: Th. Deddens)

Sievers (Burs) - Brands 

Ti(e)lkens - Büter - Dät wieren fröier Weeuwere, jo goolten in 't Täärp as do bääste Weeuwere.

(Bääte dän Kanienkenbusk wuud fröier tou Skäddel rekend, däälich heerd dät tou Naiwall)

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Hespe (Sandjes) - Horstmann  -  Di eerste Anbauer was aan Hespe uut Lindern, die in dät Jier 1828 dät eerste Huus bääte dän Kanienkenbusk apbaude. Dät Huus kreech dan uk ju Huusnummer 1, wät dät däälich noch häd. Man kon dät Jier 1828 gans goud as Gruundengsjier foar Fäärmesound anreekenje. 
Sandmann is deer 1908 ienhilked. Deerfon kumt wäil die Noome Sandjes, man fielicht hääbe do dän Noome Sandjes uk kriegen, wül deer uk Masse Soundgruunde wier.

Do 6 Generatione ap ju Steede wieren af sunt däälich:

 (Bielde: Familienfoto)

Mörrebur - Kramer -  Ap ju Steede boppe Näiwall, bääte dän Kanienkenbusk, waas fröier n Knelangen, dan waas dät Wilhelm Hömmken, dan is deer 'n Kramer ienhilked. Di koom fon Naivräis af Gehlenbierich. Do Kramers sünt deer nu in ju 3. Generation. Ju Buuräi is ferpachtet. Die Noome Mörrebur wäd däälich nit moor bruuked. 

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Äigershinsin - Hinrichs - Dät Wiewmonske fon Heinr. Hinrichs woont deer noch in n nai Woonhuus. Dät oolde Buurenhuus is ferkooped an 'n Mon uut Ait.

Chausee Harm - Mödden  N Wänt fon Wilh. Möddden woont deer noch. 

Follers - Bartels (Buur)- Ju Familie fon Follers Reinhard is uutstuurwen. Dät oolde Buurenhuus is oubreeken.

Follers - Bartels (Smit)-  Follers Smit sunt deer noch. Ju Smiede hääbe do ferpachted (Skäddel Landmaschinen).

Gerbers (Gärbers, Garwers) - Bertus Kanne -  Deer waas fröier Hermann Lübbers. Ap ju Steede is Theo Griep bädden. Ju Määme fon Theo Griep koom deer as Äärwe wai un sin Baabe Wülhälm Griep is deer ienhilked. Leeter is Theo Griep ätter dät 'Fokhuus' in 't Täärp wai leeken. Ap ju Steede woont nu Bertus Kanne. 

So kumt dät ferbiesterjende Truchnunner fon Noomen as Gäärbe(r)s, Fokke(ns), Kannegriep, wier bolde naan moor weet, wät nu wäl sin Noome is. 

Geders - Janßen-Olliges -  Ap ju Steede wier 'n Wessels. Die Janßen-Olliges is fon Äästerweede (Esterwegen) keemen, die is deer ienhilked. Do hääbe hiere Steede ferkooped un woonje däälich in't Täärp.

 bie 't Sloachtfäst 1931 (Bielde: John Janßen-Olliges, USA) 

Helenens (Wäiwer-Leino) - Hanekamp - Do sünt noch ap ju Steede.

Ko(a)rls - Tellmann  - Do sünt noch ap ju Steede.

Lümkewilksien - Janssen - Do sünt noch ap ju Steede. Ju Buuräi is ferpachtet

Kuperssienke - Sandmann/Knipper/Thoben -  Kupers Sienke waas ne Jansen. Uum 1910 hied dät 'n Schnieder Andreas Sandmann uut Vinnen kooped. Dät waas 'n Bruur fon dän Sandmann ap Hespes Steede ap Fäärmesound bääte dän Kanienkenbusk.   Ätter Sandmann is deer 'n Wilhelm (Wülm) Knipper ienhilked, un dan 'n Gerhard Thoben (Butz) fon Heeselbierich. Do Thobens woonje deer nu in ju 3. Generation. Ju Buuräi is ferpachtet. Die Noome Kupersienke wäd däälich nit moor bruuked.
 
Kösters - däälich Bartjen - Dät waas fröier Menens, dan hied deer aan fon Aisjans woond un dan Richter. Nu woont deer Bartjen. Kösters kweede do Ljude däälich uk nit moor.

Olerksin - Hanekamp-Elsen - Do hääbe hiere Steede ferkooped.

Täkershärm - Meyer

Willebrands  - Ahlrichs- Do hääbe hiere Steede an Meyer ferkooped

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich

Dösin - Tellmann -  Dät is dät Stammhuus fon aal do Tellmanns in Skäddel 

Heitkamp - Klären - Di Eerste ap ju Steede waas in dät Jier 1809 aan Köster Heitkamp, die fon Twüstringen ätter 't Seelterlound wai leeken is.

Backjans - Büter - Backjans hääbe fröier in't Täärp woond -     (Bielde: Th. Deddens, 1954)

Betjens (Betje Weits) - Deddens - Betjens hääbe fröier ap Näiwall woond un sunt ätter Loanghosrt uutsiedelt. 

Fokke(ns) - Griep -  Theo Griep hied eerst ap ju Steede fon 'Garbers' ap Näiwall woond un dan in dät Fokhuus. Dät Fokhuus stuud bie ju Skäddeler Säärke, an dän litje Wai, un is intwiske oubreeken. Do sunt leeter ätter  Loanghorst uutsiedelt. Dät Wiewmoanske fon Theo Griep woont nu wier in n Woonhuus ap ju oolde Steede, wier fröier dät Fokhuus stuud.

Theo Griep hied uk fuul uur Skäddel apskrieuwen. Hie was Mee-Apgjuchter fon dän Seelterbuund fon 1952.

Theodor Griep, 27.10.1916 - 15.05. 2007, kuud noch tjoon Generatione uut siene Familie ap de Riege sätten. Do Grieps woonje siet 1607 in Skäddel. Sjuch:  bie 'Griep uit het Saterland' 

 (Bielde: Th. Deddens, 1952) 

Sööpjann - Vocks

Wenke(ns), Wänkens - Thoben

 in dät Jier 1955. Dät waas noch 'n Soundwai, ju Sträite is der eerste leeter keemen. Gjuchts do Glaise fon ju Iersenboan in dän Aasterfoan. Bielde: Th. Deddens

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Aiegers (Egeers) - Hinrichs - Ap ju Steede waas gans fröier 'n Moanske, ju hiet Aaie, deer is aan Gerd ienhilked, sietdäm hieten do Aiegers. Do hääbe fröier in 't Tärp woond, bie ju Molkeräi, do sunt dan ätter Heeselbierich uutsiedeld un toulääst gans boppe ätter dän Skäddelerdom wäi leeken. -  
 
Bääte dät Huus is die Touden fon ju oolde Skäddeler Molkeräi tou sjoon. (Bielde Th. Deddens)

Gesieners - Schmits (Robbers) - Dät wieren fröier groote Timmerljuude. Schmits woonden fröier in't Tärp ap ju gjuchte Siede fon de Sträite, ju ätter Loanghoarst wai gungt, links waas dät Fokhuus fon Theo Griep un gjuchts Schmits. Deer is nu ju Raiffeisen-Warengenossenschaft. Dät Wieuwmoanske fon dän Schmits waas een Suster fon dän Wilhelm Awick-Meyer uut Bäätholt. Robbers heete do nu, aan Robbers fon Hollenbround is deer ienhilked. -  (Bielde: Theo Deddens, 1955)

Büterjans - Pörschke - Dät waas fröier Waten, do woonden fröier diräkt ieuwenske de Särke un sunt 1903 ätter de Schillup (Knülke) leeken. Pörschke is deer ienhilked.  Ätter dät hiere Huus ap de Schillup oubaadend is, sunt jo in dät Jier 1966 gans boppe ap dän Skäddelerdom wai leeken, dät is dät lääste Huus ap Skäddelerdom, dät heert al tou dät Gebiet fon Ait. Do Pörschkes sünt aktiv bie dän Seelter Buund un dän Fräiske Räid.

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Bielde fon dät 'Gulfhaus Awick' in dät Museumstärp Kloppenbuurich   un  (Bielde: E. Albrecht, CLP)
.

Grotharms - Thoben

Kökens - Ennens

Kuper - Laing, ju Familie fon Willi Laing is uutsturwen. Däälich heerd dät n Bernhard Tellmann uut Bätholt, die is deer ienhilked.

Pe(e)its (Päits) - Bohlsen,  deer is dan n Willi Kuhl ienhielkeld. Ju Steede is ferkooped aan fon do Stürmeyers uut Rastdorf/Werlte, die uum 1960 fon Hollenbround ätter Rastdorf uutsiedelt was. Willi Kuhl woont deer noch.

Schlachter, Schlachtersin - Hinrichs Fröier waas dät Heinrich Hanekamp, däälich is Anton Hinrichs ap ju Steede  

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Akssin - Fugel

Gröttjan - Hinrichs

Mooisin - Büter

Reiners, Reinersin (Bootjer) - Wilhelm Büter

Ätter 1827, 6 Jiere ätter dän grooten Bround in Skäddel, bit tou 1830/40, sunt fuul Skäddeler uut dät Täärp ätter Seedelsbierich wai leeken. Uk ut uur Täärpe looken deer Ljude wai, so dät uk Seedelsbierich gratter wuude. Man uum dät Jier 1900 hied Seedelsbierich blood 82 Ienwoonere.

Dät Gründungsjier fon ju Koloniesträite wier 1927. Do hääbe in 2002 tou dän 75-jierigen Jubiläum aan fluch Bouk uutroat. 
Ätter 1927 sünt do eerste Siedler ätter ju Koloniesträite in Seedelsbierich wai leeken.
Die eerste Siedler an ju näie Koloniesträite waas 1929 ju Familie fon dän Bernard Horstmann uut Angelbeck bie Löningen mäd 9 Bäidene. Aan Suun fon dän Horstmann is in dät Jier 1948 bie Hespes (Sandmann) ap Fäärmesound bääte dän Kanienkenbusk ienhilked.

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Täkers - Lüchtenborg -  1810 baude Wätte Frees Hälmerich in dät Täärp Seedelsbierich ne litje Hutte an sien Scheepskoowe an. Jan Lüchtenborg is deer poor Jiere leeter ienhilked un do hääbe dan midde in dät Täärp n Huus baud un deer n Weershuus iengjucht. Dät wier dät eerste Huus in Seedelsbierich. In 1933 is aan fon do Lüchtenborgs dan in dät näie Buurenhuus ätter ju Koloniesträite wai leeken, wier ju däälich noch woonje. N uur Bruur is ap ju Steede in dät Täärp blieuwen. Däälich stound deer n Woonhuus fon aan fon do Wänte uut ju Koloniesträite. Die Noome Täkers wäd däälich nit moor bruukt.

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich

Oolke (Oalke) - Meyer - Oalke Jan woont däälich noch up ju Steede

???? - Stadsholte - Dät Huus stoant stuuf anne Säärke. Theodor Janssen uut Tallehillens Huus in Bäätholt is deer fröier ienhilked. Dan is deer 'n Einhaus ienhilked, hie noom sik ju Dochter Thekla Janssen as Wieuwmoanske. Dan is deer die Stadtsholte ienhilked. Do woonje deer däälich noch.

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich

Assels - Schwalenberg

Ko(a)rlsbernd - Tellmann - Hermann Tellmann waas Buurmäster fon ju Meente Skäddel fon 1961 - 1968 

Macksi(e)n - Gerdes 

Sjuch bie Skäddel

 
 

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Bäikeläine – Kramer

Elsens – Fugel

Fooges – Bitter

Freers – Block

Kasmoljets – Kramer

Knips – Wilkens

Schmiss – Wessels

Snieders – Dannebaum

Stäfenjaans – Dannebaum

Ummens – Block

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Amkens – Fugel

Bakkers – Brinkmann

Beenens – Brinkmann

Dellewichens – Block

Dietsien – Kramer

Droaljes – Eilers - Heinrich Eilers waas Buurmäster fon ju Meente Roomelse fon 1964-1974

Fännegerdsien – Deddens

Geeders – Henken

Häiwäis – Kröger

Ilwers – Henken

Jankens – Kops

Kökens – Deeken

Kuupes – Bahlmann

Nounierns – Muth

Schousters – Janssen

Schousters – Kröger

Steffens -Hinrichs

Töbeläinkierns af Töbens – Harms

Töbens – Heyens

Wiltjens – Thedering

Wübbens - Weths

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Akrams – Block

Bakkers – Heese

Bogerts – Deeken 

Borchens – Henken

Diers – Wulf

Hammegerds – Deeken

Kobsoalerks – Henken

Krömer – Dumstorf

Krömershoaje – Crone

Kupers – Gerdes

Onnols – Block

Pootjens – Geesen

Taljans – Janßen - Die eerste Janssen ap ju Steede (Bääsjebaabe fon Gretchen Grosser) koom fröier uut Tallehillens Huus in Skäddel-Bätholt

Tollens – Henken

Wigens – Kramer

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge

Bummellant – Meyer

Fännens – Evers

Fijans – Deddens

Häinounens – Gerdes

Hinkjanns – Nagel

Kaiders – Block

Knuksoalerks – Schulte

Mullers – Kramer - Heinrich Kramer waas Buurmäster fon Roomelse fon 1955 - 1964

Nounewigens – Oltmanns

Putsjans – Nagel

Wekkewäis – Block-Heyens

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Annemäikens – Wulf

Atjens – Gerdes

Behrens – Wulf -  Behrens hääbe fröier in't Täärp woond. Dät Lound, wier däälich die Säärkhoaf is, waas froier Behrens Bierich

Elsejaans af Elsepost – Fugel

Frisoaljes – Wilkens -  Frisoaljes hääbe fröier in't Täärp woond

Jandiers – Fugel -  Jandiers hääbe fröier in't Täärp woond. Ju Steede waas froier Blömer, Heinrich Fugel koom uut Amke Huus und häd ju Steede 1911 fon sien Oom äärwd

Juurens – Meyer

Kaspers – Deeken

Knipshinnens – Wilkens -  Knipshinnens hääbe fröier in't Täärp woond

Knuks – Meyer -  Knuks hääbe fröier in't Täärp woond

Knuksrämmers - Siemer -  Knuksrämmers hääbe fröier in't Täärp woond

Koawenjaans – Brinkmann

Stääfens – Dannebaum

Stienkens – Eilers

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge  

Louts (Jansen)

Twäis Siks (Schulte)

Putje Luks 

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

 uut Seelter Trjoue, Härfst 1969 

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge 

Dät rakt uk Riemsele mäd do oolde Roupnoomen, z. B.:

Deer sit aan Schuur,

kwäd Geeders Buur.

Deer kumt niks fan,

kwäd Ollerksin Jan.

Dät lukt foarbie,

kwäd Sandjes Marie.




#Article 461: Bootjeräi (208 words)


Bootjeräi is Skipfoart mäd Boote. Ju ferron uur ju Seelter Äi un haager uur Oaje un Marka. Me kon dät al sjo ap ju Koarte fon 1588 (gjuchts).
Bit sowät 1800 waas ju gjucht wichtich foar Seelterlound, man truch ju Kontinentoalspeere fon 1806-1814 koom ju stiltoulääsen un kuud sik ätters nit wier goud äntwikkelje. Daach foarnde noch uum 1915 die  Skäddeler Bootjer ap Lier. (B156U). 
Do Boote skällen uk al wäil ap Hällengen baud weese.

In oolden Tiden, doo hieden wi in Seelterlound ne ganse Bootjeräi. Deer hieden wi Boote, deer fuuren Jan, Kloas un Hinnerk mäd. Wan se hiere Määme un hiere Wiue bi sik hieden, dan waas dät ganse Boot beleeden. As doo Seelter n bitje gratter wuden mäd Luxus un Stoat, deer moasten Määme un Wiue in Huus bliue. Doo wieren Jan un Hinnerk un Kloas soofuul klokker, doo bestoalden se hoolwe Mutten. Deer fuur Jan un Kloas un Hinnerk glukkelk mäd, as Määme un Wiue in Huus bleeuen. Deerap hää wi Seelterlound häärut bilded, dät wi doo Boote toun Düüwel joaged hääbe un Määme un Wiue in Huus lät hääbe. Deerap sunt wi nu soo wid un hääbe Schiepe un groote Mutten un kweede aal Deege: Vivat Seelterlound, häärut dermäd! Vk221U (Apnoame uum 1884).




#Article 462: Aceh (600 words)


 Dissen Artikkel basierd ap dän Artikkel fon juu düütske Wikipedia.
Aceh is ne Provinz fon Indonesien. Dät lait in dän Noude fon't Ailound Sumatra un litjere Noaberailounde heere uk deertou. Dät häd ne Flakte fon 55392 km² un 4211000 Ienwoonere, wierfon do maaste hiere oaine Sproake (Aceh-Sproake af Achinesisk) baale. 

Wäil sänt dät 8. Jierhunnert rakt dät in Aceh islamiske Ienfloude, un sänt dät 13. Jierhunnert is die Islam dan deer wai keemen. Aceh waas n Sultanoat, n Islamisk Köönichriek mäd ne groote Betjuudenge in n Honnel.
As 1511 doo Portugiesen Malakka iennoomen, geenen fuul ienheemske Koopljuude ätter uur Stääde wai. 1602 gruundede juu Niederloundske Aastindien-Kompanie n Honnelsstutspunkt in Aceh, daach kuude Aceh n oainständich Sultanoat blieuwe, uk ätterdät doo Niederlounde fon britiske Siede in n Ferdraach juu Foarheerskup uurlät wuden waas.

Dät roate in juu Geskichte fon Aceh oafter n Uunouhongiggaidskriech juun juu jewielige Heerskup: Al in juu Kolonioaltied wude n Guerilla-Kriech juun Hollound fierd, Teuko Umar, die fon 1873 bit tou sin Dood 1899 foar n fräi Aceh kampede, is däälich sogoar n indonesisken Nationoalheld. Bit tou n twäiden Waareldkriech kuude die Weerstand in Aceh nit gans beeended wäide. 1942 bit 1945 waas dät Ailound Sumatra fon Japan besät, ätter n Kriech wüülen doo Niederlounde, hieren Ienfloud wier häärtoustaalen, 1945 wude oaber die Stoat Indonesien uunouhongich un 1949 wude dät uk anärkoand. In Aceh ferwachtede me regionoale Uunouhongiggaid, man insteede koomen indonesiske Troppen.

In 1959 kreech Aceh ne besunnere Autonomie, man juu Uunouhongiggaidsbewäägenge waas deermäd nit toufree. In doo 1970er Jiere wude juu Weerstandsorganisation GAM (Gerakan Aceh Merdaka - Bewäägenge Fräi Aceh) gruunded. 1976 ruup die Troonfoulger fon juu oolde Sultan-Dynastie, Prins Hasan di Tiro, juu Uunouhongiggaid uut, man hie hiede naan Ärfoulch un fluchtede 1979 ätter Sweden wai. Dät roate fuul Kriech, wier uk oafter Moanskengjuchte beseerd wuden. Ounfang fon dät 21. Jierhunnert koom die Fersäik, Free tou moakjen, eerste sunner Ärfoulch. Meerte 2003 wude juu Schari'a in juu Provinz ienfierd. In n Moai fon't sälge Jier roate dät wier Stried un 2004 wier ne groote indonesiske Militäraktion juun doo Separatisten. Juu indonesiske Regierenge, juu Isolation fon juu Region besleeten hiede, kwad bie dät Seebieuwjen 2004 eerste niks deerfon, dät juu Situation in juu Region Aceh so läip waas (ätter doo Behöörden 300000 Doode), sodät internationoale Hälpe fuuls tou leet ätter Aceh wai koom.

Sänt 2005 rakt dät wier Free twiske juu GAM un juu indonesiske Regierenge. In n Ferdraach wude fäästlaid, dät juu GAM hiere Woapen oureeke mout uum ne freedelke Paatäi tou gruundjen. Deerfoar mouten oaber doo Indonesiske Troppen loangsoam wäch uut Aceh un GAM-Kampere un -Sympathisanten uut dät Pieson fräiläite.

Bit tou n 27. Januoar 2006 häd juu GAM sowät 850 Woapen ouroat un 1800 GAM-Kampere un -Sympathisanten wuden uut doo Tuchthuuse lät un amnestierd.

Deele fon ju Befoulkenge sunt nit toufree mäd dät strom islamiske Gjucht, besunners Wieuwljuude un Nit-Muslime hääbe deer unner tou lieden, tou n Biespil do kristelke twäin Prozent fon ju Befoulkenge. Sänt Januoar 2010 rakt dät foar Wieuwljuude n Ferbood, ne änge Bukse tou dreegen, wan deer nit n Rok uurleeken is, die toumindest bit tou doo Onkele gungt - un düt is noch aan fon do minner joopgungende Iengriepe in ju Fräiegaid fon do Eenpelde: Uunferhilkede Poore duuren nit ieuwenske eenuur sitte, Wieuwljuude duuren säiwends bloot bit Klok alwen oarbaidje (uutnuumen Kroankensustere un Froumuure). Insen wuuden Punks, do n Konzert moaked hääbe, fäästnuumen. Jo hääbe do Koppe rasierd kriegen un moasten in ne Uum-Ärluukengs-Ounstalt. Buppedät sprat sik die strom uutlaide Islam uk in uur Deele fon dän Stoat Indonesien uut. Uk junner häd ju kristelke Minnerhaid tou lieden.




#Article 463: Hydrophilie (231 words)


Hydrophilie (fon ooldgriechisk ὕδωρ hýdor „Woater“ un φίλος phílos „fjuund“ / „ljoof hääbend“) betjudt wasser ljoof hääbend, wät kwäd, dät aan Stof stäärk mäd Woater (of uurswäkke poloare Stoffe) wäkselwierket Dät Juundeel fon Hydrophilie hat Hydrophobie. Ätter IUPAC-Definition is ju Hydrophilie ju Solvatations-Tendenz fon een Molekül in Woater. Wan een Bupperflakte aiske stäärk woater-anluukend is, boalt me uk fon Superhydrophilie.

Hydrophile Substanzen sunt maasttieds woaterlooselk man dät rakt uk hydrophile Substanzen, do nit woaterlooselk sunt, t.B. wäkke Hydrogele of Colestipolhydrochlorid. Deeruum is hydrophil nit mäd woaterlooselk gliek tou sätten. Hydrophile Substanzen heere gewöönelk tou een fon do foulgjende Kategorien: Eerstens Soalte (Ionenferbiendengen) of twäidens poloare Substanzen, do sik in dät uk poloare Woater äntspreekend goud loosje läite.

Hydrophilie belukt sik bloot ap ju Wikselwierkenge mäd Woater un nit ap ju Looselkgaid un uk nit ap ju Fäidegaid, Woater heroun tou luuken un tou bienden. Aan Stof, die dät kon, wäd hygroskopisk naamd. Hydrophile Stoffe sunt oafter tou sälge Tied limnophob, loosje sik also läip in Fatte un Ouljen. Substanzen, do hydrophil un lipophil sunt, beteekent me as amphiphil; hier tälle biespilswiese Tenside tou. Amphiphilie is een spezielle Oainskup fon een Molekül, dät hydrophobe un hydrophile Funktjsoonelle Koppele drächt.

Uk Bupperflakten konnen hydrophil weese. Do sunt aaltied fon aan maasttieds nit sjuunelken Woaterfilm bedäkt. Do maaste Metalle sunt hydrophil, juust so uk Glääs-Bupperflakten. Hydrophile Bupperflakten hääbe juunuur Woater Kontaktwinkele nai bie 0°.




#Article 464: Hydrophobie (119 words)


Hydrophobie is ju Oainskup fon n Stof, die der Woater mit. Die Begriep hydrophob kumt uut dät Oold-Griechiske (ὕδωρ hýdor „Woater“ + φόβος phóbos „Boangegaid“) un betjudt fon Woud tou Woud woater-miedend.

Ätter IUPAC-Definition is ju Hydrophobie die Touhoopesluut fon uunpoloare Koppele of Moleküle in een woaterhooldige Uumreekenge, apgruunde fon ju Tendenz fon't Woater, uunpoloare Koppele of Moleküle uuttousluuten. Mäd düssen Fäk-Uutdruk uut ju Chemie wäide Stoffe charakterisierd, do sik nit mäd Woater miskje un dät ap hier Bupperflakte oupäärlje läite. Wan een Bupperflakte wuddelk stäärk woaterouwiesend is, boalt me uk fon Superhydrophobie.

Uunpoloare Stoffe as Fatte, Woakse, Alkohole mäd loange Alkylräste - also mäd Uutnoame fon Methanol, Ethanol un Propanol - Alkane, Alkene un aal sowät sunt hydrophob.




#Article 465: Nooten (762 words)


Nooten wäide ferwoand uum Musik un Soang tou Poapier tou brangen.  

Älken Toon wäd fertreeden fon wät uutsjucht as n tjukken Punkt ap ne Riege Lienjen. Deerbie wäd ju Toonhööchte beteekend fon ju Hööchte fon dän Punkt ap ju Riege. In Bielde 1 is dät wiesd foar ne Riege aal haager wäidende Toone. An älke Noote sjo wie n litjen Striep, ju Hoals, wiermäd ju Laangte beteekend wäd.  

Tougliek is deer buppe anroat, wo do Toone stimme tou do wiete Tasten fon n Klavier. Deerbie ferträt ju linke Taste dät aanstriekede C (c'), wät midde ap n Klavier sit, oafte bie dät Slot, wät in saang anroat wuuden is. Bie n elektrisk Keyboard is dät dät eerste C gjuchts fon do Begleittasten.

Sun Riege Tasten as t.B. c' d' e' f' g' a' h' c uumfoated ne skeene Oktoawe, also n Intervall mäd tweelich Hoolichtoonstappen, hier links ju aanstriekede Oktoawe (uk c’d’ usw.) un gjuchts ju twäinstriekede Oktoawe (uk c” d”usw.) . Ju flugge Krulle gans links hat Fjoolekoaie of g-Koaie, deeruum dät ju mäd hiere grootste Krulle juust ju Hööchte fon ju g'-Noote uumsirkelt.

In Bielde 2 is gjuchts nochmoal ju aanstriekede Oktoawe wiesed, mäd dät Slot un dan links deerfon noch two Oktoawen moor, eerste ju litje Oktoawe un dan gans links ju groote Oktoawe. Uum do tou skrieuwen, bruukt me me noch ne twäide Riege Lienjen, unner do uur. Foar ju Riege stoant dan noch wier ne uur Koaie, ju Basskoaie of f-Koaie, deeruum dät ju dät litje f uumsirkelt.

Fääre sjo wie in disse Bielde in do Lienjenriegen do liekapstoundene Striepe mäd Määrke 2 3 4 5 6, do dän Takt beteekenje.

Do swotte Tasten hääbe Toone, do der twiske do fon do wiete Tasten lääse. Uum do in ju Nooteskrift tou beteekenjen, bruukt me do Foarteekene: dät Kjuus (1), dät Aplöösengsteeken (2) un dät b (3). 

Uum nu t.B. ju swotte Taste gjuchts fon dät G tou beteekenjen, sät me deer n Kjuus (1) foar, wiertruch ju Noote ferhaagerd wäd toun Gis, as in ju Bielde mäd ne roode Lienje ounroat. Dät jält dan foar ju Noote älke Moal deerätter (in ju Bielde also twäie), bit me n Aplöösengsteeken (2) sät. So rakt dät uk Ais, Cis, Dis un Fis bie A, C, D un F.

Wol me deerjuun n Toon ferläigerje, dan sät me n b deerfoar, wät korrespondiert tou ju swotte Taste links fon dät G. So kricht me n Ges, wät wier jält bit tou dät Aplöösengsteeken.  Ap jusälge Wiese kricht me As, Bes, Des, Es bie dät A, B, D un E.

Wan me nu ap ju Tastatuur fon dät Klavier kieket, sjucht me, dät t.B. As un Gis ap een Taste lääse, uk Es un Dis un aal sowät. Bie ju Pythagoräiske Stämmenge roate dät deer noch n litjen Unnerskeed, also, wan me Intervalle mäd Hälpe fon bestimmde Ferhooldnisse fon Säidenloangten bereekend. Däälich ap n Klavier rakt dät dän Unnerskeed nit moor, deer is näämelk eenfach ju Oktoawe in tweelich Hoolichtoonstappen gliekmäitich iendeeld, deer is dan t.B. As un Gis wuddelk dät sälge. Man gnau nuumen rakt dät n Unnerskeed, me boalt fon Enharmoniske Ferwikselenge. Wan me also As enharmonisk ferwikseld, is dät Gis; wan me Dis enharmonisk ferwikseld, kricht me Es un so gungt dät uuraal.

Bit nu hieden wie tichte (swotte) Nooten mäd n Hoals un deerfon rakt et hier fjauer in n Takt. Deeruum sunt dät Fjoondelnooten. Dät rakt oawers uk heele Nooten; do sunt eepen (wiet) un deerfon paaset man een in n Takt. So rakt et uk hoolwe Nooten (eepen mäd n Hoals), wierfon dan two in n Takt paasje. Wan me deer n Punkt bääte sät, is dät ne Tjofjoondelnoote, ju der dan touhoope mäd n Fjoondelnoote in n Takt paaset. Un dan häd me noch Oachtelnooten, dät sunt do Tichte mäd ne Foone an n Hoals. Un so rakt dät uk 1/16, 1/32 un 1/64 Nooten mäd je two, tjo of fjauer Foonen. Bie moorere Nooten bäätnunner konnen do truch Striepe ferbuunen weese.

Twiske do Nooten wäd uk wäil moal Pedum moaked un dät wäd anroat mäd Pauseteekene, do ju Laangte fon ne Pause beteekenje ap jusälge Wiese as bie do Nooten. In ju Bielde sunt do noch moal do ferskeedene Nootenlaangten anroat, mäd deerunner do Pausen fon ju glieke Laangte.

Bie ju Taktangoawe heere do Nooten twiske do liekapstoundene Striepe bienonner. Stounde fjauer Fjoondelnooten in n Takt, dan is dät Fjauerfjoondeltakt, ounroat mäd 4/4 of C bie n Ounfang. So rakt dät uk Tjofjoondeltakt (3/4), Twofjoondeltakt (2/4) usw. Hier ieuwenske rakt dät Biespiele deerfon.




#Article 466: Roode Armee (262 words)


Ju Roode Armee waas ju Armee fon de Sowjetunion twiske 1918 un 1991. Ju Roode Armee umfoatede do Loundstriedkrääfte un do Luchtstriedkrääfte. In 1948 keem ju Luchtferdäägenge deertou, in 1960 do strategiske Rakettruppen. Die Noome wuude in Februoar 1946 annerd tou Sowjet Armee. 

In ju ruske Revolution äntstuude ju Roode Armee uut de Roode Garde, ju Foulksarmee fon do Bolschewiste. Leo Trotzki waas in 1918 ferountwoudelk foar ju Gruundenge fon de Roode Armee. Ätter ju Gruundenge wuuks ju Armee fon 500.000 Suldoate in 1920 bit tou moor as 1 Million in 1933. In 1937 roate Stalin dän Befeel, aal do haagere Offiziere tou eksekutierjen. Hie hiede Oangst foar ne militariske Machtsuurnoome, so as dät uk in Spanien mäd Francisco Franco die Faal waas. 

Do junge Offisiere inne Armee hieden in 1941, as die Twäide Waareldkriech begun, neen Unnerfiendenge. Deertruch kuude ju düütske Armee in Dezember 1941 bit tou Moskau kuume. Eerst in ju Winter fon 1942/43 kuude ju Roode Armee in de Slacht uum Stalingrad ju Initiative in de Kriech nieme. Ätter Stalingrad begon die ruske Oumaars fääre ätter dät Wääste wai un eendigde mäd de Slacht uum Berlin. 
 

In do Jiere 1945-1948 geen ju Taal Suldoate fon 11,3 Million ätter 2,8 Million, man do wäästerske Geheimtjoonste toanke dät ju Taal fon doo Suldoate in dän Koolde Kriech ungefeer twiske 2,8 Million un 5,3 Million weesen is. Die grootste Iensats ätter dän Twäide Waareldkriech waas die Afghanistankriech (1979-1989). Ätter ju Oulöösenge fon de Sowjetunion in dät Jier 1991 kreech Ruslound dän grootste Deel fon do Suldoate un Materiel fon ju Roode Armee.




#Article 467: Chloroplast (414 words)


Do Chloroplasten sunt Organellen in do Sällen fon Plonten, gnauer kweeden photosynthetisk aktive Plastiden.

Aan Chloroplast häd two Skeele-Membranen, wierfon ju buutere täämelk permeabel (truchläitend) is, ju binnere häd oaber n fuul gratteren Diffusionsweerstand un häd spezifiske Carrier foar phosphatbuunene Deele un C4-Carbonsüüren. Uur düsse Membran wäd uk ju Ionen-Huushollenge fon dän Plastiden räägeld.

Twiske do two Skeelemembranen lait die Intermembranruum (Twiskemembranruum).

Die Intermembranruum is in n Begin fon ju Äntwikkelenge fon dän Chloroplasten noch mäd dän intrathylakoidoalen Ruum (Thylakoid-Binneruum) ferbuunen, die dan fon Thylakoid-Membrane uumesleeten wäd. Die Thylakoid-Binneruum is gjucht wichtich, deeruum dät deeroane bie Lucht ju groote Protonen-Konzentration apbaud wäd - ju Thylakoidmembran mout uut düssen Gruund foar Protonen impermeabel (nit truchläitend) weese.

In ju Thylakoidmembran sunt Faawstoffe oane, do sik nit in Woater lööse: Sowäil two Chlorophylle, dät Chlorophyll a un dät Chlorophyll b, as uk een Carotinoid, näämelk β-Carotin. Truch dät Chlorophyll in ju Thylakoid-Membran kricht dät ganse Blääd ne gräine Faawe, deeruum dät die Faawstof dät gräine Lucht reflektierd: Wan me ne Plonte mäd gräin Lucht beljuchted, kon ju deer niks mäd ounfange, dät wäd aal reflektierd un ju Plonte kon neen Photosynthese moakje. In normoal wiet Sunnenlucht sunt oaber aal do Faawen änthoolden, wierfon bloot gräin reflektierd wäd un aal dät uur wäd in do Chloroplasten absorbierd un kon mäd foar ju Photosynthese bruukt wäide.

Do Thylakoide sunt aal mädnunner ferbuunen, sowäil do grattere Stroma-Thylakoide as uk do litjere stoapelde Grana-Thylakoide. Ap ju twodimensionoale Bielde is dät nit tou ärkannen.

Ju Matrix, die Haudbinneruum fon dät Chloroplast, is apfäld mäd ne Substanz, ju Stroma naamd wäd. Deeroane lait fibrilläre DNA ju in Dubbelstrange in ju Foarm fon n Kring apbaud is. Dät rakt deeroane mongs uk Koarele fon Primär-Stieuwelse, do deer leegerd wäide un uk wäkke Enzyme.

Ju Endosymbionthentheorie kwäd, dät fon eukaryotiske Sällen (Eucyten) ferskeedene Organellen nit uurspröängelk Deel fon düsse Sälle wieren. Do skällen fuul moor fröier oaine eensällige Lieuweweesen weesen hääbe, do dan insen ounfangd sunt, mäd ne eukaryotiske Sälle in Symbiose tou lieuwjen un dan in ju Sälle integrierd wuden sunt. Deerfon skäl uk ju buutere Skeelemembran kuume: Do sunt wäil äänelk as in ju Phagozytose in n Membran-Vesikel iensleeten wuuden. Ju binnere Membran waas ja al in't foaren deer.

Uk Chloroplasten skällen ätter düsse Theorie uurspröängelk oaine Lieuweweesen weesen hääbe, näämelk Cyanobakterien. Uk DNA in Kringfoarm is typisk foar Bakterien. Indizien deerfoar sunt uk Äänelkgaiden in ju ribosomoale RNA.

Günther Throm: GRUNDLAGEN DER BOTANIK 2. Auflage NIKOL-Verlag ISBN 13: 978-3-937872-61-2 ISBN 10: 3-937872-61-2




#Article 468: Guinness Rekordbouk (123 words)


Dät Guinness Book of Records (uursät: Guinness Rekordbouk, in näiere Uutgoawen dät Guinness World Records Book naamd) is n jierelk hääruutroat Bouk mäd ne Samlenge fon internationoal anärkoande Rekorde, juust so goud uur moanskelke Laistengen as uur Uutersten in de Natuur.

Ju eerste Uutgoawe wuud hääruutroat 1955, uuttoacht fon ju Guinness-Bjoueräi, anrääged fon ne Diskussion uur wäkke Fuugele ap gauste fljooge kuuden, ju der nit löösd wäide kuud mäd Bouke do der domoals tou koopjen wieren. 

Do Doaten in dät Bouk wuuden sammeld fon Ross McWhirter un Norris McWhirter, do der tou ju Tied n Unnersäikengssteede hieden in Londen. As dät Bouk uunferwachted gouden Ärfoulch hiede, wuud dät ap Eende ne jierelke Uutgoawe. Do Twillingbruure McWhirter hääbe dät Bouk noch moonige Jiere ferlaid.




#Article 469: Do Seelter in Cincinnati (411 words)


Hierbie is ne Lieste fon Seelter doo ienwonderden in disse Geegend, sowied as jo ätter Cincinnati keemen. Ap minste ieuwen so fuul keemen ätter Louisville, Kentucky (sowät 200 KM fon Cincinnati) un uur siedelden sik in uur Paate fon ju Geegend oun. Wäkke fon uus Fjunde uut Skäddel bleeuwen in New York un uur aastelke Stoate.
Ju Lieste tält sowät 55 Noomen fon Ljuude uut Skäddel do ätter Cincinnati keemen. Wäkke geenen wieruume as ounroat is; doo mäd n + sunt stuurwen (1970).
Do maaste Seelter in Cincinnati wuuden Geskäftsljuude. Wäkke wuuden Bakker un hieden hier oain Geskäft. Do maaste fon him hieden Weerskup- un Lieuwensmiddel-Geskäfte.
Min Bruur Wilhelm un iek wieren 51 Jiere touhoope in Geskäfte.

Hier is die Fersäik, genau tou begjuchten wät angungt Doaten, Noomen un Huusnoomen. Dät kon oaber eenige Failere änthoolde:

In 1970 foar Publikation tou Ferföigenge stoald fon Herman Ahlrichs, Cincinnati; USA.

Gjucht min Ljuude fon Skäddel wonderden ien tou doo Fereende Stoate. Fuul koomen fon Börger, Börgermoor un Vreden. Aal do Seelter fon foar 1900 do in Cincinnati woonden, sunt dood (1972).
Iek hiede trjo Möie (mien Määmes Sustere), do in dät Franziskaner Klaaster in Oldenburg/Indiana geen sunt. Jo wieren bädden Foken, Huusnoome Steuver Wilke in Skäddel.

Suster Maria Silveria, geb. dän 5. Meerte 1865, stoorf dän 19. Januar 1913. Ju waas do 50 Jiere oold un 17 Jiere int Klaaster. Hiere Noome Adelaide.

Suster Maria Ludgeria, geb. dän 25. Okt. 1877 as Elisabeth Foken. Stoorf dän 1. Moai 1946 un waas dan 69 Jiere oold un.4l Jiere int Klaaster.

Suster Mary Gregory, geb. dän 2. Feb. 1874 as Helen Foken, stoorf fergeene Häärst dän 28. Okt. 1971. Geen int Klaaster dän 21. Apr. 1898. Ju waas 97 Jiere oold un 75 Jiere int Klaaster.

In 1895 waas ju in do USA ienwonderd, in 1897 geen ju noch moal tourääch ap Besäik in Skäddel un dan in 1898 geen ju int Klaaster fön doo Sustere fon Sänt Franziskus. Mien Möie waas woarschienelk ju Ooldste in dän Oarden. Ju waas alsoo ju Ooldste fon doo Seelter in do Fereende Stoate.
Bie hier Liuend int Klaaster wuuden hier ap minste 20 ferscheedene Missione apdrain, in un buute Cincinnati.

Hiere Foar William Foken (Steuver Wilke) hied njuugen Bäidene. Mien Määme, Regina, waas ju eensichste ju in Düütsklound bleeuw. Do uur wonderden mäd do Jiere aal ien in dit Lound. In 1902 stoorf Steuver Wilke un ju uurblieuwende Familie fon fjauer Ljuude koom uk ätter Amerika. [HA 1972].




#Article 470: Assimilation (Phonetik) (160 words)


Assimiliation is n phonetisk Protsäs. Dät rakt two Soarten Assimilation, regressive un progressive Assimilation. Regressive Assimilation rakt dät ap maaste.

Ju wirket ätter links, dät hat, dät n bestimd Luud n uur Luud beienfloudet, wät eer kumt.

Deerbie wäd n Luud fon sien Artikulationssteede leeken, so t.B. dät n, dät gewöönelk dentoal uutspreeken wäd:

Biespil: en gouden Gong wäd tou eng goudn Gong []. Deeruut sjucht me, dät ju Assimilation nit altied apträt: in dät Biespil kumt ju Kombination n-g twäie foar, man bloot in dän eerste Fal rakt dät Assimilation. 

Biespil: dien Määme wäd tou diem Määme [].

Deerbie rakt dät two Haudräägele.

Biespil: apbierge wäd tou abbierge [].

Biespil: loos läite wäd tou looz läite [], wierbie z stoant foar stämloos Wrieuweluud [].

Ju wirket ätter gjuchts, dät hat, dät n bestimd Luud n uur Luud beienfloudet, wät leeter kumt.

Biespil: ap dän Bierich wäd tou ap tän Bierich [].

Biespil: wol se wäd tou wol ze [].




#Article 471: Hans Matuszak (289 words)


Hans Matuszak uut Wilhälmshoawen promovierde dän 7. Februoar 1951 in Bonn ap sien Oarbaid 'Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes'. Deermäd waas hie n wichtigen Unnersäiker fon ju seelter Sproake.

Dät Besunnere fon ju Oarbaid is, dät hie in phonetiske Skrift do Woude fon do tjo Seelter Dialekte ieuwenske do fon tjo läichdüütske Noaberdialekte sätte. Dät wieren do Dialekte fon Lier, Loorp un Ait, also Fertreedere fon bäätnunner dät Aastfräiske, dät Hümmlinger un dät Munsterloundske Plat.

In do Jiere 1947/48 wuuden do Woude in do tjo seelter Säspeltäärpe Roomelse, Strukelje un Skäddel sammeld, antoufangen mäd Roomelse. Deerbie wuuden ljoost allere Ienwoonere oufräiged, uum uk ferallerde Woude meetoukriegen, do dan as so besunners beteekend wuuden. Insteede foar sukke Woude bruukten do dan ju plat- of hoochdüütske Foatenge, man oafte honnelde dät sik uk uum Woude foar Seeken, do nit moor in Gebruuk wieren.
Foar do läichdüütske Noaberdialekte wuud ap jusälge Wiese foargeen, wan uk ap ferallerde Woude fersichted wuude. Uk foar besunners ap ju seelter Situation sik beluukende Woude roate dät oafte neen Woude ap Plat. Ap ju Geslächtsbeteekenge wuude hier fersichted, deer dät Woudgeslächt - uurs as ap Seeltersk - oafte nit fääststoald wäide kuude.

Bestimd truch ju Ätterkriechstied un do besunnere Teekene kuud dät nit n fluch Drukwierk wäide. Ienfierenge un Uutwäidenge sunt deeruum in Skrieuwmaskineskrift. Di grootste Paat mäd do phonetiske Teekene is oawers in düütelke Hondskrift un ferfuulfooldiged mäd Luchtdruk. Do Woude fon do ferskeedene Dialekte sunt in Spalten ieuwenskenunner sät ap älkemoal two juunuurstoundene A4 Sieden, touhoope mäd ju hoochdüütske Uursattengen un kuute etymologiske Bemäärkengen. Do Liesten beslo 162 Sieden mäd sowät 4000 Woude in älke Dialekt. Ju Anoardnenge is alphabetisk, man mäd apaate Liesten foar foarallen dialektgeographiske Besunnerhaide.




#Article 472: Middelmeer (202 words)


Dät Middelmeer lait twiske Europa, Afrika un Deele fon Asien (Deele fon Faanderasien, t.B. die Deel Littik Asien). Truch juu Sträite fon Gribraltar is dät Middelmeer mäd n Atlantisken Ozean ferbuunen, uur dät Marmarameer uk mäd juu Swotte See un truch dän kunstelk bauden Suez-Kanoal uk mäd dät Roode Meer, dät ja n Uutlooper fon n Indisken Ozean is.

Wichtige Äien, do deer oane fljoote, sunt

Daach is apgruunde fon ju hooge Ferdampenge die Soalt-Oundeel mäd 3,8 % wät haager as in dän Atlantik, die bloot 3,5% Soalt änthoaldt.

Uum't Middelmeer tou häd sik uum't Middelmeer een heele Riege fon äddere Hoochkultuuren äntwikkeld, biespilswiese do oolde Ägyptere, do Hethitere do Minoere, do Oolde Griechen, do Phöniziere, do Oolde Roomske. Dät Middelmeer liech in't Säntrum fon't Roomske Riek un wuude deeruum ap Latiensk al Mare Mediterraneum (Middelloundske See) of eenfach Mare Nostrum (Uus See) naamd.

Däälich is dät Middelmeer waareldwied deerfoar bekoand, dät älk Jier groote Massen oun Ljuude deer oane ferdrinke, do in'e Hoopenge ap'n beeter Lieuwend fersäike, fon Afrikoa ätter Europa tou kuumen.

Do fieuw grootste Ailounde fon't Middelmeer sunt in düsse Riegenfoulge

Ieuwenske düsse groote Ailounde rakt dät uk noch wichtige Ailound-Koppele in't Middelmeer, dät sunt fon't Wääste ätter't Aaste:




#Article 473: Automobil (115 words)


N Auto af Automobil (fon Griechisk auto- (särm) un Latien mobilis (bewäägelk) is n oainständich fierend Foartjuuch uum Ljude, Seeken af Dierte tou fieren.

Dät eerste Automobil waas juu mäd Damp bedrieuwene Atillerie-Toachmaskiene fon 1769, juu die Frantsoose Nicholas Cugnot erfuunen häd. Jiertjaande leeter wuude dät Automobil oaber eerste bekoander, dät roate dan fuul Damp- un Elektroautos, uum 1900 begon dan ne näie Oard fon Motor, sik truch tou sätten: Motoren, doo mäd Produkte uut Äid-Oulje as Fjuurenge betaanked wuden, foarallen mäd Diesel un Benzin. Bit däälich häd sik dät truchsät, man uk Elektroautos kuume nu wier ap. Dät roate in juu ganse Tied uk Motoren mäd ferskeedene Gase as Fjuurenge, t.B. Holt-Gas un Äid-Gas.




#Article 474: Moormerlound (101 words)


Dät Moormerlound is ieuwenske dät Reiderlound, dät Uurledingerlound un dät Lengenerlound een fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. 

Die aastfräiske Haudling Uko Fockena, Foar fon dän Haudling Focko Ukena is woarskienelk in 1408 in Oldersum bädden.

N grooten Deel fon dät oolde Moormerlound is däälich ju Meente Moormerlound in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 22.500 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 122 km². Dät is ju twäide Meente fon dän Loundkring. Sit fon ju Meente is Warsingsfehn.

In do Täärpe fon dät Moormerlound stounde ne ganse Riege oolde Säärken. In Gandersum stoant dät Oamsespeerwierk.

 




#Article 475: Formel 1 (130 words)


Ju Formel 1 is ju hoochste Klasse foar Auto-Wädfierdere. Deer wäd jierelk een Waareldmästerskup foar do Fierdere un een foar de Teams uutfierd. Ju Formel 1 bestoant siet 1950. Ju hoochste Gauegaid fon 'n Formule 1-Auto is uungefeer 350 km in de Uure. Deertruch is ju Formel 1 besunners gefoarelk. In do eerste Jiere fon de Formel 1 roate dät fuul Dooden, aal touhoope 37 Monljuude. De lääste doode Fierdere wieren Ayrton Senna un Roland Ratzenberger in dät Jier 1994. In do lääste 15 Jiere is ju Formel 1 truch techniske Ferbeeterengen fuul sicherer wuuden. 

Die bääste Fierder is Michael Schumacher. Hie waas bit nu 7 moal Waareldmäster.

In 2005 waas ap dän Nürburgring de 10e Ferrari Track Days mäd 22 Ferrari Wädfoart-Autos fon 1949 bit 2001 (sjuch Bielde gjuchts):




#Article 476: Frucht-Ounbau (776 words)


Dät Ounbauen fon Fruchte, as Aapele, Peeren, Bäien, Nuuten, Säärsen un aal sowät heert tou de Buuräi.

Frucht-Ounbau rakt al sänt fuul duusend Jiere. Sänt sowät säksduusend Jiere kuude sik apgruund fon dät beetere Klima die wüülde Aapel Malus sylvestris in Middel-Europa uutspreede, hie wuude uk al fon do Ljuude nutsed, uk wan hie fuul litjer waas as do maaste Aapel-Soarten fon däälich, do wäil fon uurs n wüülden Aapel, Malus sieversii, oustomje. In Middel-Asien is näämelk die Frucht-Ounbau fuul aller as bie uus: Al foar tweelichduusend Jiere roate dät deer Foarmen fon Malus sieversii mäd ne Truchmäite fon säks Zentimetere, wieruut sik wäil die Kultuuraapel (Malus domestica) äntwikkelt häd, die sik uurloang, touhoope mäd uur Oarde as ju Wienranke uur Griechenlound un dät Roomske Riek uutbreede kuude.
 

In't Roomske Riek wuude woarskienelk uk ju Technik fon dät Ääntjen ärfuunen. Hiede man in't foaren do Fruchtboome truch Säid moord - wierbie die litje Boom genetisk n bitje uurs waas un nit aaltiede goude Fruchte hiede - so hiede me fon düsse Ärfiendenge oun ju Muugelkhaid, n Boom mäd besunners goude Fruchte sunner älke genetiske Ferannerenge tou moorjen (also tou kloonjen). So hääbe wie däälich Aapelboome, do gans gnau genetisk gliek sunt as Aapelboome fon jusälge Soarte foar hunnerte fon Jiere, wült do Roomske Ljuude dät Ääntjen (uurigens uk eenige Soarten) ätter Germanien wai meebroacht hääbe. Koarl die Groote (uum 800 ä.Kr.) häd dan Witte skrieuwen, do dän Frucht- un Wien-Ounbau unnerstutseden: Ne Boomskoule foar Fruchtboome wuude iengjucht, ju sowäil dän Aaden as uk junge Boome an Säntroalen lääwerje moaste. Uum 820 rakt dät uk fuul Frucht-Ounbau in Nouddüütsklound. In do foulgjende Jierhunnerte hääbe sik fuul Oobrighaide uum dän Frucht-Ounbau suurged. In dät achtienste Jierhunnert annerde sik dät n bitje un uk Ljuude, do nit uut dän Oadel kuume, ferfoateden Wierke, do dät algemeene Foulk in n Fruchtboom-Ounbau unnergjuchteden. 1860 wuude die Düütske Pomologen-Fereen gruunded. Dät is ju Tied, as in Düütsklound moor as twoduusend Aapel-Soarten bekoand un beskrieuwen wieren. 

Eende fon't njuugentienste Jierhunnert koom et ap, dät me mäd Fruchtboom-Ounbau fuul Jäild moakje wüül, wilst hie in't foaren moor foar dän oaine Bruuk toacht waas. Do Pomologen reeke Liesten hääruut, wäkke Soarten foarleeken wäide skällen un wäkke läip sunt un fernäild wäide skällen. Dät waas wäil die Ounfang fonne Fernäilenge fon ju Biodiversität (biologiske Fuulfoold) bie Fruchtboomsoarten. 1896 laide Otto Schmitz-Hübsch do eerste Aapel- un Peerenplontengen mäd litje Läichstomboome an, do hie besunners ticht plontje kuude. Uum dän Weerstound fon do Fruchtbuuren un do bee Waareldkriege kuude sik düsse Boomfoarm oaber noch nit truchsätte. 1919 wuude die Pomologen-Fereen aplöösed un die düütske Frucht-Ounbau-Fereen (Deutscher Obstbau-Verein) gruunded. Ounfang fon do 1930er Jiere häd Otto Schmitz-Hübsch ne näie Boomfoarm tuchted, ju ap Düütsk Schlanker Spindelbusch naamd wäd. Dät is uk ne litje Foarm, ju t.B. deertou benutsed wäd, uum do Boome bolde as Wien-Ranken, ticht touhoope plonted, an n Träid tou luuken. Uk düsse Foarm kuude sik noch nit fluks truchsätte, do bee näi tuchtede Foarmen fon Otto Schmitz-Hübsch wieren eerste in dät twäide Haaldeel fon't twintichste Jierhunnert oafter tou sjoon. 

Ju oolde Fruchtboom-Mäid mäd Hoochstom-Boome waas natüürelk naier an ju Natuur: As uk die Uurwoold, die fon Natuur uut in Middel-Europa tou fienden waas, roate uk ju Fruchtboom-Mäid Boome, wier t.B. Fuugele broude kuudene, wier, wan do Boome oold wieren, Ruste un uur Insekten in dät doode Holt lieuwje kuudene, wät Fodder foar Spächte roate. Foarallen holle oolde Boome, wier sik Gnauedierte, Fuugele un Fläddermuuse ferstopje kuuden, sunt n natüürelken Lieuwendsruum, die sik uk noch in ju Kultuurloundskup Fruchtboommäid ärheelden häd: Man uum 1950 roate dät Beloonengen foar dät roodjen fon Fruchtboome, deeruum dät ju Politik dän intensiven, nit besunners natuurfjuuntelken Ounbau fon do litje Boomfoarme wüül, die Otto Schmitz-Hübsch tuchted häd. Uut sukke Plontengen, oafter uk importierd uut uur Waarelddeele, koom fon düsse Tied oun n grooten Deel fon n Frucht-Aaden.

N uur Problem waas ju Fernäilenge fon ju Fuulfoold: Aal do oolde, regionoale Frucht-Soarten wieren nit bloot n Kultuurgoud, do staalden uk seeker, dät dät neen groote Sjukten roate, deeruum dät älke Soarte sowäil Resistenzen häd, as uk fon moonige Kroankhaide befaalen wäide kon. Wan ap een Fruchtboommäid fuul ferskeedene Soarten stounde, wäide do nit aal fon jusälge Kroankhaid befaalen un dät rakt aaltiede resistente Boome. Wan me ne Monokultuur häd, kon dät weese, dät fluks aal do Boome an een Kroankhaid stierwe. Nu wuuden in düsse Tied bloot min Soarten ap do Liesten sät, do der foarleeken wäide skuulen. Dät fierde deertou, dät fuul regionoale Soarten bienaist af sogoar gans uutstuurwen sunt. 1991 wuude die Pomologen-Fereen wier näi gruunded, man mäd n näien Sweerpunkt: Ju Ärhooldenge fon ju Soarten-Fuulfoold un fon dän oolden Hoochstom-Fruchtounbau.




#Article 477: Ääntjen (129 words)


Dät Ääntjen is ne Technik, juu foarallen benutsed wäd, uum Fruchtboome vegetativ tou fermoorjen (also tou kloonjen). So kon me ne Fruchtsoarte fääretuchtje, sunner dät juu sik uurloang genetisk ferannerd. Me äänted mongs oaber uk uur Plonten.

Uum n Fruchtboom tou ääntjen, bruukt me n jungen, uut Säid woaksenen jungen Boom, dän litjen Ant, as Unnerloage. Fääre bruukt me ne Takke, juu sonaamde Äänte, fon juu Soarte, juu man fermoorje wol, juu skuul oaber nit moor as tjo Knoaspen hääbe, uurs ferdruugje doo buppere, un dan kon me se uk gliek ousniede. Die litje Ant wäd oukapped, hie skuul neen oaine Spiere moor hääbe, deermäd hie aal sien Energie inne Äänte stikked, juu so ap dän Ant befäästiged wäd, dät doo bee touhoopewoakse konnene. Deertou rakt dät uunerskeedelke Techniken.




#Article 478: Otto Schmitz-Hübsch (233 words)


Otto Schmitz-Hübsch (* 26. Februoar 1868 ap't Riedergoud Winnenthal bie Xanten; † 2. November 1950 in Merten bie Bonn) waas n läich-rhiensken Fruchtboom-Tuchter.

Sin Bääsjebaabe, Johann Anton Schmitz, sänt sien Oadelenge Johann Anton Schmitz-Hübsch, waas n Grootgruund-Oainer un Ökonomie-Räid. Die Foar interessierde sik al foar Fruchtboom-Tucht.

Otto Schmitz-Hübsch säärm waas uk fon Juugend oun deerfon begäisterd un wüül ätter ne Uutbildenge un Studienraisen mäd n rienen Frucht-Ounbau-Bedrieuw ounfange, wät foar düsse Tied täämelk modern waas, toumoal ju Fruchtboomtucht fröier ja eer foar dän oaine Gebruuk waas. Hie foont ne Loundskup, ju sik deertou oainde, twiske Kölln un Bonn, wäästelk fon n Rhien (düütsk: Vorgebirge). In't Jier 1896 laide hie ne Plontenge oun, wier hie systematisk swäk woaksende Boome as Ante foar sien Boome benutsede. Sien Läichstom-Fruchtboome kuude hie tichter plontje.

In't Jier 1923 äntdäkte Otto Schmitz-Hübsch dän Rooden Boskoop, ne Mutation fon ju allere Aapelsoarte Boskoop. Schmitz-Hübsch moorde ju näi äntdäkte Soarte truch Ääntjen.

Ounfang fon do 1930er Jiere tuchtete hie ne näie Boomfoarm ju der ap düütsk Schlanker Spindelbusch hat. Dät is uk ne litje Foarm, ju t.B. deertou benutsed wäd, uum do Boome bolde as Wien-Ranken, ticht touhoope plonted, an n Träid tou luuken.

Ätter sin Dood 1950 kuuden sik do näie litje Boomfoarmen algemeen truchsätte, wiermäd bit däälich die traditionelle un natuurnaie Hoochstam-Frucht-Ounbau tou kampjen häd. Njuugentich Prozent fon aal do europäiske Fruchtboome heere däälich tou ju Foarm Schlanker Spindelbusch.




#Article 479: Uutände (327 words)


Uutände, düütsk Utende is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Äi un noudelk fon dät Uutändjer Kanoal. Noudelk fon Uutände lait Klaaster. In dät Middeloaler waas Utände dät Säspeltäärp fon dät hüüdige Strukelje.

Ne Uurkunde fon 1359 boalt fon Beernt Swartewoldt, kerckheer (Pestoor) to Uthende.
Die Noome lät sik goud ärkläärje as 'Uuteende fon Seelterlound, foarallen wan me do wiede Uurswimmengsgebiete (Tjoomelge) noudelk deerfon in Betracht nimt.   
Foar sun oolden Noome lät dät oawers n bitje tou truchsichtich. Fielicht kon me dan Neuende bie Wilhelmshoawen ferglieke, dät fröier Ennede, Innede hiet un deermäd n ithi-Noome uut dät eerste ätterkristelke Jierhunnert deerstoalt.

Där is al ju Sproake fon ne Säärke in Uutände in dät Jier 1359. Bit tou dät 16. Jierhunndert hied dät Säärkspeel noch dän Noome Uutände. Ne näie Siedlenge uum ju Säärke kreech dan dän Noome Strukelje.

Wier die Uutäntjer Knoal in e Äi gungt, hiede Twäis Siks (Schulte) hiere Hällenge. Do hääbe bit uum 1940 hiere Hällenge noch in Bedrieuw häiwed. Die lääsde Oainer waas Conrad Schulte.

Un deer stuuf ieuwenske waas uk noch ne Hällenge un dät waas fon Lout sien Wänte fon Baalenje, Lout sin Jan (Johann Jansen).

Dan waas där noch Dumains Hällenge. Ju liech in Uutände an de Häddenkebucht an e Äi. Oaber do hääbe sik fröier moal uurdäin un do hääbe se him tou n Konkurs drieuwen. Jo hääbe ju Fersicherenge wäil nit goud genouch häiwed. Die baude wuddelke Träimäst-Skuunere in 1870-‘90, do Jiere. Dät wieren gjucht faine groote Sailskiepe.

Uum 1890 wuud in Uutände ne Smiede un Woainmoakeräi fon Hermann Dannebaum gruundet. Ätter sien Dood häd sien Suun Stephanus Dannebaum dän Bedrieuw 1920 uurnuumen.

Dät Unnerstuk fon ju Uutändjer Määlne stoant noch ap de Bäirch, aastelk fon t Täärp. Deer liech uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje. Die lääsde Oainer wier Hermann Müller.

An ju näie Buurmeester Schröer-Sträite lait n näi Bedrieuwengebied:

dan is där noch in Uutände:

Bie Strouts Wai is n näie Siedlenge äntsteen.




#Article 480: Baalenje (266 words)


Baalenje of Baaljene, düütsk Bollingen, roomelsk Boaljene is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait aastersiede Äi un suud-aastelk fon dän Uutändjer Kanoal. Deer in de Fotje skäl die Fräisenköönich Radbod begreeuwen lääse.

Die Noome is oold uurlääwerd as 1359 Boldynck, 1472 Boldinghen. Dät lät sik ärkläärje as an en -ingen-Ouleedenge fon n Persoonenoome Balde fon dän Stam -bald- ‘dapper’. Ju Oard -ingen-Noomen wiesde siet dät 12. Jierhunnert in Aastfräislound ne groote Produktivität ap. In ju Tied kuud mäd dän Noome dan uk ju Buurskup äntsteen weese.

In Baaljene is n Gestrich, dät hat Hanneschite. Dät wuud dan fröier oafte as Skeldnoome bruukend. Intwiske is bekoant, dät dät n oold Woud is un sofuul betjud as Säärkhoaf. Där wier fröier wail n Germanen-Säärkhoaf. 

N Stukje de Seelter Äi häärunner in e Äkke in Baalenje, wier ju Sträite ätter Elisabethfeen un  Bäärsel gungt, deer hieden Lassen hiere Hällenge. Do hääbe de Hällenge al uum 1910 aproat.

Bie ju Uutändjer Määlne liech deer uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje.

Fröier, so uum 1960-1980 wier in Baaljene an ju Ostermoorsträite ne Broodfabriek.

Baalenje hiede fröier ne oaine katoolske Skoule. Ju Baalenjer Skoule wuud 1908/09 baud as Skoule an dän Baaljener Kanoal. Eerste wieren där 42 Sköilere, in dän 2. Waareldkriech wieren dät al 128 Sköilere. Ju Skoule wuud 1937 ap two Klassen un 1965 ap tjo Klassen fergratterd. Ju hoogere Klassen keemen 1966 ätter ju Skoule in  Strukelje. 

Ju Skoule wuud dän 1.2.1972 sleeten.

Do Koastere an ju Skoule wieren:

In do 1970er Jiere wuud dät Ferienhusgebied Sonnenau an ju Seelter Äi ieuwenske Strukelje baud.

, Siede 39ff.�




#Article 481: Glitsker (578 words)


N Glitsker is ne uut Snee äntsteene groote Iesmasse, ju sik as ne Äi, bloot loangsoamer, n Ouhong deelbewääget. Dät rakt dät noch ap hooge Bierige, toun Biespil in do Alpen, man juust so uk in koolde Regione nai bie do Pole, so toun Biespil in Gräinlound. Deer rakt dät uk Inloundies, dät is ju grootste Glitsker-Foarm, ju ganse Loundskuppe bedäkt. Bie ju Äntstoundenge fon Glitskere wäd uut ne Loage fon näien Snee ne Loage fon Glitskeries, ju dan nit fuul moor as n Tjaandel fon ju uursproangelke Tjukte häd.

Besunners in Gebiete, do gewöönelk druuch sunt, wäide Glitskere as Swäitwoater-Reserven nutsed, wierbie man deer däälich appaasje skuul, wült in dät jungere Glitsker-Ies, dät foar eenige Jiertjaande äntsteen is, oolde Pestizide ienfäärsen sunt.

In Europa wuude Glitsker-Ies toun Deel sogoar as Keelmiddel benutsed: Fon 1863 bit 1914 wuude an n Unneren Grindelwaldglitsker Ies kommerziell oubaud un bit Paris exportierd.

In dät Noudwääste fon Pakistan wäide sänt loange Tied kunstelke Glitskere as Woaterspieker baud, do oaber wietenskuppelk blouked neen ächte Glitskere sunt, deeruum dät t.B. dät Ies nit uut Snee äntstoant. Foar sun kunstelken Glitsker wäide mäd fuul Oarbaid Iesbrokken ap n hoogen Bierich (4500 - 5000 m) transportierd, wier dät Skaad rakt. Deermäd do Brokken touhoopefjoose, wäd uk floudich Woater deertouroat. Dät wäd dan noch isolierd, un dan mout man dät sowät fjauer Wintere lääse läite, deermäd dät noch truch natüürelken Snee un Ies woakst. Dan is sun kunstelken Glitsker kloor. Düsse Technik wäd bit däälich benutsed. 

Die wirtskuppelke Nutsen fon do europäiske Glitskere lait däälich foarallen deeroane, dät jo dän Froamdenferkier anluuke.

Deeruum, dät n Glitsker truch Steenstoaf un Algen sieläärge nit rien wiet is, an eenige Steeden sogoar gries af bruun, hääbe do Glitskere natüürelk aaltiede Sunnenlucht absorbierd un sunt deertruch aaltiede n bitje ousmolten, man ju Groienge in Winterdai waas n Uutgliek. Däälich rakt dät bie fuul Glitskere naan Uutgliek moor tou dät Ousmilten. Deerfoar rakt dät ferskeedene Gruunde, aan deerfon is, dät truch Rout uut Ougase do Glitskere noch minner wiet sunt un moor Sunnenlucht absorbierje. Eenige Wietenskuplere fersäike, truch wiete Folien, do se ap do Glitskere lääse, düssen Effekt litjer tou moakjen. Man n uur, wichtigeren Gruund is die anthropogene Glääshuus-Effekt, truch dän et ap uus Äide aaltiede woormer wäd.

Dät Problem is nit bloot, dät truch Ferannerenge fon ju Loundskup Lieuwendsruume ferlädden gunge, n fuul gratter Problem is, dät wan aal do Glitskere mäd do groote Flakten fon Inloundies in do Polargebiete smilte, wäd die Woaterspeegel fonne See so fuul haager, dät läige Loundskuppe, foarallen in groote Deele fon Bangladesch un do Niederlounde, unner Woater sät wäide konnene. As dät in Iestiede moor Glitskere roate, waas ja uk die Woaterspeegel fuul djapper as däälich. So roate dät ne Tied, ju Weichsel-Kooldtied, as Maas un Themse bee in n Rhien flooten, wült n grooten Deel fon n Noudsee-Gruund Lound waas.

N uur Problem is, dät truch dät Ousmilten fon do Glitskere oolde Pestizide wier uut dät Ies kuume. Die Gebruuk fon düsse Pestizide is toun Deel al sänt Jiertjaande ferbeeden, deeruum, dät se so gefoarelk sunt, man nu kuume se wier in ju Uumewaareld.

In Iestiede wieren se uk in Middel-Europa fuul gratter un wieren in Regione, wier et sowät däälich nit moor rakt, wier me oaber an ju Loundskupp noch ärkanne kon, dät so moonich een Doal fon n Glitsker in't Lound skrabbed is un dät so moonich aan Höäwel fon dät Materioal stamt, dät n Glitsker foar sik häär skäuwen häd.




#Article 482: Boars (191 words)


Die Boars (Perca fluviatilis, düütsk: Flussbarsch) is ne Oard fon Bunkenfisk.

Die Boars is n Fisk mäd moorere dunkere Twäärs-Striepe an n Körper. Hie häd two Räächflunken, wierfon ju Faandere goud ärkanboare Stiekelstroale häd. Buuk- un Bääterflunken sunt roodsk. Ju Loangte fon dät Diert bedrächt gewöönelk 20 - 30 cm, säilden uk gratter man sieläärge nit moor as 51 cm. Die Fisk wächt bit tou 4,75 kg.

Die Boars lieuwet in rauelk fljootende un stoundende Woatere in groote Deele fon Eurasien. Wan eenige Wietenskuplere, do der kweede, dät hie touhoope mäd ju Amerikoanske Oard Perca flavescens een gemeensoame Oard bildet, gjucht hääbe, rakt dät düsse Oard uk in Amerikoa, man dät is striedich.

Doo bleeke Oaiere fon n Boars wäide in bit tou aan Meeter loange Beende oulaid. Ätter füüftien bit twintich Deege sluupje doo litje Boarse. Soloange hie jung is, frät sun Boars wirbelloose Dierte as litje Krääpse un Moaden fon Insekten. Ätter two bit tjo Jiere kon die Boars sik säärm moorje. Wan hie aller is, kon hie uk Fiske frätte, dan frät hie toun Deel sogoar litjere Boarse. Die Boars kon, wan't hooch kumt, tjoon Jiere oold wäide.




#Article 483: Balspil (831 words)


Dät seelter Balspil of Balsloon waas bit in dät 19. Jierhunnert een Oard Nationoalsport in dät Seelterlound. Dät Balsloon waas dät gewöönelke Spil an Sun- un Fierdeege.

Ap n Brink wuuden do Siedenskeede truch Strieke af Teeken fäästlaid. Wät uur dät Skeed liech, heerde nit tou dän Spielruum un hiet buute. Dät buppere Eende fon dät Spielfäild bestimde ju Stoite. Dät waas n ousoageden Boomstubbe uut häd Holt, die oungreeuwen wuude. Dät Fäild bääte ju Stoite hiet bääte. In ju Gjuchte ju Stoite juunuur waas dät eepen sunner Skeed un hiet unner in Juundeel fon buppe (bie de Stoite). 
Poark hiet die Striek twäärs uur dät Spielfäild. Hie waas wul twintich bit trütich Treede fon ju Stoite oawe. Die Bal moaste uur dän Poarkstriek wäch hauen wäide, wan hie foar dät Spil Betjuudenge hääbe skuul. Bie kräftige Spielere kuud die Poark uk wieder fon ju Stoite oawe weese.

Die Bal wier mäd spield wuude, waas fon wullen Jäiden un fon n Skouster mäd Leeder glääd uurleeken, af uk wul n strom wikkeld Kljoun, dät mäd wullen Jäiden truch stopped waas. Die Bal waas so an de träi Tuume tjuk un moaste elastisk genouch weese, so dät hie, wan hie sunner groote Ansträngenge liekdeel ap ju Stoite smieten wuude, licht wier hooch wippede un bekweem mäd ju eepene Hounde in n Winkel fon 45 Groade wächhauen wäide kuude.

Ju Antaal fon do Spielere kuud ferskeeden groot af littik weese, as bie dät Käägelspil. Ju buppere Paatäi waas sotoutällen ju weerende Paatäi. Ju eerste liet gewöönelk truch swäkkere Sloo-er dät Balspil ounfange. Bie dät Spil moaste man appaasje, dät die ouhauene Bal nit uur do bee Siedensloote, man liekuut uur dän Poark wäch muugelkst wied in ju Boan flooch. Flooch die Bal buute af keem hie nit uur dän Poarkstriek wäch, dan waas dät n Puudel, wierfoar die Sloo-er uutlaached wuude. Un hie moaste uurs aan Plats moakje, dan älke Spieler hied bloot eenmoal in ju sälge Runde dät Gjucht, dän Bal outousloon. 

Flooch die Bal oawers, wät sik so heerde, uur dän Poark wäch in ju Spielboan hääroun, dan waas et Apgoawe foar ju Junpaatäi, dän Bal in t Fljoogen af bie dät Aphupjen fon ju Gruund wier tourääch tou sloon. Dit Wai- un Häärsloon fon dän Bal waas tougliek die interessanteste un wichtichste Deel fon dät Spil. Un in dissen Kamp, die oafte loange wai un wier woogede, bewäärde sik ju Geskikkelkhaid un ju Kittegaid fon do Spielere. 

Ju oungriepende Paatäi hied foarallen tou ferhinderjen, dät die Bal fon ju Juunpaatäi bääte ju Stoite tourääch sloain wuude. Dät waas ne groote Blamoasje un kostede tjoon Punkte. Un uursiede moasten jo deerätter trachtje, dät jo dän Bal muugelkst wied in ju Fäindlienje foarskoowen. Ju ouweerende Paatäi hied natüürelk in bee Falle dät Juundeel in Oogene. 

Waas die Bal nit moor an t fljoogen af huppede nit moor, man rulde bloot moor uur de Gruund, so doarste hie [nit?] mäd de Fout af uurs apheelden wäide. Wier hie tou Raue keem, wuud n Teeken moaked, dät sonaamde Määrk. Bie älke foulgjende Balsloo-er wierhoalde sik die sälge Kamp. Wuud bie dät Wai- un Wiersloon die Bal uk moal nit apsichtelk uur dät eene af dät uur Siedenskeed ätter buuten sloain, so waas deermäd naan Puudel moaked, man me uurdruuch dän Punkt, wier die Bal lääsen bleeuw, in gjuchtwinkelge Gjuchte ap ju Spielboan un moakede deer dät Määrk. 

Hieden nu ap disse Wiese aal do Spielere fon ju oungriepende Paatäi de Riege ätter dän Bal ousloain, un wieren somäd alle Määrke tou uursjoon, so wuud dät ap wiedste in de Spielboane foarskäuwene Määrk as Kat beteekend. Nu wuud deeruur berät, af me ju Juunpaatäi noch aan Kamp ounbjoode wül. Uk ju Ouweerpaatäi uurliech fon hiere Siede, af jo in Anbetracht fon dän Twiskenruum twiske Kat un Stoite dän Kamp ounnieme wülen, dät hat af jo leeuwden, dän Bal fluks bie dät eerste Ousloon af in dän Kamp fon dät Wai- un Wiersloon uur dissen Kat wäch foarskuuwe tou konnen. 

Heelt ju oungriepende Paatäi hieren Kat nit wied genouch foarskäuwen, so roate ju sik un konzedierde dän Fäind fieuw Punkte, wierfoar jo dan dät Gjucht hieden, buppe tou blieuwen un fon näien tou fersäiken, af jo foar sik n beeteren Kat hääruut slo kuuden. Waas ju ouweerenden Paatäi nit de Meenenge, dän Kat fon ju Juunpaatäi uurhoalje tou konnen, so roat ju sik, dät hat ju fersichtede ap dän Fersäik un betoalde uk ju Buuse fon fieuw Punkte. 
Wieren oawers bee Paatäien glieker Wiese sik as Sieger sicher, ju eene de Meenenge, dät hiere Kat nit uurbeeden wäide kuude, ju uur de Meenenge, dät jo deertou wul instande wieren, so wikselden bee hiere Steede uume, so dät ju bithäär oungriepende Paatäi ju ouweerende wuude un ätter unnern, do uur deerjuun ätter buppen look. 

Dät seelter Balspil is Fründ tou Tennis un tou dät wäästfräiske . In Seelterlound wuud dät ätter Minssen uum 1845 al fuul minner däin as eer, man Bröring koant dät 1897 daach noch.




#Article 484: Kaalje (123 words)


Kaaljen wäd spield fon mintwain fieuw Wänte. In de Midde fon dät Spielfäild, deer is sun Pot, ne litje Kuule. Fjauer fon do Spielere hääbe ne fääste Steede, aal uum dän Pot tou. Un ieuwenske älk fon him is n litjen Pot. Dan rakt dät n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbaal, ju Kuuse. 

Aal Spielere hääbe n Stok as n Hondstok, äänelk as bie Golf spieljen. Deermäd stounde do fjauer in hieren Pot, wült die füüfte fersäkt de Kuuse in dän groote Pot tou kriegen. Do Uur wollen him deeran mäite, truch ju Kuuse wächtouhauen. Kumt deerbie n litjen Pot fräi, sodät die füüfte sin Stok deeroun hoolde kon, dan mout die Uur mäd de Kuuse loope, so as dät hat.




#Article 485: Kuusje (152 words)


 
Kuusjen wuud spield ap n Wiltekompsdom, fluks bie de Skoule. Dan roat dät two Paatien. Fon ju eene Paatie wuud dan so wied as t geen ju holtene Kuuse smieten, dät waas n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbal. Ju twäide Paatie stuud sun füüftich Treede fääre. Un dan hied älk sun Brääd mäd n Steele, un deer moasten jo de Kuuse mee mäite. 

Hieden do se mät, dan waas t goud, dan doarsten do stounden blieuwe un doarsten wieruume smiete. Mätten jo se nit, dan moasten do so wied räägels, as ju Kuuse ron. Sofuul kuud die Uur dan wieder gunge, un dan geen dät so wai un wier. Die am wiedsten smiete kuude, die hied dät dan wonnen. Deerbie kuud dät weese dät do n gansen Eende de Wiltekompsdom ätter moasten. Man kuud uk weese, dät do Uur dan wier räägels moasten. Dät waas dan aal twiske do Skoulpausen.  




#Article 486: Boukelisk (372 words)


Boukelisk (de. Bokelesch; loangleeken hat dät Boukeliesk, unner Froamdienfloud uk Boukeläsk) is ju noudelkste Buurskup fon Seelterlound. Uumdät dät deer een oolde Johanniterkommende rakt, wäd ju Buurskup mongs eenfach Klaaster naamd.

Ju Buurskup läit noudelk Uutände, wäästelk Baalenje un Bieuwelte un aastelk Ubbehusen. 

Ju Buurskup häd dän Noome Klaaster fon dät oolde Johanniterklaaster, wierfon ju Kapälle noch stoant.

Siet 1674 waas deer ne Skoule in Roagebierich in ju Klaasterkommende Boukelisk. Leeter hiede dan
Boukelisk ne oaine katoolske Skoule. 1786 wuude begjucht, dät deer n Koaster in Boukelisk anstoald waas. 1848 häd Paachter Thoben ne Koomere an sien Huuus anbaud un foar 11 Rieksdoaler in't Jier ferhierd. 1872 roat dät Unnnergjucht in dät Huus fon Paachter Hinrich Ahlers. 

Do Koastere an ju Skoule wieren: 

Fröier stuud der suudelk Boukelisk ne Molkeräi.

Ju Baksteenkapälle fon ju fröiere Deelläitenge fon dän Johanniteroarden in Boukelisk is uut dät 13. Jierhunnert un is ju eenige fon disse Oard. Aal do uur fräiske Kommenden fon dän Oarden sunt in ju Reformation unnergeen, un do Bauwierke fernäild wuuden. So stoalt ju dän Hl. Antonius wäide Kapälle in Klaasterbusk n kultuurhistorisk Kleenood deer. Ju is nit bloot dät ooldste katoolske Goddeshuus in ju Meente, man uk dät ooldste Bauwierk in dät ganse Seelterlound. In dät Jier 2005 wuude ju apweendich restaurierd.

Die Klaasterbusk in n grooten Woold uut Näddelboome un Eeken un is mäd dän Aasterhuser Busk ungefäär 21 Hektoar groot. Truch do Woolde lapt ju Seelter Äi.

Die Klaasterbusk waas siet fröier un aleer n Träfpunkt fon Fräisen un Saksen. Deer wuude Fäi un Weere tuusked un kooped un ferkooped. Oafte blieuwen se deer moorere Deege. As Eende fon dät 19. Jierhunndert do Reede apkeemen, keemen deer uk do Ljude uut do Täärpe uumetou. Dan waas deer n Räädrennen twiske Strukelje un Potshusen.

Uut düsse Träffen is dan ju Boukelisker Kirmes äntsteen. Duusende fon junge Ljuude uut Seelterlound, Aastfräislound un dät Ooldenburger Munsterlound keemen mäd hiere Reede, Motorreede, mäd Ounhongere un Frachtwoaine tou dät Fäst ap Klaasterbusk. Deeruut wuud dät jierelkse Pinksterträffen mäd ne Donsferounstaltenge (Frühtanz bei Klosterbusch) fon smäidens bit ätter dän Middai. Dät geen noch so bit in do 1970er af 1980er Jiere, bit deer immer moor Diskotheken keemen un dät Pinksterträffen nit moor so interessant was.




#Article 487: Kroatisk (154 words)


Kroatisk is een Suudslawiske Sproake, of, beeter täld, een Skrift-Varietät fon ju Serbokroatiske Sproake. In do boalde Dialekte kon me nit nit twiske Serben, Kroaten un Bosniere unnerskeede, uumdät do Hauddialekte aal fon Serben, Kroaten un Bosniere boald wäide (man Čakavisk bloot binne Kroatien)

 

Do eerste Dokumente, do as Kroatisk beteekend wäide, datierje uut dän Eend fon dät 10. Jierhunnert. Dät waas dan wäil Wäästsuudslawisk (Serbokroatisk), dät fon Kroaten skrieuwen wuden is, man mäd ju Kroatiske Skrieuwsproake fon däälich häd dät niks tou dwoon: In ju ooldste Tied gruundede sik ju Skriftsproake ap dät Čakaviske, wilst ju sik däälich ap dät Štokaviske gruundet (as ju Serbiske un ju Bosniske Skriftsproake uk). Ap dät Čakaviske gruundet sik däälich bloot noch ju Skriftsproake fon do Buurgenloundkroaten. Dät eerste kroatiske Bouk, dät een ap dät Štokaviske gruundede Skriftsproake bruukt, is dät Beedebouk Vatikanski hrvatski molitvenik, dät uum 1400 skrieuwen wude. Ju moderne Skrieuwwiese stamt uut 1604.(Bartol Kasic).




#Article 488: Näiskäddel (104 words)


Näiskäddel of Näischärrel is n litje Täärp in ju Grootgemeende Ait, n bitje suudelk fon dät Seelterlound. Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel in 1821. Däälich woonje deer 974 Moanskene ap ne Fläche fon 15 qkm (2009).

Ap dät Woapen fon Näiskäddel fljoote Marka un Oaje tou ju Seelter Äi touhoope.

In 2009 hiede Näiskäddel 974 Ienwoonere. Ju Moorhaid fon ju Befoulkenge is Roomsk-Katholisk. 

In 1890 kuuden noch 59 Ienwoonere Seelterfräisk baale. Däälich is dät Düütsk (Hoochdüütsk-Platdüütsk).

Noudelk fon dät Täärp sunt do B72 un B401 do wichtichste Buundessträiten.

Dät Kustenkanoal lait noudelk fon Näiskäddel un ferbiendet ju Oamse mäd ju Weser.




#Article 489: Wilmesauriske Sproake (110 words)


Juu Wilmesauriske Sproake (Wymysiöeryś) is ne wäästgermaniske Minnerhaidesproake, ju wäil deertruch äntsteen is, dät in't trättienste Jierhunnert uut Düütsklound, Hollound un Skotlound Ljuude ätter Wilmesau (Wymysoj) wai leeken sunt. Dät lait an't Sleesisk-Littikpolniske Skeed.

So is ju Sproake wäil oulat fon n middeldüütsken Dialekt fon't tweelifte Jierhunnert, die stäärke ängelske, fräiske, holloundske, platdüütske un polniske Ienfloude uutsät waas.

Ätter dän twäide Waareldkriech wuude ju Sproake fon do Kommunisten ferbeeden, eerste 1956 doarste me wier Wilmesaurisk baale - daach wuude ju Sproake bie doo maaste junge Ljuude truch dät Polniske ärsät. Däälich rakt dät bloot noch soogentich toun grootsten Deel oolde Baalere fon't Wilmesauriske.

N Wääseläid in Wilmesaurisk mäd seelter Uursättenge:




#Article 490: Kachelotplate (126 words)


Ju Kachelotplate ( fon Frantsöösk cachalot, wät so fuul hat as düütsk Pottwal) is n hoogen Sound wäästelk fon Juist, die tou do Aastfräiske Ailounde tälld wäd. Al 1840 wude die Noome foar een haagere Steede in't Wääd bruukt, in 1975 keek deer bie gewöönelken Hoochwoaterstound n bitje Sound uut. In 2004 hiede dät Ailound al een Grööte fon 230 Hektar un deer wieren 2,5 Meetere hooge, gäärsbewoaksene Düünen ap. Twiske 2000 un 2005 häd sik die Sound ap dät Noaberailound Memmert toubewääged. Ätter two Orkanfloude in n Häärst 2006 wieren do Düünen ferswuunen un dät Ailound hiede 2007 bloot noch een Grööte fon 172 Hektar, man dät is sänt düsse Tied wäil wier woaksen.

Ap ju Kachelotplate lieuwje sowäil Seehuunde as uk do säildenere Keegelrubben.




#Article 491: Lound Wursten (124 words)


Dät Lound Wursten is ne historiske Londskup twiske Bremerhoawen un Cuxhoawen. 

Dät Lound Wursten häd sien fräiske Fraiegaid in dat Jier 1517 ferlädden. Bie dan Slacht fon 1517 is ju Foonedreegerske Tjede Peckes stuurwen. Sowät bit tou 1700 hääbe do Wurstfräisen deer noch (foar n Deel) Wurstfräisk baald. Deerätter wuuden dät Platdüütsk un foarallen dät Hoochdüütsk do Sproaken in dät Lound Wursten.

Däälich heert disse historiske Londskup tou ju Samtgemeinde Land Wursten in dän Loundkring Cuxhoawen. Ju Samtgemeinde Land Wursten wuude an n 1. Meerte 1974 bilded un bestoant uut do soogen Meedglidsmeenten Cappel, Nordseebad Dorum, Midlum, Misselwarden, Mulsum, Padingbüttel un Nordseebad Wremen. Die Tourismus is fon groote Betjuudenge in dät Lound Wursten. In Wremen un Dorum rakt et Boanhoafhalten an ju Boansträkke Bremerhoawen-Cuxhoawen.




#Article 492: Wurstfräisk (229 words)


Dät Wurstfräiske (uk Wurtfräisk, Wortfräisk, Wurster Fräisk) waas n Dialäkt fon de Fräiske Sproake, ju der fermoudelk bit toun Ounfang fon dät 18. Jierhunnert in dät Lound Wursten, noudelk fon Bremerhoawen, boald wude. Dät heert mäd dät Harlingerfräiske, dät Wangeroogiske un moor uutstuurwene Dialäkte, juust as dät Seelterske tou ju Aastfräiske Sproake.

Dät Lound Wursten heerde nit tou dät uursproangelke Siedlengsgebiet fon do Fräisen, wuud oaber in dät Middeloaler toulääst fon do kolonisierd un bildede ne oainständige Loundgemeende. In dät 15. Jierhunnert begon ju fräiske Sproake allerdings uuttoustierwen uum fon dät Läichsaksiske fertroangen tou wäiden. In dät Lound Wursten uurlieuwde et oawers wät laanger as in Aastfräislound. 

Ap Eende fon dät 17. Jierhunnert wuud ju Sproake in two Woudeliesten beskrieuwen, ju waas tou ju Tied oawers al bolde uutstuurwen. In dän eerste Haldeel fon dät 18. Jierhunnert is dät Fräiske in Wursten dan wäil gans uutstuurwen.

Dät Wurstfräiske waas unner do germaniske Sproaken wät gans Besunneres: in fuul Ooldfräiske  Woude ferswoont die Stamvokoal un bleeuw die oolde Flexionsvokoal beheelden. Die wuud sogoar tou n loangen Vokoal. So wuud biespilswiese dät ooldfräiske sunu Suun zu snuh. Dät rakt neen uur germaniske Sproake, in ju sowät foarkumt.

In dät läichdüütske Dialäkt fon dät Lound Wursten fiende sik däälich noch eenige fräiske Substroatwoude. Nils Århammar naamt 1984 do Biespiele Maon (Hand- und Spanndienste), Bau(d)n (Bremse), Schuur/Schuulschotten (Libelle) und jill'n (gellend schreien, wiehern).




#Article 493: Upstalsboom (138 words)


Die Upstalsboom waas in dät Middeloaler ne Thingstede bie Rahe, suudwäästelk fon Aurk. Fertreedere fon do Fräisen träfden sik deer in dät 13. un 14. Jierhunnert ap dän Täisdai ätter Pingster. Do Fertreedere koomen ut do Fräiske Soogen Seelounde. Bie dän Upstalsboom koomen do Fertreedere dan touhoope um Gjucht tou spreeeken un Besluute tou foatjen. Ieuwenske Gjucht un Besluute sunt uk Täkste uurlääwerd, do n Militärallianz twiske do unnerskeedelke Soogen Seelounde beskrieuwe. Bie ju Upstalsboomfersamlenge fon 1327 kreech Appingedam sien Stäädgjuchte. Dät Monumänt wät deer däälich stoant is deer in dät Jier 1833 deelsät. Do oolde Flintsteene sunt fon ne oolde oubreekene Säärke uut Aurk. Siet 2004 organisiert dät Friesisches Forum älk Jier ne Upstalsboomfersamlenge ap n Täisdai ätter Pingster. In dät Jier 2005 fierde die Fräiske Räid dät 50-jierige Jubileum fon dät Fräiske Manifest bie dän Upstalsboom.




#Article 494: Glaanbäist (1039 words)


Dät Glaanbäist (hoochdüütsk:Glanrind / Glanvieh, Paltsersken Dialekt: Glååvieh) is n regionaale Rasse fon't Bäist, ju in't ee'emaalige Hertsochduum Palts-Twobrääge tuchted wuuden is.

Uursproangelk skäl dät in dät Hertsochduum Palts-Twobrääge roode Bäiste raat hääbe. Roode Bäiste-Rassen raate dät in Suuddüütsklound aleer oafte, toun Deel rakt dät do uk bit däälich noch. Man do Palts-Twobräägiske Bäiste wieren nit goud tuchted, dät skäl ree'äl Bullen raat hääbe, do juust so littik wieren as een suugend Koolich. Dät kon ünnerskeedelke Uurseeken hääbe: Intucht, läipe Selektion af läipe Ärneerenge. Fon ju Politik uut fersoachte me fon't aachttienste Jierhundert oun, dät troch Ienfierenge fon fraamde Bäiste, deerünner dät Simmendoaler Fläkfäi, on dät Limpurger Bäist, tou behieuwjen. Faarallen Hertsoch Christian IV. fon Palts-Twobrääge, die grooten Ienfloud uk ap ju Geskichte fon Hoangste-Rassen hiede, geen juun dät Probleem oun.

Die Hertsoch heelt fräiske Bäiste on Simmendoaler Fläkfäi. Dät raate hie kostenloos af tou n gunstigen Pries an do Buuren ou. Faarallen dät Simmendoaler Fläkfäi hiede grooten Ienfloud ap do heemske roode Bäiste, wieruut dät Glaanbäist äntstuude. Touhoope mäd dät Glaanbäist äntstuude uum dän Tuunersbierich uk dät Tuunersbieriger Bäist. Do Tuunersbieriger Bäiste hieden oaber ieuwenske dät Simmendoaler Fläkfäi uk Bruunfäi ünner hiere Faaroolden, wieruut een swot Pigment resultierde, dät mongs uk noch fuul leeter aptried. Dät Tuunersbieriger Bäist skäl loodiger weesen hääbe on bruukboarder as Aarbaidsbäist, wilst dät lichtere Glanbäist in düsse Tied faarallen Molk reeke skuul. In dän Loop fon't aachttienste Jierhundert kreegen do bee Rassen gjucht goude Aainskuppe ountuchtet.

In do 1790er Jiere wude ju Palts frantsöösk besät on 1803 keem ju offiziell tou Frankriek. Do Frantsoosen bemäärkeden bolde dän Wäid fon dät Glaan- on dät Tuunersbieriger Bäist on suurgeden deerfaar, dät Glaanbäiste on Tuunersbieriger Bäiste ätter Frankriek wäi broacht wuden, uum ju Tucht fon eenige frantsööske Rassen tou ferbeeterjen. Tou ju glieke Tied wüül me fonsäärm uk dät Glaanbäist on dät Tuunersbieriger Bäist ferbeeterje. Deertou skuul dät in dät Département an n Tuunersbierich in älke Meente aan swaitser Bulle reeke on naan Bulle doarste kooped wäide, die nit in't faaren fon een Köärkommision (Besierksraat fon n Kanton touhoope mäd aan Slaachter on aan Buur) köärd wuden waas. Ju Kommision kuude dän Bulle uk leeter noch iensen köärje, on wan hie nit goud waas, slaachtje läite.

Ätter dän Wiener Kongräss wude ju Palts wier bayerisk, do frantsööske Köärkommisione raate dät also nit moor, man die Ferkoop fon Glaan- on Tuunersbieriger Bäiste ätter Frankriek wäi geen fääre. Ju Regierenge, ju dän Ferljus fon goude Tucht-Dierte ferhinderje wüül, ferlaangede een Stjuur faar dän Export fon Bäiste. Man die Fersäik holp heel on aal niks: Deeruum dät ju Stjuur faar aal do Bäiste gliek waas, koopeden do Hondelsmonljuude nu aaltied bloot do bääste Dierte, do se dan in Frankriek besünners juur wier ferkoopje kuudene, uum dän Ferljus troch dän Tol wier uuttouglieken. Nu bleeuwen in ju Palts faarallen noch minnerwäidige Dierte uurich. Köärd wuden se uk nit moor gjucht, deeruum wuden do Glaan- on Tuunersbieriger Bäiste wier läpper. Ju bayeriske Ferwaltenge sätte also wier näie Köärkommisionen ien, mongs mäd aan Fäidokter deerbie. Toumindest faar dän Besirk Kusel is een Ferbeeterenge fon ju Rasse uurlääwerd. In düssen Besirk raate dät faarallen roode, man an ju Lauter uk jeele Dierte.

Fon 1841 oun wuden do Ünnerfiendengen mäd do Köär-Kommissionen ätterfräiged, wierbie hääruut koom, dät do nit uunpaatäiisk nouch wierene. Deeruum raate ju Regierenge in't Jier 1846 näie Witte, wier toun Biespil oane stuude, dät doo Köärkommisionen älket Jier in n Januaar näi köärd wäide.

Nit fuul leeter wude dät Simmendoaler Bäist een gjuchte Betrouenge fon do heemske Glaan- on Tuunersbieriger Bäiste. In dän Besirk Kusel on an n Tuunersbierich wuden faar ju Förderenge fon do heemske Bäiste Tuchtstatione apgjucht, man do wuden nit gjucht beaachted, sodät jo 1862 wier aplöösd wuden.

Noch aaltied wuden goude Dierte ätter Frankriek wäi ferkooped. Me tuchtede, faarallen bie do Tuunersbierigere, Shorthorn-Bäiste ien, uum dän Wäid fon ju Rasse tou ärhoolden. Dät holp oaber nit fuul, do mäd Shorthorn-Bäiste fermiskede Glaan- on Tuunersbieriger Bäiste broachten minner Molk on wieren fon hieren Körperbau uk nit moor so goud. So heerde me dät wier ap on begon maasttieds wier, Simmendoaler Fläkfäi ientoukjuusjen. Dät Gewicht fon ju Rasse wude litjer - wäil deeruum, dät do Dierte, do troch düsse Ienkjuusenge nu moor Fodder bruukten, wät do Buuren nit wisden.

Tou Begin fon dät twintichste Jierhunnert waas dät Glaan-Tuunersbieriger Fäi jeel, ju Snuute on do Sliemhäide wieren ljaacht bit bruunelk on do ljaachte Houdene hieden dunkere Spitsen. Al 1906 wude begonnen, Frankenfäi ientoukjuusjen, owwol dät eegentelk nit so toacht waas. Troch do Uutwierkengen fon n eersten Waareldkriech, wier maaste Tuchtere ünner't Ruur koomen on do touhuusblieuwene moor Aarbaid hiedene as Bäistetucht, also nit moor köärd wude, wude die Wäid fon do Bäiste wier minner. In do trüütiger Jiere fon't twintichste Jierhunnert wude ieuwenske dän Verband Rheinischer Glanviehgenossenschaften, leeter uumbenaamd in Verband Rheinischer Glanviehzüchter uk aan grooten Täkferband, die Reichsverband für die Zucht des Gelben Höhenrindes gruunded, wier ieuwenske dät Glaan-Tuunersbieriger Bäist uk dät Frankenbäist, dät Lahnbäist on dät Limpurger Bäist oane wierene. In düsse Tiede wuden do Rassen uk ap on tou fermisked, kuuden hieren aainen Charakter oaber ärhoolde. Fon dän Verband Rheinischer Glanviehzüchter wude in do füüftiger Jiere oumaaked, dät dät Roode Deenske Molkfäi ienkjuused wäide skäl. Deertroch wude die oolde jeele Typ in Gefoor broacht: Do maaste Glaan-Bäiste fon n näien Typ wieren apgruund fon do Ienkjuusengen nu rood on broachten moor Molk.

In do säkstiger Jiere heerde ju Tuchtaarbaid troch dän Fereen ap.

Eerste in do tachentiger Jiere wude aan Aarbaidskring faar ju Ärhooldenge fon ju Rasse, nu wier ünner dän Noome Glanrind, gruunded. Die Aarbaidskring kuude noch 74 jeele wieuwelke Glaanbäiste fiende, deerünner bloot oankelde wuddelk rienrassige. Dät raate neen Bullen moor, man fon aan besünners gouden Bulle mäd Noomen Hannibal waas noch fäärsen Sperma deer. So raate dät wier Koolwere. Uum ju Intucht tou ferminnerjen, wude wier Frankenfäi ienkjuused, wierbie uk sukke Dierte nuumen wuden sunt, do uk Glaan-Bäiste ünner hiere Faaroolden hieden (Glaanbäiste wieren je uk in allere Tieden in't Frankenfäi ienkjuused wuden).

Do Glaanbäiste hääbe däälich stäärke Ienfloude fon uur Rassen. So rakt dät moor Dierte mäd ünner füüftich as mäd uur füüftich Prozent Glaanbloudandeel. Troch selektive Tucht wäd oaber ju oolde Genetik fon't Glaanbäist fääre ärheelden.

Dät rakt däälich eenige hunnert Glaanbäiste.




#Article 495: Navajo (Sproake) (108 words)


Navajo (Uk: Navaho, Oainbeteekenge: Diné bizaad) is mäd 150.000 Baalere ju grootste Indioanersproake in do USA. Man dät rakt een Äntwikkelenge, ju uus wiest, dät düsse Sproake fielicht uk bolde betroued is: Die Andeel fon rien ängelsk-sproakige Bäidene (fieuw bit soogentien Jiere oold) is twiske 1980 un 2000 fon 11,8 % ap 48,7 % woaksen.

Unner dän Twäide Waareldkriech wuud ju Sproake bruukt as Kode in dän Pazifikkriech truch Navajo-Kodespreekere uum stilkene militäre Begjuchte uur dät Radio tou seenden. Dät hied dän Foardeel, dät dät n gjucht gaue Methode foar ferslöätelde Kommunikation waas. Ju Kode is sieläärge nit fon do Japaner breeken wuuden.  

, juust gratter as uuse.




#Article 496: Interlingue (166 words)


Interlingue, nit tou ferwikseljen mäd Interlingua, is een kunstelke Toal, man ju is ful minner bekoand as Esperanto, Ido, Interlingua un Volapük. Die Toacht, die ju Toal Interlingue tou Gruunde lait, is, dät me Woude nimt, do in masse fon do wäästelke Toale (Europa, Amerikoa uas.) äänelk sunt un ju Toal deeruum foar Europäere un Amerikoanere eenfach tou ferstounden moaket. Uumdät sik dät uurspröängelk foar allen ap dät Wääste gruundet, hiet dät uurspröängelk Occidental. Man dät wude uumebenaamd un deer wäd nu argumentierd, dät dät uk foar Ljuude uut dät Aaste eenfach tou leeren is, uumdät stuurere Woude maast an eenfache Woude uut dän Gruundwoudskats anliend sunt. Uumdät do Woude, do in ju Wäästelke Waareld aalmeen ferstoundelk sunt, maast Lienwoude uut dät Latienske sunt, sjucht Interligue nit ful uurs uut as een romoanske Toal.

Die Ätterdeel fon Interlingue is, as bie aal düsse bewisd eenfache ärfuunene Toale, dät me deer neen goude Riemsele (un aal sowät) fon moakje kon, uumdät dät aal eenfach tou steril is.




#Article 497: Färöer (259 words)


Do Färöer sunt ne Ailoundgruppe in dän Noudatlantik, twiske dät Fereeniged Köönichriek, Norwegen un Ieslound. Touhoope sunt do Ailounde n autonoom Gebiet fon Dänemark. Haudstääd is Tórshavn. Do Färöer bestounde uut 18 Ailounde, deerfon sunt 17 bewoond mäd n Ienwoonertaal fon 48.856 (2009). 

Do Faeröer sunt siet dät 9.Jierhunnert fon Norwegen häär besiedeld wuuden. In dät 11. Jierhunnert wuuden do Ailounde Besit fon dän norwegiske Köönich. As Norwegen sälwen Deel fon Dänemark wuuden, koomen do Faeröer uk unner ju deenske Kroune. Ätters is dät so blieuwen, uk ätter dät Norwgeen eerste sweedisk un leeter oainständich wuude. In dät Jier 1948 kreegen do Ailounde wiedgungende Sälwenferwaltenge. Do Faeröer heere nit tou ju Europäiske Union. 

Muugelk sunt dät do Färöer Ailounde weesen do aal touhoope in dät 17. un 18. Jierhunnert as een Ailound mäd Noome Frislân oubielded wieren ap Seekoarten. Man die Ferbeend mäd Fräislound is noch nit düütelk. 

Die hoochste Bierich fon ju Inselgruppe is Slættaratindur mäd 882 Meter. Dät rakt 18 Ailounde, wierfon 17 bewoond sunt. Dät grootste Ailound Streymoy is uur ne Brääch ferbuunen mäd dät twäidegrootste, Eysturoy.

Do 17 bewoonde Ailounde sunt:

Dät achtiende uunbewoonde Ailound is Lítla Dímun.

Ap aal do Ailounde woonje mädnunner sun 48.000 Ljuude. Do maaste Moasnskene, sowät 92%, kuume fon do Färöer sälwen. Uur Gruppen sunt Dänen, Isloundere un Gräinloundere. 
Norweger un Poole sunt ächte Minnertaale ap do Ailounde.
Ju eerste Sproake ap dät Ailound is dät Färöiske, dät fon uungefeer 44.000 Moanskene boald wäd un dät Fründ is tou dät Iesloundske. Ju uurde Sproake ap do Färöer is dät Deenske.




#Article 498: Die litje Prins (262 words)


Die litje Prins is ju Seelter Uursättenge fon dät frantsööske Bäidensbouk Le Petit Prince fon Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943).  

Hier aan litjen Tekst fon dän Skrieuwer: 

Säks Jiere waas iek oold. Do kreech iek moal een Bouk uur dän Urwald tou foatjen. Dät hiede ju Uurskrift: Weere Fertälster. Un deeroun foont iek een froaie Bielde. Dät stoalde een Riesenschlange deer, wo ju een Wüülddiert in’t Geheel ferslook un deerbie rukhoalsede. Iek hääbe ju Bielde hier foar die oumoalt.

Binne in düt Bouk stuud: „Boa rukhoalsed hiere Fangst ap eenmoal deel. Ätterdäm kon sik sun Boa nit moor röögje. Dan släpt ju säks Mounde, un in düsse Tied wät die Fangst ferknuused.”

Iek hääbe domoals ful ättertoacht uur dän Dschungel un wät me deer binne nit alles belieuwje kon. Iek hääbe dan uk mäd’n Faawpänne ju allereerste Bielde in mien Lieuwend moalt. […]
Iek moaste mien Mästerwierk dan uk fluks do grooten Ljude wiesje un hääbe altied fräiged, of jo uk boang sunt foar mien Bielde.

Die Foaks kwäd tou dän Prins:

Hier is mien Stilkenhaid. Dät is gans eenfach.Man sjucht bloot mäd dät Haat goud. Dät Upperste is foar do Ogene nit tou sjoon.

Dät Bouk is uursät fon Margaretha Grosser, ju 2010 uk dät Bäidensbouk Tuusterpäiter ätter dät Seelterske uursät häd. Dät Bouk Le Petit Prince is ätter 140 uur Sproaken uursät un is 1998 uk uursät ätter dät Wäästfräiske fon Jacobus Quiryn Smink, die 2010 uk dät Bäidensbouk Tuusterpäiter ätter dät Wäästfräiske uursät häd. Le Petit Prince is uk ätter two Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake uursät wuuden.




#Article 499: Tuusterpäiter (139 words)


Tuusterpäiter (in't Düütske Originoal Struwwelpeter naamd) is n Bäidensbouk fon Heinrich Hoffmann uut dät Jier 1845, dät fon Margaretha Grosser in dät Seelterske uursät wuuden is. Dät is n Bouk mäd pläsierdelke Dööntjene un snurrige Bielden.

Die Struwwelpeter is al in 130 Sproaken uursät wuuden un is in 2010 uk ätter dät Wäästfräiske as Smoarge Piter uursät fon Jacobus Quiryn Smink un ätter dät Noudfräiske (Sölring) as Tuusipetji fon Kai Klint.

Heinrich Hoffmann kuud seküür dät Seelterfräiske nit ferstounde, man dät is ountouniemen, dät hie mäd disse Uursättenge gans bliede weesen waas, so as mäd ju Uursättenge in uur Sproaken. Un seküür hiede hie dän Tuusterpäiter in ju internationoale Struwwelpeter-Familje wäilkuumen heeten un ju Uursätterske, Gretchen Grosser, ju dän Tuusterpäiter mäd hiere oaine Kompetenz un Riekdom an Ideen een näie seelterske Identitäit roat häd, foar dät flugge Wierk beglukwonsked.

 




#Article 500: Buutere (234 words)


 
Buutere (dt. Butter) wäd moaked fon Room fon Molk. Deertou kumt di Room in ne Säddene, dät is n Oard Fät, wieroun n Stamper mäd Goate (die Pulst) ap un deel bewääged wäd. 

[Buutere wuud fröier in Seelterlound fon Wieuwljuude so moaked:] Ju Molk, ju drooget me in n Roompot soloange, dät me sofuul häd, as me säddenje wol. Dan mout me ju Molk soloange stounde läite, dät se suur is un scheeten, dan kon me se säddenje. Is dät Suumerdai, dan kon me se so koold säddenje, is dät Winterdai, dan mout der heet Woater in de Säddene, uurs kon man dät nit touhoope kriege. Häd me dan n Sät säddend, dan foatet dät oun tou schiffen, deerbie kon me sjo, of dät buuterje wol. Wan me dan n Sätje wier säddent, dan kumt der Buutere ap de Molk. Dan mout me noch ieuwkes säddenje, dät ju Buutere in een Stuk kumt, dät hat ‘touhoope’. 
Dan kriege do Wieuwljuude n holtenen Näp häär un n holtene Lätse, deer kriege se ju Buutere mäd uut de Säddene in dän Näp. Dan mout ju Buutere truchmoaked wäide un hiered, un dan mout der Soalt oun. Dan wäd se in n ounsjoonelk Stuk moaked un dan is se kloor.
Sies wäd hier in Seelterlound nit moaked, wäil wie hier nit so fuul Molk hääbe. Vk220R (Apnoame uum 1884).

Leeter wuud dät aal uurnuumen fon ju Molkeräi.




#Article 501: Molkeräi (202 words)


Ju Molkeräi is ne Fabrik tou Beoarbaidenge fon Molk tou Produkte as Buutere, Sies un däälich noch sofuul moor.

In Seelterlound wuud 1902  ne Molkeräi baud in Skäddel (Heese 124, 394). Düsse Janßen, dät was Lümke Wülm. Dät was en gouden klouken Käärl un uk n goudmööidigen Käärl. Di hied dän Binoome fon Egyptische Josef un di häd n Masse foar t Tärp Schäddel däin. Hi häd uk n Molkeräi deerwai baut, dät häd hi ap sien Loundstük apsät. Un doo hied hi deer je n Maierist oane, di hiet Olliges, un di Olliges di koom fon Äästerweede. Se20S. Ju Skäddeler Molkeräi stuud stump ieuwenske ju oolde Buurensteede fon Egeers aan n litjen Wai, die däälich Alter Postweg naamd is.

Leeter roate dät ju Libby Molkeräi midde in Seelterlound (Ls108, 1955). Ju stuud aastersiede Sträite twiske Roomelse un Hollen, juust ieuwen uur dän Iersenboan ap Noune Tuun. (, 1968). Dät wier an ju Hauptsträite ap ju Steede wier so'n 20 Jiere die Combi-Markt stuud, där wier nu ju Firma Heizungsbau Drees is.

Fröier stuud där uk suudelk Boukeläsk ne Molkeräi.

Do Seelter Molkeräien sünt nu al loang oubreken. Där is niks moor fon tou sjoon.

Bielde uut dät Fotoarchiv fon Theo Deddens:




#Article 502: Århus Kommune (111 words)


Århus Kommune is een deenske Meente in't Aaste fon ju Region Midtjylland. Ju Meente häd een Flakte fon  467,70 km² un tält 340.421 Ienwoonere (Stound: 1. Januoar 2018). Die Sit fon ju Ferwaltenge is in Århus (of Aarhus), ju grootste Stääd fon ju Meente. Århus Kommune wuude in ju Ferwaltengs-Reform fon 1970 bielded un heerde tou dät Århus Amt. Ju Kommune bleeuw bie ju Ferwaltengsreform 2007 ärheelden.

Ju Kommune äntstuude truch dän Touhoopesluut fon ju Stääd Århus mäd do Lound-Meenten Beder-Malling, Borum-Lyngby, Brabrand-Sdr. Årslev, Elev, Elsted, Harlev-Framlev, Hasle, Hjortshøj-Egå, Holme-Tranbjerg, Mårslet, Ormslev-Kolt, Sabro-Fårup, Tilst-Kasted, Todbjerg-Mejlby, Trige, Solbjerg, Vejlby-Risskov, Viby un Åby juust so as Deele fon do Säspele Skødstrup un Vitved.




#Article 503: Universität (133 words)


Ne Universität is ne Institution, wier me wietenskuppelk Unnergjucht foulgje kon, un wier Foarskenge moaked wäd. 

Universitäte kon me beskrieuwe as Hoochskoulen mäd Promotionsgjucht, man do Universitäten unnerskeede sik maast uk truch n breeden Fächerkanon. Typisk sunt do klassiske, al in dät Middeloaler ienfierde Fakultäten foar Philosophie, Medizin, Theologie un Gjuchtswietenskuppe. Deertou kuume do Natuurwietenskuppe, Mathematik, Wirtskaftswietenskuppe, Sozioalwietenskuppe un uur Oarbaidsgebiete.

Fon aal do hüütige Universitäte, is ju Universität Bologna ju ooldeste Universität (1088). Deerätter wuude ju Universität Oxford uum dät Jier 1170 gruunded. Ju Universität Groningen is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un is fon Ubbo Emmius in dät Jier 1614 gruunded. Ju Universität Heidelberg is 1386 gruunded wuuden, ju Universität Tübingen 1477. In do Jiere 1487-1489 wieren fjauer Seelterfräisen bie ju Universität Rostock mäldet, ju 1419 gruunded wuuden waas.




#Article 504: Sköäweljen (295 words)


Sköäweljen (dt. Schlittschuh laufen, eng. to skate, fra. patiner, nl. schaatsen, nfr. schure, wfr. reedride) is sik uur dät Ies foutbewäägje ap n Oard Gliedstukke, do Sköäwele.

Fröier wieren do Nieden in Seelterlound in de Winter unner Woater, un wan et dan froos, dan  roate et groote Flächen mäd Sköäwelies. Oold un jung un ju ganse Skouljuugend wieren ap de Sköäwele. Dät waas n Fergnöigen, Roupen un Sjungen, so loange jo sjo kuuden. Bie Mounskien wuud et leet bit älk fergnöigd un wuurich ätter Huus geen. So geen dät alle Deege so loange dät Ies noch heelt. Älk kuud sköäwelje. Litje Bäidene leerden dät bääte n Stoul. Älk moaste sköäweljen leere. Do nit wüülen, wuuden fon do Oolden twongen, dan do nit sköäwelje kuuden, goolten as Sunnerlinge.  

Domoals roate et uk noch strommere Wintere as nu. Do bääste Sköäweler moakeden Tuuren ap de Seelter Äi un ju Leda ätter Lier un hoalden deer Weere häär. So wäd noch fertäld fon Oaltje Beernd. Hie waas an t Broodboaken un hied do Broode al kloor foarmd, as Antje him fertälde, dät jo goarneen Soalt moor bie do Koopljuude kriege kuuden un wüülen uutenemäiden sloachtje. ,,Dan stik dät Fjuur in de Ougend man oun, ik wol ieuwen Soalt hoalje fon Lier. As Antje dät Fjuur ounstikt, bint Beernd do Sköäwele unner, un as dät Fjuur ferbaadend waas, do waas Beernd deer in Hollen al wier fon Lier, mäd trüütich Puund Soalt ap de Skullere. Antje hied juust dät Fjuur uut de Ougend leeken un Beernd kuud dät Brood ounskuuwe. So geenen in loange stromme Wintere eenige Artikkele tou Eende, do uurs mäd et Skip fon de Stääd hoald wuuden. Reede wieren noch uunbekoand. So kon man sik foarstaale, wo die lichte Frachtferkier fon kräftige Sköäweler besuurged wuude. Ls51.




#Article 505: Wit fon't Minimum (186 words)


Dät Wit fon't Minimum (düütsk:Gesetz vom Minimum / Minimumgesetz) kwäd, dät sik dät Woaksduum fon Plonten aaltied ätter dän litsten Woaksduumsfaktor orientiert.

Staale wie uus foar, dät in n Boudem tou min Stikstof, tou min Woater un tou min Koolestof oane is. Woater is minner deer as Stikstof, un fon n Koolestof rakt dät noch uk noch tou min, man fon doo tjo ap maaste. Nu kooped sik die Buur Stikstofmjuks, deeruum dät je tou min Stikstof in dän Boudem is. Hie mjuksed deermäd sin Fäild, man die Aaren blift juust so littik as in't lääste Jier. Hiede hie deerjuun geeten, dan hiede hie leeter n gratteren Aaren kreegen. Me skuul also aaltied dät fermoorje, wät ap minste in dän Boudem is. Wan du moor Stikstof hääst, un juust so min Woater as in't foaren, brangt dät die heel un aal niks. Waas deerjuun moor Woater as Stikstof in n Boudem, so brangt dät die niks, tou jooten, dan moast du mäd Stikstof mjuksje. Eerste, wan die littste Woaksduumsfaktor fergratterd is un nit moor die litste, dan kon die Buur fääregunge un wier dän litsten ferbeeterje.




#Article 506: Holloundsgungere (384 words)


Do Holloundsgungere (dt. Hollandgänger, nl. Hannekemaaiers, wfr. Hantsjemieren) wieren algemeen Munsterloundere, do der bit sowät 1900 in n Suumer ätter do Niederlounde geenen uum deer as Mäddere wät Jäild tou fertjoonjen. Oarbaider, do ätter Wäästfräislound of Aast-Fräislound geenen, wuuden uk Fräisloundgungere naamd. Deer wieren uk Seelterfräisen, do ätter Wäästfräislound geenen.

Dän Wai hääbe do Holloundsgungere tou Fout moaked, mäd de Saise ap de Näkke, Hondstok un Ransel. Do geenen mäd n Koppel uur Groningen alle Jiere dän sälge Wai ätter Ljouwert in Wäästfräislound. Do koanden dän Wai un so hougeden sik do uur Mäddere do bloot antousluuten. Uk do foonten Oarbaid as Mädder bie do Buuren un fertjoonden goud Jäild. Däälich wunnerje sik do Ljuude, dät do sun loangen Marsk tou Fout moakje kuuden. Domoals waas di Foutmarsk eenfach Moude. Wan die Dai tou Eende waas, sliepen do in bekoande Gaasthuuse un smäidens geen dät wier fääre.  

In Ljouwert ap dän Määrkedplats waas die Träfpunkt foar do Mäddere. In Ljouwert waas ne Oarbaidsfermiddeleng iengjucht. Deer hoalden do Buuren se mäd de Woain ou, un älk wiste fluks wier hie wai koom. Do uur Holloundsgungere bleeuwen deels foare (also bie Groningen?) as Eedgreeuwere, do uut dät Hannöverske un Ooldenbuurgske keemen. Man do Seelter geenen al sieläärge ätter Wäästfräislound tou Gäärs mjoon, wan do hiere oaine Eed al greeuwen hieden ap hiere oaine Foane.  

Wan do in Ljouwert ankoomen, steegen do Mäddere eerste wier ap dän oolde skeeuwsakkede Uutsichtstouden Ooldehou, uum de Stääd tou bekiekjen. Bien n Buur bie Achlum wieren dät gjucht goude Ljuude un där doarsten se uk mee in de bääste Stoowe wan de Oarbaid däin waas. Dan moasten se Geskichten un Putsen fertälle ut Seelterlound. Ls349.

Dät lääste Jier fon do Raisen mout 1890 weesen hääbe, fielicht 1895, ouhongich deerfon wan do Maimaskinen ap t Määrked koomen. Do Buuren hiede uk wälke bestoald. Man dät geen nit so gau, ju moasten al loange foaruut bestoald wäide. Älk wüül ne Maskine hääbe, deer kuud nit juun moaked wäide. Un wan ju Maskine nit tiedich nouch skuul lääwerd wäide, so moasten do Seelter noch eenmoal wierkuume tou mjoon. Dät roate ne groote Ferannerenge mäd do Gäärsmaskinen. Do Maskinen hieden do Oarbaid uurnuumen. Uk in Seelterlound hieden al eenige Buuren so eene Maskine bestoald. Uum 1930 hieden do maasten Buuren in Seelterlound uk ne Maimaskine.




#Article 507: Foulksdons (500 words)


Foulksdonse (de. Volkstänze) of Folkloredonse sunt Donse, do der bie traditionelle Foulksfäste of in traditionelle Sälskuppe donsed wuuden un wäide. Jo kuume praktisk in aal Kultuure foar un bildje touhoope mäd ju Foulksmusik ne uuntränboare Eenhaid. In Juunsats tou Standoarddonse sunt do Bewäägengsouloope nit so strikt fäästlaid, wät nit hat, dät do gans foarmloos donsed wäide. Uk ju bie dän Dons druugene Dracht unnerskat sik truch Smuk, ferwoande Stoffe, Kopbedäkkengen un Sieroat oafte düütelk fon do Deegeskloodere.

 
As 1952 die oolde Seelterbuund apgjucht waas, koom Sixtus Schröer ätter ju Koasterske Leni Hanekamp (Seeger), ju in Fächt al ne Donsgruppe laited hiede. Jädden moakede ju mee un kuut deerätter gruundeden 16 Persoone ju Dons- un Drachtegruppe Seelter Buund. Uum dän Jierwiksel fängen jo oun, wierbie uk wäil ap Hoske donsed wuude. Deerbie wieren dät ap maaste Wuchtere. As ju Leni 1956 hilkede, kuud ju nit moor meemoakje un fäl ju Gruppe uutnonner.

Ju Geskichte deerfon fäng 1970 oun, as n poor Strukeljer Kolpings-Meegliedere (Gisela Wallschlag un Maria Janssen) in Teisendorf ne Gruppe saagen, ju der Foulksdonse foarfierde. Dan wüülen jo sälwen uk sunne Gruppe gruundje. Do Gruundere wieren dan Margret und Gisela Wallschlag un kuute Tied leeter üübeden in Struukelje al sun 17 Wäänte un Wuchtere iewerch Foulksdonse. Wan dät aal beeter geen, wuud dän Noome annuumen fon Volkstanzgruppe Strücklingen. 
 
Ätters koomen dan uk junge Ljuude uut uur Täärpe bietou. Dan wuud 1978 besleeten, ne Dracht ätter ju historiske Seelter Dracht tou dreegen. In dätsälge Jier wuud ju Gruppe in dän Seelter Buund apnuumen. Do fierden in 1995 hiere 25-jierich Bestounden un hääbe deertou uk n Toankebouk uutroat. Ju Gruppe häd däälich 28 aktive Meegliedere. Ju Laiterin is Elfriede Deeken uut Roomelse. Ap 3. September 2010 hääbe do hiere 40-jierich Bestounden touhoope mäd moorere uur Foulksdonsgruppen fierd.

Uk in Skäddel roat dät ne Foulksdonsgruppe, ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel Skäddel. Ju Gruppe wuud 1979 truch Lenchen Stolle gruunded. Deer moakje sun 24 Wäänte un Wuchtere mee. Do sünt uk al in dät Uutlound, so as in Belgien, Ungarn un do Niederlounde aptreden. Do hieden in 2004 hiere 25-jierich Bestounden.  Deerbie wieren die Burgumer Folksdounsploech uut Burgum, Meente Tytsjerksteradiel in  Wäästfräislound,  ju Fering Ferian uut dät noudfräiske Wyk ap Föhr, ju Winzertanzgruppe Klüsserath , ju  Volkstanzgruppe des historischen Vereins Pfalz-Mutterstadt un ne Latien-Amerikoanske Show-Donsgruppe. Al mädnunner wieren deer 16 Donsgruppen bie dät Fäst. Die Laiter fon ju Gruppe is Leo Schlangen.

Ju Bäidensdonsgruppe Tanzalarm Skäddel is die Ätterfoulger fon do Seelter Dons-Stierne. Ju Gruppe Seelter Dons-Stierne wuud 1976 truch Beatrix  Stolle gruunded. In dät Foarjier 2009 wuud ju Gruppe ätter 33-jierich Bestounden aplöösd, wäil der neen Ätterfoulge foar ju Gruppenlaitenge waas. Ju Gruppe waas in dän Seelter Buund apnuumen.

Ap 19. Mai 2010 wuud ju Gruppe Tanzalarm truch Marion Hinrichs in Skäddel gruunded. Ju Gruppe häd so'n 40 Meegliedere in dät Aller fon 4-9 Jiere. Do donsje oolde Seelterfräiske Donse un uk moderne Donse. Do hääbe do oolde Seelterske Drachten fon do Seelter Dons-Stierne uurnuumen. Ju Laiterein is Marion Hinrichs uut Skäddel.

 




#Article 508: Madeira (363 words)


Madeira (fon portugiesisk madeira ‘Holt’) is n Ailound in dän Atlantiske Ozean, uungefäär 700 Kilometer wäästelk fon Afrikoa un 1000 Kilometer suudwäästelk fon ju portugiesiske Kuste. Dät häd 235.000 Ienwoonere ap ne Fläche fon 801 km² un mät 57 km bie 22 km. Touhoope mäd Porto Santo un dät fääre ätter dät Suude lääsende Ilhas Desertas un do Ilhas Selvagens bildet dät ju autonome Region Madeira fon Portugal un heert also tou ju Europäiske Union. Do Azore hääbe binne Portugal diesälge Status. Ju grootste Stääd ap Madeira un tougliek ju Haudstääd fon ju autonome Region is Funchal.
Dät Klimoa ap Madeira is gjucht mild (ju Temperatuur lait maasttied twiske 16 un 22 ̊C.) un is weegen ju Natuur, fuul Buske un Bierge beljoowed bie Koierder un Natuurfrüünde. Deer ju Kuste foarallen bestoant uut staile Fälsenwoogen un Soundstrande 
bolde nit foarkuumen dwo, rakt dät ap Madeira neen Massen-Touristik. Do Ailounde hääbe n vulkoanisken Uursproang. Die hoochste Bierich is die Pico Ruivo (1862 m).

Ju bekoandste Spezialität fon Madeira is die stäärke Wien die der ätter dät Ailound benaamd  is. Buute dän Madeira-Wien is dät Ailound uk bekoand truch dän Espada; n loangen swotten Fisk, die der ap fuul ferscheedene Wiesen kloormoaked wäide kon.

Gjucht charakteristisk foar dät Ailound sunt aal doo eksotiske Bloumen, do deer wüüld woakse. Deeruum wäd dät uk dät Bloumenailound naamd. Buute do Kanariske Ailounde is Madeira ju eensichste Steede wier die Kanariefuugel wüüld foarkuumen däd.

Madeira is liekteekend truch sien eensich Nätwierk fon Bewoaterengsknoale, do ‘’Levadas’‘: smälle Sloote, do der uur dät ganse Ailound truch do Bierge anlaid wuuden sunt. Weegen ju staile Noudkuste is ju Besiedlenge ounfangd an ju minner stailer Suudkuuste, wier uk ju Haudstääd Funchal lait. Dät Woater wuud uut do Bierge häär truch do Levadas ätter dät soore Suuden broacht. Loangs do Levadas sunt fröier Paade anlaid wuuden tou ju Unnerhooldenge. Ap wäkke Steeden sunt do Paade man 20 cm breed un ferloope nai an n stailen Ougruund. Ap uur Steeden konnen do uur 2 m breed weese. Wan me goud ap do Schilde oachtet un dän Räid fon do Hiesige befoulget, sunt do Paade goud tou n Koierskup.  

Madeira is apdeeld in do foulgjende Meenten:




#Article 509: Adelheid Pörschke (117 words)


Adelheid Pörschke, bäddene Waten, is dän 1. Dezember 1938 bädden in Skäddel un woont boppe an dän Skäddelerdom, wier die al tou ju Meente Ait heert. Ju ganse Familie Pörschke is aktief bie dän Seelter Buund. Hieren Mon Alfred Pörschke is in dän Foarstand fon dän Fräiske Räid, Sektion Aast, hieren Suun Heinrich Pörschke is Boas fon dän Seelter Buund un hieren Suun Hermann is Foarsitter fon dän Baier- un Böllerfereen Skäddel.

Adelheid Pörschke roat do Sproakkurse ap Seeltersk foar dän Seelter Buund un laitet dän Seelter Stammtisch in dät Seelterfräiske Kulturhuus in Skäddel. Ju heert tou ju Projektgruppe Saterfriesisch bie dän Bäidenstuun Unterm Regenbogen in Skäddel un is Meeapgjuchter un Foarsitter fon ju Songgruppe Seelter Sjungere.




#Article 510: Wietsound (189 words)


Wietsound, uk Wietensound af Witsound, düütsk Wittensand, is ne litje Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Uutände un noudelk fon dän  Uutändjer Kanoal. Wäästelk fon Wietsound lait Idafeen, dät heerd däälich tou ju Meente Aastrauderfeen. Noudelk fon Wietsound läit Ubbehusen. Wietsound is in dät Jier 1847 äntsteen.

Dünen al wächfierd. Um 1900 waas ut dät Soundstich n wülde Sumpplakke wuden mäd Woaterwülgene, ferkreepelde Riesene, Rääsken un Suurgäärs.  As et ätter dän Kriech neen Lound tou koopjen un tou paachtjen roate, paachteden eenige Witsountjer dät Soundstichlound un moakeden ut dät wülde Lound froai lik Weedelound. Deer bi t Krüs waas t fröier immer utgreeuen weesen. (Lound un Noomen, Siede 98)

Wietsound hied fröier ne oaine katoolske Skoule. 1884 wuude ju Schulacht Wittensand gruundet und ju Skoule wuud 1889 baud. 1897/98 wieren där 49 Sköilere, 1946 100 Sköilere in two Klassen. Där wieren uk Sköilere fon Idafeen. Ju Skoule wuude 1956 sleeten un ne naie Skoule baud, ju häd 51.104 DM kostet. Ju Skoule wuud ap n 1.8.1967 sleeten. Die eerste Koaster wier Josef Dierkes uut Peheim fon 1884-1888.

Ju Skoule stound deer däälich noch.

Hier alle Koastere fon ju Skoule:

 




#Article 511: Seeltersk an do Skoulen (420 words)


In dät düütske Bildengssystem sunt do Skoulen ju ätter dän Bäidenstuun foulgjende Stappe. An aal do Litje Skoulen (Grundschulen) in Seelterlound un bie dät Skoulsäntrum Seelterlound kriege do  Skoulkere Seeltersk-Unnergjucht. Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht an do Skoulen wuud in dät Jier 1996 ounfangd. Dät wieren in do eerste Jiere noch eerenamtelke Unnergjuchtere. In 2011 kriege där 150 Bäidene an do Skoulen Seeltersk-Unnergjucht.

An do Litje Skoulen (Gruundskoulen) in Seelterlound konnen do Bäidene een Uure Seeltersk-Unnergjucht in ne Wiek kriege. Die Seeltersk-Unnergjucht is fräiwillich.

An ju Haupt- un Realskoule fon ju Grote Skoule fon't Seelterlound in Roomelse is Johanna Evers Koasterske foar dän Seeltersk-Unnergjucht. 

An älke Skoule wäd alle two Jiere n Leese-Wädstried feranstaltet. Tou dissen Wädstried wäd fon ju Oldenburgische Landschaft aproupen. Tou ju Jury heere dan Seeltersk-Unnergjuchtere, Seelterske Autore un n Fertreeder fon dän Seelter Buund. Do Bääste fon älke Skoule kriege ne Underskeedenge un n fluch Seeltersk-Bouk.

Do Bääste fon älke Skoule nieme dan an n Wädstried foar alle Skoulen fon Seelterlound deel. Deer wäide dan do bääste Seeltersk-Skoulkere fon alle Skoulen fon dät Seelterlound fon ne Jury uutfuunen. Tou ju Jury heere uk wier Seeltersk-Unnergjuchtere un Seelterske Autore. As Eerengaste sunt Fertreeder fon dän Seelter Buund, fon eepenbeere Institute, fon dän Loundkring Kloppenbuurich, fon ju Meente Seelterlound un fon ju Oldenburgische Landschaft deerbie. Do Winnere kriege dan ne Uurkunde, n Jield-Goudskien, n Seeltersk-Bouk un n Goudskien foar ne flugge Feranstaltenge af n Museums-Besäik.

Ap ju Meegliederfersamlenge fon dän Seelter Buund in n Oktober 2010 is n näi Projekt Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound truch Ingeborg Remmers foarstoald wuuden.
Die Ploan is, dät alle Bäidene al in ju eerste Klasse fon do Gruundskoulen uutsäike konnen, af jo in ju Seeltersk-Klasse af in uurs een Klasse wollen. In ju Seeltersk-Klasse skäl dan alleenich Seeltersk boald wäide, mäd Uutnoame fon do Feeke Düütsk un Ängelsk. Tou ju Projektgruppe heere alle Seeltersk-Koastere fon do Skoulen fon dät Seelterlound. Foar dit Projekt mouten dan noch moor Koastere in Seelterlound toueerst noch Seeltersk leere, deermäd skul 2011 an two Gruundskoulen ounfangd wäide, so dät 2012 dät Projekt ounfanged is. Disse eerste Stappe is n Projekt fon ju Ostfriesische Landschaft. Do Kosten betoalt dät Niedersächsische Kultusministerium. Dät Projekt woord steund fon ju Ostfriesische Landschaft, ju Oldenburgische Landschaft, ju Universität Ooldenbuurich un dän Seelter Buund. Alle Seeltersk-Koastere in Seelterlound moakje mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie Projektgruppe foar Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound. Dät ganse Projekt kostet sowät 60.000 Euro. Dät Jield mout noch sammeld wäide un deer wäide noch Sponsore foar soacht.




#Article 512: Ferhoolden (209 words)


As Ferhoolden beteekend me aal dät Dwoon un Reagierjen fon n Diert, aal doo sjuchtboare Bewäägengen, Hooldengen un aal ju Kommunikation - uunoardende un fielicht uunbewusden Uutdruk mäd Teekene un Luude juust so as een gramatisk truchoardende Sproake, as ju bie Moanskene tou ärkannen is. Dät Ferhoolden wäd ärfoarsked fon ju Ferhooldensbiologie.

Wan me ätter do Uurseeken fon n bestimd Ferhoolden fräiget, mout me eerste unnerskeede, af me doo naierlääsende (proximoate, f. latiensk proximum, dät naiste) af doo djappere (ultimoate, f. latiensk ultimum, dät lääste) Uurseeken wiete wol. 

Proximoate Uurseeken, dät sunt do Uurseeken, wääruume n Ferhoolden bie n bestimd Individuum in een bestimde Situation geböärt. Me fräiget deer ätter dät, wät juust in't foaren in't Näärwensystem geböärt is, befoar dät Dier düt Ferhoolden wiesd häd (een ferhooldensphysiologiske Froagestaalenge) un ätter doo Unnerfiendengen un Leerprozesse, doo bie düt Individuum dät Ferhoolden foaruutgeen sunt (een ferhooldensontogenetiske Froagestaalenge.

Ultimoate Uurseeken, deer mout me djapper gunge. Me fräiget nit moor ätter n bestimd Individuum un nit moor ätter een bestimde Situation, wier dät Ferhoolden wiesd wäd, sunnern me fräiget, wääruume sun Ferhoolden uurhaud foarkumt, wääruume dät t.B. in juu Evolution n Foardeel broacht häd un sik deeruum algemeen truchsät häd. Juu Froage ätter doo ultimoate Uurseeken is also eer een ferhooldensökologiske Froagestaalenge.




#Article 513: Fräisken Räid (186 words)


Die Fräiske Räid of uk Interfräiske Räid (Düütsk: Friesenrat, Noudfräisk (Mooringer): Frasche Rädj, Wäästfräisk: Fryske Rie) ferträt do meenskuppelke fräiske Interessen fon tjo fräiske Lounde (Fryslân, Aast-Fräislound un Friislon) ätter buuten.

Aal do tjo Jiere organisiert die Fräisenräid, bit dän Eend fon n Räidfoarsitperiode, dän Fräisenkongres in een fon do tjo fräiske Lounde. Een Jier leeter wäd dät Fräisenmäiten of Fräisen-Droapen ap Hälgelound organisierd, wier in n Truchsleek sowät 500 Ljuude kuume. Wichtige reguläre Aktivitäten fon dän Fräiske Räid sunt do Beroupsgruppenträffen, wier unnerskeedelke Gruppen so as Buuren, Loundwieuwe, Studente, Koastere un Lokoalpolitikere an deelnieme.

In 2007 wuude fon ju Gruppe fon Auerk ap Hälgelound n Konsept foar ne Interfräiske Flaage präsentierd. Ju Flaage wuude nit fon dän Interfräisken Räid as offizielle Flaage annuumen. Two Jiere ätter ju Gruppe fon Auerk präsentierde dän Interfräiske Räid sien oaine interfräiske Flaage in n Juni 2009. Ju Flaage fon dän Interfräiske Räid is ne Kompromisflaage fon do Flaagen fon Fryslân, Friislon un Aast-Fräislound. Disse Flaage wuude oaber fon dän Fryske Rie foar Heraldyk ouliend.

Alfred Pörschke uut Skäddel is die Fertreeder fon Seelterlound in dän Fräiske Räid, Sektion Aast.




#Article 514: Jan Tjittes Piebenga (201 words)


Jan Tjittes Piebenga (Frjentsjer, 4. April 1910 - Ljouwert, 3. Dezember 1965) waas n wäästfräisken Koaster, Journalist un Skrieuwer. 

Piebenga waas n Bakkerssuun uut ne Huushollenge fon 12 Bäidene. In 1929 wuud hie Koaster un oarbaidede eerste as Koaster in Nijemardum un was dan Laiter fon ju Skoule in Aldegea. 

Ätter 1940 waas hie aktiv juun do Nazies  un wuud Redakteur fon dät illegale Blääd ‘De Wachter’. Hie waas siet 1943 Redakteur fon dän Ljouwerter Kurier un ätter dän Kriech Haudredakteur fon ju Ljouwerter Krante. 

Piebenga waas n uurtjuugeden Fräise, die oawers uk jädden uur dät Skeed fon Fräislound kiekje moate. So raisede hie ätter Norwegen, Ieslound, un do Färöer, man uk ätter do Fereende Stoaten fon Amerikoa, Suriname un do Niederloundske Antillen, Noud-Afrikoa un de Turkäi. Hie waas Früünd fon Israel. Hie skreeuw fuul Artikkele, Geriemsele, Geskichten un Wierke foar dän Unnergjucht. Hie was Redakteur fon It Heitelân (1938-1942, 1946-1947) un De Tsjerne (1946).  

In Frjentsjer un uk in Aldegea sunt do Jan Piebengasträiten ätter him naamd.

Ap dän Fräisenkongress 1955 in Auwerk häd hie ju Rääde Wir Friesen heelden. Dät waas n grooten Skok foar alle Fräisen, as Jan Piebenga ap 3. Dezember 1965 truch n Autouungluk stuurwen is.




#Article 515: Gotisk (240 words)


Dät Gotiske is ne uutstuurwene aastgermaniske Sproake, ju eensichste Sproake fon dissen Twiech wierfon fuul bekoand is. Ju gotiske Biebeluursättenge fon Biskop Wulfila uut dät fjoode Jierhunnert is ju eerste uurlääwerde literariske Oarbaid in ne germaniske Sproake un ju is deeruum gjucht wichtich foar ju Sproakwietenskup. Mäd fjauer of fieuw Falle, n [Dualis un ne synthetiske Liedefoarm wiest dät Gotiske fuul archaiske Känteekene.

Deertou häd dät besunnere Woude bewoard, wierfon uk wäkke ap Seeltersk bekoand läite:

Do bee lääste Woude wiese ounsjoonelke Betjuudengsannerengen: bie taujan fon ‘machen, wirken’ tou ‘drücken, pressen’ un bie ubizwa  fon ‘Halle’ uur ‘Vorhalle’ tou ‘Dachtraufe’.
	

Dät Gotiske wuud boald fon dät Foulk fon do Gote un wiedede sik ätter dät trääde Jierhunnert uut dät Gestrich noudelk fon ju Swotte See hääruute ätter Italien, Frankriek, un Spanien, man wuud ätter dän Fal fon dät aastgotiske Riek in dät säkste Jierhunnert un dät wäästgotiske Riek in dät oachte Jierhunnert uutstierwe. Ap dän Krim bleeuw ne Sunnerfoarm fon dät Gotiske, dät Krimgotiske, in älke Fal bit in dät säkstienste Jierhunnert bestounden. 

Bie wieden ju wichtichste Wälle foar dät Gotiske is Wulfila sien Biebeluursättenge. Die grootste Deel deerfon is oawers ferlädden geen. Bloot bewoard wuuden sunt die Haaldeel fon do Evangelien, dät Bräif fon Paulus an do Roomske un n Paat fon Nehemia. Dät eensichste uur wichtige gotiske Dokument is die Skeireins, n Kommentoar ap dät Johannesevangelium.

Dät wichtichste Gotiske Bruchstuk is dät Uus Foar uut dät (Matthäusevangelium 6:9-13):




#Article 516: Stellingwerf (704 words)


Stellingwerf (stell. Stellingwarf, uk oafte ountjut as do Stellingwerve, in dät Oold-Groningiske: Stallinghe) is n Niederloundsk Gestrich in dät Suudaaste fon Wäästfräislound (suudelk fon dän litje Flus dän Kuunder).

Ferwaltengsmäitich uumfoatet dät do Meenten Eaststellingwerf un Weststellingwerf (uk wäil Stellingwerf-Aasteende un Stellingwerf-Wäästeende) in Wäästfräislound, Steenwiekerlound in Overijssel un die grootste Deel fon Westerveld in Drenthe. Deeruum dät die “Kop” fon Overijssel, ju Meente Steenwiekerlound, un n Deel fon ju Drentske Meente Westerveld dätsälge Dialekt un jusälge Kultuur hääbe, wäd die Noome Stellingwerf bietiede uk bruukt foar dät ganse Sproake- un Kultuurgestrich. Dissen Artikkel behonnelt, foarallen foar ju ferwaltengsmäitige un geskichtelke Loage, bloot Wääststellingwerf un Aaststellingwerf in ju Provinz Fräislound.

Loundskuppelk bildet dät mäd n Antaal uumelääsende Gestriche do Fräiske Woolde. In dät Skeedgestrich fon Drenthe un Wäästfräislound lait dät Nationoal Park Drents-Friese Woold. In Noud-Overijssel lait dät Nationoal Park De Weerribben un do Meere uum Gieteren (Giethoorn) tou.

In n kuuts (2006) moakede Unnersäikenge wiesde sik, dät do fluchste Gestriche fon aal tjo Provinze Fräislound, Drenthe un Overijssel in Stellingwerf lääse.

In dät Noude lapt die Kuunder (ap Wäästfräisk Tsjonger), truch de Midde fon Stellingwarf lapt ju Lende.

Wier do Stellingwerver uursproangelk häärkuumen dwo, is nit gans sicher. Dät rakt ne Soage, dät do uum 840 tou foar aan fon do Bäidenssuune fon Korl dän Groote ätter dit Gestrich fluchted sunt, ainewaine uut dät Suude fon Hannover in Düütsklound häar. 

Die Noome Stellingwarf wuud toueerst 1309 ärwäänd. Warf hat: Steede wier Gjucht spreeken wäd. Un Stelling hat: Ferwalter. Stellingwerf wuud ferwalted fon träi Stellinge, do der jierelk köärd wuuden.

Fon 1309 bit 1504 waas Stellingwerf eegentelk juust as Seelterlound ne uunouhongige Buurerepublik, ju Vri'je Naosie der Stellingwarven. Deerfoar heerde dät tou Drenthe un Overijssel (Oversticht) un deertruch unner dän Biskop fon Utrecht, mäd dän jo räägelmäitich in n Kriech wieren. Mäd Hälpe fon do Fräisen kuud die grootste Deel sik fon dät Juk fon dän Biskop befräie, toun Biespil truch dän Slacht bie Ane in dät Jier 1227. Deerätter häd Utrecht wäil fersoacht do Stellingwerver wier unner tou kriegen, man gans goud is dät nit glukked. In dät Jier 1309 fernäile do Stellingwerver dät Kastäil fon dän Biskop in Vollenhove un die rakt dat deermäd maast tou.

Dät Stellingwerver Loundgjucht is in dät 15. Jierhunnert apskrieuwen wuuden un ärskeen in dät Jier 1480. In dät Loundjucht stounde (juust as in dät Seelter Loundgjucht) oolde Gjuchtsräägele; dät is uut dät Latienske ätter dät Niederloundske uursät wuuden. Dät Loundgjucht is n Bewies foar ju Fräiske Fraiegaid in do Stellingwerve, ätter dät do Ljuude in do Stellingwerve sik fräi moaked hieden fon dän Biskop. In dät Freeska Landriucht (1480 as drukd Bouk publizierd) stoant Stellingwerf in dät Traktoat fon do Soogen Seelounde bie dät fjoode Seelound naamd (as Seelterlound bie dat soogende).

In dät Jier 1504 wuud dät Stellingwerf ärooberd fon dät Härtsoch fon Saksen un foarmelk iendeeld bie (Wääst)Fräislound. Die Härtsoch roat dät aal 1515 uur an Korl V. In dät Jier 1517 wuude Stellingwarf apkleeuwd in two Grietenäie (Meenten): Stellingwerf-Aasteende un Stellingwerf-Wäästeende. In dän twäide Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert is die grootste Deel fon do Foane ougreeuwen wuuden. Siet dät Eende fon dät 20. Jierhunnert wäd wier toacht uur dät Touhoopeföigjen fon do bee Meenten.

In Wääststellingwerf un Aaststellingwerf touhoope woonje 52.050 Ljuude (1, Januoar 2010). 

Do grootste Täärpe in Stellingwerf mäd uur 1.000 Ienwoonere je Woongebiet ap n 1. Januoar 2008 sunt: 

Wälle: CBS

Dät Gestrich unnerskat sik fon Fräislound deertruch, dät deer fon oolds häär neen Fräisk boald wuude, man dät läichsaksiske Dialekt Stellingwerfsk. (Wo oold die Unnerskeed is, kon me sjo an dän Dubbelnoome Kuunder/Tsjonger, fergliek uk bie Tjootern).
Uk do Dialekte fon (dät Noude fon) dän Kop fon Overijssel un don n Paat fon wäästelk Drenthe (ju Meente Westerveld un deer uumetou) wäide sproakkundich tou dät Stellingwerfske reekend. Dät besunnere fon dät Stellingwerfske is die Gebruuk fon dän ae-Kloang (as Seeltersk ää): dät holloundske “Water” is ap Stellingwerfsk “Waeter” (Et waeter klaetert in de glaezen.). Wofuul Stellingwerfsk noch boald wäd, is nit genau bekoand. Buute an dät Holloundske moaste dät Dialekt uk an dät Wäästfräiske Gebiet outreede; foarallen Aaststellingwerf is siet dät njuugentiende Jierhunnert stäärk Fräisk wuuden, foarallen deertruch dät sik deer fuul Wäästfräisen as Eedgreeuwere deelsätten un hongjen bleeuwen.




#Article 517: São Paulo (428 words)


São Paulo (Amtelk: Cidade de São Paulo) is mäd 12.038.175 Ienwoonere (Stound:2016) ju grootste Stääd fon do Brasilien un fon heel Suudamerikoa. Dät lait in't Suudaaste fon Brasilien, nit fier fon ju Atlantik-Kuste, in dän glieknoomigen Buundesstoat.

São Paulo wwude ap dän 25. Januoar 1554, dät Fääst fon ju Bekierenge fon dän Apostel Paulus, fon do Padres Manuel da Nobrega un José de Anchieta, twäin jesuitiske Missionoare, bie hiere Missionsstatsjoon Piratiniga gruunded. Ju Missionsstatsjoon hiede hieren Noome fon een Äi tichtebie.

In dät eerste Jier fon ju näigruundede Siedelenge lieuwden deer bloot hunnerd Ljuude.

Tou Beginn waas ju Wirtskup fon ju litje Siedelenge ap Sälwen-Fersuurgenge uutgjucht, eerste in't 17. Jierhunnert wuude Weete foar dän Export ounbaud.

Loange Tied hiede São Paulo heel un aal neen groote Betjuudenge, man in't Jier 1711 kreech dät, uumdät dät goadelk bie aan Pass uur ju Serra do Mar liech, dät Stääd-Gjucht.

Oolde Taksierengen un Tällengen ferräide uus, dät ju Stääd twiske dät Jier 1776, do hiede ju 2.026 Ienwoonere, un dät Jier 1790, do hiede ju 8.000 Ienwoonere, baldoarich gratter wuuden is. In 1817 hiede ju Stääd dan al 23.760 Ienwoonere.

Ap dän 7. September 1822 wuude in São Paulo ju brasilioanske Uunouhongegaid ferkloord, in't foaren hiede dät tou Portugal heerd.

Twisketruch is ju Ienwoonertoal wier toräächgeen ap 12.000 in dät Jier 1840, man uum dät Jier 1850 koom die Koafje-Ounbau ätter dät Rebät, wiertruch ju Äntwikkelenge fon ju Stääd in Foart koom. Fon düsse Tied oun begon ju Stääd tou groien un heerde nit moor ap: In't Jier 1856 wieren dät 15.000, in't Jier 1900 al 239.800 Ljuude. Besunners twiske do Jiere 1880 un 1905 wiedede sik die Koafje-Ounbau noch insen uut, sodät hunnertduusende Buutloundere, foar'aaln uut Italien, man uk uut Düütsklound, Japan un dän Libanon, ätter ju Stääd wai leeken sunt, uum junner ap do Koafje-Plantoasjen tou oarbaidjen.

Juun Eende fon dät 19. Jierhunnert koom Industrie ätter ju Stääd. In't Jier 1913 begon me mäd dän loangjierigen Bau fon ju grootste Säärke, ju Catedral Metropolitana de São Paulo of Catedral da Sé, wier oachteduusend Ljuude oun paasje skuulen. In do 1920er Jiere waas São Paulo mäd sien Uumelound al dät fierende Industrie-Rebät fon Brasilien. Dät look fonsäärm noch moor Ljuude ätter ju Stääd wai. In't Jier 1950 wieren dät 2.198.096 Ienwoonere, un in't Jier 1954 kuude dan uk ju groote Säärke ienwäid wäide.

In dät Jier 2000 hiede São Paulo 10.434.252 Ienwoonere. Ju Taksierenge foar dät Jier 2016 boalt fon 12.038.175 Ienwoonere.

Däälich is ju Metropol-Region uum ju Stääd ju betjuudendste Industrie-Baalengsruumte fon heel Latien-Amerikoa un fon ju Trääde Waareld.




#Article 518: Museumstäärp Kloppenbuurich (1021 words)


Dät Museumstäärp Kloppenbuurich – Läichsaksisk Fräiluchtmuseum in ju läichsaksiske Kringstääd Kloppenbuurich is een fon do ooldste Fräiluchtmuseen Düütsklounds. Dät Museum häd ju Apgoawe, do loundelke Bautoankmoale fon dät Buundeslound Läichsaksen tou ärfoarskjen un in Biespiele originoalgetjou tou dokumentierjen. 

Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum is ne Non-Profit-Organisation. Owwol et ju Iengjuchtenge nit deeruum gungt, muugelkst fuul Besäikere antoulokjen, hied dät Museumstäärp Kloppenbuurich 2009 moor Besäikere as älk uur Museum in Läichsaksen (250.000). 2004 wieren unner do Besäikere ca. 60.000 Bäidene un Jungfoulk, do in dän Roome fon dän Skoulunnergjucht do Anboode fon dät Museum bekiekeden.

Dät Museumstäärp wuud 1934 fon dän Kloppenbuurger Studienräid Heinrich Ottenjann anlaid. Fierelk eepend wuud dät an n Heemelfoartsdai 1936. An n 13. April 1945 wuuden säks Huuse fon dät Museumstäärp truch Artilleriefjuur fernäild, deerunner uk die Quatmannshoaf. Die Hoaf wuud bit 1962 detailgetjou rekonstruierd. Ätterfoulger fon Heinrich Ottenjann as Museumsdirektor wuud sin Suun Helmut Ottenjann - fon 1961 bit 1996. Siet 1996 is Uwe Meiners Direktor fon dät Fräiluchtmuseum.

Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum fungiert däälich as Foarskengs- un Bildengsiengjuchtenge tou ju Kultuur- un Buuräigeskichte. Do museumspädagogiske Anboode sunt altied hondlengs- un produktorientierd. 

Dät Museumstäärp is uk ne Foarskengsiengjuchtenge. Sweerpunkte fon ju Foarskengsoarbaid sunt deerbie Foulkskunde, Regionoalgeskichte un Huusfoarskenge. N Team fon träi Wietenskuppere, ounhooldend unnerstöänd truch Volontäre un Projektpartnere, foarsket t.B. an historiske Wällen, beglat dän Apbau fon näie Huuse, ploant Uutstaalengen etc. Dokumentierd wäd disse Oarbaid nit bloot in wietenskuppelke Tiedskrifte un Beende, dät Museumsdorf publiziert uk oaine Bouke un Skrifte. Unnerstutsed wäd dät wietenskuppelke Personoal truch Hondwierkere, do dät Museumstäärp instandhoolde un do Besäikere traditionelle Oarbaidswiesen demonstrierje.

Foar Ärhooldengsmäitnoamen an Bauwierke kricht dät Museumsdorf siet 2009 fon ju Carola-Wüstefeld-Stiftenge 50.000 Euro jierelk.

 
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum wiest ap n Areoal fon uumtränt 20 ha ju Geskichte fon dän londelke Ruum fon Läichsaksen fon dät 16. Jierhunnert bit tou däälich. In uur 50 historiske Bauwierke mäd do touheerige Buurentuune un ap uur Nutsflächen fon de Buuräi wäd die Wondel in dät Ferhooldnis Moanske-Uumwaareld thematisierd.

Ounfangs wuud ju Foarm fon dän Wierapbau wääld, ju do Huuse as Prototype in dän Uur-Bautoustand wiesde. Weesentelke Bautype fon dät läichdüütske Hallenhuus un fon dät aastfräiske Gulfhuus wäide so präsentierd. Siet do 1970er Jiere wäide Huuse unner Bewoarenge fon do Spuuren fon hiere Geskichte un beleeken tou do Biographien fon hiere Bewoonere wier häärstoald. 

Ieuwenske Bauwierke, do ju Buuräi un dät Hondwierk tjoonden, un Woonhuuse fon do Loundoarbaidere befiende sik ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich uk ne Fäkwierksäärke uut Klein-Escherde (1698 apbaud) un ne Buurskupsskoule uut Renslage (apbaud 1751).

Buute ju eegentelke Museumstäärpsgruunde is noudelk fon ju Höltinghauser Sträite n grooten Foanplouch apstoald.

Wiedere Informatione uur do eenpelde Objekte sunt in n interaktiven Loageplan tou fienden.

In dät Jier 2011 skäl mäd dän Bau fon ne näie Iengongshalle mäd integrierd kultuurhistorisk Sentrum ounfangd wäide. Ju Finanzierenge skällen sik dät Lound Läichsaksen, die Loundkring un ju Stääd Kloppenbuurich deele. In dätsälge Jier skäl dät Woonhuus fon ne Woainmoakeräi uut dät Jier 1564 kloormoaked weese. Dit Bauwierk skäl dan dät ooldste ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp weese.

Fon aal do Bauwierke, do ju Buuräi tjoonden, sunt besunners die Quatmannshoaf (uut Elsten, apbaud 1805) un ju Wehlbuurich (uut Wehdel, apbaud 1750) töu ärwäänen.

Unner do Bauwierke fiende sik ieuwenske Buuren-, Hiere- un Loundoarbaiderhuuse moonige Biespiele fon dät loundelke Hondwierk: Traaleräi, Tinjooteräi, Houf- un Woainsmitte, Koopersmitte, Leederskoumoakeräi, Hoskemoakeräi, Skraineräi, Timmermonswierksteede, Bjouhuus, Kuuperäi, Blaufaaweräi, Soadeleräi, Potteboakeräi, Gould- un Säälwersmitte as uk techniske Kultuurtoankmoale as Määlnen un Kraftmaskienen. 

In dät Museumstäärp Kloppenbuurich wäd fersoacht, ne muugelkst fulboodige Riege fon do ferskeedene Oarde fon dät oolde Hondwierk un ju Technik deerfon in dän loundelke Ruum in dän Oarbaidsouloop deertoustaalen.

Siet 2008 is dät Museumstäärp ne Station an ju Läichsaksiske Määlnensträite. Do Raisende ap disse Feriensträite kon dät bjoode:

Uut Seelterlound stounde dät Auks Huus uut Skäddel un dät Eepen Huus uut ju Tied uum 1800 fon Deddens uut Hollenerfoan in dät Musseumstärp.

In do Sammelengen fon dät Museum befint sik uk die berüümde Meteorit Ooldenbuurich (Fragment 'Bissel', 4,84 kg) die der 1930 in do Täärpe Bissel (Meente Großenkneten) un Beverbruch (Meente Garrel) fon n Heemel faalen is. Dät Exemploar is oawers nit eepentelk uutstoald.

Do Resultoate fon ju uumfangrieke Museumsoarbaid wäide dät Publikum anhound fon uutwäälde Biespiele in ounhooldend wikseljende Sunneruutstaalengen in ju Buurich Arkenstede un dät Münchhausenskäin museumsdidaktisk apberat präsentierd.

Siet 2002 rakt dät älke Jier twiske Christi Heemelfoart un dän Sundai foar Pingster ne „Tuunpaatie“ ap ju Gruunde fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich.
						

Dät Gruundengsjier 1934 rakt Anlas tou ju Froage, of ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich Uutdruk fon ju nationalsozialistiske Bloud un Boudem-Mythologie weese skuul. Uunbeapsichtiged wäd disse Ounnoame truch ju „Zentrale für Unterrichtsmedien im Internet“ holpen, deertruch dät ju Geskichtskoastere dät Museumstäärp as „Museumsdorf Cloppenburg (NS)“ foarstoalt, wierbie oawers „NS“ foar „Niedersachsen“ (Läichsaksen) stoant.

Innerdoat is ju Gruundenge fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich in ju Kontext fon ju Geskichte fon ju Heematbewäägenge tou betrachtjen: Ju äntstuud al uum 1880 as Reflex fon ju Ferstääderenge fon Düütsklound un fon dät Interesse fon fuul Stääde an ne Ärinnernge an hiere Buurenwuttele. Uut ju Bewäägenge hääruut wieren in dät Lound Ooldenbuurich 1910 al dät Ammerlounder Buurenhuus in Bad Twiskoan un 1912 ju Rookkate in Neuenburg as sinnelk belieuwboare Ärinnerengssteeden äntsteen. In Kloppenbuurich sälwen wuud 1922 n Heimatmuseum gruunded.

Uut disse Bewäägenge hääruut äntwikkelde Heinrich Ottenjann dät Konzept fon dät Museumstäärp Kloppenbuurich, dät dan 1934 fuleended wuud.
Do Nationalsozialiste befoarwoudeden ju Idee fon ju Foarderenge fon ju Heematpleege un instrumentalisierden un ideologisierden ju in dät Äntstounden begriepene foulkskundelk-agroarhistoriske Anloage, ju oawers sieläärge nit in dän Sin tou ne NS-Kultsteede wuud as sowät dät ieuwenso fon Gaulaiter Carl Röver unnerstutsede Projekt Stedingseere in Bookholzberg.

Däälich reagiert me in dät Museumstäärp Kloppenbuurich eer raitsed ap ju Unnerstaalenge, dät skuul ne Naite reeke twiske Heeimatferbuundenhaid un nationalsozialistiske Ideologie: In dät Museumstäärp rakt et nit bloot räägelmäitich Feranstaltengen, do der uur nationalsozialistisken Uungäist apkloorje skällen, man Betjoonstede fon dät Museumstäärp gunge uk ap Anfroage apkloorerisk tougong: Biespielswiese kommentierje jo ju These, do Hoangstekoppe ap läichsaksiske Buurenhuuse (Fäkbegriep: Hallenhuuse) skällen ursproangelk Uurblieuwsele fon Hoangste-Offere weesen hääbe, deermäd, dät dät n fon do Nationalsozialiste ferbratten Mythos weese skäl, ju der kritisken wietenskuppelken Wröich nit standhoolde kon.

			




#Article 519: Helmut Ottenjann (383 words)


Helmut Ottenjann (* 15. Moai 1931; † 4. Oktober 2010 in Kloppenbuurich) waas n düütsken Foulkskundler un Prähistorisken Archäologe.

Prof. Dr. Helmut Ottenjann waas 35 Jiere loang Direktor fon dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum Museumstäärp Kloppenbuurich. Hie foulgede sin Foar un Gruunder fon dät Heematmuseum, dän Studienräid Dr. Heinrich Ottenjann, as Direktor un üübede dät Amt fon 1961 bit tou sien Pensionierenge in dät Jier 1996 uut. 

			
Helmut Ottenjann studierde ätter dät Abituur an dät Kloppenbuurger Clemens-August-Gymnasium do kultuurwietenskuppelke Feeke Archäologie, Geskichte, Foulkskunde un Kunstgeskichte. 1957 promovierde hie an ju Christian-Albrechts-Universität tou Kiel mäd ne Dissertation uur „Die nordischen Vollgriffschwerter  während der Hochblüte der älteren Bronzezeit“. As wissenskuppelken Assistent an Museen in Släswiek, Stockholm un in Nürnberg sammelde hie eerste Museumserfoarengen, eer hie ätter dän Dood fon sin Foar Heinrich 1961 dät Amt fon Museumslaiter an dät Museumstäärp Kloppenbuurich uurnoom.

Helmut Ottenjann moakede dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum tou ne nationoal as uk internationoal anärkoande Iengjuchtenge. Hie laide dän Fokus nit bloot ap ju skeene museale Sammelengsoarbaid, man uk ap ju wietenskuppelke Ienoardnenge un Ärfoarskenge fon do Objekte. Wo woonden uus Foarfoare, wo kloodeden jo sik, wäkke Transportmiddele benutseden jo - dit waas bloot n Breekdeel fon do Froagen, do dän akribiske Ottenjann bolde aal Deege uumdreeuwen.

Ieuwenske dät wietenskuppelke Interesse foar ju Geskichte fon ju Region, dät sin Deelsleek in moonige Fereepentlikengen, Fäkbouke un Uutstaalngen foont, bedreeuw Ottenjann ounhooldend uk dän Uutbau fon dät Museumstäärp. Ju Taal fon do historiske Bauwierke noom stoadich tou; hie wiedede dät Museum fon 20 ap 52 Bauwierke uut un baude dät tou ne internationoal anärkoande Iengjuchtenge uut. 

Fon 1971 bit 2001 waas Ottenjann eerenamtelken Geskäftsfierder fon dän Heematbuund foar dät Ooldenbuurger Munsterlound. Ätter sien Pensionierenge initiierde hie 1998 ju Stiftung Kulturschatz Bauernhof, wierfon hie die eerste eerenamtelke Geskäftsfierder waas. Hie broachte ju Qualifizierengsmäitnoame Musealog foar dän akademiske Ätterwuuks in dät Beräk fon do Museen un Bautoankmoalpleege ap dän Wai un moakede foar him deertruch näie Perspektive muugelk foar dän Ienstiech blw. Wierienstiech in dät Oarbaidsmäärked. Ottenjann foarskede wieder uur Mööbele un uur Skrieuwkultuur fon do Buuren; hie moakede ätter sien Pensionierenge noch uur 75 wietenskuppelke Apsatse.

Ottenjann hied n ounhooldend Interesse an Seelterlound un sien Kultuur. Dät wiesde sik al uut ne Publikation as ju fon 1999 uur dät seelter Ooriersen, man hie unnerstutsede uk dän Druk fon Seelter Bouke.




#Article 520: Museumsiersenboan (515 words)


Museumsboane sunt Iersenboane, do der mäd historiske Skienenfoartjuuge tou dän Swäk fon ju bedrieuwsfäige Ärhooldenge fon historiske Technologie as uk as Attraktion foar dän Froamdenferkier fon Iersenboanfrüünde bedrieuwen wäide. In Juunsats tou statiske Museumsexponoate wäd so dät Publikum ju Muugelkhaid beeden, ferkiersgeskichtelke Objekte as Damplokomotiven in dän aktive Iensats tou belieuwjen.

Die Ferbeend fon Düütske Museums- un Touristikboane, dän do maaste düütske Museumsboanfereene anheere, definiert so: Ne Museums- of Touristikiersenboan is n Iersenboanunnerniemen ätter § 2 (1) AEG, dät bedrieuwen wäd, uum ne Iersenboan(-infrastruktuur) as in ju fergeene Tied tou kriegen, wierhäärtoustaalen of ättertoustaalen, of historiske of spezielle Foarme fon ju Andrieuwstechnik of fon dät Rolmaterioals tou demonstrierjen of tou bedrieuwen un alleenich of foarallen foar touristiske Swäkke, Fräitied- of Bildengsswäcke nutsed wäd.

Ap oafteste wäide ju Ärhooldenge un dän Bedrieuw fon disse Boane fon Fereensmeegliedere in hiere Fräitied eerenamtelk in Iersenboanfereene truchfierd. Dät rakt oawers uk Museumsboane, do der in kommunoale Feroantwoudenge of in ju Bedrieuwsferoantwoudenge foar dän Iersenboanbedrieuw truch Unnerniemen (GmbH, AG) (Bedrieuwssälskuppe) fierd wäide. Die Bedrieuw truch Privoatpersone of Personegruppen (in dän Sin fon ne GbR) is apgruund fon do deermäd ferbuundene Haftengs- un Feroantwoudengsrisiken eer säilden. Knap 300 originoale Damploks kuume alleenich in Düütsklound noch räägelmäitich toun Iensats.

Ouhongich fon do iensätte Foartjuuge un ju Sträkke kon me uk noch twiske Museumsiersenboan un Museumssträitenboan unnerskeede.

 
As waareldwied eerste Museumsboan jält ju smälspuurige Rheilffordd Talyllyn in Wales. Ätter Ienstaalenge fon dän Bedrieuw wuud ju Sträkke 1950 fon ne Gruppe fon Iersenboanfrüünde uurnuumen un as eerste Iersenboansträkke fon errenamtelke Amateure an Steede fon Beroupsiersenboanere bedrieuwen.

Ju eerste Museumsiersenboan fon Düütsklound wuud 1966 fon dän Düütsken Iersenboan-Fereen (DEV) ap ne ige Sträkke in Bruchhausen-Vilsen iengjucht. In dät Jier 1971 noom ju Düütske Sälskup foar Iersenboangeskichte ap ju in ju Tied noch in Räägelbedrieuw ferkierende Jagsttalboan twiske Möckmühl un Dörzbach n Dampfsuchbedrieuw ap, die dän Toacht fon ju Museumsiersenboan uk ätter Suuddüütsklound druug. In ju domoalige Düütske Demokratiske Republik – DDR – äntstuuden unner ju Toake fon dän DMV (Düütsken Modelliersenboan-Ferbeend fon ju DDR) Oarbaidsgemeenskuppe (AGs), do in ne Kooperation mäd ju domoalige Düütske Rieksboan do Kienzellen fon do Traditionsboane (Radebeul, Erfurt Wääst) wuuden, as die Museumsboane in ju DDR naamd wuuden.

Ju eerste Museumsboan fon ju Swaits is ju sik in ju Wäästswaits befiendende Museumsboan Blonay–Chamby (BC). Ju noom an dän 1. Moai 1968 ap ju 1966 fon ju Chemins de fer électriques Veveysans (CEV) ienstoalde, oawers nit oubreekene Boansträkke Blonay–Chamby dän Museumsbedrieuw ap.

Ju eerste Museumsboan fon Aastriek wuud 1974 ap n 3 km loang Räststuk fon ju Gurktalboan in Kärnten gruunded.

Twiskentiedelk wuuden in moonige Regione fon Europa Fereene gruunded, do der Iersenboanfoartjuuge as uk Sträkken pleegje un somäd foar ju Ätterwaareld ärhoolde.

So fiert truch Seelterlound ju Museumsiersenboan Ammerlound-Seelterlound MAS. In de Naite fon Seelterlound fiert noch ju  twiske Wäidelte un Loaten.

Nit aal Fereene un Foartjuuchsammelengen ferföigje uur oaine Sträkken, oafte wäide Boansträkken fon eepentelke Sträkkennätte, deelwiese sunner planmäitigen Personenferkier, of Industrieboane foar Sunnerfoarte nutsed. In moorere Sträitenboannätte wäide, toun Deel ätter Foarplan, Foarte mäd historisk Woainmaterioal truchfierd. Uut Berlin un Hamburg is uk geläägentelken Foarbedrieuw mäd historiske Unnergruundboane bekoand.




#Article 521: Museumsiersenboan Ammerlound-Bäärsel-Seelterlound (326 words)


Truch Seelterlound fiert ju Museumsiersenboan Ammerlound-Bäärsel-Seelterlound (MABS; düütsk: Museumseisenbahn Ammerland-Barßel-Saterland). Ju Boane lapt fon Bad Twiskenoan af Ooldenbuurich bit Seedelsbierich. In ju eerste Tied heerde uk noch dän Sträkkendeel Ocholt bit Wäästerstede deertou, man uut düssen Deel fon ju Sträkke hääbe se nu ne Draisinensträkke foar Uurloofere moaked. 

Ju Museumsiersenboan sät dän siet 1908 truch Seelterlound fierende Such fout, die ap 28. Sept. 1968 dät lääste Moal truch Seelterlound fierd is. Die Fereen wuud ap n 13. September 1991 gruunded uum ju buute Gebruuk keemene Sträkke daach foar n Toukumst tou bewoarjen. Ap ju Gruundengsfersamlenge wieren so'n 70 Moanskene, wierunner uk so'n 10 uut Seelterlound. An n 29. Dezember 1994 wuud n oolden Drieuwwoain T1 uut 1925 in Gebruuk nuumen. Dät waas die ooldste Düütske Drieuwwoain. Düssen Drieuwwoain wuud fon dän Iersenboanfrüünd Jochen Ewald uut Osterforde tou Ferföigenge stoald. Ewald was bliede, dät hie ne Unnerstaalmuugelkhaid fuunen hied un die Fereen kuud deerfoar mäd dän Drieuwwoain fiere. Daach wuud uk fersoacht oaine Drieuwwoaine tou fienden un ätter ne groote Spendenaktion kuuden dan Eende April 1995 träi Woaine in Ocholt begröited wäide.

Die Jungfernfahrt fon dän eerste oaine Drieuwwoain VT98 waas ap n 22. Juli 1995. Sietdäm fiert dan ju Museumsiersenboan älke fjautien Deege uk truch Seelterlound un brangt uk Besäikere ätter ju Skäddeler Määlne, ätter dän Seelter Foonkieker in Roomelse, ätter dät Moor- und Fehnmuseum in Elisabethfeen af ätter dät Skip MS Spitzhörn in Bäärsel. N poor Moal jierelks moakje do uk ne Ietensfoart ätter Carolinenhof foar n an ju Jierestied oanpassed Ieten (Kohlfahrt af Spargelfahrt af Wüüld- un Gäiseieten). Tou Sunnerkloastied moakje do Foarten mäd Bäidene un n Sunnerkloas ätter ju Skäddeler Määlne.

Ieuwenske düsse normoale Foarten moakje do uk Sonderfahrten fääre wäch. So waas ju Museumssuch uk al in dän Fiskeräihoawen fon Bremerhoawen un bie ju Museumsboan Bremerhoawen-Bederkesa (2007), in Aurk un Norden (2008), ap ne Foart truch Weser-Ems (2009) un in Wilhelmshoawen bie dät jierelkse Wochenende an der Jade (2009/2010).

Die Fereen häd




#Article 522: Seelter Foonkieker (113 words)


Die Seelter Foonkieker is ne litje Foan-Iersenboan in Roomelse, mäd dän Besäikere in dän Wäästfoan fiere konnen. Deer wäid do Ljuude fuul fertält uur dän Apbau und Oubou fon die Foan un do Plonten un do Dierte, do däälich in die Foan tou fiende sünt. Deer sünt dan uk do groote Eedoubaufläächen mäd do groote Eedmulbülte un do Renaturiereengsfläächen, wier al siet 25 Jiere die Wäästfoan wier renaturiierd wäid,  tou sjoon un. N Siel fon do Foart is uk dät Gebied mäd do Touden fon dän Marineseender DHO38. Die Museumsiersenboan brangt uk rägelmoatig Besäikere  ätter Roomelse foar ne Foart mäd dän Seelter Foonkieker. Die Seelter Foankieker wäid bedrieuwen fon dät Eedwierk Moorkultuur Roomelse.
 




#Article 523: Wäästfoan (153 words)


Die Wäästfoan (de: Westermoor) is dät groote Foangestrich wäästersiede fon do seelter Täärpe.

In dän Wäästfoan bie Roomelse (Seelterlound) befint sik uk die Seender DHO38 fon ju Düütske Marine. Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte 352,8 Meter hooge rood-wiet Maäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Die fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunden n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer plaande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge.

Sjuch bie dän Artikel Aastfoan

Sjuch bie dän Artikel Aastfoan

Sjuch bie dän Artikel Aastfoan

Däälich sünt in Seelterlound noch n poor eedferoarbaidjende Bedrieuwe foar dät Eed uut dän Wäästfoan. Do moakje uut dän Eedmul bloot noch Substroat-Eed foar Tuunkere:

 




#Article 524: Aymara (Sproake) (255 words)


Aymara is ne Sproake, ju der boald wäd fon do Aymara uut do Anden un heert tou Aru-Sproaken. Aymara wäd boald fon moor as ne Millione Ljuude. Dät is een fon do eepentelke Sproaken in Bolivien un Peru, un dät wäd uk in Argentinien un Chile boald.

Wäkke meene, dät dät Aymara häärkumt fon ju Sproake, ju der boald wäd in dät Bolivianiske Tiwanaku (allere Skrieuwwiese: Tiahuanaco). Dät kon nit bewiesd wäide, man dät is daach bekoand, dät ju Sproake boald wuud in do rieke Aymara Köönichrieke, do der leeter fon do Inka ärooberd wuuden sunt.

Dät rakt 1.200.000 Bolivianiske Spreekere fon Aymara, 500.000 Peruvianiske Spreekere, 20.000 Chileniske Spreekere un ungefäär 18.000 Argentiniske Spreekere.

Wan Aymara, alleweegense wier dät boald wäd, tou grooten Deel gliek is, so rakt dät daach Unnerskeede ätter dät Gestrich. Aymara, as dät in La Paz (Bolivien) boald wäd, wäd betrachted as ju skeenste Foarm fon ju Sproake.

Een fon do besunnere Oainskuppe fon ju Sproake is, dät ätter Aymariske Apfoatenge ju fergeene Tied, as in bildelke Sproake, betrachted wäd as dät wät foar aan lait, insteede fon ju maast gongelke Apfoatenge, dät dät wät foarbie is, bääte aan lait.

Wan ju Apfoatenge toueerst foar fuul Ljuude ferstat juun ne Gesätsmäitegaid, is dät daach in philosophiske Apsicht goarnit so froamd, deeruum dät, wät foar aan lait, je sichtboar is as ju Fergeenhaid, un wät bääte aan lait, uunsichtboar is as ju Toukumst. Man owwol dät n Seelter wäil uurs ferstoant, boalt hie daach fon foartied, so as dät foar him liech.




#Article 525: Brille (1107 words)


Ne Brille, uk aan Bril naamd, is n optisk Instrument, dät foar do Oogene drain wäd un ju Ametropie (Refraktionsfailer) fon dät Ooge kompensiert, weertruch die Dreeger skäärper sjucht. Ne Brille bestoant uut ju Foatenge un do Gleese (optiske Linsen). 

Die tichtest bie lääsende Punkt wier n gewöönelken Moanske noch skäärp sjo kon, die ‘Naitepunkt’, lait ap ca. 30 cm foar dät Ooge (bie junge Bäidene sogoar noch tichterbie). Die wiedst wääge lääsende Punkt wier dät Ooge noch skäärp sjo kon, lait ap uuneendelk. 
Bie moonige Ljuude lääse do Punkte oawers ap ouwiekende Oustande.

Buute fon dät Ooge sälwen honget ju benöödigde Stäärke fon n Glääs uk ou fon dän Oustand twiske dät Ooge un ju Linse, die sonaamde Houdenhäidoustand. Dissen Oustand is truchwäch 12 bit 14 Millimeter un wäd bestimd truch ju Foatenge. Je gratter die Oustand tou dät Ooge, je stäärker ne negative Linse weese mout un je swäkker ne positive Linse. Mäd n speziellen Reekner kon dät seküür bereekend wäide.

So uum dät 40e Lieuwensjier wol dät Ooge loangsoam Akkomodiationsfermuugen ferljoose, deertruch dät ju Oogenlinse minner beegsoam wäd un deertruch nit ruundelk genouch moor wäide kon, uum Seeken skäärp tou sjoon, do der sik tichtebie befiende. Dät hat Presbyopie (Oalerssichtegaid). Dät is ne normoale Äntwikkelnge, ju an dät 
Oaler buunen is un also älkuneen träft. Ne Leesebrille fangt dät Defizit an Akkomodation ap, wiertruch me wier tichtebie sjo kon. Wan wäl deerieuwenske uk al kuutsichtich of wiedsichtich is, wäd ju foar Presbyopie nöödige “touhoopetäld” mäd ju al bestoundene Myopie- of Hypermetropiekorrektion (sjuch bie Linsenstäärke). Ju touföigede Stäärke foar ju Presbyopiekorrektion wäd Leeseaddition of kuut Addition naamd.

Dät kon also foarkuume, dät ne Leesebrille negativ is. Dät wäd dän Fal weese, wan ju Myopiekorrektion stäärker is as ju Leeseaddition. Daach is ju Leesebrille dan noch immer minner negativ as ju Myopiekorrektion. (Fuul fon sukke Ljuude hieden in n Ounfang fon hiere Presbyopie, as jo noch neen Leesebrille of Leesedeel hieden, ju Gewoonhaid ju (gewöönelke) Brille outousätten bie dät Leesen: ap kuute Oustande wuud ju Presbyopie moor of minner kompensierd truch ju Myopie.)

Ju Leeseaddition kon uk in ne gewöönelke Brille apnuumen wäide. Dät lääwert dan ne Bifokoalbrille of sogoar ne Multifokoalbrille. Ju lääste rakt n räägelmäitigen Uurgong twiske dän Wiedwäch- un dän Leesedeel. Me „akkommodiert” sotoutällen also truch dän Kop wät haager of läiger tou hoolden. Die Foardeel is, dät me ne nit älkemoal ju Brille wikselje houget.

Oafte is ju Breekenge fon dät Ooge (Houdenhäid un Linse touhoope) nit in aal Gjuchten glieke stäärk. Dät naamt me Astigmatismus. Dät Glääs fon ju Brille mout dan in ju eene Gjuchte moor korrigierje as in ju uur. In n Praxis wäd dan kweeden, dät der ne Zylinderfoarm oane sleepen wäd. In dät Brillenrezept wäd ounroat, wo stäärk die Zylinder weese skäl un in wäkke Gjuchte ju Zylinderoakse wiese skäl.

Wan do Oogene nit goud touhoope-oarbaidje, mout me anduurjend Moite moakje, nit dubbeld tou sjoon. Dät hat Skieljen. Wan dät noch mäd Moite glukket, do bee Oogene in jusälge Gjuchte kiekje tou läiten, is dät Skieljen “latent”, dät kon oawers wäil Kopkällen un Wuuregaid reeke. Do Kloagen konnen oafte ferminnerd wäide truch ne Prismafoarm in ju Brille tou sliepen. Dät kumt hääruut, dät Foar- un Bääterfläche fon dät Brillenglääs äits juunnonner kaanted wäide. Die Luchtbünnel wäd deertruch n bitje biesiede beeged. Dät skieljende Ooge kon dan äntspond kiekje, wült daach ju gjuchte Bielde blouked wäd.

N Brillenrezept wäd apstoald ap Gruund fon ne Oogenmeetenge. Dät kon fon n Oogendokter, n Optometrist of n Optiker moaked wäide. Wan die Optiker noch uur Oogenouwiekengen fääststoalt, wol hie dän Kunde ätter dän Oogendokter ferwiese.

Ne Brille kon uk anwoand wäide tou Beskutsenge fon do Oogene. So beskutset ne Sunnenbrille mäd faawige Gleese juun riekelk Sunnenlucht un rakt ne  Skibrille extroa Beskutsenge juun ultraviolett Lucht (tou Fermiedenge fon Sneebliedegaid).
Ne Sicherhaidsbrille beskutset do Oogene juun uumetou fljoogende litje Stukke (t.B. bie Metalbeoarbaidenge) of juun spritsjen fon Flüssichkaide (bie ju Oarbaid mäd Chemikalien).
Duukere ferweende n Duukbrille sodät jo hiere Oogene unner Woater eepen hoolde konnen. 
Aal disse Brillensoarten konnen uk mäd ne Korrektion fersäin wäide.
Swaisere ferweende ne Swaisbrille mäd gjucht dunkere Gleese juun dät fälle Lucht, dät bie dät Swaisjen fon Metalle äntstoant. Disse Gleese konnen oafte 'hoochklapped' wäide, dät nit ju ganse Brille ousät houget tou wäiden foar normoal Sicht. Bietiede kon ju Swaisbrille uur ne normoale Brille häär drain wäide.

Dät Woud 'Brille' stamt fon dät Mineroal Beryl. Dät wuud fröier ferwoand uum Brillengleese fon tou sliepen.

Geskichtsskrieuwere mäldje, dät Kaiser Nero truch n Smaragd ätter do Gladiatorekompe kiekede. Me is fermoudjen, dät hie dät diede, deeruum dät hie kuutsichtich waas. Dät is dan ju ooldste Mäldenge fon wät ne Brille naamd wäide kon. Smaragd is ne Variëtät fon Beryl.

Siet 1280 wäide in Italien Linsen ärwäänd, do der bruukt wäide uum dät Sjofermuugen tou ferbeeterjen. Dät is muugelk, dät in ju Tied uk al n Oard Brillen in Gebruuk wieren in ju Arabiske Waareld un in China, man do Doaten deeruur sunt täämelk uunbestimd. Muugelkerwiese is disse Ärfiendenge in dät 13. Jierhunnert ap ne nit genau fäästtoustaalen Steede moaked un häd ju sik ätters gau uur n groot Gebied fersprat.

In n Ounfang befoont ju Linse sik in n Stonner, die der mäd de Hounde fäästheelden wuude. Ju ap de Noose klämde Brille (Knieper of Pincenez) mäd two Gleese koom wät leeter. Uk koomen  Brille mäd an ju eene Siede ne litje Stikke uum fäästtouhoolden, ju sonaamde Lorgnette.

Do eerste Brillen wieren foar wiedsichtige un oalerssichtige Ljuude, foarallen allere Mönke, do der Moite hieden mäd dät Leesen.

Ju moderne Brille, mäd Baile do ju Brille bääte do Oore fäästhoolde, datiert eerste uut dät äddere 18. Jierhunnert un wäd toueerst in Änglound mälded.

Uk in Äntwikloundlounde bruuke fuul Ljuude ne Brille, man in groote Deele fon do Lounde sunt man min fäkkundige Optikere, oafte bloot aan ap ne Millione Ienwoonere.

Joshua Silver, Professor in ju Physik un Direktor fon dät Centre for Vision in the Developing World an ju Universität fon Oxford, häd ne Brille mäd ferstaalboare Stäärke äntwikkeld, foar ne Pries unner € 15,00. Twiske two Bleede klooren Kunststof sit Silikonenoulje, wierfon die Druk ätter Bedarf annerd wäide kom uum do gjuchte Wölbengen un deermäd ju gjuchte Brillenstäärke tou kriegen.

Joshua Silver foarsjucht bit 2020 n Bedarf foar ne Milliarde fon sukke Brillen. Apstuuns wäide in Afrikoa un Aasteuropa 30.000 benutsed, wierfon twäinträädel tou Ferföigenge stoald is in de Roome fon humanitäre Programme.

Ne gans uur Löösenge foar dit Problem fon Äntwiklengslounde wäd beeden truch ju Stiftenge Focus on vision in Eindhoven/Niederlounde, ju der Brillen produsiert wieroun dubbelde Gleese juunonner ferskuuwe konnen uum ju effektieve Stäärke ientoustaalen




#Article 526: Böllercomité fon 1888 (210 words)


Dät Böllercomité fon 1888 is n Böllerfereen in Roomelse. Die Fereen wuud 1888 truch Wilhelm Lanwer gruunded. Die Gruund deertou waas dät 10-jierige Jubiläum fon Paus Leo XIII, wät in ju ganse Waareld fierd wuude un deertou wüülden uk do Roomelster böllerje. 

Tou dän Fereen heere 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Do Meegliedere naame sik Apostel. Eerste wan aan Meeglied stuurwen is, wäd wier aan näi Meeglied in dän Fereen wääld. Do hääbe hiere Stiftungsfäst älk Jier ap n Tjo-Köönichsdai ap n 6. Januoar. Ap n 6. Januoar 2011 hääbe do wier n näi Meeglied wääld, wäil die Tuunker Hermann Janssen (jr.) in 2010 stuurwen is.

Die Fereen häd 3 Böllerkenunnen, do heete as do tjo Köönige Caspar, Melchior un Balthasar. Do eerste Kenunnen wuuden fon ju Iersenjooteräi Gruson in Magdeburg kooped. Do kosteden domoals 75 Goldmark pro Stuk. In 2003 häd die Fereeen ätter 115 Jiere tjo näie Kenunnen kriegen. Do oolde stounde sietdäm in dät Räidshuus in Roomelse.

Do Apostel mouten Seeltersk baale konne un wan do sik fersammelje, kweede do Bum-Bum un nit Moin-Moin. Do böllerje ap hiere Stiftungsfäst ap 6. Januoar un bie eepenbeere Feranstaltengen. In 2013 hääbe do hiere 125-jierige Bestounden.

Die Foarsitter fon dän Fereen is Hans Meyer.




#Article 527: Baier- un Böllerfereen Skäddel (111 words)


Die Baier- un Böllerfereen Skäddel wuud 1982 gruundet. Do hääbe 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Foarsitter is Hermann Pörschke. Do hääbe 6 Kenunnen, tjo därfon heete Peter, Paul un Johannes. Aan Kenunne is moor as 100 Jiere oold un heerde fröier ju Säärkemeente St. Peter un Paul in Skäddel. Do böllerje ap Paasken, Pinkster un Wiehnoachten un uut besunnere Gruunde, toun Biespill wan där n besunneren Gebuursdäi fiert wäid. Uk bie dän Besäik fon dän foarigen Ministerprädident Christian Wulff bie dät Seelter Kultuurhus in 2010 hääbe do böllerd.

Die Fereen fersuurged uk dät baierjen, dät betjuud dät Säärkeklokken luude mäd do Hounde ätter ferskäidene Wiesen.




#Article 528: Leda (133 words)


Ju Leda, uk Ledoa naamd, is n Bieflus fon ju Oamse in Aast-Fräislound. Ju Seelter Äi - ju sik bildet uut do Touflusse Marka un Oaje - mündet uut in de Leda. Ju Leda häd ne Laangte fon 29 km, wierfon 1,9 km (fon ju Oamse bit tou Lier) befoarboar is foar Seeskiepe. Bie Wiltshusen fljut ju Jümme in ju Leda.

Tichte bie Lier wuud 1954 dät Leda-Speerwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet in Bedrieuw nuumen. Truch dät naie moderne Oamse-Speerwierk bie Oamde wuud dät Leda-Speerwierk äntlasted.

Suudelk Amdorf gungt ju smälste Brääch fon Düütsklound uur ju Leda un ferbint Amdorf un Neuburg mäd Lier un dät Uurledingerlound. Ju Brääch is man 2,50 Meeter breed un foar Foartjuuge mäd ne Bratte fon 1,85 Meeter. Ju häd ne Laangte fon 50 Meeter.

 




#Article 529: Normandier (162 words)


Do Normandier wieren n Kriegerfoulk uut wäästelk Frankriek. Uursproangelk wieren jo Wikinger uut Skandinavien, do sik in dät 9. Jierhunnert in Normandien deelsätten un romanisierd wuden. 

Ieuwenske Kriegere wieren jo uk fäkkundige Ferwaltere. Do Härtsooge ferdeelden hiere Köönichriek in Stukke, do der regierd wuuden fon Eedelljuude fon dät normandiske Foulk.

In dät alfte un dät tweelfte Jierhunnert feruurseekeden do Normandier groote Annerengen in Europa. Unner ju Regierenge fon Wülm I wuud 1066 (Slacht bie Hastings) Änglound äroberd un deermäd hieden do Normandier ju Spitse fon hiere Macht beloanged. Änglound wuud n normandisk Köönichriek, wier moonige Kastäile, Säärken, Kathedroale un Klaastere noch an de Normandier ärinnerjen dwo.

Do Normandier regierden bit 1154 uur Änglound. Deerätter geenen do Angelsakse (fröiere Äroberer) un do Normandier bie litjen ap in eene Nation. Die normandiske Tiedruum koom definitiv tou n Eende, as Normandien 1204 äroberd wuude fon dän Köönich fon Frankriek.

Unner dät alfte Jierhuunert hääbe do Normandier uk härsked uur Paate fon Suud-Italien.

Teppich fon Bayeux




#Article 530: Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen (341 words)


 

Dät Foan- un Feenmuseum (düütsk: Moor- und Fehnmuseum) is n Museum in ju Feenkolonie Liesbetfeen (Meente Bäärsel). Dät Museum lait diräkt aan dän Liesbetfeenkanoal. Dät wuud  ap n 6. Juni 1986 truch dän Orts- und Verschönerungsverein Liesbetfeen ap Initiative fon dän Foarsitter Dr. Gustav Schünemann gruunded un häd ne Gruundflaakte fon 15.000 qm. Deer stounde historiske un oolde Maskinen foar dän Oubau fon Eed. Die Geskichte fon Foan un Feen wäd deer uk wiesed. 

Dät Museum häd tjo Skiepe: Ju iersene Tjalk Jantina  wuud in 1900 in Dokkum in Fräislound baud, is 14,9 Meter loang, boolde 3,4 Meter breed, häd n Gewicht fon 15 Tonnen un kon 28,7 Tonnen leede. Dan häd dät Museum noch n holten Muttskip Johanna. Dät is n originoalen Ätterbau fon ne Mutte uut ju Tied um 1900 un häd dät Museum särm ätterbaud un is 15,70 Meter loang un  3,60 Meter breed. Dan hääbe se uk noch ne Pogge.

Dät Museum lait an ju Route der Industriekultur im Nordwesten. In dät Kanalwärterhaus fon dät Museum is Poater  (1888-1956), wierfon dät Gymnasium in Roomelse sien Noome häd, bädden. Museumsdirektor waas siet ju Gruundenge bit toun 30. Okober 2011 Dr. Gustav Schünemann. Sied 1. November 2011 is dät Antje Hoffmann. Siet 2009 heerd dät Museum tou ne Stiftenge. Do hääbe ap n 8. April 2011 hiere 25-jierich Bestounden fierd. 

Tichte bie Seelterlound, bie Burloage in ju Äästerweeder Douse is in dät Eedoubaugebiet fon dät Moorgut Seedelsbierich ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer ne Foanlieke fon n jungen Wänt fuunen wuuden. Ju Lieke fon Burli waas al fon 2005-2009 in dät Foan- un Feenmuseum  uutstoald un is nu bie ju Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wuud in 2011  in dät Landesmuseum für Natur und Mensch in Ooldenbuurich uutstoald un is in n Meerte 2012 wier ätter dät Foan- un Feenmuseum tourääch keemen. 

Wälle: Magazin in dän GA fon 5. Meerte 2011

Sjuch hier: 




#Article 531: Transactinoid (332 words)


As Transactinoid beteekent me do chemiske Elemente mäd Oardnengstaale buppe 104. Do foulgje in dät Periodesystem ap do Actinoide. Aal Transactinoide sunt uk tou jusälge Tied Transurane, deer jo Oardnengstaale gratter as ju fon Uran hääbe. Bit tou däälich wuuden Isotope fon aal Transactinoide bit iensluutend Oardnengstaal 118 synthetisierd. Do sunt aal radioaktiv un hääbe gjucht kuute Hoolichwäidstiede in dät Beräk fon Nanosekunden bit tou uungefeer een Minute wai.

Do Noomen fon do eerste fieuw Transactinoide wieren Objekt fon ju Elementnoomensreekengskontroverse, ju 1997 bielaid wuude. Jo sunt ätter Käädenphysikere of ätter Steeden, do der bie ju Synthese fon Elemente ne Rulle spield hääbe, benaamd wuuden.

Bit nu bekoande Transactinoide:

Do Transactinoide konnen truch Käädenreaktione moaked wäide. Deertou wäide toun Biespil mäd ne Linear-Gauegaidsfergratter lichtere Atomkäädene gauer moaked un so ap swarrere skeeten.

Truch Käädenfusion äntstoant deerbie mäd ne gjucht litje Woarskienelkhaid n swarrer Element. Biespilswiese kon Rutherfordium (Element 104) äntstounde uut Suurstof (Element 8) un Curium (Element 96). Typiske Massen, do der moaked wäide konnen, sakje fon Element tou Element fon sowät een Atom pro Minute (Rutherfordium) bit tou een Atom in moorere Deege of Wieke (Element 116). Weegboare Massen sunt also nit ferföigboar.

															
Uur do chemiske Oaiskuppe fon do Transactinoide is weegen do kuute Hoolichwäidstiede un do litje Massen do der moaked wäide konnen man min bekoand.

Daach wuuden eenige chemiske Experimente tou ju Charakterisierenge truchfierd. Deerbie gungt et foarallen uum ju Froage, of sik do Elemente in do fermoudede Gruppen fon dät Periodensystem ienoardenje. Apgruund fon dät relativistiske Effekt kuud me biespilswiese toanke, dät Element 112 edelgasäänelk Ferhoolden wiese kuude, wan uk formoal eerste Element 118 dät naiste Edelgas is.

Bit nu kuud oawers noch foar neen fon do chemisk unnersoachte Elemente (104-108 un 112) ne Ouwiekenge fon ju Gruppentouheeregaid ätterwiesd wäide.

Oafte wäide do Transactinoide (uk in ju Fäkliteratuur) as „Transactinide“ beteekend. 
Deer oawers in dät algemeene nit do Elemente uursiede fon dät Actinium (Oardnengstaal 89) meend sunt, man do uursiede fon do Actinoide, is Transactinoide die präzisere Begriep.




#Article 532: Ailound fon ju Stabilität (128 words)


 
N Ailound fon ju Stabilität wäd in ju Käädenphysik fon Isotope bilded, wierfon do Neutrone- un Protonetaale bestimde magiske Taale äntspreeke un do der deeruum stabiler as in dät Periodensystem deerieuwenske lääsende Elemente sunt.

Ju Idee fon dät Ailound fon ju Stabilität wuud 1969 fon Glenn Seaborg foarsloain. Ju Theorie lut, dät Atomkäädene äänelk as do Elektroneskeelen in Foarm fon Skeelen apbaud sunt. Bie bestimde Taale sunt disse Skeelen fäld un ju Woarskienelkhaid fon interne Kollisionen is ap litste. Dät wuud ju Existenz fon gewisse transuraniske Elemente ferlööwje, do der stabiler sunt as fuul uur.

Ju magiske Neutronetaal is 184, un do äntspreekenden Protonetaale sunt 114, 120 un 126 - dät wuud betjuude, dät do stabilste Isotope in dit Beräk Ununquadium 298, Unbinilium 304 un Unbihexium 310 sunt.




#Article 533: Bäien (921 words)


Bäien sünt Fruchte, do an Boome, Struuke af uur litje Plonten woakse.
In düssen Artikel sünt do Bäien apliested, do dät fröier al in dät Seelterlound roate.
Der sünt fuul Foulksnoomen fon Plonten un Buske mäd Bäien uurlääwerd wuuden. In düssen Artikel stounde düsse Plonten mäd do oolde Foulksnoomen, do latienske Noomen un do düütske Noomen. 

Dät rakt oawers noch moor Plonten mäd Bäien, do uk in Seelterlound woakse un foar do neen Seelterske Noomen uurlääwerd sünt, so as  (Taxus), , , , , , un uk fielicht noch moor Joodplonten mäd Bäien. 

Foar älk fon do hier apliestede Plonten rakt dät uk noch n uutfüürelken Artikel hier ap ju Seelterfräiske Wikipedia. Deer kon me noch moor uur do Plonten wies wäide.

BEMÄÄRKENGE: Do Plontenoomen sunt maast uurlääwerd wuuden fon Minssen (1846) un  Botke (1934), die do wäil fon Pestoor Schulte hiede. Minssen rakt bloot Beskrieuwengen deerbie. Botke rakt fluks uk do Latienske Noomen. Bee stimme nit immer.

Mäd do latienske Noomen kon me flugge Bielden fiende in do  un deermäd eepent sik ju Muugelkhaid, dät aal noch wät beeter foarnunner tou kriegen. Nu is dät so, dät do Foulksnoomen nit immer düütelk tou-oardend sunt. Die eene bruukt n bestimden Noome foar n uur Plonte as die uur. Un dät rakt uk wäkke Plonten, do moorere Noomen hääbe.

In düssen Absatz stounde do Plonten, do der siet fröier un aleer in dän Foon wuuksen un deer uk däälich noch tou fienden sünt. In Gebiede, do unner Natuurskuts stounde, duuren do nit moor plükked wäide.

Do Bäien konnen ieten wäide, man smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C un sünt fröier uk as Medizin bruukt wuuden.

Do Bäien konnen ieten wäide, man smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje un do smoakje goud tou Wüüldieten.

Dät is bekoand as Jood. Do Bäien skäl me beeter nit iete, wäil do giftich weese konnen. Do Bleede kon me fielicht sjoode un iete. 

BEMÄÄRKENGE: Dät rakt noch ne Plonte moor mäd dän seelterske Noome Fuulbäie. Dät is n Struuk Huundestok (Frangula alnus) mäd dän düütske Noome . Sjuch hier: Fuulbäie (Frangula alnus).  

Düsse Plonten wuuksen fröier in dän Foan un sünt foar dän Tuun kultivierd wuuden. Deelwiese sünt do uk däälich noch in dän Foan un ju Natuur tou fienden. In Gebiede, do unner Natuurskuts stounde, duuren do nit moor plükked wäide.

  

Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud tou Wüüld-Ieten.

Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.

Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje.

Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.

Do Plonten woakse fuul an Sträiten un Dome un dät rakt deerfon fuul ferskeedene Oarden.

Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.

Dät rakt wüülde Äidbäie un kultivierde Oarde for dän Tuun. Fuul Dierte so as Dröiselken un uur Fuugele, Foakse un Ruste freete jädden düsse Bäien.

Dät rakt wüülde Hiembäie un kultivierde Oarde foar dän Tuun. Do wüülde Plonten woakse bie Wooldkaanten un in fräie Flächen in Woolde.

In düssen Absatz stounde do Bäieplonten, do däälich in dän Tuun woakse. Do Plonten sünt uut wüülde Oarde kultivierd wuuden. Af do däälich in Seelterlound noch wüüld woakse, is nit bekoant.

Fon düsse Oard rakt dät uk Plonten mäd wiete Bäien. Säntjansbäie konnen uk
ferwüüldere, do woakse dan wüüld in ju fröie Natuur.

Fon do Bäien wäd n fluggen Sap moaked. Do Plonten rakt dät uk in wüülde Foarm.

Fon düsse Plonte rakt dät uk wäkke mäd roode Bäien. Do Plonten rakt dät uk in wüülde Foarm.

Düsse Bäien woakse an Boome un Struuke.

Kraansbäie woakse an dän Moaiboom. Dät konnen Boome af Struuke weese. Do Bäien wäide fon 63 Fuugeloarde un 20 uure Dierteoarde freeten. Uk do Blöiten sünt foar Insäkte un uur Dierte wichtich. Fon dän Moaiboom rakt dät uk kultivierde Soarten.

Kiddebäie woakse an dän Kiddeboom, dät sünt maast Struuke oawers uk Boome. Do Bäien kon me iete, sünt oawers bitje giftich, deeruum mouten se seeden wäide.  Fuugele un uurse Dierte freete jädden do Bäien. Fon do Blöiten wäd uk Sap moaked, fon do Bäien kon me Marmeloade moakje. Do änthoolde Vitamin C un konnen uk as Medizin bruukt wäide.

Fuulbäie woakse an dän Struuk Huundestok. Düsse Plonte is giftich, do Bäien konnen oawers fon Fuugele freeten wäide. Die Struuk wäd so n 3 Meter hooch un woakst in wäite Foane.

BEMÄÄRKENGE: Dät rakt noch ne Plonte moor mäd dän seelterske Noome Fuulbäie. Dät is n Joodplonte (Solanum nigrum) mäd dän düütske Noome . Sjuch hier: Fuulbäie.

  

Wacholder woakst in Foane un Heedeloundskuppe. Do Bäien kon me nit iete, dät is eegentelk dät Säid. Fuugele freete do Bäien. Fon do Bäien kon me Sluk un Wien moakje, do wäide uk as Krüüderäi bruukt. Die Wacholder waas Boom fon dät Jier 2002.

  

Do Plonte rakt dät as Struuke un Boome. Dät rakt gräine un gräin-wiete Oarde. Eenige Oarde stiekelje gans läip, deeruum uk dän Noome Dulle-Huunde. Do Bäien sünt foar Moanskene giftich. Fuugele freete se jädden in n Winter.

Do Struuke woakse an Sträiten, Domme un in dän Tuun un wäide so 'n 5 m hoch. In dät Foarjier sünt do Struuke ful fon Blöiten un in n Suumer sünt der fuul ietboare lakkere Bäien an do Struuke. Dan mout me gau weese mäd dät Plükjen, dan binnen n poor Deege hääbe do Dröiselken, Duuwen un uur Fuugele aal Bäien apfreeten.
Dät sunt eegentelk neen Krinten, man in Nouddüütsklound heete do Struuke al siet fröier un aleer Krinteboom.




#Article 534: Wiendmäälne (441 words)


Ne Wiendmäälne (dt. Windmühle, wfr. wynmûne) is ne Määlne, ju ju Bewäägengsenergie fon ju Luft (Wiend) uumesät in Rotations-Energie fon do Juuken, ju der dan nutselk anwoand wäide kon, toun Biespiel foar dät Määlnjen fon Koarel, dät Pumpjen fon Woater un däälich uk foar ju Ferwondelenge tou elektriske Energie in Wiendkraftanloagen. 

(Doaten ätter Kramer 1994).

Dät belukt sik ap do groote Määlnen fon Hollen (6) un Skäddel (10), dt. Holländermühle.. 

Die Wiend wäd fangd fon do Juuken. Bie hädden Wiend genöigje do Stoarmbreede, man uurs wäide do Häkskeeden beleeken mäd do Saile, do der mäd Träkskienen fäästsät wäide.
Do Häkskeeden fon two Juuken sunt befäästiged ap aan Rouboolke, die der eerste truch dän Kop fon ju Oakse stat is. Mäd twäin Rouboolken kricht me also dät ganse Kjuus fon do Juuken.

Ju Oakse troalt ap dän Katsteen ap dän Wiendboolke. Ap ju Oakse sit dät groote Kamrääd, dät mäd hiere Tuske dät Bunkelrääd ap dän in t Lood stoundende Köönichsboolke meenimt, die sik läiger troalt ap dät Sluutholt. Ap dän traalende Köönichsboolke sit dät Stoarkenääst un dät Stiernrääd, dät dät Spinnelrääd andrift, wiertruch uur dän Spinnelboolke die Steen in dän Moalgong meetroalt.

Ju Määlne is baud ap dät Achtkant, wier haager ju Swichtställenge mäd dät Geländer uumetou baud is. Ap ju Swichtställenge kon me dän Kop fon ju Määlne traale un ap ju Wiese do Juuken liek in dän Wiend sätte. Deertou winnelt me ne Kätte uum ju Oakse fon de Kröihaspel un moaket do bee Eenden fääst an dät Achtkant. Troalt me nu dän Haspel, dan lukt die Stäit dän ganse Kop loangsoam rund. Deertou is die Stäit mäd groote un litje Sprüüte un Skoaren strääwich an dän Kop befäästiged. 

Wan me ju Määlne gunge läite wol, mout me bie dän Stäit ju Kätte deelluuke un fäästsätte, deermäd die Fangstok uk deelgungt un so ju Fange aptilt, ju der bit sowied fääst uum dät groote Kamrääd liech.

Ap dän Köönichsboolke sit uk noch n Rääd mäd Noome Stoarkenääst, dät ju Oakse andrift, wiermäd do Säkke mäd Roage hoochleeken wäide konnen (ju Laieräi). Ätters wäide so uk doo Meelsäkke deellät, do der ap dän Meelbeen leegerd wäide konnen. [moor foulget]

Träkschiene f., Rouboolke m., Juke m., Häkscheeden pl., Sturmbrääd n., Kop m., Kappe f., Kamrääd n., Fange f., Sprüüt m., groote Sprüüt m., litje Sprüüt m., Schoaren pl., Fangstok m., Katsteen m., Wiendboolke m., Kröiring m., Roue f., Köönichsboolke m., Stiernrääd n., Spinnelrääd n., Spinnelboolke m., Moalgong m., Bunkelrääd n., Schoaren pl., litje Schoaren pl., Stoarkenääst n., Slutholt n., Kätte f., Moalbeen m., Stäit m., Kröihaspel f., Geländer n., Swichtställenge f., Köönich m., Steenbääd n., Büülkiste f., Meelbeen m., Achtkant n.




#Article 535: Morteratsch-Glitsker (2149 words)


Die Morteratsch-Glitsker (rätoromanisk: Glatscher dal Morteratsch/Vadret da Morteratsch) is n Alpen-Glitsker in dän Bernina-Koppel in n Kanton Graubünden in ju Swaits. Touhoope mäd dän Pers-Glitsker is hie mäd n Ruumteienhoold fon sowät 1,2 Kubikkilomeetere die Glitsker mäd dän grootsten Ruumteienhoold in do heele Aast-Alpen.
Sänt Begin fon do systematiske Beooboachtenge in't Jier 1878 häd die Glitsker 2,2 Kilomeetere fon sien Loangte ferlädden, hie is däälich noch sowät 6,4 Kilomeetere loang un deermäd die träädloangste Glitsker in do Aast-Alpen, bääte Pasterze un Gepatschferner in do aastriekske Alpen.

Do bie't Ousmilten fon Glitskere in't Glitskerfoarfäild bääterläte Spuuren jäilde as typisk foar do Alpen. N Glitskerleerpaad ferkloort oun twintich Stationen Glaziologie, Geomorphologie un Vegetation. Düssen Wonderwai loangs stounde buppedät Skilde tou ju Dokumentation fon't Glitskerousmilten. In't Foarjier fiert n Ski-Paad fon ju Diavolezza uur dän Glitsker.

Foulks-etymologisk wäd die Noome Morteratsch truch dät Swaitser Tälster Dät Jungwucht fon n Morteratsch ferkloord. Ju rieke Buurendochter Annetta un die Fäihöid Aratsch ferkiekje sik, as sik ap een Bierichweede een groote Sälskup mät. Man hiere Oolden ferbjoode hier, mäd him tou dwoon tou hääbe, wan hie nit in ju foulgjende Tied grooten Riekduum kriege kon. Deeruum wäd Aratsch in't Buutlound Suldoat. Foar Ferträit stäärft dät Jungwucht, eer hie touräächkumt. Deerap riedet hie ätter buppe tou ju Bierichweede un lät sin Hoangst n Ouhong in dän Glitsker deeljumpje. Die Jeest fon dät Wucht spouket deerap oafter ap ju Bierichweede, un do Bierichbuuren heere hier kloagjen: „Mort Aratsch“ (Seeltersk: Aratsch is stuurwen). Aan fon do Höide bemäärket ju Ärskienenge, wierap do Bäiste moor Molk reeke un bolde neen Stuk Fäi moor uum Hoals kumt. Man sin Ätterfoulger wol dän Spouk nit ap sin Gruund häbe un smit dän Jeest ruut, wierap die uut n Grummelskuur flouket: «Schmaladida saja quaist' alp e sia pas-chüra!» (Seeltersk: Ferflouked wees' düsse Bierichweede). Ätters wäd die Gruund uunfruchtbeer un ju Weede wäd aproat. Leeter wiedet sik die Glitsker noch fääre uut un bedäkt dän Munt Pers (Seeltersk:Ferläddenen Bierich).

Die Morteratsch-Glitsker lait in n Kanton Graubünden, in n Besierk Maloja un in n Kring Bupperengadin. Sin Suudrant is dät italjeensk-swaitserske Skeed. Die Glitsker lait in n bupperen Deel fon n Morteratschdoal, dät fon Suude ätter Noude lapt un in dät Val Bernina gungt. Oun n Doaluurgong stoant een Station fon ju Berninaboan un n Hotel. Morteratsch- un Pers-Glitsker sunt in Klokkwieser-Sin fon do Tjoduusendere Munt Pers, Piz Cambrena, Piz Palü, Piz Zupò, Piz Argient, Piz Bernina (), Piz Morteratsch, Piz Boval un Piz Chalchagn uumroat. Dät Smiltwoater fon n Morteratsch-Glitsker gungt uur ju Morteratsch-Siepe, ju Berninasiepe, Flaz, Inn un Donau in ju Swotte See.

In n bupperen, stailen Deel is die Glitsker uunwächsoam; Hie is fon Glieuwen truchbreeken un groote Iesskäiden stounde ruut. Die unnere läige Deel foarmt een goud ärkanboare Glitskertunge. Ju wiedste Steede twiske Piz Bernina un dän Bellavista-Bierichrääge bidrächt sowät 2,8 Kilomeetere. Ju grootste Uutdienenge twiske dät Suudeende un ju Glitskertunge in dät Noude bidrächt 6,4 Kilomeetere. Touhoope mäd dän Pers-Glitsker bidruuch 2008 ju Glitskerflakte 15,3 Quadratkilomeetere, die Ruumteienhoold wäd mäd 1,2 Kubikkilomeetere ounroat, man hie kon uk nit nau uutfuunen wäide. Innerdoat kon die Ruumteienhoold 0,3 Kubikkilomeetere gratter af litjer weese. Ju Iestjukte bidrächt in n Truchsleek sowät 75 Meetere. Ju Fljootgauegaid fon n Glitsker kon mäd Hälpe fon Ogiven ouskätsed wäide. Foar n Deel fon n Glitsker bidruuch ju 120 Meetere in't Jier. Twiske ju Isla Persa un ju Äi fon n Munt Pers fereeniget sik die Morteratschglitsker mäd n Persglitsker. Oun do Honge aastelk un wäästelk fon't Morteratschdoal häd die Glitsker goud ärkanboare Ouger-Moränen bääterlät.

Die Haud-Näärgestrich fon n Glitsker lait unner n Bierichrääch twiske dän Piz Bernina un dän Piz Argient, dät Piz Zupò un dän Bellavista-Bierichrääch in't Aaste. Die Näärgestrich gungt bit tou ju Gliekgewichtslienje ap sowät 2'600 Meetere deel.

In do Kooldtiede fon't Quartär („Iestied“) ron die Morteratschglitsker in dän Inn-Glitsker. Juun Eende fon't leete Pleistozän foar 20.000 Jiere wude die hoochste Iesstound roaked. Ätters smolt die Glitsker aaltied fääre ou. Foar 14.000 Jiere ron die Morteratsch-Glitsker noch mäd een Tjukte fon 400 Meetere in't Berninadoal, wier hie sik mäd n Iesstroom fon n Berninapass fereenigede. Tou Begin fon't Holozän, also foar sowät 10.000 Jiere, roakede die Morteratsch-Glitsker Pontresina un hiede noch een Tjukte fon 150 Meetere. Dan is die Glitsker bit däälich noch litjer wuden, wierbie me kweede mout, dät hie foar soogenduusend Jiere uk al moal fuul litjer waas as däälich, hie is also wier n bitje gratter wuden

In ju Näitied waas roakede hie 1857 sin Hoochststound, as hie bit ap 100 Meetere an ju Steede rounkeemen waas, wier däälich die Boanhoaf Station Morteratsch fon ju Rhätiske Boan lait. In't Jier 1878 wude bigonnen, ju Loangte fon dän Glitsker systematisk tou meeten, as hie 8,6 Kilomeetere loang waas. Tou Begin wude ju Loangte in n Oustound fon tjo Jiere,(1878 bit 1881) dan fon two Jiere (1881 bit 1883 meeten. Ätter wude maasttieds älk Jier meeten, sänt 1916 is dät fääst so räägeld. Sänt Begin fon doo Meetengen bit 2008 smolt die Glitsker uum 2231 Meetere; hie häd nu bloot noch een Loangte fon 6,4 Kilomeetere. Dät hat, dät sunt in n Truchsleek älk Jier soogentien Meetere ousmolten. Do grootste Stuke wieren dät 1947 un 1953, in düsse Jiere smolten 48 Meetere ou, 1981 smolten 56 Meetere ou un 2003 77 Meetere. Bloot in fieuw Jiere wude die Glitsker gratter: 1899 uum twäin Meetere, 1912 uum fieuw Meetere, 1985 uum aachte Meetere, 1988 wier uum twäin Meetere un 2004 uum tjoon Meetere. Truch Ousmilten ferleegerde sik dät Glitskereende bit 1991 uum 110 Hööchtenmeetere ätter buppe un liech dan ap 2020 Meetere. Die Glitskerstound fon däälich roaket uungefäär ju Mäite foar ju Litje Iestied uum dät Jier 1200.

Fon n Begin fon do Meetengen bit tou dät Jier 1991 is die Glitsker uum sowät 2,9 Quadratkilomeetere litjer wuden, dät sunt sowät 15% fon sien Flakte. Die Ruumte-Ienhoold wude bit 1991 uum sowät 0,3 Kubikkilomeetere litjer, ju Iestjukte in n Truchsleek geen uum fieuw Meetere ap soogentich Meetere tourääch.

In Winterdai 2008 und 2009 wuden unner ju Glitskertunge groote, truch oufljootend Smiltwoater äntsteene Höölen fuunen. Die Glaziologe Felix Keller meent, dät is wäil dät grootste fon aal sukke Höölensysteme in ju heele Swaits. Man do Höölen wolle, wan't woormer wäd, woarskienelk ienfaale.

Do Steene an ju Uurflakte sunt in hiere Ferdeelenge stäärk fon do glazioale Prosässe bi'ienflouded. Uut dän Doalslus stomje tjuustergräine bit bruun-swotte Grabbos un Diorite juust so as gräine Serpentite fon do Kaanten fon Piz Palü un Piz Bernina. Fon do aastelke Doalkaanten kuume roode un wiete Alkaligranite, blaue Granodiorite un Diavolezaa-Rhyolithe. Do wäästelke Doalkaanten suurgje foar tjuusterchgräine bit bruunswotte Grabbodiorite un Diorite, wiete bit gräine Granodiorite, sonaamde Berninagranite, Alkaligranite un Amphibolite. An n Doaluutgong sunt Granite, Syenite, Diorite un Gräin-Laie tou fienden.

Truch ju binnere, säntroale Loage in do Alpen äntstounde foar ju Region uum dän Morteratsch-Glitsker charakteristiske Klimaelemente. Deer is eegentelk n Kontinentoalklima, dät sik truch heete Suumere, koolde Wintere un täämelk min Deelsleeke uutteekend. Wült hooge Bierichkoppele, in dät Suude do Bergamasker Alpen un in't Noudwääste do Glarner Alpen, dät Engadin fon do fuchtige atlantiske un mediterrane Luftmassen ousniede, bistoant oafte truch intensive Sunnenienstroalenge een läige Luftfuchtigaid. As Referenzstation kon ju Meetstation ap n Berninapass () tjoonje. Ju lait in't aastelke Paralleldoal un is soogen Kilomeetere Luchtlienje wääge. Fon 1961 bit 1990 heelt ju Station in n Truchsleek in Temperatur fon -0,6 °C fääst. Oun ju Meetstation in Pontresina () wude n Jiersdeelsleek fon 799 mm meeten.
In't Doal äntstoant uum dän Morteratsch-Glitsker n komplex Wiendsystem. Do «gewöönelke» Wiende sunt Doalwiende an n Boudem un Ströömengen in ju fräie Äidatmosphäre buppe do Bierige. Man dät Glitskeries mäd sien läige Temperaturen ärtjuuget dät Mikro-Wiendsystem Glitskerwiend, die as Faalwiend ap n Doalfang uumetoulapt. Wült Doal- un Glitskerwiend juunnunnerloope, kumt dät tou n fermoorden Uuttuusk fon Energie un Fuchtigaid twiske Glitsker un Luft.

Do apskrieuwene Glitskerstounde läite ju Beluukenge fon do Plonten tou dät Glitsker-Ousmilten ärkanne. Al in't fäärme Jier, ätter dät sik dät Ies fon een Flakte touräächleeken häd, kuume deer do fäärme Pionierplonten wai. In düt Pionierstadium blift ju Vegetation foar sowät twintich Jiere mäd een Bedäkkenge twiske een un tjoon Prosänt. Ap Flakten, do al eer iesfräi wuden sunt, bidrächt die Plonten-Bedäkkengsgroad bie n Boudem, die toun grootsten Deel uut Steene bistoant, füüftien bit fieuwunsoogentich Prosänt. Ätter hunnert Jiere Iesfräiegaid sunt fieuwuntachentich Prosänt fon n Boudem fon Plonten bigroit. Twiske fjautich un säkstich Jiere sunner Ies äntwikkelje sik moor as füüftich Prosänt Boudembidäkkenge. Düütelk minner is die Groad, wan Flakten kuutere Tied iesfräi sunt. Ätter twintich Jiere häd sik ap minner as twintich Prosänt fon do Flakten bigroiten Boudem bilded un ätter tjoon Jiere ap minner as tjoon Prosänt.

Do fäärme Plonten, do sik in't Skut fon do Moränen ounsiedelje, äntwikkelje ferskeedene Wiesen, uum sik oun ju Uumgeegend ountoupaasjen. Wäkke Plonten as Rumex scutatus (früünd mäd ju Suurke) un Thlaspi cepaeifolium truchtringe dät Skut mäd loange kjoopende Drieuwe. Uurswäkke, as Linaria alpina uurleegerje dät Skut mäd skalferge Drieuwe. Mäd Hälpe fon apgjuchte Drieuwe kuume Plonten as Oxyria digyna uur dät Skut. Wutteljende Douke ap dän Skut bildje Plonten as Dryas octopetala af Saxifraga oppositifolia. Fljootend Skut wäd mäd ticht Wuttelwierk af peel-oardige Wuttele fon Ranunculus glacialis (Een Oard fon Hoonepootplonte), Saxifraga bryoides, Carex firma (Een alpine Oard fon Säächgäärs) un Sesleria albicans (uk n Gäärs) apheelden.

In't fäärme Jier ätter't Ousmilten fon't Ies siedelje sik ap do friske Flakten toufäärme Epilobium fleischeri, Rumex scutatus, Myricaria germanica, Trifolium pallescens (Een Oard fon Klieuwer), Oxyria digyna un Salix daphnoides (Een Oard fon Wüülgene oun. Bit tou dät trääde Jier bigint ju Besiedelenge mäd Achillea moschata (Nai früünd mäd ju Duusendtakke), Hieraicum staticifolium un Saxifraga bryoides. In't alfte Jier foulgje Sempervivum arachnoideum (een Oard fon Huuslook) un  Lotus corniculatus. In't Foarfäild fon n Glitsker is Epilobium fleischeri ap maaste tou fienden. Uur äddere Pionierplonten sunt Poa alpina, Cerastium uniflorum, Saxifraga aizoides un Geum reptans.

Wäkke Plonten häbe in't Morteratsch-Doal n düütelk junger Hoochst-Oaler as in n uurigen wäästelken Alpenruum. Düt bitjuudt, dät ju Besiedelenge mäd düsse Plonten suumder iensätte as in do Ferglieksgestrige. Een Aplätteräi fon tjoon Jiere häbe Bartsia alpina, Linaria alpina un Banneetel (Urtica dioica). Mäd een Äplätteräi fon trättien un säkstien Jiere sät ju Groienge fon Achillea moschata (Früünd mäd ju Duusendtakke) un Campanula scheuchzeri (Een Oard fon Klokkerke) ien. Noch two Jiere moor Unnerskeed häd Potentilla aurea. Twintich Jiere suumet Plantago maritima (Een Oard fon Riesenpintje af Waiblääd), 27 Jiere Geum reptans. Ap maaste suumje mäd 33 Jiere Silene exscapa un mäd 42 Jiere Trifolium alpinum (Een Oard fon Klieuwer).

Buute do naamde Oarde rakt dät in't Morteratschdoal ätter dät Ousmilten fon n Glitsker noch moor ferskeedene Oarde uut do foulgjende Plontenfoamieljen: Asteraceae, Brassicaceae, Campanulaceae, Caryophyllaceae, Crassulaceae, Leguminosae, Gentianaceae, Onagraceae, Polygonaceae, Rosaceae, Saxifragaceae und Scrophulariaceae.

Die Iengong fon't Morteratschdoal heert tou ju subalpine Stappe bie ju dät Wooldskeed ap 2300 Meetere lait. Dän grootsten Oundeel bie do Boome häbe do Näddelboome Larix decidua un Pinus cembra (Een Oard fon Fjuurenboom), dät Boomskeed lait ap 2350 Meetere. Larix decidua siedelt sik deerbie gauer oun as die Fjuurenboom. Al ätter tjoon Jiere sunner Ies groit deer Larix decidua, noch tjoon Jiere deer ätter roaket ju al een Hööchte fon twäin Meetere. Wilst trüütich Jiere ätter dät Ousmilten fon't Ies do Larix decidua-Boome fieuw Meetere hooch sunt bigint dan ju Groienge fon Pinus cembra. Düsse roakje in't Oaler fon tjoon Jiere een Hööchte fon twäin Meetere. Larix decidua in't Oaler fon trüütich Jiere is uur säks Meetere groot. Ju Hööchtengroienge bie düsse Boome heert in't Oaler fon fjautich bit säkstich Jiere, wan do oachte Meetere groot sunt, bie Pinus cembra twiske twintich un fjautich Jiere, wan do n bitje uur fjauer Meetere hooch sunt. In sänt moor as hunnert Jiere iesfräie Berieke sunt do Boome oaber uungefäär gliek hooch.

In't Foarjier wäd die Morteratschglitsker foar Ski-Fierdere tougjuchte moaked. Fon ju Bierichstation fon ju Diavolezza-Bierichboan fiert aan stuuren, markierden, ap Seekergaid pröiweden Ski-Wai uur dän Pers-Glitsker deel tou dät Weershuus Morteratsch an n Doaliengong. Ap ju tjoon Kilomeetere loange Oufierd wäd n Hööchtenunnerskeed fon 1100 Meetere uurwuunen. Ju Oufierd duurt twiske een un two Uuren. Uk foar Skifieren sunner tougjuchte moakede Waie wäd die Glitsker in Winterdai bruukt, toun Biespil mäd ju Oufierd fon n Piz Palü.

Bierichstiegere bigunge dän Glitsker in Suumerdai bie ferskeedene Wonderengen, so bie't Oustiegen fon ju Diavolezza uur dän Pers-Glitsker. Düsse Wonderenge is in fierde Foarm bie Skoulklassen gjucht biljoowed. N Wai ap n Piz Zupò fiert uur dän Morteratschglitsker. Wan me fon Noude uur dän Piz Bernina gungt fiert die Wai uur ju Marco-e-Rosa-Hutte an n bupperen Deel fon n Morteratsch-Glitsker, ju Isla Persa un dän Pers-Glitsker tou ju Diavolezza. Uum ju lichte Roakboargaid truch dät Morteratschdoal un ju tichtebie lääsende Bovalhutte wäd die Glitsker uk foar alpinistiske Iesuutbildenge binutsed. An n Iengong fon't Morteratschdoal lait aan foar Bäidene oainden Klieuwertuun mäd Waie fon aal Stuurhaidsgroade bit VII. Auch an der Bovalhütte wurde ein Klettergarten eingerichtet.




#Article 536: Mjoon (305 words)


As Mjoon biteekent me dät massenhoafte Ousnieden Plonten as Gäärs ap ne Mäid of Koarel ap n Äkker. Dät wude aleer mäd Reewen as t.B. een Saise däin, däälich dwo dät do maaste Ljuude oaber mäd Maskienen fonne Motorsaise bit tou dän Mjotäärsker, die deerbie uk noch täärske kon.
Foar do Seelter waas dät Gäärsmjoon bit sowät 1900 een wichtige Iennoamewälle, jo sunt dan as Holloundsgungere ätter Wäästfräislound wai geen un häbe deer as Mäddere Jäild fertjoond.

Algemeen kon me kweede, dät me nit fluks ätter dän Rien mjo skäl, dan is dät aal tou wäit un wol nit gjucht druugje. Dät kon me bloot moakje, wan me't Gäärs nit bruukt un ferrootje lät, dät rakt dät je uk mongs. Of wan me dät Gäärs fluks ferfodderje wol, dan is dät uk egoal af druuch af wäit is.

Gäärs wäd in ju oolde Buuräi mäd ju Saise oumäind un ap Wiersene, dät sunt litje Waale, apsmieten. Do Wiersene wäide dan oafter wier uumelaid un näi apsmieten, deermäd älk Spier moal an ju Luft kuume kon un dät goud druuget. Wan't aal druuch is, wäd dät Hoo bälted un bie Geläägenhaid oufierd.

Mäd Koarel waas dät fonsäärm n bitje uurs. Dät Koarel is je al täämelk druuch, wan't oumäind wäd. Ätters mout me dät touhoopegrappe un tou Jieuwen biende. Do wäide dan waifläid, do wäide ap een bistimde Wiese touhoopestaald, un wät deerbie ruutkumt, dät sunt Hokken. Dät tjoont deertou, dät dät lääste bitje Fuchtigaid deer ruut gungt, wan die Wiend truchgungt, un it tjoont uk deertou, dät me nit älke Jieuwe oakeld iensammelje mout, wan me do inne Skäin fiere wol.

Foar't Waifläien rakt dät in älke Region Gebruuke, wo dät däin wäd, un dät skäl aleer foarkeemen weese, dät Buuren fon buute ätter Seelterlound kuume, un kweede, dät do dät deer aal ferkierd moakeden.




#Article 537: Motorsaise (101 words)


Een Motorsaise (düütsk:Freischneider, säilden uk Motorsense) is een moderne Reewe toun Gäärsmjoon. Dät lät n bitje as een oolde Saise, uumdät dät sun loangen Saisenboom häd un fon Hounde fierd wäd. Wuddelk oundrieuwen wäd dät oaber nit fon Moanskelke Kroasje, sunnern fon n Motor. Dät rakt deer wäkke, do sunt elektrisk, do mouten an't Koabel honged wäide, un dät rakt wäkke, do bruuke een Fjuurenge. Snieden däd een sik traalend Sniedewierktjuuch, dät kon n Nylon-Träid weese, dät kon uk n Kringsoage-Blääd weese. Deer rakt dät moorere Muugelkhaide, aal deer ätter, of un wät foar tjukke Buske deer mee oumäind wäide skällene.




#Article 538: Hällenge (1915 words)


Ne Hällenge (Moortaal Hälgen) is ne Steede wier me Skiepe bauen däd. Dät rakt two Soarten Hälgen, Loangshälgen un Twäärshälgen, aal deerätter of do Skiepe in ju Loangsgjuchte of twäärs tou Woater lät wäide.

Fröier waas in Seelterlound nit goud Jäild tou fertjoonjen. Industrie un so roat et nit in do 1880er Jiere. Man in Strukelje hieden do soogen Hälgen un ap düsse Hälgen wuuden Skiepe baud, foarallen Mutten un uk Tjalke. Do transportierden dan Eed un fuuren uk ätter Ällerbrouk buppe wai un hoalden deer Steene foar do Seedieke. Un fon Seedelsbierich un deer Iersengrot. Un aal sowät wuud hier transportierd ap de Seelter Äi.

Ap do Hälgen geen dät so tou. Deer waas n Slippe, wier do Skiepe apslipt wuuden, oulät wuuden in t Woater. Un deerap wuud eerste die Kiel laid. Dät waas n tjukke loange eekene Boolke. Die waas so fjautien füftien Meeter loang, of säkstien, aal deerätter wo groot dät wuude, wofel Fout.

Un die Boolke koom in e Midde eerste ap die Slip. Un deer koomen do Kruumholte an. Do wuuden maasttieden fon tjukke eekene Boomtakken moaked. Do wieren dan uut een Stuk so, un wuuden behauen. 

Un deer wuud die Boudem moaked, die Skipsboudem. Die koom an do Kruumholte, dät do Siedstukke hoochkoomen. Un wan dät nu so wied waas, dan wuud ju Wonnerge iensät, wier me buppe oun loopen däd, twiske de Luuke un Buutenwant. Un dan ju Luukentännenge (ndl. Denneboom) un deerap koomen do Luukendäksele. Dät waas tou tichtmoakjen dan.

Un wan dät aal so wied waas, dan wuud die Kooker iensät, die wuude ap de Skipsboudem fäästmoaked un buppe kiekede die so n Meeter uut dät Skip uut. Deer koom ätters die Mäst oun un die Mäst deer koom n tjukken iersenen Bolt truch. Un die wuude dan unner in t Skip fäästmoaked, wan dät gjucht stuude.

Un an bee Sieden koomen n poor groote Swidde (Swäide) an. Do wuuden ut tjuk eeken Holt moaked. Un die Smid in t Täärp, die moakede n Besleek deertou. Deer wuud runduum mäd Iersen besloain, wail die nämmelk uk oafter uur de Gruund slurjen diede, wan saild wuude. Un dät die nit kaput geen, wuud die tjuk mäd Iersen ienpakked. Un dan koom deer n lieke Talje an un deer look me dät Swäid mäd hooch un liet em deel, aal deerätter uur wäkke Wiendsiede me sailje wüül.

Wan dät nu soowied waas, dan wuud dät Skip kalfaaterd. Twiske alle Plonken do der an t Skip keemen wieren, wuud Wäirk twiske moaked. Un Wäirk dät waas Floaks, dät kaard waas, eegentelk Häide. Un ju wuud mäd n bitje Taar truchmisked un dan wuud dät in loange Striepen troald un mäd n Drieuwiersen mäd n Hoomer twiske do bee Plonken ounhauen. Un wan dät fiks un färtich waas, dan wuud dät Skip eenmoal ap e gjuchter Siede, eenmoal ap e linker Siede kipt, un dan wuud dät mäd Pik uutjeeten, do Näide. 

So wuud dät fon buuten mäd Pik uutjeeten, dät et woaterticht wuude. Un dät Pik wuud deer wier oukratsed, wät uurflüssich waas. Un dan wuud dät ienstrieken mäd Holttaar, dät ganse Skip. Un dan wuud et tou Woater lät. Dan waas de Hauptoarbaid deran däin.  

Un dan koom die Sailmoaker un die noom Mäite un die moakede do Saile. Dät kuuden do hier nit. Maast fon t Wäästerfeen koom die Sailmaaker un die died dät Skip fluks mäd de Saile besloon dan.

In n Winter dieden se dät Holtsoagjen sälwen. Aal mäd de Hounde un dan sun groote Soage.
Dan koomen do tjukke Boomstamme. Mäd de Heewe wuuden do anlichted un deer koom n tjukke Stutte unner. Ju Heewe dät wieren two kruume Plonken. Un deer waas aal tjoon Säntimeeter uutnonner n Lok truch boord, immer bitje haager, bit buppen wai. Un deer koom hier n Stütte unner un deer n Fout unner, dan stuud ju Heewe ap e Gruund, uur dän tjukke Boomstam. Deer koom n Kätte uumetou un dan koom deer iersenen Swängel. Die waas sun bitje in dät Holt, bee Sieden. Un die kuud me eenfach hoochtraale. Dan wuud die Bolte een Lok haager stat. dan wuude er deel drukt, dan koom bääte die Äkke ju hooch. Un dan wuud die Bolt wier haager stoald. Un so wuud die Stuk foar Stuk hooch heeweld, die Boom, bit dät ap aan Meeter soogentich waas.
  

Un dan wuud die Soagebuk der unner stoald. Dät waas n fjauerbeenigen Buk un dan tjuk uut eeken Holt. Ju uur Eende dan je genau so hooch mäd de Heewe un deerbie dan je aape. Die Bast waas der foartied al ou moaked un dan wuud die mäd de Krabpaster (dt. Reisszirkel) in Strieke rieten. Die Krabpaster is sun Ding mäd twäin Punkte. Die kon me wied moakje un ääng moakje un die is gans skäärp. Un die wuud so uur n Boomstam uurleeken, fon foaren bit bääten, so tjuk as dät Brääd wäide skuul. Un deer wuud ätter soaged. Die Striek die der buppe ap loangs waas, do Strieke, deer wuuden fluks alle Breede ap eenmoal uurleeken. Die buppe stuude, die moast ju Fierenge moakje. Deer koom n Malle an loangs. Dät waas sun breed Stuk häd Holt, so fon säks-soogen Meeter Loangte un twäin-träi Säntimeeter tjuk. Un die wuud deerap laid un deer wuud mäd dän Krabpaster an loangs rieten. 

Dan wuuden do so gans so uurleeken, uur die ganse Boom. Un do bleeuwen deer aape, do Rillen, do wuuden deer gjucht ounkratsed, so. Do sunt je gans skäärp fääre. Ju Malle wuud immer wier bruukt. Aan Striek wuud bloot een moal moaked un dan wuud die Krabpaster je ienstoald. Nu wan dät fjauer Säntimeeter tjuk weese skäl, dan wäd uungefeer fieuw snieden [soaged], oawers dan wuuden do noch skoawed.

Un dan wuud soaged. Dan aan Mon die stuud unner un die uur Uur stuud buppe. Die buppe stuude, die hoalde bloot de Soage hooch un laitede, dät ju genau ap Striek loangs geen. Un die unner die moaste luuke, die lääwerde Kraft. Die moaste Kraft hääbe. Deer wuuden moonige Boome truchsoaged in n Winter. Deer stuuden se ganse Winter an t Soagjen.

Bie Winterdai dan moast min Foar wät toufertjoonje un dan geen hie maastens deer ätter Ooldebrääch. Deer hied Putje Luks sun litje Skipshällenge. Un dan in n Winter dan soageden do do tjukke Boome. Do koomen ap hooge Bukke. Do wieren wül twäin Meeter hooch. Un dan hieden do Soagen fon wül n träi Meeter loang. Un dan stuud min Foar buppe ap de Boome un Putje Luks, die siet unner. Die waas man sun litjen Käärel, hied kuute Beene. Un dan soageden do do Boome truch, fon unnern ätter buppen in Poste. Un dan bie Suumerdai wuuden deer do litje Mutten - do Skiepe - fon moaked. 

Un dät waas so interesant. Iek moast deer immer wai un moast deer dan us Foar Ieten wai brange. Un min Foar, die kuud so goud sjunge: di Gesang, die kuud iek hier bie t Huus heere. Un dät is wül sun Kilomeeter bolde deer ätter de Ooldebrääch wai an de Äi.
Un dan bie Suumerdai, dan kuud hie ätter ju Hällenge je nìt wai gunge. Dan moast hie mäd de Saise sin Gäärs mjoo. Iek mout noch der bie kweede, dät hie je bie Winterdai bloot aan Maak deeges fertjoonde bie Putje Luks foar dät Soagjen.

Dät ju Foarm deeran kuumen diede, moast dät Holt beeged wäide foar Steewen un foar Häk. Dät wuud je mäd Fjuur moaked. Deer waas ne iersene Stange uurhäär, ju der an bee Sieden in e Gruund stuude. Dan koomen do Plonken deerap un dan koom deer n tjukken Steen ap un dan wuud dät heet moaked un dan roat et sik. Un dan hieden jo Malle - genau as de Kruumenge weese moaste - un do heelten se dan immer der an. Un wan et sien Kruumegaid hiede, wuud dät mäd Woater gjucht wäit moaked, alleweegense. Un dan bleeuw dät so stounden; dät Fjuur koom der unner wäch. Un dan sunt deer twäin Stokke un deer waas sun iersen Stuk uurhäär un deer liegen se do flak sniedene Plonken uur un dan wuuden do beeged uur n Fjuur. Un deer koomen wäite Säkke ap. 

Un do wuuden uk nit spiekerd, do Breede deerap, man do wuuden aal ferbolted. Sukke loange iersene Bolten wieren dät, sun 10 cm loang. Do koomen deer twäärs truch boord, as dät Bolten waas. Un dan wuuden do deeroun hauen un ap bee Eende fertimmerd. Also do wuuden ap Eende plat hauen, dät jo der nit uut kuuden. Dät wuud aal ferbolted, nit spiekerd. Deer koom naan Spieker oun, buute in do Apbauten, ju litje Kajüüte un Wierk un do Skipsluuken, dät wuud je mäd Spiekere moaked. Oawers dät tjukke Holt un die tjukke Stäit un alles deroun - do Kruumholte - dät wuud aal ferbolted.

Ap Eende siet n Steewen, Foarndersteewen un Bäätersteewen. Un dan die Foutskiel, dät Kielholt, deer wuuden jo gjucht oun feronkerd. Die Steewen, dät waas je sun ouskrääged Stuk, so 30 cm loang un 6 bit 7 cm tjuk, wier do Soageplonken an koomen. Do wieren bääte un foare. Fon unnern ätter buppen wieren se dan sun poor Meeter loang. 
Die Steewen wuud je ienlät in dän Kiel. Die Kiel die waas je wul säkstien-soogentien Säntimeeter breed un dan so 10 cm tjuk.

In Strukelje, Baalenje un Uutände wieren do Hälgen foulgendermäiten ferdeeld. Ju eerste Hällenge waas fluks in Strukelje bie Ooldebräächspaad, ju Brääch uur de Seelter Äi. Deer hieden Pultjens af Pootjens hiere Hällenge. Do skrieuwe sik Geesen, woonje oaber ätters in Roomelse.

Dan koom Louts (Jansen) sien Hällenge un do hääbe loange Jiere baud, noch bit 1920 hääruum. Oaber do hääbe dät uk touroat, hääbe bloot ap Buuräi sik gjucht. 

Dan in Strukelje wier nu ju Sträitenbrääch is, midde in t Täärp, deer waas links deerieuwenske Poolkol sien Hällenge. Uum 1920, 1910 sunt do uutskat.

Dan koom, wier die Uutändjer Kanoal in e Äi gungt, Twäis Siks (Schulte) hiere Hällenge.  Die lääsde Oainer wier Conrad Schulte. Do hääbe hiere Hällenge noch bit sowät uum 1940 in Bedrieuw hääwed.

Un deer stuuf ieuwenske waas uk noch ne Hällenge un dät waas fon Lout sien Wänte fon Baalenje, Lout sin Jan (Johann Jansen).

Un dan n Stukje de Äi häärunner in e Äkke in Baalenje, wier ju Sträite ätter Elisabethfeen un Bäärsel gungt, deer hieden Lassen hiere Hällenge. Do hääbe de Hällenge al uum 1910 aproat.

Un dan koom Dumains Hällenge. Ju liech in Uutände an de Häddenkebucht an e Äi. Oaber do hääbe sik fröier moal uurdäin un do hääbe se him tou n Konkurs drieuwen. Jo hääbe ju Fersicherenge wäil nit goud genouch häiwed.
Die baude wuddelke Träimäst-Skuunere in 1870-‘90, do Jiere. Dät wieren gjucht faine groote Sailskiepe. Oaber do Mäste kuuden je nit laid wäide, so as bie do Tjalken un Wierk. Wan do unner ne Brääch truch wüülen ju der nit hoochleeken wäide kuude, dan kuuden jo de Mäst klappe. Dät kuud nu de Träimäst-Skuuner nit.
Do wuuden hier baud un dan broachten se do ätter Lier un in Lier bääte do Slüüse so tou kweeden, dät se goud buute wieren. Deer wuuden do Mäste apsät un do Saile anmoaked un Wierk. Kiek, so hääbe se hier fröier in Strukelje baud.

Do Hälgen liegen aal deer, wier ju Äi n Bucht moakede. Deertruch kuuden jo as Loangshälgen baud wäide, wät eenfacher is bie dät tou Woater läiten. Do Feentjer moasten sik an do Kanoale maast mäd Twäärshälgen behälpe.




#Article 539: Ooldenbuurich (Lound) (114 words)


Dät Groothärtsochdum Ooldenbuurich, ätter 1918 Fräistoat Ooldenbuurich, waas bit 1946 n düütsk Lound un fon 1871 bit 1945 Gliedstoat fon dät Düütske Riek mäd ju Haudstääd Ooldenbuurich.

As Ooldenbuurger Lound beteekent me in äängeren Sin dän noudelke, allere Deel fon dät Groothärtsochdum, besunners dät Gestrich fon ju allere Groafskup Ooldenbuurich. Do 1803 deertou keemene Suuddeel fon dät Lound wuud Ooldenbuurger Munsterlound naamd. Bietou koom dät aastelk fon de Weeser lääsende Loundwürden. In naan Fal iensleeten sunt unner dän Begriep Ooldenbuurger Lound do bit 1937 tou Ooldenbuurich heerende Exklaven, also dät siet 1773 ooldenbuurgske Fürstendum Lübeck (die leetere Kring Eutin in dät Aastholsteen fon däälich) un dät siet 1817 ooldenbuurgske Fürstendum Birkenfeld in dät Nahe-Gestrich.




#Article 540: Ooldenbuurich (Enzyklopädie) (121 words)


Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk is ne Enzyklopädie ap Hoochdüütsk uur dät Lound  Ooldenbuurich uut dät Jier 1965. Ju wuud touhoopestoald fon Franz Hellbernd un Heinz Möller mäd dän Oarbaidskring foar Heematkunde in dän Katoolske ooldenbuurgske Koasterfereen (Katholischer oldenburgischer Lehrerverein; KOLV).

Ju rakt ap 794 Sieden Beskrieuwengen fon aal do Ooldenbuurger Meenten mäd aal do Täärpe un Buurskuppe. Deertou rakt dät Sunnerartikkele uur Themen as oolde Gjuchte, Iersenboane, Stoarke, Ticheläie mäd deertou Bielden as fon ju oolde Koarte fon Seelterlound fon 1588.
    
Do Artikkele uur Seelterlound sunt ferfoated fon Walter Deeken, die der truch dän Seelterbuund fon 1952 Ferbiendengen hiede mäd Wäästfräislound, as mäd Prof. , die der Skriftleeder waas fon ju  fon 1958. Ju Enzyklopädie mai deeruum as Biespil tjoond hääbe.




#Article 541: Heewe (361 words)


Mäd de Heewe (dt. Hebelade) kuud me tjukke Boomstamme anlichte. Ju waas uut two kruum uutsoagede Plonken. Dan waas deer aal tjoon Säntimeeter n Gat truch boord - immer bitje haager - bit buppen wai. Un deer koom hier n tjukke Stutte unner un deer n Fout unner. 

So stuud ju Heewe ap de Gruund, uur dän tjukke Boomstam. Deer koom ne Kätte uumetou un dan koom deer n iersenen Swängel mäd two Goate in ju Spitse. Ju Spitse wuud dan twiske do bee Plonken stat un ap Eende an ju Kätte fäästmoaked. Dan wuud dät gjuchter Gat fon ju Swängelspitse fluks juunuur n gjuchter Gat fon de Heewe broacht, un dan wuud deer n Bolt truch stat.  

Truch Deeldrukken fon dän Swängel kuud me dan eenfach ätter dän Heewelprinzip dän Boomstam n Aantje aplichte, bit dät twäide Gat links foar n haager Gat in ju Heewe koom. Dan wuud deer n twäiden Bolt truch stat un die eerste wuud deeruut leeken, wierätter me truch Aplichten fon dän Swängel dät uur Gat foar n haager Gat in de Heewe brangt, deer wier n Bolt ounstat un dän uur Bolt wächnimt, sodät me wier deeldrukke kon. Un so wuud die Boom Stuk foar Stuk hooch heeweld, bit dät ap Meeter soogentich (1,70 m) waas.
 
Dan wuud die Soagebuk deerunner stoald. Dät uur Eende dan je genau so hooch mäd de Heewe un dän uur Buk deerunner gestoald.

Uurs, wan me dän Stam ferfrachtje wüül, dan wuud dät Bääterkier fon dän Woain der unner skäuwen. Un dan liech hie deer je aape un dan wuud dät uur Eende hoochnuumen mäd de Heewe. Dan koom dät Foarnderkier der unner un deer koom n Loangwoain twiske. Dät waas n Eende Dannenboom - die waas plat moaked, di paasede in ju Lippe, wät uurs dät Bäätereende un dät Foarndereende tousoamen haalt fon n Buurenwoain. Un dan wuud die Woain so fieuw Meeter laanger moaked. Dät tjukke Eende fon n Boom liech foare un dät tänne Eende bääte. Dat waas beeter foar t Stjuuren un Luuken fon dän Boom.

Bolt m., Spitse f., Swängel m., Kätte f., Boomstam m., Goate pl., ap ferschot, Heewe f., Fout m. 




#Article 542: Munster (445 words)


Munster (dt. Münster) is ne kringfräie Stääd in dät Noude fon Noudrhien-Wäästfoalen. Dät is ju Haudstääd fon dät Regierengsbetsirk Munster. Munster häd 270.868 Ienwoonere (2010) un ne Uurfläche fon 302,83 km². Muenster is siet 1915 ne düütske Groβstadt. Ju Universität fon Munster is een fon do ooldste Universitäte fon Düütsklound.
Dät häd dän Bienoome Wäästfoalenmetropole, wan uk in Bochum, Dortmund, Bielefäild un loange Tied uk Gelsenkirchen moor Moanskene woonje. Munster is ju grootste düütske Stääd sunner n gauen Stäädboan of n Sträitenboan. 
Een fon do ooldste Skoulen fon Düütsklound stoant hier, dät Gymnasium Paulinum. Fröier sunt bolde aal Sköilere fon dät Paulinum Pastoore wuuden, un noch däälich kon me ap disse Skoule Latien un Griechisk leere. N Attraktion foar do Tuuriste, do der Munster däälich besäike, is die Aalweederzoo, n groot Diertepark mäd wüülde un exotiske Dierte.

Die Noome Munster kumt fon dät Latienske monasterium (Klaaster) un ferwiest ap ju Gründenge fon dät Bisdum Munster truch Korl dän Groote in dät Jier 793. Die eerste Biskup waas Liudger. In dät Middeloaler waas Munster ne blöiende Hansastääd. 

In dät Jier 1534 ferjoageden Dööpere dän domoalige Biskup Franz fon Waldeck. As jo dän Gewalt deer in Hounde hieden, hiet dät, dät Munster dät näie Jerusalem waas. Die näie Fierder fon de Stääd, Jan Matthys, ferlööwede bloot Wierdööpede in Munster tou woonjen; do uur wuuden ferdrieuwen.
Die ferdrieuwene Biskup stoalde ne näie Armee touhoope mäd Hälpe fon de Katoolske Säärke man uk fon Lutterske, un beleegerde ju Stääd. Binne Munster radikalisierde sik ju Bewäägenge. Ap Eende wuud Jan van Leiden dän Fierder un hie stoalde Gemeenskup fon Göidere un Polygamie ien. Een Jier leeter (1535) fäl ju Stääd un hääbe do biskuppelke Truppen deer grausoam huused. Jan van Leiden wuud waigjucht un an ju Lambertisäärke honget noch altied ju Koowe, wieroun sien Lieke uutstoald wuude.

Die Free fon Munster un  Ossenbrääch in dät Jier 1648 moakede fon Munster n uunouhongich Bisdum un deertruch bleeuw dät ganse Gestrich kattoolsk. N uur wichtich Paat fon dän Free fon Munster waas die Eend fon dän Tachtichjierige Kriech un ju Anärkannenge fon ju Uunouhongichkaid fon do Niederlounde truch Spoanien.

In dät Jier 1672 dieden do Munsterske unner Fierenge fon Biskup Bernhard von Galen n Ienfal in ju Republik fon do Soogen Fereende Niederlounde. In Groningen wäd noch altied jierelk dän Siech betoacht ap dän Biskup fon Munster (mäd dän Bienoome Bummen Bernd), mäd dän Groninger Äntsats.

  
Unner dän twäide Waareldkriech wuud Munster toun grootsten Deel ferwöisted truch allierde Bombardements, man ätter dän Kriech wuud ju Stääd in oolden Stiel wier apbaud.

Munster häd touhoope mäd Ossenbrääch n oainen Flugplats: Lufthoawen Munster-Ossenbrääch.

Wichtige Monumente do der ju Geskichte fon de Stääd beskrieuwe, sunt:




#Article 543: Assibilierenge (241 words)


Ju Assibilierenge (dt. Assibilierung, ‘siskjend Moakjen’) is ne Ärskienenge, wierbie Kääle-Ferslusluude (velare Plosive) [k, g] sik anpaasje an foardere Vokoale deerieuwenske. Palatalisierenge un deerap Assibilierenge geböärde in dät Proto-Fräiske in betoonde Silwen.

An n Woudanfang foar i un e goolt deer (dät Teeken  hat 'wäd tou'):

Midde in n Woud foar i un j

Un ap Eende fon n Woud ätter e

Un so seeltersk jäärsene ‘gestern’ (engl. yesterday), Jädde ‘Gerte’, jädden ‘gerne’, Jäiden ‘Garn’, Jäild ‘Geld’, Jiere (ndl. gier) ‘Jauche’, juun ‘gegen’, ferjeete ‘vergessen’, ferjeeuwe ‘vergeben’. 

Un so seeltersk Säärke ‘Kirche’, Säärse ‘Kirsche’, Säddene (nd. Karn) ‘Butterfass’, Säspel ‘Kirchspiel’, Seetel ‘Kessel’, Sies ’Käse’, Suuken ‘Küken’.

In dän lääste Fal (6.) wäd wäil ounnuumen, dät deer dät g al eer n Wrieuweluud 
(as in Deege) waas. Deer honnelt sik dät also wäil bloot uum Palatalisierenge.

Ap Wäästfräisk un Noudfräisk häd et aal uk roat (tsjerke, schörk, ‘Kirche’, dei, däi ‘Tag).
Do ängelske Biespiele (yesterday, cheek, day) wiese, dät et dosälge Ärskieningen deer uk roate, man dät geen ap n uur Wiese (fgl. engl. church 'Kirche, nd. Kark, wier uk dät Eend-k assibilierd is) un fielicht nit in jusälge Tied. Ju fräiske Assibilierenge wäd uk wäil betrachted as äntsteen truch Hyperkorrektuur.   

Ap Wäästfräisk koom fuul leeter wier ne Assibilierenge, wiertruch dät Woude rakt as meitsje ‘moakje’, laitsje ‘laachje’, lyts ‘littek’ brutsen ‘breeken’ usw.  

Uk in romaniske Sproaken rakt n Oard Assibilierenge, as t.B. bie frantsöösk chateau uut latiensk castellum, seeltersk Kastäil, ‘Schloss’.  




#Article 544: Hoochdüütske Luudferskuuwenge (330 words)


Ju Hoogdüütske Luudferskuuwenge of twäide Germaniske Luudferskuuwenge  is ne historiske Annerenge fon dät Luudsystem in wäkke Wäästgermaniske Sproaken. Do Annerengen sunt feroantwoudelk foar do maaste Unnerskeede twiske dät Hoochdüütske ap ju eene Siede un dät Läichfrankiske un Läichsaksiske ap ju uur Siede (wierfon sik do fräiske Sproaken dan wier truch uur Annerengen unnerskeede).

Dät häd wäil fjauer Phasen fon Luudferskuuwengen roat, do der sik unner fon t Suude ätter t Noude uutruld hääbe. Ju eerste Phase is in dät fjoode Jierhunnert ounfangd bie do maast suudelk lääsende düütske Sproaken, dät sunt dät Bairiske un dät Alemanniske (Schwyzerdüütsk) in do Alpen. Ju lääste Phase is weesen in dät oachte bit dät njuugende Jierhunnert.

Got. = Gotisk, MNL. = Middelniederloundsk, OÄ = Ooldängelsk, OHD = Ooldhoochdüütsk, OS = Ooldsaksisk.

Ju Luudferskuuwenge häd sik nit konsequent un in jusälge Mäite ätter t Noude fersät. Deeruum rakt dät moorere sproakkundige Skeede, do der wiese, wier dät do spezifiske Luudannerengen roat häd. Do Wichtichste sunt

Do Lienjen sunt also Isoglossen. Ne Isoglosse is ju geografiske Begränsenge fon ne Sproakkundige Ärskienenge, as ju Anweendenge fon n Woud of  ne Luudannerenge usw.

Dät Buppedüütske is dät Ganse fon do Suud-Düütske Dialekte, do der ju Hoochdüütske  Luudferskuuwenge gans un goar unnerlain sunt. Dät sunt also dät Alemanniske, dät Bayriske un dät Suud- un Aast-Frankiske.

Do Sproaken un Dialekte, wierbie do Annerengen bloot toun Deel aptrieden, wäide touhoope   Middeldüütsk naamd. Dät Middeldüütske bestoant uut Moselfrankisk (dät is uk ju Sproake fon do belgiske Aastkantone un Luxembuurich), dät Rhienfrankiske, dät Hessiske un dät Thüringiske.

Dät Hoochdüütske sät sik touhoope uut do Buppedüütske un Middeldüütske Sproaken un Dialekte. Hoochdüütsk (sproakkundich Näihoochdüütsk), is uk die Noome foar ju 'Hoochsproake' fon däälich.

Dät Limbuurgiske mäd deertou dät Maas-Rhienloundske is n Twieuwelfal, deeruum dät dät nai an dät Uurgongsgebiet lait twiske Middeldüütsk un Läichfrankisk. 

Uur ju Uurseeke fon disse Luudferschuuwenge wäd in ju Foarskenge siet loang kontrovers diskutierd. Lääste Tied wäd toacht an Ienfloud fon Substroatsproaken as Keltisk of Gallo-Romanisk. Fergliek deertou uk Hyperkorrektuur.




#Article 545: Johannes Heesters (107 words)


Johannes Heesters (* 5. Dezember 1903 in Amersfoort, Niederlounde; † 24. Dezember 2011 in Starnberg, Düütsklound) was n niederloundsken Tjooterspieler, Sjunger un Unnerhoolder.

Hie häd al 91 Jiere oarbaided, un dät bolde aaltied in Düütsk-toalige Steeden. In April 2011 waas hie die ooldste Moanske, die in dän Beriek fon ju Unnerhooldenge oarbaidede. Moonige Ljuude hieden Probleeme mäd him, uumdät hie foar Adolf Hitler soangen häd..
Heesters waas twäie hilked: fon 1930 bit tou hieren Dood 1985 mäd ju Belgiske Tjooterspielerske Louise Ghijs, 1992 hilkede hie Simone Rethel (*1949). Heesters hiede in 2011 two Dochtere uut sien fäärmen Hilk, fieuw Bäidensbäidene, alwen Bäidensbäidensbäidene, fieuwuntwintich Bäidensbäidensbäidensbäidene un een Bäidensbäidensbäidensbäidensbäiden.




#Article 546: Podolsk (260 words)


Podolsk () is n wichtigen Industrieseedel un dät Ferwaltengssäntrum fon dän Rajon Podolsk in ju Oblast Moskau in Ruslound. It lait oun ju Äi Pachra, ju in ju Moskwa-Äi fljut. It is mäd een Bifoulkenge fon 180.963 Ljuude in 2002 ju grootste Stääd in ju Oblast Moskau (Moskau säärm heert deer nämelk nit tou). Ätter n täämelken Groi in't 20. Jierhunnert is ju Bifoulkenge nu wier touräächgeen, in 1989 wuden noch 209.178 Ljuude täld, in 1974 wieren dät 183.000, in 1959 129.000 un in 1939 bloot 72.000.

Ju Stääd Podolsk groide uut dät Täärp Podol, dät in't 18. Jierhunnert tou dät Danilow-Klaaster in Moskau heerde. In 1791, tou düsse Tied wude ju Ferwaltengsiendeelenge fon Ruslound näi iengjuchted, kreech Podolsk truch Katharina II. do Stäädgjuchte.

Eer ju Ruske Revolution waas Podolsk monken do maast industrioalisierde Stääde in Ruslound. Dät Unnerniemen Singer hiede junner een Säimaskienen-Fabrik.

Ju Foamielje Uljanow diede in Podolsk lieuwjen. Wladimir Lenin bisoachte ju Stääd oafter un hiede deer sogoar n litjet Stuk Gruund un een Hutte. In 1900 mätte hie in Podolsk do Sosjoaldemokroaten uut Moskau un uur Stääde, uum Stöän foar ju Saitenge „Iskra“ tou kriegen, ju deer al pränted wude.

In 1971 kreech Podolsk den Oarden fon ju Roode Flaage fon dät Wierk. Tou Sowjet-Tied waas Podolsk aan fon do Industrie-Hüünen in ju Oblast Moskau. Do wieren moor as soogentich Fabriken in ju Stääd. Do maate Ienwoonere wierkeden in düsse Bidrieuwe.

In 2000 wude tichte bie Podolsk een groote Militärbasis iengjuchted, ju hoast fon Igor Minin kommandierd wäd.

In Podolsk sit dät Säntroal-Archiv fon't Ruske Ferdäägenengsministerium.




#Article 547: YouTube (158 words)


YouTube is ne Wäbsteede foar dät kostenfräi Hoochleeden, Deelleeden, Bekiekjen un Deelen fon [Video]filme truch Bruukere. Die Leedespruch fon ju Wäbsiede is Broadcast Yourself (seende sälwen). Die Hoochleeder kon dän Film fersjo mäd Stäkwoude do der ne nit-[hierarchisk]e Klaasifikation muugelk moakje. Ju Siede is apgjucht wuuden in n Februoar 2005 fon träi eemoalige Meeoarbaidere fon PayPal. Ju is däälich Oaindum fon Google Inc.

In n Juli 2006 wuuden sun 65.000 Filme deeges ap disse Steede sät un deeges skuulen uur 100 Millione Filme deeges bekieked wäide Ätter n Artikkel in The Wall Street Journal in n August 2006 stuuden ap ju Wäbsteede domoals 6,1 Milione Videos steen hääbe, mäd ne totoalen Spikerruum fon 45 Terabyte.
Die maast bekiekede litje Film is mädnunner al uur 502 Millione Moale bekieked wuuden, nämmelk Justin Bieber - Baby ft. Ludacris.

Uk uut Seelterlound rakt dät al ne masse Filme. Hierunner stounde wäkke, man wan me bekieket,wäd me ap noch fuul moor waiwiesed.




#Article 548: Dracht (600 words)


Ju seelter Dracht is uum 1850 aproat (Siebs 374, Bröring 141), as sik uk hääruutstoalt ap ju Bielde uut 1860, wier do wäil neen seelter Dracht moor dreege.

Do Wieuwljuude-Kloodere sunt hier ap do Teekengen rekonstruierd ätter do Bielden bie Ho, He. Dät Ooriersen ätter ju Nürnberger Bielde.
Do Woude foar do Deele ätter .
Ju Kappe stimt nit tou do Exemplare in dät Oldenburger Landesmuseum un kon nit goud as ne äddere Äntwikkelenge ärkläärd wäide (Frau Dr. E. Heinemeyer, früntelke Meedeelenge). Fielicht häd He ferkierde Angoawen fon Ho eenfach uurnuumen.

Bie oolden Tieden, do hieden do Wieuwe n gräine Kappe mäd gouldene Bloume, dät waas n gräinen Gruund un dan mäd roode Bloumen un n Sieden Lint, n kaantige Striemel derfoar. Wätseldeeges druugen do Wieuwe n Mutsken fon roodskarloak mäd mäd gräin Lint deruume un n Striekelbeend uum e Kop, die waas fon wullen Lint. Un dan mäd n sälwern Ooriersen, deer koom dät Mutsken ap un wuud an do bee Sooken mäd n Knoopnäddele fääststikked. 
Wan man truurde, dan koom n swotte Kappe ap mäd swot Lint un n sljuchten wieten Striemel. Wan dät halge Deege wieren, dan koom een ap uut n goulden Stuk mäd roodsieden Lint un n kaantigen Striemel. Dät Binnelken, dät waas holle Kaante mäd rood derunner, un dät Apstiksel, dät geen so fon t Sieden uumehooch.
   
Dan hieden do Wieuwe n Douk unner mäd rooden Gruund un n bunten Raant;  wät do Wieuwe wieren, do hieden n goulden of n sälwern Kjuus mäd n Sambeend uum n Hoals un mäd Hoaken of n Slot ap e Näkke; Wuchtere hieden n sälwerne Kätte mäd n Kjuud deroan fieuw Strange uum n Hoals un n Slot ap e Näkke. Dan hieden se n Wams mäd kuute Sleeuwen un mäd Gouldträsse deruume un Äärmhanske mäd gouldene of sälwerne Knoope deroan un mäd n Tunge ap e Hounde. Jo hieden n Hoamed oun fon wiet Linnen mäd n sälwerne Sponge foar e Hoals un hiere Noome mäd Bloklättere deroan un mäd Takke uum e Kroage. Waas dät Wams nu fon swot Douk, dan waas die Rok uk so; waas dät Wams rood, dan waas die Rok uk rood, mäd bunte Bestämmelse deruume. Halge Deege, dan hieden jo aal wiete Douke uume. Do Skoarten do wieren swot of rood of gräin aal so as do Kloodere wieren; jo hieden n Beend uum e Siede fon sieden Lint, gefulde Hoose fon wullen Jäiden mäd roode Klinken, Skoue mäd sälwerne Spongen.

Do Monljuude druugen n grooten wullenen of hoasewullenen Houd, dät waas aal, wät se ap e Kop hieden. Sundeeges hieden se n siedenen Hoalsdouk, n Hoamed fon wiet Linnen un n Rok fon swot of ljoacht Douk. Deerunner waas n Kammesöölken, uk wäil n damasten Wams mäd n Riege sälwerne Knoope. Dan hieden se n mansjästerne kuute Bukse mäd sälwerne Sponge an n Buuterkaante Been, do geenen ieuwen uur die Kniebel. Un dan wullene Hoose, doo geenen uur dän Kniebel un wuuden buppe die Kniebel buunen. Do Skoue wieren wieren mäd sälwerne Sponge ap dän Fout.

Wätseldeeges hieden se n grooten Houd fon Loumerwulle, boomwullene Hoalsdouke un n rooden Rump fon wullen Goud, un deer wieren neen Sleeuwe an. Jo hieden n Wams fon blau of swot wullen Goud, sälwen weeuwen, un Bukse fon gries Linnen, un uum do Fäite hieden se Hosken.
Ätter Th. Siebs, Das Saterland, S. 373f.

Äärmhanske, Bestämmelse, Binnelken, Bukse, Bupperrok, Fikke, Gäddel, Gaspe, Gaspe, Hoalsdouk, Hoamd, Hoose, Hosk, Houd, Jikkel, Kappe, Kjuus, Klinke, Lampe, Loog’ät, Mutsken, Ooriersen, Randdouk, Rok, Rump, Skoarte, Skou, Sleeuwe, Snabbe, Sokke, Sponge, Striekelbeend, Striemel, Taaske, Trässe, Unnerrok, Uurkamsool, Waanken, Wams.




#Article 549: Moas (156 words)


As Moas wäide ferskeedene gräine Loundplonten biteekend, do maast neen Stängele häbe, uumdät jo as Polstere dän Unnergruund uurluuke.

Sukke Plonten sunt

Man düsse tjo Taxa sunt mädnunner wäil nit naier früünd, it is also n Biespil foar Polyphylie, wan do tou een Gruppe touhoopefoated wäide.

Ätter ju lääste Iestied wuud dät Lound in Seelterlound eerste tou n Tundra. Leeter uurlook ju sik mäd Dannene un Riesenboome. In ju waarmere Tied deerätter koom dät Eeken-Miskwald ap. In ju woorme Tied wuud ju Fuchtegaid in disse Geegend immer gratter, foarallen as weegen dät Smilten fon dät Ies ju Noudsee äntstuude. Unner do Umstande fängen do Eedmoase oun tou woaksen. Do bildeden tjukke Ploastere, do do Boomwuttele ferstikten. Do Boome geenen dood un fällen uum un wuuden unner dän woaksende Foan begreeuwen. In uus Tied wäide foarallen do Wuttele as Sienstubben in die Foan wierfuunen. Immer wuks näi Moas ap do hoolich ferrootede Räste fon do oolde Plonten.




#Article 550: Luukende Fuugele (261 words)


It rakt Luukende Fuugele, do in ferskeedene Jierstiede ferskeedene Lieuwendsruume häbe, twiske do do aaltied wai un wier fljooge. Do sunt maasttieds sosjoal, läite wuuriche Fuugele bääte sik in hieren Wiendskaad fljooge, un wan do dan wier uutroued sunt, kuume jo ätter foare un läite do uur bäätienfljooge. Perfektionierd is düsse Seeke in een Kielfoarm, as me hier toun Biespil bie Kroaniche sjucht.

Ju Foulge deerfon is, dät ju natüürelke Uutköär deer uurswain oungript as bie Fuugele, do nit luuke:
N Fuugel, die nit lukt, mout in n koolden Lieuwendsruum groot weese, in n woormen nit so groot: N litjen Fuugel in n koolden Lieuwendsruum ferfjust bolde un kon deeruum sien Äärwgoud nit fäärereeke, af touminst nit oun fuul Suukene. Deeruum uurlieuwje deer bloot do grattere. Un foar n Fuugel, skuul me toanke, is dät aaltied goud, wan hie groote Juuken häd. Man wan die Fuugel n koolden Lieuwendsruum häd, ferfjoose him sukke loange Lide gau - it uurlieuwje also in n koolden Lieuwendsruum bloot do Groote mäd do litje Juuken (Wät goud tou sjoon is an do Pinguine, wierfon dät in ju Antarktis gjucht groote Piguine mäd ferhooldnismäitich litje Juuken rakt).

Wan aan Fuugel groot is, un litje Juuken häd, dan ferfjust hie nit so gau, man sien Problem is, dät hie nit besunners bewäägelk is. Besunners äärfoulchriek konnen also sukke Fuugele hier Äärwgoud fäärereeke, do dät klimoatiske Problem uumgunge konnene, un dät konnen do luukende Fuugele. Do konnen groot af littik weese - Ju Haudseeke is, dät jo sosjoal sunt, Uutduur häbe un sik dän Wai goud määrkje konnene.




#Article 551: Bourtange (249 words)


 

Bourtange is n Fäästenge-Täärp in do Niederlounde in ju Meente Vlagtwedde, Provinz Groningen. Dät Täärp lait tichte an dän Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde, n poar Kilomeeter wäästelk fon Dörpen in dät grattste Foangebied fon Europa, dät Bourtanger Foan. Bourtange häd 430 Ienwoonere (2008).

Bourtange häd ne loange Geskichte. Um 1580 wuud ju  Fäästenge baud un ju wuud in dät Jier 1594 Deel fon ju Skeedferdedenge fon do tjo noudelke Provinzen Groningen, Fräislound un Drenthe. Ätter 1850 hiede ju Fäästenge naan militärieske Betjuudenge moar un wuud 1851 sleeten un ferkooped. Ju Meente Vlagtwedde baude ju Fäästenge ätter 1960 wier ap in dän Originoal-Toustand fon 1742.

Ju Fäästenge is däälich ne bekoande touristieske Attraktion. Ieuwenske ju Fäästenge sünt deer die Määrketplats, jierhunnerte oolde Lindeboomen, fjieuw Musea, Winkels un Restaurants, n  historiesk Hotel un n Trouwsoal in n oold Huus. Deer sünt ne Bockwiendmäälne un ne Rosmäälne wier apbaud.  In ju Säärke fon Bourtange sünt noch ferskäidene Uurbliefsel fon ju uurspronkelke Fäästenge-Säärke, do as eerste protestantske Säärke in ju Provinz Groningen in 1607 baud is. Ju Synagoge uut 1842 is däälich dät Joods Synagogaal Museum.

In de Suumertied sünt deer histoorieske Ferounstaltenge, wierunner älke Jier in n Moai ju Schlacht uum Bourtange (uut 1640 un 1814). Fon Meerte bit tou Oktober exerzierje älke Suundai ju Pikeniere  un  Musketiere un dan wäid deer mäd ju Kenunen skjoote. In August is deer dät groote Fäästenge Spektaculum uut ju Tied fon dät Middeloaler un in dät Jier is deer moarmoals n Määrket.




#Article 552: Bourtanger Foan (283 words)


Die Bourtanger Foan waas fröier mäd ne Flääche fon  3000 km² die grattste Foan fon Europa. Die Foan lait ap dät Gebied fon Düütsklound in do Loundkringe Oamselound un dän Loundkring Grafskup Bentheim un in do Niederlounde in dät Aaste fon do Provinzen Groningen un Drenthe. In Düütsklound gungt die Foan fon Rhede in dät Noude bit tou Twist un Wietmarschen in ju Grafskup Bentheim in dät Suude. In do Niederlounde gungt dät Foan fon Naiskans in dät Noude bit tou ju Stääd Emmen in dät Suude.

Die Bourtanger Foan hiede fröier uut militärieske Sicht ne Funktion as skutsende Barriere juun Ounfallen uut dät Aaste. In Täärpe mäd Truchgoange truch un loangs die Foan wuuden ätter 1580 Fäästengen baud, so as Naiskans, Ooldeskans un Bourtange. Fon ju Fäästenge Bourtange häd die Foan uk dän Noomen kriegen. 

In do lääsden Jierhunnerte is in die Bourtanger Foan, juust as in uure Foane uk, fuul Foankultivierenge un Eedoubau bedrieuwen wuuden. Där truch häd die Foan däälich blood noch ne Flääche fon 200 km². Do maasten Fläächen fon die fröiere Foan wäide däälich loundwirtskaftelk nutsed af wäide renaturied un stounde unner Natuurskuts. 

In Bargerveeen bie Emmen is n 2.100 Hektoar grooten Natuurpark, wierfon dän grattsten Deel ap Düütsk Gebiet lait. Bie Sellingen, Meente Vlagtwedde, is noch ne litje Flääche in dän Uurtoustand äärhoolden blieuwen, die uk unner Natuurskuts stound.

In dät Gebied fon Wietmarschen wäd däälich noch Eed industriääl oubaud un tou Eedmull un Eedsubstroat feroarbeitet.

Truch dät Gebied fon die Bourtanger Foan fiert ju Oamsloundautoboan A31 un ju Iersenboansträkke fon Oamde ätter Munster.

In die Bourtanger Foan sünt bie dän Eedoubau moarere Foanlieken funnen wuuden, wierunner die as  Roter Franz bekoande , ju  un do .




#Article 553: Seelter Dööntjene un Fertälstere (306 words)


Ju Seelter Dööntjene un Fertälstere sünt moorere Riegen Geskichten, do in ju Münsterländische Tageszeitung, dän General-Anzeiger un ju Nordwest-Zeitung ferskeenen sünt.

Fon 1977 bit in 1990 publizierde Theo Deddens Dööntjene ut Seelterlound in ju Münsterländische Tageszeitung, mädnunner juun 300 Stukke. Oafte wieren dät Uursättengen fon spoasige Stukke uut de platdüütske Noaberskup, man uk Geböärnisse uut Seelterlound fon fröier un nuu. Do Stukke sünt noch nit ap Internet archiwiert. Däälich skrift Theo Deddens af un tou noch litje Dööntjene uut Skäddel in dän General-Anzeiger.

Ätter hiere Pensionierenge fäng Gretchen Grosser oun mäd seelter Stukke in dän General Anzeiger. Deerieuwenske häd ju uk fuul Stukke in tjo Bouke hääruutroat. Hiere Stukke honnelje sik uum spoasige un iedenste Geböärnisse in dät Deegeslieuwend. Do sunt maast uut n persöönelken Standpunkt skrieuwen wuuden. Do Stukke ferskiene däälich noch in dän General-Anzeiger un in ju Nordwest-Zeitung. Do Geskichten siet dät Jier 2000, mädnunner juun 500 Stuk,  sunt uk ap Internet tou fienden.

Där ieuwenske häd Theo Griep  2002 n Bouk mäd Dööntjene un uure Seeken heruutbroacht mäd dän Titel: Twiske Ticheläi un Baarenbierich.

Dät Ooldenhuus is n Bouk fon Hermann Janssen un  Pyt Kramer mäd Dööntjene un Fertästere (1964). Dät Lesebouk foar Seelterlound in dän General Anzeiger was fon 1953 - 1965 ne Riege fon Hermann Janssen mäd touhoope 378 Sieden, wier uk fuul Dööntjene un Fertälstere in tou fiende sünt. 1966 - 1971 was hie ieuwenske Pyt Kramer die wichtichste Meeoarbaider fon ju näie Tiedschrift Seelter Trjoue. Hier geen hie fäare mäd foarallen historieske Stukke, man uk oolde Fertälster.

Där wieren also moan n poar Skrieuwer, do mäd hiere Fertälster fuul kostboare Begjuchte uut oolde Tieden un dät Lieuwend fon fröier ätterleeten hääbe.

In Juunsats tou do Geskichten fon do Skrieuwere uut de Naitied änthoolde do Geskichten fon Strackerjan, Bröring, un Minssen uut ju Tied uum 1900 fuul Uurgloowe un Soagen.




#Article 554: Dr. Gustav Schünemann (135 words)


Dr. Gustav Schünemann (20. November 1931, Bredenbeck bie Hannover) is Apteeker un waas Museumsdirektor fon dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen in Elisabethfeen, Meente Bäärsel. Hie waas in 1969 Gruunder und loangjierige Foarsitter fon dän Orts- und Verschönerungsverein Elisabethfeen.
 
Ap n 6. Juni 1986 wuude ap Initiative fon Gustav Schünemann dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen truch dän Orts- und Verschönerungsverein Elisabethfeen gruundet. Hie waas Direktor fon dät Museum siet ju Gruundenge bit 30. Oktober 2011. Truch groote persoanelke Aansträngege un fuul Oarbeit häd hie dät Museum tou ne internationoal bekoande Institution moaked. Siet 2009 heerd dät Museum tou ne Stiftenge. Do hääbe ap n 8. April 2011 hiere 25-jierich Bestounden fierd.

Schünemann promovierde 1988 an ju Universität in Ooldenbuurich ap n Aller fon 57 Jiere toun n Dr. rer. nat., Spezioalgebiet Mykologie (Lehre fon do Poagenstoule).
 




#Article 555: Napoleon Bonaparte (147 words)


Napoleon Bonaparte (15. August 1769 – 5. Moai 1821) waas n frantsöösk Generoal, Stoatsmon un Kaiser. 

In ju Frantsööske Revolution waas Napoleon Generoal. Fon 1799 bit tou 1804 waas hie Eerste Konsul (Premier Consul) fon ju Frantsööske Republik, deerätter waas hie Kaiser fon do Fransoosen bit tou 1814. Fon 1804 bit tou n 1814 waas hie Köönich fon Italien as Napoleon I un fon 1806 bit tou 1813 waas hie Protektor fon dät Rhienbuund.

Truch Napoleon wuude ju Aplöösenge fon dät Hillige Roomske Riek initiiert. Do 1814 ju Slach bie Waterloo ferlädden waas, betjutte et dät Eende foar him as Stoatsmon. Bie dät Kongräs fon Wien wuude dät Eende fon dät Hillige Roomske Riek definitiv. 

In do Lounde, do fon Napoleon besät wuuden, wuuden näie Räägele un Gesätse ienfierd. Eenige fon disse Reformen jäilde deels noch däälich in disse Lounde, in do Niederlounde sogoar ju ganse Stoatsstruktuur.




#Article 556: NA (118 words)


The Wikimedia Foundation, at the direction of the Board of Trustees, will be holding a vote to determine whether members of the community support the creation and usage of an opt-in personal image filter, which would allow readers to voluntarily screen particular types of images strictly for their own account.

Further details and educational materials will be available shortly.  The referendum is scheduled for 12-27 August, 2011, and will be conducted on servers hosted by a neutral third party.  Referendum details, officials, voting requirements, and supporting materials will be posted at  shortly.

Sorry for delivering you a message in English. Please help translate the pages on the referendum on Meta and join the .

For the coordinating committee,




#Total Article count: 555
#Total Word count: 199998