#Article 1: Wikipedia (204 words)


Wikipedia (Vichipidia, scrivennu â siciliana) è na nciclupidìa lìbbira, scrivuta nni tanti lingui ca funziona senza scopu di vadagnu.

Fu criata nnô jinnaru dû 2001 'n lingua ngrisa, doppu ê cuntatti ntra Larry Sanger e Ben Kovitz, ma macari grazzi a l'opra di Jimmy Wales, ca mittìu a dispusizziuni i server nicissari pî spirimenti. 

Wikipedia usa software lìbbiru, zoè pinzatu ncapu ê riflissiuna di Richard Stallman, funnaturi dâ Free Software Foundation, u quali fu prubbabbirmenti u primu a tiurizzari u bisognu d'aviri macari na nciclupidìa cumplitamenti lìbbira.

Scn.wiki nascìu nnâ secunna mitati dû uttuvìru 2004 chî nizziatura dû forum a linguasiciliana.org. 

scn.wiki veni uspitata supra u stissu server di l'autri Wikipedi.

A virsiuni siciliana di Wikipedia ca stai liggennu accamora è suprannuminata scn.wiki.

I server di Wikipedia sunnu bastanti nichi: na dicina di computer (du' database e quarchi server web), ca s'attròvanu nna na stanza ca òspita i server di Bomis.com.
U pruggettu veni finanziatu principalmenti di na pirsuna, cchiù li dunazziuna vuluntari, avìa esattamenti nû travagghiaturi pû primu annu e doppu nuḍḍu cchiù, e li server sunnu manijati di na pirsuna part-time, puru chista  a tìtulu di vuluntariatu.

Nun asisti na prununza ufficiali, ma quarchi pussibbilitati sunnu:

Cirtamenti, usamu «nciclupidìa» ntâ Wikipedia siciliana.




#Article 2: Sicilia (1519 words)


  

La Sicilia eni n'ìsula ntô Mari Meditirraniu. Si stenni pi 25,708 km² di supirfici e cci nni càmpanu 5.098.034 abbitanti (1998). È la cchiù granni riggiuni d'Italia e
rapprisenta nu dudicèsimu di lu tirritoriu talianu.
Lu nùmmaru d'abbitanti eni lu terzu cchiù àutu di tutti li riggiuna di l'Italia. Havi na dinzitati di pupulazzioni di 198 abbitanti p'ogni km².  Palermu eni la capitali cu na pupulazzioni di quasi 700.000 abbitanti. La Sicilia si cumponi di 9 pruvincî e havi un tutali di 390 cumuna di li quali 199, lu 51%, hannu menu di 5.000 abbitanti. La pupulazzioni risidenti nta sti cumuna cu menu di 5.000 abbitanti rapprisenta lu 10% di tutta la pupulazzioni dâ riggiuni.

La Sicilia eni unu dî centri turìstichi cchiù mpurtanti di la Ripubbrica Taliana e ntô sèculu XVIII era l'ùrtima tappa dû viaggiu ca li picciotti aristucràtici ngrisi facìanu 'n Europa pi struìrisi.

La Sicilia eni l'ìsula principali di l'Italia e di tuttu lu Mari Meditirraniu. Nclusi ntrâ riggiuni dâ Sicilia sunnu sti diversi ìsuli minura: lu gruppu di l'Ìsuli Eolî (Lipari), Ìsuli Ègadi, Ìsuli Pilaggî, e l'ìsuli di Pantiddarìa, Lampidusa e di Ùstica.
L'ìsula eni assai muntagnusa e cchiù picca dû 14% dû sò tirritoriu eni chianu. Lu chianu cchiù granni è la Chiana di Catania. Lu Salsu è lu ciumi cchiù longu: 144 km. 

L'ìsula eni spartuta dû cuntinenti pi menzu dû Strittu di Missina (circa 3km).
La Sicilia havi lu cchiù granni vurcanu d'Europa, l'Etna (vurcanu), chi ancora eni attivìssimu. Tutta la riggiuni veni assuggittata a n'attivitati giològgica, e dui ìsuli vennu chiamati comu  àutri dui vurcani attivi, zoè Stròmbuli e Vurcanu.

L'ìsula di Sicilia pigghiau lu nomu di li Sìculi, un pòpulu c'accuminzau la sò storia nta tèmpura luntani. Pi la sô furma trianculari, la Sicilia, prima d'èssiri chiamata accussini, fu chiamata di li Greci Trinacria, chi veni a diri Terra a tri Punti, picchì la Sicilia eni effettivamenti la terra di li tri prumuntorî: Capu Faru, o Piloru, a Est, p'agghiri Missina; Capu Boeu, o Lilibbeu, a Ovest, p'agghiri Marsala; e Capu di l'Ìsula di li Currenti, a Sud, p'agghiri Capu Passaru. 

La Sicilia eni vagnata di l'acqui tèbbiti di tri mari: Mari Tirrenu, a Nord, Mari Meditirraniu, a Sud, e Mari Joniu, a Est. Tutti e tri sti mari, nni la giografìa munniali, hannu nu nomu sulu: Mari Meditirràniu, chi veni a diri « mari 'n menzu a li terri ». La Sicilia havi, nta lu Meditirràniu, na pusizzioni stratèggica assai bona, cu lu Strittu di Gibbilterra a Ovest, lu canali di Suez a Sud-Est e lu Strittu di Missina a Nord-Est. Lu puntu cchiù vicinu a l'Italia, nni lu strittu di Missina, è di tri chilòmitri e menzu. Lu puntu cchiù vicinu â Tunisia, ntô Canali di Sicilia, è di centucinquanta chilòmitri. È nta la Sicilia chi avemu l'Etna, lu vurcanu cchiù granni d'Europa, cu n'autizza di 3.343 metri, o quasi dùdici mila pedi. La basi di lu vurcanu è di 200 chilòmitri. A stu vurcanu, duranti la duminazzioni àrabba, ci fu datu, di l'Àrabbi, lu nomu di Gebel Utlamat chi voli diri muntagna di focu, n'autru nomu eni Mungibeddu.

Giofisicamenti l'arcipèlacu maltisi, e la pinìsula rausana (Sarausa, Rausa) sunnu ntâ chiattafurma cuntinintali africana: n'àutri paroli sti dui riggiuni, nzèmmula a l'ìsuli Pilaggî, sunnu parti dû cuntinenti africanu. 

Malta fici puliticamenti parti dâ Sicilia nzinu a lu 1798 e li Maltisi sunnu di urìggini Siciliana ppi chissu lu Maltisi havi tanti palori Siciliani, picchì veni di lu Siculu-Arabbu chi si parrava 'n Sicilia nni l'ebbica Arabba.

Lu clima dâ Sicilia è di tipu subtropicali, cu stati càudi e timpiraturi ca pònnu agghicari a 40 gradi cintigradi, e verna rilativamenti miti, cu timpiraturi ca raramenti scìnninu sutta li 5 gradi.

Câ sò pusizzioni giogràfica, la timpiratura piacenti, la campagna abbunata e lu tirrenu vurcànicu allatu a l' Etna assai riccu e pruduttivu, la sò propia storia è una dî verri e dî ribbellamenti. 

Abbitata dî Sìculi, dî Sicani e di l'Elimi, già dû terzu millenniu a.C., ntô VIII sèculu a.C. foru li Finici chi si nstallaru ntê banni uccidintali. Ntô sèttimu sèculu li Greci funnaru diversi culònî ntê banni a urienti, 'n particulari Naxos, Camarina, Missina. Sarausa funnata ntô 734 a.C. fu la citati cchiù mpurtanti. Ntô 212 a.C., doppu â scunfitta di parti dî rumani, la Sicilia addivintau na pruvincia, sfruttata dî rumani pû furmentu, lu vinu e li tassi chi li cuvirnatura di l'èbbica mpunìanu â pupulazzioni. Cèlibbri fu a stu prupòsitu lu malu cuvernu di Verri. Ntô 464, la Sicilia è mmasa dî Vànnali a cui ntô 491 si sustitueru l'Ostrogoti di Tiuduricu chi ci dèttiru nu certu sviluppu ecunòmicu e suciali. Ntô 535 lu ginirali bizzantinu Bilisariu allibbirtau la Sicilia dî bàrbari. La Sicilia fici parti dû mpiru bizzantinu. Dû 663 ô 668, lu mpiraturi Custanti II eliggiu comu capitali Sarausa, pi megghiu addifènniri la Sicilia dî bàrbari e dî primi ncursioni mussurmani. Ntâ secùnna mitati du IX sèculu, l'àrabbi sbàrcaru a Mazzara, cunquìstaru Palermu c'addivintau la nova capitali, e cacchi annu doppu, cu la cunquista di Sarausa ntô 878, la Sicilia è ntiramenti ntê manu di l'àrabbi. Addivintau allura n'emiratu fatimita, pròspiru e tulliranti. 

Tra lu 1060 e lu 1091 la Sicilia fu arricunquistata dî nurmanni, e nnô cursu dû sèculu XII addivintau un regnu putenti c'agghicau a l'àpici sutta lu putiri di Fidiricu II di Hohenstaufen chi murìu ntô 1250. Ntô 1266 la Sicilia passau ntê manu francisi, ma li vespru sicilianu dû 1282 marcaru la fini dû putiri di l'Angiò. La Sicilia passau pirciò sutta lu putiri araunisi e pi cchiossai di un sèculu cuntinuava na verra cu Nàpuli addimentri ca la Sicilia arristava nnipinnenti cû nomu:  Regnu di Trinacria. A pàrtiri dû sèculu XV, li curuni d'Arauna e Spagna si junceru e di ddu mumentu nzinu ê Burbuna, la Sicilia veni cuvirnata nzemmula a la Spagna avennu lu stissu re.  

Ntô 1713 passau ê Savoia 'n scanciu dâ Sardigna. Ntô 1734 lu Regnu di Sicilia era cuvirnatu di Carru di Burbuni.  Tra 1812 e 1848 cci foru armenu quattru rivuluzzioni ntrâ Sicilia contra li Burbuna chi l'avìanu junciuta ô Regnu di Napuli chiamannu lu novu statu Regnu dî Dui Sicilii. L' ùrtima fu la rivuluzzioni nnipinnintista siciliana dû 1848, chi appi lu risurtatu di nu cuvernu nnipinnenti dî Burbuna, cu la sò custituzzioni assai avanzata, chi durau pi 16 misi.   

Li cammisi russi di Garibbardi sbarcaru a Marsala ntô 1860.  Li  siciliani ajutaru a Garibbardi, pirchi iddu avìa purmisu chi facìa ’na ripubbrica, e l’ugualitati pri li siciliani; pirò nun fici ne ripubbrica ne ugualitati. Cu nu plibbiscitu fausu (puru li morti jeru a votari) cacchi misi doppu la Sicilia fu junciuta, no cu 'na ripubbrica, ma cu 'na munarchia, lu regnu d'Italia. A pàrtiri di jornu 16 nzinu ô jornu 22 di sittèmmiru 1866 li Siciliani s'arribbilaru a lu novu patruni Talianu ni lu Ribellamentu dǔ Setti e menzu picchì durau giustu setti jorna e menzu prima chi l'asercitu talianu, cumannatu di Raffaele Cadorna appi l'ordini di sparari puru chî cannuna , ddu jornu mureru circa 1000 Siciliani chi vulìanu arrè la libbirtati pâ Sicilia.

Lu 19 di uttùviru 1944, vista la trasuta 'n verra di l'Italia e la puvirtati chi c'era 'n Sicilia, lu populu Sicilianu sempri 'n Palermu s'arribbilau arrè a lu statu talianu, e fu tannu chi l'asercitu talianu di lu 139° reggimentu fanteria di la Reggio (ex Sabauda) appi l'ordini di sparari ncapu sta fudda di cristiani chi nun eranu armati e addumannavanu pani e travagghiu, mureru circa 30 cristiani e chiossai di 158 foru firuti. Chissa fu la prima straggi di l'Italia doppu l'ebbica fascista, e accussini tanti Siciliani accuminzaru a addivintari nnipinnintisti. E grazzi a lu Muvimentu Nnipinnintista Sicilianu nascìu l'asercitu sicilianu ntisu E.V.I.S. ('n talianu Esercito volontario per l'Indipendenza della Sicilia).

Doppu la secunna guerra munniali, e la riprissioni di lu muvimentu nnipinnintista, ntra Sicilia e Italia ci fu un trattatu di paci firmatu di Umbertu II di Savoia, la Sicilia addivintau la prima riggiuni autonuma e uttinni na certa autunumìa amministrativa, cu parramentu e liggi propî. Sfurtunatamenti ancora òi lu statu talianu nun appreca lu Statutu d'autonumìa sicilianu puru siddu fa parti dâ so' costituzzioni, cu lu risurtatu chi 'n Sicilia travagghiu nun ci nn'eni e nun si pò sviluppari comu lu nord Italia.

Dû 1946 la Sicilia godi di na certa autunumìa amministrativa. L'Assemblea Siciliana è lu parramentu sicilianu chi havi la sedi a Palazzu dî Nurmanni, 'n Palermu. Lu parramentu sicilianu eni unu di li cchiù antichi dû munnu. Novi pruvinci fannu parti dâ Sicilia: Palermu, Catania, Missina, Sarausa, Rausa, Girgenti, Trapani, Cartanissitta e Enna.

La Sicilia, già di l'antichitati, hà datu cuntribbuti culturali di tutti li campi dâ cultura. Artisti e ntillittuali siciliani secunnu li vari campi dâ cultura si distingueru ntî sèculi ggià a pàrtiri di l'antichitati.

La cultura n Sicilia si manifesta cu na certa vivacitati di la cirazzioni artistica, ntô cìnima, cô Festival ntirnazziunali di Taurmina ntô tiatru, chi si distingui ntô tiatru di prosa, tiatru anticu, rapprisintatu ogni annu ntê tiatra grechi di Sarausa, Taurmina, Seggesta, e ntô tiatru n Lingua siciliana, puru assai apprizzatu. 




#Article 3: Jàpicu di Lintini (112 words)


Jàpicu di Lintini (o Giacomo da Lentini o Jacopo da Lentini 'n italianu) nascìu a Lintini, Sicilia ntâ prima parti dû Ducentu. Comu a Pier della Vigna fici lu nutaru a la curti di Fidiricu II di Hohenstaufen (Fidiricu I di Sicilia) a Palermu ntra lu 1233 e lu 1240. Veni mintuvatu ntâ Cummedia e puru ntô De Vulgari eloquentia di Dante Alighieri. Jàpicu di Lintini è cunziddiratu lu cchiù cèlibbri e nfruenti dî pueti dâ Scola Siciliana. Sicunnu li studiusi fu iḍḍu lu mminturi dû sunettu. Scrissi Amor è un sol desio che ven da core e Meravigliosamente un amor mi distringi . 

Murìu ntô 1246.

St'asempiu è trascrittu 'n sicilianu:




#Article 4: Tiatru sicilianu (467 words)


Lu tiatru sicilianu, comu li tiatri di àutri littiraturi, è arti, cultura, e manifestazioni di modi di viviri e di diri; è scola pi cu' s'affaccia a la maturazioni di la propria furmazioni. 

Già ntô 1300 lu chiù curaggiusu di l'artisti mpruvvisati, tirannu un filu tra du pali e facennucci scurriri un linzolu, si nvintava lu primu tiatru mbulanti sicilianu. Stu attrivitu artista, utilizzannu la genti di li tanti quarteri comu atturi e mmitaturi d'iddi stissi, dava vita a smaccusi spittaculi e a forti dinunci, tintannu di daru vuci a ddi minuranzi ca vinianu murtificati di li putenti e di li guverni.

Pi tantu tempu li mpruvvisati atturi foru difiniti i Nesci e parra, overu li artisti dilittanti ca vinianu scritturati nta li pubblichi chiazzi pi tanticchia di dinaru di parti un altrittantu mpruvvisatu mprisariu e misi supira a lu palcuscenicu a ricitari, spinciuti ccu forza e ccu stu chiaru avvirtimentu: Nesci e parra... si voi manciari!!

Non c'erinu cupioni di leggiri o di mparari a mimòria, la ricitazzioni era, comu dissi già, mpruvvisata, nvintata nta ddu mumentu, overu cugghiuta di la fantasia di lu nascenti artista, di zoccu la so arma avìa finu a ddu puntu riggistratu di l'eventi vissuti, e avìa a funziunari. Difatti, siddu li svinturati atturi nun arriniscianu a fari ridiri lu pubblicu, sàutavinu lu manciari e, di sècutu, cci lu facianu sàutari puri a li loru figghi. 

Li facchini, suprannuminati Vastasi , sia nta li chiazzi ca nni li casuddi, o puru anchi dintra li poviri casi di la genti di Palermu e di Catania, dibuttavinu ccu li so' vastasati, ca erinu beddi e ronichi farsi purtatrici di surriri e filicità a tanta genti. 

Di st'attrivitu esempiu, nasceru poi puru li pupari siciliani e la miravigghiusa Opira di pupi ca rapprisintava, nni un virnaculu sicilianu pueticu, la storia di l'epopea midiuvali di li paladini di Francia. 

Fu di stu curaggiu e di la capacità populana di sfruttari la fantasia ca nasciu lu veru tiatru sicilianu, un veru trisoru sia pi li citadini simplici ca puru pi llustri siciliani, comu lu foru Raja e Pitrè; o atturi comu Giovanni Grasso, Rosina Anselmi, Angelo Musco, Turi Ferro, Tuccio Musumeci, Pippo Pattavina, Leo Gullotta.

La formula di lu tiatru sicilianu di lu passatu nun era cumplicata: puvirtà+risu=arti! È di sta simplici addizzioni ca jiunci finu a nuàtri, ccu tutta lu so carrricu di umurismu, lu tiatru sicilianu: cunsiguenza di na rialtà sincera e non fàusa, comu spissu è chidda di lu tiatru naziunali d'oggi.

Nsèmmula a la puisia (figghia puri idda di la stissa radici culturali), lu tiatru sicilianu accuminciò a carattirizzarisi lentamenti, ma poi addivintau comu la naca di tutti li culturi, facennu nasciri auturi di talentu comu Nino Martoglio, Vitalianu Brancati, Federicu De Roberto, Pippu Fava e di lu geniu di Luigi Pirandellu.




#Article 5: Italia (535 words)


Italia, Talia u Tàlia, (Talianu: Italia); Nomu ufficiali, Ripùbblica Tàliana (Talianu: Repubblica Italiana), è nu statu di l'Europa.

La storia di l'Italia accuminza cu la storia dî pupulazzioni chi abbitaru li vari tirritori dâ pinìsula e di l'ìsuli nta lu primu millenniu a.C. Tra li cchiù mpurtanti nutamu li Etruschi, li latini, li Galli e li Greci chi agghicaru ntô sud a pàrtiri di l'VIII sèculu avanti cristu. La civilizzazzioni greca prima e rumana ciurìu 'n Italia nzinu â fini dû V sèculu doppu cristu. 
Lu mediuevu vitti l'Italia nvasa di vari pupulazzioni cussidditti barbari, tra cui l'Ostrogoti e li Vànnali. Li bizzantini tra lu VI e lu X sèculu arrinisceru a cuntrullari vari zoni dû sud ancora sutta nfluenza greca. Ntô IX sèculu l'àrabbi accuminzaru a pigghiari lu cuntrollu dâ Sicilia, dâ Sardegna e di vari àutri tirritori dû sud.   

Li longobbardi e li nurmanni foru li prutagunisti dî vicenni italiani dî sèculi X, XI e XII. La cità di Roma, sacchiggiata diversi voti e  'n ruvina doppu la fini di lu mpiru rumanu era la sedi dû papatu, chi cuntrullava direttamenti o ndirettamenti làrichi zoni di l'Italia cintrali. L' Italia ha statu pi sèculi divisa in principati, regni, ducati, chi spissu èranu in mali rapporti ntra di iḍḍi. Versu lu XII sèculu si sviluppanu nta diversi banni li cumuni, e nàsciunu ripùbbrichi assai attivi, comu li ripùbbrichi marinari di Venezzia, Amalfi, Pisa e Genuva. Lu Rinascimentu sinna appoi nu sviluppu culturali assai mpurtanti. E' l'èbbica di Liunardu da Vinci, Michilàncilu Buonarroti, Botticelli, Lurenzu dî Mèdici, Niccolò Macchiavelli e tanti àutri chi dùnanu lustru all'Italia puru fora dû sò tirritoriu. 

Articulu principali Regnu d'Italia.
Ntô 1860, chî Milli, Garibbaldi sbarcau a Marsala, e annittìu lu sud di l'Italia ô regnu di Sardegna. Unificata ntô 1861, L'Italia attrivirsau nu primu perìudu unni era na munarchìa parramintari. Sutta Vittoriu Emanueli III lu primu ministru fu Benitu Mussolini di lu 1922 ô 1943. Mussolini fu la causa di la trasuta di l'Italia ntâ Secunna Guerra Mondiali dû latu di l'Assi chi lijava l'Italia, la Girmania e lu Giappuni.

La guerra si pirdìu, a Mussolini l'ammazzaru pinnènnulu câ testa a pizzuni e ntô 1946 nu referendummi promulgau la Ripùbblica. 

Lu fini dâ guerra e l'allianza stritta cu l'amiricani, purtau grazzi puru ô Pianu Marshall a nu sviluppu econòmicu chi sviluppau tutta la so forza nta l'anni 60 e chi purtau l'Italia a li vèrtici di l'econumìa munniali, na pusizzioni chi manteni oji grazzi ê so nnustri, ô so pòpulu e a l'attrattiva dî so cità, meta di turisti chi vèninu di tuttu lu munnu a miliuna ogni annu.

Italia si sviluppa longu na pinìsula nta lu menzu dû Mari Meditirraniu, e lu sô tirritoriu cumprenni du' ìsuli maggiuri, la Sardigna e la Sicilia e diversi arcipèlachi. Ô nord, lu tirritoriu è dilimitatu di la catina di li Alpi, chi marca la fruntera ccu la Francia, la Svizzira, l'Austria e la Slovenia. La costa est duna ntô Mari Adriaticu e a suddest ntô Mari Joniu. La costa ovest duna ntô Mari Tirrenu. Ô sud la Sicilia chiudi lu tirritoriu ccu lu Canali di Sicilia, ca sparti lItalia di la Tunisia e di la Libbia.

Li cità cchiù mpurtanti sunnu: 




#Article 6: Lingua siciliana (4050 words)


La lingua siciliana eni na lingua rumanza (niulatina) parrata suprattuttu ntâ Sicilia, ma videmma a lu cuntinenti. Sparti ca lu sicilianu di Sicilia, li parlati miridiunali comu lu calabbrisi centru-miridiunali (puru si u riggitanu faci parti dû sicilianu di Sicilia), lu salentinu (parratu nta tutta la pruvincia di Lecci, casi tutta chidda di Brìndisi menu Fasanu e Cisterninu), lu tarantinu miridiunali (parratu ntô sud di la pruvincia di Tàrantu) e lu cilentanu (parratu ntô Cilentu, Campania) sunnu puru di tipu sicilianu (appartèninu ô gruppu sicilianu). Sti parlati d'Italia miridiunali fannu parti dâ lingua siciliana 'n senzu largu.

Ethnologue  discrivi la lingua siciliana comu na lingua abbastanti distinta di lu talianu, tantu di putìrilu cunziddirari na lingua spartuta.

È ntirissanti nutari ca la sprissioni lingua siciliana pò significari dui cosi:

Puru siddu verti scrittura siciliani ùsanu ancora la sprissioni Lingua siciliana sulu n senzu ristrittu, zoè sulu pi li parrati dâ Sicilia, ginirarmenti li scinziati ntirnazziunali ùsanu la sprissioni Lingua siciliana n senzu largu pi zoccu pàrranu li calabbrisi (chiddi dâ Calabbria centru-miridiunali), li siciliani e li salentini.

Lu salentinu e lu calabbrisi sunnu cunzidirati di li scinziati comu parrati di tipu sicilianu pi mutivi funètici, lissicali e grammaticali. Puru siddu lu calabbrisi e lu salentinu nun dirìvanu direttamenti dû sicilianu di Sicilia, foru assai nfruinzati d'iddu. Oi nun si pò usari la sprissioni Lingua calabbrisa e mancu chidda Lingua salentina pirchì scintificamenti lu salentinu e lu calabbrisi nun ponnu èssiri cunzidirati comu lingui spartuti dâ lingua siciliana n senzu largu.

Ntô passatu la lingua siciliana n senzu largu fu nfruinzata dû francisi, dû pruvinzali, e dû nurmannu (tri parrati di tipu gàllicu) e Ethnologue dici ca sta lingua avissi a èssiri classificata comu Rumanza miridiunali mmeci di Itàlica-uccidintali.

La lingua siciliana n senzu largu veni parrata di circa 10 miliuna di pirsuni (zoè di na pupulazzioni nettamenti supiriuri a tanti lingui europei, comu lu finlannisi 6 000 000, o lu danisi 5 326 000) ntô munnu, sparsi pi mitati 'n Sicilia, e l'àutra mitati 'n Calabbria, nnô Salentu e nnô Cilentu e dî cumunitati di l'emigrati a l'èstiru ca trasmèttinu li sò parrati di patri a figghiu. La maiuranza di st'ùrtimi casi s'attròvanu ntê paisi ca hannu attiratu assai emigrati siciliani, calabbrisi, salentini duranti lu cursu dû sèculu passatu, particularmenti, li Stati Uniti d'Amèrica, lu Canada, l’Australia e l’Argintina. Nta l'ùrtima vintina d'anni, assai siciliani e calabbrisi migraru puru nnî banni nnustriali di la parti nord di l'Italia, e videmma ntô restu di l'Europa, spiciarmenti n Girmania, Svìzzira, Francia e Belgiu.

La lingua siciliana, ca diriva dû latinu vulgari, è cumpunuta di tri varianti principali (salintinu, calabbrisi centru-miridiunali, e sicilianu di Sicilia). Sta lingua nterriggiunali havi certi carattirìstichi propi ca la rènninu diversa di l’àutri lingui ca sunnu parrati ntî zoni cunfinanti. Li tratti ginirali siquenti (cu asempi ntê tri granni varianti: siclianu, calabbrisi e salintinu) sunnu accarunu di li canciamenti dû latinu ca si fìciru duranti l’evuluzzioni dâ lingua siciliana.

([o] o è cchiù diffusu di ([wo] uò : ròta-ruòta)

([e] e è cchiù diffusu di ([je] iè : vèntu-vièntu)

([e] e è cchiù diffusu di ([ja] ià : tèmpu-tiàmpu)

([o] o è cchiù diffusu di ([wa] uà : lòcu-luàcu, picciòttu-picciuàttu)

([o] o è cchiù diffusu di ([we] uè : pòrcu-puèrcu, pòcu-puècu)

Pi cchiù dittagghi, liggiti l'artìculu Paraguni tra sicilianu, calabbrisi e salintinu.

Pi cchiù dittagghi, liggiti l'artìculu Paraguni tra sicilianu, calabbrisi e salintinu.

Lu sistema di scrittura cchiù usatu pi scrìviri la lingua siciliana è ginirarmenti di tipu latinu, e chistu nta tutti li tri varianti: sicilianu di Sicilia, calabbrisi centru-miridiunali, e salintinu.

L'alfabbetu sicilianu è quasi lu stissu di chiddu talianu, câ diffirenza ca lu sicilianu avi lu signu «Dd» pû sonu cacuminali e riteni la «j». La «j» s'attrova ô principiu di tanti palori siciliani, p'asempiu: jinnaru, jiri, jìnchiri, jornu, jattu, eccetra. Nta stu circustanzu, la «j» havi la qualitati di nu cunzunanti, e dunca s'havi a scriviri «lu jornu» (e no «l'jornu»). Si vidi puru li formi «innaru», «iri» e «iornu» (nnô postu di «jinnaru», «jiri» e «jornu»). Sparti dâ ammiguitati ca sti formi pòrtanu, lu verbu «jiri» scrittu «iri» poi nn'havi li soi limmitazziuna scrivennu ntô passatu rimotu, p'asempiu: «iu ìi» (o iìi?) e «iddu iu». Si vidi sùbbitu ca «ju/iu jìi» e «iddu jìu» si prisèntanu cchiù chiari e puliti. Comu lu talianu, la «j» si usava 'n pusizzioni ntirvucàlica, ma puru ntô sicilianu si sta spirennu adaciu adaciu. Asempi: haju-haiu; maju-maiu; staju-staiu; vaju-vaiu; eccetra. Ma a li voti, puru st'usu arresta mpurtanti ntô sicilianu pi fari lu lèggiri cchiù chiaru e fàcili. N'asempiu è la palora «addijiri» mmeci di «addiiri». Si vidi sùbbutu ca l'ùrtima forma addiventa assai ammìgua pi chiddi ca nun canùscinu la palora. S'attròvanu tanti asempi di stu gèniri.

Lu sonu dâ «J» si cancia ô principiu di na palora, addippinnennu quali littra veni prima, p'asempiu: «haiu a jiri» si prununza /aiu agghiri/; e «un jornu» si prununza /ungnornu/.

La grammàtica di Sarvaturi Camilleri  porta macari la littra «DD», lu sonu retruflissivu ca si senti 'n «beddu». Facirmenti sta littra rapprisenta lu sonu cchiù distintu dû sicilianu. Puru siddu rapprisenta nu sonu unicamenti sicilianu, lu fattu è ca la gràfica pi stu sonu hà statu sempri na cosa disfìcili ntô senzu d'arrivari a n'accordu tra li scrittura siciliani. Si vidi spissu «DDR» e «DDH» ma la majuranza dî scrittura ùsanu (e usaru) la «DD» simpricimenti. Lu vucuabbulariu sicilianu di Piccittu usa lu signu «ḍḍ» chi veni macari cunzigghiutu dâ Cadèmia Siciliana.

N'àutru sonu sicilianu chi hà sempri avutu li soi difficurtati, e lu sonu sicilianu chi discenni dû latinu «FL», p'asempiu flatus = «ciatu»; flumen = «ciumi», eccetra. Certi scrittura spirimintaru cu la «ç» pi riflèttiri stu sonu (anticchia comu lu sonu «sci-» ma cchiù strascinanti). Ma quasi tutti li scrittura cèlibbri, e li studiusi comu Giuseppi Pitrè e Camilleri, usaru la «ci» sìmprici. Li vucabbulari di Piccittu pòrtanu sta gràfica: «ç», ma ntô stu casu chiossai pi fari chiaru la prununza ca pi suttaliniari lu scrìviri.

Cci nni sunnu n'àutru dui soni particulari chi mèritanu na discussioni:

La «e» e la «o» hannu na carattirìstica particulari ntô sicilianu. Si mùtanu rispettivamenti 'n «i» e «u» quannu pèrdinu l'accentu tònicu. Camilleri li chiama li vucali mòbbili.

Asempi: veru - viritati; cottu - cuttura; sola - suletta; pedi - pidali; lettu - littinu; ventu - vintagghiu; sonnu - sunari; coru - curista; testa - tistardu; tronu - truniari; frenu - frinari; volu - vulari; sonu - sunari; lotta - luttari.

Si tratta di na rèula assai custanti ntô sicilianu, ma li ccizzioni s'attròvanu, spiciarmenti tra li tèrmini cchiù muderni. Pi quantu riguàrdanu li cuniugazzioni dî verbi, sta rèula si rispetta senza nudda ccizzioni, p'asempiu:

Lu sicilianu nun è ricanusciutu comu lingua ufficiali di nudda banna, mancu n Italia. Nun cc’è nuddu stitutu ufficiali, n Sicilia o fora, ca règula la lingua nta nudda manera. 

Lu Parramentu riggiunali nnipinnenti dâ Sicilia fici na liggi pû nzignamentu dû sicilianu pi tutti li scoli, ma l’avanzati ntô sistema aducativu hannu statu assai adaciati chi menzi fracchechi.

Li noma dâ lingua siciliana chi sunnu pussìbbuli cumprènninu: Càlabbru-Sicilianu, Sicilianu, Sìculu. Lu tèrmini Càlabbru-Sicilianu fa rifirimentu ô fattu ca na forma dû sicilianu veni parrata ntâ strimitati miridiunali dâ Calabbria. La palora sìculu discrivi unu di cchiù granni gruppi pristòrici chi campàvanu ntâ Sicilia prima dâ vinuta dî Greci antichi duranti lu sèculu VIII a.C. (viditi sutta). Veni usata puru comu aggittivu pi discrìviri, spissu 'n parti, l'urìggini di na pirsuna, p'asempiu: sìculu-miricanu o sìculu-talianu.

N Sicilia, li gruppi dialittali o riggiuni dialittali principali unni li parrati sunnu cchiù o menu omuggenî sunnu:

Lu cchiù spissu si tratta di diffirenzi mìnimi e di maneri d'accintari certi palori a na manera scanciu di n'àutra. Accussì ntâ Sicilia nord-uccidintali si parra nu sicilianu ccu n'accentu palirmitanu. Lu trapanisi havi però n'accentu diversu. N'àutra parti mpurtanti è la pruvincia di Catania, unni si parra lu sicilianu cu n'accentu assai carattirìsticu, chi si pò difìniri catanisi. Lu missinisi e lu sarausanu si distìnqunu facirmenti dû catanisi. Lu rausanu è n'àutra forma di dialettu dû sicilianu. Si distinqui facirmenti pi l'usu dâ doppia cc senza h mmeci dâ doppia cch. Accussì a Rausa si dici ciovu e ciavi nveci di chiovu e chiavi. Nta certi banni dâ pruvincia di Missina e dâ pruvincia di Enna, s'attròvanu puru paisi chi pàrranu ancora varî dialetti gallu-siculi ca a picca a picca si sicilianìzzanu chiù assai.

Lu sicilianu di Sicilia veni discrivutu comu èssiri forti, nustanti ca la majuranza dî siciliani pàrranu puru lu talianu, essennu la lingua ufficiali.

Puru siddu la lingua siciliana è na lingua latina, mèritanu èssiri suttaliniati sti dui punti:

Pû fattu dâ sò pusizzioni giogràfica, la Sicilia havi sempri attiratu diversi genti a idda, e dunca la storia e forma dû sicilianu rifletti tutti li pòpuli du Midittirràniu. S'attròvanu cchiù o menu traccî di tutti sti lingui: lu grecu, lu latinu, l'àrabbu, lu francisi, lu lummardu, lu tudiscu, lu pruvinzali, lu catalanu, lu spagnolu e ovviamenti lu talianu; e nun ni scurdamu li primi abbitanti di l'ìsula.

Prima dâ cunquista rumana, la Sicilia era occupata di genti ndìggini (Sicani, Èlimi e Sìculi, l'ùrtimi agghicaru ntra lu primu e lu secùnnu spazziu di mill'anni di tempu a.C.), li finici (chi vìnniru ntra lu dudicèsimu e l'ottavu sèculu a.C.) e li Greci (di l'ottavu sèculu a.C.). 

La nfruenza greca arresta ntô sicilianu nzinu a ora, addamentri, li nfruenzi d'àutri gruppi sunnu menu evidenti. Chiddu chi si pò diri cu cirtizza è c'arrèstanu palori pri-induaurupei 'n sicilianu di n'urìggini miditirrània antica. Dî tri gruppi pristòrici principali, sulu li Sìculi èranu induaurupei e la sò parrata avissi a èssiri culligata cu chidda falisca e latina. 

La siquenti tabbella suttalinia pirfettamenti la difficultati ca s'attròvanu l'etimoluggisti chi stannu ricircannu li diversi sutta-stratificazzioni dâ lingua siciliana.

Sta situazzioni s'apprèca p'assai dî vucàbbuli chi si vìdinu ccà sutta. Tanti voti putemu diri cu cirtizza di unni veni na palora, àutri voti cci sunnu dui o tri pussibbilitati. Putemu sapiri ca na palora è d'urìggini greca, ma nun sapemu siddu veni dû grecu anticu, o dû grecu bizzantinu, o macari siddu appi n'àutra fonti cumpritamenti diversa p'agghicari 'n Sicilia (p'asempiu, via lu latinu, ma èssiri ancora na palora d'urìggini greca).

Li palori cu n'urìggini miditirrània pristòrica tràttanu spissu di chianti ndìggini dû miditirràniu o d'àutri elimenti naturali. Tinennu accura a l'avvisu di supra (siddu cci sunnu àutri pussibbilitati pi na fonti, chissi vennu dati), li siquenti sunnu asempî di sti tipi di palori cu na pruvinenza pristòrica:

Tanti linguisti pàrranu di cullijamenti a l'antica lingua indu-aurupea, lu sànscritu, ma a stu puntu li linguisti nun sunnu d'accordu. Sparti di quarchi vucàbbulu, iddi pùntanu a certi modi grammàtici, comu la cunzunanti sànscrita Rhj ( ŗ ) di tŗenu, stŗittu, ŗonni,  ecc. Àutri palori siciliani cu n'urìggini induaurupea antica :

Ssi vucàbbuli siciliani sunnu d’urìggini greca (ammustrannu puru chiddi chi forsi agghicaru ô sicilianu via lu latinu) :

Lu latinu vulgari vinni parratu dî surdati rumani quannu accupàvanu l'ìsula e la Sicilia addivintau na pruvincia di Roma (circa 261 a.C.). Stu latinu nun ni duna la basa dâ lingua siciliana comu la canuscemu oi pû fattu d'àutri accupazzioni chi si succidèttiru, ma forsi quarchi palora latina supravivi di st'èbbica, p'asempiu:

Cci sunnu prisenti nflussi di diversi àutri lingui europei e puru nfruenzi àrabbi. Palori comu muarra chi veni dû francisi armoir; palori comu agghicari chi veni dû spagnolu llegar. 

Ntô 535, lu Mpiraturi Justinianu I fici addivintari la Sicilia na pruvincia Bizzantina, e pâ secùnna vota ntâ storia siciliana, la lingua greca si sintìa pi tutta l'ìsula. Ma quannu lu putiri Bizzantinu accuminzau a arridducìrisi, la Sicilia vinni cunquistata adaciu adaciu dî saracini di l'Àfrica dû nord, dû sèculu X nzinu â mitati dû sèculu XI. St'Emiri àrabbi èranu munarchi avanzati e ntilliggenti e la Sicilia sfruttau un pirìudu di pruspiritati ecunòmica e d'attivitati ntillituali. La nfruenza àrabba si vidi nta circa 300 palori siciliani, di cui la maiuranza tratta d'agricultura e sìmuli. Chissu havi senzu, pirchì li saracini purtaru cu iddi 'n Sicilia li cchiù muderni mètudi d'abbivirazzioni e cultivazzioni - tanti chianti ntraminzati di l'àrabbi tannu, ancora sunnu tra li cchiù ndèmici dâ Sicilia oi. 

Quarchi vucàbbulu d'uriggini àrabba:

Li noma di cità o di lucalità custeri, comu Marsala, Marzamemi, Marza, vennu di l'àrabbu Mars chi signìfica portu. Marsala signìfica portu d'Allah (Diu). Puru Caltanissetta e Calascibetta vennu di l'àrabbu.

Ntâ linguìstica stòrica videmu ca l'àrabbu nun sulu lassau tanti palori ntô sicilianu, ma puru tracci ntâ grammàtica, ca puru siddu è latina, nun lu è cumpritamenti.

Versu lu 1000 l'Italia miridiunali e la Sicilia, eranu n'ammiscata cumplessa di stati, di lingui, riliggiuni e pòpuli. Tutta la Sicilia era duminata dî saracini, sarvu la parti nord-livanti, chi era principarmenti greca e cristiana. Lu stremu sud dâ pinìsula taliana facìa parti dû Mpiru bizzantinu e si parrava principarmenti lu grecu, puru siddu assai cumunitati avìanu na certa nnipinnenza di Custantinòpuli. Lu principatu di Salernu era lummardu. Li lummardi (o langubardi) avìanu accuminzatu a trasfurmari arcuni di tirritorî bizzantini e avìanu arrinisciutu a stabbìliri arcuni cità-stati ndipinnenti. Era nta stu cuntestu ca li nurmanni si cci traseru nnâ storia di l'Italia miridiunali pûn nùmmuru sempri criscenti duranti la prima mitati dû sèculu XI.

Quannu li dui briganti cchiù famusi dî nurmanni di l'Italia miridiunali, Ruggeru I di Sicilia e lu sò frati, Rubbertu Guiscardu, accuminzaru la sò cunquista dâ Sicilia ntô 1061, già cuntrullàvanu lu stremu sud di l'Italia (la Pugghia e la Calabbria). Ruggeru avìa bisognu di na trintina d'anni pi cumpritari la cunquista dâ Sicilia (Rubbertu murìu ntô 1085). D'accussì, accuminzau arreri la latinizzazzioni e la cristianizzazzioni dâ Sicilia. Nu granni nùmmuru di palori nurmanni traseru la nova lingua duranti stu pirìudu, p'asempiu: 

Li siquenti fattura, evidenti duranti o sùbbitu doppu la cunquista nurmanna, èranu mpurtanti nnâ furmazzioni dâ lingua siciliana: 

Ccà supra putemu vìdiri li fattura principali chi hannu ditirminatu la furmazzioni dâ lingua siciliana comu la canuscemu oi. La basa dû latinu vulgari (principarmenti dâ Campania) era sìmuli ô latinu vulgari nna l'Italia cintrali (e dunca, putemu cunchiùdiri, abbastanti sìmuli ô latinu vulgari nnâ Tuscana chi nfini addvintassi la basa pâ lingua nazziunali). Stu suttastratu linguìsticu campana era nfruinzata di tanti nfruenzi gàllichi prisenti 'n Sicilia, vali a dìciri francu-nurmanna e langubàrdica. Sutta di chissu cci attruvamu lu restu di l'idiomi àrabbi e greci chi la nova lingua havi sustituiutu, ma na cintinara di palori di sti du lingui s'arristaru ntô vucabbulariu dâ nova lingua rumanzisca.

Duranti li primi jorna di l'accupazzioni nurmanna, accuminzau nu pirìudu di migrazzioni di l'Italia sittintriunali 'n Sicilia. Pi stu fattu oi cci asisti na dicina di paisi chi ancura dimòstranu sta nfruenza gàllica, unni lu pòpulu pàrra n'idioma chi si pò discrìviri comu èssiri gallu-sìculu. Spissu st'idiomi vennu chiamati dialetti lummardi. Li paisi unni si senti sta nfruenza cchiù forti sunnu Nuvara, Nicusìa, Spillinga, Aidoni e Chiazza. St'idioma nun supravivìu nta l'àutri banni unni s'attruvàvanu culonî lummardi na vota, comu Rannazzu, Bronti e Patirnò (nustanti stu fattu ancura unu s'adduna sta nfruenza nta li parrati lucali). Sta nfruenza, si senti puru ntâ lingua, p'asempiu:

 
L'urìggini di n'àutra nfruenza gàllica, lu pruvinzali, appi armenu tri funti.

Facirmenti lu nùmmaru di nurmanni veri chi cunquistaru la Sicilia (voldiri propiu dâ Nurmannìa) era vasciu, circa 5.000 ô màssimu. Dunca iddi àppiru bisognu di surdati di vintura di l'Italia, e facirmenti di l'àutri banni luntani comu la Francia miridiunali. Nni primi jorna di l'accupazzioni dâ Sicilia, San Frateddu addivintau na furtizza appressu li cunfini tra lu tirritoriu saracinu e chiddu nurmannu. Oi l'idioma di stu paisi dimostra li caratarìstichi dû pruvinzali, e ni fa cunchiùdiri ca certamenti nu gran nùmmuru di surdati di vintura avìssiru a viniri di sti banni. Pi quantu riguarda la nfruenza dû pruvinzali â lingua siciliana cchiù largamenti, cci sunnu autri pussibbilitati. 

Certi palori pruvinzali traseru la lingua duranti la riggenza di Marghirita di Navarra ntra l'anni 1166 e 1171 quannu sò figghiu, Gugghiermu II di Sicilia succidìu ô tronu avennu sulu 12 anni. Tutti li cunziggheri dâ riggina vineru dâ Francia miridiunali, e pi chissu tanti palori siciliani cu na pruvinenza pruvinzali ni vennu di stu pirìudu. 

La scola siciliana di puisia (viditi lu discursu ccàsutta) vinni infruinzata dû pruvinzali dâ tradizzioni dî truvatura. Sta tradizzioni è na parti mpurtanti dâ cultura siciliana, comu putemu vidiri câ tradizzioni di l'òpira dî pupi e li cantastorî. Tanti truvatura pruvinzali sicci rapprisintaru duranti lu regnu di Fidiricu II di Hohenstaufen, e certi palori pruvinzali avìssiru a trasutu la lingua pi stu modu. 
Li siquenti sunnu asempî di palori siciliani d'urìggini pruvinzali:

La Scola siciliana fu na scola puètica ca ciurìu 'n Palermu ntra lu 1230 e lu 1250, duranti lu regnu di Fidiricu II di Hohenstaufen di Svevia (Fidiricu I di Sicilia, 1194-1250). La Scola siciliana havi na granni mpurtanza nta la storia dâ littiratura e la lingua siciliana pirchì cu idda, pi la prima vota, si usau lu vulgari a scopi littirarî. Sta scola littiraria appi na granni nfruenza supra Dante Alighieri, tantu c'assai studiusi chiàmanu lu sicilianu comu patri dâ lingua taliana, cu l'idioma tuscanu facennu di matri.

Quannu Carlu d'Angiò battìu l'asèrcitu di Manfredi di Sicilia ô cummattimentu di Beniventu ntô 1266, appi dui affetti: accabbau lu regnu nurmannu-svevu di 136 anni ntâ Sicilia; e lu centru littirariu di l'Italia si spustau dâ Sicilia â Tuscana. 

Comu nu puntu siccunariu, s'attròvanu nfruenzi tudischi ntô sicilianu, e facirmenti sunnu di na pruvinenza di l'èbbica dî re svevi (di cui Fidiricu I appi lu regnu cchiù longu). Sti palori ni vennu di stu pirìudu:

Doppu li Vespri siciliani ntô 1282, lu regnu vinni culligatu cû regnu aragunisi, e pi cunsiquenza, novi palori di na pruvinenza catalana traseru la lingua duranti lu sèculu siquenti. Pi tuttu lu sèculu XIV, lu catalanu e lu sicilianu èranu tutti dui lingui ufficiali dâ curti riali. Ô stissu tempu lu sicilianu vinni usatu pi nutari li discursi dû parramentu sicilianu (unu dî cchiù vecchi di l'Europa) e p'autri affari amministrativi. Sti palori rapprisèntanu asempî dâ nfruenza catalana:

Duranti lu pirìudu in cui li curuni Araunisa e Spagnola si unceru, versu la fini dû sèculu XV, la tuscanizzazzioni dû sicilianu scrittu nnî ricordi dî curti e dû parramentu avìa accuminzatu. Versu la mitati dû sèculu, stu sviluppu era quasi cumpretu, la nova lingua franca dâ pinìisula taliana avìa pigghiatu lu postu dû sicilianu scrittu - di tannu 'n poi. Lu regnu spagnolu avvanzau stu prucessi pi dui modi mpurtanti: cuntrariamenti a l'Aragunisi, quasi sùbbutu li re spagnoli cci mìsiru li soi rapprisintatni supra lu tronu sicilianu. Pi stu modu, la stima diminuenti dû regnu sicilianu si riflittìu la dicadenza dû sicilianu d'un linguaggiu ufficiali e scrittu ôn linguaggiu parratu principalmenti tra analfabbeti; e la spulsioni di tutti l'ebrei di tutti li duminî spagnoli ntô 1492 trattau nu curpu radduppiatu ntâ Sicilia. Binchì la pupulazzioni si diminuìu pi quasi 10%, tanti di cui èranu patruna di nnustrî mpurtanti, ma sparti di chissu, st'ebrei avìanu statu Siciliani pi 1.500 anni e lu sicilianu era la sò lingua materna chi usàvanu nnî soi scoli. D'accussì la pussibbilitati d'un largu sistema aducativu basatu a l'usu di libbra scritti pi sicilianu si pirdìu pi sempri. Lu regnu spagnolu durau tri sèculi (senza cuntannu li pirìudi borbònici e aragunisi d'ogni latu) e appi na nfruenza significativa supra lu vucabbulariu sicilianu. Li siquenti palori sunnu dâ pruvinenza spagnola:: 

Dû tempu dû Risurgimentu (1860-1861) la lingua siciliana havi statu nfruinzatu significativamentu dû talianu. Stu prucessu s'apprimurau dâ secunna guerra munniali pû fattu di l aducazzioni e l'affettu dî media muderni, accussì assai ca puru a la casa, lu sicilianu non veni usatu cutiddianamenti comu la lingua prifiruta. Nni l'ùrtimi anni lu parramentu sicilianu riggiunali vutau pû nzignari dû sicilianu nnî scoli elemintarî, ma a stu mumentu picca lu nzìgnanu. Nun s'attrovanu quasi nuddu formi dî media chi ùsanu la lingua siciliana. La cumminazzioni di sti fatti signìfica ca la lingua siciliana cuntìnua a aduttari lu vucabbulariu talianu e li soi formi grammaticali a stu puntu ca tanti siciliani stissi nun ponnu distìnguiri tra l'usi dû sicilianu currettu e sgarratu.

(~1575 - 1580)

(~1790)

(~1900)

Ntrâ li studiusi dâ linguìstica cc'è cu riteni ca ntô sicilianu s'ammùccianu modi virbali di «scurrimentu timpurali» (pi   (Motu prisenti-futuru). Ndica l'azzioni accuminzati ntô prisenti e c'hannu à èssiri di sicuru rializzati ntô futuru (privisioni certi o cunziquenzi nicissari). P'asempiu havi à chiòviri, havi a cascari (it's going to rain; it's going to fall - pioverà di certo; cadrà inevitabilmente). Siddu mmeci nun è certu ca succedi, s'usa lu prisenti sìmprici: «forsi chiovi», «mi pari ca casca, si ci prova» (temo che se ci proverà, cadrà).

Naturarmenti nta li nostri jorna sti tèmpura vannu scumparennu o hannu già sparutu pirchì tuttu si va ammiscannu cu lu talianu e ntô particulari stu passatu sicilianu s'ammisca cu lu passatu pròssimu talianu, chi havi rèuli tutti diffirenti.

Appariggiannu lu sicilianu e lu talianu pi quantu si riguàrdanu li verbi, si vìdinu ssi diffirenzi:

Benchì lu sicilianu vinni usatu comu na lingua d'amministrazzioni duranti l'èbbica aragunisa (circa 1300 ô 1450), è macari veru ca siccomu nun ha mai statu nzignatu ntê scoli o usatu pi nu modu diffusu usannu li media muderni, lu sicilianu nun riniscìu a èssiri ricanusciutu comu na lingua unificata. Sarvaturi Camilleri, nu scritturi sicilianu di l'ùrtimu sèculu, chi scrissi puisìi pi sicilianu, traducìu puemi dâ Grecia antica, e chi scrissi puru na grammatica dâ lingua siciliana, cridi ca lu ndrizzu oi e pi tanti pueti a scrìviri a vogghia soa. Ma Camilleri fa n'argumentu rubbustu ca nfatti la cunfusioni chi si vidi oi tra li pueti muderni si tratta di nu finòminu assai ricenti. 

Camilleri raggiuna ca doppu lu granni successu di Antoniu Vinizzianu ô fini dû sèculu XVI, l'ortugrafìa dû sicilianu si sfrutta di quasi tri sèculi d'equilìbbriu, nu pirìudu 'n cui attruvamu na koiné abbastanti unificata pi quantu riguarda la sò scrittura. Comu n'asempiu, Camilleri parraggia lu palirmintanu, Giuseppi Marchisi, nu scritturi dâ prima mitati dû sèculu XVIII cû pueta catanisi, Tommasu Custanzu dâ stissa èbbica pi vidiri ca a ddu tempu cc'era quasi nudda diffirenza.

Marchisi (di Palermu):

Custanzu (di Catania):

Nu beddu asempiu di zoccu sta dicennu Camilleri è lu puema tradizziunali: La Barunissa di Carini, chi Salvaturi Salomuni-Marinu trascrissi ntô 1873 e 1914 (dui virsioni diffirenti, ricurdannu chi si tratta di nu puema pupulari cu tanti virsioni attraversu li sèculi). Sta virsioni di 1873 accumenza:

Si pò diri la stissa cosa dî pruverbi arricugghiuti e trascritti di Giuseppi Pitrè nnâ fini dû sèculu XIX. N'asempiu:

Cu l'unitati di l'Italia, lu sicilianu finìu a èssiri na lingua nazziunali e la Koiné accumenza a riducìrisi 'n tèrmini di mpurtanza. A partiri dû sèculu XX crisci nu muvimentu fonugrafista di pueti siciliani unni pruvàvanu a riflèttiri li soni di soi parrati stissi. Puru Ninu Martogliu spirimintau cu sti formi, prima d'abbannunàrili. 'N ogni casu, oi, si vidi largamenti sta prifirenza dû scriviri a arbìtriu.

Na dirizzioni nutèvuli duranti l'ùrtimu sèculu e assai accittata di tanti scrittura siciliana veni rapprisintata di l'usu (o cchiù pricisamenti, lu nun usu) di l'appòstrufu, supratuttu, pi signalari la pirduta di na vucali (l'afèrisi. Lu megghiu asempiu è la pirduta di la «i» ô principiu di certi palori chi avìanu sta «i» ntô latinu, p'asempiu: «mpurtanti», «gnuranti», «nnumanni», eccetra. Quannu Pitrè scrissi la sò grammàtica ntô 1875, iddu usava l'apòstrufu pi signalari sta pirduta di la «i», comu facìanu tanti scrittura di ddu tempu. Piccittu cunzigghìu a lassàrila jiri, e iddu nun l'usava pû sò vucabbulariu cèlibbri. Camilleri fici la stissa cosa, e scrissi: La caduta è ormai definitiva, e non conta più ricordarla, zzoè la pirduta di sta «i» ô principia di certi palori succidìu tanti sèculi fa, e oi nun servi nuddu mutivu ricurdànnucci.

Lu stissu argumentu si pò fari pi àutri situazzioni unni la pirduta di na vucali, o puru di dui o tri littri, veni signalatu pi nuddu mutivu, p'asempiu: «ddu» è megghiu di «'ddu» (quannu parramu di l'aggitivu dimunstrativu), e cci si nn'attròvanu tanti asempi di stu gèniri.

L'assuciazzioni L'Altra Sicilia istituìu un Cumitatu Prumuturi, apertu a tutti, p'arricògghiri firmi pi na liggi di nizziativa pupulari chi, ntra àutri cosi, pruponi lu nzignamentu ntê scoli e l'usu ntê ducumenti ufficiali e ntâ signalètica dû Sicilianu. Taliati macari: 

Ùrtimamenti, la Cadèmia Siciliana avi accuminzatu a travagghiari cû stissu scopu.




#Article 7: Aggittivi (252 words)


Ntâ grammàtica cû tèrmini aggittivu si ntenni ddi palori chi si agghiùncinu ô sustantivu pi dàri na qualitati o nu attribbutu. P'asempiu: La casa bedda. Lu muru àutu.

L'aggittivi pusissivi sunnu:

St'aggittivi, a lu singulari si cuntràinu a mè, tò, sò.

St'aggittivi sunnu puru usati cu na pripusizzioni sìmprici o cumposta:

L'aggittivi quantitativi ndìcanu quantitati:

Ntô Sicilianu ci sunnu certi modi di altirari la qualità o la quantità di un nomu o di n'aggittivu.

Pi spicificari quantitati o qualitati, fari quarcunu o quarchi cosa cchiù nichi o p'ammustrari affizzioni (vizziggiativu). Pi fari lu diminutivu si agghiùncinu li suffissi: iddu, eddu, uddu, teddu, ceddu, uzzu, a lu nomu o a ll'aggittivu: 

Pi spicificari puru quantitati o qualitati, nta stu casu aumentu di lu suggettu. Pi fari lu maggiurativu s'agghiunci lu suffissu uni a lu singulari e una a lu plurali di lu nomu o di l'aggittivu

Pi significari bruttizza. Pi fari lu piggiurativu s'agghiunci lu suffissu azzu (mascul.) o azza (fimmin.) a lu nomu o all'aggittivu, e tutti dui geniri finiscinu cu la i a lu plurali:  

Lu cumparativu n Sicilianu si fa pi dui maneri: 

Certi cumparativi, fatti cu mègghiu o pèggiu, nun pìgghianu l'avverbu cchiù.

Si forma agghiuncennu l'artìculu ditirminativu lu, la, li, a l'avverbu:

Si forma agghiuncennu lu suffissu ìssimu, ìssima, pi lu singulari e ìssimi pi lu plurali. Si pò puru furmari cu l'avverbi: assai e veru o lu suffissu: uni:

N'autra forma di supirlatìvu assulùtu s'accucchia radduppiannu l'aggittivu (duci duci, riccu riccu) o l'avverbiu (forti forti, pianu pianu).




#Article 8: Prunoma (173 words)


Li prunoma pirsunali sunnu:
         
singulari          

Io/Jù, mi; tu, ti; iddu  

Plurali  

Nui, nuiàtri/nuàutri/nuáttri, nni; Vui, vuiàtri/vuàutri/vuáttri, vi; iddi                        

Sti prunoma si ponnu usari puru cu na pripusizzioni:

Di mia, a tia, nni iddu, a idda, di nuiàtri, nni vui, a vuiàtri,di vuiatri, di iddi, a iddi, cu iddi

              

                  
L'aggittivu pussissivu veni sempri prima di lu nomu a cui si rifirisci, lu prunomu pussissivu pò stari sulu:

Iu mànciu lu mè pani e tu lu tò.

Li prunoma rilativi si ponnu rifiriri a na pirsuna, a n'armalu o a na cosa:

Chi, Ca, Cui, Cu', Quali                      

L'omu ca/chi travagghia             

Cui è sempri usatu cu la pripusizzioni:

Chista è la casa di cui ti parrai             

Nta certi modi di diri siciliani, cui si usa senza la pripusizioni:

Cui cu cani si curca che pulici si leva.  

Quàli è sempri pricidutu di l'artìculu diterminativu:

Ncuntrài la soru di Rusulìa cu la quàli jú jeva a scola.                                     

Nuddu, certuni, certi, quali, qualunchi, ognunu ecc.                                                                                     

chi? Comu? quantu? quali? cui?




#Article 9: Spaccafurnu (428 words)


Spaccafurnu è na cità di 16.000 abbitanti a 30 chilòmitri di Rausa e 50 di Sarausa, canusciuta puru cu lu nomu italianu Ìspica. L'abbitanti si chiàmunu spaccafurnàri.

Si trova a 170 metri supra lu liveddu dû mari e lu tirritoriu, quasi tuttu campagni, cumprenni Santa Maria dû Fucaddu cû 10 chilòmitri di spiaggia, la Marza, li pantana di Longarini e l'isula dî Puorri.

L'econumìa di Spaccafurnu si basa principarmenti supra l'agricultura. Li campagni prudùciunu pummaroru, caroti, carciofuli. Sti tri prudotti sunnu espurtati nti tutta l'Italia e all'estiru. Si pruduciunu macari ulivi, racina, mennuli, granu, mais.

Lu turismu, attività chi havi granni putinzialità si limita a na riti di agriturismu criata nti l'urtimi anni, e chi valurizzanu nu tipu di visitaturi ntirissatu â natura e all'architittura. Lu turismu balniari si limita essenziarmenti ê visitatura forasteri di uriggini spaccafurnara. Quarchi stabbilimentu privatu, chi gistisci circa 5% dâ lunchizza dî spiaggi, assicuranu puru na parti di turimu balniari di tipu classicu. 

Lu tirritoriu di Ìspica è abbitatu di l'èbbica dû bronzu. Li grutti scavati ntâ timpa sunnu na tistimunianza eloquenti di st'èbbica. Una di sti grutti è canusciuta comu la grutta di S.Ilariuni, unni, secunnu la liggenna, lu santu vissi in eremitaggiu versu lu 330. 

Lu primu documentu scrittu unni la cità è muntuvata è na bolla dû 1093 dû papa Urbanu II, unni sunnu fissati li cunfini dî diòcesi, e la cità di Isbacha è assignata a diòcesi di Sarausa: la vicina cità di Notu avìa statu libbirata dû duminiu mussulmanu sulu dû anni prima.

Ntê sèculi chi sigueru, la cità è muntuvata cu li noma di Ispicae fundus, e poi di Spaccaforno (in italianu). Ntô 1935, la cità cancia lu nomu ufficiali di Spaccaforno a Ìspica.

Quarchi annu doppu, lu 10 di giugnettu 1943 duranti la secunna guerra munniali, Spaccafurnu e Pachinu foru lu tiatru di nu sbarcu alliatu, chi libbirau la zona di l'occupazzioni tudisca. Fu chistu unu di l'episodî ditirminanti di l'avanzata alliata pi la libbirazzioni italiana.

Li monumenti principali di caràttiri non riliggiusu sunnu lu palazzu Brunu, chi è sedi dû cumuni; lu parcu archeològgicu dâ Forza, li grutti di S. Marcu, d'èbbica paleocristiana.

Li monumenti principali di caràttiri riliggiusu sunnu li chiesî di S. Marìa cu la chiazza semicirculari, òpira di l'architettu Vincenzu Sinatra, dâ Nunziata, la Matrici, lu cunventu e la chiesia dû Càrmunu, e lu cunventu e la chiesia di Gghièsu e riflèttunu tutti lu stili baroccu chi fu aduttatu doppu lu tirrimotu dû 1693 . 

L'architittura dî casi e dî palazzi di l'inizziu dû vintèsimu sèculu è nu bonu esempiu di Liberty. 




#Article 10: Tri Regni dâ Corea (384 words)


Li Tri Regni dâ Corea furu chiddi di Goguryeo, Baekje e Silla, chi accuparu la pinisula curiana e la Manchuria, ntra lu primu seculu a.C. e lu sèttimu seculu d.C. Àutri regni cchiù nichi e stati tribbali esisteru prima e duranti lu piriudu dî tri regni, zoè Gya, Dongye, Okjeo, Buyeo, Usan, Tamna, ecc. 

Lu piriudu accuminzò tradizziunarmenti ntô 57 a.C., quannu lu regnu Saro (poi Silla) nnô sud-est dâ pinisula uttinni l'atonumia dâ (dinastia Han), dû mperu cinisi. Goguryeo ô nord e ô sud dû ciumi Yalu (ciumi Amnok ntâ lingua curiana) pigghiaru la nnipinnenza dî cinisi ntô 37 a.C. Ntô 18 a.C, dui principi di Goguryeo lassaru dda lutta p’èssiri lu succissura e stabbiliru Beaekje ntô sud-ovest dâ pinnisula (oggi Seoul), di cui lu capitali fu Ungjin (oggi Gongju o Chongju) e appoi Sabi (oggi Puyo) ntô sud-ovest di Seoul. Lu regnu Gaya fu siparatu di Beakje ntô primu sèculu d.C. 

La fini dâ dinastia di Han, ô principiu dû terzu seculu, lassò li tri regni a svilupparisi cuntinuamenti sinza ustaculu. Tutti li tri regni avìanu la stissa curtura. Lu Confucianismu si diffunnìu nni l'àuta sucitati dâ Corea a accuminzari dû primu sèculu a.C. Doppu fu cumpritamenti sustituitu cû Buddismu. 

Goguryeo, lu cchiù grannni dî tri, àppi dui capitali altirnativi. Nangnang (òi Pyongyang) e Kungae supra lu ciumi Yalu. Ô principiu lu statu ca era ê cunfini dâ Cina, cunquistò a picca a picca li granni tirritori dâ Manchuria, e nfini assicutò li cinisi fora di Nangnang ntô 313. La nfluenza culturali dî cinisi arrimasi nzinu ca lu Buddismu fu aduttatu comu la riliggiuni ufficiali, ntô 372. 

Ntô quartu sèculu Baekje fu veru pruspira e duminava casi mitati dâ pinisula, la banna miridiunali. 

Canciannu lu nomu di Silla ntô 503, sapemu ca lu regnu di Silla assurbìu lu regnu nteru di Kaya o Gaya supra li sò cunfini ntâ prima metà dû quartu seculu. La capitali di Silla era Seorabeol (oggi Gyeongju). Lu Buddismu si trasfurmò comu riliggiuni ufficiali ntô 528. 

Alliata câ Cina la dinastia Tang, Silla cunquistò Goguryeo ntô 668, doppu aviri già cunquistatu Baekje ntô 660, ntruducennu accussì lu piriudu unificatu di Silla e mittennu cumpritamenti fini ê tri regni. 

Lu nomu Samguk, o Tri Regni vinni usatu ntê tituli coreani dî testi classici Samguk Sagi e Samguk Yusa.




#Article 11: Corea dû Sud (185 words)


La Corea dû Sud è nu statu di l'Asia orientali, di circa 48 miliuna d'abbitanti. Lu nomu veni dû fattu ca lu tirritoriu occupa la mità di sutta dâ pinisula Curiana. Seoul è la capitali.

La Corea vinni divisa ntra la Corea dû Sud (capitalista) e la Corea dû Nord (communista) quannu finiu la sicunna guerra munniali ntô 1945. Sta divisioni addivintau cchiù difinitiva doppu la Guerra Coreana chi finiu ntô 1953. 

La prima nazzioni Coreana si chiamava lu regnu diGo-Joseon (criatu ntô 2333 a.c.}. Lu re Chi Wu di Bai-dal vinni chiamatu lu Diavulu Russu dî soi nimici picchì purtava armatura russa ncampu di battaglia. Puru oggi lu nomu Diavulu Russu veni ammintuatu nnâ cultura di pop coreana. Cu tempu, Go-Joseon ( Terra d'Arbarìa) lu cchiù putenti di sti primi stati vinni stabbilutu, s'arrestava n'aspettu assai mpurtanti ntê viti dî coreani fin'oggi. 

Doppu tanti guerri chî cinisi, ntô postu di Go-Joseon, si jisavanu novi stati. Di chissi, tri sunnu li cchiù mpurtanti, li Tri Regni; Silla (o Scilla) ntô sud-ovest; e Baekje ntô sud-est. La fidirazzioni di Gaya vinni cunquistata di Silla ntô 562.




#Article 12: Verbu Ausiliari (178 words)


Lu verbu ausiliari è unu:

È chiamatu verbu ausiliari picchì aiuta lu verbu principali:

Haiu manciatu 

Ntô Sicilianu, sti sprissioni fatti cu lu passatu pròssimu, nun si usanu o si usanu raramenti, mmeci si usa sempri, nta stu casu, lu passatu rimotu:

Li verbi sunnu organizzati a Coniugazzioni, e li coniugazzioni sunnu organizzati a Modi e Tempi. Ntô Sicilianu nun è nicissariu mèttiri lu pronomi pirsunali prima di lu verbu, picchì cu lu significatu di la prupusizzioni si capisci a quali pirsuna si rifirisci e siddu è singulari o plurali.

 
 
   

Ntô Sicilianu si usa lu prisenti congiuntivu comu lu prisenti indicativu.

Lu cundizziunali nun è tantu usatu 'n sicilianu, ô sò postu si usa lu congiuntivu mpirfettu.

Stu Modu usa sulu a secunna pirsuna singulari e plurali e usa lu prisenti ndicativu:

Hai a manciari.  Aviti a partiri.

Lu mpirativu nigativu di la secunna pirsuna singulari ntô sicilianu è furmatu di la nigazzioni dû nfinitu di lu verbu:




#Article 13: Verbi rigulari (119 words)


Li verbi Siciliani hannu dui cuniugazzioni, la prima finisci in ari e la secunna in iri

Cuniugazzioni di Parrari, Purtari, Durmiri, Partiri:

 
Ntô Sicilianu u futuru eni usatu raramenti, o sò postu si usa u prisenti indicativu, o u n'finitu aiutatu di n'àutru verbu:    

Si Diu voli e campamu dumani nni viremu, 
Dumani vaiu a Palermu                       





#Article 14: Verbi Irrigulari (203 words)


Ntô Sicilianu, comu nta qual'egghè àutra lingua, ci sunnu verbi irrigulari. Sti verbi càncianu la fini assai voti duranti la cuniugazzioni. L'unicu modu di sapiri quali sunnu è di nzignarisilli a mimoria. Ccà nni listamu un pocu e nni cuniugamu na para pi dari l'asempiu di comu si cumportanu duranti la cuniugazzioni:
Diri, vèniri/vinìri, sapìri, vulìri, didùciri, jiri, dari, vidìri, fari, putiri, etc.

Cuniugazzioni di li verbi dari, diri, èssiri, jiri, vèniri/vinìri, vidiri e vulìri: 

 
Ntò Sicilianu lu futuru è usatu raramenti, a lu sò postu si usa lu prisenti indicativu, o l'infinitu aiutatu di n'autru verbu:    

Si Diu voli e campàmu dumani nni vidèmu, 
Dumani vaiu mpalermu                       

Comu lu prisenti Ndicativu.
Nni la forma riflissiva lu verbu discrivi chiddu chi fa lu suggettu:

                                    

Nta la forma passiva lu suggettu ricivi l'azioni:

                         


#Article 15: Archimedi (294 words)


 

Archimedi fu unu dî matimàtici cchiù mpurtanti di l'antichità.

Nascìu a Sarausa nnû 275 a.C. e murìu nnû 212, ammazzatu d'un surdatu rumanu â fini di l'ùrtima guerra pùnica. La sò pruduzzioni di matimàtica è granni. 
Fu iddu chidu câ 'nventau la Syracusia, la cchiù granni navi dô munnu anticu.

Pi lu càlculu di pi grecu, ca iddu stimau tra 3+1/7 e 3+10/71, desi na dimustrazzioni matimàtica di tipu mudernu pigghiannu lu pulìgunu rigulari di 96 lati inscrittu nti nu cerchiu e chiddu circunscrittu. Lu prìmitru dû primu è cchiù nicu di pi grecu, e chiddu dû secunnu è cchiù granni. 

'N fìsica lu principiu chi porta lu sò nomu dici chi nu corpu misu nti nu lìquidu ricivi n'ammuttatina versu lu àutu pari â massa dû lìquidu spustatu.

N'àutra scuperta mpurtanti fu la misura di l'ària di nu sitturi di paràbbula. 'N particulari iddu dimustrau di na manera giomètrica chi siddu si pìgghianu dù punti arbitrari nti na paràbbula, e si cunzìddira lu triàngulu chi havi pi lati lu segmentu chi junci sti dù punti e li dù segmenti chi pàrtinu di sti dù punti e chi si jùncinu ntô puntu dâ paràbbula pruiettatu di na parallela chi passa pô puntu dû menzu dû primu segmentu, allura l'âria dû sitturi parabbòlicu ditirminatu dû primu segmentu è 4/3 di l'ària dû triàngulu.
Sta pruprietà s'addimustra oi simpricimenti grazzi ô càlculu ntigrali, sprummintantu dumila anni cchiù tardu.

L'esprissioni Eureka (haiu truvatu), pari ca veni di na sò tipica esprissioni.
Si dici chi duranti l'assediu rumanu di Sarausa, Archimedi usassi nu specchiu usturi, p'abbruciari li navi dê rumani e puru na speci di cannuni a aria cumpressa.
A Archimedi è attribbuitu lu miccanismu di Anticitera na màchina chi ripruduci li muvumenta dû suli e dâ luna.




#Article 16: Sarausa (493 words)


Sarausa è na cità di 123.595 abbitanti ca si trova nta l'est dâ Sicilia, e capulocu dâ stissa pruvincia.

A cità pigghiau u nomu dâ vicina paludi Syraka nnô sèculu VIII a.C., quannu a funnaru i Corinzi. Doppu a guerra dû Peloponnesu sutta Dionisiu lu vecchiu, Sarausa addivintau a cità cchiù mpurtanti dî culonî uccidintali dâ Magna Grecia, arrivannu ad aviri un miliuni d'abbitanti. A mpurtanza dâ cità criscìu macari grazzi ô particulari gurfu chiusu ca nni fa nu portu naturali.

 
U pirìudu di grannizza dâ cità durau nzinu â fini dâ secunna guerra punica quannu ntô 212 a.C. Sarausa fu cunquistata dî rumani cumannati di Marcellu. 

Nni l'èbbica paliucristiana, fu una dî primi cità a siri cristianizzata. Nnô primu sèculu San Paulu passau di Sarausa e â fini dû terzu sèculu nasci a Sarausa Santa Lucia, ca tanta parti appi ntâ cristianizzazzioni dô mpiru rumanu. Nni l'èbbica bizzantina, ntra u 663 e u 668, Sarausa fu capitali di lu mperu bizzantinu sutta Custanti II. 

Nnô 768 u sarausanu Stefanu III addivintau papa, comu tri autri siciliani prima di iddu ntra u VII e l'uttavu sèculu. 

Nnô 827 appi a subbiri nu primu assediu àrabbu dî truppi di Asad al Furat, ca pirò morsi duranti l'assediu e a cità putìu pi chissu cuntrastari stu primu attaccu. Nnô 878 appi a subbìri n'autru assediu tràggicu, ca si cunchiudìu câ cunquista àrabba dâ cità. Sarausa fu allibbirtata dî truppi nurmanni sulu nnô 1088. 

Versu lu 1200 pi quarchi annu fu puru ginuvisi. Cu la fini dû mediuevu e la prugrissiva mpurtanza ecunòmica e cummirciali di Palermu comu la storia dâ cità si cunfunni cu la storia dâ Sicilia.

U tirrimotu dû 11 di jinnaru 1693 ca nni l'èbbica spagnola distrudìu a cità, pirmisi la ricustruzzioni cô stili baroccu.

Cu l'unità d'Italia e la nnustrializzazzioni purtata avanti nnô vintìsimu sèculu a cità addivintau na cità purtuaria muderna e grazzi ê siti archiulòggichi unu dî siti turistichi cchiù mpurtanti dâ Sicilia. 

Sarausa è ricanasciuta patrimoniu munniali di valuri ùnicu di l'UNESCU.

Li sarausani sunnu divoti a Santa Lucia, fistiggiata lu 13 di dicèmmiru cu na gran festa e macari lu jocu di focu.
La prima Dumìnica di Maiu c'è la festa di Santa Lucìa dê quagghi, pi ricurdari nu miràculu dâ Santa. Ci fu na caristìa e li genti murìanu di fami, si mìsiru a prijari ntâ cattidrali e tutta nta na vota trasìu nta chiesa na quagghia ca purtava na spica di granu nta lu beccu, pirchì ntô portu avìa arrivatu na navi china di frumentu, ca fu a sarvizza dî Sarausani.

Pirsunaggi llustri di Sarausa hannu statu Archimedi, Giluni, Teocritu, Dionisiu lu vecchiu, Santa Lucia, Giuliu Firmicu Maternu, Papa Stefanu III, lu patriarca di Costantinòpuli Metodiu di Sarausa, Eliu Vittorini. 

Ntâ zona sud dâ pruvincia di Sarausa e ntâ pruvincia di Rausa, tutti li paroli ccâ ch si prunùnciunu senza la h. Accussì avemu: accianari nveci di acchianari, cciù ssai nveci di cchiù ssai, ecc.




#Article 17: Lamantinu (335 words)


Lu lamantinu (dâ famigghia Trichechidae, gèniri  Trichechus , canusciutu puru comu lu manatì) è un mammìfiru acquàticu di granni diminzioni, a li voti nutatu comu vacca dû mari. Li trichèchidi sunnu diversi dî dugonghi pâ forma dû craniu e dâ cuda. Li cudi dî lamantini sunnu a furma di pinna,
sìmuli a na racchetta, mentri chiddi dî dugonghi sunnu bifurcati.
Si nùtrica d'erva e nfatti passa la
maiuri parti dû sò tempu pascennnu ntê acqui nfangati.

Una dî speci (Trichechus senegalensis ) pòpula la costa africana
occidintali, n'àutra (T. inunguis ) s'attrova supra la costa urientali
dû Sud Amèrica, e na terza (T. manatus ) nni l'Indii occidintali,
ntô Mari dî Caraibbi. Lu lamantinu dâ Florida è cunziddiratu di
certuni na specî distinta, ma  lu cunziddira come na
suttaspecî di T. manatus, e oi chissa è la pusizzioni cchiù accittata.
Pò arrivari a 4,5 metri o cchiù di lunghizza, e campa sia nna l'acqua
duci sia nta chidda salata. Un tempu vinìa cacciatu pi l'ogghiu e pâ
carni, ma oi è prutettu.

Lu Lamantinu di l'Indi Uccidintali è na specî 'n pirìculu di
estinzioni. Nun havi nuddu pridaturi naturali, ma
la spanzioni di l'attivitati umana havi riduciutu la sò abbitazzioni naturali
ntê l'acqui custeri, e tanti lamantini sunnu 'n pirìculu pî mutura dî varchi. Tanti voti succedi ca li lamantini s'agghiùttinu
matiriali di pisca (ganci, pisa, etc.) mentri stannu a manciari. St'oggetti strammi nun pari ca cci dùnanu disturbu, a eccizzioni dî
fili di nylon e matiriali sìmuli. Chissi ponnu nchiummari l'apparatu diggistivu di l'armali, e cu tempu li fannu muriri.

Li lamantini spissu si arricògghinu ntornu ê cintrali alèttrichi,
chi cu la sò attivitati quàdianu l'acqui ntornu. Addivèntanu dipinnenti di sta fonti di caluri artificiali, ô puntu di lassari la sò attivitati naturali ca è la migrazzioni staciunali versu li posti cchiù càudi. Nni l'ùrtimi anni tanti cintrali hannu chiudutu. Canuscennnu la dipinnenza chi st'armali hannu svillupatu pâ calura di l'acqui, lu cuvernu miricanu sta circannu la suluzzioni pi quadiari l'acqui pupulati dî lamantini.




#Article 18: Pohjola (318 words)


Pohjola è un postu a cui fa rifirimentu la mituluggìa fìnnica, idintificannu cu Pohja (ca significa Nord) lu centru dâ terra dû Nord, la riggiuni pulari, e ntô regnu dû Kaleva, la terra dî Sami.

Ntô munnu attuali Pohjola cumprenni tirritorî dâ Lapponia e di l'anticu Kainuu. Pohjola pò essiri puru ntinnuta simpricimenti comu un postu mìticu, figurativamenti l'urìggini dû Mali, na luntana terra dû Nord, c'un friddu tirrìbbili, dunni vennu li malatìi e lu jelu. Pohjola è nimica di Väinölä — la terra di Kelava.

Ntâ mituluggìa, la Signura di Pohjola è Louhi, na maara tinta cu granni putiri. Lu gran firraru Seppo Ilmarinen cria Sampo câ sò magia e cci la duna comu pagamentu pi maritarisi a sò figghia. Sampo è na macina maggica  d'abbunnanza (comu la Cornucopia), chi pruduci abbunnanza pâ genti di Pohjola, ma lu sò cuperchiu rapprisenta la cappa cilestri, trapuntata di stiddi, chi firria ntunnu a la culonna cintrali dû munnu. Autri pirsunaggi di Kalevala circaru di maritarisi chi figghi fimmini di Pohjola. Chissi foru  l'avvintureru  Lemminkäinen e lu granni saggiu Väinämöinen. Louhi vulia d'iddi miracoli simili a chiddu chi fici Sampo, p'asempiu comu vinciri lu Cignu di Tuonela. Quannu un pritinnenti arrinescia âviri na figghia, si facìanu matrimoni e festi granni  ntô saluni di Pohjola.

Lu funnamentu di la culonna dû munnu, voli diri, li ràdichi di stu arvulu dû munnu, si truvàvanu, secunnu la mituluggìa fìnnica, ntôn puntu appena appena passatu l'urizzonti sittintriunali, ntô Pohjola. La criazzioni di Sampo e lu sfruttamentu dâ sò abbunnanza dâ maara Louhi, ntô nternu di na granni muntagna ntâ zona cchiù scura di Pohjola; la lotta e la guerra dî genti dû sud pi libbirari Sampo e usarila pî propî bisogni, e la cunsiquenti ruttura di Sampo e la perduta di ddu mpurtanti cuperchiu (ca significa la ruttura di l'arvulu dû munnu ô polu nord) custituiscinu nzemmula lu nucleu di lu matiriali dû Kalevala.




#Article 19: Natali (295 words)


Lu Natali è lu jornu di la ricurrenza di la nàscita dû Signuri. Li cristiani lu cèlibbranu lu jornu 25 di dicèmmiru.

Nzinu a picca tempu fa, si pinzava ca sta data era cunvinziunali (schigghiuta, forsi, pi cuntrastari la festa pagana dû Sol invictus o dû diu Mitra) e chi lu Signuri Gesù Cristu avìa nasciutu nta n'àutru jornu di l'annu. 

Ultimamenti si scuprìu, grazzî a l'attruvata di li papiri di Qumran, ca è assai prubàbbili chi Zaccaría, maritu di Lisabetta e patri di Giuvanni Battista, ricivìu la visioni di l'àncilu, chi ci annunziava lu cuncipimentu di sò figghiu, ntô misi di sittèmmiru.

Siccomu nta lu vancelu di Luca (1, 26) si dici chi l'àncilu annunziau a Maria lu cuncipimentu dû Signuri quannu sò cucina Lisabetta era ô sestu misi di gravidanza, chissu voli diri ca Maria cuncipìu a so Figghiu ntô misi di marzu. Novi misi doppu, 'n dicèmmiru, nascìu lu Bammineddu.

Li Nuveni di Natali sunnu un tipu di cantu narrativu spartutu 'n 9 parti chi cunta la storia di la nascita di Nostru Signuri. Si càntanu e si sònanu nta li 9 sirati chi pricèdinu lu jornu di Natali, davanzi a edìculi sacri addubbati cu frutta, addauru e aspàragu. È puru tradizzioni nta quarchi paisi di addumari falò pi quadiari lu Bammineddu. Â fini di la cantata li musicanti addumànnanu n'offerta (viditi macari: strina).

Asempiu di parti di testu di na nuvena di Natali:

parturìu la gran Signura nta n’affritta manciatura

n menzu ô voi e l’asineddu nascìu Gesù 'u bammineddu

e ognidunu lu binidicìa: chistu è lu fruttu chi fici Marìa

Wikipedia in italianu

Wikipedia 'n tudiscu

Li tradizzioni di Natali 'n Sicilia: /
Li signa dû Natali 'n Sicilia: /
Li nostri Natali pirduti: /
Li vecchî di Natali: /




#Article 20: Puzzaddu (183 words)


Puzzaddu (ca certi voti veni chiamatu U Puzzaddu, 'n talianu Pozzallo) è nu paisi di 15000 abbitanti ca s'affaccia ntâ costa sud dû mari Meditirràniu, a 35 chilòmitri di Rausa e 65 di Sarausa. 
Na vota era sulu nu paisi di piscatura, duminatu di na turri, la turri Cabrera, pi l'avvistamentu dê saracini, ca versu ô 1500 vìnniru spissu nnê costi siciliani pi mèttiri a ferru e focu î villaggi dâ costa.  

Oggi lu Puzzaddu è na cità ca si sviluppa principalmenti grazzi ô turismu e ô portu, ca è lu principali cullicamentu pi l'arcipèlacu di Malta.

Nu pirsunnaggiu llustri dô Puzzaddu fu Giorgiu La Pira.

Na bedda assuciazzioni ca c'è ô Puzzaddu è â banna Vincenzu Bellini ca offri ê picciuotti n'oppurtunità, chidda di sunari e capiri comu liegghiri e scriviri â musica.

Ô Puzzaddu s'attrova unu dî principali centra italiani pi l'accuglienza di l'immigrati clannistini agghicati via mari. Ntâ costa puzzaddisa, a l'estremu sud di l'Italia, sbarcunu ognui tantu barcuna di clannistini, ma puru li clannistini agghicati nti tutta la costa tra Vittoria e Portupalu, vennu smistatu ntô centru d'accuglienza puzzaddisi. 




#Article 21: Lingua latina (118 words)


U latinu è a lingua usata dâ i romani nu sèculu VIII a.C. e nû mediu evu. Cu l'espansioni dill'Imperu romanu, u latinu fu parlatu intra tutta l'Europa, u Mediu Orienti e l'Africa du Nord. Câ fini dill'imperu romanu, u latinu fu a matri dê lingui neolatini, e in particulari dill'Italianu, dû Francisi, dû Spagnolu, dû Portughisi, dû Rumenu, ed in parti anchi dô sicilianu. Appi anchi n'influenza videmma nê lingui anglosassoni comu u tedescu e l'inglesi, ca ancora oi cuntèninu tanti paroli di orìgini latina.

Lu Latinu s'ha diffunnutu 'nta lu modu cchiù semplici di tutti, li pirsuni chi lu parravanu cunquistaru tirritoria nti tuttu lu bacinu dû meditirraniu e nti l'Europa uccidintali e sittintriunali.

(di continuari)




#Article 22: Klaipeda (484 words)


Klaipeda (n tudiscu Memel o Memelburg; n pulaccu: Kłajpeda) è lu sulu portu dû mari dâ Lituania ntô Mari Balticu. La cità havi 164.310 abbitanti (2018), avènnu arrivatu a avìrinni 202.900 ntô 1989. Oggi Klaipeda è nu mpurtanti portu pî traghetti, chî culligamenti a Svezia, Danimarca e Girmania. È situata vicinu â vucca dû ciumi Neman.

Klaipeda havi na bidditta architittura nòrdica, sìmili a chidda ca si pò truvari ntâ Girmania, Ngriterra e Danimarca. Nnî sò parti custeri si trovanu paisi turìstichi pupulari comu Neringa e Palanga.

La parti nturnu a Klaipeda veni nizzialmenti pupulata di tribbù baltichi ntô seculu dudicèsimu . P’assai tempu appartinni â Prussia di l’est e a ssu tempu si chiamava Memel (tudiscu Memelburg, o puru Mimmelburg). Ntô 1254 Klaipeda appi cuncessi li diritti di cità cu nomu di Lübeck. Lu tirritoriu fu cummirtutu â cristianità dî Cavaleri Tiutonici.
La Paci di Melno ntô 1422 misi li cunfini tra li pruvinci di la Prussia e la Lituania. Memel fu nclusa ntâ Prussia e lu cunfini arristò lu stissu nzinu ô 1919.
Fu unu di li cunfini di l’Europa chi durò senza canciamentu pi tantu tantu tempu.

Accuminciannu ntô 1474 Memel fu cuvirnata di la liggi Culm di li cità c’appartinèvanu a li tirritori prussiani. Ntô 1525 lu ducatu di Memel, sutta Albertu di Prussia (Albrecht von Brandenburg-Ansbach-Prussia), aduttò lu Luteranisimu. Chistu fu lu principiu dûn tempu longu di pruspirità pi la cità e lu portu, mentri ca lu ducatu di Prussia era un fiu pulaccu e poi parti di la ripùbblica Pulacca-Lituania. Sta cità di cunfini sirvìu comu portu a la vicina Lituania, avènnuni beninfici sennu misa a lu sboccu di lu ciumi Neman. La fini di lu tempu pròspiru vinni quannu tra lu 1629 e lu 1635 Memel fu assartata, danniggiata e accupata di li svidisi. Sta cità fu ricustruiuta tanti voti e 75 anni doppu un gran nùmmaru di genti mureru a Memel a causa di la pesti. Cu la criazzioni di la Girmania unita ntô 1871 Memel addivintò na cità girmanisi ntô puntu cchiù estremu dû nord-est.

Ntô 1919 Klaipeda fu misa sutta lu prutitturatu dî Stati di l’Intesa. Doppu lu trattatu di Versailles, lu tirritoriu attornu a Memel fu spartutu dâ Girmania e un cuvernu autònumu fu misu sutta l’accupazzioni francisi. Però, l’esèrcitu di la Lituania sutta lu cumannu di lu culunnellu Budrys l’assartò nto 1923 e l’esèrcitu francisi si ritirò. Memel si la pigghiò lu Terzu Reich nta lu 22 di marzu, 1939, doppu l’accupazzioni di l’Austria, Sudeti e a Cecoslovacchia.

Duranti la secunna Guerra mundiali, accuminciannu cu la fini di lu 1944 e nzinu a lu 1945, la pupulazzioni scappò mentri si cummatteva. La cità fu catturata di l’Armata Russa nto jinnaru di lu 1945 e la ristitueru a la Ripùbblica Suviètica di la Lituania.

Un gran nùmmaru di abbitanti fôru mannati ntâ Siberia e lu restu di la pupulazzioni fu mannata ntâ Girmania.




#Article 23: Mari Meditirràniu (141 words)


Lu Mari Miditirràniu è lu mari ca spartisci l'Africa di l'Europa. Lu mari è chiusu p'occidenti di lu strittu di Gibbilterra, e p'urienti di lu strittu dî Dardanelli ca lu sparti di lu Mari Nìuru. 

 

Storicamenti appi na mpurtanza granni pî cummerci tra urienti e occidenti. Li rumani lu chiamàvanu mare nostrum picchì lu tirritoriu di lu mperu era tuttu tornu tornu a lu Mari Meditirràniu.

Nta lu mari ci sunnu ìsuli cchiù o menu granni comu la Sicilia ca è la cchiù granni ìsula di lu Meditirràniu, la Sardigna, la Corsica, Crita, l'ìsula di Rodi, l'Ìsuli Baliari, e certuni comu l'ìsula di Cipru e l'arcipèlucu maltisi fòrmanu stati nazziunali. 

Oggi lu mari havi na mpurtanza cummirciali, turìstica, e stratèggica.

Arbanìa,
Algerìa,
Cipru,
Croazzia,
Eggittu,
Francia,
Gibbilterra,
Grecia,
Israeli,
Italia,
Libbia,
Malta,
Maroccu,
Montenegru,
Siria,
Slovenia,
Spagna,
Tirritori palistinisi,
Tunisìa,
Turchìa.




#Article 24: Europa (189 words)


LEuropa (o Auropa) è lu cuntinenti di l'amisferu sittintriunali dilimitatu a occidenti di l'Ocèanu Atlànticu i a sittintriuni di l'Ocèanu Àrticu, a miridiuni di lu Mari Meditirràniu e l'Àfrica, e a orienti di l'Asia.

Terra matri dâ civilizzazzioni occidintali, chî Greci e i Romani, l'Europa di ora si cumponi di populazzioni diversi pi lingua, tradizzioni, ecunumìa, e forma pulìtica.
L'Unioni Europea è la rialtà pulìtica cchiù mpurtanti. Accamora li stati europei coòrdinanu li liggi, l'ecunumìa, pi arrivari nta n futuru pròssimu a na ntagrazzioni pulìtica sutta na forma di na federazzioni comu chidda dî Stati Uniti o dâ Svizzira. Già na quinnicina di paisi granni e nichi ùsanu ntô 2002 la stissa munita, l'Euru .

L'Europa dû sud si carattirizza pi lu clima meditirràniu, ntâ pinìsula ibbèrica, ntâ pinìsula italiana, ntâ pinìsula balcànica, e ntâ costi dâ Francia dû sud. L'Europa cuntinintali è carattirizzata di la prisenza di pianuri, comu n Girmania, n Pulònia o n Russia, comu puru di catini muntagnusi, comu li Alpi, li Carpazzi, l'Appinnini, li Pirinèi o l'Urali chi marcanu la fruntera urientali di l'Europa. Ô nord di l'Europa s'attrova la scandinavia, li ìsuli britannichi.




#Article 25: Arancinu (174 words)


 
Larancinu o arancina è una dî spicialità di la cucina siciliana ntra li cchiù canusciuti. Si tratta di na palla di risu, di 8-10 centìmitri, jincuta di na cumpusizzioni di sarsa, di furmaggiu picurinu, nu pezzu nicu di carni e, a voti, nu quartu di ovu duru o piseddi, lu tuttu misu a friiri nta l'ogghiu. Na vota ca lu risu pigghia lu culuri di n'arancia, si pô nèsciri e si pô manciari. 

La forma cancia a secunna di li zoni: ntâ zona di Palermu, pigghia la forma di na badduzza tunna e si chiama arancina.

Lu pirsunaggiu di li libbra di Andrea Camilleri, lu cummissariu Montalbanu, è un manciaturi di arancinu e fôru sti libbra a fari accanùsciri l'arancinu nta tuttu lu munnu. 

A parti chidda tradizziunali, ci sunnu àutri tipi: ô burru, chî funci, chî spinaci, chî milinciani (chiamatu a la Norma, comu l'òpira immurtali di lu granni Vicenzu Bellini). A Palermu si usa puru farli duci pri la festa di Santa Lucia (lu 13 di dicèmmiru) câ gianduja o câ ciccolatta.




#Article 26: Euru (237 words)


L'Euru (€) e' la munita ca si usa nta 19 stati (di 28) di l'Unioni europea. Si cumponi di pìcciuli di 1, 2, 5, 10, 20, 50 cintèsimi, 1 e 2 euru, e di munita di carta di 5, 10, 20, 50, 100, 200 e 500 euru.

N funzioni ntê banchi, a partiri dû 1999, cumincia a circulari ntô 2002 comu munita ùnica pî stati ca rispèttanu li paràmitri di Maastricht ca l'Unioni Europea si detti. N Italia l'euru pigghiau lu postu dâ lira.

La Banca Cintrali Europea è responsàbbili di la gestioni econòmica di la munita.

La forza e la mpurtanza di l'euro ha cunvinciutu diversi àutri nazzioni ca nun fannu parti di l'Unioni Europea, comu lu Montenegru, o lu Kossovu a usari l'euru. Autri stati europei, comu la Bosnia Erzegovina, la Bulgarìa usunu muniti chi hannu nu canciu fissu cu l'euru. Autri stati e tirritori ntô munnu, ma principarmenti 'n Africa, ùsanu lu francu CFA, na munita chi havi nu canciu fissu cu l'euru. 

 

A stu momentu li stati membri ca partecipanu all'euru su 19: tutti sti paisi inzemmula viene chiamatu Eurozona, o Eurolannia. L'ultimi stati ca traseru ntâ zona euru foru la Slovacchia a cuminciari dû 1 di jinnaru 2009, l'Estonia a cuminciari dû 1 di jinnaru 2011; la Lettonia dû primu di jinnaru dû 2014, e la Lituania dû primu di jinnaru dû 2015.

Andorra, Principatu di Mònacu, Kossovu, Montenegru, San Marinu, Vaticanu.




#Article 27: Spagna (452 words)


La Spagna, o Regnu di Spagna, è na monarchìa parramintari riggiuta dû Re Filippu VI.

La Spagna havi 47 miliuna di abbitanti. La capitali è Madrid. Amministrativamenti la Spagna si sparti nti 17 riggiuni chiamati cumunitati autònumi.

Statu europeu chi òccupa bona parti di la pinìsula ibbèrica; è dilimitatu a Nord-ovest e a nord di l'Ocèanu Atlànticu, a nord-est dî Pirinei, a est e a sud dû Mari Meditirraniu, e a ovest dû Portugallu. Dû latu dî Pirinei, la Spagna cunfina cû principatu d'Andorra e câ Francia.

Li so' cità principali sunnu (abbitanti ntô 2005):

La pulitica spagna si basa supra un sistema multipartiticu. Attuali primu ministru spagnolu è José Luis Rodríguez Zapatero, di lu Partitu Sucialista Upiraiu Spagnolu (PSOE), di centru-sinistra. L'autru partitu chiù mpurtanti è u Partitu Pupulari (PP), di centru-destra. Chiddu di Zapateru (2008) è lu secunnu mannatu, dopu chiddu do 2004.

Pupulata di l'Iberi priam dâ cunquista rumana, la pinisula ibberica fu nvasa dê Vànnali versu lu V sèculu. Già nti l'VIII sèculu, forru nveci pupulazzioni di pruvinenza nordafricana e di riliggiuni islamica ca s'anslattaru di manera durabbili. N eèquitu ô cummattimentu di Poitier, e â nfluenza di Carlu Magnu, la prisenza cristiana sutta forma di regni mpartintati cô regnu di Francia, accuminzau a essiri sempri cchiù mpurtanti, e ntô XI sèculu li vittori di Alfonsu di Castigghia pi esempiu âppiru na mpurtanza stratèggica ca appi ripercussioni ntê sèculi appressu. 

Si poti accuminzari a parrari di Regnu di Spagna a pàrtiri di lu 1492, finuta la ricunquista e cû maritamentu ntra Isabbedda I Riggina di Castigghia e Lion e Firdinannu V Re di Aragona. N viritati nun asisti na data certa di l'allistimentu dô Regnu di Spagna. Cù sicurezza si poti diciri ca cu l'ammentu dê Asburgo e cchiù pricisu doppu la muruta di Carru V, lu regnu addiventa nti tutta l'Auropa canusciutu cô nomu di Spagna. Cu la agghiunzioni ntô 1512 dô Regnu di Navarra, la Spagna utteni n'unitati tirrituriali supra lu cuntinenti ca manteni nzinu ê jorna nostri.

Ntô vintèsimu sèculu, la storia dâ Spagna è sinnata di la guerra civili spagnola ca â fini di l'anni 1930 misi contra ripubbricani, appujiati di vuluntari di idiuluggia sucialista e cumunista contra li munarchici, appujiati dî cuverni cunsirvatura di l'èbbica. Di l'Italia, comu puru dâ Sicilia si parteru surdati di tutte dui li banni. La guerra s'accapau cu la scunfitta dî ripùbbricani a l'acchianata ô putiri dû ginirali Franciscu Francu ca nstaurau nu riggimi dittaturiali ca durau nzinu â sò morti ntô 1975. E' a su mumentu ca la munarchia ripigghia culuri, cu l'acchianata ô tronu di Juan Carlos, sutta cui la Spagna si mudirnizzau e aduttau istituzzioni dimucratichi, n particulari cu l'adisioni a l'Unioni Europea ntô 1992.




#Article 28: Girgenti (1174 words)


Girgenti (o Giurgenti o Agrigentu) è nu cumuni sicilianu. Lu nomu Agrigentu veni di Agrigentum, chi è lu nomu latinizzatu (d'èbbica rumana) dû nomu urigginali:  Akragas (datu dî greci antichi chi la  culunizzaru nnô sèculu VI a. C.), mentri li furmi Girgenti e Giurgenti putìssiru vèniri di l'àrabbu Gergent. L'abbitanti vennu chiamati Girgintani (o Giurgintani).

Origginalmenti, Girgenti  vinni culunizzata di li Greci antichi ca vìnniru di vicinu Gela (chiddi ca vinìssiru origginalmenti di Creta e Roda). Li greci la chiamàvanu Akragas. Di prima, Girgenti vinni truvata di 580 a.C. Era nu paisi abbastanti amàbbili e fértili e era culunizzata cu tantu spiragghiu dâ parti dî greci.

Akragas fu catacugghiuta e abbruciata dî cartagginisi circa nta lu 406 a.C.

Circa nta lu 210 a.C., li rumani, nimici murtali di li cartagginisi, vinceru la citati e la richiamaru Agrigentum. Duranti li pròssimi milli anni, vìnniru li goti, li bizzantini, e ntô nonu sèculu, li saracini. Nta stu sèculu, li saracini si pigghiàvanu na crèscita suciali, pulìtica, e dimugràfica. Sutta sta
rignanza àrabba, Girgenti addivintau assai pròspira.

Nta lu 1087 circa, cc'era nàutra guerra pi Girgenti. Li nurmanni, cu tantu maniggiu, vinceru la Girgenti dî saracini. Ogni nurmannu era parti dû pòpulu priviliggiatu. Li nurmanni si pigghiàvanu li pusizzioni cchiù àuti nnô cuvirnamentu di Girgenti, e puru di tutta la Sicilia.

Lu postu di vìscuvu era risturatu dâ parti dî nurmanni. Pirciò, cattidrali novi e àutri edifizzî vìnniru custruiti. Puru, Girgenti avìa na criscenza ecunumicamenti, vistu ca li rapporti di misteri cu l'Africa dû nord avìanu puru na criscenza.

Nna l'èbbica siguenti, Girgenti addivintava sciampirru e sciddiava ntô sfacellu assai. Cc'era tanta scinnutta dâ parti dû guvernu girgintanu. La forza di Girgenti addivintava tinuta di
picca famigghî aristucràtichi e bisbètichi, nun lu guvernu girgintanu. La forza di Girgenti, supratuttu, diminuiva pirfina era dipinnenti sultantu supra ddi famigghî. Accuminzannu lu 1800,
comegghiè, la forza di Girgenti criscìa d'arrè. Girgenti era beata di novu.

Ortri â Valli dî Templi, a Girgenti s'hannu a vìdiri lu sò centru stòricu cu la Cattidrali didicata a San Girlannu, lu Quartieri ellinìsticu-rumanu, la cresia di Santa Marìa dî Greci custruita supra li rasti d'un tempiu, lu munasteru di Santu Spìritu e nummarusi palazzi nubbiliari e cresi.

Ortri a li templi di Èrculi, Giovi, Cuncordia, Giununi, Diòscuri, Vulcanu e Dèmitra s'hannu a evidinziari lu Quartieri d'abbitazzioni Ellinìstich Rumani, lu cumplessu monumintali cu la Cavea dâ Ekklesiasterion Ellinìstica e lu Museu Nazziunali di Girgenti ca cunzenti d'aviri na visioni cchiù cumpreta dâ prisenza greca ntâ citati. Ricentimenti, (2004) nortri fu purtatu â luci un timpeddu rumanu.

Lu càrziri vecchiu di Girgenti, oramai sustituitu di na struttura ditintiva nuova, è n'edificiu granni ca sorgi vicinu a lu centru dâ citati. Chissu fà parti ntigranti dû patrimoniu stòricu girgintanu, ma purtroppu attuarmenti nun è utilizzatu e la struttura tutta nicissitassi di na cumpreta ristrutturazzioni. Di arcuni anni la Cunzurta Pruvinciali Studintisca di Girgenti hà avanzatu la pruposta d'utilizzari l'enormi struttura comu centru d'aggrigazzioni giuvinili.

Ntâ littiratura, lu girgintanu cchiù famusu è Luiggi Pirandellu; tra l'àutri girgintani o pi megghiu diri akragantini famusi, zoè ca camparu ntâ Akragas dòrica, senza dubbiu s'hannu a citari lu filòsufu Empedocli e l'attileta, vincituri di n'Ulimpìadia famosa, Essenetu, a lu quali è puru didicatu lu stadiu.
Dâ cuntimpuranitati arricurdamu Liunardu Sciascia (di Racalmutu, a Nord di Girgenti) e Andria Camilleri lu quali fà di Vigata (Portu Empedocli, paisi n pruvincia di Girgenti) e Muntilusa (Girgenti) lu tiatru dî gesta dû cummissariu Muntarbanu. La citati di Girgenti duranti l'arcu di l'annu òspita vari manifistazzioni assai ntirissanti tra li quali la sagra dû miennulu 'n ciuri ntô cui àmbitu si svòrginu  dui festivals nternazziunali dû fulclori, lu primu idiatu dû Pruf. Enzu Lauretta, e lu secunnu dinuminatu festival nternazziunali I bambini del mondo idiatu di Giuvanni Di Maida e Clàudiu Criscenzu. Ogni annu, ntâ prima dècadi di frivaru, di cchiù di 60 anni la valli ricuperta d'un mantu ciurutu maravigghiusu d'àrvuli di mènnuli è scinariu di sta manifistazzioni mpurtanti ca ricogghi la participazzioni di vari gruppi fulclurìstici ca vennu di vari parti dû munnu.
Tra li mumenti cchiù suggistivi dâ manifistazzioni è l'accinzioni dû trìpudi di l'amistati davanti ô tempiu dâ Cuncordia, e la cunchiusioni ancora una vota cu l'esibbizzioni dî gruppi ntâ valli e l'attribbuzzioni a lu gruppu vincituri di l'àmbitu tempio d'oro, trufeu ca raffiura lu tempiu di Càsturi e Pullùci.

Li tradizzioni pupulari lucali sunnu diffusi pressu li novi ginirazzioni grazzi a lu mpegnu prufusu d'arcuni assuciazzioni. Sibbeni lu patronu ufficiali dâ citati sìa San Girlannu, è a San Calòggiru ca sunnu tribbutati l'anuri maiuri. Pi lu Santu Niru la citati si mubbìlita li primi dui dumìnichi di giugnettu: la prucissioni, rigurusamenti a spadda, è accumpagnata di li grida di li fideli, di li canti e di la banda. Sempri a giugnu li festi di Pirsèfuni, ricchi di rapprisintazzioni clàssichi ntô scinariu ncumparàbbili dû tempiu d'Era; tra l'attivitati d'astati ci sunnu spittàculi ntâ valli tra chisti lu BluesWine Soul Festival manifistazzioni ca si svorgi ntô misi di giugnettu ca liga la mùsica a lu vinu e la rassigna: Momenti di folklore internazionale n austu. A dicèmmiru si svòrginu li clàssichi nuveni pi li strati dâ citati. La simana Santa si fà n citati cu divuzzioni e ammirazzioni di li fideli versu li simulacri dâ Madonna Addulurata e dû Gesù agunizzanti e la vara overu l'urna dû Signuri. Nutèvuli è l'attivitati culturali svota sìa di l'istituzzioni pùbbrichi ca privati. Mustri, cunvegni , staggiuni tiatrali e musicali ô tiatru Luiggi Pirandellu cu li megghi cumpagnìi dû munnu, attivitati cuncirtìstica a lu Museu San Nicola, lu cunvegnu di studi pirandilliani, lu premiu Empedocli, lu Pirandello stable festival, li cuncerti d'astati ntô tiatru di Chianu S. Grigoriu a li pedi di li mìtici templi greci e tanti àutri nizziativi. Nta l'ùrtima simana di sittèmmiru hà locu l' Efebo d'oro (junciutu â 29^ edizzioni) premiu nternazziunali, urganizzatu dû Centru di Ricerca pi la Narrativa e lu Cìnima ca premia lu megghiu film di l'annu trattu di n'òpira littiraria. Lu premiu hà macari na sezzioni televisiva.

. Tra li campagni chini cu mènnuli e ciuri, si trova La Valli dî Tempî, la tistimunianza millinaria dâ civilitati greca n Sicilia. Signìfica lu passatu, lu prisenti e lu futuru di Girgenti. Ogni annu cci attratta tanti turisti di tuttu lu munnu.

Oi, Girgenti faci na parti cchiù granni nta l'ecunumìa siciliana e puru ntâ mmàggini dî siciliani. L'architittura è cchiù greca chi rumana, e tra l'edifizzî li mènnuli dî campagni sunnu sempri n ciuri. Anzi siddu st'edifizzî sunnu darreri na citati muderna, la vista di La Valli dî Templi arresta quarchiccosa spiciali.

Girgenti è giamillata cu:

La festa dû patronu San Piu X si svorgi l'ùrtima simana di giugnettu;

S'hannu a citari macari pi la mpurtanza dû sò patrimoniu stòricu, carattirizzatu dâ duminazzioni àrabba, li quartieri dû Rabbatu e la Plebis Rea, noti ntâ parrata lucali comu Rabbateddu e Bibbirria.

Lu sport principali dâ citati è lu càuciu. La squatra cchiù mpurtanti è l'Akragas Calcio, militanti ntô Campiunatu d'Eccillenza. Ntô passatu la squatra militau p'arcuni staggiuni n Seri C.




#Article 29: Rafael del Riego (576 words)


Rafael del Riego y Flórez (9 di aprili, 1784 - 7 di nuvèmmiru, 1823) era un ginirali Spagnolu e un puliticanti libbirali.

Del Riego nasciu lu 9 di aprili 1784 (secunnu autri lu 24 di nuvèmmiru 1785) a Santa María de Tuñas 'n Asturia. Doppu essiri lauriatu di l'Università d'Oviedo ntô 1807, si spustò a Madrid, unni si riggistrò pi fari lu sirvizziu militari. Ntô 1808, duranti la Guerra Spagnola di Nnipinnenza fu fattu priciuneri dî Francisi e fu carciratu 'n Escorial, d'unni finarmenti scappò.

Nta lu 10 di Nuvèmmiru fici parti dâ Battagghia d'Espinosa dû Monteros, e fu fattu priciuneri n'autra vota. Doppu tri iorna vinni mannatu ntâ Francia, e finarmenti vinni libbiratu. Iddu îu 'n giru ntâ Nglaterra e nnê stati tudischi, e ntô 1814 riturnò ntâ Spagna e n'autra vota addivintò surdatu cû gradu di tinenti corunellu.

Duranti li sei anni dâ assolutismu fici parti di la massuniria e di li libbirali nta na cuspirazzioni contra lu rè Ferdinandu VII. Ntô 1819 lu rè vinni a furmari 10 battagghiuna pi cummattiri contru li guerri di nnipinnenza di l'America dû Sud. Riego fu cumannanti di li battagghiuna Asturiani. Però, doppu c'arrivò a Cádiz, nzemmula cu l'autri ufficiali, accuminzò na mutinia lu primu di Innaru 1820 vulennu pi forza lu ritornu dâ custituzzioni dû 1812. Sta lotta vinni canusciuta doppu comu la Guerra Civili Spagnola, 1820-1823. Li truppi di Riego marciaru attraversu li cità d'Andalusia câ spiranza di pruvucari na rivuluzzioni contru lu regnu, ma lu populu nun fu tantu entusiasticu di chistu. Na rivuluzzioni però accuminciò nta Galizia, e subitu si spargiu nta tutti li parti dâ Spagna. Ntô 7 di marzu, 1820 lu palazzu riali a Madrid fu circundatu dî surdati cummanati dû Ginirali Ballesteros, e lu 10 di marzu lu rè accittò a ripristinari la custituzzioni.

Subbitu appena si furmò lu cuvernu prugrissista, Riego, a Mariscal de Campo, fu numinatu capitanu-ginirali di la Galizia. Nna l'8 di jinnaru, 1821 pigghiò cumannu di l' Araguna, e sinni îu a Saragozza. Lu 18 di giugnu di lu stissu annu si maritò cu sò cucina Maria Teresa del Riego y Bustillos. Lu 4 di sittèmmiru 1821 a causa di na rivuluzzioni ripubbbricana falluta, iddu fu accusatu a tortu di ripubbricanisimu e misu mpriciuni. Comunqui, la sò pupularità aumintò, e cci foru assai dimmustrazzioni a Madrid pi libbirallu. Nta Marzu, 1822 fu elettu a la Corti Ginirali, e eventualmenti libbiratu dâ priciuni.

Nta lu dicèmmiru 1822, a lu Cungressu di Verona, li nazioni di la Santa Allianza decideru ca nu Spagnolu ripubbricanu puteva essiri na minazza pi lu bilanciu puliticu di l'Europa, e la Francia fu scigghiuta pi rimettiri la munarchia assuluta ntâ Spagna. Lu 7 di aprili, 1823 l'ersercitu francisi passò lu cunfini. Riego pigghiò lu cumannu di la terza armata, e risistiu a l'accupazioni nzemi a li gruppi liali lucali. Ma lu 15 di sittèmmiru fu tradutu, e fattu pricioneri nnô villaggiu di Anquillas (Jaén). Lu purtaru a Madrid. Anchi si n'amministia assuluta fu annunziata, la curti riali truvò Riego curpevuli di tradimentu, picchì iddu era un membru di lu Parlamentu ca vutò a favuri di livaricci lu putiri a lu re. Ô 7 di nuvèmmiru 1823 Rafael del Riego fu mpicatu nta la chiazza Cebada a Madrid.

L'Innu di Riego, fu na canzuna scritta in onuri di Riego e addivintò l'innu nazziunali di la Secunna Ripubbrica Spagnola (1931-1939). Nzinu a ora lu sò ritrattu e appizzatu nta lu palazzu di la Curti Ginirali.




#Article 30: Luiggi Pirandellu (205 words)


Luiggi Pirandellu (Girgenti, 28 di giugnu 1867 — Roma, 10 di dicèmmiru 1936) fu nu scritturi, narraturi e drammaturgu sicilianu. Nzèmmula a Salvaturi Quasimodu fu unu dî dui Premî Nobel siciliani. 

Luiggi Pirandellu nascìu a Girgenti nnû 1867. Scritturi narraturi e drammaturgu sicilianu, si furmau 'n Sicilia, friquintau l'Università di Roma e finìu li sò studi a Bonn cu na tesi, n tidiscu, supra lu sicilianu. La Sicilia fu sempri la spirazzioni di la sò pruduzzioni littiraria n talianu e sicilianu.

 

Rapprisintau la ncapacità e li contraddizzioni di l'òmini di cunfruntàrisi câ propria pirsunalità, ntô dramma di na virità ca passa spissu la mmagginazioni.

Dui anni prima di mòriri, nta lu 1934, vincìu lu premiu Nobel pi la littiratura. Li sò òpiri cchiù famusi sunnu Il fu Mattia Pascal (1904), Accussini eni (si vi pari) (1917), Uno nessuno e centomila (1926) e Novelle per un anno (1926). Liolà fu n'òpira ca Pirandellu scrissi n sicilianu.

Pirandellu addivintau famusu cu lu sò tiatru comu Lumie di Sicilia, Così è se vi pare, Sei personaggi in cerca d'autore, Enricu IV. Appi crìtichi assai forti n Italia e a l'Èstiru. Tutta la sò produzzioni tiatrali fu traduciuta e rapprisintata nta tuttu lu munnu. 

Murìu a Roma nnû 1936.




#Article 31: Andrea Camilleri (584 words)


Andrea Camilleri - (Portu Empedocli (AG), 6 di sittèmmiru 1925 - Roma, 17 di giugnettu 2019) - Scritturi sicilianu, riggista, auturi tiatrali e televisivu, ha scrittu saggi supra lu spittàculu.

Camilleri nascìu a Portu Empedocli, la futura Vigàta dî sò  romanzi, figghiu ùnicu di Carmilina Fragapane e di Giuseppi Camilleri, ispitturi dî compagnii portuali. Camadora vivi a Roma. Dû 1939 ô 1943, doppu na curta spirienza 'n collegiu (si fici espelliri lanciannu ova contru un crucifissu), studia ô liceu clàssicu Empèdocli di Girgenti unni uttinni, nnû 1943, la maturità senza fari esami, pirchì lu prèsidi dicisi ca valìa sulu lu scrutiniu a causa di l'imminenti sbarcu dî Miricani 'n Sicilia. 

Nnû 1944 si scrivi â facultà di Lèttiri, e accummincia a pubbricari cunti e puisî. Ntô stissu tempu si scrissi ô Partitu Cumunista. Dû 1948 ô 1950 studia reggìa all'Accademia di Arti drammàtica Silvio d'Amico e accummincia a travagghiari comu reggista e sciniggiaturi, vincennu macari lu Premio St Vincent pî cunti e li puisî. Nnû 1954 partìcipa cu successu a n cuncursu pi funzionariu RAI, ma nun veni pigghiatu pirchì cumunista. Trasi ntâ RAI quacchi annu cchiù tardu. Nnû 1957 si marita cu Rosetta Dello Siesto ca cci duna  tri figghi fimmini e... quattru niputi. Ntô 1958 è lu primu a purtari in Italia lu tiatru di l'assurdu di Beckett ccu Finale di partita ô tiatru dî Satiri di Roma e poi 'n televisioni ccu Adolfo Celi e Renato Rascel. Accumincia a nsignari ô Centru Sperimentali di Cinematografia di Roma. Nnû 1959, ntra li produzzioni RAI ca tratta, havi successu na serî supra lu tinenti Sheridan ccu Ubaldo Lay, cchiù tardu poi cû Cummissariu Maigret. Cu Gino Cervi, e ccu diversi misi 'n scena òpiri tiatrali, sempri c'un occhiu di riguardu a Pirandellu. Nnû 1977 otteni la càttidra di reggìa all'Accademia di Arti Drammàtica. 

La manteni pi vint'anni. Nnû 1978 esordisci nnâ narrativa ccu Il corso delle cose, scrittu 10 anni prima e pubblicatu di n'edituri a pagamentu ccu l'impegnu di citari l'edituri stissu nnê tituli dû sceneggiatu TV trattu dû libbru, La mano sugli occhi: è n'insuccessu, lu libbru nun veni nutatu praticamenti di nuddu. Dui anni doppu, nnû 1980, pùbbrica cu Garzanti Un filo di fumo, primu di na seri di romanzi ambientati a Vigata, un paisi immagginariu a cavaddu tra la fini di l'800 e l'inizziu dû '900. Nnû 1992 ripîgghia a scrìviri doppu 12 anni di pausa e pùbblica La stagione della caccia cu Sellerio: Camilleri diventa n'auturi di successu granni e li sò libbra, ristampati, vìnninu mmidiatamenti 60 mila copi. Nnû 1994 nesci La forma dell'acqua, primu giallu cû cummissariu Montalbanu, e arriva lu successu: Camilleri havi 69 anni. Dû 1995 ô  2003 lu finòminu Camilleri addiventa granni. Tìtuli comu Il birraio di Preston (1995), La concessione del telefono e La mossa del cavallo (1999) si vìnninu boni, mentri la serî televisiva supra Montalbanu nni fa cchiù nauturi cult. È dû 2004 l'urtimu dî so' libbra La pazienza del ragno pubblicatu di Sellerio. Nzinu a oggi Camilleri ha vinnutu 10 miliuna di copî nta tuttu lu munnu.

I libbra di Camilleri, traduciuti nta li lingui cchiù mpurtanti, hannu cuntribbuiutu a fari canùsciri la lingua e la cultura siciliana, sempri prisenti nnê so' storî, fora dî schemi ntê quali la littiratura clàssica avìa riligatu la Sicilia.
Accussì si fici accanusciri puru 'nta Spagna, tantu ca vinciu ´ntô, 2008 'u II Premio Internacional de Novela Negra cu La muerte de Amalia Sacerdote ca si pubblicarà 'ntô Paisi so' comu La Rizzagliata.




#Article 32: Palermu (1127 words)


Palermu (o Paliajmmu ntâ parrata da zona) è capitali di la Sicilia, havi na pupulazzioni di 663.173 abbitanti (datu dû 2007), è la quinta citati d'Italia pi pupulazzioni doppu Roma, Milanu, Nàpuli e Turinu e 30esima citati nta l'Europa. Cunziddirannu la sò ària metrupulitana, lu nùmmuru d'abbitanti acchiana a 1.024.064, la sò ària metropulitana cunta 27 cumuni dâ sò pruvincia. È la citati principali e lu capulocu ecunòmicu e amministrativu di l'omònima pruvincia e dâ Sicilia. 
Arricogghi munumenta di tutti li pirìudi stòrichi a cuminciari dê Fenici nzinu ê nostri jorna. Pi chistioni culturali, artìstichi e ecunòmichi hà statu tra li maggiuri citati dû Miditirràniu e oi è tra li principali citati turìstichi dâ riggiuni e dâ nazziuni.

L'ària unni ora c'è la citati di Palermu vinni abbitata già nnâ pristoria, nfatti nta lu Munti Piddirinu s'attròvanu tistimunianzi di pupulazioni pristòrichi, n particulari li graffiti ca lassaru d'intra li grutti.
Palermu la funnaru nnâ l'uttavu sèculu a.C. li Finici, ntornu  a na nzinatura naturali e ntô menzu di dui ciumi, lu Kemonia e lu Papireto, nnâ Sicilia nord-uccidintali. 

Palermu arristò finicia finu a la Prima Guerra Pùnica (264-241 a.C.), quannu la Sicilia cadìu sutta lu putiri rumanu. Stu piriudu fu unu dî cchiù tranquilli di la sò storia, sutta l'amministrazzioni pruvinciali di Sarausa. Lu nomu finìciu era Zîz, ma li grechi antichi la chiamaru Panormos, ca veni a diri tuttu portu.
Quannu lu Mperu Rumanu si spartìu, la Sicilia, e macari Palermu, addivintaru parti di lu Mperu Bizzantinu.

La situazzioni stetti accussì n' finu nonu sèculu, quannu li Mussurmani nvàsirù l'Africa sittintriunali e appoi la Sicilia; iddi pigghiaru Palermu nnû 831 e lu restu dâ Sicilia nnû 965.
Li Mussurmani canciaru la capitali di la Sicilia di Sarausa a Palermu (ca pigghiò lu nomu di Balarm), e accussì idda addivintò pâ prima vota ntâ sò storia la citati dâ Sicilia cchiù mpurtati pù cummerciu e pâ curtura; li funti dìcinu ca la citati avìa chiàssai di 300 muschèi e dìcinu macari ca era n'èbbica di pruspiritati e li cristiani e l'ebbrei putìanu campari n paci, ô ciancu l'unu cu l'àutru,  nnâ stissa citati.

Doppu 200 anni arrivaru li Nurmanni (pricisamenti nnû 1071) e n picca tiempu cunquistaru la citati e tutta l'ìsula. Palermu arristò la capitali e, sparti, addivintò capitali di lu mperu. Doppu li Nurmanni, vìnniru li Svevi di lu 1194 nzinu a lu 1266;  la citati àppi lu cchiù àutu splinnuri cu l'arrivu di lu Mpiraturi Fidiricu II nnû tridicèsimu sèculu, ca, a la sò morti, si fici accrozzar' nnâ Cattidrali di Palermu.

Appoi vìnniru li Angioini, di lu 1266 nzinu a lu 1282 (ca spustaru la capitali a Nàpuli, picchì chissa era na citati cchiù facirmenti gistìbbili e non suggetta a rivorti, comu anveci era Palermu); vìnniru appoi l'Aragunisi di lu 1282 nzinu a lu 1500 e doppu li Spagnoli. Ntô 1713 la citati veni pigghiata di li Burbona, ca spustaru la capitali a Nàpuli n manera difinitiva, e accussì arresta nzinu ô 1860 cu la mmasioni dâ Sicilia fatta dî piemuntisi, cumannati di Garibbaldi.  

Di stu mumentu li ntiressi ecunòmichi e pulìtichi s'arrassaru dâ citati, ca avìa stata mpurtanti nzinu a ddù mumentu. Pi unurari l'unitati taliana, lu cumuni di Palermu accumincia la custruzzioni di granni òpiri architittònichi, tra chisti lu tagghiu dâ Via Roma e la custruzzione di li dui tiatri cchiù mpurtanti dâ citati: lu Massimu e lu Politeama.

Tàlìa macari

L'evuluzzioni di lu nùmmiru d'abbitanti di Palermu:

Palermu è l'ùnica granni citati taliana ca di lu 1971 a lu 2001 aumintò lu sò nùmmaru d'abbitanti.

Palermu, nnû 2007, arrisurtò la quinta citati d'Italia, ntra tutti li 103 citati capulochi di pruvincia, pi la pircintuali di pupulazzioni juvanili (15-29 anni) cchiù àuta: 21,2 %.

Lu centru stòricu di Palermu (prima circuscrizzioni), currispunnenti a chidda ca a l'èbbica era la citati d'intra a li mura cincucinteschi, è spartutu di dui strati ca s'ancrocianu a li Quattru canti e vannu a criari a la cruci barocca (chiamata macari lu Tiatru dû Suli), la via Maqueda e Lu Càssaru. Sti dui strati crìanu quattru quartera stòrichi accanusciuti comu a li quattru mannamenti:

Sti quartera foru sistimati ntê sèculi passati: la prima trasfurmazzioni vinni fatta nnû 1600 cô tagghiu dâ via Maqueda, ca criò la cruci barocca; la sucunna vinni fatta nnû 1885 cû tagghiu dâ Via Roma.

Palermu havi diversi frazzioni; li cchiù mpurtanti sunnu Munneddu e Sferracavaddu. Sti frazzioni s'attròvanu tutti dui nta la parti nord di la citati e nti la zona custera.
N'àutra frazzione di Palermu è Baida, ca s'attrova supra la citati: é nicaredda, ma assai tranquilla n cunfrontu a ddu caos dâ citati.

La citati di Palermu è china di monumenta di li diffirenti èbbichi e stili architittònichi. Li principali sunnu:

 

Lu trasportu urbanu è fattu dâ metropulitana e di l'autubussi.

La Metropulitana di Palermu, gistita di l'AMAT e di l'FS, utilizza li binari dû passanti ferruviariu e havi dui lìnii. 

Lu trasportu citatinu supr'â umma è fattu di l'AMAT. Li lìnii di l'autubussi firrìanu pi tutta la citati e agghìcanu macari finu a nu pocu di cumuna cchiù vicini. L'urarî vannu di li 4:00 di matina nzinu a menzanotti. Li lìnii N1 e N2 sù lìnii nutturni e camìnanu di li 23.00 finu a li 4.00. Lu capu-lìnia s'attrova nnâ zona Passu di Rìganu . Chiossai di li autubussi tradizziunali, ci nni sù àutri n virsioni graputa, ca vènunu   utilizzati ntâ stati pi cullicari lu centru a Munneddu.

Li lìnii dû trammi sunnu n custruzzioni e quannu finìsciunu li travagghi ci sù appoi dui capulìnii, unu nnâ zona Ruccedda e unu nnâ zona Brancacciu, cursìi prutetti e 3 lìnii:

Ha statu pruggittata la custruzzioni dâ mitrupulitana leggia supra umma cu menzi sinza piluta. Dui linii avrìanu a pàrtiri di la rutunna dâ strata Oreto supra strata Riggiuni Siciliana e avrìanu a agghicari n Munneddu, cu pircursi diffirenti. Li treni avrìanu a passari unu pi 3 minuta e li stazziuni prividuti sunnu: Svincolo oreto; Oreto sud; Oreto nord; Piazza Giulio Cesare; Piazza Borsa; Teatro Massimo; Politeama; Archimede; Notarbartolo; Sciuti; Empedocle Restivo; Alcide De Gasperi ;Stadio; Libertà-Lazio; Via D'annunzio; Aldisio; Lanza Scalea; Villa adriana; ZEN San Filippo Neri; Tommaso Natale; Piano Verde; Partanna-Mondello.

Sunnu prisenti dui pisti ciclàbbili di 7 chilometri: una passa allatu a lu mari e l'àutra purta di lu mari (zona portu) nzinu a la strata Riggiuni Siciliana.

La citati di Palermu è culliata, grazzi a la circunvaddazziuni o strata Riggiuni Siciliana (cu 2 cursii pi sensu di marcia, cchiù li cursii d'emirgenzia), a 4 autustrati:

La pruvincia havi pruggittatu na nova tanginziali cchiù di fora rispittu a Palermu, ca avissi a cullìari li autustrati Nord cu chiddi a Sud, jiennu di Villabbàti a l'Aeroporto di Palermo-Punta Raisi.

Li principali stazziuni di Palermu sunnu:

Càuciu a 5




#Article 33: Isula dî Puorri (132 words)


L'isula dî Puorri si trova a dui chilòmitri di Santa Maria dû Fucaddu, a 10 chilòmitri a ovest di Capu Passaru, a sud-est di la Sicilia, in territoriu di Spaccafurnu. Si cumponi di n'ìsula principali di circa 100 metri di lunghizza e nu scogghiu siparatu di na dicina di metri di l'ìsula principali. 

Nna l'ìsula principali si trova nu càrzari abbannunatu e un faru. Lu mari davanzi è meta di turisti, subbacquî e piscatura suttamarini.

Ntô 1989 foru truvati diversi schelitri di òmini chi foru datati dû X sèculu d.C. Si pensa ca si putissi trattari di genti appartinenti â famigghia di Ziadet Allah III, unu di l'ùrtimi amiri aglabbiti chi ntô 903 fici ammazzari sò patri, so ziu e na trintina d'àutri pirsuni e fici mannari li cadaviri all'ìsula dî Porri.




#Article 34: Petru di la Vigna (148 words)


Comu Giàcumu di Lintini, Petru di la Vigna (o Pieru di li Vigni, Capua 1190 ca. - Tuscana 1249) fici puru lu nutaru â curti di Fidiricu II di Hohenstaufen (Fidiricu I di Sicilia).  Nascìu di na fammigghia mudesta e studiau jurisprudenza a l'università di Bulogna.  È forsi lu pirsunaggiu dâ Scola Siciliana cchiù emblimàticu. Veni ammuntuatu di Dante Alighieri ntô Divina Cummedia:  chiddu ca tineva li dui chiavi dû cori di Fidiricu.  Veni numinatu Gran Canzilleri Mpiriali, e doppu di trent'anni di sirvizziu nta sta pusizzioni, addiventa vìttima dâ gilusìa e nvidia. Veni accusatu di tradimentu, arristatu e misu n càrciri ntâ galera dâ furtizza mpiriali di San Miniatu unni, p'ammustrari la sò nnuccenza, si suicidò.  Lu sò puema cchiù cèlibbri è Amore, in cui disio ed ho speranza, unni usa li mudelli pruvinzali cu granni maistrìa.

Amore, in cui disio ed ho speranza trascrittu pi sicilianu:




#Article 35: Catania (2739 words)


Catania è na cità di 314.571 abbitanti, capulocu di la pruvincia ca havi lu sò nomu, e secunna cità dâ Sicilia pi dinzitati abbitativa; l'abbitanti si chiàmanu catanisi. Catania è situata ntâ costa urientali dâ Sicilia, bagnata dô mari Joniu, ntô centru di na fertilìssima chianura curtivata cu agrumi, a  mitati strata tra Missina e Sarausa, ê pedi di l'Etna. 

S’attrova ntâ fascia dê crimi timpirati e havi nu crima ùnicu ntô munnu cu li nverni miti e li timpiraturi dâ stati ca arrìvanu ntê misi di Lugliu e Austu tra 28 °C. e 36° C., ma, siguennu la tindenza ginirali di àutri àrii giugràfichi, nta l’ùrtimi anni s’hà arrivatu chiù spissu a tuccari macari î 40 °C.
Tuttu lu liturali catanisi è furmatu versu sud, ô latu di Sarausa, di na nfinita spiaggia di rina chiamata “praja”, ca  si stenni pi chilòmitri; è fattu, nveci, di roccia làvica   ntâ parti chiù a nord, dâ stazzioni cintrali versu Jaciriali. Lu funnu dû mari è pulitìssimu e piscusu; pô picca ventu e lu crima miti di tuttu l’annu è, pi l’appassiunati di pisca, pî subbàcquii e pi tutti l'amanti dû mari, nu paradisu. 
Ntô nvernu si ponnu fari li tradizziunali sports nvirnali ntâ l’Etna, unni ci sunnu dui stazzioni sciìstici a Niculosi/Chianu Pruvinzali e a Linguarossa.  
L’Etna, chê  sò 3.269 m. di autizza, è lu chiù àutu vurcanu di l’Europa e, chî sò 250 coni eruttivi e li sò dui crateri, attrai appassiunati dâ muntagna e studiusi e scinziati ca vèninu  pi studiari l’attività vurcànica sempri cuntìnua.

Catania ntô nvernu havi nu clima miti e di sòlitu havi picca tinti jurnati di ghioggia; la timpirutura di jornu si manteni ntornu a 14° C. e non è diffìcili ca arriva macari a 20° C.; ntâ stati la timpiratura duranti lu jornu pò superari li 40° C, ma, pi furtuna, di sira l’ària arrifrisca.

Di stati si pò attruvari rifriggèriu chî bagni a mari a la scugghera o a la praja: la scugghera è di furmazzioni làvica e ncuminza di Catania cità nzinu a Ripostu, mentri la praja è fatta di na vintina di chilòmitri di rina, ca parti di Catania e và ammeri Sarausa.

Ntô lungumari di Catania, furmatu di scugghera, lu cumuni ci misi tanti passarelli ca pòrtunu ntâ piattafurmi, ditti “solarium ” (sunnu quarchi sei nta tuttu û lungumari,) unni cù egghè si pò mèttiri a pigghiari û suli; c’è misa na scaletta ca dô “sularium” porta rittu-rittu a mari, a mmoddu a l’acqua.
Nta un paiseddu nicu-nicu, misu nta ssu lungomari, e ca si chiama San Giuvanni Li Cuti (na vota era un paisinu di piscatura), lu cumuni ci fici na spiaggia câ terra ca cascò ntâ citati quarchi annu fa dô vurcanu.
(Tutta la pruvinza fu jincuta di na pòlviri suttilìssima di terra nìura ca vinìa mannata nta l’àutu a ogni sprusioni dâ vucca di l’Etna e î cristiani caminàvanu ntê strati, ntâ stati, cû l’umbrella).
Nunca, nta stu paiseddu, ci fu misa tutta ssa terra e ci fìciru na bedda e suggistiva spiaggia di rina nìura.

Sempri a la scugghera, si pò jiri nta unu dê tantìssimi lidi (stabbilimenti barniari) ca jìnchinu tutta la costa, di Catania nzinu ô Casteddu o â Trizza.
  
Si non si sapi annatari bonu, oppuru si ssi voli jucari a tambureddu, a palla a volu, o nta n’àutru modu pi ngannari û tempu ntra nu bagnu e l’àutru, allura si va â praja.
Chista, ncuminzannu di Catania e finu a lu Simetu, è china-china pi quarchi deci chilòmitri di stabbilimenti barneari.
  
Di sira, Catania, arifrisca! Allura, ognunu nesci dâ casa e si va “a pigghiari û friscu”:

Cù voli fari na cosa viloci, si nni va ô lungumari, passìa, ncontra n’amicu e si fa quattru chiàcchiri, si pigghia un gilatu nti Ernestu, ntô Cafe De Paris o a Tavirnetta, oppuru si l’accatta ntô gilataru cû carrittinu; si pò fari macari na passiata ‘n centru, a Via Etnea, a pigghiari na vippita ô cioscu; oppuru si pò jiri a l'arena (cìnima apertu) a vidiri nu firm;
     
Si ssi havi cchiù tempu, si va câ màchina o a parti di mari, agghiri ô Casteddu, â Trizza o a Jaci, unni ci sunnu na grannìssima quantità di pizzerìi, gilaterìi, risturanti, discutechi a l’apertu, oppuru si pò jiri versu li paisi etnei, a Gravina, Mascalucia, Niculosi, Pirara, a Zafirana, unni macari chisti sunnu chini di gilaterìi, pizzerìi, risturanti, e tantìssimi chiazzi pi stari ddà a “pigghiari friscu”.              	                  

Ppi tuttu l’annu, Catania è arrusbigghiata macari di notti: lu centru stòricu è sempri chinu di genti ca affudda na grannìssima quantità di pizzerìi e pub, unni si esibbìscinu tantìssimi gruppi musicali, ca hannu fattu ri-battizzari Catania “la Seattle di l’Italia”.

Oltri a jiri a manciari quarchi cosa ntê pub e sèntiri nu pocu di mùsica, ci sunnu tantìssimi tiatri, unni si esibbìscinu tutti li maggiuri cumpagnìi tiatrali taliani e tiatri unni dùnunu cummedi dialittali, o tiatru d’avanguardia, o avan-spittàculu, o cabaret; ci sunnu tantìssimi cìnima; ci sunnu dui bowling; ci sunnu pisti di pattinaggiu; ci sunnu tantìssimi discutechi; ci sunnu assai pizzerìi e risturanti câ pista pi l’abballu oppuru cû pianu-bar; ci sunnu cìrculi curturali; cineforum…..

A Catania, si pò nèsciri dâ casa e èssiri sicuri d’accuntrari quarchi amicu cu cui passari la sirata.

Dô 476 a.C. nfinu ô 278 a.C., Katene è quasi sempri sutta lu dumìniu di Sarausa, ca havi addivintatu nà putenza militari.  

Catania diventa cità decumana, suggetta a pagari la dècima parti dê sò produzzioni; appoi, ntô 21 a.C., pi vuluntà dû stissu mpiraturi Augustu, comu segnu d'arricunuscenza pi l'ajutu ricivutu quannu chistu havìa luttatu contru Sistu Pumpeu, Catania divintò culonia Rumana.      
Fu dutata di tiatru e di termi, dô foru e dô circu, dû ginnasiu e di l´anfitiatru, e macari di nu granniusu acquiduttu; ntô mentri si abbissàvanu li difici dû pirìudu grecu, ca avìanu statu danniggiati di tanti guerri e tanti dispatti avuti cu li sarausani. 

Tra li tracci ancora visibbili ci sunnu li ruvini dû foru romanu.

Catania è la citati di l'Èttina,  senza di chista , Catania nun fussi idda, ma n’àutra citati, cu n’àutra stòria, cu n’àutra cultura e àutri abbitanti. 
L’Ettina ô spissu hà traditu la sò cità facennu scìnniri ciumi di lava nfucata finu a intra li sò mura, s’hà ripigghiatu li tirritori,  hà scancillatu nta nenti zoccu l’òmini avianu apprima fabbricatu; ma Catania non s’hà arrinnutu e ogni vota hà rifabbricatu chiddu ca la muntagna s’hava pigghiatu, e anzi chiossai.
Di l'èbbica di quannu s'hannu avutu  tistimunianzi stòrichi nzinu a oggi, l’Èttina appi quarchi 150 granni eruzzioni, e di chissi 6 arrivaru intra li mura dâ cità ; àutri danni s’èppiru pî trimoti ntô  1169 quannu nu trimotu (e marimatu) fici trimari tutta la Sicilia urientali, facennu danni assai ntê cità di Catania, Mòdica, Lintini e Chiazza Armerina e ntô 1693, quannu nu granni trimotu sdirubbò cumpretamenti, ortri a Catania, menza Sicilia; àutri danni ci foru ntô1818 pri nu trimotu dû vurcanu.

Ntô  693 a. C. na culata làvica distruggiu l'antica Katane;  
ntô  475 a.C., s’eppi ancora na scinnuta di lava nzinu a Catania: lu fattu veni arricurdatu nta la liggenna di li frati pii, unni  dui frati,  Anfinomu e Anapia, mìsiru ‘n salvu li ginitura paralìtichi, purtànnuli ntê spaddi ammenza la lava ca, ô passaggiu d’iddi, s’arritirava pri miràculu;
ntô 396 a. C. n’àutra eruzzioni  fici arrivari la lava nzinu o mari mpidènnucci  ê cartagginisi, cumannati  dô cundutteru Imilconi,  di navicari pô liturali jônicu p’agghicari a Catania, vinnenu di Naxos;
ci fu, appoi, l'eruzzioni dô  1381, unni lu ciumi di lava agghicau ntâ citati, nzinu a intra û mari di Ògnina, cummigghiannu lu stòricu portu di Ulissi (scalu di l’Ògnina); 
n'eruzzioni ntô 1444 minazzò Catania tantu era abbunnanti la culata di la lava: pi miràculu, la culata si frimmò d’avanti a lu velu di Sant'Àita purtatu ‘n prucissioni ntê vicinanzi di la culata, ‘n cuntrata   Terra di S. Àjta; 
chidda ca fu la culata cchiù disastrusa  pi Catania, s’eppi ntô  1669: tanti paisi  foru distrutti, lu primu fu Niculosi,  appoi  Belpassu, Mumpileri, Mascalucia,     Campurutunnu, San Giuvanni Galermu, San Petru Clarenza. Dopu di chissi, lu ciumi di lava si jttau apprima ntâ l'abbitatu di Mustarijancu e di ddocu  calau pi  Catania, dô latu dû  punenti.  Lu  15 d’aprili trasìu ntâ valli di Anìcitu (oggi Nìcitu) e ntô lacu umònimu (lacu di Nìcitu) ca era ô centru. La lava continuau  pâ sò caminata scavarcannu li mura dâ cità, cummigghiau li Vastiuni di S. Giorgiu e di S. Cruci, li fussati dô casteddu Ursinu, vurricau li 36 canali dô ciumi Amenanu e agghiuncìu lu mari, caminannu pi quarchi dui chilòmitri d’intra a iddu. Catania si spopulò e di li 20.000 abbitanti n’arristaru ntâ cità sulu 3.000, mentri ca l'àutri, urmai senza cchiù casa, circaru rifuggiu nta àutri lochi.

Dopu lu trimotu dû 11 di jinnaru dû 1693 a Catania sùbbitu si metti manu a la ricustruzzioni.
Lu viciré ci detti la nùmina a vicàriu ginirali pi la “Val Demone” e doppu macari pi la “Val di Notu”, cu putiri chini, a Giuseppi Lanza, duca di Camastra, ca s'attrovò accussì cô còmpitu di ricustruiri 77 cità distrutti dô trimotu, e una di chisti era Catania. 
Ntô 1694 priparau “û pianu ginirali” . Foru pruggittati chiazzi novi, strati larghi, e, “li citatini facìanu la gara pi ricustruiri casi e palazzi pi tuttu lu tracciatu ca l’auturità avìanu signatu”, comu lassau scrittu lu stòricu binidittinu Vitu Amicu. 

Pi tutto lu ‘700 la citati è nu granni canteri, ca attrai populazioni e travagghiatura, ca rimetti n motu l’ecunumìa, ca pirmetti a tanti architetti di l’èbbica di spirimintari novi tècnichi e novi stili (l’architetti catanisi Alonzo di Benedetto  e Francesco Battaglia, Girolamo Palazzotto di Messina, lu palermitanu Giuvan Battista Vaccarini, e appoi lu tuscanu Stefanu Ittar e tanti àutri). Ntra tutti chissi Vaccarini è chiddu  ca lassau l’òpiri chiù beddi.

Dâ sò funnazzioni la cità di Catania hà statu distruggiuta dâ lava pi setti voti ntâ storia, e sutta la cità di oggi, s'attròvanu la cità Bizzantina, la cità Rumana chi la pricedi e chidda Greca, ancora prima.

Ricenti scavi fatti d’intra a lu Casteddu Ursinu, ca n èbbica antica era assai cchiù vicinu ô mari di quantu è oggi, attruvaru strutturi e matiriali grechi antichi, ca hannu statu datati tra la fini di lu VIII e l’inizzi dô VII sèculu a.C., e si poti attribbuìrili a la nàscita di la culonia greca di Catania.
Accussì comu a ssi ritruvamenti, macari ‘n cima a l’acròpuli – unni c’è oggi la chiazza Danti e lu granni munasteru binidittinu di San Nicolò l’Arena – s’attruvaru strutturi e matiriali grechi dô VII sèculu a.C.
C’è di diri, ancora, ca, sempri nta li stissi scavi, supra la cullina di l’acròpuli, s’attruvaru tanti tracci di prisenza di òmini duranti lu pirìudu preistòricu, spiciarmenti a l’etati di lu neulìticu e dô rami.
Trasennu di l' Anfitiatru, â chiazza Stesìcuru, si pò visitari, scinnennu ntô sottasolu, na parti dâ cità rumana, ca, partennu dâ stissa chiazza, si stenni pi tanti strati dâ cità muderna e nta tanti posti dâ cità è pussìbbili scìnniri ntô sottasolu, ca diciunu fu tistimoni di ntrichi amurusi tra sori e frati, postu bonu p'ammucciàrisi li bricanti e trisoru pi l'amanti dî cosi d'arti

Sutta lu solu lâvicu citatinu s'attrova ancora oggi la cità dô cincucentu, chê  sò strati, li cresî, li termi, li palazzi e macari li targhi chê noma dê strati, ca la lava dô 1693 vurricò, sarvànnula pi cu è ca la voli attruvari ntô futuru.

Catania havi nu portu cummirciali, n'àriuportu ntirnazziunali (ca era saputu sèntiri comu Fontanarossa comu a lu nomi dû quarteri unni s'attrova, mentri la nova àriustazzioni, 'n unuri a lu cignu di Catania si chiama Vincenzu Bellini), stazzioni firruviari statali (lìnia Missina-Sarausa, Catania-Gela, Catania-Palermu) e non, comu la Circumetnea, lìnia a scartamentu ridottu chi gira pi 110km tornu tornu a l'Etna agghicannu a 976 m s.l.m. pi poi scìnniri, e truvari la costa n'àutra vota a Giarri-Ripostu ô nord.

L'università di Catania è la prima università dâ Sicilia e vinni funnata ntô 1434 grazzi a Alfonso V d'Aragona. Accamora è una di li cchiù granni e mpurtanti d'Italia: ci studìanu 66.000 carusi, chi vèninu di tutta la Sicilia, ma assai vèninu puru dû cuntinenti, dâ Grecia e dô mediu orienti.

A Catania nasceru Giuvanni Verga, Luiggi Capuana e Federico De Roberto, ntra li megghiu scrittura taliani dû sèculu XIX. Verga fu lu megghiu scritturi verista, cu lu rumanzu I Malavoglia. Ntra li pueti ca usaru lu sicilianu, ci sù Bartolomeo Asmundo, Domenico Tempio e Ninu Martoglio.
N'àutru scritturi veru mpurtanti fu Vitalianu Brancati ca scrivìu macari lu libru Il bell'Antonio; ntô 1960 lu riggista Mauro Bolognini fici un film supra sta storia cu Marcello Mastroianni e Claudia Cardinale. Chissa fu a primu pillìcula girata tutta a Catania unni si pò vìdiri la città com'era nti l'anni sissanta.

Catania è macari la patria di Vicenzu Bellini, auturi di La Norma e àutri cumpunimenti musicali. Li cantanti Franco Battiato, Carmen Consoli, Gianni Bella, Marcella Bella, Mario Venuti, Vincenzu Spampinato, Mariu Biondi, Gerardina Trovato, Umbertu Balsamo e I Beans (Pier Paolo Cristaldi, Carmelo Morgia, Pippo Panascì, Tony Ranno e lu novu ca trasìvu Alex Magrì) sù tutti catanisi. N'àutru granni dâ mùsica catanisi è Brigantony, ca è lu patri dâ mùsica pupulari doppu l'anni '70/'80. Appressu a iddu arrivaru Giuseppe Castiglia, li Brigantini e àutri novi gruppi: Sugarfree, Lautari e Archinue'.
Lu gruppu musicali Uzeda nascìu macari iddu a Catania e addivinìu lu gruppu europeu cchiù mpurtanti dâ scena nnipinnenti a Seattle duranti la mità di l'anni nuvanta, cammora dui di li membri origginali dô gruppu nni fìciru n'àutru ca si chiama Bellini, macari iddu veru famusu ntô cuntinenti e 'n Amèrica macari, pi fàrici omaggiu ô granni cumpusituri catanisi.

È la cità a cchiù àuta dinzitati tiatrali dâ Sicilia. Diversi cumpagnìi tiatrali òpiranu, travàgghianu e si fannu canùsciri ntô cuntinenti.

Catania è puru la patria di Sant'Àita, vissuta ntô sèculu III, assicutata dî rumani prima di l'Edittu di Custantinu e oi patrona dâ cità. Ogni annu, a frivaru è festa granni cu cirimoni, prucissioni e manifistazzioni vari.

La citati di Catania nun è carattirizzata sulu ppi  la prisenza di l’Etna, ca la si vidi custantimenti di unni egghè cu lu sò granni conu, ca si nni senti sempri la cumunioni nta tutti li cosi: nte casi fatti cu la sò petra, nte strati fatti chî bàsuli di lava, nta costa uni lu mari addisegna scurturi nta li scogghi nìuri di petra lava.

Catania è macari la citati di la Santuzza, di Sant’Àita e a idda li catanisi ci fannu granni fistiggiamenti tutti l’anni dô 3 o 5 di frivaru, e chista  è tra li cchiù pittureschi festi di l’Italia: pi tri jorna la citati si scorda tutti li cosi e tutti l’affanni e si cuncentra sulu pi la festa a Sant’Àituzza: î cannalori, àuti e granni ciri di lignu ntagghiati,  ‘n prucissioni furianu pi tutti li strati  e unni ci sparunu la muschittaria e ci fannu lu focu, si fèrmanu e appoi ci fannu l’annacata (ca è na speci d’abballata); pi tutta la citati si vìdunu assai divoti  vistuti cu lu saccu jancu; si vìdunu cintinara di migghiara di cristiani ca vènunu di tutti î gnuni,  tutta la citati veni addubbata a festa: luminara nta tutti li strati, tutti li chiesi venunu nciùrati, î nuciddara chî carrittini acculurati, î picciriddi chî palluncini, î granni cu l’abbiti novi, î carusi comu ègghè, cu ncùnatizzi e cu tutti puliti,  î gilatara nta ogni chiazza; e appoi li fochi ô chianu e la vara di Sant’Aita ca veni purtata ‘n prucissioni pi la cità e, tra li spari e li fraguri di li fochi artificiali, tutti s’arricordunu ca idda, martirizzata nta la braci, vìgila sempri supra lu focu di la Muntagna.  
  
Mmènzu a la fudda ca si mungi nta li strati e nta li chiazzi, i “citatini” tirannu lu curduni, guidanu  la vara di Sant’Aita, e sunnu chiù assai di quattru mila tutti cu lu saccu jancu e ogni tantu, mmenzu a chisti, si senti na vuci forti ca grida “citatini, tutti divoti tutti!” e tutti arrispunnunu comu na sula vuci: Viva Sant'Àita, viva Sant'Àita .

La parrata catanisa si distingui nun sulu pi na ntunazzioni tìpica ca la fa arricanusciri e distinguiri tra àutri parrati dû sicilianu, ma pi paroli tìpichi comu annunca. Na variazzioni tipica dâ parrata catanisa arrispettu a àutri è ca la cunzunanti doppu na r veni radduppiata:




#Article 36: Lu Tìnnaru (120 words)


Lu Tìnnaru, funnata dê greci, a na vintina di chilòmitri a uccidenti di Missina, affacciata ntô Mari Tirrenu è nu mpurtanti situ archiològgicu. La situazzioni panuràmica, supra nu cozzu, attira migghiara di turisti ogni annu: dî tirrazzi dû Tìnnaru si ponnu vìdiri l'ìsuli Eolî, e lu santuariu dâ Madonna Nìura attira puru divoti cattòlici di tutta la Sicilia. U Tinnaru è na frazioni du cumuni i Patti.
'Nto misi i sittembri i pattisani, i sampiroti e genti di tutta a pruvincia 'nchiananu a ppedi o Tinnaru pi fari u pellegrinaggiu pi celebrari a Madonna niura e veni macari u viscuvu i Patti.
Rivati o Tinnaru a ggenti si mancia a calia e u pani ca sasizza chi vennunu i bancarelli.




#Article 37: Norveggia (166 words)


La Norveggia è na munarchìa di l'Europa nordica, ca s'attròva ntâ parti occidintàli dâ Scandinavia. 
Cunfina cu la Svezia, la Finlandia, la Russia e lu Mari dû Nord, e l'Oceanu Articu. 
Fannu parti dû territoriu nurviggìsi macari li ìsuli Svalbard (ntô polo nord) e l'ìsula di Jan Mayen. La Nurveggia havi macari tirritòri di lu polu sud, cumu l'Îsula Bouvet e la Terra dâ Riggìna Maud. 
Dû 1995 fa parti di lAELE, assuciazzioni eurupea di lìbbiru scanciu.

La capitali è Oslo e la lingua parlàta è lu nurviggisi.

Lu territòriu di la Nurveggia occupa la pinìsula scandìniva e s'estènni ppi 1700km versu lu sud.
La Nurveggia è lu statu europèu cchiù a nord. Li hjumi nurviggìsi su nìchi, piccìddi e mpitùsi. Lu cchiù lungu è lu Glomma. 
Lu clima, nonostanti la latidùdini, è mîti, pirchì veni mitigàtu da la Currenti dô Golfo.
Altri crâttrîstichi dâ Nurvèggia su li famusi fiordi.

Unificata dî Vichinghi tra lu IX e lu XI seculu, òi la Norveggia è na munarchìa. 




#Article 38: Ninu Martogliu (204 words)


 

Ninu Martogliu nascìu a Malpassu (Catania) lu 3 di dicèmmiru dô 1870 e murìu a Catania a lu 15 di sittèmmiru 1921.
Scritturi di tiatru, discrissi na Sicilia culurata ca rapprisintava 
pirsunaggi pupulani. Fu diritturi di cumpagnìi siciliani, animaturi
tiatrali, riggista cinimatugràficu, pueta e jurnalista.

Dû 1889 ô 1904 pubbricò lu sittimanali D'Artagnan, pi discùtiri
di arti, littiratura, tiatru e pulìtica.

Appi un rolu mpurtanti pi l'affirmazzioni dû sicilianu comu lingua littiraria, spiciarmenti pi lu tiatru e la puisìa.

Comu animaturi, fu iddu chi scuprìu a Giuvanni Grassu e a Ancilu Muscu. Fu iddu chi fici rapprisintari comu diritturi di cumpagnìi, l'òpiri di Pier Maria Rosso di San Secondo
e di Luigi Pirandellu. Ntô 1903 funnò la Compagnia drammatica siciliana.

Dû 1913 ô 1915 accuminzò la carrera di riggista cinimatugràficu. Ricurdamu Teresa Raquin e Sperduti nel buio. Ntô 1919 funnò la Compagnia Drammatica del Teatro Mediterraneo.

Tra li sò òpiri tiatrali ricurdamu Nica dû 1903, rapprisintata 'n tiatru di Giuvanni Grassu, L’aria del Continente dû 1915 e San Giuvanni Decollato dû 1908, rapprisintati n tiatru di Àncilu Muscu.

La sò òpira littiraria chiù mpurtanti è Centona.

 
...E' un gran piccatu;
 
è 'na bugia di l'omu tradituri!

E… lu cori? – Mi batti forti forti....

 




#Article 39: Vitalianu Brancati (155 words)


 
Vitalianu Brancati, scritturi siclianu, nascìu a Pachinu
lu 24 di giugnettu dû 1907. Sò patri era avvucatu e, quannu era picciriddu, Vitalianu appi a seguiri a sò patri a Spaccafurnu, a Muorica e a Puzzaddu.
La sò carrera littiraria cunta òpiri di na certa mpurtanza pi la narrativa, la saggìstica, lu cìnima, e lu tiatru.
Murìu a Torinu lu 25 di sittèmmiru dû 1954.

Vitalianu Brancati è canusciutu pi la manera satìrica rilativa
a l'anàlisi dâ burghisia siciliana e lu sò umurismu è lu specchiu di na visioni amara dâ rialità. Ricurdamu Don Giovanni in Sicilia (1943) e Il Bell'Antonio (1949).

Ntra li sò òpiri tiatrali ricurdamu l'attu ùnicu Everest, lu dramma Piave (1932), la farsa Questo matrimonio si deve fare, Le trombe di Eustachio, Don Giovanni involontario, ma forsi la sò òpira tiatrali cchiù canusciuta fu La governante. 
La censuraru, ma poi na realizzazioni di Turi Ferru fu misa 
in scena nta l'anni '60.




#Article 40: Pippu Fava (161 words)


Pippu Fava, scritturi e auturi drammàticu, nascìu a Palazzolu lu 15 di sittèmmiru dô 1925 e murìu a Catania, ammazzatu dâ mafia, a lu 5 di jinnaru 1984 . Ntô 1943 si trasfirìu a Catania e ccà accuminzau l'attivitati di jurnalista pi lu cutidianu Espresso sera. La sò carrera di scritturi tiatrali accuminzau cu Cronaca di un uomo dû 1966, chi vincìu lu premiu Vallecorsi, e La violenza, dû 1970, chi vincìu lu premiu Idi. Ntê sò testi si trova la fòrmula dû tiatru documentu e chidda dâ diminsioni onìrica. Ntra l'autri di sò testi si ricorda Il proboviro dû 1972;Bello, bellissimo dû 1974; Opera buffa dû 1979; Sinfonia d'amore dû 1980, Foemina ridens dû 1982 e L'ultima violenza dû 1983. St'urtima è ricurdata comu lu sò tistamentu spirituali, vistu ca l'annu doppu, davanti ô tiatru Verga di Catania, la mafia l'ammazzau. L'òpira si pò ntirpritari comu un ducumentu di chiddu ca pò succèdiri nnâ sucità duminata dâ viulenza dâ mafia.




#Article 41: Luiggi Capuana (135 words)


Luigi Capuana (Minìu 28 di maiu 1839 - Catania 29 di nuvèmmiru 1915) fu unu di li primi autura a 'ricògghiri l’eredità di Emile Zola, auturi francisi massima sprissioni e criaturi di lu naturalismu.

Sustinituri e tiòricu dû Verismu, Capuana fu prufissuri di littiratura taliana nta l’istitutu di maggisteru di Roma e di estètica e stilìstica nta l'università di Catania.

Fu auturi di puisìi (Garibaldi, Vanitas Vanitatum, Parodie, Semiritmi), saggi (Studi sulla letteratura contemporanea, Per l'arte, Gli ismi contemporanei, Cronache letterarie, Il teatro italiano contemporaneo), rumanzi (Giacinta, Marchesa di Roccaverdina, La sfinge, Profumo, Rassegnazione) e òpiri tiatrali.

Ntra li so òpiri tiatrali, arricugghiuti 'n “Teatro dialettale siciliano” (1911-1921), mèritinu d'èssiri ricurdati: Lu paraninfu (specialmenti nni la maggistrali ntirpritazzioni di Ancilu Muscu, Lu vampiru dû 1912 e Quacquarà rapprisintata nnû 1916 di la Compagnia Angelo Musco.




#Article 42: Liunardu Fibonacci (400 words)


Liunardu Fibonacci (veru nomu Leonardo da Pisa o Leonardo Pisano, Pisa, ca. 1170 - Pisa, ca. 1250) fu un matimaticu talianu, spissu canusciutu cû suprannomu di Fibonacci. Cu autri matimatici dû sò tempu, cuntribuiu â rinascita dî scienzi esatti doppu la dicadenza di l'urtima parti dû Mediuevu.

Auturi di n'opira, Liber abaci (1202), e granni viaggiaturi, di sê viaggi ntô munnu àrabbu cu sò patri mpurtau in uccidenti la manera muderna di scriviri li nummura, ca oggi si chiamanu puru nùmmura àrabbi.

Fibonacci è canusciutu macari pi la siquenza di nummura ditta succissioni di Fibonacci chi accumenza pi:

e unni ogni nummuru è la summa dî dui chi lu pricedunu.

Ancora picciriddu, Fibonacci iu a scola di Raggiuneria di Bugia (oggi 'n Algirìa). Sò patri fu numinatu nutaru pi l'affari chi la ripùpprica di Pisa ntrattinìa câ cità dû Africa dû Nord, e avia dicidutu ca Liunarduzzu avia a stari dà pi nsignarisi l'arti dî nummura arabbi. Cchiù tardu accuminza a viaggiari pi tuttu lu mari Meditirraniu pi mettiri n pratica la sò arti, e versu lu 1200 riturnau difinitivamenti a Pisa, unni cuntinuau a travagghiari pô cuvernu dâ ripubbrica di Pisa. Fu n cuntattu cu diversi ntillittuali di du tempu, tra cui Micheli Scotu, astrolucu dâ curti di Fidiricu II di Svevia. Cuntribbuiu di manera ditirminanti â ntroduzzioni n' Europa dî nummura arabbi puru grazzi a diversi libbra, tra cui lu celibbri Liber abaci unni iddu ammuscia comu arrisorviri diversi prubblemi di aritmetica. Ntô 1240 lu cuvernu dâ ripubbrica di Pisa ci desi na pinsioni pî sirvizza chi avìa dunatu â ripubbrica.

Fibonacci muntuvìa la Sicilia, (cu la Siria, la Pruvenza la Grecia e l'Eggittu) ntô sò Liber abaci comu unu dî posta unni iddu praticau l'arti cuntabbili pî sò viaggi pi cuntu di sò patri. All'ebbica iddu era picciutteddu, e appi a visitari la Sicilia tra la fini di l'èbbica nurmanna e l'inizziu dâ duminazzioni sveva, pirchì ntô 1200 riturnau difinitivamenti dî tutti li sò viaggi pi nstallàrisi a Pisa. Fibonacci friquintau la curti di Fidiricu II. Lu mpiraturi ci fici pirsunalemtni na visita a Pisa. A lu mpiraturi ci piaciva accumpagnarisi cu ntillittuali, littirati e scinziati di l'ebbica. Dui dî scinziati dâ curti di Fidiricu, Giuvanni di Palermu e Teodoru di Salernu ci prupuneru na seri di probblema, di cui Fibonacci ni fici nu libbru ntô 1225. N'autru libbru, lu liber quadratorum è didicatu ô mpiraturi palermitanu.




#Article 43: Trisceli (584 words)


Lu Trisceli (Triskele o Triskell) è na raffigurazzioni di n'èssiri cu tri jammi (dû grecu τρισκελής), canusciutu puru cû nomu gricizzatu di Triskelion.

Nni l'aràldica si dici videmma triquetra, puru siddu cci porta un significatu n'anticchia diversu.

Duranti lu sèculu VIII prima di Cristu, addimentri ca li Greci navigàvanu nta lu Mari Meditirraniu circannu terri novi, asciaru la Sicilia, tannu scanusciuta d'iddi. Li Greci scummigghiaru ch'era n'ìsula a tri punti, chiddi chi nuàutri ora canuscemu comu Capu Pachinu ô sud, Capu Piloru a l’est, e Capu Lilibbeu a l’ovest. Lu Trisceli accumparìu ntâ scena doppu la scuperta di l'ìsula, e, 'n quarchi modu avissi a chi fari câ granni ìsula, chi appoi li Greci chiamaru Trinacria, dâ palora greca: trinacrios, chi veni a diri triàngulu. Lu Trisceli, appoi, fu aduttatu dî greci comu sìmmulu dâ Trinacria, chi cchiù appressu arristau comu sinònimu pâ Sicilia.

L'assumigghianza forti tra lu Trisceli e lu sìmmulu a tri jammi di l’Ìsula di Man, havi statu oggettu di assai discussioni pi tanti sèculi. Na spigazzioni pussìbbili si rifirisci a n’orìggini indu-europea (e facirmenti havi n'orìggini cchiù vecchia dî greci antichi), o havi n’attaccagghiu â culunizzazzioni di l’Ìsula di Man di parti dî Vichinghi e a la cunquista dâ Sicilia di parti di li Nurmanni. Ma sulu la Sicilia havi usatu stu sìmmulu di cuntìnuu, accuminzannu di prima di l’era cristiana, attraversu li vari cunquisti di li Rumani, li Goti, li Saracini, li Nurmanni, eccetra. Lu Trisceli havi sempri fattu parti di lu stemma nazziunali sicilianu, usatu ntê banneri, scurpitu nta li palazzi, eccetra.

Pi capiri comu agghicau a l’Ìsula di Man, avemu a turnari a l'ùrtimi anni dû regnu svevu di Sicilia. Fidiricu II di Hohenstaufen (Fidiricu I di Sicilia), appi pi terza muggheri a Isabella, figghia di Arricu III di Ngraterra. Ntô 1254, quattr’anni doppu la morti di Fidiricu, lu figghiu nun liggìttimu Manfredi, fu fattu riggenti. Lu Papa Nnuccenziu IV lu scumunicau, e Manfredi pi risposta si pigghiau lu Regnu di Sicilia, ca cumprinnìa tutta l’Italia miridiunali, sutta li tirritori puntìfici. La Curia Rumana uffrìu la curuna di lu regnu di Sicilia a Arricu III di Ngraterra, pi lu sò figghiu Edimunnu, e lu re accuminzau a priparari l’asèrcitu. A lu giùvini prìncipi cci fìciru fari na parata davanti la corti ‘n custumi sicilianu. Cci foru priparati banneri cu lu stemma sicilianu e lu stemma riali di Ngraterra. Alissantru III di Scozzia accunzintìu a pigghiari parti â spidizzioni e s'attruvau prisenti duranti li festi dâ parata. L’Ìsula di Man fu data a Alissantru III quarchi tempu doppu lu chianu c’avìanu fattu fallìu. 

È versu lu 1266, ca lu tre cassyn (ntâ lingua Manx) arristau comu parti pirmanenti di lu sò stemma. Ironicamenti, chistu fu lu stissu annu ca l’evintuali campiuni dâ cresia, Carlu d’Angiò, battìu e ammazzau Manfredi nta la Battagghia di Beneventu, e si pigghiau lu regnu di Sicilia, truncannu doppu 136 anni lu regnu sicilianu Nurmannu-Svevu.

D'orìggini, la testa di stu sìmmulu era chidda dâ Medusa, la cchiù tirrìbbili soru dî Gorgoni, chi avìa serpi pi capiddi. La virsioni d'oggi dâ testa dâ Trinacria è di na fìmmina, forsi na dea, certi voti cu l'ali pi significari lu cùrriri aternu dû tempu, e serpi pi significari saggizza. Li serpi appoi foru canciati e sustituiuti cu spichi di furmentu, pi significari la firtilitati dâ terra di l'ìsula. Lu Trisceli (o Trinacria) fu appoi aduttatu di lu Parramentu Sicilianu comu parti ntigrali dâ bannera siciliana, e fu misa ntô menzu, tra lu russu e oru dâ bannera.




#Article 44: Giuvanni Verga (302 words)


 

Giuvanni Verga (Catania, 2 di sittemmiru  1840 - Catania, 27 di jinnaru 1922) fu unu dî scrittura siciliani cchiù mpurtanti dû sèculu XIX.

Lu paisi di Vizzini hà circatu tanti voti di attribbuìrisi la nàscita dô scritturi nta ssu paisi, di unni la famigghia Verga avìa appartinenza a la nobbirtà antica e unni era prupritaria di tirreni n cuntrata Tébidi, ma nta nu ducumentu di l'8 di sittèmmiru 1840 di l'archiviu arciviscuvili di Catania, veni attistatu ca la nasciuta di Giuvanni Verga avìa stata rivilata nta ddu stissu jornu nzèmmula ô vattìu ntâ cresia dî Santi Apòstuli, n prisenza di dui patrini, li zii don Giuseppi e donna Dumìnica Verga; pi cuntra, pi sustiniri la nasciuta di Verga n Vizzini, n nuddu ducumentu arrisurta ca s'hà ammustratu nzinu a òi.
La famigghia Verga, ô tempu dâ nasciuta di Giuvanni, stava di casa n Catania, ntâ strata Sant'Anna n.8, unni ora cc'è lu museu Riggiunali Giovanni Verga.

Si fici canùsciri comu nu littiratu vicinu â currenti dâ scapigghiatura e appoi comu scritturi
verista ca discrissi abbilimènti la vita dî cuntadini e dî piscatura siciliani.
Li sò ùpiri spissu hannu statu utilizzati pi lu cìnima. 
Arricurdamu I Malavoglia e Mastro don Gesualdo.
Lu film La terra trema di Luchino Visconti, di 
spirazzioni verghiana, fu lu primu film giratu cumplitamènti n lingua siciliana.

La sô attivitati littiraria granni cumprenni videmma na fasi tiatrali
carattirizzata di na dicina di ùpiri ntra li quali
Vita dei Campi (1880), La lupa dû 1884 e Dal tuo al mio dû 1903. Digna di èssiri arricurdata è la Cavalleria Rusticana: Verga la scrivìu nt'accuminzaggia comu n'episodiu dû rumanzu I Malavoglia ma doppu la pubblicò dintra Vita dei Campi e nni fici nu dramma tiatrali nta n'attu ùnicu (1884). Ntô 1890 Pietru Mascagni la musicò e addivintò na famusa òpira lìrica.




#Article 45: Liunardu Sciascia (200 words)


Mamma non mi mannati a la pirrera
Ca notti e jornu mi pigliu tirrura; 
A mala pena scinnu a la pirrera,
S'apri lu tettu e cadino li mura 
Accussí voli la mala carrera 
Fanni pigghiari sempre di paura.

Liunardu Sciascia, (Racalmutu, Girgenti, 8 di jinnaru 1921 - Palermu, 20 di nuvèmmiru 1989) fu nu scritturi e saggista sicilianu cèlibbri.  Pâ sò stissa ammissioni, scrivia di la storia siciliana e di comu è na continua guerra persa dâ raggiuni.

Iddu scrivìa òpiri dû forti mpegnu civili e di la forti laicità. Pi citari quarchi libbru ricurdamu Il giorno della Civetta lu libru forsi di maggior successu; Todo Modo e Il contesto. Ricurdamu puri A ciascuno il suo.

Li sô òpiri forru rapprisintati spissu 'n tiatru, a partiri di Recitazione della controversia liparitana (1970) dâ Compagnia del Teatro Stabile cu atturi dû càlibbru di Pippu Pattavina, Umbertu Spadaru, Micheli Abruzzu, Leu Gullotta e pi la riggìa di Francu Enriquez, Il giorno della civetta chi fu rapprisintatu ntô 1973 dû Teatro Stabile nzinu a agghicari â rapprisintazzioni dû 1980 di A ciascuno il suo, grazzi a n'adattamentu tiatrali di Ghigo De Chiara
e cu atturi comu Tucciu Musumeci, Pippu Pattavina e Turi Ferru.




#Article 46: Pier Maria Rosso di San Secondo (132 words)


Pier Maria Rosso di San Secondo (Cartanissetta 1887- Lido di Camaiore 22 di nuvèmmiru 1956), littiratu sicilianu di Caltanissetta, rializza nu patrimoniu littirariu chi tenni lu lirismu, la pissimìstica visioni dû rapportu ntra l'omu e la sucità e chi ntèrprita bonu la sulitati, un certu cuntrastu ntra la passioni e la razziunalità.

Ntra li sò òpiri s'arricorda La sirena incantata (1908), La bella addormentata (1919) e Tre vestiti che ballano. Marionette che passione! dû 1918 è forsi la sò òpira tiatrali cchiù canusciuta. È un dramma chi prividi lu scontru ntra tri pirsunaggi chi â fini di l'òpira si rivèlanu comu tri mariunetti n balia dî passioni. L'òpira 'n chistioni va ricurdata cumu un capulavoru dû tiatru gruttescu. Fu signalata di Pirandellu, amicu granni di l'auturi, ô capucòmicu Valli chi la rapprisintau.




#Article 47: Oradea (523 words)


Oradea (Ungarisi Nagyvárad, Tudiscu Großwardein) è na cità ntâ Rumania, nnâ cuntìa di Bihor (BH), ntâ Transilvania. Sta cità havi na pupulazzioni di 206.527 (secunnu lu cenzu dû 2002); stu nùmmaru nun cunta li pirsuni fora dâ municipalità; tutti nzèmmula pòrtanu tutta la pupulazzioni vicinu a 220.000. Oradea è una dî cità cchiù pròspiri dâ Rumania.
 

La cità si trova vicinu li cunfini ungarisi, supra lu ciumi Crisul Repede.

Oradea veni ammuntuata pâ prima vota, ntô Latinu comu Varadinum nnû 1113. La Furtizza di Oradea, li cui ruini si tròvanu ancora ddà oggi, fu ammuntuata a prima vota ntô 1241 picchì accuminzaru cu prescia na riparazzioni e un rinforzu c'abbisugnava pi privinirie n'attaccu di Mongoli-Tartari contru la cità. Ma nun fu nzinu a lu sèculu XVI chi dda cità accuminzò a crìsciri comu un centru urbanu. Ntô 1700, lu ncigneri Viennisi Franz Anton Hillebrandt fici un pianu dâ cità nto stili Baroccu e, accuminzannu dû 1752, foru custruiuti assai posti nutèvuli comu la Cattidrali Cattòlica e lu palazzu arciviscuvili e lu Muzeul Ţării Crişurilor (Lu Museu di la Terra di Criş). 

Oradea havi statu p'assai tempu la cità cchiù pròspira dâ Rumania, a causa dâ sò lucalità nta lu cunfini Ungairisi, facènnunni la porta versu l'Europa di l'occidenti. Doppu lu 1989, Oradea affruntò assai rinnuvamenti ecunòmici, n tantu pi li ndustrî ma nta lu setturi dî sirvizzi pâ sò basi mpurtanti di cunzumu.

Oradea havi na disoccupazzioni dû 6.0%, di picca cchiù vascia dâ disoccupazzioni media dâ cuntìa di Bihor ca è di quasi lu 2%. Oradea pi camora pruduci lu 63% dâ produzzioni ndustriali dâ cuntìa di Bihor chi pigghia lu 34.5% dâ pupulazzioni dâ cuntìa. Li ndustrî principali sunnu mubbilia, tissuti e vistita, scarpi e robba di manciari.

Nta lu 2003, a Oradea grapìu un centru cummirciali, lu supirmircatu Lotus, lu primu granni Shopping Center di la cità.

Chistu è lu spartimentu ètnicu tutali di la populazzioni di lu cenzu di lu 2002:

La cità è spartuta nta tanti distritti chiamati quarteri (cartiere in Rumenu): 

La riti di lu trasportu pùbbricu lu fa OTL. È cumpostu di 3 linî di trammi, (1R, 1N, 2, 3R, 3N) e quarchi linia di autobus. La cità havi tri stazzioni firruviari, Cintrali, Ovest e Est. La Stazzioni Ovest è nta lu quarteri di Ioşia, e la Cintrali (chiamata simplicimenti Oradea) è ô centru di la cità, vicinu a lu quarteri di Vie.

L'architittura di Oradea è mmiscata tra chidda di l'èbbica Cumunista suprattuttu ntê quarteri perifèrici e beddi palazzi stòrici, chiossai ntô stili Baroccu, rimanenzi di quannu la cità facìa parti di lu mperu Austru-Ungàricu.

Duranti lu Cumunismu e ntâ transizzioni Rumena di post-cumunismu, assai di sti palazzi stòrici foru quasi abbannunati e s'arridduceru malamenti. Doppu lu 2002, quannu ntâ Rumanìa accuminzò lu boom di lu piriudu ecunòmicu, assai palazzi stòrici ntâ cità fôru risturati a lu statu di com'èranu prima e currentimenti la cità pussedi un forti e bon mantinutu sintimentu stòricu.

È bonu visitari lu beddu centru dâ cità, comu puru lu centru di saluti Băile Felix, ca si trova fora cità e si cci va cu lu trenu.

Posti di visitari sunnu:




#Article 48: Svìzzira (394 words)


 La Svìzzira (o Sbìzzira), circa 7.900.000 (nu 2011) abbitanti è nu statu europeu cunfinanti a sud cu l'Italia, a ovest câ Francia, a nord câ Girmania e a est cu l'Austria e lu Liechtenstein è na cunfidirazzioni di 23 cantuna e 3 di chisti divisi nta 6 semicantuna. La capitali è Berna. Àutri cità mpurtanti sunnu Zuricu, capitali cummirciali e sedi dâ bursa, e Ginevra, sedi di diversi organizzazzioni ntirnazziunali.

La storia dâ Svìzzira accuminza cu l'attu funnaturi. Tri campagnoli di Svittu, Unterwald e Uri, secunnu la liggenna chi si tramanna, si ncuntraru ô Grütli, nu spiazzu vicinu ô lacu dî quattru cantuna, lu primu austu 1291. Di st'èbbica è la liggenna di Guglielmu Tell, eroi ca s'appunìa ô putiri latifundista proto-austrìacu.

La storia muderna dâ Svìzzira accuminza mmeci ntô 1848 cu l'aduzzioni dâ custituzzioni muderna e lu mantinimentu dî frunteri di oggi.

Siccomu la Svìzzira s'attrova n vallati siparati dî l'Alpi, la pupulazzioni svìzzira parra diversi lingui. Li lingui origginali dâ Svìzzira sunnu lu tudiscu ntê sò varianti switzerdutch, lu francisi, l'italianu, e lu rumanciu.
Li 26 cantuna e semicantuna sunnu pi du terzi di lingua tudisca; 5 cantuna, Ginevra, Vaud,
Giura e Neuchâtel sunnu di lingua francisa; unu di lingua italiana, lu Ticinu. Nta certi cantuna si pàrranu dui o tri lingui ufficiali, comu ntô cantuni dî Griggiuni, unni si parra lu tudiscu, l'italianu, e lu rumanciu oppuru ntô Vallisi, unni si parra tudiscu e francisi o puru comu ntô cantuni di Friburgu unni la lingua principali è lu francisi cu na pocu di cumuna chi sunnu girmanòfoni; ntô cantuni di Berna la lingua principali è lu tidescu e na pocu di cumuna sunnu francòfuni.

Canusciuta pâ sò dimocrazzìa diretta, ca si manifesta ancora òi câ Landsgemeinde, òi la Svìzzira è nu statu fidirali. Ogni cantuni havi lu sò cuvernu, e a Berna si trova lu parramentu fidirali, e lu cuvernu fidirali, ca cunta sempri 7 cunzigghieri fidirali (ministri). 

A liveddu ntirnazziunali la Svìzzira havi aduttatu la niutralità comu duttrina. Grazzi a ssa niutralità havi pututu sviluppari l'econumìa, li banchi, e la ndustria.

Nun si pò parrari dâ Svìzzira senza parrari dî sò furmaggi, l'Emmental, lu Gruviera,
lu Vacherin Friburgeois, lu Vacherin Mont D'Or, lu Tilsit, l'Appenzeller e tanti àutri. E senza parrari di la cioccolatta svìzzira, chî sò cioccolatteri, ca si diclina nta na quantitati enormi di marchi e di spicialitati. 




#Article 49: Murriali (218 words)


Murriali (o Munriali nta àutri parrati siciliani; talianu: Monreale), a na dicina di chilomitri di Palermu, è na citati canusciuta supratuttu pi lu domu, ca cu li sò musaici e l'absidi granni ca raffiura nu musaicu di lu Cristu è l'asempiu sicuramenti cchiù mpurtanti di architittura bizzantinu-nurmanna n Sicilia. Cu lu chiostru, allatu di la chiesa, attrai ogni annu migghiaia di turisti di tuttu lu munnu.

Lu Domu di Murriali è unu dî munumenta cchiù canusciuti dâ Sicilia. 

Comu la Catridali di Palermu e di Cifalù, la sò custrizzioni abbeni grazzi nu suvranu nurmannu:  Gugghiermu II, dittu lu Bonu.

Lu travagghiu dû tempiu accuminzau ntô 1172 e doppu sulu quattru anni lu travagghiu si tirminau, puru siddu la custrizzioni di nu granni tempiu nun finisci mai. Pi la porta n bronzu, lu reghi cumannò lu travagghiu a Bonannu Pisanu, ca la mannò di Pisa ntra lu 1185 e lu 1186.

Lu tempiu murrialisi ammustra diversi stili pû fattu, ntra tanti, ca sparti di travagghiatura taliani e siciliani, d'urìggini cc'èranu maistri musurmani.  Di straurdinaria mpurtanza sunnu li musaici, ca òccupanu n'aria di 7.584 mq.  Rapprisèntanu na vera attrazzioni artìstica ca raccunta cu mmàggini suggistivi la storia dû cristianèsimu, ntra cui si vidi fatti di l'anticu tistamentu, la vita di Cristu, l'Atti di l'apòstuli e lu triunfu d'Angeli e Santi.

 




#Article 50: Marsala (Trapani) (564 words)


Marsala (o Maissala ntâ parrata lucali) è na cità di 80.000 abbitanti (la quinta di Sicilia) ntô sud-ovest di l'ìsula. Lu nomu è di dirivazzioni àrabba e ci sunnu dui etimologgìi altirantivi: lu portu di Allah oppuru lu portu di Alì.

L'orìggini di Marsala accumìncianu cu la storia di Mothia e Lilybeo. Li Finici ndà lu sèculu VIII a.C. funnaru Mothia no stagnuni, un pezzu di mari mezzu chiusu e vasciu vasciu, chi addivinni nu mpurtanti centru di cummercî e, doppu na pocu di tempu, tiatru di guerri ntra culuni greci di Sicilia e cartagginisi. Nnô 397 a.C. Mothia fu abbruciata e distrutta di Dionisiu lu vecchiu, tirannu di Sarausa, e li mothiesi scapparu, si junceru cu àutri e nnâ costa dâ terraferma di frunti, vicinu a capu bueu, funnaru Lilybeu. Lilybeu ciurisci e addiventa, puru idda, nu mpurtanti centru di cummerciu e basi cartagginisi furtificata cu mura e fussati. Nnô 241 a.C. cadi sutta lu duminiu di li Rumani e addiventa lu chiù mpurtanti portu dâ Sicilia. Nnô 75 a.C. Ciciruni, questuri rumanu, fu a Marsala e la chiamau Splenditissima Civitas. L'Àrabbi, pirò, nni l'830, distrùgginu Lilybeu e la rivattianu Marsa Hallah, portu di Diu, portu di Hallah. Doppu li Musulmani arrìvanu Nurmanni, Svevi, Angiuini, Aragunisi cu li loru duminî duri e opprissivi ma nnô 1575 li spagnoli jìnchinu di terra lu portu e fannu mòriri li travagghi attaccati ô mari. Li ntirissi si spòstanu dû mari a la terra e Marsala addiventa agrìcula; si svilùppanu li fei e la pasturizia. Accumincia la cultivazzioni di la vigna e la vinnigna e poi, nnô 1773, li ngrisi scòprunu lu vinu di Marsala, mpiàntanu i bagghî e accumìncianu lu cummerciu dû vinu. Woodhause, Ingham, Whitaker, Florio e âutri fannu vinu e lu mànnanu nna tuttu lu munnu e Marsala riciurisci.

Marsala è cèlibbri puru ppi n'avvinimentu stòricu assai mpurtanti: lu sbarcu di Giuseppi Garibbaldi a Marsala l' 11 di maiu dû 1860. Di ddocu, li Milli cunquistaru la Sicilia di lu Regnu Borbònicu, facennu l'unità di l'Italia e sempri l'11 di maiu dû 1943, nveci, duranti la guerra subisci un bumbardamentu e veni rasa ô suolu cu tanti morti e nsignita dâ midagghia d'oru o valuri civili.

Marsala basa la so' econumìa supra la pruduzzioni agrìcula, la serricultura e la ndustria di lu vinu; nfatti è canusciuta nta tuttu lu munnu pi la pruduzzioni di nu vinu particulari, lu Marsala, particularmenti zuccuratu e duci, ca li ngrisi valurizzaru a partiri dû 1773 eppoi cuntinunarunu Floriu (1833) Rallu (1860)Martiniz (1866) Curatulu (1875) Pilligrinu (1880)Mirabella (1925) e ancura cuntinunu. Anchi la pruduzzioni di lu sali marinu è mpurtanti e antica.

Eppoi la Necròpuli; la Bibbliuteca comunali; lu Càssaru; lu Palazzu VII Aprili dû 1576; la casuzza romana vicino poitta nova; lu Casteddu normannu dû sec XII; la Porta di mari o Garibbaldi dû 1685; lu quartieri militari spagnolu dû 1576, ora sedi dû Cumuni e di lu Mircatu dû pisci; Porta nova dû 1780; eppoi ancora lu portu; la punta di lu bueu cu la vista di Favignana, Marèttimu, Lèvanzu e Monti S. Giulianu cu supra Èrici.

Marsala è lu cumuni cchiù granni dâ pruvincia di Trapani e cchiù granni puro di Trapani, puro pi quanto riguarda u territorio, cu tanti contrate, cchiù di centu. Ricurdamu chiddi cchiù mpurtanti: Ranna, Ciavulu, Strasatti, Birgi, Polini, Tabbaccaro, Rakalia, Spagnola, Pispisia, Granatello, Bommina, Bosco, Mataroccu, Salleonardo, Amabilina, Terrinovi e Fossarrunza.




#Article 51: Sicilia (pristoria) (293 words)


La Sicilia, misa ntô menzu dû  Meditirràniu, havi na cintralitati ca nun è sulamenti giugràfica:  di idda passaru assai migrazzioni, accuminciannu di l' èbbichi ca si pèrdunu ntô tempu, di quannu ntâ l'Àfrica si stava evurvennu l'Homu Sapiens  e, a partiri di centumila anni fa, accuminciau a migrari ammeri l'Europa, attravirsannu la Sicilia e lu strittu di Gibbirterra. A ddi tempi, la Sicilia era tutta cummigghiata di  voschi e li grutti naturali o scavati eranu l'ùnichi abbitazzioni.

Li primi òmini vìnniru pi mari, (ni diciunu li giòlughi ca la Sicilia nun hà statu mai junciuta di quarchi ponti di terra cu l'Italia o  cu l'Africa) e arrivaru ntô pricìpiu dû paliulìticu, forsi prima dô 70.000 a.C.Tracci di abbitazzioni di l’antica etati dâ petra nta grutti sunu cuncintrati nta tri zoni ntâ costa sittintriunali di l'ìsula (agghiri Tèrmini, Palermu e Trapani) e ntô triànculu sud-urientali, ma, forsi, ssa cuncintrazzioni s'havi picchì nun s'hà fattu n'asplurazzioni sistimàtica nta àutri àrii dâ Sicilia.   

Atturnu ô millenniu X a.C. l'omu ntâ Sicilia era prisenti appressu la Grutta dû Ginuvisi nni l'Ìsula di Livanzu, appressu ô  Munti Pilligrinu nnâ grutta di l'Addaura, e appressu lu Gulfu di Casteddammari, nnâ grutta di l'Uzzo, appressu la grutta di San Tiudoru a Acquiduci 'n pruvincia di Missina.

Di l'èbbica dû brunzu sunnu nutati cumunità appressu Notu, Thapsos e nnâ zona di Milazzu.

Ntô tardu piriudu di l'èbbica dû bronzu, li Micinei ncrisi pi mutivi pulìtici e ecunòmici, accuminzaru a scumpariri dâ scena miditirranea. Ô sò postu arrivaru dû nord àutri pòpuli. Ellanico di Mitilene, narra dî Siculi e dî Ausoni, scacciati di l'Enotri versu ô 1260 a.C..

Ntra lu sèculu XIII a.C. e lu sèculu VIII a.C. (piriudu pricidenti a l'arrivata dî Greci 'n Sicilia), l'ìsula era spartuta tra quattru pòpuli:




#Article 52: Muixeranga (463 words)


La Muixeranga (prununzata mui-sce-rang-a), è lu nomu d'un gruppu di balli antichi chi vennu faciuti ntê strati pi menzu di danzi e casteddi umani (comu ntâ fotugrafìa), urigginata nnâ Cumunitati Valinzana, unni ancora si usa nnô paisi d'Algemesí, 30km a sud-ovest di Valencia.

La Muixeranga è cchiù d'un ballu acrubbàticu artìsticu. È na cullizzioni di antichi curiografìi umani c'hannu un gran cuntursiunìsimu ammustrati pi tanti furmi e figuri, ca si fannu duranti la festa nta citati di Algemesi (lu 7 e l'8 di sittèmmiru), 'n anuri di l'accussì chiamata Vèrgini di la Saluti (Mare de la Salut).

La Muixeranga assimigghia nta tanti modi ê muderni castellers (casteddari, casteddi di petra una supra n'àutra, nta stu casu fatti di turri umani), chi appoi si spargeru pi tutta la Catalugna. Tutti dui di sti tradizzioni hannu la stissa orìggini, la Moixiganga; na vota si facìa nta tutta la Pinìsula Ibbèrica. La Muixeranga diffirisci di li castellers supratuttu pirchì havi un passatu cchiù riliggiusu, è accumpagnatu di balli e nun s'intiressa troppu di l'autizza di li turri umani, circannu di attruvari na scena di cuntursioni figurata.

La genti chi cumponi li casteddi di sòlitu è un gruppu d'òmini, di qualu è gghiè misteri, ma prifirìbbuli misteri di forza e di abbilitati. Oi, circa 200 omini partìcipanu a li figurazzioni di cuntursunìsimu, ma nnê tèmpura antichi, nun cci nn'èranu cchiù di trenta. Cc'era lu cunnutturi chi cuurdinava li balli e li casteddi umani, turri e àutri figuri, e puru accittava genti nova e dava struzzioni.

Li custumi eccèntrichi èranu culurati di tanti maneri. Èranu cumposti di na cammisa, càusi, scarpi di viddani e quarchi vota un cappeddu spiciali. La robba era culurata a strisci virticali di russu e blu supra jancu, comu l'arlicchini. Pari ca st'apparenza accussì strana nun era fatta cu ntinzioni. L'anziani si arricòrdanu ancora ca sti robbi èranu na vota fatti di robba di matarazza vecchi.

Cci sunnu diversi tiurìi supra l'orìggini di la muixeranga, spiciarmenti rilativi a lu sò nomu. La prima dici ca la parola veni di la parola àrabba, mochain, ca signìfica màscara. La secunna tiurìa fa lu culligamentu cu li carnivali antichi dî chiazzi nnê tèmpura di festa.

Puru siddu li tradizzioni ntâ Pinìsula Ibbèrica dùnanu la data d'orìggini ntô sèculu XIII, li primi cosi scritti dâ muixeranga a Algemesí si attròvanu nta lu primu terzu dû sèculu XVIII.

Lu ballu veni accumpagnatu di la mùsica di tabalet (na speci di tammuru) e dolçaina (un tipu di faràutu furtìssimu), cu na carattirìstica miludìa antica, d'auturi anònimu.
Certi pirsuni circannu di scummigghiari la cultura di Valencia e dâ sò lingua, hannu misu la mùsica dâ Muixeranga comu un tipu di innu nazziunali di Valencia e puru pi tutti li tirritorî dâ lingua catalana.

Attenta la canzuna Muixeranga   sunata di Xavier Richart.




#Article 53: Pachinu (172 words)


 
Pachinu (o Bachinu) è un cumuni di 21.048 abbitanti dâ pruvincia di Sarausa e si trova a una dî punti di la Sicilia. Propriu ppi chistu è citatu di Danti nta sò Divina commedia

...
E la bella Trinacria, che caliga
tra Pachino e Peloro, sopra 'l golfo
che riceve da Euro maggior briga,
...
(Paradiso, cantu VIII)

Pachinu, o puru Bachinu dista 51 chilòmitri di Sarausa, è nta parti sud est dâ pruvincia. Â fini dâ sò pinìsula cunfina cû cumuni di Puortupalu. Ô nord li soi costi cunfìnunu cu Nuotu e a ovest cu Spaccafurnu.

Chiesa Matri SS. Crucifissu, 

Lu cumuni fa parti di l'associazzioni città del vino. Lu vinu di Pachinu è canusciutu pâ sò forza, e ancora oi è utilizatu dî pruduttura di vinu dû nord Italia pi dari viguri a certi qualitati di vini di Tuscana, Piemunti o Vènitu.

Cèlibbri è puru lu pummaririeddu di Pachinu, na qualitati di pummaroru sìmili â cirasa.

Lu scritturi Vitalianu Brancati nascìu a Pachinu.
Lu pitturi Gaspari Calì nascìu a Pachinu




#Article 54: Succissioni (matimatica) (148 words)


Na succissioni in matimatica è n'insiemi urdunatu di nummura. Difinuta di manera cchiù cumpreta comu succissioni aritmetica, na succissioni si pò 'ntenniri perciò comu è na lista di nùmmura etichittati cu n'ìnnici chi duna la pusizzioni di ogni elimentu ntâ succissioni. Si po innicari cu scritturi comu ,  o di manera cchiù cumpatta quannu si suttantenni lu cuncettu di succissioni, , . 

Lu succissiona hannu na mpurtanza granni n tiurìa dî nùmmura e cchiù n ginirali n'analisi matimàtica unnu sunnu spissu summati 'n seri chi quannu cunvergiunu, hannu applicazzioni nti vari duminia scintifichi.

Esempi di succissiona sunu la succissioni dî nummura naturali, la succissioni dî nummura primi o la succissioni dî nummura pratici. Sti esempi sunu tutti di succissioni di nummura nteri. Si puonu definiri puru succissioni di nummura riali ca nun fanu parti di la pricidenti catigoria, comu pi esempiu, la succissioni 1/n pi n nummuru naturali.




#Article 55: Anni 2000 (106 words)


Cu l'esprissioni Anni 2000 si ntenni la dècadi di anni chi va dû 2000 ô 2009. Sta dècadi vitti l'emirgenza di putenzi ecunomichi e pulitichi chi pi loncu tempu avìanu ristatu nti l'ùmmira, comu la Cina, la Russia, lu Brasili o l'India (lu cussiddittu BRIC).

La lutta contra lu tirrurismu di matrici islamica, supratuttu doppu l'attintatu ê Turri Gimelli di New York sfuciau nti du' guerri, ispirati dî Stati Uniti e cummatutti di diversi paisi dâ NATU e sustinuti di paisi terzi n Afganistan unni lu riggimi talibbanu cadìu, e n Iraq, unni la dittatura di Saddam Hussein agghicau â fini sutta lu sforzu militari ntirnazziunali.




#Article 56: Giuseppi Tomasi di Lampedusa (181 words)


 
Giuseppe Tomasi di Lampedusa, scritturi sicilianu, nascìu lu 23 di dicèmmiru 1896 n Palermu di n'antica famigghia di l'aristucrazzia siciliana e murìu a Roma lu 23 di giugnettu di lu 1957. È canusciutu pi lu sò rumanzu, Il Gattopardo, ca niscìu postumu ntô 1958. Nta nu stili eleganti, discrivi la dicadenza di lu regnu borbònicu e di la situazzioni aristucràtica sicilian e la vinuta di l'italiani n Sicilia a capu di Garibbaldi. La storia d'ispirazzioni autobbiugrafica, cunta di don Fabrizziu, di sò niputi Tancredi e di l'ntusiasmu dî giovani ginirazzioni; Tancredi si junci ê Garibbaldini e addiventa na pirsuna mpurtanti. Nunustanti l'origgini nobbili si marita cu Angelica, la figghia di nu burgisi.

Lu romanzu fu misu n scena di Luchino Visconti, nta nu film, cu Burt Lancaster, Alain Delon e Claudia Cardinale ca àppi nu successu ntirnazziunali.

Giuseppe Tomasi di Lampedusa era na pirsuna assai risirvata e a parti picca participazzioni a avvinimenti littirari, prifirìa arristari tranquillu n casa a leggiri e a vìviri la sò vita cu sirinitati. Murìu ntô 1957. Ntô 1959 fu lu vincituri postumu dû Premiu Strega.




#Article 57: Fidiricu II di Hohenstaufen (957 words)


La pàggina Fidiricu II porta ccà. Pi àutri significati cunsultati Fidiricu II 

 
Fidiricu II di Hohenstaufen di Svevia (Fidiricu I di Sicilia), (Jesi, Ancona 26 di dicèmmiru dû 1194 - Castel Fiorentino pressu San Severo, Foggia 13 di dicèmmiru dû 1250), re di Sicilia dû 1198 ô 1250, re di Girmania, ô tronu dû Sacru Rumanu Mperu dû 1211 ô 1250. 

Fidiricu era figghiu di Arricu VI, figghiu di Fidiricu Barbarussa, e di Custanza di Autavilla, figghia di Ruggeru II lu Nurmannu, e nascìu a Jesi, ntâ Marca Anconitana mentri chi sò matri era 'n viaggiu versu la Sicilia.

La nàscita di Custanza era mpurtanti pâ succissioni dû Regnu di Sicilia e pirtantu :quannu la mpiratrici Custanza era grossa di Fidiricu, s'avìa lu suspettu 'n Cicilia e pi tuttu lu riami di Pugghia, ca era grossa pirchì era grannuzza d'etati; pirciò quannu fu ura di parturiri fici mettiri na tenna granni nta la chiazza di lu paisi e fici un bannu dicennu ca qualunqui fìmmina vulissi assistiri a la nàscita di lu picciriddu era lìbbira di tràsiri nta la tenna; assai fìmmini cci jeru e vìttiru e accussì lu suspettu finìu. (G. Villani) 

Lu sò mperu fu spissu 'n guerra cû Statu Pontificiu, e pirciò nun fa maravigghia chi vinissi scumunicatu pi dui voti. Lu papa Gregoriu IX arrivau a chiamàrilu l'Anticristu e chistu forsi causau doppu la sò morti la liggenna chi avìa a turnari doppu 1000 anni. 

Tra lu 1197 e lu 1198 mureru Arricu VI e Custanza, lassannu òrfanu lu nicareddu Fidiricu chi havi quattr'anni e è sutta la tutela di Papa Nnucenzu III. 
Fidiricu fu pirciò reghi di Sicilia a l'etati di quattr'anni sutta la riggenza dû Papa, e lu jornu di lu sò quattordicèsimu cumpliannu (26 di dicèmmiru dû 1208) si autoprucramau maiurenni assumennu mmidiatamenti l'affittiva rispunzabbilitati dû regnu. Si maritau cu Custanza, figghia dû reghi Alfonsu d'Araguna.

Ottoni IV di Girmania avìa statu eliggiutu Mpiraturi di lu Sacru Rumanu Mperu nta lu 1209. Fidiricu avìa statu mmeci eliggiutu Mpiraturi di na fazzioni ribbelli sustinuta di Nnucenzu III nta lu 1211 a la Dieta di Nurimberga, ma chistu fu n'onuri vacanti nzinu a lu 27 di giugnettu dû 1214 quannu nta la battagghia di Bouvines Fulippu II Augustu Reghi di Francia, culligatu di Fidiricu, scunfissi Ottoni IV, culligatu dî Ngrisi. Di sta battagghia li stòrici dùnanu la data di l'unitati nazziunali francisa. 

Si dici ca Fidiricu sapissi novi lingui (sicilianu, talianu, latinu, pruvinzali, àrabbu, grecu, francisi e dui formi di tudiscu). Fu un cuvirnanti assai mudernu pi li sò tèmpura favurennu la scienza e avennu punti di vista cchiuttostu avanzati nta l' econumìa. Funnau l'univirsitati di Nàpuli ntô 1224. Abbulìu li monòpuli di statu, li dazzî nterni e livau li freni a li mpurtazzioni nterni di lu sò mperu.

Fidiricu fu chiamatu ê sò tèmpura Stupor Mundi, (Maravigghia dû Munnu) e Puer Apuliae (lu Picciriddu di la Pugghia). La sò curiusitati ca nun finìa mai lu purtau a apprufunniri la filusufìa, l'astroluggìa, la matimàtica, l'algebbra, la midicina e li scienzi naturali; scrissi puru un libbru, un manuali di comu fari la caccia cu li farcuna (De arte venandi cum avibus, L'arti di la caccia c'aceddi ), e assai copî llustrati di lu XIII e di lu sèculu XIV di stu libbru asìstinu ancora; sutta st'aspettu signau na tappa funnamintali nta la storia di la scienza spirimintali muderna. 

Cuntribbuìu a rinnuvari la littiratura taliana e nta stu senzu appi mpurtanza funnamintali la Scola Siciliana ca ncintilìu lu vulgari sìculu-pugghisi cu lu pruvinzali dî truvatura chi friquintàvanu la sò curti, e facennu la basa - appoi arriccuta di la parrata tuscana - ca purtau a la lingua di la Divina Cummedia. Amava la puisìa e puemi nni scrissi iddu stissu.

Fidiricu II di Svevia era nu sicilianu e citatinu dû munnu, sutta u sò regnu i siciliani, ammiscasta di vari stirpi, accuminzaru a sintìrisi pòpulu e accanzari cuscienza dâ propia storia.

Nta lu 1227, lu 9 di sittèmmiru, prissatu di papa Gregorio IX, partìu pi la sesta Cruciata anchi siddu na tirrìbbuli pistilenza fa straggi di li sò cruciati. Naturarmenti è custrittu a rintrari e lu papa lu scumùnica arreri nta lu 29 di lu stissu misi. 

Lu 28 di giugnu dû 1228 fa na nova partenza di Brìndisi pi la sesta Cruciata. 
Sta vota Fidiricu otteni successu c'un accordiu cu lu Sultanu al-Kamil e si ncruna Regghi di Gerusalemmi nna lu Tempiu di lu Santu Sipulcru lu 18 di marzu dû 1229

Stu successu senza armi e senza participazzioni di la Cresia, fu pigghiatu assai mali di lu papa Gregoriu IX. Di tutti sti fatti accuminzau dda lutta longa e forti tra Fidiricu e lu Papa (e lu sò succissuri Nnucenzu IV). Nta sta lutta si cci nfilaru prestu li citati di la Liga Lummarda di unni accuminzau la longa sciarra tra Guelfi (Liga Lummarda) e Ghibillini.

Fidiricu ntô passatu avìa già fattu tanti liggi: a Capua nta lu 1220, a Missina nta lu 1221, a Melfi nta lu 1224, a Sarausa nta lu 1227 e a San Germano nta lu 1229. Ntô 1231, duranti na cirimonia granni, pubbricau lu secunnu gruppu di liggi cu li sò dirittivi, d'accordiu c'un gruppu di juristi ntra li quali: Roffredo di Benevento, Pier delle Vigne, l'arcivìscuvu Giacomo di Capua e Andrea Bonello di Barletta. Stu corpu orgànicu di liggi chi fu pigghiatu a mudellu p'assai tempu e si fa vìdiri comu la funnazzioni di nu statu mudernu, pigghiau lu nomu di Custituzzioni di Melfi.

Comu curiusitati ccà cc'è la mmàggini di la munita taliana di 1 euru cent ca riproduci lu cchiù famusu di li casteddi fidiriciani: Castel del Monte ntâ Pugghia

Un situ web è fattu di lAssuciazzioni fidirizziana:  ('n talianu e nta àutri lingui)




#Article 58: Scola Siciliana (231 words)


La Scola Siciliana fu na scola puètica ca ciurìu 'n Palermu ntra lu 1230 e lu 1250, duranti lu regnu di Fidiricu II di Hohenstaufen di Svevia (Fidiricu I di Sicilia, 1194-1250), lu niputi di Barbarussa, stupor mundi (miravigghia dû munnu).

La Scola Siciliana havi na mpurtanza granni nta la storia di la littiratura pirchì cu idda, pi la prima vota, si usau lu vulgari a scopi littirarî. Ereditò li tradizzioni puètichi pruvenzali, affinànnuli, pi sviluppari la prima lingua littiraria taliana.  La lingua siciliana, usata ntâ Scola Siciliana di li Siciliani e di li nun-Siciliani, fu la prima lingua scritta dî lingui vulgari latini di l'Italia, capaci di esprìmiri tutti l'emuzzioni umani.

L'àutra cosa ùnica di sta scola è lu fattu ca cumprinnìu nun sulu li nòbbili, ma puru giuristi, funziunarî e mpiati dû regnu (viditi sutta).

La puisìa dâ scola è quasi sclusivamenti d'amuri, siguennu li mutivi dâ puisìa pruvenzali.  Sta scola littiraria appi na granni nfluenza supra Dante Alighieri.

La Scola Siciliana fu na scola ricca di autura; puru Federicu II e li sò figghi Enzu e Manfredi scrìssiru puisìi.

Li principali autura foru:

Lu Re Fidiricu nun era sulu lu sustinituri dâ scola, ma puru iddu scrivìu li puisìi d'èbbica, comu st'asempiu (traduciutu pi tuscanu):

Lu CD E vinniru du mari... Federicu (2004 du gruppu musicali sicilianu Taberna Mylaensis è na ricerca e n'umaggiu â Scola Puètica Siciliana.




#Article 59: Johann Wolfgang von Goethe (253 words)


Johann Wolfgang von Goethe (Francuforti suprô Menu 1749-Weimar 1832), scritturi tudiscu, ntillittuali e viaggiaturi granni, fu unu dî màssimi rapprisintanti di l'èbbica dû Romanticismu. N Sicilia è ricurdatu p'un viaggiu chi iddu fici tra lu misi di aprili e lu misi di maiu dû 1787, e chi ristau mpressu nta l'òpira Viaggiu n Talia, unni tra l'àutri cosi cuntribbuisci a furmari l'idiali rumànticu dû viaggiaturi chî sò discrizzioni dâ Sicilia di l'èbbica.

Goethe agghicau a Palermu lu 2 di aprili 1787 cu na navi partuta di Napuli na trina di jorna prima. A Palermu a parti aviri visitatu la cità Goethe votti fari na visita â matri di Cagliostru, chi vivìa nti nu quarteri poviru e nun havia nutizzi di sò figghiu, chi doppu nu certu successu era cchiui cadutu n disgrazzia. Goethe visitau appoi na villa barocca a Bagarìa, celibbri gia' all'ebbica, ma chi nun ci piaciu a causa di lu stili troppu pisanti pi iddu. Appoi si diressi versu Girgenti unni stesi quarchi giornu. 

Dicisi di cuntinuari lu sò viaggiu versu Enna, unni truvau maluttempu. La cità fu accussì inospitali chi si ni partiu subbitu pi Catania unni visitau lu palazzu Biscari. Goethe potti vidiri puru li culati di l'Etna chi cummigghiavanu ancora diversi quarteri vecchi dâ cità. Nun avennu cchiui lu tempu, appi a rinunciari a scinniri versu Sarausa e si diriggiu versu Missina di unni appoi lassau la Sicilia.

Doppu di iddu, àutri viaggiatura, comu Saint Non e Houel viaggiaru pâ Sicilia diffunnennu n Europa li miravigghi di l'ìsula.




#Article 60: Storia dâ lingua siciliana (954 words)


Comu lu talianu, la lingua siciliana è dirivata di lu latinu. Tutti dui sunnu lingui variamenti articulati. La lingua taliana è una di li tanti lingui parrati nta la pinìsula, sunnu tutti dui liggìttimi pi nàscita e pi sbiluppu, e ca funziònanu lu stissu nta la manera di l'usari.
Comu lu talianu, chiddu chi quarchi vota veni chiamatu dialettu sicilianu rifretti li tradizzioni e curturi nòbbili; pussèdinu nu lèssicu e na granmmàtica, ma cci sunnu sempri certi diffirenzi. Nginirali lu dialettu veni usatu nta na zona cchiù nica rispettu a la lingua, ca pari mmeci di èssiri canusciuta nta na aria cchiù granni.

La spanzioni di na lingua parrata supra na certa aria giugràfica cchiù anchia havi sti cunziguenzi: lu fattu ca sta lingua
addivintata lu menzu di cumunicazzioni di la parti duminanti, pot'èssiri scritta di li littirati, di l’òrgani di
l’amministrazzioni di la pirifirìa e di lu putiri cintrali; la circustanza ca cerca di èssiri rigulata dànnusi na

la lingua di lu dialettu. Lu tèrmini dialettu, di lu grecu dialectos (lingua) di lu verbu dialegomein
(parrari) faci vìdiri dui rialitati diversi:

Lu dialettu addiventa menzu di ntirpritazzioni e di sprissioni idintificànnusi cu la lingua di l'affettu e di lu sintimentu, ca
nun si metti pi nenti contra a la lingua taliana, ma nni faci, piccontra unu di l’aspetti ca cuntribbuisci a fàciri la lingua nazziunali.
Lu dialettu esti sprissioni di l’arma di lu pòpulu e comu tali havi a èssiri riscupertu, rivalutatu e valurizzatu, màssimu ora ca stamu assistennu a na mudirnazzazzioni di la lingua, a causa di cui si stannu pirdennu assai sprissioni dialittali, veru tìpici e carattarìstichi ca na vota èranu sempri usati. Lu studiu di lu dialettu sicilianu nni porta a circari l’òriggini di la lingua e di l’infrussi chi hirìu nta lu tempu. Na ricerca stòrica brevi rivela la sò singularitati e la sò natura di tanti curturi. 

Li pòpuli diffirenti ca nta l’ùrtimi 2500 anni passaru nta la Sicilia, lassaru nu marcu ncancillàbbili nta la lingua e la curtura siciliana.
La parrata siciliana nun havi a èssiri cunziddirata comu un dialettu, ma comu lingua a tìtulu chinu, pi dui raciuni: nascìu cu lu pòpulu sicilianu, e arristau ntatta nta li sò carattarìstichi duranti li sèculi e havi la sò grammàtica e lu sò vucabbulariu. La lingua siciliana, ca midemma òi si scrivi e si parra, esti pibberu la lingua di l’abburìggini siciliani. Sti abburìggini sunnu li Sìculi ca vìnniru di lu Lazziu e li Sicani ca vìnniru di la pinìsula Ibèrica, ca ncuntrànnusi nta la Sicilia, ammiscaru li dui modi di vita e di lingua. Nun nn’hamu a scurdari l’Elimi, nu pòpulu pacìficu di pastura di ncerta pruvinenza.

Accuminzannu di l’VIII sèculu a.C., la Sicilia fu suttamisa di na fudda di migranti cu lingui diffirenti: greci, finici, rumani, vantali girmànici, goti di la Sbezzia, àrabbi, nurmanni, sbevi, e poi l’angiuvini, l’aragunisi, li spagnoli, li savoia, l’austriachi, li burbuna e li ngrisi. Avissi a èssiri fàcili capiri nta quali misura, cu tutti sti nfrussi, la lingua siciliana s'avissi pututu sbiluppari agghicannu a èssiri chidda ca si parra e si scrivi òi. Lu latinu si ntrasìu assai supra li variazzioni di li parrati siciliani, macari siddu lu grecu era cchiù diffusu di dui sèculi prima di la cunchista rumana.
Cu li diffirenti accupazzioni l’usi e li custumi di li siciliani canciaru, ma la lingua nun canciau nta la sò ntiritati, anzi s’arricchìu pi l’assimilazzioni di na nfinitati di vucàbbuli dirivati di tanti lingui aurupei, urintali e africani ca traseru nta l’idioma sicilianu. Di lingua sìmprici parrata, lu sicilianu accuminzau a èssiri scrittu e a tràsiri nta l’atti nutarili e nta li ducumenti ufficiali versu l’annu 1090.

Fidiricu II di Hohenstaufen, niputi di Varvarussa, vinni accramatu re di Sicilia ancora picciutteddu. Siccomu fu struiutu chiossai nta la Sicilia, stintivamenti pigghiau lu sicilianu comu lingua nazziunali. Macari siddu iddu parrava na lingua francu-nurmanna (e midemma l'alimagnu di sò patri), vosi ca la littiratura scritta e la lingua puiètica fùssiru rapprisintati nta lu sicilianu, picchì ancora nun asistìanu òpiri littirari e trattati di scenza scritti supra carta. Nta ddu piriudu li siciliani fìciru maravigghiari usannu la carta a locu di la pirgamena e midemma tannu la lingua parrata o scritta nun era tantu diffirenti di chidda di òi.

Nta stu ammienti di littiraria vivu, ammeri l’annu 1230 nascìu la lìrica puiètica taliana vurgari. L’autura, attaccati a la liggi jurìdica e amminastrativa di lu regnu miridiunali, traprantaru nta lu sicilianu vurgari li scempri di la lìrica puiètica pruvinzali, a lu scopu di nàsciri na lingua littiraria capaci di pruittari, lu pristìu di la curti firidiciana. Accussì sta lingua accuminzau a si mpuniri, cu la grammàtica, la sò sintassi e la ricchizza di li sò vucàbbuli putenti nta la sprissioni, a l’attinzioni di lu munnu curturali.

A pàrtiri di lu 1250, cu la morti di Fidiricu II e lu sfasciamentu di la curti, la ridditati di la scola siciliana fu pigghiata di la Talia di lu sittintriuni, spiciali di la Tuscana, unni si furmau na currenti di puieti, li “sìculu-tuscani”, ca nzècutu dèsiru urìggini a la scola di lu “dolce stil nuovo” e a la lingua taliana ca si affirmau comu lingua di lu pòpulu talianu, a lu cuntrariu di lu sicilianu ca vinni digradatu a lu rolu di sìmprici dialettu riggiunali. Li puieti nun èranu cchiù urigginari di l’ìsula e la Tuscana aridditau di la Sicilia lu tìtulu di centru criativu di la littiratura taliana. Cu tuttu chissu, Petrarca e Dante Alighieri midemma ammìsiru la discinnenza di la lingua pupulari siciliana comu prima lingua littiraria taliana. Nu fattu assai mpurtanti di pricisari esti ca mentri la lingua e la littiratura taliana si stàvanu furmannu, lu sicilianu appi nu veru granni nfrussu nta dda lingua.




#Article 61: A (157 words)


A è na vucali e la prima littra di l'alfabbetu sicilianu, comu la maiuranza di l'alfabbeti dirivati di chiddu finiciu. 
Alpha rapprisenta la littra A nta l'alfabbetu funèticu NATO.

Li Simiti chiamàvanu la sò prima littra alpha, alphu o puru aleph (ph ca nun si prununzava comu la f ma comu la p). Sta prima littra nun era na vucali ma na cunsunanti. L'antichi greci usaru cchiù tardu lu stissu sìmmulu, chiamànnulu alpha (appoi prununziatu alfa, senza nuddu significatu 'n grecu).

A veni usata comu l'artìculu ditirminatu fimminili, zoè la virsioni accurzata di la.

A veni usata comu prunomu fimminiili uggitivu, la furma accurzata di la.

A veni usata comu na pripusizzioni di locu, p'asempiu: pòrtalu a iddu.
Assimigghia a l'usu di talianu a, francisi à e ngrisi at.

A veni usata nnâ siquenza:  aviri a + nfinitu chi difinisci lu futuru di nicissitati.

La «a» avi l'effettu di radduppiari la cunzunanti ô principiu dâ siquenti palora.




#Article 62: Munarchi di Sicilia (250 words)


La Sicilia comu puru lu sud di l'Italia, fu riggiuta di cunti, principi e re dâ cunquista nurmanna di l'unnicèsimu sèculu nzinu all'unità d'Italia. Sta lista dî munarchi va dî cunti di Autavilla, primi cunquistatura nurmanni di l'Italia miridiunali e capustipiti dâ dinastia chi rignau n Sicilia n'èbbica nurmanna, nzinu ô Regnu dî Dui Sicili e ê munarchi dâ dinastia Savoia. Prima dâ cunquista nurmanna la Sicilia era n'emiratu kalbita, eriditatu dâ cunquista àrabba dû IX sèculu, chi già prima dâ cunquista nurmanna avìanu nstauratu na seri di cuvirnatura àrabbi di Sicilia.

Pi rapprisintari la cuntinuità câ dinastìa Hohenstaufen, Fidiricu II di Sicilia canciau lu stemma dû Regnu, agghiuncènnucci li signa dâ dinastìa sveva).

Â morti di Martinu II s'accuminzau nu pirìudu di ntirregnu di dui anni, carattorizzatu di trùbbulu. Duranti stu pirìudu la riggenza di l'ìsula fu furmalmenti affidata a Bianca di Navarra, vìduva di Martinu I, disignata vicaria dû re d'Aragona ntâ Sicilia. Sennu ca la Sicilia nun fu cchiù nu statu nnipinnenti la massima auturitati nti l'ìsula, fu lu viciré, n rapprisintaza dû re.

Duranti stu pirìudu li regni di Nàpuli e Sicilia sunnu tinuti di re forasteri (Spagna prima, e poi pi brevi pirìudi, Austria e Savoia) mentri vennu amministrati di distinti viciré. 

La spidizzioni di Garibbaldi misi fini â dinastia dî burboni. La Sicilia fu annittuta ô regnu di Sardegna e ntô 1861 fu prucramata l'Unità d'Italia, chi fu na munarchìa nzinu ô 1946, riggiuta dâ dinastia Savoia. Quattru re si sigueru nti stu piriudu:




#Article 63: Custanza di Sicilia (690 words)


Custanza di Sicilia  (1154 - 27 di nuvèmmiru, 1198), dâ famigghia Autavilla era pi dirittu Riggina di Sicilia, addivintò Mpiratrici Tudisca comu mugghieri dû Mpiraturi Arricu VI dî Svevia, dâ famigghia Hohenstaufen, e fu la matri di lu Mpiraturi e Rè di Sicilia, Fidiricu II di Hohenstaufen.

Era la figghia pusturara di Ruggeru II di Sicilia, lu primu rè nurmannu di Sicilia, câ sò terza muggheri, Biatrici di Rethel.

Custanza  nun veni ngaggiata pi maritàrisi finu a l'età di 30 anni.  Chissa era na cosa rara pi na principissa di cui lu matrimoniu putìa èssiri usatu a scopu pulìticu. Pirciò, asìstinu storî ca forsi era mònaca e abbisugnava la dispensa dû Papa prima ca si putissi maritari, o chi forsi era veru ladia. Di lu fattu ca putìa èssiri mònaca nni parra puru Danti Aligheri nta lu terzu cantu di lu Paradisu comu putiti vidiri cchiù sutta, ma è assai mprubàbili ca l'una cosa  o l'àutra putìssiru  èssiri veri.

Câ morti di sò niputi, Arricu di Capua ntô 1172, Custanza addivintò aredi prisuntiva dû regnu sicilianu. Sò niputi tanticchia cchiù vecchiu, lu Rè Gugliermu II nun era ancora maritatu. Si maritò ntô 1177, cu Joanna Plantagenet, la figghia di Arricu II di Nnighliterra, soru di Riccardu I, Cori di Liuni (Coeur de Lion).  Stu matrimoniu ristò senza figghî, o si cci nni fu quarcunu, pò èssiri ca murìu giùvini.

'N ogni casu, nun si sapi picchì cci vosi tantu tempu pi Guglielmu truvari un maritu pi sò zia Custanza.  Mancu sapemu pricisamenti picchì nfini scigghìu Arricu, lu figghiu e aredi dû Mpiraturi di lu Sacru Rumanu Mperu Fidiricu I.

Li rè siciliani e li mpiraturi tudischi avìanu statu nimici pi assai tempu, e lu Papa, puru un nimicu di li tudischi, nun avissi vulutu vidiri lu gran regnu ô sud di Roma nta li manu tudischi. Mancu li famigghî nòbbili siciliani vulìanu vidiri na pussibilità sìmili. 

Nustanti chissu, ntô 1184 Custanza si ngaggiò cu Arricu (chi addivintò Mpiraturi Arricu VI), e si maritaru doppu dui anni, lu 27 di jinnaru, 1186.

Gugliermu fici prumèttiri a li sò nòbbili e a l'òmini cchiù mpurtanti di la sò curti a ricanùsciri li dritti d'aredi di Custanza s'iddu murìa senza aredi.  Ma doppu la sò morti mpruvisa ntô 1189, sò cucinu (e lu niputi di Custanza), Tancredi, si pigghiò lu tronu. Tancredi era un figghiu bastardu dû Duca Ruggeru d'Apulia (lu primu figghiu di Ruggeru II) e Emma di Lecci, ma avìa lu supportu d'assai nòbbili di lu regnu.

Lu sòggiru di Custanza murìu ntô 1190, e l'annu doppu Arricu e Custanza vìnniru ncurunati Mpiraturi e Mpiratrici. Arricu si stava priparannu già p'accupari la Sicilia quannu Tancredi murìu ntô 1194. Nta lu stissu annu Arricu vinni a sud, dipunìu lu figghiu di Tancredi, Gugliermu III, e si fici ncurunari iddu.

Mentri Arricu vinìa a sud cu l'esèrcitu, Custanza lu siguìa di arrassu e a tempu, picchì era ncinta grossa. Lu 26 di dicèmmiru, lu jornu doppu la ncurunazzioni di Arricu 'n Palermu, nascìu sò figghiu, Fidiricu (chi poi addiventa Mpiraturi e Rè di Sicilia) ntô paiseddu  di Jesi, vicinu Ancona.

Custanza avìa 40 anni, e sapìa ca assai genti avìanu dubbî si lu figghiu fussi veru d'idda. Pirciò lu picciriddu fu fattu nàsciri ntra na tenna granni ntâ chiazza dû paisi, cu tanti fìmmini dû paisi nvitati a taliari la nàscita. Quarchi jornu doppu idda riturnò a la chiazza e allattò  lu picciriddu davanti a lu pòpulu.

Arricu murìu ntô 1197, e Custanza riturnò 'n Sicilia. Fici ncurunari Fidiricu, c'avìa tri anni, Rè di Sicilia, e annullò li patti c'avìa fattu sò maritu oramai mortu, ntra lu cuvernu di Sicilia e lu Mperu. Idda puru rinunziò li soi dritti a lu regnu tudiscu e lu Mperu, e misi lu picciriddu sutta la cura di lu Papa Nnuccenziu III. Custanza s'aspittava ca sò figghiu fussi struitu comu un sicilianu, e ca iddu addivintassi sulu Rè di Sicilia. Ca iddu addivintò cchiù di chissu, nun si putìa prividiri quannu idda murìu versu la fini di ddu stissu annu, ntô 1198.

Dante metti Custanza ntô Paradisu nustanti ca critti la storia ca Custanza avìa statu mònaca:




#Article 64: Moresnet (732 words)


Moresnet o Moresnet Niutrali era, dû 1816 ô 1919, nu statu europeu nichissimu di 3,5 kmsup2; chi asistìu sulu picchì li dui stati vicini nun pòttiru vèniri a n'accordu di cui l'avissi a pussèdiri. Pirciò, dicideru di fàrilu un tirritoriu niutrali unni tutti dui putìanu cuntrullallu nzèmmula. S'attruvava a circa 7 km sud-ovest di Aquisgrana (Aachen), drittamenti ô sud dunni li cunfini di Girmania, Belgiu e Olanda si ncòntranu supra lu ciumi Vaalserberg.

 Duranti lu Cungressu di Vienna dû 1815 la mappa eurupea era abbastanti ridisignata p'accummudari lu novu bilanzu  di putiri. Unu di sti riordini fu tra  lu novu Regnu Unitu di paisi vasci e Prussia. Pâ maggiuranza di casi, li dui partiti eranu d'accordu di quali cunfini si trattava, picchì, cchiù o menu eranu sempri li vecchi cunfini. Ma ngiru Moresnet cc'era un prublema. Tra li paisi di Moresnet e Neu-Moresnet, si truvava la minera di zincu di  Vieille Montagne ('n Francisi) / Altenberg ('n Tudiscu).  Tutti dui vulianu ca sta ricchizza appartinissi a lu sò tirritoriu e ntô 1816 nni si fici un cumprimissu: lu paisi di Moresnet stissu addivintava Olandisi, Neu-Moresnet addivintava  na parti Prussiana e la minera e lu villaggiu di Kelmis (La Calamine) attornu a iddu  avissi addivintatu, nta lu mentri, tirritoriu niutrali cu tutti dui li nazzioni a stabbiliri nzemmula   n'amministrazzioni nta lu stissu tirritoriu. 

Lu tirritoriu novu avia na forma di triangulu. A la parti di sutta cc'era la strata principali tra Aachen e Liège. La minera era misa propriu a nord di sta strata. Sparti du lini dritti iavanu a nord facennusi sempri cchiù vicini l'una a l'autra nzinu a iuncisi finarmenti supra lu Vaalserberg. Quannu lu Belgiu pigghiau la sò nnipinnenza di l'Olanda ntô 1830 la terra ô latu olandisi vinia sutta l'amminstrazzioni belgia e pirciò, addivintaru co-amminstratura, puru siddu l'olandisi nun lassaru iri Moresnet nsenzu furmali. Di prima lu tirritoriu vinni cuvirnatu di dui cummissari riali, unu d'ogni latu, ma cchiù doppu Moresnet riciviu cchiû libbirtà amminstrativa quannu vinniru misi lu sinnacu e lu cunzigghiu di li dici membri, cu lu sinnacu capu di statu appuntatu di li dui cummissari.

La vita a Moresnet Niutrali vinni duminata dâ minera di zincu comu la ndustria cchiù granni, chi attraìa assai upiraî dî paisi vicini, cchiù dd la pupulazzioni origginali, ma sta summa nun era mai cchiù granni di 3000. Essiri tirritoriu niutrali appi quarchi avvantaggiu. P'asempiu: li tassi vasci, nenti duana di paisi vicini e prezzi vasci pi tanta roba. Assai sirvizzi, comu lu sirvizziu pustali, fôru spartuti tra Belgiu e Prussia ('n modu simili a Andorra). La pupulazzioni niutrali potti scegghiri a quali milizia e sistema di giustizzia vulianu appartiniri. Nu svantaggiu di sta situazzioni fu lu fattu ca lu populu di Moresnet vinni cunsidiratu senza statu e nun pottiru aviri na forza militari d'iddi stissi.

Quannu nta minera nun cci fu cchiù minirali nta lu 1885, cuminciaru a nasciri dubbi supra la supravvivenza di Moresnet Niutrali. Tanti idei foru avanzati pi stabbiliri  Moresnet comu na entità cchiù nnipinnenti, tra li quali c'era l'idia d'un casino e un sirvizziu pustali cu li sò propri francubulliand, anchi si sta urtima idia vinni riggittata di lu cuvernu lucali. L'inizziativa cchiu rimarcabili vinni di lu Dr. Wilhelm Molly, c'avia 'n testa di fari di Moresnet lu primu statu di lu munnu di lingua Esperantu, chiamatu  Amikejo (postu d'amicizia). L'innu nazziunali prupostu era 'n lingua Esperanta marcia di lu stissu nomu. comunqui, lu tempu stava scadennu pi ddu nicu tirritoriu. Nè lu Belgiu nè la Prussia avianu mai ninunziatu a la patrunanza di lu tirritoriu e versu lu 1900 la Prussia 'n particulari stava pigghiannu nu fari cchiù aggrissivu versu lu tirritoriu e fu accusata di sabbutaggiu e di mpidiri lu prucessu amministrativu pi furzari la situazzioni. Ntô 1914 duranti la Prima guerra mundiali la girmania accupò lu Belgiu  e li tudischi si mpatruneru di Moresnet nta lu 1915.  Moresnet nun era cchiù niutrali.

Lu doppu guerra cu lu Trattatu Versailles di lu 1919 assistimò la situazzioni cu na  niutralità timpurania stabbiluta un cintinaru d'anni prima quannu fu dicidutu ca lu Moresnet avissi divintatu parti di lu Belgiu. Li Tudischi pi picca tempu si pigghiaru arreri lu tirritoriu duranti la  secunna guerra munniali,  ma fu arreri datu a lu Belgiu nta lu 1944. Lu tirritoriu asisti ancora, nta un certu modu, sutta la municipalità di Kelmis/La Calamine nta  li  Cantuna di l'est di lu Belgiu.




#Article 65: Giorgia (198 words)


La Giorgia è na ripùbbrica ex suviètica situata ntô Caucasu tra l'Europa e l'Asia. Veni limitata dâ Armenia, la Russia, la Turchia e l'Azzirbaiggian. E' nnipinnenti dû 1991.

Mpurtanti citati sunnu: Tbilisi la capitali, Batumi ntâ riggiuni di l'Agiaria.
Ô 2008 la riggiuni di l'Abkazia è canciata 'n nazziuni nnipinenti e arricanusciuta da 8 mmèmira di Stati di l'ONU, grazzi ppi na liggi di Russia. 

A nord, la Giorgia è limitata di la catina dû Caucasu; a est dî tirritori di l'Azzirbaiggian, a sud di la Turchia e l'Armenia, e a ovest dû Mari Nìuru.

Dâ nnipinnenza dû 1991, la Giorgia havi avutu na storia abbastanza muvimintata. Lu riggimi puliticu havi statu tintatu di dittatura, ma li manifestazzioni havanu arrinisciutu a ivitari la diriva dittatoriali.

Ntô 1992 l'Ossezzia dû sud, filu russa, doppu affruntamenti militari agghicau a na speci di nnipinnenza dâ Giorgia, puru senza èssiri ricanusciuta comu statu nnipinnenti di nudda nazzioni dû munnu. 
Nti riggiuni di l'Abkazia, nta la parti nord dû Mari Nìuru ô cunfini cu la Russia, e in cchiù nica misura di l'Agiaria, nta la parti sud dû Mari Nìuru ô confini cu la Turchia riclamanu la ndipinnenza dû restu di la Giorgia. 




#Article 66: Rivurtura giorgiana di Texel (433 words)


La rivuluzzioni Giorgiana di Texel (5 di aprili - 20 di maiu 1945) fu na nsurrizzioni dûn battagliuni di surdati suvietici giorgiani a Texel (prununziata Tessel) contra l'accupazzioni tudisca di l'ìsula ulannisi duranti la Secunna Guerra Munniali. Chista è spissu discritta comu l'urtimu campu di battagghia d'Europa.

L'ìsula avia addivintatu un puntu strategicu dâ difisa tudiscadi l'Atlanticu e avia statu assai rinfurzata. Li surdati giorgiani eranu dâ Ripubbrica Sucialista Suvietica Giorgiana chi foru fatti priciuneri ntô frunti dû livanti, e chi ora cummattevanu allatu â li tudischi (vol diri, eranu priciuneri di tudischi chi avianu dicidutu di lassari lu so àsercitu e di cummattiri pi li tudischi mmeci di muriri di fami ntê campi di cuncintramentu 'n Girmania e 'n Pulonia), e si truvavanu ntâ l'ìsula, ntô campu di priciuneri a sirviri comu truppi d'aiutu contra li nimici dâ Girmania. 

La notti di lu 5 - 6 di aprili 1945, mentri aspittavanu d'un mumentu â l'autru n'attaccu dî forzi alliati, si vutaru contru li tudischi e pi picca tempu pigghiaru lu cuntrollu di l'ìsula (comu 400 tudischi muriru dda notti), ma nun rinisciru a pigghiari li battirii navali di lu nord e di lu sud di l'isula. Pichissu nun pottiru firmari l'arrivu di li rinfozzi tudischi. Li tudischi lanciaru na cuntraffinsiva suppurtata di l'artigliria dû cuntinenti e, doppu simani di forti lotta, ripigghiaru l'ìsula. 

Duranti 'sta Guerra Russa (comu veni canusciuta a Texel) quasi 800 tudischi, 500 giorgiani, e 120 abbitanti di Texel mureru. La distruzzioni fu enormi; duzzini di fatturii fôru abbruciati. Lu massacru e lu inutili spargimentu di sangui cuntinuò nzinô a doppu la capitulazzioni tudisca ntrâ l'Ulanna e a Danimarca, ntô lu 5 di maiu 1945, e la caduta difinitiva dâ Girmania, l'8 di maiu 1945. Nun prima dû 20 di maiu 1945, li truppi canadisi fôru capaci di pacificari l'urtimu campu di battagghia d'Europa.

Li Giorgiani morti riposanu ntô cimiteru cummimurativu a Hogeberg vicinu a Oudeschild. Li supravvissuti nun ficiru na fini filici: siguennu l'accordi dâ cunfirenza ri Yalta, fôru rimpatriati furzatamenti di l'Alliati dî campi di cuncintramentu tudischi ntâ li campi di priciuneri di l'Unioni Suvietica. Stalin cunzidirava li primi priciuneri di guerra dî tudischi comu traditura picchì nun avianu luttatu nzinô â morti; accussì na granni parti di dui miliuna di priciuneri suviètici chi foru rimpatriati ntâ l'Unioni Suvietica dî forzi Alliati â la fini dâ guerra fôru giustizziati appena riturnaru.

La sipurtura difinitiva di l'equipaggi di volu di l'Alliati si pò truvari ntô lu cimiteru cumuni in Den Berg.

Na mustra pirmanenti di chistu fattu si pò vidiri ntâ lu Musiu Aeronauticu ntâ l'ariuportu di l'ìsula.




#Article 67: Brasili (563 words)


Lu Brasili è nu statu di l'America miridiunali. Havi 207 miliuna di abbitanti i è lascu 8 miliuna di chilòmitri quatrati. Lu Brasili occupa mitati di l'America miridiunali i è lu paisi cchiù granni pi estinsiuni e pi lu nùmmaru di abbitanti. La lingua parrata è lu purtughìsi, la munita è lu real e la furma di cuvernu è la ripùbbrica prisidinziali.

Lu Brasili cunfina cu la Guyana francisi, lu Surinami, lu Venezuela e la Colommia. 
Li sò catini muntagnusi nun sunnu assai àuti, sparti di lu Pico da Neblina (3014 m). 

Lu rilìvu è spartutu nni arcuni granni riggiuni: a nord lu Massicciu di la Guyana, di urìggini antichissima, cu n'autizza midia di 500 metri; l'Amazzonia, ca s'attrova a lu nord-ovist di lu Paisi e lu Mato Grosso, a lu centru. 
Li costi si sviluppanu nni lu Oceanu Atlanticu pi 7400 chilumitri: n geniri su bassi e sabbiusi nti la parti sittintriunali, àutri e sdirrupati nti lu centru. Li ciumi e li lachi su migliara, li cchiù mpurtanti su lu Paranà e lu Rio di li Amazzoni. 
Lu clima è equaturiali: la timpiratura pò agghicari a 27° C. Nni li costi, mmeci, lu clima è timpiratu, pi li friquenti chiuvuti.

Nzinu a lu 1500 lu Brasili era abbitatu di pupulazzioni ndìggini, ca campàvanu nti li guddefi equaturiali, n granni capanni custruiti cu li fogghi. Appoi, lu navigaturi Pedro Alvares Cabral culunizzò lu tirritòriu. La fascia custera vinni spartuta n pruprietà assai granni. Poi vinni ntruduciuta macari la curtivazzioni di la canna di zùccaru e lu Brasili addivenni lu cchiù granni curtivaturi di lu munnu (nzèmmula a Cuba). 
Nta lu 1822 lu Brasili uttinìu la nnipinnenza. A pàrtiri di lu 1930 cci fu nu pirìudu di viulenta dittatura, ca accabbò nti lu 1988, quannu vinni appruvata la custituzzioni ca è n viùri ancora òi.

Cu casi 207 miliuna di abbitanti (2017), lu Brasili è lu paisi cchiù pupulusu di l'America di lu sud. Li brasiliani su nu pòpulu juvani: lu 47 pi centu havi menu di 20 anni. Lu 6% di la pupulazzioni è cumpunuta di nìuri, discinnenti di li schiavi africani. 
Ergu lu semu davanti a na sucitati multiètnica. Nzinu a la nnipinnenza di lu paisi la maggiuranza di li janchi era di urìggini purtughisi: di lu 1822 arrivaru immigrati di tuttu lu munnu. 
La lingua ufficiali di lu Brasili è lu purtughisi. La furma di urdinamentu è na ripùbbrica di tipu prisidinziali, spartuta nti 26 stati fidirati. Ogni statu havi li propi leggi e li propi usanzi. Lu prisidenti veni eleggiutu di lu pòpulu doppu 4 anni.

Lu Brasili havi assai risorsi naturali. Nfatti cci su ricchi jacimenti di pitròliu ca lu fannu unu di cchiù granni espurtaturi. Pi la abbunnanza di la forza di travagghiu e lu sviluppatu liveddu ticnulòggicu e scientìficu ponnu cumpètiri a liveddu munniali nti li attivittati di sitturi e di pruggittazzioni. 
Di l'àutra banna, pirò, lu Brasili s'sttrova a cummàttiri la misèria: cchiù di la mitati di la populazzioni campa ntâ puvirtati casi tutali e ntâ fami. Pi chissu la sò situazzioni suciali i ecunòmica pò èssiri paraunata a chidda di l'Innia 
Lu Brasili pruduci cafè, agrumi, zùccaru, sòja, tabaccu, mais, banani, cacau e cuttuni. Lu paisi è videmma a li primi posti pi l'allivamentu di buvina, ca è n'attivitati tradizziunali. 
Pi zoccu arriguarda la nnùstria, sunnu assai sviluppati li sitturi di li telicumunicazzioni e l'elittrònica.




#Article 68: Tsunami (399 words)


Un marimotu o nu tsunami (ca ‘n giappunisi veni a diri unna di portu) è un muvumentu divastaturi dû mari cu unni assai àvuti. Ma no comu tèrmini scintìficu, pirchî li tsunami nun sunnu culligati a la marea) è na serii d'unni di mari ca accuminzanu cûn tirrimotu, marimotu, attivitati vurcànica, caduti di mitiuriti ntô mari o vicinu lu mari. L’energia di nu tsunami è custanti, veni a diri è la funzioni di la sò autizza e vilucità. Pirciò, quannu l’unna s’abbicina a la terra, la sò autizza aumenta, mentri la vilucità sminuisci. L’unni camìnanu a na vilucitati àuta, e nun sunnu nutati quannu camìnanu nta l’acqui funnuti, ma la sò autizza pò crìsciri nzinu a 30 metri e cchiù quannu agghìcanu ntâ zona custera. Li tsunami fannu gravi distruzzioni ntê costi e nta l’ìsuli.
Assai citati ca si tròvanu ntê costi di l’Ocèanu Pacìficu, principarmenti ntô Giappuni ma puru nta l’Away hannu sistemi d’allarmi e tipi di sfrattamentu ‘n casu dûn gravi tsunami. Nu tsunami pò èssiri ntisu di tanti stituti di sismoluggia nta tanti parti dû munnu, sparti di l’abbistamentu pi menzu dî satèlliti.
Nuddu di sti sistemi pò prutèggiri contra nu tsunami mpruvvisu. Nu tsunami distruttivu successi arrassu dâ costa di Hokkaido ntô Giappuni, a causa dûn tirrimotu, lu 12 di giugnettu dû 1993. Lu risurtatu fu ca 202 pirsuni di l’ìsula nica di Okushiri pèrsiru la vita, e na pocu di cintinara foru firuti e dispersi.

 

Li megatsunami sunnu unni straurdinari ca ponnu agghicari nzinu a 100 metri di autizza, cu na putenza distruttiva enormi.
Li provi c’avemu, nni mùstranu ca li megatsunami causati di granni pezza d'ìsuli ca affùnnanu ntô mari, sunnu pussìbbili. Nu megatsunami sìmili si putissi virificari ntô futuru. Quannu lu vurcanu dâ parti vascia di l’ìsula di La Palma, una di l’ìsuli Canarî, addiventa attivu n’àutra vota.

Missina fu distrutta quasi cumplitamenti dûn tirrimotu ca causau nu tsunami la matina dû 28 di dicèmmiru dû 1908, ammazzannu cchiossai di 75.000 pirsuni.

Un muvimentu d’acqua dâ grannizza cchiù nica di nu tsunami si virificau ntô dicèmmiru dû 2003 ntô Mari Tirrenu a causa di na frana chi successi ntâ Sciara dû focu nta l’ìsula di Strùmmuli a sècutu di na longa attivitati vurcànica. Anchi siddu di grannizza nica, l’unna ca si ginirau, àuta na piccaredda di metri, distrudìu certi posti dî zoni custeri di Strùmmuli ch'èranu abbitati e causau dammaggi â navigazzioni.




#Article 69: Sicilia (èbbica greca) (1138 words)


L' èbbica greca n Sicilia è para cû pirìudu dâ Grecia clàssica e va di la spirduta di l'uttavu sèculu a.C., câ funnazzioni dî primi culonî, ô spèrdiri dû terzu sèculu a.C. e la cunquista rumana di Sarausa. 

Secunnu Tucìdidi, li Calcidisi,  cu a capu Teocli, fôru li primi greci ca vìnniru  ‘n Sicilia e frabbricaru la prima culonia greca chiamata Naxos, versu lu 735 a.C. Picca tempu doppu vìnniru li Corinzi e frabbricaru Sarausa vicinu li terri margigni di Siraca. Un pòpulu vinutu di Creta frabbricau Gela e doppu, versu lu  580 a.C, Girgenti, chi lu pueta Pindaru chiamau “la cchiù bedda  cità di li murtali”. Zancle canciau nomu  e addivintau  Missina nta lu 491 a.C., picchì fu accupata di un pòpulu scappatu di priggiunìa  chi avìa origginatu a Messena nta la Grecia.   

Li Sìculi c’abbitàvanu la zona orientali di la Sicilia, si ribbillaru a st’accupazzioni di genti strania, ma fôru supraffatti di li greci c’avianu cchiù armi e cchiù canuscenza di l’arti di la guerra. La Sicilia avìa vistu cchiù di na migrazzioni, ma nudda nzinu a ora avìa statu ostili a l’abbitanti. Li Finici avianu vinutu senza ncuitari a nuddu, sulu mittennu cocchi basi cummirciali pi travagghiari cu li nazzioni di lu Mari Meditirraniu e puru cu l’abbitanti di l’ìsula. Ma mentri li Finici avianu fini cummirciali senza pinzari a culunizzazzioni, li Greci, mmeci vìnniru cu àutri pinzati. Iddi fìciru na mmigrazzioni nta la Sicilia, traseru, assicutaru l’abbitanti liggìttimi di la zona orientali e s’impusissaru di la terra cu l’idìa di curtivalla e fàrisi na casa e na patria.  Iddi èranu cchiù ntirissati a l’ìsula pi lu benèssiri  pirsunali e la libbirtà pulìtica e ecunòmica.  Li Greci èranu na genti pòvira e vinianu pi fàrisi na vita megghiu ca nun si putianu fari ntê so nazzioni a causa di la curruzzioni pulìtica, li tassi esaggirati e la tirannìa di li cuvirnanti, chi ntaccàvanu assai nta la libbirtà di li pòpuli. 
      
Prestu si fìciru cità-statu putenti, e accuminzaru a luttari l’una contru l’àutra pi suttamèttirisi l’una cu l’àutra e addivintari ognuna cchiù putenti di l'àutra. A causa di chistu nascìu la ligislazzioni p’addifènniri li pòviri contra li putenti, e li provi li truvamu prima nta li rivuluzzioni civili e poi nta li liggi di Caronda, chi misi liggi contra li disirtura e li tistimoni fàusi e si ntirissau assai di lu benèssiri di li picciriddi, spiciarmenti di l’òrfani. Iddu fu lu primu nta la storia ca ubblicau lu statu a pagari la scola pi li picciriddi pòviri.  

Assai capi di statu greci, ca ora âmu a chiamari “sicilioti” (accussì fôru chiamati li greci di Sicilia doppu ca s’affirmaru nta l’ìsula), fôru tiranni tinti contra lu pòpulu, ma nun fôru tutti.  Sparti a chiddi ca luttaru pi la dimocrazzìa, cci fôru chiddi ca luttaru pi tèniri la nnipinnenza di l’ìsula. Giluni di Siracusa e Teroni di Agrigentu sarvaru la civilizzazzioni occidintali contra li cartagginisi nta lu 480 a.C. a Imera, e nta lu trattatu di paci cci mpuneru di nun sacrificari cchiù li primi nati màsculi a li dei, quannu arrivàvanu a deci anni, mentri Geroni, puru di Siracusa firmò l’espanzioni di l’etruschi a Cuma.   
   

Cu tuttu chistu, parò, li Sìculi illenizzati capiati di Ducezziu si ribbiddaru a li greci e li luttaru cu successu nzinu a lu 446 a.C. Doppu di quannu li Greci vinceru e mannaru a Duceziu n esiliu a Curintu.

Li Sicilioti fòru lu arrisurtatu di n'ammiscata di li pòpuli autòctuni dâ Sicilia cu chiddi di koinè greca (macari iddi nun jeranu un sulu pòpulu, nti la manera chiù stritta), n particulari cu li Siculi, purtannu li sicilioti stissi a ddifinirisi Nè Dori, nè Ioni, ma Siculi quannu la Sicilia fu ammaduta di l'atinisi (ca foru appoi jittati fora) (cù cchiù pricisiuni ô Cungrissu di Gela pi vuci di Ermocrati).

Duranti la Guerra di lu Peloponnesu, Ateni attaccau la Sicilia ma si pigghiau na bona scunfitta e la sò flotta vinni tutta pigghiata di li greci sicilioti nta lu 415 a.C. e Nicia, lu sò ammiragghiu, s’ammazzau nta la priggiuni. 

Tra li greci sicilioti ci fôru òmini di valuri e di granni ncegnu. Archimedi di Siracusa lassau signali ca nun si ponnu cancillari mancu cu lu tempu. Li sò princìpî di fìsica sunnu usati ancora oi. Lu filòsufu e matimàticu Empedocli di Agrigentu, ca si dici ca la sò curiusità pi lu sapiri lu fici cadiri dintra l’Etna unni iddu avìa jutu pi vidiri chi succideva dintra la vucca di lu vurcanu.  Lu pueta e filòsofu Archistratu ca fu l’auturi di lu primu trattatu di cucinari, “Lu bonu gustu” . Pindaru e tanti àutri chi nasceru tutti ntâ Sicilia e Stesicoru ca fu unu di li cchiù bravi pueti Sicilioti e fu pigghiatu a mudellu puru di lu pueta latinu Virgiliu, e Timeu di Taurmina unu di li stòrici cchiù granni di la Sicilia e tanti, tanti àutri. 

Autri forti mprisi fìciru li sicilioti, comu Dionisiu I chi scunfissi li Cartagginisi e addivintau lu patruni di lu Miditirraniu custruennu culonî puru  nta la Magna Grecia.
Li sicilioti, brillaru nta la Sicilia comu na luci nta la notti, sia pi cultura, pi pulìtica e pi ligislazzioni e addivintaru la putenza cchiù forti di lu Miditirraniu. Cu tuttu ciò nun àppiru lu cuncettu di statu-nazzioni.  Emigraru in Sicilia ‘n cerca di na terra megghiu e cchiù amica e quannu cuminciaru a ciuriri, si organizzaru a cità-statu e cuminciaru a fàrisi guerra l’unu contra l’àutru, ignurannu li Sìculi, li Sicani, l‘Elimi e puru li Finici.  Pinzaru di na manera egoìstica e nun tintaru mai di riuniri la Sicilia sutta un sulu cuvernu cu na sula lingua. 

Finu ca ‘n Sicilia c’èranu li Sìculi, li Sicani. li Finici e l’Elimi, chistu nun si putìa fari, picchì nta un certu senzu , nun si trattava  di un pòpulu sulu ma di gruppi di pòpuli c'un nùmmaru limitatu di genti di diversu modu di pinzari e di diversi lingui. Li greci c’avianu espirenzia di pulìtica, di civilizzazzioni, di custumi suciali ecc., èranu un pòpulu ùnicu, ma iddi nun fìciru àutru chi cupiari li cuverni d’unni vinianu e accussì nascìu n’àutru sistema pulìticu comu nta la Grecia.  Cu lu tempu iddi si fìciru accussì ricchi, ca campàvanu cu tantu lussu comu si ddu jornu fussi l’ùrtimu jornu pi iddi. Nzumma la curruzzioni civili, pulìtica e murali fu accussì forti, ca a causa puru di nun aviri pinzatu di fari di la Sicilia nu statu ùnicu, doppu la ribbellioni di li Sìculi, accuminciata ntô 466 a.C., e finuta cu la scunfitta di Duceziu nta lu 446, l’egimunìa greca cuminciò a dari li primi signali di la sò morti.      

La dibbulizza pulìtica e cuvirnativa a cui s’arridduceru, purtau li Mamirtini a accupari Missina e chista fu la fini di la putenza Grecu-siciliota. Chista fu la scusa chi purtau li Rumani in Sicilia.




#Article 70: Israeli (291 words)


Israeli è na ripùbbrica dû Mediu Urienti di circa setti miliuna d'abbitanti. La capitali è Gerusalemmi, ma quasi tutti l'àutri stati arricanùsciunu comu capitali Tel Aviv.

Lu tirritoriu di lu statu d' Israeli è situatu a urienti di lu Mari Meditirràniu, e dilimitatu a nord di la Siria, a est di la Giordania, li Tirritoria Palistinisi e lu Mari Mortu e a sud di l'Eggittu. Li cità cchiù mpurtanti sunnu Jirusalemmi, Tel Aviv, Haifa. 

Li ciumi israeliani cchiù mpurtanti sunnu lu Giurdanu, lu Quishon e lu Yarmuk.

La storia d' Israeli eni assai antica: ci furu stati abbràici nta la riggiuni a pàrtiri dû secunnu millenniu a.C. La maiuri parti di l'ebbrei si nni jeru n tornu a lu primu sèculu d.C., cacciati di li rumani.
Ntô sèculu XIX nascìu nu muvimentu, dittu Siunismu, ca si mpignava pû ritornu di l'abbrei nta la Palistina, unni fari nàsciri nu statu abbràicu. Â ccuminzatina dû XX sèculu li primi mmigrati ebbrei si svilupparu li primi kibbutz, cumunitati autarchici ca occupavanu tirrina spissu mpervi o abbannunati dâ pupulazzioni palistinisi autoctuna. Lu statu d'Israeli nascìu nnô 1948 pâ dicisioni di li Nazzioni Uniti, ma sùbbitu fu attaccatu di li stati àrabbi sò vicini, ca poi l'attaccaru puru ntô 1956, ntô 1967 (guerra dî sei jorna) e ntô 1973 (Guerra dû Kippur). Ntô 1967 furu occupati li tirritori di la Giordania e di l'Eggittu chiamati tirritori palistinisi e ancora nun s'havi truvatu na soluzzioni difinitiva pi la paci ntâ riggiuni mediurentali. La situazzioni n fatti eni di granni cunflittu cu li palistinisi, sustinuti di l'àutri nazzioni àrabbi.
Israeli firmau trattati di paci, nta l'anni '70, cu l'Eggittu e la Jurdania e, a pàrtiri di l'anni '90, è n cursu nu prucessu di paci cu li palistinisi.




#Article 71: Perù (124 words)


Lu Perù è nu statu chi apparteni ô cuntinenti dâ Mèrica dû Sud. La sò capitali è Lima.

Lu Pirù nticamènti èra abbitatu d'un pùapulu muntuatu Inca. Di chisti nun si canusciunu l'uriggini cu sicuritati ma si pènza ca nticamènti fùaru na pupulaziuni urigginaria di l'Asia i cchiutraduliddhu si stabbilìru attùarnu lu lacu Titicaca. Li cìantru d'u mpiriu sò fu Cuzco (n lingua Quechua Qusqu, prununcia Cosco) ca vurrissi diri vuddìcu d'u munnu. Sta citati isti situata a cchiùssai di 3000 mètri d'autizza. Siculi assai dùapu s'ispansiru li stu mpìaru agghicà ad aviri cchiù di 10 miliuna di cristiani a lu sò cuspìattu i li cunfini s'allargaru finu a lu Ecuador e la Bulivia.

Lu Perù è na nazzioni dimucratica.

Li muntagni dû Perù:




#Article 72: Russia (425 words)


La Fidirazioni da Russia (o cchiù cumunimenti la Russia) è na cunfidirazioni di ripùbblichi tra cui la cchiù ranni e a cchiù mpurtanti è la ripùbblica di Russia, e la cui pupulazioni totali è di all'incirca 145'000'000 abbitanti. Pi supirfici la Russia avi 17'075'400 chilòmetri quatrati, e si po diri ca è u statu cchiù ranni dû munnu. A so capitali è Mosca.

A Fidirazioni Russa occupa quasi tutta a parti sittintrionali dû cuntinenti eurasiaticu. A ovest cunfina cu li stati dill'Europa orientali e a Scandinavia. A Nord da Russia, si trova l'Ocèanu Articu. A nord est, è siparata dê Stati Uniti da u strittu di Bering. A est avi l'Oceanu Pacificu e a sud cunfina câ Cina, a Mongolia, u Kazakhstan e a Georgia.

La Fidirazioni Russa è abbitata principalenti di na pupulazioni di etnia russa e di riligiuni ortodossa. Data a rannizza dû territoriu, si ponnu truvaru diversi etnii originari o storicamenti mpiantati ni diversi parti dû territoriu. Oltri ô russu, si pàrlanu àntri lingui, ca però sunnu ufficiali sulu intra certi ripùbblichi autònomi, comu u baskiru o u tataru. Àntri lingui parlati sunnu m 'priìculu d'enstinzioni, comu a lingua ainu. Lingui comu a lingua mator per esempiu, un si parlanu cchiù.

A Storia dâ Russia accumencia versu u 900 cu li principati vichinghi, ca si uncirunu versu l'annu 1000 cu û regnu di Oleg a Kiev. A città di Mosca fu funnata sulu versu lu XIII sèculu, e San Pietruburgu, ca addivintà 'n tempi cchiù moderni la capitali di l'imperu zarista, fu funnata di Pietru lu granni all'iniziu dû XVIII sèculu. Vittima di attacchi mongoli duranti tuttu lu mediu evu, nê sèculi chi vinniru, l'imperu russu arriniscì a mantèniri lu cuntrollu dî tirritori asiatici, nzinu all'Alaska, ca po vinnìttiru all'amiricani nô XIX sèculu. Nô 1812, all'èbbica dû zar Alessandru lu ginirali Michail Illarionovič Kutuzov rinesci a battiri l'esercitu di Napuliuni chi avia ggià trasutu a Mosca. La cità avìa statu bruciata dê russi, e l'esercitu francisi, chi avìa già subbitu gravi perditi â battagghia di Borodinu, appi a ritiràrisi a causa du nvernu russu pi cui nun era equipaggiatu. 

Lu XX sèculu è marcatu di la fini di lu putiri mpiriali e la rivoluzzioni bolscevica guidata di Lenin ntô 1917 e chi instaura in Russia e ntê tirritori sutta lu sò putiri, la cusidditta Unioni suviètica, nu riggimi cumunista. Sta fasi dura nzinu ô 1991 cu la dissuluzzioni di l'Unioni suviètica e l'instaurazzioni di nu statu di dirittu sutta na forma di ripubblica prisidinziali. Lu capu di statu attuali è Vladimir Putin.




#Article 73: Kasimov (294 words)


Kasimov (russu: Касимов, tatar: Qasím, sturicamenti: Xankirmän, Gorodets Meschorsky, Novy Nizovoy), paisi nta Ryazan Oblast, la Russia, lu centru amminstrativu dû cumuni di Kasimovsky. Lu paisi si trova supra lu latu mancu dû Ciumi Oka. 

La prima pupulazzioni di sti posti fu na tribù Finno-Ugrica, la Meschiora, chi vinni assimilata cchiù tardu dî russi e tatar.

Lu paisi fu funnatu ntô 1152 di Yury Dolgoruky di Vladimir-Suzdal comu Grodets, e poi Gorodets Meschyorskiy (russu: Городец Мещёрский). Ntô 1376 fu distruiutu dî Mongoli, ma prestu fu ricustruiutu comu Novy Nizovoy (Novu Iusu, 'n lingua Russa: Новый Низовой). Doppu la guerra di Suzdal ntô 1445, unni lu Gran Duca Vasili II fu fattu priciuneri, li terri di Meschiora foru dati a Oluğ Möxämmät, khan di Kazan Khanate comu pagamentu pâ vita dû Duca. Ntô 1452, Gran Duca Vasili II di Muscovi desi stu paisi a Kazan principi Qasim khan, chi fici lu nspitturi di tribbuti, ma poi vinni lu sirviziu Russu. Secunnu autri stori si dici ca Qasim e sò frati Yosıf fuieru di Kazan doppu nun aviri arriniscitu a pigghiari lu tronu contra a sò frati Mäxmüd. Doppu lu 1471, sta cità pigghiò lu nomu di Qasím e arristò la capitali di Qasim Khanate nzinu a lu 1681 quannu lu khanate addivintò arreri parti di la Russia. 

Un gruppu di tatar, si nni ieru a stari ddà duranti lu seculu XV e ora sunnu canusciuti comu Qasim Tatar e parranu lu dialetu Mishar, mmiscatu cû dialettu Mediu Tatar di la lingua tatar.

Dû seculu XIII Kasimov addivintò unu di li centri di l'Islam nta sta riggiuni. 

Ntô seculu XVII, la cità fu spartuta nta tri parti: 

Chiddi chi parranu Tatar: 

Fabbrichi storichi:

This article was originally translated from 
This article incorporates text from Brokgaus-Efron Encyclopedia




#Article 74: Sicilia (èbbica nurmanna) (557 words)


Lu piriudu nurmannu in  Sicilia accuminzau câ  trasuta a Palermu dê Nurmanni capiati di Ruggeru, chi carzarru l'àrabbi dâ cità, lu 10 di jinnaru dû 1072. Trasuti a Missina già ntô 1060, l'ìsula fu cunquistata cumplitamenti ntô 1091 quannu l'ùrtuma citati 'n manu àrabba turnau sutta lu duminiu nurmannu. L'èbbica nurmanna finisci cô spusalizziu di Custanza di Sicilia cu Enricu VI di Svevia, chi lu 25 di dicèmmiru 1194 ricevi n doti lu regnu nurmannu ristatu senza àutri eredi.

Già a pàrtiri dû 1017 gruppi di nurmanni s'attruvavanu nta l'Italia miridiunali, p'accuminzari comu surdati di vintura, attirati dî pussibbilitati chi uffrìanu li ribbillioni antibizzantini ntâ  Pugghia. Sti surdati di vintura, versu lu 1025, uffreru li so sirvizza a cuegghiè chi vulìa pagari. Pi sta manera s'arriccheru, e araciu araciu criscìu li tirritorî chi cuntrullaru (lu primu fu la cuntea d'Aversa cu Rainulfu Drengot ntô 1030). Prestu, trasìu ntà scena la famigghia Autavilla cummannata di Gugliermu vrazzu di ferru (mortu ntô 1046), cu iddu veni nu canciamentu radicali di l'aspirazzioni dî nurmanni nta l'Italia miridiunali.

Papa Liuni IX, vidennu la sò Beniventu minazzata, pruvau a trattinìrili; ma l'asèrcitu puntificiu fu ruinusamenti battutu nnû cummattimentu di San Paulu di Civitati (1054), lu Papa fu catturatu, e così Beniventu arristau n'ìsula puntificia nta na terra nurmanna.

Ntô 1059 Rubertu lu Guiscardu d'Autavilla strincìu un pattu cu Papa Niccolò II, lu Cuncurdatu di Melfi, cu cui si addicchiarava lu duca di Puglia (chi cumprinnìu puru la Basilicata), la Calabbria, parti dâ Campania e la Sicilia (chi era però ancura ntê manu dî musulmani). Li Nurmanni rinisceru a prestu a accabbari la prisenza bizantina e dunca puteru didicarisi â Sicilia.

Ruggeru I di Sicilia, lu frati di Rubertu, cummannau nu gruppu di cavalleri ntô 1061 attaccannu l'ìsula e criannu na prisenza nurmannu pirminanti abbicinu a Missina. 
L'avanzata fu lenta ma custanti. Nu cummattimentu dicisivu fu lu cummattimentu di Cerami ntô 1063. Rinisceru ntô 1072 a agghicari n Palermu, chi vinni poi addicchiarata la capitali. La cunquista dâ Sicilia cci vulìa trent'anni, ma ntô 1091 cascau l'urtimu paisi saracinu, Notu, a tuttâ Sicilia era sutta lu cummannu nurmannu.

Ruggeru I muriu ntô 1101, e sò figghiu Ruggeru II, nfini, rinisciu a uniri la Sicilia e li tirritorî nurmanni di l'Italia miridiunali pi furmari lu Regnu di Sicilia, criannu accusì in Italia nu statu di diminsioni cunziddirèvuli: lu Regnu nurmannu di Sicilia. Ruggeru II, vinni numinatu re di Sicilia nnâ cattidrali di Palermu duranti la notti di Natali dû 1130. Iddu agghiunciu lu Ducatu di Nàpuli ntô 1137 e li Assisi di Arianu ntô 1140. Lu Regnu era organizzatu ntôn modu feudali strittu basatu suprâ pirsuna dû munarcu. 

Lu Regnu nurmannu di Sicilia nta l'Italia miridiunali appi tèrmini ntô 1194 cu morti di Tancredi di Lecci) doppu cui vinni sutta lu cuntrollu dû svevu, Arricu VI di Hohenstaufen (mortu ntô 1197), a causa dû sò matrimoniu cu Custanza di Sicilia (la figghia di Ruggeru II, morta ntô 1198), juncennu la curuna mpiriali cu chidda dâ Sicilia.

Doppu lu consolidamentu dû putiri nurmannu, lu tirritoriu agghicau a nclùdiri gran parti di l'Italia dû Sud (Calabbria, Basilicata, Pugghia, e li costi di l'attuali Tunisia ('n particulari Madhia).

Chê cruciati, li nurmanni di Sicilia àppiru nu rolu assai mpurtanti. Buimunnu di Antiochia vinìa dâ stissa famigghia rignanti n Sicilia, e funnau nu principatu cristianu ntô mediu orienti.




#Article 75: Panda gicanti (549 words)


Lu panda gicanti (cinisi: 熊貓; pinyin: xióng māo),  Ailuropoda melanoleuca  (pedi di jattu iancu e niuru), è nu mammifiru oggi usuarmenti crassificatu ntâ famigghia Ursidae, (ursu), chi è ndìgginu di la Cina cintrali. Lu panda gicanti àbbita ntê riggiuni muntagnusi, comu lu Sichuan e lu Tibet. Versu l'ùrtima mità dû seculu XX, lu panda addivintò comu lu stemma di la Cina, e ora veni misu nnî sordi d'oru cinisi.

Lu nomu cinisi voli diri ursu-jattu, e si pò lèggiri puru arriversa e signìfica la stissa cosa. Prima si canuscia comu l’ursu stampiatu (Ailuropus melamoleucus). 

Macari si veni classificatu carnìvuru (l'order carnivora), la sò dieta è supratuttu erbìvura; nfatti, iddu campa quasi cumpritamenti chî pàmpini di bambù. Tecnicamenti, comu tanti armali, màncianu ogni cosa e sunnu unnivuri, pirchì si sapi ca li panda mancianu ova e puru mischigliuni chî pàmpini di bambù. Chisti nfatti sunnu funti nicissari di prutiini. Li sò aricchi si mòvunu quannu avveni la masticazzioni.

Iddu è luntanamenti mparintatu cu lu panda russu e lu nomu cumuni pari ca vinissi dû fattu ca tutti dui mancianu pàmpini di bambù. Nzinu a quannu lu sò parintatu cu lu panda russu fu scuprutu nta lu 1901, lu panda gianti era canusciutu comu l’ ursu culuratu.  Pi dicini d’anni la classificazzioni scintìfica di lu panda, sia comu panda gicanti ca comu panda russu, appi li stissi carattirìstichi di l’ursi e di li fassi amiricani (la famigghia Procyonidae). Cumunqui, esami ginètici rivilaru ca li panda gicanti sunnu veri ursi e fannu parti di la famìgghia di l’Ursidae. Lu sò parenti cchiù vicinu è l’ursu cu l’ucchiali di lu Sud America. Nun cci sunnu ancora accordi pricisi si lu panda russu apparteni a la famigghia di l’Ursidae o a chidda di li fassi amiricani, Procyonide.

Li panda gianti sunnu na speci ‘n pirìculu di stinzioni, minazzati cuntinuamenti di la pèrdita di tirritoriu e di viggitazzioni adatta a iddi e di na nàscita assai vascia, sia a lu statu sirvaggiu ca ntê iardini zuulòggichi. Si cridi ca circa 1.600 asimplari asìstinu ancora ntâ natura. Lu panda gicanti è lu sìmmulu dû World Wildlife Fund (WWF), na sucità di prisirvazzioni.

La panda gicanti havi na zampa stramma, cu nu idituni e cincu idita; ssu idituni nfatti è l’ossu di lu pusu mudificatu . 

Lu panda gicanti vinni canusciutu di prima nta l’uccidenti, dû missiunariu francisi Armand David (1826-1900) ntô 1869. 
Lu panda gicanti cci ha piaciutu sempri ô pubbricu, forsi picchi st’armali havi n’assumigghianza a l’ursiceddi giucàttuli, ca piàcinu tantu a la genti. Lu fattu ca è sempri pitturatu curcatu pacificamenti manciannu bambù, cuntrariamenti a èssiri cacciatu comu tutti l’autri armali sarvaggi, fa na mprissioni comu di na mmàggini di nuccenza.

Nta l’anni ’70, prèstiti di panda gicanti a la Mèrica e a lu Giappuni fìciru parti di na diplumazzia mpurtanti tra ssi paisi e la Cina e accussì accuminzaru certi scanci curturali tra la Cina e l’uccidenti. Versu lu 1984, cumunqui, li panda nun foru cchiù usati comu uggettu di diplumazzî. Nveci la Cina accuminzò a uffriri li panda 'n prèstitu ppi 10 anni  a àutri nazziuni e lu tèrmini cumuni di ssu prèstitu e lu pacamentu nzinu a nu miliuni di dollari l’annu e lu pattu ca tutti l’ursiceddi chi nàscinu mentri lu panda s'attrova ‘n prèstitu, sunnu pruprità di la Cina. 




#Article 76: Malta (303 words)


Malta (o Màuta o Marta 'n sicilianu) è n'ìsula e nu statu europeu situatu ntô Mari Meditirraniu,
ntra la Sicilia e la Libia. La pupulazzioni è di casi 400.000 abbitanti. Lu Maltisi e lu ngrisi sugnu li lingui ufficiali. Lu talianu nun è na lingua nazziunali, ma veni parratu d'assai genti, spiciarmenti nnî centri turistici.

Malta è, n tèrmini di diminziuni, lu cchiù nicu statu di l'Unioni Europea.

Di la Sicilia, si pò agghicari a Malta pi menzu di l'ariupranu o la navi. Si pò varchiari di Catania, Puzzaddu, Licata, Sarausa.

L'arcipèlacu maltisi s'attrova sulu a 93 chilòmitri a sud dâ Sicilia e a 290 chilòmitri a livanti dâ Tunisia. Cumprenni sti tri ìsuli maggiuri: 

Supra Cumminu nun cci sunnu nè màchini nè muturini e sulu cincu abbitanti. 

Lu puntu cchiù àutu supra l'ìsula di Malta è Ta' Dmejrek a 253 metri s.l.m.
Lu clima è timpiratu meditirraniu, cu mmernu mudirusu e chiuvusu e stati càuda e sicca. 

L'ìsula principali è spartuta n cincu cumuni, mentri Gozo e Cumminu furmanu nzèmmula lu sestu cumuni.

La capitali è Valletta. L'àutri dui paisi maggiuri sugnu Rabat (o Victoria) supra l'ìsula di Gozo, e Birzebbuga supra l'ìsula principali. Mdina, ô centru di l'ìsula principali, era l'antica capitali.

Malta havi na storia millinaria e ricca, ca tanti voti s'assimmigghia a la storia dâ Sicilia. Ma l'abbinimentu stòricu cchiù mpurtanti fu sinza dubbiu l'assediu turcu dû 1565. L'ìsula cu l'esèrcitu dî Cavaleri risistìu a chidda ca era cunzidirata comu la forza militari cchiù putenti di l'èbbica. 

Malta addivintò nu statu ntô 1962 e pigghiò la sò nnipinnenza dû Regnu Unitu lu 21 di sittèmmiru 1964. Addivintò na ripùbbrica ntô 1974. Accuminzò a fari parti di l'Unioni Europea di lu 1 di maiu 2004.
Ntô 2008, l'Euro trasiu ntâ circulazzioni n sostituzzioni dâ precedenti munita locali, la lira maltisa.




#Article 77: Fìsica (760 words)


La fìsica è lu stùdiu dâ pruprietati e dî carattirìstichi dâ matèria e dî finòmini naturali.  Si tratta puru dû stùdiu dî formi diversi di l'energìa e comu s'ammìscanu nta l'universu. 
Fisica voli diri i cosi naturali e a li tempi d'Aristotili a parrata supra a natura era a prima filosofia ca si facia e da docu si partia pi discurriri ri tuttu l'autru. A stissa parola metafisica s'arricampò na storia picchi Aristotili doppu aviri parratu di i cosi naturali vose parrari puru di autri cosi e scrissi di cosi ca viniano doppu a fisica (nu grecu anticu  ta meta ta fisica).  

L'urìggini muderna havi la sò pruvinenza chî tiurìi di Galileu, a partiri dû Sèculu XVII. 
Fu iddu ca dissi ca la natura fu scrivuta câ liggi dâ matimàtica. Galileu, pi li sò libbra, unni scrivìa supra a comu è fattu lu sistema sulari, fu cunnannatu dâ Nquisizzioni di Roma, ma li sò scritti addivintaru l'asèmpiu di comu s'avìa a fari â scienza.

Na spinciuta granni la fìsica cci l'appi appoi cu Newton. Newton partennu dê liggi di nèrzia di Galileu, scrivìu ntô libbru Philosophia Naturalis Principia Mathematica li sò famusi liggi di la dinàmica. Câ secunna liggi (F = ma), di unni l'àutri dirìvanu, iddu dissi chi cosa è la forza e comu muovi li corpi. Lu successu ca sti liggi matimàtichi èppiru, fìciru pinzari addirrittura a li filòsufi ca tuttu putìa èsseri privistu (Miccanicìsimu), picchi tuttu l'universu  avìa a èssiri comu un granni ruloggiu miccànicu. Pi iddi putìa abbastari canùsciri li pusizzioni dâ vilocitati di tutti li corpi nta un certu mumentu, pi diri comu putissi èsseri l'universu quann'egghiè ca si voli. 
Chiddu ca Newton fici câ Miccànica, James Clerk Maxwell lu fici cu l' Alettrumagnitìsimu scrivennu li sò aquazzioni: cu chisti tutti li finòmina canusciuti putìanu èssiri privisti.
Sti granni tiurìi avìanu a chi fari câ rilativitati dî moti, ma la liggi di trasfurmazzioni era diversa si nu finòminu era miccànicu, oppuru alettrumagnèticu. 
Si cuegghè talìa n'eventu fìsicu di tanti sistemi di rifirimentu ca si mòvunu l'unu cu l'àutru, si vidi ca pi li finòmini miccànichi, Newton dici ca abbasta livàricci la vilocitati di dui sistemi e tuttu va bbeni, mentri ca pî finòmini alèttrichi s'hannu a mèttiri d'intra li cunti àutri cosi, comu li campi magnètichi. 
Ntô 1905 Einstein fici vidiri ca la sò Tiurìa di la rilativitati,  ca dici ca la vilucitati dâ luci è na custanti univirsali chi nun addipenni di lu sistema di rifirimentu unni s'attrova l'ussirvaturi, si putìanu scrìviri equazzioni di trasfurmazzioni ca èranu boni pi tutti li finòmona fisichi. Ma Albert Einstein nun fici solu chistu nta chiddu miravigghiosu annu pi la Fisica, picchì addimustrau comu na particedda nica nica nta l'ària (o nta n'àutru flùidu) veni sbattuta di ccà e di ddà picchì l'àtumi ci vannu sbattennu contru (Motu Brownianu) a voti di sta parti e a voti di chidda parti. Chiossai fici Einstein quannu cu la sò tiùria di l'effettu fotualèttricu fici vidiri comu puru la luci è fatta a pacchiteddi (quanti) nichi nichi e hannu tutti l'enirgìa ca dipenni dâ friquenza, cu la stissa leggi ca avìa attruvatu Planck cu la sò tiurìa dû corpu nìuru (E=hν). Chistu fici vidiri a tutti pari, macari a chiddi ca nun lu vulìanu vidiri, cA la matèria e l'enirgìa sunnu cchiù cumpricati di quantu ci piacissi.   
Di sta data si dici ca nascìu la fìsica muderna.

La fìsica si dividi classicamenti 'n cinemàtica, termuddinàmica, e fìsica atòmica (o fìsica nucliari). Ma na classificazzioni cchiù muderna esti chista ca è misa ccà di sècutu:

La Miccànica cràssica ca cumprenni la cinemàtica cràssica, la termuddinàmica e l'alettrumagnitìsimu, scrittu comu lu fici Maxwell e ca và bonu pi li corpi granni (zoè ca sunnu fatti di tanti àtumi) e ca vannu chianu 'n cunfruntu dâ vilucitati dâ luci. 

La Miccànica rilativìstica o Tiurìa dâ rilativitati ca và bonu pi li corpi granni e vannu cu vilucitati vicina a chidda dâ luci.

La Miccànica quantìstica chi và bonu pi li corpi nichi (quantu l'àtumi) e vannu cu vilucitati nun vicini a chidda dâ luci. 

La àtumi) e vannu cu vilucitati vicini a chidda dâ luci.

La Cosmuluggìa travagghia cu li stiddi, li galassî e tutti ddi strutturi ca sunnu di sta diminzioni o cchiù granni. Cu voli travagghiari câ cosmuluggìa havi a parrari di la Rilativitati ginirali ca esti ddà tiurìa ca parra dû spazziu-tempu sicunnu Einstein. Sta parti dâ fìsica nnâ rialtati esti sutta a la Miccànica rilativìstica, ma assai scinziati nni pàrranu comu si fussi a sulu, picchì travagghia cu tuttu l'universu.




#Article 78: Austria (109 words)


L'Austria (Österreich nnî tidìscu), ufficialmenti Ripùbbrica d'Âustria, è nu statu dâ l'Europa centrali.

Cunfina ccu Svizzera e Liechtenstein ad ovest, Italia a sud-ovest, Sluvenia a sud, Unghiria e Sluvacchia ad est, Girmania e Ripùbbrica Ceca a nord.

La capitali è Vienna, ca si trova ntî li rìvi di lu Danubiu. La lingua ufficiali è la lingua tidisca e cumu forma di guvernu hjavi la Ripùbbrica federali furmata di 9 stati. È vasta 83.858 chilòmitri quatrati e havi 8miliuna e 300mila abbitanti.

L'Austria è na ripùbbrica parramintari, ccu la Nationalrat. Lu primu ministru, comu n Girmania, veni chiamau cancilleri. L'Austria fa parti di l'ONU e di l'Unioni Europea ô 1995.




#Article 79: Sedna (155 words)


Sedna è un corpu cilesti chi gira tornu tornu ô suli, a na distanza di circa 11 miliardi di chilomitri e chi havi quasi li carattiristichi dûn pianeta. Lu diamitru è di circa 1700 chilomitri, veni a diri cchiù granni di tutti l'astiroidi. L'astronumi nun sunnu d'accordu di cunzidirari Sedna un pianeta, e comunqui lu diamitru di Sedna è cchiù nicu di lu cchiù nicu dî Pianeti chi è Plutoni. Certuni penzanu puru chi Plutoni nun è un pianeta.

Nta tutta la littiratura esistenti, Sedna è cunzidiratu comu un astiroidi atipicu, o comu un corpu di na catiguria nova. Tuttavia cc'è na littiratura assai granni supra lu presuntu Pianeta X. La suppusizzioni nesci dî perturbazzioni gravitazzionali chi l'autri pianeti sunisciunu e chi nun sunnu spiegati cumpritamenti. Ma la massa supposta di stu pianeta avissi a essiri armenu comu Uranu o Saturnu, veni a diri assai cchiù mpurtanti di Sedna. Nzin'ora nuddu havi truvatu stu pianeta.




#Article 80: Liechtenstein (136 words)


Lu Liechtenstein è nu statu nicu chi si situa tra la Svìzzira e l'Austria, nta la parti àuta di la vaddi dû ciumi Renu. È un tirritoriu assai muntagnusu e lu quartu cchiù nicu d'Europa.

Canusciutu suprattuttu pî sò banchi e li sport mmirnali, la capitali è Vaduz, 5000 abbitanti. La populazzioni totali di stu statu è di 35.000 abbitanti, e è riggiutu sutta la forma di nu principatu. Lu prìncipi è Hans-Adam II dû Liechtenstein. 

Lu Liechtenstein veni divisu ntra ùnnici cumunità (chiamati Gemeinden - Gemeinde ô singulari), la maggior parti dî quali rapprisèntanu una cità.

Lu pòpulu cumprenni circa un terzu di forasteri, principarmenti Tudischi, Austriaci e Svizzeri. La lingua ufficiali è lu tudiscu, puru siddu assai ùsanu un dialettu girmànicu. Circa l'80% dû pòpulu è di riliggiuni cattòlica e lu 7% è prutistanti.




#Article 81: Xuomî (214 words)


Xuomî (lingua Tuva): Хөөмей), veni scritta puru comu Xöömej, Xoomii, Khoomei, Khöömei, o Höömey, è un tipu di cantari, usannu li carnarozza, chi veni di Tuva, na parti dâ Russia. 

Sta parola veni usata ugualmenti pi discrìviri sti dui idei:

'N ogni casu, cantari dû stilu di Tuva si risulta a fari un nùmmiru di noti ô stissu tempu.

La mùsica havi orìggini ntê rampanti, e spissu li canzuni si tràttanu di cavaddi, allura n senzu di tèrmini, la mùsica folklorìstica di Tuva assimigghia la mùsica di cowboy miricanu. Ma li menzi Xuomî (e li lingui livanti) fannu la mùsica pariri stramma a l'aricchi dâ genti occidintali.

Sti stili di cantari hannu nfruinzatu la mùsica di tanti culturi diversi. 'N tèmpira antichi, li mònuchi di Tibet adattaru stu tipu di cantari suttarmònicu. Puru nnî tèmpira muderni, quarchi musicisti miricani si hannu piaciutu lu stilu Xuomî e nni hannu usatu stu modu di cantari chî scali acuti (pi criari un affettu quasi nun-umanu).

Cc'è un discursu cuntìnuu chi si tratta dû nùmmiru pricisu dî stili chi vennu usatu nta Tuva pi stu tipu di cantari chî carnarozza. Li tri stili principali sunnu Xuomî, kargyraa e sygyt. Cci sunnu àutri stili canusciuti, ma tanti nni pènzanu ca rèstanu propiu comu variazzioni di sti tri stili principali.




#Article 82: Calabbria (493 words)


La Calabbria o Calavria, macari nnicata ô plurali comu Li Calabbri, (zoè Calabria 'n talianu) è la riggiuni cchiù miridiunali di l'Italia cuntinintali. La capitali è Catanzaru e l'àutri citati capulochi di pruvincia sunnu: Cusenza, Cutroni, Riggiu Calabbria e Vibbu Valenzia.

Tali popolazioni dunqui (Morgeti-Itali-Ausoni-Enotri, di probabili origini indoeuropei, Italici appartenenti a u gruppu latinu-falisco), abitaanu prevalentementi i zoni costieri. I Lucani (Italici indoeuropei, appartenianu a u gruppu oscu-umbru), abitavanu tra regioni chi da essi pigliaru u nomi di Lucania, a nord da Calabria. L'entroterra da Calabria (si chiamau in seguitu dai Romani Bruttium), fudi abitato principalmenti da i Bruzi (di temperamenti bellicosi, chiamati Brutti o Bretti, strettamenti imparentati cui Lucani) oltri cha da genti di origini iberica. U centru nevralgicu di chistu populu era Consentia, l'attuali Cosenza, la quali vinni eletta da tribù di Bruzi, dopu chi si coalizzau tra na lega, capitali da regione. Fudi poi occupata da i Romani assiemi a u resto da Magna Grecia tro 265 a.C., ma duranti a secunda guerra punica si ribellò a Roma e si alleau cu Annibali, pe poi ritornari sutta u controllu da repubblica rumana dopo a sconfitta du condottieru i cartagini.

La storia di la Calabbria havi assai punti n cumuni ccu la storia di la Sicilia. Ntê tempa antichi si distingui nu periudu grecu e nu periudu rumanu chi cuntinuau nti nu pirìudu bizzantinu. Ntô pirìudu 'n cui la Sicilia fu nvasa e duminata di l'àrabbi la Calàbbria ristau armenu furmarmenti na pruvincia di lu mpiru bizzantinu, ma lu tirritoriu era lassatu jiri e l'attacchi saracini èranu friquenti, puru siddu si limitàvanu a saccheggi e rubbirìi. Lu periudu nurmannu sinnau l'inizziu di na nova èra pâ Calàbbria. Lu periudu spagnolu e borbònicu e nu
periudu modernu sunnu ancora àutri fasi 'n cui la storia dâ Calabbria si pò spàrtiri.

La Calabbria havi la forma di n'appendici ca si sviluppa di Nord a Sud ppi circa 250 chilòmitri longu na fascia di terra ca nun è mai cchiù larga di 80 chilòmitri. A Est è dilimitata di lu
Mari Joniu, e a ovest di lu Mari Tirrenu. A Nord cunfina ccu la Basilicata e a Sud è siparata di la Sicilia ppi lu Strittu di Missina. 
Lu tirritoriu dâ Calàbbria è pi lu cchiossai muntagnusu. La spina dursali è custituita di l'ùrtimi muntagni e catini di muntagni di l'Appinnini. La catina dû Pollinu, la Sila e l'Asprumonti sunnu li loca di muntagna cchiù mpurtanti.

A Calabbria davi na superfici prevalentementi collinari, chi si estendi pe il 49,2% du soi territoriu.
Davi ampi zoni montuosi chi coprinu u 41,8% du soi territoriu.

I Chianuri coprunu u 9% du soi territoriu e sugnu tutti di modestu estensioni. I muntagni occupanu circa u 41%.

U stemma da Regione Calabria (approvatu e adottatu in versioni definitiva cu a Leggi Regionali u 15 giugno 1992, n. 6) racchiudi in cornici ovali i quattro di simbuli che rappresentanu a Calabria:
disposte con riferimento a chi le guarda:

 




#Article 83: George W. Bush (138 words)


George W. Bush (6 di giugnettu 1946) è un prisidenti miricanu. Omònimu di n'àutru prisidenti miricanu, George Bush Sr (chi nfatti è sò patri), George W. Bush, ripubblicanu, addivintò prisidenti ntô 2000 battennu Albert Gore e havi statu ricunfirmatu ntô 2004 battennu n'àutru candidatu democràticu, John Kerry.

Ntô 2001 appi a dicìdiri li cunsiguenzi di l'attintati di l'11 di sittèmmiru contra li Twin Towers. Dicisi di cummàttiri Al Qaida, mannannu li surdati prima 'n Afganistan, libbirannu lu paisi dî Talibbani, e poi 'n l'Iraq, cu la scusa chi lu riggimi ammucciava dipòsiti d'armi di distruzzioni di massa. Libbirau lu paisi di Saddam Hussein, ma di st'armi nun c'era traccia. Doppu la libbirazzioni di l'Iraq li prublemi chi hannu nisciutu sunnu assai gravi, e ancora oggi l'Iraq è un paisi accupatu dî truppi miricani, nglisi, e àutri truppi ntirnazziunali.




#Article 84: Saturnu (pianeta) (224 words)


Unu dî cchiù granni pianeti dû Sistema sulari, Saturnu è puru unu dî pianeti chi si ponnu vìdiri a occhiu senza bisognu di telescopiu. Havi nu diàmitru di circa 120000 chilòmitri.
Sulu Giovi è cchiù granni. Completamenti ricupertu di gas, si ricanusci ô telescopiu pi li carattirìstichi aneddi, scuperti ntô Seculu XVII di l'astrònumu talianu Giannuminicu Cassini, chi riniscìu puru a vìdiri la siparazzioni principali tra dui aneddi.

Turnu turnu a Saturnu furrìanu na vintina di satèlliti di nu diamitru minimu di na cinquantina di chilòmitri, e sparti di chisti diversi àutri satelliti di nu diamitru di quarchi chilòmitru. La maggiuranza di sti satèlliti foru futografati pi la prima vota di la sonda Voyager II chi ntô 1981 passau pi ddocu prima di pridìrisi ntô sistema sulari funnutu. Lu cchiù cèlibbri dî satèlliti è senza dubbiu Titanu, nu satèlliti ricupertu di n'atmosfera di mitanu e azotu, visitatu ntô 2005 di la sonda europea Huygens. Sempri ntô 2005 la sonda matri, Cassini-Huygens, esplurau tutti li satèlliti di Saturnu cchiù mpurtanti.

Lu pianeta Saturnu è ô centru di nu sistema di na vintina di satèlliti, cuntannu sulu chiddi chi sunnu chiossai di nu cintinaru di chilòmitri, chi ci furrìanu turnu turnu. Li cchiù mpurtanti sunnu Titanu, chi è lu cchiù granni chê sò 5000 chilòmitri di diamitru. Ci sunnu appoi Rea, Enceladu, Iperiuni, Mimas e Dioni. 




#Article 85: Laos (130 words)


La Ripubblica Democratica dû Populu Laotu o accurzata, Laos, è un paisi situatu ntô sud-est d'Asia. La capitali è Vientiane.

Laos nun havi nenti costa. Veni limitatu dâ Burma e la Cina ô nord-ovest, Vietnam a l'est, la Cambodia ô sud, e Tailanda a l'ovest. Lu Ciumi Mekong forma na parti granni dî cunfini cu Tailanda. Cû Ciumi Mekong Laos veni cunnuttatu cû Mari Pacificu.

Laos era na culunnia dâ Francia nzinu ô 1949. Doppu st'annu, addiventa lu Regnu di Laos. Ma abbini na guerra nterna ntô 1975 e addiventa na ripubblica cuvirnata dî cummunisti. 

La lingua ufficiali è lu Laotu, na lingua chi apparteni cû gruppu di lingui Tai. La maggioranza dâ genti Laota seguinu buddismu comu la sò riliggiuni. 'N termini d'agricultura, la chianta cchiù cumuni è risu.




#Article 86: Lao (754 words)


St'articulu parra di la genti laota. La parola Lao pò fari puru rifirimentu â lingua laota (o lu laotu). Sta parola è usata puru comu aggittivu di lu termini Laos, lu nomu dû paisi.

Li Lao (o li laoti) sunnu na genti etnica dû sud-est d'Asia. La maggiuranza dî laoti campanu o ntô Laos (circa 3 miliuna) o ntâ Tailanda (circa 15 miliuna). Li laoti dâ Tailanda si trovanu supratuttu nnâ riggiuni d'Isan, benchi si trovanu assai emigranti d'Isan chi travagghianu nta autri parti di la nazzioni, p'asempiu, a Bangkok. Li laoti parranu tanti dialetti dâ lingua laota e dâ lingua d'Isan, chi tutti dui vennu cunzidirati spissu comu la stissa lingua. Assai genti nta l'Isan prifiriscinu lu nomu Isan mmeci di Lao a causa di la campagna di Taificazzioni chi abbiniu duranti lu seculu XX, ma arristaru assai attaccamenti culturali tra tutti li laoti.

La storia dî laoti cuincidi cu la storia du Laos e di l'Isan. Sti storî sunnu diffirenti partennu di lu seculu XIX, quannu la rivuluzzioni di Vientiane contru lu Siam falliu ntô 1827, e caciunò granni spustamenti di pupulazzioni di lu mudernu Laos versu l'Isan, lassannu lu stissu Laos suttapupulatu. 

Di ddu tempu, la Tailanda e lu Laos hannu svillupatu campagni di trasfurmazzioni di stati nazzioni accintrannu rispittivamenti li pupulazzioni Tai e La. Nta l'Isan stu fattu ha rinfuzzatu la fidilità di la genti versu la Tailanda, un prucessu ricanusciutu comu Taificazzioni. Pirciò, assai genti giuvini prifiriscinu cunzidirarisi chiuttostu Isan mmeci di Laoti. Isan, chi significa littiralmenti nord-est significa appartiniri a la Tailanda, mentri Lao duna lu significatu di fidilità a lu Laos. Cuntrariamenti, nto Laos, lu stissu prucessu havi avutu lu risurtatu di prumoviri la lingua e la cultura comu la lingua e cultura nazziunali di lu Laos.

Cci sunnu comu 3 miliuna laoti nto Laos, ca sunnu apprussimatamenti lu 50% dâ pupulazzioni (lu restu appartennu a tribù varii). Li laoti du Laos sunnu a maggiuranza di la pupulazzioni di lu Lao Loum(Lu vasciu Laos). Li Lao custituiscinu comu un terzu di la pupulazzioni di la Tailandia: la maggiuranza principali sunnu nta l'Isan (comu 15 miliuna di genti)e a Bangkok (unni cci sunnu pi diri picca un miliuni di lao emigrati di l'Isan). Cci sunnu autri pupulazzioni Lao nta la Tailandia cintrali, ma chisti si hannu statu ncurpuratu nta la pupulazzioni ginirali di la Tailandia. Certi nichi cummunità laoti asistinu ntâ Cambodia, abbitanti primariamenti nta l'ex tirritoriu Lao di Stung Treng(Xieng Teng nto Lao) e Vietnam cci sunnu puru un forti numiru scanusciutu di lao all'estiru. Un numiru stimatu e di comu 500.000 pirsuni a parti maggiuri di chisti eranu rifuggiati du Laos chi scapparu a causa di la Secuna Guerra di L'Indocina e di Pathet Lao. Nun significa nenti si l'urtimu cenzu ufficiali fattu ntô Siam (poi Tailandia) unni Lao era na catiguria etnica unica, dimmustrò ca mità di la pupulazzioni era Lao. Comu parti di la Taificazzioni la catiguria Lao nun si cuntò cchiù e oggi nun è abbastanza chiaru di quali nummuru è fatta la pupulazzioni di origgini Tai e di origgini Lao.

Li laoti parranu laotu e Isan. Tutti dui hannu tanti dialetti. Lu dialettu di Vientiane fu aduttatu comu la lingua standard di lu Laos; Nun asisti standard pi lu dialettu di Isan, ma la maggiuranza di li so dialetti sunnu cumprinzibbili cu lu laotu di Vientiane. La maggiuranza dî diffirenzi tra lu laotu e l'isan sunnu causati pi l'usu maggiuri di paroli 'n prestitu di Tai nta l'Isan, e pi l'adozzioni di diffirenti niuluggisimi pi li cuncetti ntruduciuti di la divisioni dû Laos e l'Isan versu la fini di lu seculu XIX(e.g. motucicletta e` lot motorcy nta l'Isan, ma lot jak 'n Lao).

Isan e Laos sunnu dui riggiuni ecunumicamenti assai poviri, pû fattu dâ terra nfertili e lu clima asciuttu asciuttu. Lu cchiù comuni modu di campari è chiddu di travagghiari la terra comu manuali e cci sunnu picca paisi o cità.

Lu populu d'Isan e di Laos comu riliggiuni seguinu lu buddismu. Lu modu di cociri lu manciari ndigini sunnu tutti dui simili, usannu di cchiù la sarsa di pisci, cilli e risu. Ma la cucina laota veni nfluinzata dâ Francia e puru chidda di lu Vietnam, mentri La puvirtà dî campagni di lu Laos ha purtatu lu populu a na dieta cchiù limitata di chidda d'Isan.

Laos e Isan teninu la musica folkloristica 'n cumuni. Accuminzannu nta l'anni di lu 1980'n poi la musica mor lam d'Isan havi statu la maggiuri influenza culturali supra lu populu di lu Laos.




#Article 87: Scienzi naturali (178 words)


La dinuminazzioni di Scienzi naturali vinni cuniata ntô Sèculu XVII nta l'èbbica dû Rinascimentu 'n Europa dâ cultura e dâ scienza doppu lu longu pirìudu d'uscurantismu marcatu dû Mediuevu. Si rifirisci nzèmmula di tutti li scienzi chi assèrvanu la natura nta tutti li punti di vista. 'N particulari li scienzi naturali si tràttanu dî finòmini chi rigàrdanu la natura nnô senzu largu.

Classicamenti li scienzi naturali si distìnguinu tra Scienzi esatti e Scienzi mpìrichi.
Li scienzi esatti sunnu la Fìsica, la Matimàtica, l'Astronumìa e la Chìmica.
Li scienzi mpìrichi sunnu chiddi chi si rifirìscinu ô munnu di l'èssiri viventi, e pirciò
la Bioluggìa, nta li sò varianti armali (Zooluggìa) e viggitali (Butànica).

Oi sta classificazzioni s'usa sulu ntôn senzu assai ginirali, senza vuliri spicificari un duminiu particulari. P'asempiu a scola media c'è lu nzignamentu dî scienzi naturali, pirchì li picciotti chi fannu la maturitati s'hannu a fari na cultura ginirali di Bioluggìa, di Chìmica, di Fìsica e di Astronumìa. A l'Univirsitati li Facultati di scienzi naturali cumprènninu tutti li làurî 'n matimàtica, fìsica, chìmica, bioluggìa e via dicennu.




#Article 88: Scn.wiki (240 words)


Scn.wiki è lu nomu dâ Wikipedia scritta n lingua siciliana (salintinu, calabbrisi centru-miridiunali e sicilianu di Sicilia). Scn.wiki nascìu nnâ secunna mitati dû 2004  (chî nizziatura dû forum di  ) e ci havi ora  artìculi.

L'idìa di Scn.wiki è di aviri, n lingua siciliana, na nciclupidìa cullabburativa funnata supra li canuscenzi d'ognidunu.

Lu pruggettu nciclupèdicu:   

  

È assai raru ca putemu siguiri l'accuminzata d'un pruggettu nzinu d'un puntu esattu. Ma putemu fari propiu accussì pi scn.wiki. Lu 5 di uttùviru dû 2004, Mark Williamson scrissi sta littra ô forum di linguasiciliana.org:

Tra dui simani, Scn.wiki accuminzau, e cuntìnua a crìsciri. Mark Williamson cuntìnua a aiutari scn.wiki, e naturalmenti, riteni granni ntiressi di comu sta jennu.

Li primi soci riggistrati foru: Audra di Falco (lu primu), Pippu d'Angelo, Alessio Di Patti, Ninu Russu e Peppi Melfi.

Lu primu cumitatu cumprinnìu:  (puru lu primu sysop e addivintau lu primu bureaucrat lu 20 di aprili dû 2005),  (lu primu edituri) e  (lu cchiù granni cuntribbuturi). Peppi era puru lu primu a arrivari a 100 e 250 artìculi e addivintau lu secunnu sysop lu 20 di aprili dû 2005.

Lu 10 di maiu dû 2005, doppu pricisamenti setti misi d'asistenza, avìamu 810 artìculi e 83 soci riggistrati. Scn.wiki cci arrivau ô millèsimu artìculu cu Ginevra (cità) scrittu lu primu di giugnu dû 2005.

Lu 20 di giugnettu dû 2005,  addivintau la nostra terza sysop, e lu 26 di austu, 2005 idda scrissi lu 2000èsimu artìculu. 




#Article 89: Frivaru (136 words)


Lu misi di frivaru è lu secunnu misi dû calannariu grigurianu. Lu so nomu veni dû latinu februarius.  La parola siciliana veni via lu francisi dî nurmanni.

È lu misi cchiù curtu di l'annu e lu sulu chi cunta cchiù picca di 30 jorna.

Lu mutivu è stòricu e veni di lu calannariu giulianu. Pi rènniri umaggiu ô mpiraturi Augustu e a Giuliu Cesari, nu jornu vinni iunciutu ô misi di giugnettu e ô misi d'austu, e livatu dû misi di frivaru chi all'èbbica era l'ùrtumu misi di l'annu pirchì l'annu accuminzava a marzu.

È puru lu sulu misi di l'annu chi havi un nùmmuru di jorna chi cancia ogni quartu annu:

Di Don Chisciotti e Sanciu Panza di Giuvanni Meli:

Di Dialugu tra l'Auturi e lu sò Libru, a Usu di Prefazioni di Ninu Martogliu:




#Article 90: Surinami (104 words)


Ripubblica dû Surinami, ricanusciutu comu lu Surinami o Surinam, (na vota chiamata Gujana Ulandisi, o Netherlands Guyana e Dutch Guyana ntô ngrisi) è un paisi ntô nord dâ Merica dû Sud, tra Gujana Francisi nnô livanti e Gujana a l'occidenti. Li cunfini miridiunali si spartinu cû Brasili e ô nord si trova la costa dû mari Atlanticu. 

L'ulannisi è la lingua ufficial. È parratu puru lu caribi, l'hindi, lu giavanisi, e lu saramacca.

Li ngrisi stabbiliru la prima culonia ntô 1650; chi poi vinni acquistata di l'ulandisi ntô 1667.
Li primi nsidiamenti ulandisi significativi foru ntô seculu XVII, vicinu la vucca dû ciumi Surinami.




#Article 91: Manama (183 words)


Manama (Lingua araba: Al-Manāmah) è la capitali dû Bahrain e si trova nnô Gulfu di Persia, ntô nord-est di l'isula di Bahrain. È la cchiù granni cità di Bahrain cu na pupulazzioni di circa 150.000, o circa un terzu di tutti l'abbitanti di Bahrain.

Manama vinni ammuntuatu nnî storî islamici, pi diri picca, a cuminzari di lu 1345. Fu accupatu di lu Purtughisi ntô 1521 e poi di la Persia ntô 1602. È statu cuvirnatu, cchiù o menu cuntinuamenti, dâ dinastia di Al Khalifah dû 1783. Manama fu dichiaratu portu libbiru ntô 1958, e ntô 1971 addivintau la capitali dû Bahrain ndipinnenti. 

La basi economica di Manama è la stissu di lu restu dû Bahrain - Pitroliu, lu raffinamentu d'ogghiu crudu, li fabbricazzioni dî dhow, la pisca di li perni e la pisca giniralmenti. Manama veni sirvutu di l'Ariuportu Ntirnazzionali di Bahrain supra l'isula di Al Muharraq, a cui è culligatu dûn ponti. Manama è puru unni si trova l'Università di Bahrain, chi fu funnata ntô 1986.

Origginariamenti, Al Manamah era unu di li dudici cumuni dû Bahrain, e ora è la Capitali.




#Article 92: Notu (Sarausa) (136 words)


Notu (talianu: Noto) è na cità dû sud-est di la Sicilia, i circa 23000 abbitanti. Si trova a circa 30 km di Sarausa e 70 di Rausa, e 10 dô mari Joniu. 

L'abbitanti si chiàmanu nuticiani.

Lu cumuni di Notu è lu quartu 'n Italia pi superfici.

Ricustruiuta doppu lu tirrimotu dô 1693, Notu è
canusciuta pi l'architittura barocca, e oi è patrimonu munniali di l'Unesco. Prima di lu tirrimotu, la cità surgia a na chinnicina di chilòmitri di unni sa trova attualmenti. Meta di piddirinaggi di erimiti, na vallata vicinu la cità fu scigghiuta di S. Currau comu erimitaggiu.

Anticamenti, Notu dava lu nomu a tutta la Sicilia sud orientali, chi era chiamatu appuntu lu Val di Notu. La cità di Notu fu l'ùrtima cità siciliana occupata dî mussulmani a rinnìrisi ê nurmanni ntô 1091.




#Article 93: Dimmustrazzioni ntô Belizi ntô 2005 (332 words)


A la mitati di jinnaru di lu 2005 cci fu na rivurtura ntâ capitali du Belizi, la citati di Belmopan, ca fu pruvucata di na criscita di tassi.
Lu 13 innaru lu cuvernu di Said Musa pubbricò lu bilanciu pi lu 2005-06, unni c’eranu nclusi tanti tipi di crisciti di tassi.
Lu cuvernu dissi ca sti crisciti di tassi eranu cumpatìbbili cu li crisciti fatti nta lu 1998 sutta lu Partitu Dimucraticu Unitu, ma doppu unnici anni di laminteli e frustrazzioni dû populu a causa di managgiammentu illigali finanziariu e tanta curruzzioni di lu Partitu Unitu dû Populu, la genti era dispirata e lu novu bilanciu pruvucò na rivuluzzioni.
Lu 20 di innaru tutti li mpiati ficiru sciopiru, e a parti maggiuri di lu Belizi arristò senz’acqua. Na pocu di palazzi foru abbruciati, ministri nazziunali foru assartati, mentri iavanu a travagghiari e la pulizzia e l’esercitu appiru a essiri mubbilizzati pi frinari la rivurtura.
Nautra simili dimmustrazzioni successi quannu nta lu 1980 cci fu na pruposta di dari un pezzu di lu Belizi ô Guatemala. Lu 21 di innaru cci fu na granni dimmustrazzioni a Belmopan. Chista fu na dimmustrazzioni fatta davanti lu palazzu di l’Assimblia Nazziunali a Belmopan. Cci fôru sparatini cu pruiettuli di umma, mentri li dimmustranti tiravanu petri e buttigghi a la pulizzia. Cci fu n’esplosioni ca nun si capiu d’unni vinni e assai dimmustranti fôru arristati. Lu pirmissu di la dimmustrazzioni scadiu a li tri di lu pumiriggiu e lu capu di la pulizzia cci detti nautra ura di tempu. Ma quannu doppu un’ura e quaranta minuti ancora nun la finianu, la pulizzia appi l’ordini di sparpagghiari la fudda. La genti nun l’attintò e si curcaru nterra e appiru a essiri strascinati fora di la chiazza. La pulizzia dimmustrò na carma eccizziunali anchi si certi pulizziotti novi, quarchi vota esaggiraru, e usaru i manganeddi. Picchissu certuni dicinu ca nun si tiraru petri e buttigghi finu a quannu un dimustranti appi un corpu di manganeddu ntesta d’un pulizziottu novu.




#Article 94: Australia (889 words)


Australia (magara ditta America Longa) è sia lu nomu dû cchiù nicu dî cuntinenti, sia la forma accurzata e cumunimenti usata di Commonwealth of Australia, la nazzioni principali dû dittu cuntinenti.

Lu Commonwealth of Australia è la sesta nazzioni dû munnu 'n tèrmini di grannizza, l'ùnica chi accupa nu nteru cuntinenti e la cchiù granni di l'Australasia. Essennu n'ìsula, nun havi li cunfini cu àutri nazzioni. Chiddi cchiù vicini cumprènninu la Nova Zilanna ô sud-est; e l'Indunesia, Papua Nova Guinea e Timor Orientali ô nord. Lu nomu 'Australia' diriva dâ frasi latina terra australis incognita, e signìfica quindi miridiunali.

L'Australia è stata abbitata di ntra 42.000 - 48.000 anni, quannu li proginitura di l'attuali aborigini australiani arrivaru via lu sud-est d'Asia. La terra nun vinni scuperta dî Europei nzinu lu sèculu XVII, quannu fu avvistata e visitata di quarchi spidizzioni. Li dui terzi orientali dû cuntinenti vìnniru riclamati dû Regnu Unitu ntô 1770, e li primi culonî nta New South Wales vìnniru criati lu 26 di jinnaru dû 1788 comu culonia pinali britànnica. Lu restu fu riclamatu dû Regnu Unitu ntô 1829. La maggiuranza dî stati chi cchiù tardu si fidiraru furmannu l'Australia nun èranu culonî pinali.
Lu 1 di jinnaru dû 1901, nascìu lu Commonwealth, o fidirazzioni d'Australia, comu duminiu dû Mpiru britànnicu. L'Australia era oramai ndipinnenti, puru siddu li ùrtimi liami ligali cû Regnu Unitu nun foru tagghiati nzinu lu 1986. L'Australia è na munarchìa custituzzionali, cu Elisabetta II dû Regnu Unitu rignanti comu 'Rigina d'Australia'. Ntô 1999 si tinni un rifirennu pi fari un canciamentu custituzziunali e trasfurmari l'Australia nta na ripùbbrica, cûn prisidenti numinatu pi sustituiri la Rigina comu capu dû statu, ma lu risultatu fu negativu.

Artìculu principali: Pulìtica Australiana

Lu Commonwealth of Australia è na munarchìa custituzziunali: la Rigina d'Australia è lu capu di statu ufficiali ed è rapprisintata dûn Straticotu-Ginirali. Praticamenti, lu rolu dâ Curuna (e quindi dû Straticotu-Ginirali) è largamenti cirimuniali. La putenza asicutiva, tiuricamenti rapprisintata dâ Curuna, veni asircitata di na curia guidata dû primu ministru.
Lu primu ministru è quasi sempri lu capu dû partitu di maggiuranza nnâ Casa dî Rapprisintanti, la càmera vascia (cu 150 seggi) dû parlamentu bicamirali. La càmera àuta (76 seggi) è lu Sinatu, nnô quali ogni statu è rapprisintatu di 12 senaturi, ndipinnentamenti dâ sò pupulazzioni, e ogni tirritoriu di dui. L'alizzioni di tutti dui cameri si tèeninu ogni tri anni, tipicamenti cu mità dû sinatu liggìbili pâ rializzioni.

L'Australia è spartuta ntra sei stati e diversi tirritorî. Li stati sunnu: New South Wales, Queensland, South Australia (miridiunali, Tasmania, Victoria e Western Australia (occidintali); li tirritorî sunnu: l'Australian Capital Territory (lu tirritoriu dâ capitali) e lu Northern Territory (dû nord).

L'Australia havi puru un tirritoriu minuri nternu, Jervis Bay Territory (na basi navali ntô New South Wales), diversi tirritorî esterni abbitati Isula Norfolk, Isula Christmas, Isuli Cocos e varî tirritorî esterni 'n larga parti disabbitati: Tirritoriu dî Isuli dû Mari dî Curalli, Isuli Heard e McDonald, Isuli Ashmore e Cariter e lu Tirritoriu Australianu Antarticu.

L'Australian Capital Territory fu criatu ntô locu scetu pâ capitali Canberra. Canberra fu funnata comu cumprumissioni tra li dui principali cità, Melbourne e Sydney.

La maggiuranza dû tirritoriu australianu è sdisertu o semi-sdisertu. Lu 40% dâ superficî è accupunatu di duni di rina. Sulu l'agnuni ntô sud-est e sud-ovest hannu un clima timpiratu e un turrenu tanticchia fèrtili. La parti dû nord havi un clima trupicali. Lu Great Barrier Reef, è la cchiù granni barrera curallina dû munnu e si trova vicinu la costa nord-est. Uluru, nta l'Australia cintrali, è lu cchiù granni monolitu dû munnu.

Artìculi principali: Flora Australiana, Fauna Australiana

Puru si na granni parti dû cuntinenti e sdisertu o semi-sdisertu, nunnimenu l'Australia cumprenni diversi tipi di abbitata, dî muntagni accupunati di nivi ê boschi trupicali. A causa di la elevata età dû cuntinenti, dû clima assai variàbbuli e di lu so antichìssimo isulamentu geogràficu, la major parti di li specî animali e vegetali australiani sunnu ùnichi.

Artìculu principali: Econumia Australiana

L'Australia havi na pròspira econumìa mista di tipa occidintali, cûn rèdditu pi capita ô liveddu dî quattru econumìi duminanti di l'Europa occidintali. Nni l'ùrtimi anni l'econumìa australiana havi affruntatu la crisi glubbali cu na crìscita custanti. La pruduzzioni criscenti di l'econumìa dumèstica havi cuntrastatu â situazzioni glubbali. L'enfasi australiana suprî riformi è nautruo fatturi chi susteni la sò forza ecunòmica.

Artìculu principali: Pupulazzioni australiana

La maggiuranza dâ pupulazzioni australiana discenni d'immigranti dû sèculu XIX e dû sèculu XX, di prima, principalmenti dû Regnu Unitu e di l'Irlanda ma succissivamenti puru d'àutri nazzioni, suprattuttu Italia, Grecia e cchiù ricentimenti, nazzioni Asiatichi. Li discinnenti dâ pupulazzioni urigginali, l'aborìggini australiani, cumprènninu lu 2,2% dâ pupulazzioni (censimentu dû 2001). Comu àutri nazzioni sviluppati, l'Australia havi na pupulazzioni chi si sta nvecchiannu, cu cchiù pensiunati e menu pirsuni in età travagghiativa.
Lu ngrisi è la lingua parrata nn'Australia, puru siddu arcuni dî cumunità aborigini mantèninu lu sò linguaggiu nativu, e un nùmmuru abbastanti granni d'immigrati di prima e secunna ginirazzioni sunnu bilingui. Spartu ca la nazzioni è ampiamenti seculari e sunnu picca li praticanti, tri quarti di l'australiani s'addicchiàranu cristiani, principalmenti cattòlici o anglicani. Vennu raticati puru diversi àutri riliggiuni.

Viditi puru: Lista di cità australiani

PasquaVènniri Santu
PasquaSabbatu di Pasqua (eccettu Victoria e Australia Occidentali)
PasquaLùnniri di Pasqua

primu lùnniri doppu lu 9 di giugnuCumpleannu dâ Reggina (eccettu Australia Occidentali)




#Article 95: Jattu (121 words)


Lu jattu (anticamenti muci o muçi) è nu mammifaru carnivuru dâ famigghia de Felidae. Puru si di caràttiri nnipinnenti, fa spissu la gioia dî picciliddi e dî pirsuni anziani. Ntê sècula passati avìa puru na funzioni pratica, pirchì cacciava li surci e autri armali chi s'ammucciàvanu casa casa. Havi armenu 9.500 anni ca lu jattu addiventau n'armalu di casa.

Lu jattu sarvaggiu mancia aceddi, surci, rettili nicareddi, laurunchi, buffi, nsetti. Dormi pô chiossai dû tempu dî jurnati, fino a 16 uri, e s'arrusbigghia quannu scinni la sira. È n'armalu arvuriculu, s'aiuta cu li ugni ritrattili p'acchianari supra l'arvuli. Si pulizzìa spissu câ so' lingua rùvuda.

Addumesticatu pâ lotta biologgica, oggi si ricanuscinu 30-40 razzi differenti, e autri si juncinu annu annu.

 




#Article 96: Verru (192 words)


Lu verru , videmma canusciutu comu porcu o majali è n'armalu dumèsticu dâ famigghia di Suidi; la fìmmina  veni chiamata o porca o troja ma macari scrofa; purcidduzzu, purceddu e macari canzirru quannu è nicu. È unu di l'armali cchiù utili e usati di l'omu nzinu dî tèmpura cchiù antichi. Famusu è lu dittu dû porcu nun si jetta nenti propia pi nnicari tuttu chiddu ca di st'armali si usa: dî nziti â carni.

L'addivata dû porcu è na cosa antica. Li primi tracci l'avemu ntâ Spagna dû 40.000 a.C. ma si penza ca l'addumisticata cci fu ntâ Cina circa 7.000 anni arreti. 

Nun tutti li curturi hannu nta lu porcu nu menzu assai utili pi campari, anzi, ntâ certi curturi (comu p'asempiu chidda maumittana e chidda abbraica) la carni di st'armali vietata è di li pricetti riliggiusi.

Lu majali nun havi nu stili di vita strittu strittu a chiddu di l'omu, ntô senzu ca si veni fattu nsarvaggiri n'àutra vota, nun havi prubbremi mi si riadatta. Li diffirenzi ntra lu porcu dumesticu e chiddu sarvaggiu sunnu nichitti, accussì comu cu lu cignali, c'appoi lu stissu armali è, nfatti si ponnu accoppiari.




#Article 97: Paul Erdős (130 words)


Paul Erdős (Budapest 26 di marzu 1913 - Varsavia 20 di sittèmmiru 1996), matimàticu unghirisi, marcau la storia di la matimàtica ntô XX Sèculu. Ntô 1949 ccu Selberg dimustrau lu tiurema dî nummura primi di na manera elimintari. Supravvissutu ô nazzismu, ristàu ggià picciriddu sulu cu sò matri chi l'accumpagnava unneggié pi tutta la sò vita. Canusciutu puru pû sò caràttiri tanticchia stranu, nun si spusau mai, nun appi mai na casa unni abbitava stabbilmenti, viaggiava attraversu lu munnu e truvava sempri na bona accugghiuta unniegghié,
grazzî puru a sò dispunibbilità e â facilità câ cuali ntirvinìa nun sulu in tiurìa dî nùmmura, unni desi li sò cuntribbuti cchiù mpurtanti, ma puru nta tutti l'àutri campi di la matimàtica. Fu tra l'autri cosi unu dî funnatura dâ tiurìa dî grafi.




#Article 98: Succissioni di Fibonacci (129 words)


La succissioni di Fibonacci è la succissioni dî nùmmura chi accuminza cu 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, e unni ogni nùmmuru è la somma dî dui nùmmura chi vennu avanti. Matimaticamenti la putemu difiniri ntâ manera siguenti:

Si pò dimustrari chi pi ogni primu , lu nùmmuru  è nu mùltiplu di  . Puru siddu si canusciunu valura assai granni di p pi cui  è nu nùmmuru primu, nu prublema ancora nun arrisurvutu è siddu esistunu o no nfiniti nùmmura di Fubunacci ca sunnu macari nùmmura primi.

Sta succissioni cumparìu pi la prima vota ntô liber abaci chi Fibonacci scrissi ntô 1202.

Tra li pruprietati di la succissioni c'eni chi lu rapportu tra dui nummura di Fibonacci tenni a lu nùmmuru d'oru.




#Article 99: Lacu di Bolsena (170 words)


Lu Lacu di Bolsena è un lacu di l'Italia cintrali, d'urìggini vurcànica, furmata circa 300.000 anni fa.

Havi na forma ellìttica, tìpica pâ sò urìggini, havi dui ìsuli e un ciumi emissariu. Havi n'aria tutali di 113,5 km², s'attrova a 305 m s.l.m., havi na prufunnità màssima di 151 m e na prufunnità media di 81 m. 

S'attrova ntiramenti nnô tirritoriu dâ pruvincia di Viterbo e pricisamenti ntâ parti a nord, chiamata Auta Tuscia. Assai sunnu li nzidiamenti turìstici, spiciarmenti pû turismu a cuntattu câ natura, p'asempiu, nnî campeggi, agriturismi e nnî bed and breakfast.

Dû lagu di Bolsena, 'n currispunnenza dû centru abbitatu di Marta, lu ciumi emissariu accumenza lu sò cursu versu lu Mari Tirrenu.
Doppu avennu attravirsatu Marta, Tuscania e Tarquinia, ncontra lu mari nnî banni dû Lido di Tarquinia. Qui, in una zona bellissima compresa tra la foce del Fiume Marta e quella del Fiume Mignone, è stata stituita la Riserva Naturale di Popolamento Animale Salina di Tarquinia.

Li paisi chi si affaccianu ô lagu cumprènninu:




#Article 100: Girmania (284 words)


La Ripùbblica Fidirali di Girmania è nu statu europeu ccu capitali Birlinu. Di na populazzioni di circa 80 miliuna, la Girmania ha statu divisa ppi cchiù di 40 anni doppu la Secunna Guerra munniali e la caduta dû Terzu Reich, lu reggimi chi avìa statu mpostu di Hitler. 

La riunificazzioni avvinni lu 9 di nuvemmiru 1989 ccu l'abbattimentu dû muru di Birlinu. 

Li primi nutizzi mpurtanti dâ storia dâ Girmania pàrranu di vari tribbù di cusidditti barbari ca s'uppònunu all'espansioni rumana a nord di l'Alpi e a est dû Renu. Li rumani agghicanu cumunqui a funnari roccaforti militari chi n sèquitu si trasformanu n cità. E' lu casu di Aquisgrana e di Colonia cità di etimuluggìa chiaramenti rumana. 

Ntô mediuevu la Girmania fu ô centru di nu putiri pulìticu di tipu munarchicu, funnatu supra la stituzzioni di lu Sacru Rumanu Mpiru, furmarmenti suttamisu ô papa di Roma ma chi dittava liggi nti bona parti di l'Europa cintrali e miridiunali. 
   

Girmania ha statu divisa ppi cchiù di 40 anni doppu la Secunna Guerra munniali e la caduta dû Terzu Reich, lu reggimi chi avìa statu mpostu di Hitler. 
    
La riunificazzioni avvinni lu 9 di nuvemmiru 1989 ccu l'abbattimentu dû muru di Birlinu.

La pulìtica n Girmania ê jorna nostri è rigulata di elizzioni piriodichi pi lu cuvernu dî Land e pi lu cuvernu fidirali, lu cui primu ministru havi la càrrica di cancilleri. Li partiti pulìtici cchiù mpurtanti, e chi s'altirnaru ô cuvernu dû paisi sunnu la CDU, a cui apparteni l'attuali cancillera Angela Merkel e lu SPD, sprissioni di l'ànima sucialdimucràtica dâ papulazzioni tidesca. 

Cunfina cu la Polonia, la Ripubblica Ceca, l'Austria, la Svizzira, la Francia, lu Lussimburgu, lu Belgiu, l'Olanda e la Danimarca.




#Article 101: Pisa (436 words)


 Pisa è na cità dâ Tuscana di circa 100.000 abbitanti, capulocu di l'omònima pruvincia.

Pisa s'attrova a deci chilòmitri di lu mari Tirrenu, a circa 300 chilòmitri a nord di Roma e a 80 a ovest di Firenzi. Comu pi Firenzi, lu ciumi Arnu puru passa pi Pisa pi jittàrisi ntô mari Tirrenu. Lu tirritoriu dû cumuni agghica nzinu a mari unni s'attrova la frazzioni di Tirrenia. Situata nta na chianura, Pisa è circundata di muntagni chi agghicanu a tanticchia cchiossai di 1000 metri. Mtê vicinanzi s'attrova lu Parcu naturali di Migliarinu, San Rossori, Massaciuccoli.

Funnata dî rumani, si sviluppau ntô mediuevu. Di st'èbbica sunnu li monumenta dâ chiazza dû campu, canusciuti nta tuttu lu munnu ancora oi, comu la turri, la cattiddrali, e lu battisteru. 

Repùbbrica marinara, cu Venezia, Genova e Amalfi agghicau a sò màssimu di gloria grazzî ô cummerciu cu la riva sud dû meditirraniu. Ntô XI sèculu la cità di Pisa appi nu rolu di na certa mpurtanza ntâ lutta contra la prisenza mussurmana n Italia dû sud e dû centru. Pisa luttau contra li nsidiamenti mussurmani n Sardegna versu lu 1015 e ntô 1064 Pisa tintau senza successu quarchi prima dî nurmanni di libbirari Palermu, chi di cchiossai di du' sèculi era na cità mussurmana. Duranti lu cummattimentu dû 1064, Pisa arrinisciu a turnarasinni chê sò navi. Ancora òi nu grifuni di bronzu rubbatu a Palermu si pò taliari ô museu di Pisa.

Ntê sèculi chi si siqueru, a picca a picca, Pisa canuscìu un periudu di dicadenza, causatu di la mpurtanza criscenti a livellu pulìticu, geogràficu e culturali di la vicina Firenzi. Già Danti ntô XIV sèculu ntâ sô Divina Cummedia parra di Pisa comu di na cità n cui li custumu sunnu assai dicadenti.

La putenza dâ cità avìa subbutu nu corpu murtali câ scunfitta navali contra li Ginuvisi ntô cummattimentu dâ Miloria dû 6 di austu dû 1284, n cui Pisa persi lu cuntrollu dâ Corsica e di bona parti dâ Sardigna ca quarchi annu cchiù tardu cadìu sutta lu cuntrollu aragunisi.

Ntô 1406 la storia di Pisa è chidda di nu tirritoriu cuntrullatu di Firenzi, nzinu all'unità d'Italia dû 1861.

Oi Pisa è na cità di mpurtanza culturali nutèvuli. È lu seggiu di la Scola Normali Supiriuri, e di l'Università di Pisa, di unni hannu nisciutu littirati e scienziati di fama ntirnazziunali.

Ntâ storia di Pisa, assai hannu statu li pirsuni famusi chi hannu lu liami cu Pisa. Assai hannu nasciutu a Pisa. Àutri hannu studiatu a Pisa, o Pisa era la so' cità d'adozzioni. Ricurdamu pirciò:
Leonardu Fibonacci, Bonannu Pisanu, Nicola Pisanu, Galileu Galilei, Ulissi Dini.




#Article 102: Francia (272 words)


 
La Francia (oppuru Franza), ufficiarmenti République Française, è na ripùbbrica auropea di circa 64 miliuna d'abbitanti (cifra di jinnaru 2008). La capitali, Pariggi havi 12 miliuna d'abbitanti.

La Franza, havi na forma asagunali, e pi chistu è diciuta macari L'Asagonu. Li so' cunfini a sud ovest sunnu li Pirinei, ca fannu di fruntera naturali cu Spagna e Andorra; a sud est cunfina cu lu Mari Meditirràniu; a est havi l'Alpi e lu Giura comu fruntera cu l'Italia e la Svìzzira; a nord-est cunfina cû Belgiu, lu Lussimburgu e la Girmania; a nord cu lu canali di la Mànica, e a ovest havi l'Ocèanu Atlànticu.

Lu tirritoriu francisi cumprenni puru la Còrsica, e diversi àutri tirritori sparsi ntô munnu. Amministrativamenti la Francia si sparti nti 22 riggiuni, e ognuna dî riggiuni francisi è spartuta nti dipartimenta. Certuni dî tirritoria sparsi ntô munnu hannu lu status di Dipartimenta d'Oltrimari e àutri simplicimenti di Tirritoria d'Oltrimari.

Ô primu sèculu a.C., lu tirritoriu francisi era abbitatu di tribbù di Galli, contra cui Giuliu Cèsari appi a cummàttiri ntâ sò òpira di spanzioni rumana.
Sutta lu mpiru rumanu, la Gallia fu prima rumanizzata. Cu li nvasioni bàrbari, lu pòpulu dî Franchi subbintrau ê rumani, mittennu li basi di chidda ca fu pi sèculi na munarchìa. La munarchìa agghicau a lu splinnuri màssimu sutta lu regnu di Luiggi XIV. Cu la rivuluzzioni francisi, l'idei ripubbricani hannu avanzatu e la munarchìa s'avìa altirnatu cu la ripùbbrica. Doppu la Secunna Guerra Munniali, la Francia è na ripùbbrica prisidinziali. La custituzzioni dû 1958 è la basi di l'attuali riggimi prisidinziali ca va sutta lu nomu di quinta ripùbbrica. 

Cità mpurtanti sunnu:




#Article 103: Neuchâtel (186 words)


Neuchâtel è na citati svizzira di 31.500 abbitanti, capitali di l'omonimu cantuni. Neuchâtel (prununzatu Nusciatel dî siciliani di Svìzzira) s'affaccia ntô lacu di Neuchâtel, lu lacu cchiù granni chi è tuttu ntô
tirritoriu svizziru, e si sviluppa longu la costa e ntâ chianata dû Giura.

Anticamenti cità dû regnu di Burgogna, divintau principatu sutta lu 
putiri du Rè di Prussia. Lu primu di marzu 1848 
conquistau la ndipinnenza e divintau na ripubblica, e comu cantuni fu fidirata 
cû restu di la Svizzira.

Oggi Neuchâtel è canusciuta pi la ndustria orologgera. A partiri dû Seculu XVII Neuchâtel havi statu la punta di lu sviluppu di l'arti dî rologghi. Nta lu cantuni cci sunnu li fabbrichi di marchi canusciuti nti tuttu lu munnu comu Rolex, Jaquet Droz, Bulgari.

Ugualmenti canusciuta e apprizzata è la fabbricazzioni di la cioccolatta. Philippe Suchard, origginariu di Boudry a na dicina di chilomitri di Neuchâtel, rapiu la prima fabbrica di cioccolatu ntô 1825.

Friedrich Dürrenmatt, scritturi svizziru tudescu dû vintesimu seculu, abbitau a Neuchâtel l'urtimi 30 anni dâ sò vita.

A Nusciatel c'è puru nu beddu museu etnogràficu ca vali la pena visitari.




#Article 104: Guerra dâ Lapponia (384 words)


La  Guerra dâ Lapponia  è lu nomu pî battagghî tra la Finlandia e la Girmania abbinuti tra sittemmiru 1944 e aprili 1945. Lu nomu asisti pû fattu ca cci cummattiru ntrâ la pruvincia truvata nnô cchiù nord dâ Finlandia, Lapponia.

Accuminzannu la stati dû 1943, lu cumannamentu principali dî tudischi avìa già scumettutu ca la Finlandia stava pi fari lu pattu di paci cu l'Unioni Sovietica. Li tudeschi si priparavanu pi moviri li soi aserciti ô nord pi guardari li minieri vincinu Petsamo. 
Duranti lu mmernu di 1943-1944, li tudischi avìanu ammigghiuratu li strati dû nord dâ Norvegia ô nord dâ Finlandia usannu li priciuneri di guerra, chi ancora eranu vistiti pâ stati; pichissu, li morti eranu assai. Dunca, li tudischi eranu pronti 'n sittemmiru 1944, quannu la Finlandia fici paci cu l'USSR.

Mentri li squatruni di terra tudeschi si spustaru ô nord, li navi tudischi misiru li mini ntô mari pi tutti li punti d'accessu versu la Finlandia. Sparti ca lu Wehrmacht e lu cumannamentu finlannisi pruvaru a organnizzari un ritiru senza ntrichi, accuminzaru a cummattiri puru prima ca lu pattu di paci vinni firmatu. Lu cummattiri addivintau cchiù forti quannu li sovietici vulìanu ca tutti li surdati tudeschi avissiru a essiri ittati fora di Finlandia. 

Dunca, nta stu rispettu, li finlannisi eranu comu li taliani e li rumaniani, ca avìanu cummattiri contra li tudischi doppu c'avìanu cunsignati ê forzi alliati. Ma ancora era cchiù cumpricatu picchi li finlannisi, siguennu lu pattu di paci, appiru a smobilitari li soi asèrciti, ô stissu tempu ca attaccaru chî tudeschi. 

Lu ginirali finlannisi, Hjalmar Siilasvuo, lu vincituri dâ Battagghia di Suomussalmi, accumannau lu cummattamentu contra li tudeschi e duranti l'uttuviru e lu nuvemmiru 1944 si cci nni cacciaru dû nord dâ Finlandia. 
Li forzi tudischi vinìanu accumannatu dû lu ginirali Lothar Rendulic, chi purtau dissulamenti a tanti banni dû nord dâ Finlandia. Cchiù dûn terzu d'abbitazzioni vinìanu distrutti, e la capitali pruvinciali di Rovaniemi era cumpritamenti abbruciata. Circa 100,000 abbitanti addivintaru rifugiati, na situazzioni chi fici a lu peggiu lu mpegnu di ricustruzzioni doppo la guerra. (Rendulic era cummittu di crimini di guerra, e lu cunnannaru pi vint'anni di priciuni.) L'urtimi surdati tudeschi eranu cacciati l'aprili 1945.

Li caduti tra li militari foru un nummuru rilativamenti limitatu: 1.000 viti pî finlannisi e circa 2.000 pî tudischi.




#Article 105: Yasser Arafat (105 words)


Yasser Arafat (4 di austu, 1929- 2004), personaggiu politicu palistinesi e figura cintrali di la storia dî rilazzioni ntirnazziunali nti l'aria dû mediu orienti.

Duoppu nu periudu li lutta ppi la causa dû populu palistinesi, fonda l'Organizzazzioni ppi la libbirazzioni di la Palistina, abbannuna la lutta armata e diventa lu capu politicu di la causa palistinesi. 
  

Ntô 1994, appi lu premiu Nobel ppi la paci, nsemmula ccu Yizhak Rabin e Shimon Peres, ppi li sforzi chi avianu purtatu na relativa calma nte rilazzioni tra li Territori Palistinesi e Israeli.

Muriu lu 11 di nuvemmiru 2004 ô spitali militari di Pariggi unni avia statu ricoviratu d'urgenza.




#Article 106: Unioni Europea (747 words)


L' Unioni Europèa è n'urganizzazzioni di tipu suvranazziunali e ntircuvirnativu. Nzinu a ora havi 27 stati.

Ntô 1951, sii stati (Italia, Francia, Girmania, Belgiu, Olanda e Lussemburgu) funnàrunu la CECA (Cumunitati Ecunomica dô Cravùni e dô Acciàiu). L'ubbittivi dâ CECA eranu chìddi di facilitari lu cummerciu di carvuni e azzaru. S'uttènniru boni risurtati e accussì li stessi stati funnàrunu la CEE (Cumunità Ecunomica Europea), ca sirvìva ppô sviluppo di la nnustria e nun sulu di li singuli stati, ma nnî gruppu. Quinni, li leggi avìanu a èssiri pari nnî tutti li paìsi ca ni facìanu parti. Siccumu la CEE s'uccupava principarmenti di cosi di ecunumia, nascìu n'àutra urganizzazzioni pi sta sizzioni: lu MEC (Mercatu Cumuni Europeu), ca faurìa la circulazzioni di capitali, di merci e di pirsuni, zoè sirvizzi, travagghiu, beni e picciuli. 
Ntô 1973, la CEE s'allasca e si juncinu tri stati: Regnu Unitu, Danimarca e Irlanna. Cchiù tardu, s'aggiunsiru la Grecia ntô 1981 e la Spagna e lu Portugallu ntô 1986.

Ntî stu piriudu, la CEE arrializzà tutti li so' obbittivi ecunomici e allargà atri so' obbittivi, ca arriguardàvanu la vita cutidiana: istruzzioni, cultura, ammenti naturali, traspurti. 
Tutti sti boni risurtati spinciru a funnari n Maastricht nnû novu trattatu, ntô 1992. La CEE canciò nomu e addivintò Unioni Europea, picchì tutti li stati ca ni facìanu parti, vulìanu addivintari nnâ cunfidirazzioni di stati. 

Ntô 1999 la majuranza dî paisi di l'unioni aduttaru na munita unica, l'euru, chi accuminzò a circulari ntô 2001.

Ntô 1995 la nova unioni europea s'allascò cu l'junciuta di àutri paisi: Austria, Svezia e Fillannia. Videmma la Nurveggia fu a lu puntu di tràsiri, ma nnû refirendum pupulari avvucciò l'adisiuni. Vutaru cuntra di cchiù li piscatura nurviggisi, ca si scantavanu ca l'Unioni Europea danniggiassi la pesca. 
Ntô 1995 ci fu lu Trattatu di Schengen e ntô lu 1997 lu Trattatu di Amsterdam. 
Ntô 1999 trasi n'viùri l'euro, aduttatu in tutti li stati tranni Regno Unito, Svezzzzia e Danimarca. Cchiù di ricenti, ntô 2004, trasiru macari li ripubblichi baltichi (Estonia, Lettonia e Lituania), atri stati di la Europa occidintali, Cipru e Malta. Ntô 2007 trasirunu la Rumania e Bulgaria, e ntô 2013 la Croazzia. La Turchia grapiu li negozziati pi l'adisioni ma nu calindariu pi la trasuta nun fu ancora fissatu.

Doppu na bucciatura di nu pruggettu di custituzzioni europea, ntô 2009 fu aduttatu lu trattatu di Lisbona. Lu trattatu havi comu funzioni di aumintari la rapprisintanza e la visibbilità pulitica di l'unioni, n particulari cu l'istituzzioni di la carrica di prisidenti di l'Unioni, e ô stissu tempu di pirmettiri na gistioni dî dicisioni distinata a passari di nu riggimi all'unanimità a nu riggimi a duppia maggiuranza pô nùmmuru di paisi e pâ pupulazzioni ca rapprisentanu. 

Ntô 2012 l'accademia svidisi dicisi di dari lu premiu Nobel pâ paci all'Unioni Europea pi lu sò cuntribbutu â pacificazzioni dû cuntinenti europeu, òpira ca l'Unioni Europea cauzziona cu successu nun sulu n Europa ma puru ntê Paisi dô bacinu dû Meditirraniu e nti àutri banni dû munnu.

Ô mumentu dâ primiazzioni ci foru na certa quantitati di pulèmichi. Si dissi ca chistu era nu premiu Nobel postumu ê custruttura di l'Unioni Europea di l'anni '50, e dî dicenni addoppu, comu Charles de Gaulle o Konrad Adenauer. Autri ancora dìssiru ca lu premiu Nobel cadìa ô mumentu bonu pi cuntribbuiri a dari na botta di uttimismu a nu cuntinenti diprimutu di na crisi finanziaria ca si cataminìa di la fini dû dicenniu pricidenti.   

Si arriunìsci nn'âssimblèa a Strasburgu e è furmatu da 626 diputàti alètti ogni 5 anni direttamènti da li cittadìni europei. Cuntrolla la cummissioni.

È furmatu da li paìsi mèmbri e prènni li decisiòni cchiù mportanti su li problemi cchiù gravi. La so' composizzioni è sempre 'ddivèrsa, e cancia a sicùnna di l'argumènti ca s'hannu a parràri. Si ppi asèmpiu s'havissi a parràri di li prubblèmi agriculi, allura s'arriunìscinu li ministri d'âgricultùra.

Garantìsci la giusta 'ntirpritaziòni dô dirittu cumunitariu e si prunùncia su li cuntruversìi ca arriguàrdanu l'applicaziòni dî trattàti.

È cumposta da quìnnici aggenti, e cuntrolla li bilanci e li attività finanziàrii di l'Unioni.

Si trova a Bruxelles e è furmata da vìnti cummmissàri ementuàti da li guverni di li stati. È lu veru guvernu d'Êuropa pirchì proponi li lèggi e cuntrolla ca vìnninu arrispittàti. Attuarmenti è prisiduta di José Manuel Barroso.

Lu prisidenti di l'unioni Europea è na càrrica chi fu criata cu l'aduzzioni dû trattatu di Lisbona ntô 2009. Lu primu prisidenti è Herman Van Rompuy.

Òi l'Unioni Eurupea cunta 27 stati:




#Article 107: Enric Valor i Vives (598 words)


 
Enric Valor i Vives (natu ntô 1911 n Castalla, l'Alcoià; mortu ntô 2000 n Valencia) era un cuntaturi valincianu e un grammaticanti chi fici cuntribbuti mpurtanti pâ ricugghiata e pû rinascimentu dâ littiratura valinciana, e era lu prumuturi principali dâ stannardizzazzioni dû catalanu ntra Valencia, Spagna.

Enric Valor nascìu ntô 1911, figghiu di na famigghia ricca di Castalla, ntâ cuntìa valinciana di l'Alcoià. Ntô 1930, a l'età di dicinnovi anni, addivintau jurnalista n Alicante scrivennu pû jurnali satìricu: El Tio Cuc, n valencianu. Duranti la  Secunna Ripùbbrica Spagnola fici puru lu puliticanti. La sò richiesta principali era pû statutu autònumu pi Valencia, e puru pi stabbiliri la parrata d'Alicante comu catalanu. Duranti stu tempu travagghiava cu sti jurnali nazziunalìstici dâ cità di Valencia: La República de les Lletres, El Camí, El País Valencià. Quannu la Guerra Civili Spagnola accuminzau, iddu scigghìu lu latu ripubbricanu.

Doppu la guerra, limitau li soi attivitati pulìtichi pi cuncintràrisi suprâ littiratura. Ô principiu dî 1950ini accuminzau a pubbricari rondalles, un tipu di fàvula cumuni valinciana, chi appareru nta Rondalles valencianes (1950-1958). Duranti li  1960ini turnau ê soi attivitati pulìtichi clannistini chi trattàvanu dû nazziunalismu valincianu e, pi cunziguenza, addivintau un priggiuneri pulìticu di Franco dû 1966 ô 1968. Nisciutu di priciuni, comu dissi iddu, nenti struzzioni nun nni vinni nzignatu, funnau chi era quasi la prima rivista n valincianu ntô pirìudu doppu la guerra; Gorg (Gira, in catalanu). Quannu la dittatura di Franco si abbaccau, Enric Valor era capaci a fari cchiù diffusi li soi opinioni, idei e òpiri littirari. Accuminzau a èssiri anuratu cu premi littirari e linguìstichi di tutti li parti catalani. Duranti li 1990ini cc'era un muvimentu tra la sucitati valinciana e gruppi culturali pi prupòniri Valor comu cannidatura pû Premiu Nobel pi Littiratura, ma murìu di corpu ntô 2000. Oi, strati, chiazzi, scoli, e cìrculi pi tutta Valencia vennu chiamati cû sò nomu.

La sò prima òpira linguìstica fu la rivista simanera El Tio Cuc stabbiluta n Alicante. Vinni scritta nta un catalanu spagnulizzatu, chî sbagghi grammàtici, ma adaciu, ô stissu tempu, stava agghiuncennu l'ortugrafìa catalana e struzzioni di grammatica ntra la sò scrittura. Stava aiutannu lu sviluppu d'un dizziunariu catalanu-valincianu-baliàricu sutta la dirizzioni di Francesc de Borja Moll. Comu Carles Salvador e Sanchis Guarner, era unu di prumutura principali dâ stannardizzazzioni dû catalanu n Valencia unni la grammàtica diPompeu Fabra addivintau diffusa, pi menzu d'òpiri comu Curs de la llengua valenciana (Gorg, 1961), Millorem el llenguatge (1971), e Curso medio de gramática catalana referida especialmente al País Valenciano (1973).

Ntô 1983 pubbricau La flexió verbal unni sistimau li verbi dû dialettu valincianu. St'òpira addivintau lu rifirimentu principali  pi l'usu nurmativu di verbi, e ancora veni usatu pi la struzzioni di studenti valinciani. Sparti di chissu, è mpurtanti capiri lu vucabbulariu riccu chi vinni dî soi òpiri, spiciarmenti dî soi rondalles, chi arricògghinu paroli e liggenni di tutti li banni valinciani.

La sò òpira cchiù cèlibbri è Rondalles valencianes (1950-1958), unni si tròvanu 36 fàvuli pupulani valinciani scritti ntôn modu littirariu. Àutri òpiri ntôn modu sìmili sunnu Narracions de la Foia de Castalla (1953), e Meravelles i picardies (1964-1970). Lu sò primu rumanzu era  L'ambició d'Aleix chi vinni accuminzatu ntê 1940ini e 1950ini, ma era cuntinuamenti riscrittu fini lu 1960. Forsi la sò òpira cchiù mpurtanti è Cicle de Cassana chi cumprenni tri rumanzi: Sense la terra promesa (1960), Temps de batuda (1983), and Enllà de l'horitzó (1991). La Cicle de Cassana triluggia cerca a riscupriri la mimoria cullittiva tra 1916 e 1939, chi vinni riprimuta e ammucciata pû fattu dâ dittatura. Ntô 1982 pubbricau La idea de l'emigrant.




#Article 108: Sardigna (195 words)


La Sardigna (sardu: Sardinnia) è na riggiuni taliana cu capitali Cagghiari chi forma n'ìsula ntô Mari Meditirraniu.  Havi na pupulazzioni di circa 2 miliuna d'abbitanti, cu na dinzitati di 68 abbitanti pi km²;

Antigrata ntô Mperu Rumanu doppu li guerri pùnichi, a sò cascata fu accupata apprima di li vànnili, appoi di li bizzantini. A la juta dê barbiri si furmaru li giuricati, regni nipinnenti ntra di cui chiddu d'Arborea, ca arrivau a stinnìrisi quasi pi tutta l'isula. A la fini dê giuricati l'isola vinni accupata apprima di li aragunisi e appoi di li Piamuntisi, sutta lu nomu di Regnu di Sardigna. Di lu 1860 è junciuta cu l'Italia.

La Sardegna è una dî cincu riggiuni a statutu spiciali. Lu prisidenti dâ Sardegna è eliggiutu a suffragiu univirsali e la giunta riggiunali sarda, grazzi ô statu d'autunumìa ca arricivitti ntô 1948, havi cumpitenzi propri n particulari n'ambitu liggislativu amministrativu e finanziariu. 

La Sardigna è limitata a est di lu Mari Tirrenu, a ovest e a sud di lu Mari Meditirraniu occidintali, a Nord dî vucchi di Bonifaciu ca la spàrtunu di la Corsica. 

Li Citati mpurtanti sunnu Càgliari, Sàssari, Oristanu, Nùoru, Alghero, Portu Torres, Olbia.




#Article 109: Aslan Maskhadov (107 words)


 
Aslan Alivitch Maskhadov (21 di sittemmiru 1951- 8 di marzu 2005) era nu ginirali cecenu in capu nti la guerra ppi la libberazzioni di la Cecenia nto 1994-1996 contra la Russia.
Nto misi di innaru 1997, Maskhadov fu eliggiutu prisidenti di la Cecenia e lu sò programma era di dumannari la ndipinnenza di Mosca sulla basi di negozziazzioni pacifichi. 
All'iniziu di l'anni 2000, la situazzioni in Cecenia divintava sempri cchiù critica, e l'attintati si multiplicavunu, comu puru la riprissioni russa. La posizzioni di Maskhadov si radicalizzava sempri cchiossai, e fu puru accusatu di attintati anti russi.

Fu ammazzatu nta n'imboscata di l'asèrcitu russu l'8 di marzu 2005.




#Article 110: Cassini-Huygens (105 words)


Lu nomu Cassini-Huygens dinota na missioni spazziali congiunta amiricana-europea-italiana ppi l'esplorazzioni di lu sistema di Saturnu. Si cumponi di dui sondi: la sonda matri Cassini e lu modulu Huygens, in onori di dui astronumi chi dèttiru mpurtanti cuntribbuti ô studiu dû sistema di Saturnu: Christiaan Huygens e Giannuminicu Cassini. 

La missioni fu lanciata dâ basi da NASA di Cape Canaveral ntê Stati Uniti ntô 1997 e agghicau ntê pressi dû sistema di Saturnu â fini dû 2004.

Lu 14 di jinnaru 2005 lu mòdulu Huygens si pusau ncapu a Titanu. Lu 9 di marzu 2005, la sonda matri Cassini passau a 500 chilomitri di Enceladu.




#Article 111: Enceladu (493 words)


Enceladu (pi grecu: Εγκέλαδος) è nu satèlliti naturali di Saturnu scupertu lu 28 di austu 1789 di l'astrònumu William Herschel.  È lu sestu satèlliti naturali di Saturnu p'òrdini di grannizza.  Finu ô passaggiu dî sondi Voyager, ô partiri di l'anni 1980, li carattirìstichi di stu corpu cilesti foru picca canusciuti, a parti l'indentificazzioni di ghiacciu d'acqua supra la superfici.  Li sondi n'ammustraru ca stu satèlliti havi nu diàmitru di suli 500 chilòmitri e rifletti quasi lu 10% dû lustru sulari.  La Voyager 1 pirmittìu lu scupriri ca Enceladu òrbita nnâ riggiuni cchiù denza di l'aneddu di Saturnu mentri Voyager 2 rivilau chi nunustanti la sò grannizza nica lu satèlliti prisenta vari riggiuna chi vàrianu di superfici antichi c'assai crateri di mpattu a ricenti zoni datati circa 100 miliuna d'anni. 

Lu 9 di marzu 2005 fu fotografatu di la sonda Cassini-Huygens di na distanza di 500 chilòmitri. Geyser di acqua liquida foru scuperti ntê vicinanzi dû sô polu sud.

Enceladu è chiamatu comu lEnceladu dâ mituluggìa greca. Veni disignatu macari Saturno II o II S Enceladu. Lu nomu «Enceladu», e li noma di tutti li setti satèlliti di Saturnu canusciuti tanu, foru suggiriti dû figghiu di William Herschel, John Herschel, nnâ sò pubbricazzioni dû 1847 supra li risurtati di l'assirvazzioni astronòmichi fatti a Capu di Bona Spiranza. Fu scigghiutu stu nomu picchì nnâ mituluggìa antica Saturnu, nutata macari comu Cronus, fu lu capu dî Titani. 

Li carattirìstichi di Enceladu hannu arricivutu lu nomu dâ IAU 'n basa ê pirsunaggi e li lòcura dû libbru Li Milli e una Notti. Li crateri di mpattu vennu chiamati 'n basa ê pirsunnaggi, mentri l'aùtri strutturi pìgghianu lu nomu dî lòcura. Arricèviru ufficialmenti lu nomu dâ IAU 57 carattirìstichi, ntra cui 22 doppu li voli dî sondi Voyager e 35 ntô nuvèmmiru 2006 doppu li tri voli dâ sonda Cassini ntô 2005.

Enceladu vinni scupertu di Fredrick William Herschel lu  28 di austu 1789, cu l'usu dû sò novu cannucchiali di 1,2 m, lu cchiù granni dû munnu di ddu tempu.

Herschel assirvau pâ prima vota stu satèlliti ntô 1787, ma nun lu ricanuscìu cû sò cannucchiali nicu di 16,5 cm di apirtura. La magnitùdini dèbbuli (circa +11,7) e la sò vicinanza ô spirlucenti Saturnu e ê soi aneddi, rinneru disfìcili l'assirvazzioni di Enceladu dâ Terra e appi bisognu di nu cannucchiali cu na apirtura di 15-30 cm, a secunna ê cunnizzioni attimusfèrichi e dâ nquinamentu luminusu dâ zona d'assirvazzioni. Comu tanti satèlliti di Saturnu scuperti prima di l'èbbica spazziali, vinni assirvatu pâ prima vota quannu l'aneddi di Saturnu foru pusizziunati di tagghiu rispettu â Terra, o sia quannu lu nostru pianeta è dintra lu chianu di l'aneddi duranti l'equinozziu dû giacanti gassusu. Nta sti pirìudi la luminusità di l'aneddi veni riduciuta e facìlita l'assirvazzioni di Enceladu.

Prima dû prugramma Voyager, cc'era nuddu vantaggiu assirvari lu satèlliti rispettu ô puntu luminusu vistu di Herschel e fu pussìbbili stimari sulu li carattirìstichi orbitali, la massa, la dinzitati e l'albedu.

 




#Article 112: Enzu di Sardegna (125 words)


Enzu di Sardegna (1224-1272), natu a Palermu, era lu figghiu nun ligìttimu di Fidiricu II di Hohenstaufen (Fidiricu I di Sicilia) e di Adelaidi Enziu. Vinni puru canusciutu simplicimenti comu Re Enzu. Re Enzu nascìu a Palermu unni, quannu era carusu, sintìu e canuscìu li pueti e li truvatura ca eranu ntâ curti di sò patri e chi facìanu parti dâ Scola Siciliana. Fu fattu Rè dâ Sardegna e Vicariu Mpiriali dâ Lumbardia. Fu pigghiatu priciuneru dî Bulugnisi ntâ battagghia di Fossalta quannu avìa vinticincu anni. E dunca passau lu restu dâ sò vita ntâ priciuni.

La sò puisìa porta tanticchia di malincunìa chi tanti voti nun rapprisenta li sintimenti usuali dâ puisìa pruvinzali e siciliana di ddu tempu, p'asempiu (na virsioni tuscanizzata):

'n Sicilianu:

 




#Article 113: Apparecchiu di carta (222 words)


Un apparecchiu di carta è un ariupranu di jocu fattu di carta. Forsi è la forma cchiù cumuni d'ariugami, na parti di origami (l'arti giappunisi di gnutticari carta). Ntô Giappuni, veni chiamatu 紙飛行機 (kami hikoki; kami=carta, hikoki=ariupranu).

È cèlibbri picchì è lu modu cchiù fàcili di fari l'origami pû nuvizziu e puru lu mastru. La forma cchiù basa di l'apparecchiu di carta cci vulissi sulamenti sei passi màssimu p'accabbàrilu giustu. La frasa apparecchiu di carta ora pò significari puru chiddu fattu di cartuni.

Usannu carta pi criari jucàttuli avissi uriginatu 2.000 anni fa nnâ Cina, unni li stiddri èranu jòcura pupulari. Benchì cci ponnu èssiri cunziddiratu comu provi di l'apparecchiu di carta muderna, nuddu pò diri cu cirtezza quannu vinni mmintatu; disegni pâ vilucitati e pâ forza (e puru la moda) hannu statu ammigghiuratu ogni annu.

L'annu cchiù vecchiu di quannu si sapi cu cirtezza ca l'apparecchiu di carta vinni mmintatu avissi a èssiri lu 1909. Tuttavia, la storia cchiù accitàbbili di quannu vinni mmintatu è quarchi dicina doppu ntô 1930 di Jack Northrop (Cu-funnaturi di Lockheed Corporation). Northrop usava l'apparecchî di carta pi fari li provi pi l'ariuprani veri.

Stu tipu di apparecchiu cci voli sulu sei passi (pi fàrilu giustu), ma si pò fari tra cincu. Un pezzu di carta rittangulari (di misura A4 è prifiruta) avissi a èssiri usata.




#Article 114: Pianeta (257 words)


Secunnu la difinizzioni clàssica, un pianeta è nu corpu cilesti ca, taliatu dâ Terra, si movi rispettu all'àutri stiddi chi apparintimenti rèstunu fissi ntô celu. La difinizzioni cumprenni perciò li pianeti visìbbili chi furrìenu turnu turnu ô suli, e in èbbica muderna s'hannu jiunchiutu Uranu e Nettunu. Plutoni visìbbili sulu cûn telescopiu e pi loncu tempu cunsidiratu pianeta è oi cunsidiratu comu nu pianeta nanu. Doppu la rivoluzzioni cupirnicana, la Terra fu cunsidirata comu nu pianeta comu l'àutri. La lista dê pianeti chi ornitunu tornu tornu ô suli è, in òrdini di distanza dû suli:

e formunu li pianeti dû sistema sulari. Comu la storia di la classificazzioni di Plutoni ammustra,
la storia di l'astronumia è china di episodi unni certi corpi hannu statu difficilmenti classificati. Accussì, quannu Giuseppi Piazzi scupriu nu corpu cilesti chi si muvia ntô cielu, la sira dû capudannu dô 1801, a primu acchittu si pinsò a nu pianeta novu. Cô tempu si scupriu ca lu pianeta novu, chi fu chiamatu Cèriri, era lu primu corpu cilesti di na nova catigoria di corpi cilesti, assimilabbili a pianeti, ma cchiù nichi: l'astiroidi.

N'autra rivoluzzioni di la storia di la definizzioni dî pianeti successi ricentimenti.
A fini dô vintesimu seculu dui astronomi svizziri, Mayor e Didier Quelot, scuprierru autri pianeti, chi però nun si muovunu turnu turnu o suli, ma furrienu turnu turnu a autri stiddi. Scuprierru lu primu pianeta extrasolari. Lu nùmmuru di pianeti extrasolari aumenta rigularmenti, e li strummenta di ossirvazzioni pirmettunu oi di ndividuari pianeti sempri cchiù luntani e sempri cchiù nichi.




#Article 115: Sicilia (èbbica àrabba) (531 words)


L'èbbica àrabba dâ Sicilia va di l'anni 827 annu dâ cunquista dâ prima cità, Mazzara, ô 1072, annu dâ trasuta dî Nurmanni a Palermu. 

Ggià a pàrtiri dû VII sèculu, la Sicilia avìa statu obiettivu di ncursioni e saccheggi arabbi, ma li bizzantini tinèvunu e difinnevunu efficacimenti l'isula. La prima scurrirìa arabba abbinni ntô 652. N'autra abbinni lu 669, doppu la morti di Custanti II e di Mecezziu. Àutri ncursioni di na certa cunsistenza s'àppiru ntô 704 e ntô 740.

Sutta la dinastia aglabita l'àrabbi sbarcaru a Mazzara ntô 827. Doppu nu primu scontru fora Mazzara lu 15 di giugnettu dû 827, unni batteru li surdati bizzantini cumannati dû Palata, si diriggiunu versu la capitali Sarausa. L'àrabbi passanu pi la costa sud nzinu â fuci dû Salsu e appoi acchiananu ntê muntagni passannu pi Biscari, Ciaramunti e Palazzolu prima d'agghicari a Sarausa. Â fini dâ stati dû 827 accuminza l'assediu dâ cità chi durau nzinu â stati dû 828. Lu ginirali chi avia cumannatu la spidizzioni, Asad ibn al-Furat mori duranti l'assediu di Sarausa, a causa di n'epidimia scuppiata tra li surdati mussurmani, e l'esercitu, truvannu chiusa la via di mari, abburcia li navi mussurmani chi s'attruvavanu ntô portu granni, e ripara a Miniu unni stabbilisci na basi upirativa distinata a aviri na certa mpurtanza pi lu cumpritamentu di l'uccupazzioni di l'ìsula. N'autru assediu a Castrugiuvanni fallisci ntô 829, ma ntô 830 agghicunu rinforzi di Kairouan e accussì ntô 831 tràsununu a Palermu chi addiventa la nova capitali. Ntô 877 lu ginirali Giafar Ibn Mohammed suttametti bona parti dâ Sicilia urientali e Sarausa tumma l'annu doppu. Ntô 903 l'àrabbi cuntròllanu tutta la Sicilia, chi è divisa 'n tri riggiuni. 
L'àrabbi prumòvinu l'attivitati culturali e cummirciali. Evìtanu di furzari la pupulazzioni a cunvirtìrisi a l'islam facennu paiari na tassa, la gezzia. Ntô 972 nu ducumentu cita nu quartieri abbreu a Palermu. Ntô 1038 li bizzantini, cumannati di Giorgiu Maniaci, ricunchìstanu pruvvisoriamenti la Sicilia, chi è ripigghiata di l'àrabbi picca tempu doppu.
Lu 18 di maiu 1061 li Nurmanni tràsinu ntâ Sicilia. Ntô 1091 cu la citati di Notu li Nurmanni mèttinu 'n fini a la duminazzioni àrabba 'n Sicilia. La prisenza di na cumunitati àrabba cuntinuau armenu nzina â mitati dô sèculu XII, e è tistimuniata dû giògrafu àrabbu Al-Idrisi, chi vissi l'ùrtimi 40 anni dâ sò vita a Palermu e discrivi la citati china di jardina, chiesi, e muschei.

Ntû 948 lu terzu califfu fatimita al-Mansûr nòmmina emiru dâ Sicilia nu prìncipi dâ dinastìa kalbita: Al Hasan ibn Ali ibn al-Husayn, chi fà dâ Siqilya (Sicilia) nu statu nnipennenti. Sutta sta dinastìa àrabbu-siciliana l'emiratu di Sicilia addiventa na granni putenza marìttima, cummirciali e militari. Ntra l'armata di mari di Siqilya la storia arricorda Salim Ibn Rashid Al Katani (Salim di Catania). 

È ntô tempu fatimita ca la Sicilia veni cunziddirata na terra biniditta di l'Islam. Accussì lu sustantivu àrabbu al-Jazeera (l'ìsula) s'ammisca ntâ liggenna cu n'àutra al-Jazeera: chidda mìtica dû misticismu islàmicu (sufismu), unni al-Jazeera signìfica p'antunumasia l'ìsula dî jardina vali a diri lu Paradisu Tirrestri di l'Islam.

Ntê rapporti cu l'Europa la Sicilia fatimita porta a l'Italia la scienza, la cultura, l'idei ca appoi sunnu â basa dû Rinascimentu talianu.




#Article 116: Acati (314 words)


Acati (o Vìschiri ntâ parrata lucali) assetta 108 Km. di Girgenti (Agrigento), 110 Km. di Caltanissetta, 101 Km. di Catania, 100 Km. di Enna, 197 Km. di Missina, 252 Km. di Palermu, 35 Km. di Rausa, di quali pruvincia apparteni, 99 Km. di Sarausa (Siracusa), e 283 Km. di Trapani.

Lu cumuni havi n’aria di 10.142 èttari e la dinzitati d’abbitazzioni fa 80 abbitanti pi chilòmitru quatratu. Si nni acchiana nna na zona di marini e posta a 199 metri supra lu liveddu di lu mari.

L’attivitati ecunòmica tìpica di lu paisi è l’agricultura, chidda ca pruduci li citrati, li racini, l’alivi e diversi tipi di frutta, ciriali, e virduri. Òi cc’è puru la criscenza di pècuri.

La cumunitati, ca n principiu si chiamava Biscari, pigghiau lu nomu prisenti nna lu 1938 di l’appillativu Achates zoccu dèttiru li rumani a lu ciumi Dirillo. Di lu sèculu XIII cci sunnu li primi ducumenti ca addicchiàranu l’assistenza di lu fèu di Biscari. Nna lu 1580 la citati divintau prupriitati di li Patirnò di Catania. Lu primu prìncipi Agostino Paternò Castello purtau lu paiseddu cchiù vicinu a lu munti e fu accussì lu propiu tirritòriu d’òi. Lu centru, distruttu di lu tirrimotu di lu 1693, fu rifrabbicatu doppu. 

Lu centru stòricu è di particulari ntiressi architittònicu. Li munumenti cchiù mpurtanti sunnu lu Palazzo dei Principi di Biscari, frabbicatu nna lu 1493, e la Chiesa di S. Vincenzo di lu 1643. Cci sunnu puru cunzirvati li rùvini di lu Santo e la Chiesa Madre di S. Nicolò funnata nna lu 1660.

Tra li pirsunaggi distinti è lu crìticu d’arti Enzo Maganuco, cui travagghiau versu la criazzioni di l’Enciclopedìa Italiana. N'àutra acatisa mpurtanti è l'attrici e prisintatrici tv Edwige Fenech famusa pî sò ntirpritazziuni nni li cummedi eròtichi anni 70 (macari su idda nascìu n'Algeria sô matri è di Acati e idda stissa arricivìu â cittadinanza onuraria nnô 2007).




#Article 117: Amministrazzioni (117 words)


Amministrazzioni si tratta di lu travagghiu, mpegni e/o pruduzzioni accabbati dintra l'ufficî muderni, supratuttu cu l'aiutu di computer, nurmarmenti cu l'ubbittivu di sustèniri l'upirazzioni d'àutri tipi d'attivitati ecunòmichi. Pò rifiriri ô travagghiu d'upirara di liveddi vasci, o puru ô travagghiu dî liveddi prufissiunisti comu li mpegni di cuntàbbili, cunzigghieri, analisti, prugrammatura e dirittura. Sta disciprina si pò attruvari ntâ burocrazzìa di cuvernu o ntâ nnustria cummirciali.

La palora havi puru lu senzu, o discrivi l'attu, di dari li sacramenti, justizzia e midicina.

La palora amministrazzioni veni dâ parola latina: administrare, chi significa  sèrviri . Comu veni diciutu supra, l'amministrazzioni asisti sempri pi sustèniri l'àutri attivitati di cchiù mpurtanza, p'asempiu, n'ufficiu di cuvernu, na putìa, dipartimenta o n'univirsitati.




#Article 118: Architittura (194 words)


L'architittura è la scienza e l'arti d'urganizzari lu spazziu nta cui campa l'omu. Parrannu cchiù sìmprici si pò diri ca si tratta dâ custruzzioni di fàbbrichi. 

Architittura: Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionis ornata, (cuis iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficium opera). Ea nascitur e fabrica et raziocinatione.... Accussì scrivìa l'Architettu Vitruvio ntô sò libbru (cchiù di dumila anni arretru). Riarmenti vulìa diri ca l'Architettu havi a èssiri nu scinziatu veru e canùsciri assai cosi di comu è fattu lu munnu; lu sò misteri è fattu di pràttica e ntillettu, veni a diri ca iddu havi a èssiri assai pràtticu di lu travagghiu ncanteri, nzèmmula havi a studiari assai 'n capu li libbra, pi canùsciri tutti l'àutri cosi, ca ci ponnu sèrbiri pi putiri fari na fabbricazioni. Ma vulennu jiri arretru nô tempu, pi sapiri chi cosa pinzàvanu viramenti l'Antichi, si pò diri ca la stissa palora di Architittura era ntisa comu lu putiri granni c'avìa lu capu dâ fabbricazzioni, tantu pi li canuscenzi ca iddu pussidìa tantu pirchì putìa cumannari tanti mastri, mastri d'ascia e manuvali pi fari na custruzzioni mpurtanti. L'architettu era mpurtanti midemma pirchì era n'artista criaturi. 




#Article 119: Cumunicazzioni (106 words)


La cumunicazzioni è tuttu chiddu chi l'omu adotta p'attravirsari lu tempu e lu spazziu: nta na parola, lu menzu ('n latinu medium, usatu cchiù spissu nnâ vuci plurali, media). La spirienza di dui pirsuni chi pàrranu ntra iddi stissi è assai cumuni nnâ vita di tutti nuiàutri e rapprisenta n'asempiu di cumunicazzioni.

Avemu a spicificari l'elemènti carattirìstici a riguardu l'attu di cumunicari. Si tratta di dui (o cchiù) pirsuni, chi pròvanu a trasmèttiri l'idìi tra li menti di sti pirsuni stissi. La cumunicazzioni veni faciuta cu successu siddu l'idìi tra chiddi chi trasmèttinu e chiddi chi arricìvinu si nn'assummìgghianu. Masinnò, l'attu pruvatu di cumunicazzioni havi fallutu.




#Article 120: Gibbilterra (130 words)


Gibbilterra è nu territoriu britànnicu chi s'attrova â punta dâ Spagna e chi òccupa nu cuozzu di 6.5 km2. La pupulazzioni è di circa 28500 abbitanti. Na vota cuntrullava lu tràfficu navali chi trasìa e niscìa dû Mari Meditirràniu, attraversu lu strittu chi porta oggi lu sò nomu.
Orìggini di stu nomu: di l'àrabbu Djebel Tariq, « La muntagna di Tariq » dû nomu di Tariq ibn Ziyad, cummananti àrabbu chi fici la cunquista dâ Spagna.

Prima di sta cunquista àrabba, lu scogghiu di Gibbilterra era chiamatu Muntu Calpé. Ntâ mituluggìa greca, è Èrculi a azzari dui culonni spartennu l'Àfrica di l'Europa. Lu muntu Calpé n Europa e lu scogghiu Abbila in Àfrica.

Occupata dê ngrisi, n'assediu spagnolu ntô 1704 nun arrinisciu e addoppu arristau sempri tirritoriu dâ curona ngrisi.




#Article 121: Umm Kulthum (281 words)


Umm Kulthum (4 di maiu 1904 - 3 di frivaru 1975) era una di cchiù celibbri cantanti dû munnu arabu, e li soi dischi vennu vinnuti ancora oggi. Lu sò nomu veni scrittu puru comu Oum Kulthoum.

Umm Kulthum nasciu a Tamay-az-Zahayra, Ad Daqahliyah ntô Egittu. A na età iuvini, mustrava già n'abbilitati prudigi pi cantari, accussi tantu ca quannu avìa dudici anni, sò patri la vistiu comu un carusu pi fari parti dûn gruppu di trubbaduri di cui iddu facìa diritturi. Doppu quattru anni veni scuprita di nautru cantanti famusu (Abou El Ala Mohamed) e dû liutistu celibbri, Zakaria Ahmed, e veni mmitata p'accumpagnaricci ô Cairu. Aspettava fini c'avìa 23 anni primi d'accittari lu mmitu, ancura pritinnennu d'essiri un picciotto mentri ca cantava 'nta quarchi teatru nicu. 

A stu tempu, s'avìa dui 'ncontri assai significanti. Lu primu era cu Ahmed Rami, un pueta chi nfini scrissi 137 canzuni pi Umm Kulthum, e facennala canusciri la littiratura francisi chi si nzignau â Sorbonne. Lu sicunnu ncontru era cu Mohamed El Kasabji, un liutistu di mastru. Iddu fici Umm Kulthum a canusciri lu Palazzu Tiatru Arabu unni veni laudata pâ prima vota. Ntô 1932, addivintau abbastanti famusa pi fari na girata dî granni citati (p'asempiu: Damascu, Baghdad, Beirut, e Tripoli). 

Umm Kulthum fici lu sò urtimu cuncertu ô Palazzu dû Nilu, avennu fattu li raggi chi dimustraru ca stava pi muriri. Si spustau ntê Stati Uniti di Merica pâ midicina e curi cchiù avanzati, ma ntô 1975, avennu trasutu lu sò paisi d'uriggini, avìa iri a l'ospidali nautra vota. Benchi li soi paisani si lamintavanu cûn triulu pi tutta la iurnata, Umm Kulthum muriu a l'ospidali dû Cairu lu 3 di frivaru.




#Article 122: Cumuna dâ pruvincia di Palermu (141 words)


Altavilla Milicia

Baarìa (Bagheria)

Balistrati (Sicciara)

Belmunti Minzagnu (Belmonte Mezzagno)

Busacchinu (Bisacquino)

Bulugnetta (Bolognetta)

Càccamu

Calamigna (Ventimiglia di Sicilia)

Campufilici di Fitalia (Campofelice di Fitalia)

Campufilici di Ruccedda o La Ruccedda

Campuciurutu (Campofiorito)

Campuriali (Camporeale)

Castiddubbuonu (Casteddubbonu, Castelbuono)

Castiddaccia (Casteldaccia)

Castiddana (Castellana Sicula)

Castrunovu (Castronovo di Sicilia)

Cifalà Diana (Cefalà Diana)

Cifalù (Cefalù)

Chiana (Piana degli Albanesi)

Chiusa (Chiusa Sclafani)

Cìnisi

Collesano (Gulisanu)

Cuntissa (Contessa Entellina)

Curliuni (Corleone)

Geraci Siculo (Jiraci)

Jardineddu (Giardinello)

Gudranu (Godrano)

Gulisanu (Collesano)

Isineddu (Isnello)

Ìsula (Isola delle Femmine)

Jiraci (Geraci Siculo)

Làscari

Lercara Friddi

Musulumeli (Misilmeri)

Murriali (Monreale)

Muncilebbri (Montelepre)

Muntimajuri (Montemaggiore Belsito)

Palazzu Adrianu

Palermu (Palermo)

Parcu (Altofonte)

Partinicu (Partinico)

Pitralìa Suprana (Petralia Soprana)

Pitralìa Suttana (Petralia Sottana)

Puòddina

San Ciupirreddu

San Giuseppi Jatu

Santa Cristina Gela

Santa Flavia

Santu Màuru

Sclàfani Bagni

Tèrmini (Termini Imerese)

Terrasini-Favarotta

Trabbìa (Trabia)

Trappitu (Trappeto)

Ùstica

Vintimigghia (Calamigna)

Vìcari




#Article 123: Sant'Ilariuni (108 words)


Sant'Ilariuni (Gaza, 291 - Pafu, 371) nascìu a Gaza, ntâ Palestina, agghiri lu 291. Doppu li studi a Alessandria, s'addidicò a na vita munàstica e viaggiò pi tuttu lu mpiru Rumanu di l'èbbica. Agghiri lu 330 si mbarcò pi la Sicilia, unni prubabbirmenti vissi comu erimita ntâ na rutta  â Cava d'Ispica ca porta ancora lu sò nomu. Agghiri la fini dâ sò vita, ntô 365 viaggiò  pi l'Italia, la Croazzia e Cipru. Murìu a Pafu ntô 371.

È cunsidiratu lu primu riliggiusu a aviri ntruduciutu n Sicilia na forma di munachèsimu primitiva, distinata appoi a svilupparisi ntî sèculi succissivi cu San Calò e supratuttu cu li Basiliani.

 




#Article 124: Sport (1044 words)


Lu Sport è ddu cumplessu di attivitati, fìsichi e mintali, ca si pràticanu a lu fini di migghiurari e mantèniri 'n boni cunnizzioni lu nteru apparatu mintali e fìsicu di l'omu e di fari ntrattinimentu pi cu lu fa e pi cu è spittaturi.

Lu sport pò èssiri praticatu singularmenti (sport ndividuali) o 'n gruppu (sport di squatra), senza cuntisa oppuru gariggiannu contra àutri spurtivi. Nta st'ùrtimu casu si parra di agunismu spurtivu.

La palora sport diriva dû ngrisi, ma veni di l'anticu tèrmini francisi desport: divirtimentu, svagu. Lu tèrmini talianu ca cchiù si abbicina a l'urìggini francisa è diporto.

La diffusioni di la pràtica spurtiva nta quasi tutti li sucitati dû munnu cuntimpuraniu è lu signu evidenti dâ mpurtanza ca lu sport havi nta ddi rialitati d'un puntu di vista suciali, ecunòmicu e pulìticu. Lu sport è parti nticranti dâ cultura di na sucitati e si sviluppa nzèmmula cu li canciamenti ca la contraddistìnguinu. Ma si penza sulamenti ô bagagghiu di tradizzioni ca li disciprini spurtivi tradizziunali pòrtanu a li culturi dî nazzioni unni sunnu praticati o a li stritti liami ca cùrrunu tra lu sport e li mass media.

Lassannu a parti p'un mumentu lu fatturi di l'aducazzioni fìsica, ca è funnamintali, e cunziddirannu sulamenti a parti dû jocu di lu sport, è evidenti ca la pràtica spurtiva è diffusa supratuttu appressu ddi rialitati suciali ca, culturarmenti e ecunumicamenti, ponnu usufruiri di menzi nicissarî a praticàrila.
Tanti sport abbisògnanu di na particulari attrizzatura pi putiri èssiri praticati, custituiuta di menzi miccànici (comu pi lu ciclismu, l'automubbilismu, lu motociclismu, la vela) o di sìmprici attrezzi (comu pi la scherma, lu sàutu cu l'asta, lu tiru cu l'arcu, lu golf), o abbisògnanu di particulari strutturi pâ pràtica (comu p'asempiu lu natari o lu pattinaggiu). L'aquitazzioni e l'ìppica sunnu asempî di sport praticati nzèmmula cu n'armalu, lu cavaddu, accussì comu li sport chî cani.
Mmeci àutri sport, p'asempiu la cursa, nun richièdinu attrizzaturi particulari e vèninu praticati largamenti macari ntê paisi cchiù pòviri. Ntâ sti sucitati lu sport spissu è vidutu dî novi ginirazzioni comu menzu di riscattu ecunòmicu e suciali; nni sunnu un chiaru asempiu li granni currituri africani ca di tant'anni oramai sunnu li patruna dû menzufunnu ntâ l'attillètica leggia.

N'attivitati parallela d'aducazzioni culturali siquita lu sviluppu dû sport nta na sucitati. Na cuncizzioni, largamenti diffusa suprattuttu ntê paisi cu maiuri tradizzioni spurtivi, è ca lu sport havi a èssiri cunziddiratu comu na scola di vita ca nzigna a luttari p'aviri na justa ricumpenza e c'aiuta â sucializzazzioni e ô rispettu tra cumpagni e abbirsari. Pi stu mutivu l'aducazzioni fìsica havi na parti funnamintali nta l'aducazzioni di l'omu già dintrâ scola. Ma ci sunnu macari pusizzioni cuntrari ca vìdinu nta l'agunismu (aggravatu di l'elemèntu ecunòmicu), nta l'esaspirata contrappusizzioni nnividuali, un piriculusu signali ca putissi tènniri a fari risautari lu spìritu cumpititivu comu naturali paràmetru di rapportu tra l'èssiri umani.

Lu sviluppu criscenti dâ mpurtanza dû sport ntâ vita di tutti li jorna appi pi cunziquenza la nàscita di novi vranchi di sapiri didicati sclusivamenti ô studiu di sìnguli aspetti di l'attivitati spurtiva. 'N particulari àppiru ssi sviluppi:

Oltri la nàscita di novi disciprini e spicialitati, ntô cursu dû sèculu XX si sviluppau na funnamintali spartizzioni dintra lu munnu di lu sport, alliata a l'aspettu puramenti ecunòmicu ca girìa attornu a li fatti spurtivi: la divisioni tra sport dilittantìsticu e prufissiunìsticu. L'attilleti prufissiunisti vèninu paiati pi fari la sò attivitati e ponnu èssiri cunziddirati travagghiatura dû sport a tutti l'effetti. 

Nurmarmenti, sulu li megghiu spurtivi d'ogni disciprina arrinèscinu a addivintari prufissiunisti e chissu pirmetti ca l'abbinimenti di lu sport prufissiunìsticu hannu un liveddu cchiù àutu rispettu a lu standard dilittantìsticu. 

Lu studiu dû sviluppu dû sport nnâ storia umana pò dàricci significativi nnicazzioni suprê canciamenti suciali duranti li sèculi.

L'idìa dû sport comu attivitati chi cuimmorci l'abbilitati umani di basa (fìsichi e mintali), cû scopu di praticàrili cuntinuamenti pi migghiuràrili, p'utilizzàrili succissivamenti nta na manera cchiù abbirsata, suggirisci ca lu sport è facirmenti anticu quantu lu sviluppu dâ ntilliggenza umana. Pi l'omu primitivu l'attivitati fìsica, priva di l'agunismu dî nostri jorna, era sulamenti un modu ùtili pi migghiurari la propia canuscenza dâ natura e la patrunanza di l'ammienti chi lu circunnava.

Na larga gamma di sport era già praticata ê tèmpura di l'antica Grecia: la cursa, lu sàutu 'n longu, la latta, lu puggilatu, lu tiru dû giavillottu, lu tiru dû discu e la gara dî carri di guerra èranu chiddi privalenti. Sta pridilizzioni n'ammustra la nfruenza priduminanti chi la cultura militari nni l'antica Grecia appi suprô sviluppu dî sport.

Li Jòcura Olìmpici, stituiuti ntô 776 a.C., si tinìanu 'n anuri di Zeus ogni quattru anni a Olìmpia, nu paiseddu dû Pelopunnisu. L'olimpìadi nun èranu sulamenti n'abbinimentu spurtivu, ma èranu la cilibbrazzioni di la ccillenza nnividuali, dâ varitati culturali e artìstica dâ ntera cultura greca e, suprattuttu, èranu l'accasioni p'anurari la màssima divinitati riliggiusa.
 
Pû fattu ca li jòcura olìmpici èranu cunziddirati sacri, li greci cunziddiràvanu comu sacrileggiu a Zeus lu scattu d'ustilitati duranti lu sò svurcimentu. Dû principiu â fini di l'olimpìadi vinìa addicchiarata na paci supra tutti li campi di cummattimentu greci. Puru l'esicuzzioni vinìanu suspisi. Sta dicchiarazzioni di paci pirmittìa ê cittadini greci di riunìrisi pacificamenti e di cuncùrriri tra iddi stissi nta n'attimusfera di rispettu ricìprucu.

La cultura rumana, comu chidda ellinìstica, cilibbrava l'esautazzioni dâ cumpitizzioni fìsica. Già ê tèmpura dâ funnazzioni dâ citati vinìanu cilibbrati festi riliggiusi ô nternu dî quali èranu privisti gari spurtivi.

La sacralitati di l'abbinimentu spurtivu, caràttiri cumuni a l'attivitati dû sport 'n Grecia, a Roma vinni mmeci adaciu adaciu sustituiutu di l'aspettu spittaculari, dû disìu di ntrattinimentu cullittivu.

Li varî disciprini spurtivi chi nnî sò nzemi cumprènninu zoccu nuàutri difinemu sport, pussèdinu, nnî sò cumpunenti cchiù basi, di l'elemènti chi l'accumùnanu tra d'iddi stissi: lu spìritu di cumpitizzioni, la gana di divirtimentu, la ricerca dû benèssiri o lu tintativu d'abbicinari li lìmmiti psicofìsici di l'attilleti. 

Ma siddu l'analizzamu dû puntu di vista dû tipu di règula, dî modi di jucari, dî attrezzi usati, nzumma, di l'elemènti sterni e maiurmenti appariscenti, putemu suttadividìrili 'n catigurìi.

'N basa ô nùmmuru d'attilleti chi affrùntanu nzèmmula lu gestu spurtivu, putemu nnividuari:

N'àutra suttadivisioni pò èssiri fatta 'n basa ê menzi cu cui veni disputata na gara:

Viditi puru:




#Article 125: Liggi (188 words)


La Liggi cumprenni nzèmmula li règuli e li normi chi abbersa li rilazzioni d'un gruppu urganizzatu di pirsuni, viventi 'n sucitati. Dunca la liggi è l'urdinamentu pâ règula dî rifirenni umani, nta na civili cummivenza.

N'àutra difinizzioni è ca la liggi è lu cumplessu dî règuli attivi nta na sucitati urganizzata 'n forma di statu, emanati di l'òrgani chi secùnnu â sò custituzzioni hannu lu còmpitu d'appruvari li stissi liggi, e fatti assirvari ubbrigaturiamenti ê cittadini, sutta pena di sanzioni 'n casu di mancatu rispettu. 

Comu dicìanu li latini Ubi societas, ibi ius, o, unni cc'è na sucitati cc'è la liggi.
La liggi custituisci nu principiu di cuisioni pâ sucitati civili chi, nta sò assenza, rischiassi di dissurvìrisi nta na guerra pâ priminenza.

Pi stinzioni si ntenni pi Liggi puru la scienza chi studia sti normi, nta tutti li sò articulazzioni.

Li liggi taliani su arricugghiuti, ortri ca nna Costituzioni dâ Repubblica Taliana, intra du codici, u Codici Civili e u Codici Pinali.

Pi chiddru ca riguarda i liggi relativi au travagghiu esisti nna parti dû dirittu, u Dirittu dû Travagghiu appuntu, ca si occupa di stu campu.




#Article 126: Ciullu d'Àlcamu (140 words)


 Ciullu d'Àlcamu  (o Cielo d'Alcamo) è un pirsunaggiu dâ storia littiraria siciliana abbastanti mistiriusu. Nun sapemu pricisamenti siddu fici parti dâ Scola Siciliana pi dui raggiuni:

In ogni casu, lu puema scrittu di l'unu o l'àutra, Cuntrastu tra l'amanti e la so donna (canusciutu puru comu Rosa fresca aulentissima), veni ammintuata di Danti ntô De Vulgari Eloquentia. Li versi 21-25 (pû tuscanu).  Stu puema veni ntâ forma assai cumuni di ddù tempu, lu cuntrastu amurusu, voldiri ca lu pueta n'ammustra pi nu latu zoccu dici l'amanti â fìmmina, e 'n turnu comu cci arrispunni la fìmmina:

Di l'anàlisi dû testu si pò cunchiùdiri d'elimenti linguìstici, ca l'auturi fussi sicilianu e nun mancanti di cultura.

Putemu sulu mmagginari siddu era quarchidunu nòbbili ca rifiutau li cumminzioni puètichi dû sò tempu, o siddu fu simpricimenti un truvaturi chi scrissi a modu sò.




#Article 127: Giacuminu Pugliesi (111 words)


Pinzamu ca Giacuminu Pugliesi è lu stissu Giàcumu di Mozza chi fu addicchiaratu comu sìnnacu di Trevisu di Fidiricu II (Fidiricu I di Sicilia), e appoi Capitanu-Ginirali di Spoletu. Appoi fici parti nta na rivurtura contra lu mpiraturi pi cui pirdìu tutti li soi beni doppu èssiri cunnunnatu. 

Fici parti dâ Scola Siciliana (ntô seculu XIII) n cui purtau la puisìa siciliana ôn liveddu novu, parrannu di novi custioni prufunni. Câ sò puisìa, la littiratura taliana (zoè dî lingui latini vulgari itàlichi) vidi pâ prima vota na capacitati d'esprìmiri cu na cuscenza seria ma mmagginativa, câ vuluntati d'assirvari largamenti la cunnizzioni umana.

Scrissi Elegia e Isplendïente.

N'asempiu tìpicu, trascrittu pi sicilianu:




#Article 128: Nadia Comaneci (176 words)


Nadia Elena Comaneci (d'urìggini Comăneci) (nata lu 12 di nuvèmmiru dû 1961) era na ginnasta dâ Rumania, chi vincìu cincu midagghi ntê Jòcura Olìmpici dû 1976 e nàutri dui ntô 1980 (cincu midagghi d'oru in tutali). Era la prima a ricìviri un deci pirfettu pâ ginnàstica nnî Jòcura Olìmpici (avìa sulu 14 anni ô tempu). Veni cunziddirata di tanti comu la cchiù megghiu attilleta dû Sèculu XX e una di megghiu ginnasti di sempri. 

Nadia Comaneci nascìu a Onesti (ora Gheorghe Gheorghiu-Dej), Rumanìa, figghia di Gheorghe e di Stefania-Alexandrina; era chiamata doppu Nadežda, l'eruina dâ pillìcula russa. 

Fu la diva brillanti dî Jòcura Olìmipichi dû 1976 a Montréal, Québec; vincennu tri middagghi d'oru, una d'argentu e una di bronzu. 

La Comaneci addifinnìu lu sò tìtulu europeu cu successu ntô 1977, ma la squatra dâ Rumanìa niscìu fora dî finali prutistannu li soi punti vasci. 

Ntô 1979, la Comaneci vincìu lu terzu tìtulu europeu di fila (addivintannu la prima ginnasta, màsculu o fìmmina, a riniscìricci). 

Ntô 2003, pubbricau lu sò primu libbru, Littri a na Ginnasta Juvini. 




#Article 129: Umanu (100 words)


L' umanu (Homo sapiens sapiens) è un mammìfiru placintatu chi apparteni a l'òrdini dî Primati. Ùnica speci attuarmenti viventi dû gèniri Homo, è carattirizzata di l'omuginitati ginètica. 

L'omu è un mammìfiru rilativamenti primitivu pi quantu riguarda l' anatumìa: p'asempiu lu nùmmiru di jìdita è chiddu urigginariu dâ classi e nun prisenta assai spicializzazzioni. 

Una particularitati nutèvuli è la stazzioni additta. 

Li manu umani hannu subbutu n'evoluzzioni di l'aduzzioni dû jidituni chi pirmetti la custruzzioni di strumenti e àutri travagghî fini e di pricisioni. 

Lu sviluppu dâ curteccia ciribbrali havi pirmessu un sàutu di qualità nnô liveddu di cumplissità dû cumpurtamentu.




#Article 130: Stanislau Cannizzaru (207 words)


Stanislas Cannizzaru era un chìmicu palermitanu (13 di giugnettu 1826 – 10 di maju 1910). Fu lu primu a furmulari, n capu l'ipòtisi di Avogadro, la giustizza dâ tiurìa atòmica e muliculari. Lu sò travagghiu spirimintali fu 'n capu la chìmmica orgànica e spiciarmenti a prupòsitu di l'aldèidi.

Nrô 1841 si riggistrau a l'Universitati di Palermu câ ntinzioni di lauriàrisi 'n midicina, ma prestu si didicau â chìmica. Ntô 1845 e ntô 1846, prima a Pisa e poi a Turinu, è assistenti di Raffaelie Piria (1815-1865), lu  chìmicu chi fu primu a priparati l'acidu salicilicu. 

Participau nnâ rivuluzzioni nnipinnintista dû 1848 e câ scunfitta dâ rivurtata veni cunnannatu a morti e s'arriparau a Marsigghia ntô maju 1849.   Nta l'uttùviru successivu arrivau a Pariggi e ccà travagghiau accantu ô labburatoriu di Michel-Eugene Chevreul unni, travagghiannu cu F. S. Cloz (1817-1883) ntô 1851 riniscìu a ottèniri la cianamidi. Nnô stissu annu ottinìu la cattedra di chìmica e fìsica ô Culleggiu Nazziunali di Alissandria. Ccà nta l'autunnu dû 1855 scuprìu chidda chi ora è nutata comu riazzioni di Cannizzaru: l'aldeidi arumàtichi sunnu dicumposti di una suluzzioni alcòlica di idrossidu di potassiu nta una miscela di àcidi e àlcoli currispunnenti: p'asempiu, la benzaldeidi si dicumponi 'n àcidu benzoicu e alcol benzili.




#Article 131: Manfredi di Sicilia (491 words)


Manfredi di Sicilia (1232 — 26 di frivaru, 1266), rè dâ Sicilia dû 1258 finu â sò morti, fu lu figghiu nun liggìttimu di Fidiricu II di Hohenstaufen (Fidiricu I di Sicilia) cu Bianca Lanzia. È pussìbbili ca si maritaru prima dâ morti di Fidiricu .

Pari ca Fidiricu stissu trattava Manfredi comu liggìttimu, e ntô sò tistamentu lu numinau comu Prìncipi di Tàrantu e lu rappresentanti in Italia di sò fratastru, lu rè tudiscu, Curradu IV di Hohenstaufen (chi succidìu a Fidiricu comu rè di Sicilia). Puru chi nn'appi sulu diciadottu anni d'etati, Manfredi si cumpurtau sempri câ fidìzzia. Quannu Curradu murìu ntô maiu dû 1254, Manfredi, rifiutannu di cèdiri la Sicilia ô Papa Nnuccenzu IV, accittau la riggenza pi Curradinu di Hohenstaufen, lu figghiu giùvani di Curradu. Cu l'aiutu dî soi surdati saracini, battìu n'asèrcitu papali a Foggia lu 21 di dicèmmiru dû 1254 e accussì riniscìu a stabbiliri la sò auturitati pi tuttu lu regnu sicilianu.

Ntô 1258, apprufittannu di quarchi nutizzia fàusa chi dicìa ca Curradinu era mortu, Manfredi vinni ncurunatu rè di Sicilia 'n Palermu lu 10 di austu di lu stissu annu. La farsitutini di sta nutizzia vinni ricanusciuta prestu; ma lu novu rè avìa già lu sustentu dû pòpulu, e rifiutau âbdicari. La culliganza chî saracini affruntau lu papa, addicchiarau la ncurunazzioni nnullata e scummunicau Manfredi. Ma Manfredi cuntinuava lu stissu e si juncìu chî Ghibbillini contra li Guelfi, vincennu na battagghia a Munti Apertu lu 4 di sittèmmiru dû 1260. Vinni ricanusciutu comu pruttituri dâ Tuscana dî burgisi di Firenzi. Lu Papa si scantau di sti abbinimenti e Papa Urbanu IV circau aiutu dâ Francia e cummincìu Carlu I di Angiò, lu frati dû rè Luiggi IX di Francia, ad accitari lu regnu di Sicilia. 

Li asèrciti di tutti dui si scuntraru ntâ Battagghia di Beniventu lu 26 di frivaru dû 1266, unni Manfredi persi. Lu rè stissu, ammustrannu cchiù curraggiu dî soi surdati, si lanzau ê francisi chi l'ammazzaru. Di prima, lu sò corpu vinni cruvicatu ntô campu dâ battagghia, ma cchiù doppu, lu Papa dicisi di ricupirari lu corpu e di jittàrilu fora dû tirritoriu papali, allatu dû ciumi Gariglianu.

Manfredi s'avìa maritatu dui voti. La sò prima mugghieri era Biatrici, la figghia di Amadeu IV di Savoia, cu cui appi na figghia, Custanza, chi era la mugghieri di Petru III di Araguna. La secunna mugghieri, chi murìu ncarzarata ntô 1271, era Èlena, figghia di Micheli II di Epiru. Li scrittura dû tempu làudanu Manfredi pû sò carràtiri nubbuliusu. Era ricanusciutu pâ sò biddizza e ntilliggenza. Lâ morti di Manfredi significau nun sulu la fini dû regnu svevu di Sicilia, ma si pò parrari puru dâ fini dûn regnu nurmannu-svevu cuntinuu dû 1091. Forsi fu l'èbbica cchiù granni dâ storia siciliana, nta cui truvamu n'ìsula pròspira, putenti e avanzata in tèrmini di liggi, pulìtica, econumìa, arti, scienzi e li rapporti ntra li diversi razzi e riliggiuni dintra e fora di Sicilia.




#Article 132: Lingua ainu (164 words)


La Lingua ainu (アイヌ イタㇰ, Aynu Itak; lingua giappunisi: アイヌ語) veni parrata dâ genti Ainu di l'isula giappunisi dû nord chiamata Hokkaido. Benchi è nanticchia simili â lingua giappunisi n certi rispetti, facirmenti Ainu è na lingua isulata, voli diri ca nun havi rifirenzi cu nudda lingua. La maggiuranza di linguisti cridinu ca lu vucabbulariu simili tra Ainu e Nivkh è pû fattu dî scanciamenti ricenti. 

Ainu è na lingua chi sta pi muriri. Cci sunnu sulu 100 parranti nnô paisi di Nibutani (chi fa parti di Hokkaido) dunni si trovanu la maggiuranza di parranti. Pi tuttu Hokkaido, cci sunnu forsi 1000 parranti ndigini chi nun sunnu cchiù giovini di 30 (cu quarchi êccizzioni). La maggiuranza dî 150.000 Ainu in Giappuni parranu sulu lu giappunisi. Ma lu numiru di chiddi ca vonnu parrarila pi la sò lingua secunnu sta aumintannu, spiciarmenti in Hokkaido, a causa dî mpegni di l'attivista Ainu (chi era na vota puru un parlamintariu), Shigeru Kayano, un parranti ndiginu iddu stissu.




#Article 133: Giappuni (146 words)


Lu Giappuni (o Jappuni) è nu statu di l'estremu urienti, di 127.417.244 abbitanti (2005). La capitali è Tochiu. Naoto Kan è lu Primu Ministru. Lu mpiraturi dô Giappuni è Naruhito.

Lu Giappuni è una di li putenzi ecunòmichi cchiù mpurtanti dô munnu e è lu cchiù granni cridituri dô munnu. Lu Giappuni cci havi macari lu secunnu PIL cchiù àutu doppu l'Amèrica.

Giograficamenti, lu Giappuni òccupa n'arcipèlugu assai muntagnusu e vurcànicu. Lu munti Fujiama è lu vurcanu cchiù mpurtanti. Cità mpurtanti, a parti la capitali Tokiu sunnu Osaka, Kioto e Yokohama.

Lu Giappuni è storicamenti ncintratu supra la fiura dû mpiraturi, chi pi li giappunisi era na criatura semi-divina. Lu 5 di austu 1945 la cità di Hiroshima fu bummiata di l'aviazzioni amiricana cu la prima bumma atòmica. E' la fini dû putiri mpiriali. Dâ fini dâ secunna guerra munniali havi sulu na funzioni di rapprisintanza.




#Article 134: Giuvanni Paulu II (126 words)


Papa Giuvanni Paulu II (Wadowice, Pulonia, 18 di maiu dû 1920 - Cità du Vaticanu, 2 di aprili dû 2005). 

Natu cû nomu di Karol Józef Wojtyła, fu papa pi 26 anni ntra lu 1978 e lu 2005. Lu sò fu lu terzu cchiù longu puntificatu in tèrmini di tempu. A iddu veni ricanusciuta na granni nfluenza supra la furtuna pulìtica dâ Pulonia, spiciarmenti supra la fini dû cumunismu ntâ sò terra d'urìggini, chi appi la nfluenza cchiù larga ntê banni di l'Europa orientali. Lu 27 di aprili dû 2014, fu pruclamatu santu di papa Franciscu.

Giuvanni Paulu II pruducìu, duranti lu sò longu puntificatu, quattòrdici encìclichi:

Giuvanni Paulu II purtau la palora di Cristu nta quasi tuttu lu munnu, visitannu 129 paisi duranti 104 viaggî.




#Article 135: Etna (vurcanu) (1716 words)


L' Etna (o Èttina, e chiamatu puru Èttena ntô calabbrisi centru-miridiunali) è nu vurcanu attivu nti la parti est di la Sicilia, tra Catania e Missina; cunfina a est cô Mari Joniu, a nord cô ciumi Alkantara e li rilevi dê munti Nèbbrudi e Piluritani, a ovest cô ciumi Simetu e a sud ancora cô Simetu e câ Chiana di Catania. È lu vurcanu cchiù granni di l'Europa e la muntagna cchiù àuta d'Italia ô sud di l'Alpi: havi un basamentu di 1600 Kmq e havi n'autizza suggetta a canciamenti cuntìnui (oggi è di 3.320 m s.l.m..); lu sò pirìmitru è di 150 Km e havi na stinzioni di quarchi 60 Km versu N-S e di quarchi 40 Km versu E-O. 

L'Etna s'attrova misa 'n currispunnenza di lu scontru tra dui placchi cuntinintali: chidda Euru-Asiàtica a nord e chidda Africana a sud.  + L'Etna s'attrova misa 'n currispunnenza di lu scontru tra dui placchi cuntinintali: chidda Euru-Asiàtica a Settentrioni e chidda Africana a Meridioni.  
Stu finòminu dû vurcanisimu di tipu bàsicu ca desi urìggini e alimenta cuntinuamenti la furmazzioni di l'Etna, è lijatu a l'asistenza di nu granni fasciu di fagghi distinzivi, canusciutu comu Scarpata Ibbleu-Maltisi, ca attraversa la crusta dâ Sicilia urientali e fà acchianari lu magma dû mantellu tirrestri.  

Lu sò tirritoriu si poti spàrtiri nta tri fasci, a secunnu di l’autizza. La prima veni nnicata comu fascia pidemuntana, ditta macari di li surgivi pi la prisenza di tantìssimi e ricchi surgenti ca sfùcianu macari sotta lu liveddu dô mari. 
Sta fascia si stennni finu a na quota di 600 metri. 
La secunna fascia, ditta zona buschiva, si parti di 600 metri e arriva sinu a 2000 metri di quota. 
L'ùrtima fascia, la riggiuni disèrtica, agghica sinu a li quoti summitali (3300 m).
 
Lu vulcanu, eppi na cumpressa evoluzzioni ca è tistimuniata di la sò murfuluggìa particulari. 
Pi asèmpiu, lu dificiu etnneu havi na pinnenza media di 7°-8° gradi nfina a quoti di quarchi 1700-1800 metri e di ccà nfinu a la summitati agghica macari i 28°-30° gradi.
Chistu veni ntrippitatu comu lu risurtatu di na prima fasi di l'attività vulcànica (di 700.000 anni arreri nfinu a quarchi 200.000-100.000 anni arreri) privalintimenti “effusiva”,a tipu di li vulcani Hawaiani, ntô mentri ca si furmò nu dificiu vurcànicu (Etna primurdiali) cu na murfuluggìa rilativamenti duci.
Doppu, supra a stu primu dificiu, si svilupparu, suvrappunènnusi, àutri vurcani cu fasi di attività cchiù esprusiva (cu l'artirnàrisi di effusioni làvichi e prudotti piroclàstici comu li cìnniri, lapilli ecc. tìpicu di lu stratu vulcanu) dannu a lu massicciu etneu na forma cchiù di pinnenza. 
N'àutru particulari murfulòggicu è datu di la granni diprissiuni canusciuta comu Valli dô Bove, tiatru di tanti eruzzioni; comu a chidda dô 1991-93 ca mudificau la murfuluggìa di la parti miridiunali.
 
La prima di li tri fasci di lu vurcanu, la zona pidemuntana, spiciarmenti chidda di lu virsanti urientali, è ntirutta a tratti di scarpati virticali, canusciuti comu Timpa, ca scìnninu mpruvvisamenti versu lu mari, cu lunghizza macari di chilòmitri, criannu scuggheri a piccu supra lu mari. Sti Timpi, di sòlitu urientati ammeri la direzzioni NNW-SSE e ca si stènninu macari nta li funnali marini arantu a la costa, sunnu furmati di nu sistema di fagghi causati pi na parti di lu “stress” di caràttiri riggiunali e, pi n'àutra parti, di li scivulamenti di lu dificiu vurcànicu ca pisa supra la scarpata ca scinni versu li funnali di lu Joniu

Lu paisaggiu di l'Etna è chinu di cintinara di munti isulati e cu li formi cchiù o menu rigulari di coni truncati ntâ summità, àuti macari cchiù di 200 metri. Sti munti si furmaru duranti pisodi eruttivi.
 
La murfuluggìa di li cimi, cancia cuntinuamenti pi causanza di la cuntìnua attività parussìstica di li crateri summitali ca sù a cuntattu direttu cu la càmmira magmàtica menu prufunna. 

Lu crateri summitali ca si ginirò nta n’èbbica pricidenti di l’àutri crateri è la Vuràggini Cintrali. La forma ca havi ora stu crateri la pigghiò cu leruzzioni di lu 1956-64 quannu grazzi a na ntenza attività esprusiva, ca pruducìu accùmuli di matiriali vurcànicu, havi accrisciutu l'autizza di 65 metri.  

Tra li biddizzi di sta muntagna, s'hà parrari dê tanti grutti vurcànichi ca si furmaru ntô mentri di l'eruzzioni ca s'èppiru nta migghiara d'anni. Nta li splurazzioni foru attruvati assai tracci di friquintazzioni protustòrichi ca risàlunu ammeri ô XII/IX sèculu a.C. e, 'n modu particulari, lijati ô pirìudu chiamatu Castelluccianu. 
Li grutti di l'Etna sunnu di dui tipi:

Li grutti dê fratturi eruttivi, s'hannu furmatu pâ prissioni ca la culonna làvica fà ntâ supirfici spaccànnula: pò succèdiri ca la frattura veni prestu jncuta dâ stissa lava, mentri, àutri voti pò succèdiri ca, anveci, aresta 'n parti aperta e si la parti di supra veni sardata dâ lava, allura, avveni la furmazzioni di na grutta. Stu finòminu succedi cu maggiuri facilitati quannu lu spaccu dâ supirfici servi pi sfiatatòiu.

La furmazzioni dê grutti a scurrimentu, avveni anveci nta n'àutra manera: quannu la lava nesci dê vucchi eruttivi, a ottucentu - millieducentu gradi, va a calari pê cianchi dô vurcanu e s'accumencia a arrifriddari  addivintannu sempri cchiù viscusa, nzinu ca, â fini, si sulidìfica e nun pò cchiù scùrriri; l'arrifriddamentu dâ lava, avveni cchiù vilocimenti ntô fora d'idda, mentri ca ntô nternu cci stà cchiossai. Succedi, picciò, ca mentri ca di fora la lava è fremma, di intra chista, ca è ancora frùida, cuntìnua a scùrriri ammeri lu vasciu; si furma accussì na speci di tubbu ca, na vota finuta l'erruzzioni, si svacanta lassannu na grutta urientata agghiri
la calata dâ supirfici dâ muntagna.

Si ponnu furmari grutti di na para di metri, oppuru di cintinara di metri; grutti assai granni, àuti macari 10 metri, o accussì vasci ca s'hà strisciari 'n terra pi trasìricci; grutti furmati di na sula jallirìa o di cchiossai di una; grutti ca sàrvanu ghiàcciu sulu pi nu pirìudu di l'annu, oppuru ca lu sàrvanu pi sempri.

L'Etna, ca jetta ciumi di focu ntê cianchi dû sò conu munumentali e ca minazzza di vurricari paisi sani, è n'asempiu dâ forza tirrificanti e dâ putenza di nu vurcanu. Eppuru, parrannu 'n modu strittamenti giulòggicu, sta grannìssima muntagna vurcànica è nà furmazzioni rilativamenti ricenti, e è dispìcili ca manteni la forma ca havi ora pi tantu àutru tempu ancora. L'Etna nascìu quarchi 600.000 anni fa, quannu la lava vurcànica niscìu fora dô funnu dû mari e furmau nu conu a Calanna. Ntâ l'èbbichi si furmaru àutri coni, oppuru ssi stissi coni si sdirubbaru ntornu a lu primu duranti li ripituti erruzzioni. Lu conu chiù àutu  ca si furmau nu pocu cchiù a ovist di chiddu urigginariu, era a Mungibeddu, e è chistu lu puntu cchiù àutu di l'Etna di oggi. Li erruzzioni distruttrici di l'Etna, hannu avutu sempri la carattirìstica di supprènniri li pupulazzioni umani. Ntô 122 d.C., n'erruzzioni di l'Etna distruggìu la cità di Catania, ntô 1381 la lava scinnuta dâ muntagna, arrivau nta lu portu di Ulissi rinnènnulu nun cchiù utilizzàbbili. Ntô 1699 l'abbitanti di Catania circaru di diviari lu caminu dû turrenti di lava pi alluntanàrilu dâ citati, custruennu nu vastiuni e mittènnucci ntâ strata peddi di coiu, ma â mprisa fallìu pi causanza di l'abbitanti di Paternò, ca si scantaru ca la lava putìa èssiri diviata agghiri li sò jardini e casi; pi chissu, Catania e arcuni àutri paisi ntornu a idda, foru danniggiati gravimenti. Ntô 1974 ci foru àutri erruzzioni (cchìu nichi, pi furtuna, di chiddi dû passatu) e la fùria distruttiva dâ muntagna vinni arripigghiata cu na pillìcula. La pillìcula ammustrava turrenti di lava nfucata ca scinnèvanu pi li pinnici dô munti dànnuci focu a tutti li cosi; ammustrava macari li cuntadini ca prijavunu picchì li campi e li casi fùssuru sparagnati di li turrenti di focu, sempri cchiù minacciusi e chini di cìnniri e di scorî. Li siciliani di sta parti dâ Sicilia, hannu sempri prijatu pi èssiri sarvati dâ fùria dû vurcanu Etna. Ntâ l'èbbica clàssica l'aduraturi dâ Dia Cèreri facìanu prucessioni sùpira li sò pinnici; ntô tridicèsimu sèculu li catanisi purtaru lu velu di Sant'Ajta 'n prucessoni e ancora oggi idda veni nvucata pi prutezzioni dô vurcanu.

L'Etna è unu dî vurcani cchiù attivi dû munnu. La sò attivitati, quasi cuntìnua e riulari, pirmetti la prisenza di nu centru nazziunali di vulcanuluggìa ca è a l'avanguardia nta la ricerca scintìfica supra li vurcani. L'Etna è  nu gicanti rilativamenti gintili e binìvulu e li sò erruzzioni sunnu miti. Nfatti, lu magma prisenti nta l'Etna è cchiù frùidu e menu viscusu di chiddu di àutri vurcani, accussì i gas ntrappulati arrinèsciunu a fùjri cchiù facirmenti. Quannu la lava è tantu viscusa di èssiri quasi sòlida, li gas nun ponnu ca nèsciri ccu viulenza; ssu tipu di splusioni hà pruvucatu ntâ àutri vurcani dô munnu, arcunui di li cchiù granni catàstrufi ca s'arricòrdunu. Una di chissi fu la famusa splusioni dû Visuviu ntô 79 d.C., ca pigghiau di surprisa l'abbitanti di Pompei, cu na chioggia di cìnniri ncanniscenti e di gas tòssichi e turrenti di lava, ca lassaru tantu la cità ca li sò abbitanti petrificati, comu fùssuru misi nta na màchina dû tempu, pirfittamenti sarvati sutta la lava.

Oltri ê forti tirrimoti ca succèdunu nta l'ària dâ Sicilia urientali, tutta la zona ettinnea è suggetta a l'attivitati sismica assai friquenti propia dû vurcanu ca s'apprisenta ô spissu sutta la furma di sciami sismici ntô mentri ca c'è quarchi erruzzioni 'n corsu. 

A parauni dê tirrimoti riggiunali, chisti sunnu di nu liveddu d'enirgìa cchiù vasciu, pirò, lu stissu, ssi trimoti ponnu pruvucari danni granni. Pi furtuna, pi causanza dâ prufunnità ipucintrali nica, li cunsiquenzi si sèntunu nta àrii non tantu granni.
Ntô 1818, pirò, unu di ssi trimoti di l'Èttina, appi la stissa cunsiquenza di chiddu ca putìa aviri nu trimotu riggiunali e li danni foru assai e ntirissaru na  granni ària .

N Camboggia, a Phnom Penh, u vènniri 21 di giugnu 2013, l'UNESCO addichiaràu l'Etna Patrimoniu di l'Umanitati.

L'Etna è canusciutu cu lu nomu sicilianu (d'orìggini latinu-àrabba: montem, zoè munti 'n latinu e gebel utlamat cca signìfica nu tipu di muntagna 'n àrabbu).

L'Èttina è puru canusciutu câ sprissioni siciliana Muntagna di focu, o ntâ un modu cchiù sèmprici e cunfidinziali è canusciuta di li catanisi cu lu nnomu a Muntagna. Cu la nfruenza tuscana, asìstinu furmi ìbbridi comu Mongibeddu o Mongibbeddu.




#Article 136: Pablu Picassu (443 words)


Pablu Picassu (25 di uttùviru 1881 – 8 di aprili 1973) pitturi spagnolu di fama munniali, fu pi sicuru unu dî mastri dâ pittura dû Novicentu. Lu sò nomu cumpretu era Pablo (o Pablito) Diego José Santiago Francisco de Paula Juan Nepomuceno Crispin Crispiniano de los Remedios Cipriano de la Santisima Trinidad Ruiz Blasco y Picasso Lopez. 

Natu a Malaga (Spagna), ancora picciutteddu, ntrô 1895 Picassu si traslucau câ famigghia a Barcillona e accuminza a sèquiri li lizziuna di pintura di sò patri e poi trasi ntrâ pristiusa Accademia dî Beddi Arti di Madrid. Doppu quarchi misi s'arricogghi a Barcellona a rapi nu studiu di pittura. A st'èbbica avìa sulu 16 anni.

Ntrô 1900 va pû primu viaggiu a Pariggi e doppu diversi viaggia ntrô 1904 dicidi di si traslucau ntrâ capitali franzisi. Ntra stu pirìudu li sò quatri hannu lu culuri blu comu culuri priduminanti. N'annu doppu lu culuri priduminanti addiventa lu culuri rosa. 

A Pariggi addiventa amicu di Henri de Toulouse-Lautrec. Canusci videmma a Fernande Olivier cui havâ addivintari la sò mudella e amanti.

A pàrtiri dû 1907 accuminza a aviri successu, ma si rifiutava di participari a mostri pùbbrichi.

Ntrô 1907 canusci a Georges Braque e accuminza na cullabburazziuni artìstica ca duna vita ô Cubismo. La cullabburazziuni finìu ntrô 1914 quannu Braque s'arrancàu pâ prima verra munniali.

Ntrô 1917 va a Roma unni canusci la ballarina Olga Koklova e n'àutru annu si nzùranu e vannu a vìvinu a Pariggi. Picassu è ià riccu e famusu.

Ntrô 1921 nasci Paulo e cchiù tardu lu nguaggiu havi na crisi quannu Pablu si nnammura dâ diciasittenni Marie Thérèse Walter. Circau di accanzari lu divorziu ma nun cci arriniscìu mai. Ntra sti anni si didicau videmma â puisìa.

Videmma ca vivìa ntra Franza, Picassu arristàu sempri liatu â sò patrìa tantu ca ntrô 1937 lu cuvernu spagnolu lu cumanna pi fàciri nu quatru pi l'Ispusizziuni Munniali di Pariggi. Fu lu sò quatru cchiù famusu, Guernica, ispiratu ô bummardamentu di na citati duranti la verra civili spagnola.

Ntrô 1943 canusci la pintatrici Françoise Gilot, ca a dd'èbbica avìa 20 anni. Cu idda vivi deci anni e cci duna dui figghi, Claude (1947) e Palma (1949).

Ntrô 1946 si stralucàu ntrô sud dâ Franza e si dèdica â ciràmica.

Ntrô 1944 s'iscrissi ô Partitu Cumunista e participàu a cunfirenzi ntirnazziunali pâ paci.

Ntrô 1953 veni lassatu di Françoise ma prestu lu postu veni accupatu di Jacqueline Roque ca nzuràu ntrô 1961 e nzèmmula si stralucaru agghiri a Cannes.

L'ùrtimi anni dâ sò vita prifirìu passàrili dintra câ sò mugghieri, e foru l'anni cchiù prulìfici comu artista.

Murìu l'8 di aprili 1973 a l'atati di 91 anni.




#Article 137: Ranieri di Monacu (109 words)


Ranieri III, lu prìncipi di Monacu (Rainier Louis Henri Maxence Bertrand Grimaldi) (31 di maiu, 1923 – 6 di aprili, 2005), era lu munarca dû principatu pi quasi 56 anni. Lu sò succissuri fu sò figghiu Albertu, attuali principi di Mònacu.

Benchì veni canusciutu fora d'Europa pû fattu ca si spusau l'attrici miricana, Grace Kelly, la custizzuzzioni di Monacu vini rifurmatu sutta lu sò regnu and e la basa di l'econumia dû principatu si allargau cchiù avanti di chidda chi era na vota basata quasi sclusivamenti supra lu casinò.

Oltri a Albertu, di Grace Kelly appi ancora dû figghi fìmmini: Carolina e Stephanie, obbiettivi assai friquenti dâ stampa pupulari.




#Article 138: Giuseppi Pitrè (205 words)


 

Giuseppi Pitrè (o Juseppi) (Palermu, 22 di dicemmiru 1841 - 10 di aprili 1916) fu un sicilianu allittratu e cèlibbri, supratuttu pû sò travagghiu nta l'area rû folklori sicilianu.  Sturió ntâ midicina, ma si ntirissò ô folklori ri l'isula nta ogni aspettu e cu granni didicazzioni. Pitrè idiò e rializzò lu Museu etnograficu sicilianu, chi c'é ancuora'n Palermu, e unni arricugghìu tuttu chiddu chi truvò supra la cultura dû sò pòpulu. 

Nto mezzo tra 1871 e u 1913 pubbricò la Biblioteca delle tradizioni popolari siciliane chi cumprenni vinticincu vulumi.  (Talìa st'asempiu nicu dû vulumi IV: ).

Stu nzemi di nueddi, liggenni, custumi, canti, pruverbi, jòcura e stori, pâ prima vota, difinnìu la natura e i cunfini rû fulklori sicilianu.

Ntô libbru Fàuli, nueddi e cunti pupulari sicilani trascriviu certi cunti e fàuli pupulari di l'èpuca, tra cui i cunti di Giufà. 

N'autra opra pi cui Pitrè veni canusciutu è pâ Grammatica Siciliana (suttatitulata: un saggio completo del dialetto e delle parlate siciliane).  Stu libbru (pubbricatu ntô 1875) un vinni tituliatu pricisamenti picchì a maggiuranza rû libbru un si òccupa spicificamenti râ grammatica siciliana. U libbru avi tri parti:

Puru siddu sta grammatica vinni scritta ntô 1875, ancora teni pirtinenza pû studiu dû sicilianu (viditi ).




#Article 139: Jawi (148 words)


Lu jawi è un alfabbetu dirivatu di chiddu arabu usatu pi scriviri la lingua malai tradizziunali. Veni usatu comu lu secunnu alfabbetu ufficiali in Brunei e in cuntesti limitati in Malasia, Singapura, Filippini e Indunesia, particularmenti in ammia dâ riliggiuni islamica.

L'alfabbetu Jawi asisti di tanti seculi nnâ Nusantara (lu munnu malai). Lu sò sviluppu è culligatu cu l'arrivata di l'Islam. Cumprenni principarmenti li carattiri arabi, uniti a arcuni carattiri unici ô Jawi. L'affabetu Jawi è una dî primi formi di scrittura dâ Malasia. Lu Jawi havi statu in usu di l'ebbica di Pasai Islam, a chidda dû Sultanatu di Malacca, dû Sultanatu di Johor e di Aceh ntô seculu XVII. Provi di chissu si attrovanu nnâ Tavuletta di Terengganu (Batu Bersurat Terengganu), datata ô 1303 d.C. (702 dû calindariu islamicu), mentri lu primu usu di l'affabetu latinu nta sti banni veni nutatu â fini dû seculu XI.




#Article 140: Mahatma Gandhi (135 words)


Mahatma Gandhi (o Mohandas Karamchand Gandhi, 2 d'uttùviru 1869 - 30 di jinnaru 1948), nu linguaggiu devanagari: मोहनदास करमचन्द गांधी, canusciutu pupularmenti comu lu Mahatma Gandhi (veni chiamatu mahatma, n sanscritu granni arma, dû Shri Aurobindo Ghosh).

Era unu rî patri funnatura rû muriennu e statu di l'Innia e n'ardenti sustinituri dâ satyagraha (prutesta nun-viulenta) comu menzu di rivuluzzioni.

Lu sò mpegnu havi aiutatu nà manera difinitiva lu statu innianu a accuminciari lu prucessu di nnipennenza rà Gran Brittagna, spirannu appoi àvutri paisi culunizzati a unìrisi pâ propia libbità e ndipinnenza. Lu principiu râ satyagraha ('vera forza) di Gandhi havi spiratu ginirazziuoni d'attivisti dimucràtici e contru lu razzismu, cumprinennu Martin Luther King, Jr. e Nelson Mandela. Gandhi era sòlitu ripètiri ca li soi valuri èranu sìmprici, tratti di l'induismu tradizziunali: viritati (satya) e nun-viulenza (ahimsa).




#Article 141: Alfred Nobel (173 words)


Alfred Bernhard Nobel, natu a Stoccolma, Svezzia, lu 21 di uttuviru 1833, e mortu a Sanremu, Italia, lu 10 di dicemmiru 1896, era nu scienziatu e ricircaturi svidisi, ed è megghiu nutatu comu lu mminturi dâ dinamiti e l'ideaturi dû Premiu Nobel.

Discinnenti di Olof Rudbeck, un geniu svidisi dû seculu XVII (quannu la Svezzia era tra li nazzioni cchiù putenti dû Nord-Europa), e natu nta na famigghia comita di ncigneri, Nobel riciviu nu struzzioni privata nta Russia, unni la sò famigghia si trasfiriu quannu era giuvanissimu.

Ntô 1866, a l'etati di 33 anni, mmintau la dinamiti, riniscennu a fari assurbiri la nitroglicerina dûn puvulazzu inerti in modu di rinnirilu maniggiabbili. 

Nobel appi videmma l'aspirazzioni littirarî, scrissi nfatti un numiru di puemi e drammi, e penzau puru di didicarisi sclusivamenti a st'attivitati.

Lu 27 di nuvemmiru dû 1895, suttascrissi lu sò famusu tistimunianza, cû quali stituiva ddi ricanuscimenti chi oggi sunnu noti comu Premî Nobel. Dui anni cchiù tardi moriu pi na êmurragia ciribrali ntâ sò casa a San Remu suprâ Riviera Liguri.




#Article 142: Premiu Nobel (321 words)


Lu Premiu Nobel veni assignatu annualmenti a pirsuni chi si distingueru nnû so campu pi aviri fattu cosi eccezziunali ca rapprisèntanu un patrimoniu mpurtanti pi l'umanità, dû puntu di vista scentìficu o culturali.
Generalmenti lu Nobel veni cunzidiratu comu l'encomiu supremu dû munnu odiernu. Li premî vìnniru istituiti di Alfred Nobel, nu ndustriali svidisi, nvinturi di la dinamiti. Nobel firmau pi scrittu li sò vuluntà nta lu Club Svidisi-Nurviggisi di Pariggi lu 27 di nuvèmmiru dû 1895.

La prima cirimonia, pi cunzignari li Premî Nobel pi la littiratura, la fìsica, la chìmica e la midicina, si tinni a la vecchia Accademia Riali di Mùsica di Stoccolma nta lu 1901; di lu 1902, è lu Re di Svezzia ca formalmenti assigna li premi. Lu Re Oscar II inizzialmenti nun appruvau l'assignazzioni di grossi premî nazziunali a straneri, ma pari ca canciau pinioni doppu aviri caputu lu valuri pubblicitariu chi sti premi putìanu aviri pi la so nazzioni.

Li premi vennu cunzignati duranti n'appòsita cirimonia furmali ca si teni ogn'annu lu 10 di dicèmmiru, annivirsariu di la morti di Alfred Nobel. Già a accuminzari di uttùviru si cumùnicanu li noma dî lauriati: lu fannu li diffirenti cumitati e istituzzioni chi funziònanu comu giurìi di selezzioni dî premiati. 

Cu li Premi Nobel si vinci puru na granni summa di dinaru, attualmenti circa 10 miliuna di Curuni svidisi (tanticchia chiossai di un miliuni di Euri). 

A pàrtiri dû 1901, annualmente s'hannu assignatu li premi ntê sicuenti campi:

Nta lu 1968 la Sveriges Riksbank (lu Bancu di Svezzia) istituìu lu Premiu pi li Scenzi Ecunòmichi 'n memoria di Alfred Nobel. 

Siccomu stu premiu nun fu vulutu di Nobel e nun veni finanziatu cu li so sordi, nun è tecnicamenti un Premiu Nobel (l'attuali discinnenti di Nobel nun l'arricanùscinu comu Premiu Nobel). Comunqui, si cunzigna nzèmmula a l'àutri premi.

Nta lu 1968 si pigghiau la dicisioni di non agghiùnciri mai cchiù àutri premi 'n memoria di Nobel.




#Article 143: Taràntula (Araneae) (262 words)


Suttaordini Mesothelae

Suttaordini Mygalomorphae

Subordini Araneomorphae

Source: Platnick 2003

Ntâ lingua siciliana, e puru nta st'enciclopedìa, la palora taràntula  veni usata pi significari tutti li tipi di ragni ca s'attròvanu nta l'òrdini d'Araneae. Ma comu tanti àutri lingui, la taràntula è puru nu tipu di ragnu spicìficu.

Li taràntuli sunnu armali nvirtibrati chi prudùcinu la sita, ci hannu ottu jammi e sunnu senza ali. Li taràntuli fannu parti dâ classi arachnida, òrdini Araneae, n'òrdini divisu pi tri suttaòrdini: Mygalomorphae (li taràntuli antichi), Araneomorphae (li taràntuli muderni) e Mesothelae, chi cunteni la famigghia Liphistiidae, d'Asia. Lu studiu dî taràntuli venu canusciutu comu arachnoluggìa, puru chi fa parti di l'àrea di studiu cchiù ginirali d'entomoluggìa.

Tanti taràntuli si custruìscinu la filinia pi cacciari li nzetti. Ssi filini sunnu fatti di sita, nu filu finu ma forti chi veni dâ strimitati dû ventri. Tutti prudùcinu la sita, puru chi tanti nun la ùsanu pi cacciari. La sita si pò usari lu stissu p'acchianari, custruiri li crafocchi, ncudduriari la caccia, e pi àutri mutivi.

Li corpi dî taràntuli, cuntrariu ê nzetti, sunnu divisi pi sulu dui parti: prosoma (la testa e lu turaci junciuti) e opisthosoma o lu ventri. Li taràntuli ci hannu ottu jammi mmeci di sei comu li nzetti, e li soi occhi (nurmalmenti ottu) sunnu di lenti singulari.

S'attròvanu cchiù di 37.000 speci di taràntuli, ma picchì hannu na granni capacitati p'ammuciàrisi, si cridi ca facirmenti si ponnu attruvari quasi 200.000 speci. Quasi tutti li speci sunnu vilinusi, ma sulu 30 speci sunnu propiu piriculusi pi l'omu.

La taràntula d'Europa miridiunali: Lycosa tarentula




#Article 144: Arthropoda (156 words)


Suttafila e classi:

NOTA: Quarchi mudellu di classaficazzioni si mettinu Myriapoda and Hexapoda ntrôn suttafilu chiamatu Uniramia.

Lu filu Arthropoda rapprisenta lu cchiù granni filu d'armali, cumprinnennu li classi Insecta (nsetti) e Arachnida (p'asempiu: taràntuli, scurpiuni, ecetra), e lu suttafilu Crustacea (p'asempiu: granci e alaustri), e àutri armali sìmili. Circa quattru d'ogni cincu speci d'armali sunnu artropoda. Sunnu cumuni tra li nvironi marini e tirrituriali, e puru s'attròvanu li formi parassìtichi. In tèrmini di grannizza, s'attròvanu di chiddi microscòpici comu plankton (~0.25 millìmitri) finu a chiddi di quarchi metru longu.

Lu nomu arthropoda signìfica pedi agghiunciutu. L'artropoda hannu li corpi sigmintati chî appendiggi p'ogni parti. Tutti l'artropoda sunnu nvirtibrati accuperti dûn esschèlitru durissimu. Ogni tantu l'artropoda perdi la sò peddi. Sta peddi priventi l'artropoda d'assicchiari, e puru di crìsciri troppu granni. 

Lu successu di l'artropoda si tratta dû esschèlitru duru, sigmintazzioni, e appendiggi agghiunciuti. St'appendiggi vennu usati pi manciari, sintiri (nnû senzu ginirali), addifènnirisi e smuvìrisi.




#Article 145: Ragnu di cacciaturi (204 words)


Lu ragnu di cacciaturi è na taràntula chi fa parti dâ famigghia: Sparassidae.

Parrannu giniralmenti, li membri dâ famigghia di taràntuli di cacciaturi nun sunnu piriculusi.  Chissu dittu, veni ripurtatu ogni tantu nutizzî di muzzicuni chî risultati di duluri acuti, lu corpu aunciatu, duluri di testa, nausea e lu punzu irrigulari.  Nta sti casi, facirmenti sunnu dû geniu, Neosparassus (na vota canusciutu comu Olios).  Nn'avemu a ricurdari ca li matri di sta fammigghia sunnu assai ardenti addifenniri li soi ova, e pichissu li svinturi ponnu abbiniri.

La taràntula di cacciaturi  sunnu grannissimi, ma è cchiù nurmali chi si vannu a ammucciari quannu cci sunnu pirsuni vicinu.  Ponnu curriri cu granni vilucitati ma li soi occhi nun vidinu chiaramenti.  Dunca è pussibili ca sta taràntula nun pò distinguiri tra un jìditu umanu e un vermu di tassu grossu! Puru hannu l'abbitudini di trasiri casi e macchini.  Nta l'Australia, sunnu canusciuti p'ammucciari sutta la visiera, unni si pò mmagginiari lu risultatu quannu li vennu scupruti, spiciarmenti quannu succedi a unu cu è pi strata pi fatti soi.  Ma pi cunchiudiri, s'avissi a sapiri ca giniralmenti sunnu utili attornu la casa, mancianu muschi e griddi, e allura pi stu fattu la maggiuranza di pirsuni nun cci abbada.




#Article 146: Nùmmuru primu di Mersenne (230 words)


Nu nùmmuru primu di la forma

si dici nùmmuru primu di Mersenne. Pi èssiri primu, l'esponenti p havi a èssiri primu, ma lu viceversa nun è sempri veru. Veni a diri chi si p è primu, nun è dittu chi  è primu.

Sti nùmmura foru sprummintati di lu matimàticu e monacu francisi Mersenne, chi circava na manera di custruiri autumaticamenti nùmmura primi granni.

Nzinu ê jorna nostri si canùscinu 49 nùmmura primi di Mersenne, ma si penza chi sunnu nfiniti. L'equipe internazzionali di Prime95 scopri a la ncirca un nùmmuru primu di Mersenne novu a l'annu, grazzi â cullabburazzioni di migghiara di ntirnàuti chi mèttinu a dispusizzioni lu tempu mortu dî computer sutta-utilizzati. 

Sennu ca pi pruvari ca nu nùmmuru è primu o no, la sula manera è di pruvari ca nun si pò dividiri pi nuddu àutru nùmmuru cchiù nicu, e ca nun c'è na rèula ginirali pi prividiri ca nu nùmmuru è primu o no, si canusciunu sulu nu nùmmuru finutu di nùmmira primi. Lu nùmmuru primu cchiù granni canusciutu a ogni èbbica fu quasi sempri nu nùmmuru primu di Mersenne, pirchì pi sta catigurìa di nùmmura, certi alguritmi sviluppati ntô XX sèculu pirmettunu di pruvari la primalitati di manera cchiù ràpida.

Attualmenti lu nùmmuru primu cchiù àutu canusciutu è 274,207,281 − 1 eggh'è nu nùmmuru primu di Mersenne ca havi cchiossai di 22 miliuna di cifri decimali.




#Article 147: Jaci Bonaccossi (278 words)


Jaci Bonaccossi (o Aci Bonaccossi e chiamatu simpricimenti Bunaccursi ntâ parrata lucali) è un cumuni di 2.536 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

Jaci Bonaccossi assetta 211 Km. di Girgenti (Agrigento), 139 Km. di Nissa (Caltanissetta), 12 Km. di Catania, di quali pruvìncia apparteni, 108 Km. di Castrugiuvanni (Enna), 84 Km. di Missina, 261 Km. di Palermu, 116 Km. di Raùsa, 70 Km. di Saraùsa (Siracusa), e 368 Km. di Tràpani.

Lu cumuni avi n'aria di 170 ettari e la dinzitati d'abbitazzioni fa 1.470 abbitanti pi chilòmitru quadratu. Si nni acchiana inta na zona di coddi custali e posta a 362 metri supra lu liveddu di lu mari.

Jaci Bonaccossi è nu centru pasturali e avanta na pruduzzioni di li citrati e li racini. Nutàbbuli è la pruduzzioni di li tìpici tumazzi siciliani ca si pòtinu tastari duranti l'annuali Sagra della Ricotta. Ogni annu nna li misi d'aprili e maiu cc'è puru nu spittàculu intirissanti di li chianti e di li ciuri.
 
Lu nomu Aci Bonaccorsi veni di l'antica cuntrata di Bonaccorsi ca nzèmmula cu li paisi di Paoli, Leoni e Battiati, detti l'orìggini di lu territtoriu prisenti nna lu XVI sèculu. Nun cc'è nuddu infurmazzioni di stu burgu prima lu 1170. 

Di lu XIV seculu lu burgu appartinni a li Prìncipi di Campofiorito. Circa lu 1625 fu tinutu di la famigghia nòbbili Diana pi lu tìtulu di marchisi. Cci ristetti sinu a l'abbulizzioni di li diritti fiuali. 

Tra li tanti beddi munumenti è la Chiesa della Consolazione, ricca d'affrischi di li 1700. Si trova puru la Funtana frabbicata nna lu 1952 ca teni la scrizzioni in rilevu li Scogli dei Ciclopi ca signìfica li scogghi di li Ciclopi.




#Article 148: Daigo Fukuryu Maru (147 words)


La Daigo Fukuryu Maru (第五福龍丸, Daigo Fukuryū Maru) era na navi pâ pisca dû tunnu giappunisi, chi fu êsposta e cuntaminata dâ radiazzioni dûn spirimentu nucleari miricanu supra l'Atollo Bikini lu 1 di marzu 1954. 

Kuboyama Aikichi, lu radiutelegrafista capu dâ mmarcazzioni, muriu un annu doppu lu test di na bumma a l'idroginu, lu 23 di sittemmiru 1954, a causa di n'acuta malatia pruvucata dâ radiazzioni.

La mmarcazzioni vinni varata ntô 1947 a Koza (Wakayama), comu piscatara vattiata Dainana Kotoshiro Maru(第七事代丸, Kotoshiro Maru N.7). Addiventa na navi pâ pisca dû tunnu a Yaizu (Shizuoka), e vinni rivattiata Daigo Fukuryu Maru.

La Daigo Fukuryu Maru si accappau mmenzu lu spirimentu nucleari mitivsnu supts l'Atollo Bikini, appressu di l'Isuli Marshall, lu 1 di marzu 1954. La navi, nzemmula chî soi 23 marinari e piscaturi, vinni cuntaminata dâ radiazzioni. Si nni riturnau a Yaizu, in Giappuni, lu 14 di sittemmiru.




#Article 149: Stati Uniti (153 words)


Nazzioni di la Mèrica dû Nord cu capitali Washington, li Stati Uniti (o li Stati Uniti dâ Mèrica) su pupulati di circa 300 miliuna d'abbitanti. La sò citati cchiù granni è Nova York (o Nova Jorca). Àutri cità mpurtanti sunnu Los Angeles, San Franciscu, Detroit, Miami, Dallas, Memphis, San Diegu, Chicagu, e New Orleans.

Antica culonia ngrisa, accanzau la nnipinnenza lu 4 di giugnettu dû 1776.

Lu diciannuvèsimu sèculu fu marcatu di la Guerra Civili tra lu Nord e lu Sud.

Ntô vintìsimu sèculu la so' mpurtanza pulìtica aumintau grazzî ô sviluppu nnustriali.

Li vittorî dâ Secunna Guerra Munniali e dâ Guerra Fridda cunfirmaru li Stati Uniti comu superputenza.

Cunfinanti a Nord cu lu Canada e a sud cu lu Mèssicu, lu tirritoriu dî Stati Uniti cunta puru l'arcipèlagu di l' Hawaii e l' Alaska cchiù a Nord, chi custituiscinu du' dî 50 stati, e vari àutri ìsuli di supirficî e mpurtanza rilativa.




#Article 150: Galileu Galilei (180 words)


Galileu Galilei (Pisa, 15 di frivaru 1564 – Arcetri, 8 di jinnaru 1642), fu n'astrònumu, filòsufu, fìsicu e scritturi chi è strittamenti liatu â rivuluzzioni scintìfica dû Sèculu XVII.

Nvintau lu telescopiu, fici na quantità mpurtanti d'ossirvazzioni mpurtanti, enunciau la liggi dû motu, e fu nu sustinituri di la tiurìa cupirnicana. Pi chistu è cunzidiratu comu lu patri di l'astronumìa muderna, lu patri di la fìsica muderna, e lu patri di la scienza muderna.

Fu auturi di n'òpira ntitulata Dialogo sopra i massimi sistemi, n talianu. Pi st'òpira, fu accusatu di la Chiesa Cattòlica di l'èbbica d'erisìa, e fu cunnannatu a ritràiri chiddu ca avìa affirmatu. 

Famusa è la frasi chi dissi suttavuci duranti lu prucessu, rifirènnusi â Terra chi furrìa tornu ô suli e â tiurìa cupirnicana: Eppur si muove. 

Nta l’annu 1633, Galileu fu cunnannatu dâ Cresia a càusa dâ sò tiurìa scintìfica cuntraria a li Sacri Scritturi. Lu 31 di uttùviru dû 1992, lu papa Giuvanni Paulu II riabbilitau sulennimenti Galileu nti n'udienza â Puntificia Accademia dî Scienzi, accittannu accussì li tesi e li tiurî di Galileu.




#Article 151: Binidittu XVI (179 words)


Lu papa Binidittu XVI ('n latinu Benedictus PP. XVI), di sò nomu Joseph Alois Ratzinger, nascìu lu 16 di aprili dê 1927 'n Marktl, Baviera (Girmania).
Fu iliggiutu Papa dâ Crièsa Cattòlica Rumana lu 19 di aprili dî 2005, succidennu a Giuvanni Paulu II.

Avìa statu numinatu cardinali di Papa Paulu VI ntê 1977 e fici di assissuri teològgicu duranti lu Cunciliu Vaticanu II. Nnû 1981 fu numinatu Prefettu di la Cungrigazzioni ppi la Duttrina di la Fidi di Papa Giuvanni Paulu II.

Ntô corsu da sò carriera s'interessò dû rilativismu èticu.

Binidittu XVI parra deci lingui e ha ricivutu 7 dutturati unurìfici. E' nu pianista spertu e lu sò cumpusituri prifirutu è Beethoven. E' l'ottavu Papa tidiscu.

Ntâ la sò prima apparizzioni pùbbrica doppu la sò elizzioni, s'addifinìu a iddu stissu comu nu ùmili travagghiaturi nni la vigna dû Signuri. 

Lu 11 di frivaru dû 2013 annunciau lu ritiru mutivànnulu ccu na mancanza di forzi ppi guidari la crièsia. L'ùrtumu papa cca si nni jìu prima di mòriri avìa statu ntô lu XIV sèculu, lu Papa Clemente V.




#Article 152: Silviu Berlusconi (251 words)


Silviu Berlusconi (Milanu, 29 di sittèmmiru 1936) è statu cchiù voti primu ministru talianu. Doppu aviri fattu furtuna cumu mprinnituri di l'editurìa, di la custruzzioni e di la telecumunicazzioni, ntô 1994 funnau lu partitu Forza Italia chi ntô 2008 cunfluìu ntâ nova formazzioni chiamata Pòpulu dî Libbirtati puru idda ispirata di Berlusconi e chi nglobbau puru l'autra principali forza dû centru destra talianu, Allianza Nazziunali.

Ntô 1994 vincìu l'elizzioni pulìtichi e addivintau primu ministru pi la prima vota. Lu primu cuvernu jìu 'n crisi lesta lesta, pirchì cci foru sciarri cu la Lega Nord di Ummertu Bossi. 

Doppu quarchi annu passatu a l'upposizzioni, ntô 2001 vincìu n'àutra vota l'elizzioni pulìtichi, e a capu di la coalizzioni di centru dritta furmau lu secunnu cuvernu Berlusconi.
Lu 24 di aprili dû 2005, doppu na crisi pulìtica duvuta â scunfitta elitturali dî riggiunali, furmau lu terzu cuvernu Berlusconi, secunnu cuvernu dâ liggislatura, chi durau nzinu ô misi d'aprili dû 2006. L'ùrtumu cuvèrnu Berlusconi, lu quartu, nasciu dâ vittoria all'elizzioni ligislativi dû 2008 e s'accapau cu na crisi di cuvernu ca grapìu la strata a nu cuvernu tecnicu.

Doppu l'elizzioni liggislativi dû 2013, Silviu Berlusconi appujiau lu cuvernu di Letta, nzinu a quannu arritirau la sò fiducia ntô nuvèmmiru dû 2013, picca tempu prima ca, a causa di na cunnanna pinali pi evasioni e frodi fiscali, Silviu Berlusconi fi dichiaratu dicadutu comu sinaturi, sinnannu accussì la fini di la sò carrera pulìtica comu parramintari. Arresta ancora lu capu ncuntistatu di lu partitu di Forza Italia.




#Article 153: Antoni Grabowski (288 words)


Antoni Grabowski  (1857 - 1921), pulaccu, ncigneri chimicu. 
Veni canusciutu comu lu  patri dâ puisia ntô espéranto. Accuminzau a essiri ntirissatu ntô  espéranto doppu ca Unua Libro vinni pubbricatu e era lu primu parrari l'espéranto cu Zamenhof. Pi tantu tempu era lu prisidenti dâ sucitati pulacca d'espéranto e dirigiu la sizzioni grammatica di l'Académia d'espéranto dû 1908.

Natu lu 11 di giugnu 1857 a Nowe Dobre (Poméranie), e  mortu lu 4 di giugnettu 1921 à Varsavia. Attiniu lu sò diploma dâ ncigniria chimica a Breslau. Doppu avennu travagghiatu ntunnu dâ Pulonia, arristau a Varsavia, divintannu assai ardenti pû sò travagghiu. Fici na traduzzioni di l'opiri dû ncingeri ngrisi, I. Remsen, e pubbricau un dizziunariu tecnicu pulaccu. 

Ncontra la lingua espéranto pâ prima vota ntô 1887. La prima vota ca l'espéranto  veni parratu fu duranti na discussioni ch'aveva cu Zamenhof. 

Granni poliglotta, canusciu trenta lingui. Pûn tempu fu lu capu dûn muvimentu rifurmistu, circannu di difunniri l'espéranto araciu chî soi mpirfizzioni. Ma doppu la vota dicisiva dû 1894, aveva dicisu ca era megghiu accettiri la lingua comu era senza prioccuparisi chî discussioni senza a finiri. 

Ntô 1908 era lu prisidenti dû Pola Esperanto-Asocio funnatu a stu tempu, e arresta tali pâ sò vita. 

Duranti la guerra, si nni va di Varsavia. Cci ritorna duranti l'accuppazzioni tudisca, truvannu la sò casa vacanti: tutta  la sò famigghia avìa êmigratu â Russia. Nta sta casa vacanti, finisci la sò traduzzioni di Don Tadeusz. 

È comu na linguista ca Grabowski dirigi la sizzioni grammatica di l'Académia d'espéranto. Dû sò mpegnu, avemu lu  granni dizziunariu Pulaccu-Espéranto e Espéranto-Pulaccu. Ma cchiù mpurtanti sunnu li soi traduzzioni littirarî, spiciarmenti dâ puisia. 

Puemi scritti p'espéranto:

Supra lu situ Don Harlow si trova discussioni circa la littiratura espéranto:




#Article 154: Adrianu (mpiraturi) (138 words)


Adrianu (76 - 138), mpiraturi rumanu. Eriditò lu mpiru rumanu ô piriudu dâ massima espansioni comu succissuri di
Traianu ntô 117. Viaggiò assai ppi lu tirritoriu di 
lu mpiru nzina â morti ntô 138.

La pulitica chi purtò avanti fu chidda di cunsulidari li frunteri assai estesi di 
lu mpiru. Ppi stu scopu dicidò di ritirarisi di la Mesopotamia. Di l'autra banna 
di lu mpiru, â Gran Britagna dicidò di construiri nu muru, ca ancora ê jorna nostri si chiama vallu di Adrianu, ppi siparari lu tirritoriu rumanu 
dî Celti chi abbitavunu la Scozzia di l'èbbica, e chi nun si suttumisunu mai
ô putiri rumanu.

Funnàu la cità di Adrianòpuli, nti l'odierna Turchia.

La fijura di Adrianu ispirau unu dî massimi capulavori di la littiratura francisi dû vintèsimu sèculu, li Mimori di Adrianu di la scrittrici Marguerite Yourcenar.




#Article 155: Moju d'Alcàntara (473 words)


Moju d'Alcàntara evi un cumuni di 804 abbitanti dâ pruvincia di Missina. 

 
Li primi nutizzî stòrichi supra lu Moju sunnu dû 1400, quannu lu paisi era feudu dû dutturi Tommasu Turturici; a chistu cci lu detti la riggina Eleonora, la mugghieri di Ferdinannu II d'Arauna. Appoi passau a signurìa di Lanza ppi via dû matrimoniu tra Rosa, figghia dû Turturici, e Manfredi Lanza. Capustìpiti di Lanza fu lu Duca Ernestu di Baviera ca ntô 970, p'arripagallu dû so valuri di capu d'armi, fu chiamatu Capitanu da Lanza ranni; di ca lu nomu dû llustri casatu dî quali discinnenti accattaru ntê sèculi feudi e signurìi nta tutta l'Italia e in Sicilia. 

La nàscita ufficiali dû paisi dû Moju s'appi ntô 1602, sutta la riggenza di Palmeriu Lanza; nta ddu annu, nfatti, l'otorità règgia ci cuncessi la licentia populandi. Unni oi c'è lu Municipiu li Lanza fìcinu frabbicari lu palazzu barunali. Li signa dâ prisenza ô Moju dâ signurìa Lanza si vìdunu nzinu a oi pirchì li disinnenti ancora pussèdunu tirreni ntâ chiana ô Moju. Lu 27 di giugnettu dû 1928, lu reggimi dû fasciu accurpau Moju a la vicina Marvagna, riunennu li du' centri sutta lu nomu dî Lanza. Lu 21 di jinnaru, 1947, cu l'avventu dâ ripùbblica, un decretu dû Capu dû Statu spartìu di novu li du' cumuni.

La veggetazzioni ca c’evi attornu ô Moju è a tìpica macchia mediterranea. Ntê campagni cchiu àuti ci sunnu alivariti e vigni, mentri a Chiana o Moju, ca evi ricca di acqua, è chiantata a ortaggi e, suprattuttu, a pèrsica. La coltivazzioni di pèrsica rapprisenta a stu mumentu, lu principali ntroitu ecunòmicu dû paisi. Comu infatti, stu fruttu sapuritu veni cilibbratu ogni annu cu la famosa “Sagra delle pesche”. La secunna dumìnica d’austu si organizza na festa unni vènunu offerti a li visitaturi li pèrsica priparati in tanti modi: ntô vinu, gelatu di pèrsica, torta, granita, marmellate ecc.
Lu Santu patronu dû Moju evi San Gnuseppi lavuraturi ca si festeggia a secunna dumìnica di maju, mentri cchiù canusciuta evi la “Fera ô Moju”, una di cchiù antichi e di l’ùrtimi feri di bestiami ca si fannu ancora in Sicilia. A sta fera, ca si svolgi nta l’ùrtima simana di sittèmmiru, vènunu genti macari da Calabbria picchì si ponnu accattari tanti attrezzi oramai diffìcili di truvari in giru, specialmenti pi cavalcaturi. Assemi a Fera, di vènniri â dumìnica, vènunu tanti piddirini dî paisi vicini pi devozzioni di lu “Signuruzzu”, un Crucifissu di lignu, sculpitu ntornu ô 1630 di Frati Umili di Petralia, artista canusciuti pi aviri fattu, si dici, trentatrì statui dû Signuri ca sunnu sparsi ntê chiesi da Sicilia, da Calabbria affinu a Malta.Ma li studi più ricenti ci dicinu ca lu Crucifissu di Malta fu fattu da Frati Innocenzo di Pitralia. Di Frati Umili è assai canusciutu macari l”Ecce Homo” di Calvarusu, vicinu Missina.




#Article 156: Jaciriali (462 words)


Jaciriali (o Aciriali spissu accurzatu n Jaci o Aci) è un cumuni di 51.601 abbitanti dâ pruvincia di Catania. 

Jaciriali assetta 215 Km. di Girgenti (Agrigento), 143 Km. di Nissa (Caltanissetta), 16 Km. di Catania, di quali pruvincia apparteni, 108 Km. di Castrugiuvanni (Enna), 80 Km. di Missina, 265 Km. di Palermu, 120 Km. di Raùsa, 74 Km. di Saraùsa (Siracusa), e 372 Km. di Tràpani.

Lu cumuni havi n'aria di 3.996 èttari e la denzitati d'abbitazzioni fa 1.290 abbitanti pi chilòmitru quadratu. Si nni acchiana inta na zona di coddi costali e posta a 302 metri supra lu liveddu di lu mari.

Jaciriali pruduci n’abbunnanza robbusta di citrati, ciriali, virdura, e frutta. Assai sviluppata è la criscenza di vacchi e pècura. Si pòtinu gòdiri li prudotti lucali nna l’annuali “Fiera del Bestiame” di giugnettu. Na specialitati di l’artiggiani è chidda fatta n ferru di bàttiri e n petra làvica, a causa di lu locu supra nu territoriu làvicu. Li raccami fatti a manu sunnu puru di mpurtanza notàbbili.

Lu nomu Aci veni di la palora greca Akus. Signìfica penitranti e fa riferimentu a la friggidizza di lu ciumi di lu stissu nomu, chiddu ca fu cuvertu di na ciumara làvica. Duranti l’èbbica rumana fu chiamatu Aquilia. Fu distruttu di nu terrimotu nna lu 1169 e tannu rifabbricatu cu lu nomu Aquilia Nuova.

Nna lu 1326 lu paìsi fu trasutu e bruciatu di lu rei Robertu di Nàpuli. Li citatini scapparu nta na cullina vicina unni fu funnatu lu prisenti centru. Nna lu 1642 fu battizzatu di lu rei Filippo IV Città Regia d’unni vinni lu propiu nomu Jaciriali. Fu distruttu arreri di nu terrimotu nna lu 1693. Doppu, si sviluppau assai e criscìu cchiù granni cu la fabbricazzioni di tanti monumenti e centri culturali.

Cci sunnu tanti esempii di particulari intiressi architettònici. Lu rumànicu-gòticu Duomo di lu sèculu XIV cunzerva la cappella di Santa Venera e la so statua d’argentu. La Chiesa di San Sebastiano teni na facciata di tìpicu stilu baroccu di lu sèculu XVII. Cc’è puru La Basilica dei Santi Pietro e Paolo di lu 1600. 

Li cchiù nottàbbili struttura nta lu centru urbanu sunnu lu Palazzo comunali di lu 1659, quali cunzerva nu riccu portali, e lu Palazzo Modò cu maravigghiusi mènzuli illustrati. Lu stabbilimentu di li Termi di Santa Venera offri na facciata niuclàssica di lu 1873.

L'abbitanti sunnu chiamati acitani o jacitani 'n sicilianu e acesi (o acitani) 'n talianu.

Aci Plàtani (o Jaci Plàtani) è na frazzioni di Jaciriali.

Jaciriali si dici Jaci n dialettu catanisi.
N'do 2008 Miriam Leone, na picciotta ca a Jaci sta n'do centru storicu, vinni eletta Miss Italia. Prima ancora idda ava statu a regina du Cannaluvari di Acireale, lu cchiu famusu di Sicilia

Jaci veni muntuata pi dû mutivi:




#Article 157: Giuseppi Verdi (179 words)


Giuseppe Verdi - (Roncole di Busseto 10 di uttuviru 1813 - Milanu, 27 di innaru 1901) - fu unu dî massimi cumpusitura taliani dô Ottucentu, auturi di paggini musicali ndimenticabbili e di miluddrammi assai amati chi fannu parti stabbilmenti dô ripirtoriu operisticu. La sò vita fu, armeno n gioventù, assai travaggiata, sinnata di lutti e tribbolazioni, custiddata puru di anni di galera - secunnu li sò stissi paroli - quannu si vidiva custrettu a scriviri paggini musicali sulu pi campari.

Sti vicissitudini fuorru però cumpinsati dô successu dê sò cumpusizzioni chi raperru ô tiatru pi musica orizzonti prima mai isplorati. Pi certuni, resta mimurabbili sà prisunta rivalitati ccu Richard Wagner. Resta comunqui gravata ntâ storia dâ musica la triloggia di l'ôpiri Rigoletto, Traviata e Trovatore, cumpunuti tra lu 1850 e lu 1853. N'àutra òpira assai canusciuta di Verdi è l'Aida, cumpunuta pi la graputa di lu canali di Suez.

Scrissi puru n'òpira ispirata a unu dî fatti storici cchiù mpurtanti dâ Sicilia, I vespri siciliani, chi ancora oggi è n'òpira tra li cchiù pupulari e cchiù rapprisintati di Verdi.




#Article 158: Pianeta extrasulari (328 words)


Nu corpu cilesti ca firrìa ntunnu a na stidda diffirenti dû suli e ca nun brilla di luci propia è nu pianeta extrasulari. Lu sistema furmatu dâ stidda e dî pianeti e di l'àutri corpi cilesti ca ci firrìanu si chiama sistema extrasulari. Li pianeti ca firrìanu ntunnu trunu ô suli formunu lu Sistema solari.

Nzinu ô 1995 l'esistenza dî pianeti extrasulari era cuntruversa. Nun stralucinu di luci propia e di massi rilativamenti nichi (massimu 7 cintesimi dâ massa dû suli), pi longu tempu fu mpussìbbili idintificàrili, nzinu â scuperta dî primi pianeti extrasulari fatta di l'astrònumi Michel Mayor e Didier Queloz. 

A l'accuminzagghia li pianeti extraulari ca s'arrinscìa a ussirvari èranu pianeti giganti gassusi, sìmili a Giovi o videmma cchiù granni. La tecnica usata pi la scuperta dî primi pianeti extrasulari fu chidda dî pirturbazzioni gravitazziunali. Nu pianeta nun firrìa esattamenti ntunnu â sò stidda, ma lu pianeta e la stidda firrìanu tutti e dui ntunnu ô centru di gravitati cumuni. Puru ca lu pianeta nun si pò ussirvari dirittamenti, la pirturbazzioni ca lu pianeta asercita supra la sò stidda pruduci nu muvumentu unnulatoriu apparenti ca si pò misurari ô telescopiu. Canuscennu la distanza dâ stidda, e la sò massa, si pò ditirminari la massa dû pianeta, lu piriudu di rivuluzzioni e lu raggiu dâ sò orbita ntunnu â sò stidda. Chistu pirmisi di scòpriri pianeti ca eranu ô prinicpiu rilativamenti grossi, e ca firriavanu a na distanza rilativamenti curta dâ stidda. Sti pianeti sunnu canusciuti cu l'appillativu di Giovi càuri, pi la simigghianza chimica â Giovi, e pi la timpiratura supirficiali stimata.

Cu l'affinamentu dî strummenta di rilivazzioni s'agghicau versu lu 2005 a ussirvari pianeti di na massa cumparàbbili a na cinquina di voti di chidda dâ Terra, e ca si prisumi di tipu rucciusu.

A pàrtiri dâ prima scuperta dû 1995, fu pussìbbili ussirvari e pruvari l'esistenza di pianeti nti nu nùmmaru cunsidiràbbili di stiddi. Nzinu ô 2010 sunnu ammeri 450 li pianeti extrasulari canusciuti.




#Article 159: Fori Mpiriali (385 words)


Li Fori Mpiriali cumprenninu na seri di chiazzi munumintali fabbricati tra un seculu e menzu (tra lu 46 a.C. e lu 113 d.C.) ntô coru dâ citati di Roma dî mpiraturi.

Giuliu Cesari dicisi di custruiri na granni chiazza ô sò nomu, lu Foru di Cesari, chi fu nagurata ntô 46 a.C. (prubabilmenti ancura ncumpreta e fu tirminata poi di Augustu).

Augustu avìa prumessu pi votu un tempiu a Marti Ultori pâ cugnintura dâ battagghia di Filippi dû 42 a.C., ntâ quali iddu stissu e Marcu Antoniu avìano scunfittu l'assassini di Cesari e dunca vinnicatu la sò morti. Lu tempiu vinni êffittivamenti naguratu sulu doppu 40 anni, ntô 2 a.C., nzitatu nta na secunna chiazza munumintali, lu Foru di Augustu.

Sutta lu mpiraturi Vespasianu vinni custruita n'autra granni chiazza, siparata dû Foru d'Augustu e di chiddu di Cesari dâ via di l'Argiletu, chi mintìa in cummunicazzioni lu Foru Romanu câ Suburra, e cchiù spustata versu la Velia (in dirizzioni dû Colusseu). Stu cumplessu nun fu cunziddiratu in uriggini comu unu dî Fori Mpiriali, e è nfatti canusciutu cû nomu di Tempiu dâ Paci.

Puru la forma era diffirenti: si trattava dûn vastu quadrilateru circunnatu di portici, cû tempiu nzitatu ntô porticu dû latu di funnu. Sparti l'area cintrali nun era lastricata comu na chiazza, ma sistimata a iardinu, cu vaschi d'acqua e basamenti pi statui, chi nni facìano un veru e propiu museu apertu a tutti li venti.

Dumizzianu dicisi d'unificari li cumplessi pricidenti e nna l'area irrigulari rimasta libbira tra lu Tempiu dâ Paci e li Fori di Cesari e di Augustu, fici fabbricari n'autra chiazza munumintali chi li mintìa tutti in cummunicazzioni tra iddi.

La morti di Dumizzianu mmenzu ntrichi fici ca lu cumplessu, già quasi tirminatu, fussi naguratu dû sò succissuri Nerva e chi di sti prindessi lu nomu di Foru di Nerva. 
È canusciutu tuttavia puru comu Foru Trasitoriu, a causa dâ funziona di passaggiu chi prisirvau ô postu dâ via di l'Argiletu.

Li prugetti di Dumizzianu eranu forsi stati ancura cchiù ambizziosi e forsi già sutta lu sò regnu si eranu accuminzati li travagghi di sbancamentu dâ sedda muntagnola chi culligava lu Campidogghiu cû Quirinali e chiudìa la vaddi dî Fori versu lu Campu Marziu, in dirizzioni dâ Chiazza Vinezzia, limitannu lu spazziu a dispusizzioni pî cumplessi munumintali â luntana.




#Article 160: William Shakespeare (282 words)


William Shakespeare (Stratford-upon-Avon, 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 di aprili, 1616) fu unu dî scritturi, poeta cchiù granni dâ storia nglisi. Li sò opiri ppi lu tiatru sunnu di mpurtanza fondamintali.

Shakespeare vivì a cavazzu tra lu XVI e lu XVII seculu,in n'a periudu nta cui si stava passannu tra l'età du mediuevu allu munnu mudernu. Nellu 1558 sullu tronu dellu sò regnu salì Bettina I du regnu attaccatu, inagurannu 'n periudu di ciuritura dilli arti e macari curturali chi da iddra pigghià lu nomi(da Bettina). Lu patri di William, John, si trasferì,nta metà dillu Cinquecento, da Snitterfield a Stratford-upon-Avon, dunni addiventà guantaio e cunciaturi.

Lu patri di William arrivau a Avon e si pigghià la figghia di unu riccu(e bonu fici),so mugghieri avia nu nomi tantu beddu Mary chi 'n sicilianu addiventa Maria,comu la maronna.Ma poi addivintau politicu e truffaturi e si addebbita cumu tutti e fu custrettu a cederi le terre e macari qualche cullana di so mugghieri.Poi da iddri ru nascì William.

Ntrà li so grandi opiri, Giulietta e Romeo, Amletu, ma puru Tantu trafficu pì nenti na storia mpustata ntà Sicilia a Missina, unni lu riccu Leonato nvita ntà so casa lu principi Don Pedro. 

Nu studiusu rausanu, Martinu Juvara, avanzau ntô 2000 l'ipòtisi chi Shakespeare era sicilianu. Puru lu giurnali di Londra lu Times si ni uccupau. Secunnu st'ipôtisi l'òpira fu scritta n sicilianu di Michilàngilu Floriu, nu cuginu di Giuvanni Floriu, vinutu di Missina, assicutatu pâ sò fedi calvinista e chi, agghicatu ntô Regnu Unitu, pigghiau lu nomu di nu picciottu di Stratford, menzu parenti, mortu a 18 anni, William Shakespeare. secunnu st'ipòtisi, Shakespeare è la traduzzioni di Scrolla Lancia lu cugnomu dâ matri di Michilàncilu Floriu.




#Article 161: Cristòfuru Culommu (176 words)


 Cristòfuru Culommu (nasciutu ntô 1451 - mortu lu 20 di maiu 1506) fu un navigaturi e spluraturi italianu. La cità di nàscita nun è certa, ma è ricanusciutu di tutti comu ginuvisi. A Gènuva c'è ancora oi na casa ditta di Culommu unni abbitau quannu era già granni.

La figura di Cristòfuru Culommu ristò ntâ storia pirchì ntô 1492 lu navigaturi italianu guidò na spidizzioni attraversu l'Ocèanu Atlànticu ccu tri caravelli: la Niña, la Pinta e la Santa María . Lu scopu era chiddu di aggicari ntê Indî ppi la via occidintali, ccu la cunvinzioni chi lu diàmitru di la Terra era abbastanza pìcciulu ppi fari la travirsata .
La travirsata fu rializzata ccu la bannera dû regnu di Castigghia.

Li càlculi di Culommu èranu fàusi. Lu diàmitru dâ Terra era cchiù granni di chiddu chi iddu cridìa. La sò furtuna fu chi nta la travirsata c'era nu cuntinenti novu. Nzinu â fini da sò vita Culommu cridìa d'èssiri arrivatu a l'Indi. Sulu Amerigu Vespucci era cunvintu chi lu cuntinenti unni Culommu avìa sbarcatu era novu.




#Article 162: Napuliuni Bonaparti (129 words)


Napuliuni Bonaparti (15 di austu 1769 – 5 di maiu 1821) fu ginirali di la rivuluzzioni francisi. Fu mpiraturi dâ Francia e re d'Italia cu lu nomu di Napuliuni I dû 1804 ô 1814, e brivimenti puru pi tri misi ntâ primavera dû 1815.

Napuliuni è cunziddiratu nu geniu militari, e ha cumannatu diversi campagni militari cu successu, macari ca persi cocca battagghia di manera altrittantu spittaculari.

Sutta lu sò duminiu, quasi tutta l'Europa occidintali fû suttamisa. La sò fini cuminzau cu la ritirata doppu la campagna di Russia dû 1812, unni lu sò esèrcitu di 600.000 òmini (la Grande Armée) vinni distruttu, e doppu quannu persi la battaglia contra li nglisi a Waterloo. Fu catturatu, pi èssiri pòi trasfirutu a Sant'Èlena ntô 1815, unni murìu 6 anni doppu.




#Article 163: Angola (437 words)


L'Angola (ufficiarmenti, n purtughisi, República de Angola, ntê varî lingui lucali: Repubilika ya Ngola) è nu paìsi ca s'attrova ntô sudovest di l'Àfrica. Cunfina câ Namibbia, la Ripùbbrica Dimucratica dû Congu, lu Zambia e l'Ocèanu Atlànticu. 

Fu n'antica culonia portughisa, ca avi risorsi naturali assai mpurtanti, comu lu pitròliu e li diamanti. Lu so' sistema di cuvernu è la dimucrazzia multipartìtica, cu nu reggimi assai prisidanzialista.

L'abbitanti origginali di chidda ca oi è l'Angola furu cacciaturi e cuntadini ca parràvanu la lingua Khoisan, ca èranu picca e assai spani e luntani ntra iddi. Câ spanzioni dî pòpuli bantu, ca agghicaru ntô tirritoriu di l'Angola partennu di l'annu 1000, si junceru a l'àutri gruppa o si nni jeru puntannu versu sud. Quarchi gruppu di chisti ancora si pò ncuntrari ntô sud di l'Angola e ntô nord dû Botsuana e dâ Namìbbia.

Li bantu eranu nu pòpulu di cuntadini e cacciaturi ca capaci ca accuminciaru li so' migrazzioni dû voscu ùmitu, nta chiddi ca oi sunnu la Niggeria e lu Càmerun. Li gruppa si dividìanu e si juncìanu, furmannu, ntô XIV e lu XVII sèculu, na serî di regni.

Ntô 1482, â trasuta dû ciumi Congu, agghicau na flotta portughisa, cumannata di Diogo Cão. Chistu fu lu primu cuntattu cu l'antinati di l'angolani di oi e a lu prucessi di culonizzazzioni ca durau pi cincu sèculi.

Lu Portugallu si stabbilìu nta stu tirritoriu ntô 1483 ntô ciumi Congu. Nta lu 1575 na culonia portughisa a Luanda stabbiluta fu, basata ntô cummerciu dî schiavi. Li portughisi si pigghiaru a leggiu a leggiu lu cuntrollu dâ costa e doppu na serî di trattati, guerri e sciarri, furmaru la culonia d'Angola.

L'ulannisi occuparu Luanda a pàrtiri dû 1641 nzinu ô 1648, facennu abbrìsciri na para di Stati contra li portughisi. Ntô 1648, lu Portugallu si ripigghiau Luanda e accuminciaru na riconquista militari di l'àutri stati ca finìu câ vittoria portughisa ntô 1671 e purtau a lu controllu tutali dû tirritoriu. Nta lu 1951, a la culonia n'àutra catigorìa cci dèsiru, ovveru pruvincia d'ultramari, chiamata macari Àfrica Occidentali Portughisa.

Quannu lu Portugallu scummittìu pi nu statu multirazziali doppu lu prucessu di culonizzazzioni, abbrisceru tri muvimenti pâ nnipinnizza:

Avanti di na guerra nnipinnista di 14 anni, accuminciata lu 4 di frivaru dû 1961, e doppu la Rivoluzzioni dî Galòfara ntô Portugallu, l'Angola si pigghiau la so' nnipinnizza nta lu 1975.

Avanti cu st'eventi, cci fu na guerra civili ntra li tri fazzioni ca durau nzinu ô 2002 e p'accamora tuttu parirìa tranquillu. L'8 Nuvèmmiru dû 2008, l'Angola s'allìau chî truppi dâ Ripùbbrica Dimucratica dû Congu, cunzumata dâ Sciarra dû Kivu.

L'Angola è na ripùbbrica.




#Article 164: Burchina Fasu (153 words)


La Ripùbbrica dû Burchina Fasu eni ripùbbrica di l'Africa uccidintali di circa 14 miliuna d'abbitanti. La capitali è Ouagadougou. È circundata di sei nazziuni: lu Mali ô nord, lu Niger ô livanti, lu Benin ô sud-est, lu Togo e lu Gana ô midriunali, e la Costa d'Avoriu ô sud-ovest.

Lu Burkina Fasu s'attrova ntâ parti uccidintali di l'Africa. Lu tirritoriu dû Burkina Fasu, ca nun havi sboccu ô mari, veni suddivisu in 45 pruvinci:

Comu la quasi tutalitati dî nazziuni àfricani, lu Burkina Fasu addiventa nnipinnenti ntâ sècunna mità dû XX sèculu. Â ccuminzatina, diriggenti comu Patrick Senkara ncuraggianu na pulitica nnirizzata versu l'autunòmia alimintari e la scularizzazzioni dî picciriddi.  Senkara fu ammazzatu ntô 1987, annu n cui nu sò ex cumpagnu di luttapâ nnipinnenza Blaise Compaoré pigghia lu putiri pi mantinillu nzinu ô 2014. Ntô 2014 na rivorta pupulari cunnanna Compaoré all'esiliu e nu prucessu.

Lu Burchina Fasu è na ripùbbrica parramentari.  




#Article 165: Arsen Kotsojev (218 words)


Arsen Kotsojev (Lingua ossezziana Коцойты Арсен) (15 di jinnaru 1872 - 4 di frivaru 1944) è unu dî funnaturi dâ prosa ossezziana, e appi na nfluenza grannissima supra la criazzioni dâ lingua ossezziana e li formi cchiù usati. Participau nta tutti li primi giurnaleddi e era unu di primi pubbricanti ossezziani.

Kotsoyev nascìu nta na famigghia pòvira, ntê banni rurali ossezziani (ô paisi di Gizel, vincinu a Vladikavkaz). 

Ntô 1902 Kotsoyev fici parti dâ rivurtura di Gizel causannu la sò espulsioni di sta banna. Jiu ntâ l'0ssezzia miridiunali, unni cuntinuau a fari lu maistru di scola e scrìviri cunti e saggi.

Ntô 1910 accuminza pubbricannu na rivista chiamata Ӕфсир (Æfsir, spigghiu di furmentu). La rivista arriniscìu pi sulu 14 edizzioni, ma appi na grannissima nfluenza supra la littiratura e la lingua ossezziana. Tanti òpiri celibbri dâ littiratura ossezziana vinniru pubbricati pâ prima vota nta Æfsir.

Doppu la rivuluzzioni d'uttùviru, Kotsoyev addiventa assai celibbri. Murìu a Vladikavkaz e lu sò tabbutu s'attrova ntô jardinu dû museu littirariu.

La maggiuranza dî cunti di Kotsoyev sunnu tragici. Si trattanu dî tradizzioni stritti dî viddani, p'asempiu la vendetta, irad (la dutta dâ sposa), liggenni, ecc. Arsen Kotsoyev scrissi assai dû postu di na pirsuna dâ cultura tradizziunali ntra lu novu munnu d'Europa, circa lu distinu dî viddani ntra li cità cchiù granni.




#Article 166: Regnu Unitu (255 words)


Lu Regnu Unitu di Gran Britagna e d'Irlanna dû Nord è na nazziuni europea funnatrici di l'Unioni Europea. La forma di cuvernu è la munarchìa parramintari. Lu primu ministru è Boris Johnson e lu capu di statu è la riggina Elisabetta II dû Regnu Unitu

L'Irlanna dû Nord è na pruvincia e havi nu cuvernu propriu.

Galles e Scozzia sunu nazzioni custituenti e hannu, macari iddi, nu cuvernu propriu.

La Nglaterra nun havi, accamora, nu cuvernu propriu.

Lu tirritoriu cumprenni l'ìsula dâ Gran Britagna, ca si cumponi di divirsi riggiuni (la Nglaterra, lu Galles, la Curnuvagghia, la Scozzia a nord), e l'Irlanna dû Nord. Àutri tirrituri e culonî sparsi ntô munnu fannu parti dû Regnu unitu, ntra cui l'ìsuli Falkland, l'arcipèlacu di Pitcairn, la rocca di Gibbilterra.

La citati di Londra, capitali dû Regnu, è ntâ Nglaterra.

Arcuni di li primi scritti supra la storia di lu Regnu Unitu sunnu di Tacitu 

Quannu Cesari cunquistò la Gaddia, mannò dui spidizzioni pi vìriri chi era dda terra ca vidìa di na costa. Scari eranu li nutizzi. Agricola suttamisi li genti varvari ca viviànu nta l'ìsula, ma li genti di dda terra ca chiamamu Scozzia mai furu suttamisi. Nu mur fu isatu di lu Mpiraturi Adrianu pi diffinnirisi di sti genti, secunnu iddi billicusi, ca nun si facìanu suttamittiri.
Cu la fini di lu mperu d'uccidenti, l'ìsula si spartìu e pi sèculi arristò siparata. Li primi nvasura furu l'Anglu-Sassuni ca ntra lu III e lu VII sèculu si sparteru li tirrituri dâ Gran Britagna funnannu diversi regni.




#Article 167: Innia (169 words)


L' Innia cû sò miliardu e centu miliuna d'abbitanti è, doppu d'a Cina, la secunna nazzioni dû munnu pi nummuru d'abbitanti. Lu tirritoriu di l' Innia è situatu a orienti di l'Ocèanu Innianu. La cità di Nova Delhi è la capitali. 

N'èbbica antica Alissandru Magnu agghicau nzinu all'attuali India, prima di arriturnârisi a uccidenti. A pàrtiri dû primu sèculu, lu nord di l'India, nzinu a valli dû Gangi fici parti di nu mpiru di uriggini cinisi, lu Mperu Kushan, e chistu nzinu ô III sèculu circa. Pi tuttu lu mediuevu l'India fu nfluinzata n parti di la spansioni di l'Islam, cu cuverni di ispirazzioni mussurmana, comu chiddu ca desi uriggini â cèlibbri epupea ca purtau â custruzzioni dû Taj Mahal.
Versu lu 1600 l'India è occupata pi quasi la tutalità dû tirritoriu suio dî Mogol, nu pòpulu mussurmanu vinutu di l'attuali Afganistan. Li Mogol rignaru nzinu all'uccupazziuni ngrisi dû XIX sèculu.
Culònia nglisa, cunquistau la nnipinnenza ntô 1948 grazzi ê rivinnicazzioni ispirati dû muvumentu nun viulentu di Mahatma Gandhi.




#Article 168: Charles Darwin (134 words)


Patri di la tiurìa di l'evoluzzioni, Charles Darwin (12 di frivaru 1809 – 19 di aprili 1882), biòlugu e viaggiaturi. Â fini di nu viaggiu chi lu purtau a circumnavigari lu cuntinenti miricanu a bordu dû Beagle, scrissi dù òpiri chi hannu canciatu la storia dâ bioluggìa e di l'antropoluggìa:
 

N particulari l'idìa di l'evoluzzioni ci vinni ussirvannu li diversi speci di aceddi e tartaruchi chi vitti nti l'ìsuli di l'arcipèlacu equadorianu dî Galapagos. 
La sò tiurìa fu assai cuntruversa e rivoluzziunaria, ma cô tempu s'affirmau comu una dî scuperti cchiù mpurtanti di l'umanitati.

Ancora oi, ntê Stati Uniti ci sunnu certi paisi dî stati dô Sud unni li cuverni lucali, nun pirmèttinu ê carusi dê scoli di nzignàrisi la tiurìa di l'evoluzzioni, giudicata comu troppu radicali e contra li principia dâ riliggiuni cristiana.




#Article 169: Innu di Sicilia (166 words)


Nni l'ùrtimi anni l'Assimbrea Riggiunali Siciliana aduttau nu innu sicilianu ufficiali. Chiamatu Matriterra (n sicilianu) o Madreterra (n talianu).  

L'innu chi ora è chiddu ufficiali dâ Sicilia, vinni arriscidutu dû Prisidenti Sarvaturi Cuffaru. Fu cumpunutu dû  Maistru Vicenzu Spampinatu e si chiama Matriterra (o Madreterra pi talianu). Li primi e l'ùrtimi versi pi talianu (cci nni sunnu cincu) sunnu li sèquiti:

Prima di sta scigghiuta, jennu darreri, cc'èranu àutri canzuni chi a nu tempu o n'àutru vìnniru cunziddirati comu un innu di Sicilia.  

Tali asempiu è lu duettu spinciusu Suoni La Tromba dû Secunnu Attu di l'òpira di Vicenzu Bellini:  I Puritani.  Vinni rapprisintata pâ prima vota a Pariggi lu 25 di jinnaru, 1835.  L'abbinimenti s'ammàttinu duranti la guerra civili di Nghilterra nni l'anni 1640. 

N'àutra canzuna laudata pû stissu modu, era:  Rose Di Sicilia.  Li palori foru scritti di Attiliu Castrugiuvanni mentri ca era 'n càrciri duranti l'anni 1940, e la mùsica vinni scritta di sò soru.  Ccasutta si vidi lu riturnellu e l'ùrtimu versu:




#Article 170: Lìbbia (592 words)


Paisi di l'Africa dû Nord, la Lìbbia si affaccia ntô Mari Meditirraniu a Nord, unni si trovunu tutti li cità cchiù mpurtanti, tra cui la capitali Trìpuli. La pupulazzioni dâ Libbia è di circa 5,5 miliuna di pirsuni, e la sò supirfici è di quasi dû miliuna di chilomitri quatrati, quasi tutti occupati dû desertu dû Sahara

La storia dâ Libbia cuminza cchê Fenici. Li greci e li romani l'occuparru e versu lu secunnu seculu d.C. la Libbia arrivò â massima mpurtanza ppî tempi. La cità di Leptis Magna è tistimoni ancora oggi di la mpurtanza chi ddu tirritoriu avia all'ebbica, ô puntu ca
nu mpiraturi rumanu, Sittimiu Siveru, fu origginariu di ddà.

N'èbbica mediuevali, la storia dâ Libbia si cunfunni cu la storia dî cunquisti àrabbi. A mità dû XII sèculu la cità di Tripoli cadi sutta lu cuntrollu nurmannu dû Regnu di Sicilia. L'islamizzazzioni permia la storia dâ Libbia pi diversi sèculi, sutta lu duminiu uttumanu. Cu la caduta di lu mpiru uttumanu, la storia dâ Libbia si ncrocia attorna cu la storia d'Italia. La Libbia addiventa na culònia italiana. Travagghiatura italiani (assai puru dâ Sicilia) agghicanu a Tripoli e Bengasi pi custruiri e ammudirnari li cità. Lu spiritu dâ culunizzazzioni italiana è pirò riciputu nigativamenti dâ pupulazzioni. Doppu aviri uttinutu la nnipinnenza e nstauratu nu regnu, ntô 1969 na rivuluzzioni capiata di Muammar Gheddafi nstaura nu riggimi chi amministrau lu Paisi nzinu ô 2011. Di lu misi di frivaru dû 2011 na guerra civili uppòni li forzi di Gheddafi, ca controllanu Tripoli a chiddi di lu Cunsigghiu nazzionali di transizzioni ca pigghiau lu cuntrollu di Bengasi, di Misurata e di àutri cità a uccidenti di Tripoli. Â fini d'austu Gheddafi persi Tripoli. Lu Paisi tummau difinitivamenti sutta lu cuntrollu dû CNT câ cunquista di Sirti l'ùrtima cità fideli a Gheddafi e l'ammazzatina di Gheddafi stissu. 

La Libbia attraversa accamadora nu piriudu di transizzioni ca avissi a purtari a elizzioni lìbbiri na nova custitutzzioni e nu novu parramentu.

La Libbia s'affaccia ntô Mari Meditirraniu cintrali, a circa 400 chilomitri ô sud dâ Sicilia. A Est cunfina ccu l'Egittu, a ovest ccu la Tunisia e l'Algiria, ô sud ccû Ciad. La costa dâ Libbia è spartuta nti la Tripulitania a uccidenti e la Cirinaica a est dû Golfu dâ Sirti. Lu Fezzan è n'autra riggiuni e currispunni a parti sud uccidintali dû Paisi. 

La forma di cuviernu dâ Libbia è ufficialmenti socialista. Lu capu dû cuviernu, Muammar Gheddafi è puru lu leader dâ rivuluzzioni chî ntô 1969 lu purtò ô cuviernu. Gheddafi ha diriggiutu lu Paisi di manera assai cuntruversa. Di na manu la sò pulitica basata supra li principi dû libbru virdi ispiratu dî principi di l'egualitarismu socialista, fu tali chi ogni forma di fanatismu riliggiusu ha statu ripressa cu forza. Di l'autru latu la Libbia ha statu accusata di essiri na dittatura, ostili ê paisi dimucratichi, alliata dî tirruristi, ô puntu chi ntô 1986 fu oggettu di bummardamenti amiricani pi ritursioni contra n'attintatu a Birlinu attribbuitu ê libbici. La Libbia ha statu cunnannata a n'embargu ntirnazziunali di unni niscìu sulu all'inizziu dû XXI sèculu quannu Gheddafi pubblicamenti dichiarau la lotta ô tirrurismu ntirnazziunali e la nurmalizzazzioni dî rapporti ntirnazziunali chî paisi Europei e chê Stati Uniti.

L'ecunumia dâ Libbia si basa supra l'esportazzioni dû pitroliu e di sò dirivati, esportati sopratuttu n'Italia e n'Europa. N'oleodottu traversa lu mari chi lu sipara dâ Sicilia.

Lu turismu è puru n'attività ecunomica chi si sviluppa annu doppu annu. Leptis Magna è la distinazzioni cchiù mpurtanti ppê turisti, ma ancora sfruttata assai picca.

 




#Article 171: Cantuni di Neuchâtel (226 words)


Neuchâtel è nu cantuni svizziru ccu capitali Neuchâtel. Autri cità mpurtanti sunnu La Chaux-de-Fonds, Le Locle, Boudry, Auvernier, Travers, Fleurier. Cunfina cu lu cantuni di Vaud, lu cantuni di Berna, lu cantuni Giura e la Francia. Una di l'attivitati ecunòmichi cchiù mpurtanti è na nnustria rulaggèra, mpiantata ccà ggià dû XVIII sèculu. Na bona parti dû tirritoriu littoraniu è cultivata a vigna. Lu cantuni è canusciutu puru pi la produzzioni di l'assenziu.

Abbitatu ntâ preistoria di pupulazzioni stabbiliti principarmenti vicinu la riva dû lacu, lu tirritoriu fu rumanizzatu doppu la cunquista dâ Gallia di Giuliu Cèsari versu lu 58 a.C.. La nfluenza latina ristau puru all'èbbica dî nvasioni bârbari dû quartu sèculu, quannu l'Alimanni si firmaru a quarchi chilmitru dû cantuni. La linia di pinitrazzioni di l'Alamanni, supra lu canali dâ Tène, sinna ancora òi la fruntera dû cantuni, e è puru fruntera linguistica. Ntô Mediu Evu si sviluppanu li primi cità (lu primu ducumentu chi muntuvìa Neuchâtel è dû 1011). Doppu nu pirìudu unni lu cantuni fu nu tirritoriu Burgundu, all'èbbica di Napuliuni diventa nu principatu prussianu e ntô 1815 trasi ntâ Confidirazzioni Elvètica. Ntô 1848 na rivorta pupulari accuminzata ntê muntagni dû cantuni ô Locle e â La Chaux-de-fonds, cancia l'urdinamentu pulìticu dû cantuni chi diventa na ripùbbrica. Accuminza lu sviluppu nnustriali, supratuttu grazzî â nnustria rulaggèra, chi cuntìnua pi tuttu lu vintèsimu sèculu. 




#Article 172: Mosca (Russia) (119 words)


Mosca è la
Capitali dâ Russia, e cunta 11.200.000 abbitanti. Si trova ntâ parti cintrali dâ Russia europea. E' attravirsata di lu ciumi Moscova. Funnata ntô 1147, la cità si sviluppau a partiri dô Cremlinu, chi origginariamenti era na furtizza. Lu Crimlinu oggi è nu situ chi ospita diversi chiesi e musei, e è puru lu seggiu du cuviernu dâ Russia.

La chiazza russa è lu centru di Mosca. Situata a latu dû Cremlinu òspita la cèlibbri chiesia di Basiliu lu biatu e lu mausoleu di Lenin. Degni di visita sunnu li chiesi chi s'attròvanu ntô pirìmitru dû Crimlinu; lu museu Pushkin e la Gallirìa Tretiakov. La mitrupulitana di Mosca è cèlibbri pi li sò dicurazzioni, musàici e stucchi. 




#Article 173: Prima guerra munniali (235 words)


La Prima guerra munniali (pi li cuntimpurànii Granni guerra) fu lu cunfrittu accuminzatu lu 28 di giugnettu dû 1914 doppu l'ammazzatina di l'archiduca Franciscu Firdinannu, aredi di lu tronu di lu Mpiru austru-ungaricu, chiumputa a Sarajevu (Bosnia) lu 28 di giugnu dû 1914 di parti di lu studenti nazziunalista serbu-busnìacu Gavrilo Princip, e accabbatu l'11 di nuvèmmiru dû 1918 cu la rinnuta di la Girmania. 

Â sò accuminzagghia la Prima guerra munniali vidi lu ncontru di lu Mpiru cintrali di Girmania e Austria-Ungarìa contru a la Serbia, lu Muntinegru, lu Bergiu e li nazzioni di la Ntisa Trìplici: Francia, Regnu Unitu (chî Dominion) e la Russia.

Lu cunfrittu s'allaricau succissivamenti a chiù nazzioni. Traseru n guerra alliati di lu Mpiru cintrali: lu Mpiru Uttumanu (1914) e la Bulgarìa (1915).
Traseru n guerra alliati di la Ntisa Trìplici: lu Giappuni (1914), L'Italia, ca lassau l'Allianza Trìplici (1915), lu Portugallu (1916), la Rumanìa (1916), li Stati Uniti (1917), Panama (1917), Cuba (1917), la Grecia (1917), lu Siam (1917), la Libberia (1917), la Cina (1917), lu Brasili (1917), lu Guatemala (1918), lu Nicaragua (1918) è lu Costarica (1918).

Tutti li cuntinenti participaru accussì ca si potti difiniri la guerra comu munniali, pi la prima vota ntâ storia.

Lu 25 di aprili dû 1915 nu squatruni di l'Australia e dâ Nova Zilanda cummattìa: li forzi d'ANZAC attàccanu la Turchìa ntâ pinisula di Gallìpuli unni mòrinu tanti surdati d'ogni latu.




#Article 174: Omu (635 words)


L' omu o òmunu (dû latinu homo) è un màsculu umanu adurtu, mentri la fìmmina adurta è chiamata fìmmina. Lu tèrmini omu (plurali: òmini) è utilizzatu pi nnicari la distinzioni biològgica tra li sessi, la distinzioni curturali ligata ô gèniri, o ntrammi. L'etati virili o adurta è lu pirìudu ntâ campata dû màsculu doppu la sò tranzizzioni di picciottu. Nummarusi culturi hannu riti di passaggiu pi simmuliggiari lu passaggiu a l'etati adurta di l'omu, comu lu sacramentu di la Cunfirmazzioni nta arcuni rami di la Cristianitati, lu bar mitzvah ntô Judaismu, o simpricimenti lu fistiggiamentu dû sidicèsimu, diciassittèsimu, diciuttèsimu, vintèsimu, vintunèsimu o trintèsimu cumpliannu, a secunna dû lìmiti jurìdicu o culturali, oppuru dâ cumparsa o maturazzioni dî caràttiri sissuali sicunnari e accriscimentu di chiddi primari, ntê sucitati tribbali o picca astrutturati.

Nu picciottu è un màsculu umanu jùvini, mentri la fìmmina jùvini è chiamata picciotta. Lu tèrmini picciottu è usatu pi nnicari la distinzioni biològgica tra li sessi, la distinzioni culturali ligata ô gèniri, o ntrammi. Doppu chi un picciottu junci l'etati matura, è chiamatu omu. Ci sunnu nummarusi eccizzioni culluquiali a l'usu di stu tèrmini. P'asempiu, la palora picciottu è macari usata cumunimenti quannu ci s'arrifirisci ô màsculu adurtu nta l'àmmitu di na rilazzioni affittiva, simulimenti â palora zitu o partner.

Pi tanti la palora omu mprica un certu gradu di maturitati e rispunzabbilitati a cui l'òmini jùvini 'n particulari ponnu spissu sèntirisi mpriparati, puru siddu ponnu sèntirisi troppu vecchi p'èssiri chiamati picciottu.

'N tèrmini di sessu, l'òmini pussèdinu svariati carattirìstichi sissuali chi li diffirènzanu dî fìmmini. Comu ntâ fìmmina, l'òrgani sissuali di n'omu sunnu parti dû sistema ripruduttivu. Li carattirìstichi sissuali sicunnarî sunnu cuimmurciuti nta attràiri na cumpagna o ntô scunfìggiri li rivali. Sti tratti sicunnari, tuttavia, sunnu macari spissu rilativi â ripruduzzioni 'n quarchi manera. Cuntrariamenti ê fìmmini, l'òmini hannu òrgani sissuali chi sunnu privalintimenti cunziddirati comu sterni, puru siddu tanti parti dû sistema ripruduttivu maschili sunnu nterni. La disciprina ca studia la ripruduzzioni ntô màsculu e l'òrgani assuciati è chiamata androluggìa. La maiuri parti di l'òmini (puru siddu nun tutti) hannu lu cariutipu 46, XY.

'N ginirali, l'òmini sùffrinu dî stissi malattìi dî fìmmini. Ci sunnu tuttavìa arcuni malattìi licati ô sessu chi ntirvennu sulu, o chiù friquintimenti, nta l'òmini.
P'asempiu l'autismu e l'urvitati ê culura sunnu chiù cumuni nta l'òmini chi ntê fìmmini.

Li fatturi biològgici nun sunnu ginirarmenti l'ùnici a ditirminari siddu na pirsuna si cunziddira di sessu maschili o menu; p'asempiu, tanti òmini nasceru senza na fisioluggìa tipicamenti maschili (obberu sunnu òmini transgender o tranzissuali; li stimi vannu di 1 a 2mila nzinu a 1 a 100mila), oppuru ponnu èssiri disturbi dâ diffirinziazzioni crumusòmica o urmunali (comu la sindromi di risistenza ê androggeni), o àutri cunnizzioni di ntirsissualismu; 'n arcuni casi niunati nizziarmenti judicati di sessu fimminili, hannu ntô tempu circatu d'aviri riassignatu lu sessu uppostu, e viciversa. (Si vidi macari idintitati di gèniri, rolu di gèniri e transman). Chiossai di lu 20% dî suggetti di sessu maschili, suprattuttu 'n USA, Filippini e Corea dû Sud, accussì comu Ebbrei e Musurmani nta tuttu lu munnu, subberu la circuncisioni, nu ntirventu cu cui s'ammudìfica l'aspettu dû peni, aspurtànnunni lu pripuzziu.

'N tèrmini di gèniri, l'òmini diffirìscinu dî fìmmini pi na varitati di cumpurtamenti. Si ponnu diliniari arcuni carattìstichi ginirarmenti assuciati a l'òmini; è mpurtanti arricurdari chi li siquenti hannu a èssiri cunziddirati sulu comu giniralizzazzioni (financhi nu stereòtipu) e nun hannu a èssiri cunziddirati signi distintivi di tutti l'òmini.

L'òmini sunnu spissu cunziddirati èssiri cchiù:

'N tèrmini d'apparenza estètica, picca òmini uccidintali pòrtanu cusmètici o abbillimentu ginirarmenti fimminili gender role. (Chistu è notu comu travistitismu, e è ginirarmenti dipruratu.) La moda cancia, tuttavia: nfatti lu nnussari juielli chi un tempu era pràtica assuciata ô gèniri fimminili, è oi cumuni tra l'òmini uccidintali; nnussari aricchini è pussìbbuli senza assuscitari ammiguitati.




#Article 175: Minirali (928 words)


Li minirali sunnu cumposti naturali furmati attraversu prucessi geològgici. Lu tèrmini minirali cumprenni nun surtantu la cumpusizzioni chìmica ma macari la struttura cristallina dû matiriali. La cumpusizzioni dî minirali varia dî sèmprici elimenti chìmici a sèmprici acchiana nzinu a agghicari a silicati tanti cumplessi (la maiuri parti dî cumposti urgànici sunnu sulitamenti sclusi), cu migghiara di formi canusciuti. Lu studiu dî minirali è diciutu mineraluggìa.

La struttura cristallina s'arrifirisci â dispusizzioni spazziali urdinata a longu raiu di l'atomi ntâ sò struttura muliculari. Asìstinu 14 dispusizzioni di basi di l'atomi ntê tri diminzioni e tutti li cristalli canusciuti ntràsinu nta una di sti 14 dispusizzioni.

Sia la cumpusizzioni chìmica chi la struttura cristallina cuncùrrinu a addifiniri nu minirali. Dui o chiù minirali ponnu aviri la stissa cumpusizzioni ma diffirenti struttura cristallina (sunnu diciuti polimorfi). P'asempiu, la piriti e la marcasiti sunnu ntrammi surfuri di ferru. Analugamenti, arcuni minirali hannu diffirenti cumpusizzioni chìmica ma stissa struttura cristallina: haliti (ch'è cumpunuta di sudiu e cluru), galena (surfuru di chiummu - è cumpunuta di chiummu e surfu) e piriclasiu (è cumpunutu di magnesiu e ussiggenu) hannu tutti la stissa struttura cristallina cùbbica.

La struttura cristallina nfruenza nutivurmenti li prupitati fìsichi di nu minirali. P'asempiu, diamanti e grafiti hannu la stissa cumpusizzioni ma la grafiti è tanta tènnira mentri lu diamanti è lu minirali chiù duru canusciutu.

P'èssiri classificata comu minirali, na sustanza havi a èssiri sòlida e aviri na struttura cristallina. Havi a èssiri macari un corpu sòlidu omoggèniu d'urìggini naturali cu na cumpusizzioni chìmica bonu difinuta. Arcuni sustanzi chi nun tràsinu strittamenti ntâ difinizzioni, sunnu classificati comu miniraluidi. Li minirali canusciuti a oi sunnu chiossai 4.000, dâ classificazzioni s'òccupa l'International Mineralogical Association, rispunzàbbili di l'appruvazzioni e dâ dinuminazzioni di specî novi rimminuti 'n natura.

Minirali e roccia sunnu dui cosi diversi. Un minirali è un cumpostu chìmicu cu na cumpusizzioni data e na struttura cristallina bonu difinuta. Na roccia è n'ammiscata di una o chiù specî minirali 'n prupurzioni varia.

Li minirali prisenti ntê roccî ponnu variari assai. Arcuni minirali, comu lu quarzu, la mica o lu talcu sunnu prisenti p'ogni banna mentri àutri foru acciati sulu nta una o dui lucalitati nta tuttu lu munnu. Chiassai la mitati dî specî di minirali canusciuti sunnu accussì rari chi ci foru acciati sulu picca asimprari mentri àutri sunnu canusciuti sulu midianti unu o dui cocci.

La classificazzioni di na specî minirali ammenzu l'àutri 4.000 canusciuti, pò èssiri tantu sèmprici (pi circa 200 specî) ma pò macari èssiri tanta difficultusa pî specî chiù rari. Un minirali pò èssiri idintificatu midianti arcuni prupitati fìsichi, arcuni d'iddi ponnu èssiri sufficenti p'agghicari a n'idintificazzioni sicura, nta àutri casi si fa nicissariu ricurriri a anàlisi chiù apprufunnuti (anàlisi chìmica, diffrazzioni ê raji X) custusi e cû rìsicu di fàciri dammaggiu a l'asimprari.

Li prupitati fìsichi chiù utilizzati pi l'idintificazzioni sunnu: 

Ditirminati specî minirali ponnu chiossai prisintari n'aspettu tantu particulari duvutu a piculiari effetti òttici.

Li minirali ponnu èssiri classificati 'n gruppi 'n basi â cumpusizzioni chìmica. Ccà di siquiutu li gruppi sunnu urdinati 'n basi â sò abbunnanza ntâ crusta tirrestri.

Lu gruppu di granni longa chiù nummarusu è chiddu dî silicati, cumposti pû chiù di siliciu e ossiggenu cu la junta di ioni comu magnesiu, ferru e cauciu. Arcuni mpurtanti silicati, chi ntràsinu macari ntâ cumpusizzioni di tanti rocci, sunnu: feldspati, quarzu, alivini, pirusseni, granati e michi.

Li carvunati sunnu ddi minirali ca cuntennu l'anioni (CO3)2- e nchiùdinu cauciti e araguniti (ntrammi carvunata di cauciu), dulumiti (carvunatu di magnesiu e cauciu) e sidiriti (carvunatu di ferru). Li carvunati sunnu furmati pû chiù dî cunchigghi dû planctun dipusitati supra lu funnu marinu. Li carvunati s'attròvanu macari nta l'ammenti ca sunnu suttapunuti a forti svapurazzioni (p'asempiu lu Granni Lacu Salatu di l'Utah) o ntê riggiuni càrsichi unni lu sciugghimentu e lu ridipòsitu dî carvunati porta â furmazzioni di grutti, stalattiti e stalagmiti.

Li surfati cuntennu lu cationi surfatu (SO4). Li surfati si fòrmanu nta l'ammenti ca sunnu suttapunuti a forti svapurazzioni unni acqui tanti salini svapurana lintamenti pirmittennu la furmazzioni di surfati e alugginuri supra la supirficî dî sidimenti. Li surfati chiù cumuni sunnu l'anidriti (surfatu di cauciu), la cilistina (surfatu di strunziu) e lu jissu (o gissu, palora siciliana ca veni dû grecu gypsos)(surfatu di cauciu idratu).

L'alugginuri sunnu lu gruppu di minirali chi fòrmanu li sali naturali e cumprènninu la fluoriti, lu sali cumuni (canusciutu comu haliti o saliggemma) e lu sali d'ammuniu (clururu d'ammuniu). L'alugginuri, comu li surfati, s'attròvanu friquintimenti nta l'ammenti ca sunnu suttapunuti a forti svapurazzioni comu lu Mari Russu.

L'òssidi sunnu strimamenti mpurtanti pâ nnustria strattiva poichì fòrmanu mineri di mitalli mpurtanti pi l'econumìa. Di sòlitu si fòrmanu comu pricipitati vicinu â supirficî tirrestri. L'òssidi chiù cumuni sunnu: l'ematiti (òssidu di ferru), lu spineddu (òssidu di magnesiu e adduminiu - un custituenti cumuni dû mantellu tirrestri) e ghiacciu (òssidu d'idroggenu).

Tanti surfuri sunnu mpurtanti ecunumicamenti pi l'astrazzioni di li mitalli. Li surfuri chiù cumuni sunnu la carcupiriti (surfuru di rami e ferru) e la galena (surfuru di chiummu).

Lu gruppu dî fusfati nchiudi minirali cu l'unitati tetraèdrica AO4 unni A pò èssiri fusfuru, antimuniu, arsènicu o vanadiu. Lu fusfatu di granni longa cchiui cumuni è l'apatiti ch'è un minirali mpurtanti macari 'n bioluggìa pirchì s'attrova ntê denti e nta l'ossa di tanti armali.

Lu gruppu di l'elimenti nativi nchiudi mitalli e elimenti ntirmitàllici (oru, argentu, rami), semi-mitalli e nun mitalli (antimuniu, bismutu, grafiti, surfu). Stu gruppu cumprenni macari arcuni lighi naturali comu l'alittru (liga d'oru e argentu), fusfuri, siliciuri, nitruri e carvuri (li quali s'attròvanu 'n natura sulu 'n arcuni rari meteoriti).




#Article 176: Menti (1130 words)


La palora menti è chidda utilizzata cchiù cumunimenti pi discrìviri li cchiù àuti funzioni dû ciriveddu umanu, 'n particulari chiddi di cui l'òmini sunnu suggittivamenti cuscenti, quali la pirsunalitati, lu pinzeru, la raggiuni, la mimoria, la ntilliggenza e l’emuzzioni. Sibbeni arcuni speci animali cunnivìdinu cu l’omu arcuni di sti facurtati, lu tèrmini è di sòlitu mpigatu a prupòsitu di l'èssiri umani. È macari utilizzatu 'n rilazzioni a certi prisunti ntitati suvrannaturali cui vennu attribbuiuti tali qualitati, comu p'asempiu nta la sprissioni la menti di Diu.

Asìstinu diversi tiurìi supra la custituzzioni dâ menti e supra lu sò funziunamentu, c'acchiànanu a Platoni, Aristòtili e a àutri filòsufi di l’Antica Grecia. Arcuni tiurìi priscintìfichi, radicati ntâ tiuluggìa, sunnu fucalizzati supra la rilazzioni tra menti e arma (la prisunta essenza suvrannaturali dâ divinitati prisenti 'n ogni omu). Tiurìi cchiù muderni sunnu mmeci basati supra na cumprinzioni scintìfica dû ciriveddu, vìdinu la menti comu finòminu psicològgicu. Lu tèrmini veni 'n ginirali utilizzatu cchiù o menu comu sinònimu di cuscenza. 

La discussioni ntornu a quali attribbuti umani custituìscinu la menti è ancora addumata. Arcuni sustennu chi surtantu li cchiù àuti funzioni ntillittivi custituìscinu la menti: 'n particulari, la raggiuni e la mimoria. Nta sta pruspittiva l'emuzzioni – l’amuri, l’oddiu, lu scantu, la gioia – avìssiru na natura cchiù primitiva e suggittiva e jìssiru pritantu bonu distinti dâ natura di la menti. Àutri sustennu mmeci chi l’aspettu razziunali di na pirsuna nun pò èssiri distincutu di chiddu emutivu, chi iddi cunnivìdinu dunca la stissa natura, e chi vannu tutti dui cunziddirati comu appartinenti â menti dû nnivìduu.

Mpropiamenti lu tèrmini menti è utilizzatu spissu comu sinònimu di pinzeru: chidda “cummirsazzioni privata” cu iddi stissi chi ognidunu cunnuci ô nternu di la propia testa duranti ogni istanti di la vita. Unu di l'attribbuti funnamintali dâ menti, nta stu senzu, è lu sò èssiri na sfera privata. Nuddu pò lèggiri li pinzera di n'àutru.

Li filòsufi e li psicòluggi rèstanu divisi circa la natura dâ menti. Arcuni, partennu di la cussidditta pruspittiva sustanzialista, sustennu chi la menti è na ntitati sìngula, c'havi prubbabbirmenti lu propiu funnamentu ntô ciriveddu ma essinziarmenti distinta d'iddu, e c'havi asistenza autònuma. Sta pruspittiva, facenti capu a Platoni, fu succissivamenti assunta a lu nternu dû pinzeru cristianu. Ntâ sò forma strema, la pruspittiva sustanzialista metti nzèmmula câ pruspittiva tiulòggica lu fattu chi la menti è na ntitati cumpritamenti siparata dû corpu, na manifistazzioni fìsica di l’arma, e c'idda supravivi â morti dû corpu e riturni a Diu, lu sò criaturi.

Àutri ancora assùminu la pruspittiva funziunalista, facenti capu a Aristòtili, la quali susteni chi la menti è surtantu un tèrmini utilizzatu pi mutivi di cummuditati ê fini di la rapprisintazzioni di na ciumana di funzioni mintali chi hannu picca 'n cumuni tra iddi, tranni lu fattu chi l'òmini sunnu cuscenti di la sò asistenza. Li funziunalisti tènninu a sustèniri chi l'attribbuti chi dinuminamu cullittivamenti “menti” sunnu strittamenti liati ê funzioni dû ciriveddu e nun hannu asistenza autònuma rispettu a chistu – né ponnu quinni supravìviri â sò morti. Nta sta pruspittiva la menti è na manifistazzioni suggittiva dâ cuscenza: nenti àutru chi la facultati dû ciriveddu umanu d'èssiri cuscenti di la sò stissa asistenza. Lu cuncettu di la menti è quinni un menzu tràmiti lu quali lu ciriveddu cuscenti cumprenni li sò stissi upirazzioni.

Un spunenti di spiccu di la pruspittiva sustanzialista fu George Berkeley, vìscuvu anglicanu e filòsufu dû diciuttèsimu sèculu. Berkeley sustinìa chi la materia nun asisti, e chi zocchi l'òmini pricipìscinu comu munnu matiriali nun è nenti àutru chi n’idìa ntâ menti di Diu, e chi quinni la menti umana è na pura manifistazzioni di l’arma. Sunnu picca li filòsufi disposti oi a accittari na pruspittiva accussì strema, ma l’idìa chi la menti umana havi na natura o n’essenza diversa e cchiù àuta dû meru nzemi di l'upirazzioni dû ciriveddu, cuntìnua a ncuntrari un largu cunzenzu.

La duttrina di Berkeley fu attaccata (e secunnu tanti dimuluta), di T.H. Huxley, biòlugu dû diciannuvèsimu sèculu, addevu di Charles Darwin, chi sustinni li finòmini di la menti èssiri di n'ùnicu gèniri, e spigàbbili sclusivamenti a pàrtiri dî prucessi ciribbrali. Huxley è vicinu a dda scola di pinzeru matirialista dâ filusufìa ngrisa facenti capu a Thomas Hobbes, chi sustinìa ntô diciassittèsimu sèculu chi ogni abbinimentu mintali havi lu sò funnamentu fìsicu, sibbeni li canuscenzi biològgichi di l’èbbica nun li cunzintìanu di nnividuari cu pricisioni tali basi fìsichi. Huxley cunciliau la duttrina di Hobbes cu chidda di Darwin, dannu accussì locu â muderna pruspittiva matirialista (o funziunalista).

Sta lìnia di pinzeru fu arriviguruta dâ custanti spanzioni di la canuscenza circa li funzioni dû ciriveddu umanu. Ntô diciannuvèsimu sèculu nun era pussìbbuli affirmari cu cirtizza 'n chi manera lu ciriveddu svurcìa certi funzioni quali p'asempiu la mimoria, l’emuzzioni, la pircizzioni e la raggiuni, e chiddu lassava anchiu spazziu ê tiurìi sustanzialìstichi e mitafìsichi di la menti. Ma ogni prugressu ntô studiu dû ciriveddu rinnìa sti pusizzioni sempri menu sàudi, nzinu ô puntu 'n cui addivintau nnigabbirmenti chiaru chi tutti li cumpunenti dâ menti hannu la propia urìggini ntô funziunamentu dû ciriveddu.

Lu razziunalismu di Huxley, 'n ogni casu, fu scutulatu ô nizziu dû vintèsimu sèculu di l'idìi di Sigmund Freud, chi sviluppau na tiurìa dû ncunsciu, sustinennu chi li prucessi mintali di cui l'òmini sunnu suggittivamenti cuscenti nun custituìscinu chi na parti nica di la ntera attivitati mintali. Tali tiurìa pò macari èssiri cunziddirata comu na riprisa di l’idìa sustanzialìstica 'n chiavi siculari. Sibbeni Freud nun nigau mai chi la menti è na funzioni dû ciriveddu, sustinni chi la menti havi na cuscenza sò propia dâ quali nun semu cuscenti, chi nun putemu cuntrullari e â quali è pussìbbuli accèdiri sulu tràmiti la psicanàlisi (e 'n particulari tràmiti la ntirpritazzioni dî sonni). La tiurìa dû ncunsciu di Freud, sibbeni mpussìbbuli d'addimustrari mpiricamenti, fu anchiamenti accittata e nfruinzau furtimenti la cumprinzioni dâ menti di parti dâ genti.

Lu dibbattuzzu circa la natura dâ menti atteni suprattuttu ô sviluppu dâ ntilliggenza artificiali. Si va a vìdiri scummigghiatu chi la menti è daveru quarchicosa di siparatu dû funziunamentu dû ciriveddu, quasi sicuramenti va a èssiri pi sempri mpussìbbuli chi na màchina, pi quantu sufisticata, pò ripruducìrilla. D’àutru cantu, siddu si va a scummigghiari chi la menti nun è àutru chi nu nzemi di funzioni ciribbrali currilati, va a èssiri allura pussìbbuli – armenu 'n tiurìa – criari na màchina dutata di na menti.

La “Mind/Brain/Behavior Interfaculty Initiative (MBB)” ntraprisa di l'univirsitati di Harvard havi lu scopu di mèttiri 'n lustru la struttura, la funzioni, l’evuluzzioni, lu sviluppu e la patoluggìa dû sistema nirvusu 'n rilazzioni ô cumpurtamentu umanu e â vita di la menti. Chiddu 'n cullabburazzioni chî dipartimenti di psicoluggìa, neurobioluggìa, neuroluggìa, bioluggìa muliculari e cillulari, radioluggìa, psichiatrìa, bioluggìa di l'urganismi e di l’evuluzzioni, storia dî scienzi e linguìstica.




#Article 177: Matsuo Basho (129 words)


Matsuo Bashō (松尾芭蕉) (Iga Ueno 1644 - Ōsaka 1694), pueta giappunisi. 

Nomu urigginali Matsuo Munefusa, prubbabbirmenti lu mastru giappunisi màssimu dâ puisìa haiku. Natu ntâ classi militari e 'n sèquitu urdinatu mònucu ntôn munasteru zen, divinni pueta famusu cu na propia scola e addevi, cû passari dû tempu, sempri cchiù nummarusi. Viaggiaturi nun stancàbbili, discrivi spissu ntâ sò òpira la spirienza dû viaggiu. La sò stètica fa cuincìdiri li dittami dû zen a na sinzibbilitati nova chi carattirizza la sucitati Tokugawa 'n evuluzzioni: dâ ricirca dû vacanti, la simpricitati scarna, la rapprisintazzioni di la natura, nzinu a essinziali ma vìvidi arritratti di la vita cutidiana e pupulari.

Shizuka sa ya
iwa ni shimi iru
semi no koe

Lu silenziu
Pinetra ntâ roccia
Un cantu di cicali

(Haiku di Bashō)




#Article 178: Vittoria (242 words)


Vittoria è na citati ca cunta quasi 65mila abbitanti. Stapi a 168 metri supra lu liveddu dû mari e u puntu cchiù autu è a 258 metri. 

Vittoria nasci lu 24 aprili dû 1607 grazzî â cuntissa Vittoria Colonna Enriquez.
A citati ntê primi tempi si sviluppa vicinu ô ciumi Ippari, ca scurri ntra na vallata ca tutt'oi veni chiamata li cannavati, picchì china di canni.
Si pò ricurdari macàri ca versu di la foci di stu ciumi, lucalitati Scugghitti ca è sempri dû cumuni di Vittoria, surgìa na culunia grica ca si chiamava Kamarina.
Stu ciumi nasci di tri surgenti: una a Voscurotunnu (Boscorotondo), na cuntrada vicinu ô paisi, una a funti Diana o Còmmisu e una ca stapi ntâ cuntrada Cifali.

A citati d'oi s'apprisenta cu na struttura urbanistica a scacchiera e tanti palazzi sunnu di stili Liberty.
Li munumenti chiù mpurtanti di Vittoria sunnu :
la chiazza dû Populu, unni c'è u Tiatru Cumunali ( ca è praticamenti, a lu nternu, na riproduzzioni nica dâ scala di Milanu ) e la Cresia dî Grazzî.
Autru munumentu mpurtanti è a cresia di San Giuanni, ca è u patrunu prutitturi dâ citati.

L'ecunumia di Vittoria è essenzialmenti agricula. La citati ospita lu cchiù mpurtanti mircatu all'ingrossu di ortofrutta di tutta l'Italia dû sud, e esporta ogni sorta di primizzî nta tuttu lu territoriu italianu e all'esteru. 
Dâ cità di Vittoria pigghia lu nomu nu cèlibbri vinu sicilianu, lu Cirasuolu di Vittoria.




#Article 179: The Beatles (112 words)


The Beatles (littiralmenti: li papanzichi) èranu nu gruppu di mùsica pop rock di l'anni '60. Lu funnaru 4 picciotti di Liverpool: John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr chi sustituìu nu battirista pricidenti. 

Appi successu a partiri dû 1962. Annu doppu annu la mùsica di The Beatles appassiunau miliuna di picciotti nta tutti li cuntinenti e divintau na vera e propria manìa. 
Canzuni comu Michelle, Yesterday, Let it be, All you need is love, Hey jude sunnu ancora oi assai pupulari.  Arristaru lu primu gruppu di pop rock pi tutti li anni 1960 e finu a ora rapprisèntanu ancora na liggenna dâ mùsica pupulari.
Lu gruppu si sciugghìu ntô 1970.




#Article 180: Chiesa Cattòlica Rumana (297 words)


La Chiesa Cattòlica Rumana è na organizzazzioni riliggiusa chi si pruponi di diffùnniri lu missaggiu, li pricetti, e li raccumannazzioni di vita, secunnu la riliggiuni cristiana.

Ntra tutti l'organizzazioni chi si òccupunu di la diffusioni di la riliggiuni cristiana, la Chiesa Cattòlica Rumana è chidda chi havi cchiù adepti. Àutri cunfissioni cristiani, comu lu prutestantesimu, lu Cristianesimu ortodossu, si sipararu dâ chiesa cattòlica rumana â èpochi stòrichi diversi e pi mutivi dottrinali duvuti a diffirenzi di punti di vista dâ girarchìa di l'èbbica nta l'interpretazzioni dû messaggiu di Gesù Cristu.

Lu seggiu di la Chiesa Cattòlica Rumana si trova a Roma, ntâ cità dû Vaticanu, e l'organizzazioni geràrchica fa capu â figura dû Papa, chi attualmenti è Papa Franciscu. A carica di Papa è nna carica a vita, e quannu un Papa mori, tutti i cardinali si unginu au vaticanu, intra a cappella Sistina, affrescata di Michelangelu, pi eleggiri in segretu u nuovu Papa, di ddruocu vedi u dittu muortu un Papa si nni fa n'antru, ca sta a significari u fattu ca u Papa c'è sempri, e anchi quannu iddru mori subitu d'uoppu n'antru Papa piglia u cumannu da Chiesa.

La difinizziuni e l'organizzazziuni ccrisiàstica canusciuta comu Chiesa Cattòlica Rumana nasci doppu dû 1054 quannu lu Papa di Roma Liuni IX fu scumunicatu dâ Chiesa Cattòlica (grecu: katholikos = universali), ca di tannu si dici Chiesa Cattòlica Ortudossa (dû grecu ortho = giusta, e dossia = fedi, duttrina), p'aviri arbitrariamenti agghiuntu la parola filoque (latinu = e dû figghiu) ô Credu e accussì canciatu la duttrina origginaria stabbilita dû Cunciliu di Niceni.

Nta li sèculi la Chiesa Cattòlica Rumana agghiunci â dottrina cristiana àutri dogmi, santi e ntirpritazziuni ca nun sunnu accittati di l'àutri cattòlici ortudossi, rinnennu sempri cchiù diffìcili li pussibbilità di junciri a n'accordu.




#Article 181: Aliminusa (345 words)


Aliminusa (videmma Arminusa e chiamata Larminusa ntâ parrata lucali) è nu paisi vicinu Tèrmini, havi ammeri 1300 abbitanti e s'attrova a 450 m supra lu liveddu dû mari.

La prima vota ca si parra di Larminusa fu nnô tistamentu di Mattìu Scàfani dû 1333, unni dici ca accattò lu fìudu di Rachalminusa di Guartieri Fisaula (rachal ntô saracinu veni a diri casali).

Aliminusa appartinìa â cuntìa dî Sclàfani. Nta li primi anni di lu 1300 lu fìudu era di Mattìu Scàfani (lu pussissuri di lu palazzu Sclàfani n Palermu). Iddu avìa terri assai nta tutta la Sicilia, ma murìa sinza lassari figghi màsculi. Li sò figghi Aloisa e Margarita si maritaru, la prima cu Gualtieri Peralta e l'àutra cu Gualtieri Raimunnu Moncada, e pi la robba di Mattìu Scàfani ficiru tanti quistioni e sciarri.

Nta l'archivi di l'uffizzi fiurintini ci fu sarvata na carta di lu 1400 unni si leggi terrae harminusae, ca Rachalminusa veni stracanciatu nni Arminusa. Lu fìudu di Aliminusa tuccò a li conti Peralta Luna, ca lu cozzu Luna si chiama accussì prennu iddi e ergu i conti Luna si sciarraru cu li baruni Perollo puru s'iddi stàvanu n Sciacca: sta quistioni era canusciuta comu lu casu di Sciacca, e pi stu fattu lu bagghiu vecchiu vinni allavancatu di li surdati di lu reghi ca addiffinìanu a li Perollo, ma sappi a fabbricari n'àutru bagghiu novu cchiù ncapu nta lu cozzu di lu locu. La cchiù antica custruzzioni di lu paisi è lu Bagghiu. Grigoriu Brunu accattò stu fìudu ntô 1625 e doppu picca anni ci detti lu nomu di Sant'Anna. Lu figghiu di stu Grigoriu vinnìu lu feu a Mariu Cutelli omu di liggi catanisi e Conti di Villarosa ca lassò scrittu pi tistamentu ca siddu li Cutelli nun avìssiru avutu figghi màsculi lu feu avìa èssiri vinnuti e cu li sordi s'avìa a fabbricari nu culleggiu n Catania. Stu fattu succidìu. Ntô 1796 lu fìudu di L'Arminusa e dâ minnulazza si l'accattò Emanueli Miluni, e la cresia è vutata a Sant'Anna e aperta ô cultu riliggiusu nzinu di l'annu 1809.




#Article 182: Pruvincia di Rausa (239 words)


La pruvincia di Rausa è na pruvincia dâ Sicilia di 308.103 abbitanti.  Havi n'aria di 1.614 km² e na dinzitati di 190 abbitanti p'ogni km².  S'affaccia ntô Mari meditirràniu, e nzèmmula câ pruvincia di Sarausa, è la pruvincia cchiù miridiunali dâ Sicilia. Si cunfina chî pruvinci di Sarausa, Catania e Cartanissetta.

Li cumuna cchiù mpurtanti sunnu Rausa, Muòrica, Vittoria,  lu Comisu, Scicli, lu Puzzaddu,Spaccafurnu, Acati, Ciaramunti e Giarratana. 

È la pruvincia cchiù ricca dâ Sicilia comu rèdditu pro-càpita, grazzi â sò econumìa ciurenti, chi s'ha sviluppatu  rapidamenti e cuntinuamenti di l'anni 60 dû sèculu XX.

L'econumìa dâ pruvincia di Rausa si basa suprattuttu supra l'agricultura e la pruduzzioni ntinsiva. Ntâ cità di Vittoria esisti unu dî cchiù granni mircati all'ingrossu di frutta e virdura di tutta l'Italia. 

Lu turismu di massa nun è assai sviluppatu. Grazzî â classificazzioni di l'UNESCO dî cità di Rausa Ibla, Muòrica e Scicli, nu turismu aduci si sta lintamenti sviluppannu.

La pruvincia di Rausa è quarchi vota suprannuminata 'n sensu pusitivu la pruvincia babba. Una dî raggiuni è chi la mafia, binché prisenti 'n certi sittura di l'econumìa, a diffirenza di l'autri pruvinci, nun ha cunnizziunatu l'econumìa e la pruvincia ha pututu sviluppàrisi rilativamenti sana, tantu chi òccupa na pusizzioni bona tra li clàssifichi di qualità di vita dî cità dû sud di l'Italia.   

La parrata rausana è n'autra curiusità lucali: li chia chie chiò chiù divèntunu ntô sicilianu lucali cià, cie, ciò, ciù. 




#Article 183: Muòrica (289 words)


Cità di quasi 54.000 abbitanti dâ provincia di Rausa, Muòrica è una dî cità chi ha statu silizziunata comu patrimoniu munniali di l'Unesco pi lu baroccu di l'architittura, di cui asempi rapprisintativi sunnu, tra l'àutri cosi, la Chiesia di S. Giorgiu, a Muòrica àuta, òpira di l'architettu Franciscu Pàulu Làbisi , e la Chiesia di S. Pietru a Muòrica vascia. Tutti sti chiesi forru ricostruiti ntô stili baroccu doppu lu tirrìbbili tirrimotu dû 11 di jinnaru 1693. 

Lu tirritoriu mudicanu si stenni nzinu a mari, unni si trova la frazzioni di Marina di Muòrica, tranquilla lucalità di villiggiatura, a vinti chilòmitri dâ cità. 

Citata di Ciciruni ntâ càusa contra lu malu cuvernu di Verri, Muòrica fu àrabba a pàrtiri dû 844-845, e appoi Nurmanna. A pàrtiri dû 1296, la cità fu a capu di na cuntèa, lu cui tirritoriu cumprinnìa un terzu dâ Sicilia, di cui facìanu parti macari Àlcamu, Càccamu, e Calatafimi, agghicannu a nu certu pirìudu nzinu ê Ggherbi, isuleddi ô sud dâ costa tunisina.

La cità eni canusciuta puru pi lu cioccolattu murucanu (cioccolattu mudicanu), nu tipu di cioccolattu fattu secunnu na ricetta basata supra l'usu d'aromi naturali spiciali, comu lu pipiruncinu, la cannedda e la vaniglia, priparatu a friddu.

Nna l'ùrtimi anni l'amministrazzioni lucali e arcuni cuopirativi pâ prumuzzioni turìstica hannu ripurtatu 'n vita tanti tradizzioni antichi di Muòrica; la prima, innanzituttu, eni A Giostra re Ciaramunti (veni chiamata U Paliu) c'havi orìggini a  li nizzi dû sèculu XIV pi òpira dû Cunti Manfredi Ciaramunti quannu si trasfirìu nnâ capitali dâ cuntìa nzèmula â sò mugghieri Isabella Mosca. La giostra cunzisti nta nu circùitu uvali ca li cavaleri a turnu hannu a pircùrriri supirannu provi e ostàculi; ogni cuntrata di Muòrica prisenta lu sò cavaleri.




#Article 184: Russu (134 words)


Lu russu è unu dî culura dû spettru ca l'omu arrinesci a vìdiri. Havi la friquenza cchiù àuta e la lunghizza d'unna cchiù longa e rispettu a l'àutri culura visìbbuli, tra 630 e 760 nanòmitri.

Friquenzi ancora cchiù vasci ricàdinu ntô nfrarussu.

È unu dî tri culura primari additivi, lu sò culuri cumprimintari è lu cianu. 
'N passatu era cunziddiratu macari nu culuri primariu suttrattivu, mentri lu culuri utilizzatu ntâ stampa a culura muderna è lu maggenta.

Nu filtru russu è utilizzatu ntâ fotugrafìa 'n jancu e nìuru p'aumintari lu cuntrastu e fàciri cchiù drammàtichi arcuni sceni. P'asempiu, cumminatu c'un pularizzaturi, renni lu celu nìuru.

 Esadicimali = #FFFF00
 RGB    (r, g, b)    =  (255, 255, 0)
 CMYK   (c, m, y, k) =  (0, 0, 255, 0)
 HSV    (h, s, v)    =  (60, 100, 100)




#Article 185: Castrugiuvanni (207 words)


Castrugiuvanni (o Enna) è na cità di circa 30.000 abbitanti situata ô centru di la Sicilia e capuluocu di la Pruvincia di Enna. Tra li capuloca italiani, Castrugiuvanni è la cità chi si trova a l'altitùdini cchiù àuta (circa 1000 metri).

Castrugiuanni, Castrianni, Castrijanni, Castriianni, Castrujanni, Castruianni, Casciugiuvanni.

Nta sta cità, ca si pò ragghiùnciri cu l'autustrata e cu la ferruvìa, hà statu funnata n'università, la cchiù giòvini di li quattru ca cci sunnu 'n Sicilia. Pi chistu mutivu, ora nun cc'è cchiù sulu la cità àuta, ca s'attrova di novicentu metri a l'acchianari, ma sorgi macari na secunna cità cchiù vascia, unni ci sunnu un mari di studenti di l'univirsità.

Pi ghiunta, a 10 chilòmitri cc'è puru na riserva naturali (Pergusa), unni s'attrova macari u lacu, di Pergusa appuntu, e a firriari 'ntunnu cci ficiru na pista unni ci currunu, ora quasi mai, che machini e unni cci facivunu macari formula 1. Nè sponti do lacu ci su i casi ca furunu costruiti grazi aiutu di Mussolini ca bonificò tuttu ssu tirreno ca era chinu di fanghira.
U tirrenu unni su fabbricati ssi casi è a gazzani e c'è macari nna Chisa e davanti na bedda chiazza, rinnovata frisca.
L'abitanti di ssa frazioni si chiamanu Lacari. 
 




#Article 186: Tràpani (309 words)


Tràpani appi orìggini di nu villaggiu sicanu; li greci la chiamaru Drepanon ca voli diri fàuci, nfatti lu sò tirritoriu si spanni pi lu mari nta na stritta lingua di terra allungata appuntu a forma di fàuci. Nnû sèculu VIII a.C., cu l'agghicata dî Cartagginisi la citati addiventa na mpurtanti basi navali, nzèmmula a Lilybeu e Panormu. Cunquistata di li Rumani nnô 241 a.C. duranti la guerra pùnica di l'Egadi, Trapani accumenza a ciuriri. 

Cchiù tardu la citati arriciurisci doppu la vinuta di l'Àrabbi nnô sèculu IX. Appressu, nnô 1077 cu li Nurmanni la citati arriciurisci cchiossai grazzi a l'orificiarìa, lu travagghiu dû curaddu e l'attivitati cummerciali e marinari. Nnô sèculu XVI, Carlu V di Spagna ammuderna e arristruttura lu paisi chi nnô 1817 addiventa capulocu di pruvincia.  
Attraversu li sèculi, lu sali e la nnustria dâ pruduzzioni dû sali fu l'ùnica granni risursa di mpurtanza ecunòmica. Òi, cu li so' 68.335 abbitanti e cu lu so' portu, Trapani è nu capulocu di pruvincia pròsperu e mpurtanti.
Li turisti ca agghicanu a Tràpani ponnu macari taliari lu beddu mari di  Santu Vitu e di Pizzulongu, firriari nni li stratuzzi di Èrici, o jiri nnî salini, virennu sempri biddizzi naturali.
Fu canusciuta pi tuttu lu cuntinenti puru cu l'America's Cup, li gari di varca a vela chi purtaru un saccu di cristiani di tuttu lu munnu.

e tanti àutri chiesi, chiazzi e palazzi mpurtanti, senza scurdàrisi lu portu e li salini.

Ntra li ciauri dû mari, dû pisci, di li cosi di manciari nati, sviluppati, adattati a la tradizzioni trapanisa, si ponnu arricurdari: lu cuscusu di pisci, la pasta cu l'agghiu, a la matalotta (cû sugu ristrittu di pisci), purpetti di sardi, scurmi lardiati (arrustuti), li pisci salati e li pisci sicchi, la pizza rianata, la grattata (grattata di ghiacciu cû sucu di limuni), li gilati di gelsuminu, li sfinci.  




#Article 187: Jaci Casteddu (368 words)


Casteddu di Iaci (o Aci Casteddu e chiamatu simpricimenti Casteddu ntâ parrata lucali) è un cumuni di 19.122 abbitanti dâ pruvincia di Catania. L'abbitanti si chiamanu castiddisi.

Casteddu di Iaci assetta 208 km. di Girgenti (Agrigento), 136 km. di Nissa (Caltanissetta), 9 km. di Catania, di quali pruvincia apparteni, 105 km. di Castrugiuvanni (Enna), 87 km. di Missina, 258 km. di Palermu, 113 km. di Raùsa, 67 km. di Saraùsa (Siracusa), e 365 km. di Tràpani.

Lu cumuni havi n'aria di 865 èttari e la dinzitati d'abbitazzioni fa 2.210 abbitanti pi chilòmitru quatratu. Si nni acchiana nta na zona chiana e posta a 15 metri supra lu liveddu di lu mari.

È na stazzioni mpurtanti marìttima pupulari pi lu turìsimu. Casteddu di Iaci avanta na ricca pruduzzioni di citrati, alivi, racini, mènnuli, e ciriali. Assai sviluppata è la criscenza di vacchi comu cunziquenza di l’abbunnanza di pàsculu. Na spicialitati di l’artiggiani lucali è chidda fatta di lignu.

Lu nomu Casteddu di Iaci veni di lu stissu casteddu assittatu supra na vicina cullina di petra làvica. Fu fabbricatu nna lu 1076 di li Nurmanni. Lu primu burgu si sviluppau ntornu a lu casteddu e fu traslucatu di lu conti Ruggeru a li vìscuvi di Catania. Circa lu 1170 fu cumpritamenti disruggiutu di nu tirrimotu. Nun prima di lu 1530 fu ripupulatu cu l’annissioni di li vicini paìsi di Ficarazzi e Aci Trizza. Nna lu 1647 appartinni a la famigghia nòbbili Massa, unni ristetti sinu l’abbulizzioni di li diritti fiudali. 

La Cresia Matri è di particulari ntiressi architittònicu a causa di li nutàbbili affreschi òpiri di Pietro Vasta (1697-1760). Lu Casteddu nurmannu alluggia nu museu fabbricatu cu petra làvica pruvinenti di lu Muncibbeddu.

Na nota ntirissanti è ca lu primu cafè littirariu di tutta Europa si grapìu in Francia e vinni funnatu nna lu 1686 di Procopio dei Coltelli, nativu di Aci Trezza, òi nu quarteri di Castiddu di Iaci. Si chiamau Cafè Procope pi fari canùsciri nni ddi banni lu megghiu megghiu gilatu sicilianu.

L'affascinanti paìsi di Aci Trezza è puru mpurtanti di lu puntu di vista littirariu. Fu misu nni lu granni rumanzu di Giuvanni Verga “I Malavoglia”.

L'abbitanti sunnu chiamati castiddisi 'n sicilianu e castellesi 'n talianu.




#Article 188: Jaci Catina (330 words)


Jaci Catina (o Aci Catina e chiamatu simpricimenti Catina ntâ parrata lucali) è un cumuni di 26.920 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

Jaci Catina assetta 216 km. di Girgenti (Agrigento), 144 km. di Nissa (Caltanissetta), 18 km. di Catania, di quali pruvincia apparteni, 113 km. di Castrugiuvanni (Enna), 81 km. di Missina, 266 km. di Palermu, 121 km. di Raùsa, 75 km. di Saraùsa (Siracusa), e 373 km. di Tràpani.

Lu cumuni havi n'aria di 845 èttari e la dinsità d'abbitazzioni fa 2.940 abbitanti pi chilòmitru quatratu. Si nni acchiana nta na zona di coddi costali e posta a 170 metri supra lu liveddu di lu mari.

È nu centru d’agricultura saputu suprattuttu pi la pruduzzioni di frutta, virdura, e òttimi citrati ca si pòtinu tastari nna l’annuali “Sagra del limone Verdello” di austu. 

Nna l’antichitati lu paìsi fu chiamatu “Cuntrata di li Scarpi” pi li numirusi scarpari. Doppu vinni numinatu Aci Catina pi li siguaci riliggiusi di la Madonna di la Catina.

Secunnu li rovini archiològgici nun cc’è nuddu signu di stu paìsi prima di l’èbbica grecu-rumana. Lu veru centru si sviluppau circa lu sèculu XVI quannu si fabbricau la Chiesa di la Madonna di la Catina. Siccomu lu 1681 fu tinutu di lu prìncipi Luigi Riggio e la so famigghia sinu l’abbulizzioni di li diritti fiudali. Nna lu 1693 fu distruttu di nu granni tirrimotu, rifabbricatu adaciu adaciu sulu doppu lu 1700.

Cci sunnu tanti chiesi di particulari ntiressi architittònicu. La Chiesa di San Filippo d’Agira havi na maravigghiusa facciata setticentesca òpira di Francesco Battaglia (1701-1778). Cc’è la Chiesa Matri di lu sèculu XVI, la Chiesa di San Giuseppe ca havi na granni còppula, la Chiesa di Sant’Antonio di Padova ca priserva l’òpiri artìstichi di lu 1600, e la Chiesa dell’Eremo di Sant’Anna, cu pavimentu di maiòlica. È puru nutàbbili lu Palazzo Riggio di Campofiorito fabbricatu nna lu sèculu XVII.

Ntra li pirsunaggi distinti è lu prufissuri univirsitariu Francesco Guglielmino (1872-1956), bravu pueta dialittali e maìstru di grecitati.




#Article 189: Jaci Sant'Antoniu (354 words)


Jaci Sant'Antoniu (o Aci Sant'Antoniu e chiamatu simpricimenti Sant'Antoni ntâ parrata lucali) è un cumuni di 15.664 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

Jaci Sant’Antoniu assetta 212 Km. di Girgenti (Agrigento), 140 Km. di Nissa (Caltanissetta), 13 Km. di Catania, di quali pruvincia apparteni, 105 Km. di Castrugiuvanni (Enna), 83 Km. di Missina, 262 Km. di Palermu, 117 Km. di Raùsa, 71 Km. di Saraùsa (Siracusa), e 369 Km. di Tràpani.

Lu cumuni avi n'aria di 1.427 èttari e la denzitati d'abbitazzioni fa 1.074 abbitanti pi chilòmitru quadratu. Si nni acchiana nta na zona di coddi costali e posta a 302 metri supra lu liveddu di lu mari.

È nu granni centru d’agricultura, famusu pi la ricca pruduzzioni di citrati, olivi, e frutta. Pruduci l’òttimi racina e duranti lu misi d’augustu si poti tastari li prudotti nna l’annuali Mostra di li vini tìpici siciliani. Assai sviluppatu è la criscenza di vacchi e cavaddi. Na specialitati di l’artiggiani locali è la fabbricazzioni di li famusi “Carretti Siciliani” e di li “Sponde” cu vignetti di li battagghi e li successi di li paladini francisi. 

Lu nomu Aci Sant’Antoniu veni di l’antica Chiesa ca nun cc’è cchiù, dedicata a lu santu di lu stissu nomu. Lu primu centru nascìu duranti l’èbbica mediuevali. Fu distruttu di li ciumara làvichi di lu Muncibeddu nna li 1169, 1329, e 1408. Fu rifabbricatu adaciu adaciu e fu tenutu prima di li nòbbili Platamonte, e tannu di la famigghia Moncada. Lu propiu centru d’abbitazzioni vinni funnatu nna lu 1672 tra la voluntati di lu prìncipi Luigi Riggio. Lu burgu fu danniggiatu arreri di nu terrimotu nna lu 1693 e soffrìu di n’autru lentu rinascimentu.

Cc’è qualchi monumentu nta lu cumuni, lu Duomo rifabbricatu doppu lu 1693 cu na facciata di stilu baroccu, e la Chiesa di San Michele quali cunzerva diversi òperi di l’artista Vasta (1697-1760). Lu Palazzo Riggio e lu Palazzo Spitaleri, tutti dui fabbricati nna lu 1700, sunnu di notàbbili ntiressi architettònici. 

Tra li pirunaggi distinti santantonisi è lu mèdicu Antonio Musumeci (1876-1964) cui ricivìu e detti assistenza a li vìttimi nna lu terrimotu di lu 1908 nta la vicina Missina.




#Article 190: Adranu (277 words)


Adranu (o Dernò) è un cumuni di 34.290 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

Lu paisi di Adranu è supra nu chianu àutu fattu di lava ca è supra la vaddi dû ciumi Simetu. Adranu vanta na granni pruduzzioni agraria di agrumi, alivi, pistacchî, e ligumi. C'è macari a ripruduzzioni di li bestiami.

Lu nomu Adranu deriva dû latinu Adranon pi dari  l’onuri a lu Diu omònimu. Diunisiu I funnau lu primu centru di abbitazzioni ccà ntô 400 a.C. cu nu tempiu didicatu a la divinitati. Ntô 344 a.C. era la banna di lu famusu cummatimentu tra li Liuntini e li Curinzî. Appoi, lu paisi vinni sutta lu duminiu rumanu e ci fu nu periodu di dicadenza longu assai. Duranti la duminazzioni àrabba fu nu paisi putenti fiudali e sutta la dinastia nurmanna addivintau na cuntìa mpurtanti cu lu nomu di Adernò. 

Ntô seculu XIV fu sutta u nòbbili Matteu Sclafani e poi a la famigghia di Moncada pirfina a l’abbulizzioni di li diritti fiudali. Ntô 1929 canciau u nomu “Adernò” a chiddu origginali, Adrano. U dialettu di Adranu si chiama ddurnesi e iè nu pocu diversu da chiddu sicilianu sulu ppi vocali ca su' cchiù aperti.

Chi si pò vìdiri a Adranu?  Si ponnu vìdiri la Chesa Matri di fattura nurmanna, lu Munasteru di S. Lucia ca la genti fabbricau ntô 1596, oggi è la seggia di na scola pùbbrica. Tra li strutturi architittònichi cci sunnu lu Casteddu nurmannu dû seculu XIV unni c’è lu Museu archiulòggicu e lu Tiatru Bellini dû 1846, n stilu liberty. 

O paisi di Adranu ci su tanti giurnali e tanti emittenti. I cchiù famusi su': TVA, RSI, Symmachia e La Locomotiva.




#Article 191: Biancavilla (143 words)


Biancavilla (o Biancavidda nta àutri parrati siciliani) è un cumuni di 21.846 abbitanti dâ pruvincia di Catania. L'abbitanti sunnu chiamati biancavilloti ntâ parrata siciliana lucali mentri sunnu chiamati biancaviddoti a Catania.  

Ntô passatu lu paisi aera canusciuta cû nomu di Callicari.

Quannu funnarunu lu paisi, u ficiru picchi era na bona zona e macari picchi fu lu signu divinu dilla Madunnuzza da Limosina, che si rici se impigghio nterra.

Iennu avanti li rifugiati ficiru un paisi, ca poi vinni sutta lu baruni Moncada. Lu baruni manu manu canciò li tempi e la barunia di li terri vinni a li viddani quannu Santapau e Centelli fimmarunu li carti da licenzia populandi.

Lu nomi do paisi vinni in Callicari, e dopu Casali de greci ma sulu dopu a dedica a Rigina Ianca di Navarru pigghiau lu nomi di Biancavidda, ù chiù sicuru  toponimu do paisi.
  




#Article 192: Bronti (171 words)


Bronti è un cumuni di 18.496 abbitanti dâ pruvincia di Catania. L'abbitanti sunnu chiamati bruntisi 'n sicilianu e brontesi 'n talianu. 

All'èbbica svevu-nurmanna, la citâ uspitau nu munasteru basilianu ca chê sêculi addivintau unu dî munumenti cchiû mpurtanti dâ zona. Ntô 1798, lu casteddu di Brotni vinni datu a Horatio Nelson pi li sô sirvizza ô re Firdinannu. Nelson stissu fu numinatu duca di Bronti.

U paisi è appoi canusciutu pi n'episodiu controversu dâ storia dô Risorgimentu, la rivolta di Bronti.

Lu 8 di austu 1860 li cuntadini di Bronti, capiggiati di Nicola Lombardu, si ribbillarunu occupannu li terri dê latifonnisti. Nonostanti la ripartizzioni equa dê terri avia statu prumittuta di Garibbaldi, la rivolta fu riprimuta di Ninu Bixiu; Lombardu e autri participanti forru ammazzati di Bixiu stissu.

L'econumia di Bronti, comu chidda dî centri dâ riggiuni, si basa n parti supra l'agricultura. Bronti è canusciutu nti tuttu lu munnu pi la produzzioni dû pistacchiu, riputatu pi essiri di una dî megghiu qualitati, pi li fichi r'india grossi e i castagni.




#Article 193: Caltaggiruni (455 words)


Caltaggiruni (Caltagirone in talianu) è nu comuni di 37 953 abbitanti dâ Cittati metrupolitana di Catania. È luntana 68 km dû sò capulocu pruvinciali Catania e 195 km dû sò capulocu reggiunali Palermu. È lu quintu comuni cchiù populatu dâ Città metrupolitana e lu primu pi grandizza territoriali. È lu 23 comuni dâ Sicilia pi populazzioni e lu quintu pi grandizza. È sedi piscupali dû 1816. È capulocu di nu vastu comprensoriu territoriali, chiamatu Calatinu e Sud Simetu, ca è nnâ parti meridionali di lu enti metrupolitanu di oji.

Centru urbanu misu centralmenti intra la Sicilia centrali, chiḍḍa orientali e lu litoriali meridiunali, è celebri pâ produzzioni dâ ciramica, a quali la rendi lu maggiuri centru reggiunali e unu di cchiù impurtanti d’Italia. Fu pi ultra dui millenni nu puntu strateggicu di controllu pi multi populi ca contrullavunu li chiana di Catania e Gela, intra di cui bizzantini, arabbi, genuvisi e nurmanni. È macaru nu impurtanti centru agriculu, pi so grandi campagni.

Lu centru storicu avi lu titulu di Patrimoniu di l’umanitati di l’UNESCO dû 2002, facenti parti dû consorziu du Vaḍḍu di Notu, inzemmura a Catania, Militeḍḍu, Scichili, Muorica, Ràusa, Notu e Palazzolu.

L'etimoluggìa diriva di l'àrabbu Q'al'at jiran (appoi trasfurmatu in Kalta-jiran), ca signìfica dui Casteḍḍi vicini.

Oji, ultra lu celebri centru storicu, la città avi macaru n'area abbitata di etati recenti, undi putemu truvari alcuni importanti vii, palazzi, lochi e chiazzi centrali dâ cittati. Chista parti dâ cittati è oji lu cori urbanu dû comuni.

La cittati mustràu sempri l'ambizziuni di essiri capulocu di na sò pruvincia chi fussi chiù o menu lu territoriu dû Calatinu e Sud Simetu.

A Caltaggiruni, intra li secula XIX e XX, in virtuti di l’unificazziuni nazziunali e dâ diffusiuni di menzi di communicazziuni di massa visiva e stampata, l’usu dâ lingua taliana si allargàu in quasi tutti li abbitanti e midemma in registra diversi di chiḍḍi furmali. La lingua siciliana pirò è macari presenti, nnâ sò varianti cittatina.

La so varietati lucali, lu caltaggirunisi, è nu dialettu orientali dû sicilianu, comu chiḍḍi di Saragusa e Catania, pirò cu la nfluenza ligguri (probabilmenti savunisi) e la prisenza di elementa dê dialetta cintrali, comu chiḍḍi di Castruggiuvanni e Nissa. Comu in autri dialetta dû sicilianu, sunu prisenti nfluenzi dê lingui castigghiana, catalana, pruvinzali, berbera, tuscana e greca, ultra a prestiti dû talianu. 

Dichiarazzioni Universali di li diritti di l'Omu

Patri nostru, chi se 'n celu,

Santifficatu v'è u nomu tò,

vinìssi prestu u tò regnu,

sempri fatta v'è a tò vuluntà.

Comu 'n celu accussi 'n terra.

Dunini sempri u nostru pani cutidianu,

E togghjini ì nostri debbita

Accussi comu nuatri ì tugghìmu

ê debbitura nostri.

E nun ni lassari cascari 'n tentazzìuni,

ma lìbbirini rû mali, AMEN.




#Article 194: Campurutunnu Etneu (277 words)


Campurutunnu Etneu (dittu Campurrutunnu ntâ parrata lucali) è un cumuni di 2.937 abbitanti dâ pruvincia di Catania, havi na supirfici di 638 èttari cu na dinzità abbitativa di 490 abbitanti pi chilòmitru quatratu. E' misu ntâ cullina a 450 metri supra lu livedu dû mari e pigghia lu sò nomu dâ  furma rutunniggianti dû tirritoriu  stissu ( ntô 1863, si cci agghiunciu Etneu pri la vicinanza câ muntagna Èttina). 

Li primi nutizzî stòrichi supra a Campurutunnu, s'attròvanu ntô XVI seculu; tannu, iddu era unu dê tanti casali sparpagghiati ntornu ô tirritoriu catanisi e, accussì comu a tanti àutri casali, quannu, p’aggiustari li finanzi di la curuna spagnola, lu re Fulippu IV detti a vìnniri beni dû dimaniu riggiu ca avìa ntâ Sicilia (nzèmula ô pussidimentu, a cu accattava, vinìa datu macari nu tìtulu nubbiliari di prìncipi o di marchisi), macari Campurutunnu s'attruvau ô centru di nu cumpressu mircatu d'accatta e vinni. La corti ci detti ô ginuvisi Andria Massa l'autoritati di putiri accattari pi cuntu lu nùmmiru di Casali ca iddu cunziddirava nicissariu, p'appoi vinnilli 'n modu cchìu vantaggiusu. Fu accussì ca Antoniu Reitanu si l'accattau ntô 1649 pajannu 2.800 onzi e appoi ntô 1654 passau a Diegu Reitanu, ca appi l'annu dopu lu titulu di marchisi.  A marzu dû 1669 l'abbitatu fu distruggiutu dâ culata làvica di l'Èttina e tannu tanti dê risidenti s'arifuggiaru a Catania, unni assai aristaru senza cchiù turnari ô paisi. N'àutru disastru, lu trimotu dû 1693, fici calari ancora cchiù assai la sò populazzioni. Ntô 1730 lu pussessu feudali dû marchisatu passau, pi via matrimoniali, â famigghia Natòli. Ntô 1812, chê rifurmi amministativi borbònichi e l'abbullizzioni dâ feudalitati, Campurutunnu addivinatau cumuni autònimu.
 




#Article 195: Giarri (187 words)


Giarri (o I Giarri ntâ parrata lucali) è un cumuni di 26.402 abbitanti dâ pruvincia di Catania. Lu sò nomu dimustra la prisenza di n'anticu malazzeni di giarri distinati ô cummerciu dû vinu, di l'ogghiu, etc. 

Secunnu l'ùrtimi studi, c'acchiànanu ô 1970 circa, È pussíbbili ca l'antica citati di Kallipolis (zoè citati bedda 'n grecu), s'attruvassi sutta la zona c'attuarmenti ricopri lu cumuni sicilianu di Giarri, cchiù esattamenti la frazzioni dâ Macchia.

La storia di Giarri (o dî Giarri) è relativamenti ricenti. Lu primu centru urbanu risali ô sèculu XVI quannu li vìscuvi di Catania, patruni di l'antica Cuntea di Màscali, dèsiru li tirreni in enfiteusi a ricchi jacitani e missinisi. Ntô 1815, lu Parramentu Sicilianu cuncidíu ê Giarri l'autonumìa amministrativa e la nova citati cù li so frazzioni si spartíu di Màscali. 'Ntô 1841 u Ripostu ad·divintàu cumuni, ma duranti lu perìudu fascista, li dui citati fôru junciuti ppi sei anni sutta lu nomu di Jonia (1939-1945).

A lu cumuni di oggi appartèninu li quarteri di: San Giuanni, Macchia, Trippunti, Strata, San Liunardeddu, Atareddu, Sciara, Miscareddu e parti di li paisi dâ Carrubba e di Tagghiaùrza.




#Article 196: Grammicheli (520 words)


Grammicheli (o Rammicheli ntâ parrata lucali) è un cumuni di 13.347 abbitanti dâ pruvincia di Catania. È vicinu 13 km a Cartagiruni, 51 km cu Gela, 33 cu Rausa e 68 cu Catania. 

Stu paisi tantu tempu fa si chiamava Occhiolà: surgìa supra a un munti unni c'era un furtinu; attornu a iddu c'era nu gruppu di casi ca pianu pianu addivintau nu pìcciulu paisi. 

Un tirrimotu distrudìu tuttu lu paisi e sdirrubbau tutti li cosi l'11 di jinnaru dû 1693. Quannu ricustrueru lu paisi lu fìciru nta lu feudu di Gran Micheli, misu a disposizzioni di don Carlo Maria Carafa, prìncipi di Butera e di Ruccella. Accussì lu paisi novu si chiamau Grammicheli. La chiazza prinicipali è fatta 'n forma esagunali.

A Grammicheli lu 8 di maiu cc'è la festa dû patronu dû paisi, San Micheli Arcàncilu e Santa Catarina di Alessadria. Lu 7 di sittèmmiru cc'è la festa dâ Madonna dû Chianu cu la vìnnita da sasizza. 

Cumuni di Grammicheli ‘nta pruvincia di Catania.
Lu Parcu di Ucchiulà è ntô tirritoriu di Grammicheli, supra lu puoiu di Terravecchia, unni cc’era lu paisi di l’Ucchiulà  sdirrubbatu cû tirrimotu dû 1693. Stu paisi ni rivorda lu passatu e tuttu chiddu ca si fa pì prutèggilu servi a capiri ô tisoru dî cosi antichi e dû granni valuri sarbatu ccà.

Stu prugettuo serbi a fari canusciri ô parcu nta tuttu lu munnu cu tanti attività di fari dintra: visiti guidati, provi pi scavari, scola pî carusi pi capiri comu attruvari li cosi antichi e fari na ricerca archiològgica.  Lu parcu s'attrova a circa 3 km dû paisi, versu Catania, vicinu â Casa Cantoniera, doppu na curva stritta â manu manca cc’è na’ balata ca dici la strata pi tràsiri ntô paisi anticu.

Ogni annu li 6, 7 e 8 di sittèmmiru cc’è la Festa dû Chianu. Lu Santuariu dâ Beddamatri dû Chianu è dû sèculu XV; è luntanu dû paisi 4 km a nord e arristau sanu doppu lu tirrìbbili tirrimotu dû 1693.

Anticamenti stu santuariu sirbìa comu rifuggiu pi cu passava e cci stàvanu li mònici ca avìanu tuttu nicissariu pi campari. Ntra la cresia cc’è lu quatru dâ Madunnuzza ca è lu stissu di n’òpira mpurtanti dû Vaccaru ca fu arrubbato e cc’è macari na stàtua  ca ogni jornu ê 8 di notti veni purtata mprucissioni, chî cannili addumati, dâ cresia finu a Cruci e poi di strata principali finu a cresia n'àutra vota. Pâ festa cci sunnu tanti genti ca vannu a prijari e cci pòrtanu li virgineddi pi grazzia ricivuta, cci fannu lu  viaggiu a pedi scausi e cci càntanu ..virgineddi comu a mia vannu cantannu a litanìa... Li virgineddi sunnu mìnimu 12 signurineddi ca poi s'ammìtanu a manciari ncasa, vistuti puliti e cu tanti cullani, màncianu la pasta cû maccu (favi spicchiati) comu a l’antica. Cci sunnu li viaggi di tutti li parrocchi, e macari chiddu  dî malati.

Àutri usanzi antichi sunnu a pigghiata da ‘ntinna e a rutta dê pignati. Anticamenti s'ammazzàvanu li porci sutta li pinnati(casi aperti a latu dâ cresia); si vinnìa carni, costi, sancieluu e sasizza ca  è na spicialità di Grammicheli.




#Article 197: Gravina (307 words)


Gravina è nu cumuni da pruvincia di Catania e havi 28.384 abitanti.

E’ misa a setti chilòmitri di Catania, nta li pinnici miridiunali di l’Etna, a 340 metri supra lu liveddu dô mari.

Lu paisi si ngrannìu nta st’ùrtimi ventanni pi causanza di la spanzioni dô capulocu (li cristiani ca àbbitanu a Gravina sunnu pi lu novanta pi centu catanisi).

Lu nomu dô paisi veni di l'anticu Prachi ca signìfica plaghe, campagni pirchì iddu era nu casali cuntadinu circunnatu di granni tirreni agrìculi. Nta l’orìggini lu burgu era di lu Principatu di li prìncipi di Valguarnera. Ntô 1664 fu‘ncamiratu di la riggia Curia. Ntô 1669 lu fèudu fu cidutu a lu signuri Giròlamu Gravina ca lu chiamò cô nomi di Gravina. Ntô 1862 vinni junciutu macari lu nomu  di Catania pi scanciàrilu  dô cumuni di Gravina di Puglia ca è nta pruvincia di Bari.

La cità è cumposta di li quarteri di Fasano, Gravina Centru e San Paolo e cu la citati di Catania è praticamenti ncucchiata, ca quasi nun si capisci unni finisci Catania e unni ncuminza Gravina.
  
Havi na bedda villa cumunali, na bibriuteca, mpianti spurtivi e strati-strati ci sù misi tanti chianti e àrbiri pi urnamentu.

Havi la cresia matri ntitulata a Sant’Antoniu di Pàduva, custruita ntô XVIII sèculu di stili baroccu cu un maistusu campanili a cùspidi e ca havi sarvatu nta lu nternu dipinti dô XVII sèculu.

Nta la bedda stagiuni, di Aprili finu a Ottobri, ci sunnu tantìssimi pizzerìi e risturanti ca travàgghianu finu a notti funna, chini-chini di crienti, ‘n màssima parti catanisi, ca, cu la scaciuni, si pìgghianu lu friscu.

La municipalità tutti l’anni, nta la stati, urganizza tanti beddi spittàculi, macari cu artisti canusciuti nta tutta l’Italia, d’intra la villa cumunali, unni c’è fattu nu spazziu attrizzatu cu un parcu e gradinati a tipu di li tiatri grechi.     




#Article 198: Linguarossa (161 words)


Linguarossa (o Linguagrossa nta certi parrati siciliani) è un cumuni di 5.287 abbitanti dâ pruvincia di Catania. L'abbitanti si chiàmunu linguarussisi (ntô paisi stissu lu nomu giustu è Linguarossa).

Lu Santu patronu è sant'Eggìddiu e la festa si fà lu primu di settèmmiru.

A Linguarossa si trovunu i scoli di basi e 'n Istituto di Istruzioni Supiriori: l'Istituto Cumprinsivu Santu Calì, ca cumprenni a Scola dill'Infanzia S. Antoniu, a Scola primaria du plesso P. Scuderi, a Scola Primaria du plesso Principissa di Piamunti e a Scola Sicundaria di I gradu L. Pirandellu, e lu Liceo Scientificu M. Amari: sizioni staccata du Liceo Classicu di Giarri.

Li linguarussisi, quannu pàrrunu dû paisi, dìciunu: Linguarossa, ciuri ciuri, màsculi e fìmmini tutti signuri mentri quannu pàrrunu dê piamuntisi, dìciunu: Piamunti, scali scali, màsculi e fìmmini tutti mavari e di chiddi di Castigghiuni dìciunu: Castigghiuni, maneddi, maneddi, màsculi e fìmmini tutti purceddi. Ma li paisi vicini rispùnnunu: Linguarossa, chiani, chiani, màsculi e fìmmini tutti buttani!. 




#Article 199: Mascalucìa (490 words)


Mascalucìa è un cumuni di 24.141 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

E’ misa a deci chilòmitri di Catania, nta li pinnici miridiunali di l’Etna, a 450 metri supra lu liveddu dô mari.

Ncumizzannu di l’anni ’60, accussì comu a tutti li paisi etnei vicini a la cità di Catania, Mascalucia vitti na trasfurmazzioni e na crìscita viloci. La spiculazzioni di l’edilizzia, causata di la richiesta sempri cchiù prissanti di casi ca custàssuru cchiù picca, pruvinenti di la pupulazioni di la vicina citati, purtò stu paìsi, a allargari lu sò abbitatu nfinu a li cunfini cu l’àutri cumuna.

Mascalucìa si truvò accussì ncucchiata cu Gravina, cu Trimmisteri, cu Niculosi e ntra ddi paisi, e iddi stissi cu la citati, sunnu siparati e si distìnginu, sulu pi lu nomu ca c’è scrittu nta li strati 'n capu a li tabbelli. 

Lu nomu diriva sicuramenti di la lingua latina – Nta nu ducumentu di lu papa Grigoriu Magnu (VI-VII sèculu) veni numinata cu lu nomu Massalargia. Cu la vinuta di li Nurmanni, veni nnicata Mascasia tra li terri assignati a lu vìscuvu di Catania. 
Ntô 1308, nta nu scrittu unni si parra di la cresia di S. Niculò, veni chiamata Mascalcia.
Nto 1349 nta n’àutru ducumnetu risurta Maniscalcia, e appoi, ntô quattrucentu, vinni nnicata Maniscalchia.

A l’èbbica di la “Corti Spagnola”, lu re Fulippu IV, p’aggiustari li finanzi di la curuna, detti a vìnniri beni di lu dimaniu reggiu ca avìa nta Sicilia; nzèmula a lu pussidimentu, a cu accattava, vinìa datu macari nu tìtulu nubbiliari di prìncipi e di marchisi.

A purtari avanti ssi vìnniti, fu ncarricatu nu ginuvisi ca si chiamava Giuvanni Andria Massa; iddu accattava “'n cuntu vìnnita” di la Curuna e poi vinnìa a lu megghiu uffirenti.

Ntô 1645 Mascalucia fu accattata di Giuvanni Andria Massa e chissu la vinnìu a Niccolò Placidu Branciforte, prìncipi di Lionforti e Butera ca addivintò macari duca di Macalucia ntô 1651.

Ntô 1652, la citati di Catania accattò lu paisi di lu duca di Mascalucia, ma picca tempu doppu, comu succidìu pi tanti àutri casali, Mascalucia turnò n’àutra vota a lu pricidenti patruni.

Cu la riforma mministrativa di li Borboni, ntô 1817 Mascalucia divintò cumuni di lu distrittu di Catania.

Duranti l´eruzzioni di lu 1669 una lingua di fuoco molto spaventevole che calava per sotto la terra di Mascalucia, qui abruciò più di cento case e molte possessioni.

Ntô 1693 lu tirrimotu ca distruggìu menza Sicilia (chidda urientali) fici macari a Mascalucia tantìssimi e gravi danni: lu paisi fu ricustruitu tanticchia cchiù luntanu di unni era prima.
  
Ancora danni eppi ntô 1818 pi causanza di n'àutru tirrimotu. 
 
Ntô XIX sèculu Mascalucia participò cu lena a li moti: ntô 1821 ci fu fatta la sedi di una “vìnnita carbonara” (aggricazzioni pulìtica rivuluzziunaria) e pigghiò parti di li nzurrezzioni di lu ’37 e di lu ’48.

Salutò cu participazzioni lu sbarcu di Garibbardi.

Ntô 1943, ci furu scontri tra la pupulazzioni e li surdati tudischi.




#Article 200: Mustarjancu (448 words)


Mustarjancu (o Mistirjancu ntâ parrata furastera) è un cumuni di 47.430 abbitanti dâ pruvincia di Catania, misu a 213 metri supra lu liveddu dû mari, ntô ciancu miridiunali di l'Èttina, a 8 Km. di Catania. L'abbitanti vèninu chiamati Mustarianchisi.
Li posti cchiù beddi di Mustarjancu sù:
La Chiana Duca, la Matrici, la Chiazza Mircatu (Piazza Pertini 'n talianu), Lu Chianu, la Maronna 'e Malati, Lu Campanarazzu.

Li cchiù antichi nutizzi storìchi supra a stu paisi vènunu di dui pirgamenti dû 1300 ca attèstanu atti di dunazzioni ca s'eppiru ntâ cuntrata di Mustarjancu. Tannu la cuntrata nun era ancora nu centru abbitativu, ma c'èranu tirreni assai fèrtili, attravirsati dô ciumi Amenanu e ntâ nu prumuntòriu c'era misa na crèsia ntitulata a Santa Maria e nu munasteru chê mura janchi. Appoi, nta ssu prumuntòriu si sviluppau lu paisi e foru fatti tant'àutri cresî.
Àutri nutizzi ni vènunu dê riggistri sacra mentalie unni ntô 1500 sù annutati li Visiti Pasturali fatti ntô Munasteru Jancu ('n sicilianu anticu Mustaru Jancu: e è di ddocu ca veni l'urriggini dû nomu dû paisi).
Nzinu ô 1642 lu casali appartinìa a Catania, appoi, comu a tanti àutri casali ntô cuntornu di Catania, pi cuntu dâ curona di Spagna, fu ncamiratu dô ginuvisi Giannandria Massa ca lu vinnìu a Vispasianu Trigonia nzemi ô titulu di duca.
Ntô 1669 na culata làvica putenti, distruggiu quasi tuttu lu paisi e nzemi a iddu macari lu Mustaru cu li janchi mura. 
  
L'11 marzu dù 1669, doppu ca si sinteru tantìssimi scossi di trimotu, ntâ basi di l'Èttina si grapìu na grannìssima spaccazza e n'àutri cincu si nni graperu ntâ jurnata e, ô scurari, n'autra ancora cchiù granni si nni grapìu.
Doppu na para d'uri, di stùrtima vucca, accuminciau a nèsciri un ciumi di lava ca nun si firmau cchiui, nzinu ô 29 dû stissu misi, quannu, atturniatu di dui granni culati, Mustarjancu fu distriuggiutu cumpretamenti. 
 
Ntô mentri ca la lava scinneva ancora ammeri a Catania, la pupulazzioni scappata dô paisi, si firmò arrifuggiannusi pô mumentu ntâ cuntrata Milìcia; ddocu li 3.656 pròfuchi si sparteru: na parti si nni jeru pi Catania, unni foru accugghiuti e sistimati a nord dâ citati e unni funnaru lu quarteri dô Burgu; tanti àutri s'arrifuggiaru ntê paisi unni avìanu parenti o amici; chiddi c'arristaru (1.891, la mitati di l'abbitanti) èppiru lu pirmissu dû cuvernu p'arricostruìrisi lu paisi ntê tinuti di Puzziddu e Tiritì.

sperti e puliti i mustarjanchisi,

babbi dâ Motta,

curnuti di Belpassu 

Pruverbiu mustarjanchisi ca vinìa dittu pi sfottiri l'autri paisi. I catanisi picchì caminavanu n'anticchiedda torti, nta Motta ci stavanu chiddi chiù stroddi e chiddi di Belpassu picchì quannu unu si vulìa cuncediri unu sfiziu sinni jva dda.

Angela Zuccarello (pittrice)




#Article 201: Motta Sant'Anastasia (205 words)


Motta Sant'Anastasia (macari dittu Motta) è un cumuni di 10.233 abbitanti dâ pruvincia di Catania. L'abbitanti si chiamanu muttisi.

La cità surgi ntô virsanti miridiunali di l'Etna, a 275 metri d'altitudini, a 12 chilòmitri di Catania.

Nasci supra na rupi basàltica, criatasi nta l'èpuca glaciali: lu neck (risalenti a 550.000 anni fa), àutu 65 metri e prisenti sulamenti 'n Italia, ntâ Francia (Le Puy del Valley), nta l'Algirìa (Tamanrasset) e nni li Stati Uniti (Missouri, Montana, Arizona, Utah, New Mèssicu), cu na vegitazzioni di ficu d'Innia.

Di studî d'archeoluggìa, dû 1954, si rinvinìu ca l'orìggini dû paisi risali a la civirtà greca. Succissivamenti lu mperu romanu lu conchistau dànnuci lu nomu di Motta (Anastasia, nveci, risali a lu piriudu Grecu-Bizzantinu). Lu neck, ntô piriudu dû tirannu Dionisiu di Sarausa, fu na mpurtanti roccaforti di difisa. Ntô piriudu nurmannu, ntra lu 1070 e lu 1074 lu gran conti Ruggeru lu Nurmannu fici custruiri la turri dâ Motta, àuta 21 metri, cu na architittura dû tardu mediuevu. Nnû nizziari dû sèculu XV, lu paisi fu suttamisu a l'Aragona. Ntô 1514 fu proprietà di Aloisio Sanchez, appoi di Antonio Moncada ntô 1526. Chistu finu a lu 1900, quannu lu tirritoriu fu accattatu di lu cumuni di Motta S'Anastasia.




#Article 202: Paternò (220 words)


Paternò è un cumuni di 49.250 abbitanti dà pruvincia di Catania. Ntâ parrata lucali si prununzia Patennò oppuri Patannò, ma l'ortografìa Paternò s'havi a ritiniri ca è chidda cchiù accittabbili ntô sicilianu classicu e scrittu.

Alcuni edifici da collina storica di Paternò su assai mpurtanti tra cui 'a Chiesa Matri fatta de normanni ntô 1342, ntitulata a S. Maria dill'Altu, fù trasfummata nna l'inizi di lu seculu XVIII. Nteressanti macari 'u cumplessu î San Franciscu a Cullina, do 1346, cca chiesa di lu seculu XI. Pocu luntana, 'a chiesa î Cristo o Munti trasfummata nni lu XVIII seculu siguennu u stili rococò. E pedi da cullina s'attrova 'a chiesa î S. Maria da Valle î Iosaphat (o da jancia). 'U munumentu sicuramenti cchiù rilevanti è 'u Casteddu Nommannu costruitu ntô 1072 ppi manu do conti Ruggero e cchiù voti ristauratu ccò passari do tempu. Arrializzata ntâ lu seculu XVIII, è assai bedda 'a Scalinata da Matrici, ca jungi a Chiesa Matri ccu la Porta do Borgu, ca era l'anticu ngressu di li medievali mura.
Nda patti vascia do paisi, ci sù autri nmpurtanti monumenti tra i quali l'ex monastero da Santissima Annunziata, a chiesa î Santa Babbira e 'a chiesa î Santa Catarina d'Alessandria.

A chiesa da Santa Barbara è na chiesa ca c'è ndo Paternò. Fù costruita ndo 1669.




#Article 203: Pirara (144 words)


Pirara o A Pirara è un cumuni di 12.200 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

S'attrova nta li pinnici di l'etna, a sicentu metri d'altizza, a mitati strata dû mari e dû vurcanu, tra li comuna di Triccastagni e Niculosi.

U so' nnomi veni di Lapidara, cchi boli diri tera cche petri (Latinu: lapis=petra).

Fici parti di li dumini do Principi Di Giovanni, nzemi cu Triccastagni e 'a Varanni (i tri teri).
I so' pirsonaggi cchiù mputtanti su' DOn Diego Pappalardo, un cavaleri di Malta ca viviu nte seculi XVII-XVIII, e l'ammiragghiu Antonino Toscano, ca mossi nto 1942 ntà Secunna Gguera Munniali, anniatu nto mari nfacci a Capo Bon (Tunisia); ppi chissu appi a midagghia d'oru.
A Pirara oj si canusci ppi gghiessiri un postu di villiggiatura, ma nto passatu l'attività principali era u vinu: macari uora u comuni è nto teritoriu dill'Etna Russu D.O.C.




#Article 204: Ragalna (158 words)


 
    
Ragalna (Raanna ntâ parrata siciliana lucali, o Raganna nta àutri parrati siciliani) è un cumuni di 3.103 abbitanti dâ pruvincia di Catania. 

Raanna n effetti è nu paiseddu nicu nicu ma duci duci comu lu zùccuru, v'a truvati li puma, li pira, l'alivi (di unni si fa lu megghiu ogghiu pâ casa e li megghiu alivi cunzati), lu vinu, la sasizza chî caliceddi frijuti cû pani. 

Tanti e beddi sù li munumenti ca mbillìscunu lu paisi: la Chiesa Vecchia dâ Madonna dû Càrmiru, la Chiesa Nova di Santa Barbaruzza, la Cappella di S. Rita, e la Chiesa dâ muntagna supra a l'Etna. Pi nun cuntari li parmenti e li trappiti ca ci sù agnuni agnuni ammenzu li campagni e ntâ sciara, li pagghiari dê picurara, la rutta catanisa, li vari passiati dâ foristali ammenzu â natura cchiù viva e cchiù virdi dû Parcu di l'Etna. 

Dda banna, si fistìa la festa dâ Madonna uò Càrmuru (Madonna dû Càrmiru). 




#Article 205: Ripostu (128 words)


Ripostu (o U Ripostu ntâ parrata lucali) è un cumuni di 13.595 abbitanti dâ pruvincia di Catania. 

Comu l'ètimu dû nomu dê Giarri, macari Ripostu si rifirisci a la prisenza di malazzeni.

Quarteri marinaru di l'antica Cuntea di Màscali, si spartìu d'idda ntô 1815 nzemi ê Giarri, ma ntô 1841 appi ricanusciuta la so' autunumía. 

I primi abbitanti fôru missinisi e propiu iddi custruèru la prima cresia dâ Madonna dâ Littra (ancora oggi asistenti a la quali appartènunu li scavi archiuloggici). Ntô sèculu XIX ad·divintàu n centru mpurtanti ppi l'espurtazzioni dû vinu ppi via mari.

Duranti u Fascismu, Ripostu fu junciuta cchî Giarri e pigghiáu u nomu di Jonia.

U portu dû Ripostu ha' statu urtimamenti ngrannutu e abbirsatu ppû turismu.

Turri (o Turri Archirafi), Carrubba, Quartireddu, Ruvittazzu.




#Article 206: Santa Marìa di Licuddìa (534 words)


Santa Marìa di Licuddìa (o Fuddia ntâ parrata lucali) è un cumuni di 6.745 abbitanti dâ pruvincia di Catania e pparteni a Diocesi di Catania.

L'abbitanti sunnu nnuminati (di chiddi di l'àutri paisi vicinu) i babbi dâ murami, mentri ca iddi stissi si dìciunu Fuddioti.
 

Lu paiseddu è anticu assai. Dìcinu li studiusi ca nascìu addirittura nnô sèculu II a.C., e lu funnau li Sicani. La cuttà antica, sutta li greci si chiamava Inessa. Quannu arrivaru li romani, tirittuppiti cci canciaru nomu, e la chiamru Etna. Sta città era granni, nni parràavanu li libbra e avìa macari unni facìanu li sordi. Macari lu granni Ciciruni parrau di sta citati. Comu fu e comu nun fu, scumparìu, e nun si nni sappi cchiù nenti.

Ntô 1143, quannu lu Cunti di Patirnò cci desi lu tirrinu ê Binidittini, pi fari lu munasteru, sta cuntrata si chiamava Fuddia, e allura datu ca lu munasteru era didicatu â Matri di Diu, lu chiamaru Santa Maria di Licudia. Ntô 1205 lu viscuvu fici addivintari lu munasteru abbazzia. Di tannu, re, papi, mpiratura, cci faceru tanti dunazzioni.

Doppu ca si nni jeru li mònaci, lu pasisi cci lu ccurparu a Patirnò. Li fuddioti tantu fìciru, ca ntô 1841, turnau paisi ndipinnenti.

La Matrici dû paisi è assai antica. La chesa urigginali è dû sèculu XIII, mentri ntô 1734, la cunfraterna dû Santissimu Sacramentu, fici nautra chiesa a spadda di chidda dî mòonaci. Ntô 1911, sti dui chiesi li junceru cu l'archi ntô muru ntô menzu, accussì si fici na chiesa sula. Ntra la chiesa cci sunnu tanti òpiri mpurtanti. Li beddi statui dûo Crucifissu dû sèculu XIII, di Santa Girtrudi dû 1350, di San Giuseppi, ca è lu santuzzu dî fuddioti, ca è dûo sèculu XVI; San Binidittu, dû sèculu XVII; la Bedda Matri Mmaculata, dû 1753, San Luiggi du setticentu. Tra li tanti beddi quatri, vannu taliati a Sacra Famigghia, all'altaru maggiuri, a Madonna Assunta, e Santu Liuni.

Nni l'annu 1143, li mònaci fìciru na bella turri a latu â chiesa matrici, ppi ppinnìricci li campani. La fìciru di stili mistu, gòticu e rumàanicu. Nnô tettu cci mìsiru li merri, e li finestri li fìciru duppi. Nnâ parti di supra, ha rriccheru cu strisci di petra di lava e petra ianca. Sutta a turri, c'era a chiesuzza di Santu Liu, unni i monici, urricavanu i so murticeddi. A turri ha usavanu macari ppi farisi signali di lustru, tra a turri di Paternò e chidda di Dernò.

Sutta lu vausu di petra lavica, na zona vascia do paisi, c'è na bedda funtana. L'acqua ca nesci da ucca de maschiruni, è na surgiva naturali, comu tanti ci nn'è sutta a terra di Fuddia. Sta funtana fu fatta no 1753, supra nautra funtana ca ficiru l'Aragonesi.

Lu palazzu dû cumuni, supra a murami, e zzo ccu resta da vecchia bbadia. Sta latata fu fatta no 1662, però a mità ottucentu fu rifatta comu a facciata da matrici. Da parti d'intra nisceru tanti reperti de tempi do medioevo.

La chiesa nica, fu fatta ntô 1929, di Patri Ronsisvalli, ca era tantu devotu a Matri do Carmunu. A parti dintra è tutta bbirsata pulita, che stucchi barocchi, ca ci fici don Pippinu a Pinta.




#Article 207: Scurdìa (729 words)


Scurdìa è un cumuni di 16.692 abbitanti dâ pruvincia di Catania. S'attrova ntâ chiana di Catania, na riggiuni assai fèrtili.
Nzinu a picca tempu arredi, l'ecunumìa tirava grazzî â produzzioni di aranci, mannati 'n Italia e nti tutta l'Europa, ma pi camora ci su' na pocu di prubblema di sordi. L'azienni cchiù grossi sunnu chiddi d'aranci (tipu l'Oranfrizzer, 'a Mariarosa, 'a Spidi, ecc.), ma và bona macari a Compir ca s'hà misu a fari seggi e scrivanìi.

Lu Sìnnacu è pi camora Franco Tambuni ed è na pocu a manca. 

Ogn'annu, ô 16 d'Austu, si fistèggia la jurnata di Santu Roccu. Si dici la missa e si fà na prucissioni pi li strati di Scurdia.
Ô 23 d'Austu si fistèggia l'uttava sempri cu li stissi cosi. Zzo ca abbilliscia l'uttava jè a sparata 'ei bummi 'ndi Patre Ppiu, 'ndo mienzu a chiazzetta. 'Ndo mienzu di sti jorni ci su cuncerti je attrattivi varii.

A Scurdia u carnalivari è dedicatu ai giovani, infatti u cumuni conza u parcu e un complessu sona i canzuni, ca tutti i giovini ballunu tutti i siri e sa divertunu.

Ô mercuridìa Santu si svolgi la prucissioni fùnibbri dû Signuri ô cippu; ô venniridìa, mmeci, si svolgi lu Signuri muortu chî tri Santi, ca fannu sempri na prucissioni, ca parò s'accapa cchiù tardu. Pi Pasqua, tutti li fratelli di li tri cunfratèrniti, fannu na sfilata, n'unuri ô Signuri ca risuscitau. A sira, da Matrici, u parrinu, patre Vitu Valenti, affaccia a Santu Roccu.

O 19 i Marzu, ogna annu, si fisteggia la festa di San Giuseppi, festa assai sintuta tra u populu di Scurdia e macari i forastieri. A matina c'è a sfilata de' scecchi cc'a Sacra Famigghia. Nt'o pomiriggiu, 'nveci, c'è lasta pupulari, si vinnunu l'offerti purtati apposta ddei fideli. A sira, 'nveci, duopu a missa, c'è a prucissioni da statua i S. Giuseppi ppe strati do paisi.

A Scurdia, c'è macari a tradizioni da festa di San Duminicu Saviu, però ava 25 anni ca nun si fa. St'annu, u parrinu di San Duminicu Saviu ha dicidutu di fari a festa o 15 i Lugliu.

Scurdia fisteggia sulennementi a Madonna tri voti l'annu: l'8 settembri, ccà prucissioni a Muntagna 'ra Madonna 'a Stidda; l'8 dicembri, quannu si fisteggia a 'Mmaculata. A processioni parta do Cunventu e prosegua ppou Centru Storicu accumpagnata dei fideli e dei fratelli, i russi, i jianchi e i blu. Appuoi si fisteggia macari lu 31 maggiu, ccà processioni 'ri S. Maria Maggiuri.

A Scurdia, lu Natali è riccu di tradizioni pupulari e folclori. Accumincia lu 16 di Dicembri, quannu ognia sira, finu o 24 li musicanti sonunu li nuveri, prisepi cunzati avanti a porta, cummigghiati 'ri sparacogni, aranci e mannarini. Appoi, lu 24 sira, sempri i musicanti sonunu dinn'a Culonna finu a Cava a tradizunali Calata 'a Chiazza, ca vena seguita ogna annu di tuttu lu populu di Scurdia.

Li chiesi di Scurdia su setti. Sulu quattru, però, su funziunanti. Chisti su: La chiesa di Santu Roccu, ca è a matrici guidata di patre Vitu Valenti; chidda di San Duminicu Saviu guidata di patre Jurandir (Gerardu) Jesus Da Silva; chida di San Giuseppi guidata di patre Gaetanu Tomagra e chiddi di Santa Maria Maggiuri e di Gesù Redenturi guidati di patre Sarvaturi Abbottu.
L'autri chiesi su chidda da' Madonna a' Stidda, affidata a patre Jurandir Jesus Da Silva, chidda di Santa Libbirata, affidata a patre Gaetanu Tomagra, chiddi do' Priatoriu e do' Cunventu, affidati a patre Vitu Valenti.

A Scurdia, c'è un museu etnu-antropologicu 'ntitulatu a Mariu De Mauru, ca s'attrova nta via Marconi, intra 'o palazzu Viecchiu-Majorana. Dda rintra ci su tutti li cosi di na vota, a partiri de casci d'aranci finu a arrivari e computer cchiù antichi. Sta struttura mpurtanti ppi Scurdia è curata dû Prussuri Nucciu Gambera. 

Muvimenti giuvanili cci nn'é assai, abbastanza famusi addivintaru li Sensidikappa, n'assuciazzioni tiatrali fatta di carusi; nasciutu di picca è lu Scordia@localhost, ca fussa n'assuciazioni macari chista di carusi ca cèrcanu di diffunnìri l'usu di Linux ntô paisi; n'àutra assuciazzioni è L'Humanitas, ca è assuciazzioni culturali, suciali e furmativa. Appuoi c'è l'Anffass, l'AGESCI (i Scout), a Super Omnia Caritas, i cori de' parrocchi, Scurdia.info (un situ di infurmazioni lucali) e tanti jautri ca pirmettunu lu sviluppu do pajsi.

'Nto film U Sorteggiu Toninu Baruni (Beppi Fiorellu) dicia di pruviniri d'on paisieddu 'nta pruvincia di Catania, ca arrisulta siri propria Scurdia.




#Article 208: Trimmisteri (335 words)


Trimmisteri è un cumuni di 20.386 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

E’ misu a novi chilòmitri di Catania, nta li pinnici miridiunali di l’Etna, a 450 metri supra lu liveddu dô mari.

Accussì comu àutri cumuna etnei, Trimmisteri nta st’ùrtimi 20 anni è assai crisciutu di nùmmira di abbitanti e di difici pi causanza di lu spustamentu versu d’iddu di migghiara di cristiani di la citati di Catania. 

Lu stissu tirritoriu di lu cumuni di Trimmisteri, è junciutu cu lu tirritoriu di Catania e nun si distingui cchiù unni finisci unu e ncumincia l’àutru.    
 

Supra a l’urìggini di lu nnomu ci sunnu dui vuci: una dici ca ni veni di “tri mustera”, zoè tri parmenti, mentri n’àutra vuci dici ca ni veni di “tri munasteri”. 

Nta nu ducumentu di lu 1198 sarvatu nni “le Biblioteche riunite Civica e Ursino
Recupero di Catania”, risalenti pirciò a l’èbbica nurmanna, s’attrova pi la prima vota nnuminatu stu paisi cu lu nnomu “Tria Monasteria. Ntô 1352 nta n’àutra pirgamena veni nnicatu cu lu nnomu Trium misteriorum.

A l’ebbica di la “Corti Spagnola”, lu re Fulippu IV, p’aggiustari li finanzi di la curona, detti a vìnniri beni di lu dimaniu reggiu ca avìa nta Sicilia; nzèmula a lu pussidimentu, a cu accattava, vinìa datu macari nu tìtulu nubbiliari di prìncipi e di marchisi.
   
Ntô 1645, Trimmisteri, nzèmula a àutri casali, fu vinnutu a lu ginuvisi, Giuvanni Andria Massa.
 
Ntô 1646 chistu ci lu vinnìu a Petru De Gregorio Buglio, ca divintau duca di Trimmisteri. 

Ntô 1652 Catania s’accattò lu casali, ma fu custretta a cirillu n'àutra vota doppu na picca.

Lu centru di Trimmisteri addivintò cumuni cu la rifurma burbònica dô 1817.

Lu centru dô paìsi fu duramenti curpitu di l’eruzzioni di lu 1381 e di chidda dô 1444; n’àutra catàstrufi pi causanza di tirrimotu ci fù ntô 1542 e ntô 1575 ci arrivò la pesti, ca  mpistò tuttu lu tirritoriu catanisi.

Ntô rivelu (cinzimentu) dô 1602 l’abbitanti èranu 1400. Eppi tra 30 e 90 morti ntô tirrimotu dô 1693.




#Article 209: Vizzini (892 words)


Vizzìni è un cumuni di 6.770 abbitanti dâ pruvincia di Catania.

Vizzìni è un paisi di l'Ibblei d'urìggini assai antica. La prisenza di munzeddi di grutti trugludìtichi lu tistimonia. Nutizzi pricisi si hannu a pàrtiri di l'Etati dû Brunzu. Di stu pirìudu Ippolitu Cafici rinvinìu, ntâ cuntrata Tri Canali, nu ripustigghiu ca oi è visitàbbili ô Museu Paolo Orsi di Sarausa. 

Secunnu quarchi studiusu, Vizzìni fussi la vecchia Bidi cuntata di Tucìdidi e Ciciruni. Lu nomu addivinissi dô grecu Bedis, appui addivinutu Bidi o Bidini nti l'èbbica rumana, canciatu in Bizini di l'àribbi, appui ccô tempu addivintau Vizzìni, comu lu chiàmanu oramai chiddi dô postu. 

Na mpurtanti funti stòrica, chidda di Tucìdidi, ni dicìa ca un certu Feace vinni mannatu ntâ Sicilia di l'atinisi comu ammasciaturi pi prucurari, ntê culoni jònichi, alliati a favuri dê Leontinisi pâ verra ca chisti fìciru contru a Sarausa ntô sèculu V a.C.. Lu fattu ca Vizzìni arrispunnìu a dda chiamata è na cunferma (oltri li reperta archiulòggici rinvinuti di l'èbbica greca) ca nun sulu esistìa prima dû V sèculu a.C., ma ca macari avìa arraggiungiutu nu sviluppu tali di pussidiri na milizzia accussì mpurtanti di fari antirissari Ateni. La cità, doppu ca li greci e li rumani (di cui si hannu picca nutizzi), fu adduminata dê Bizzantini e appui di l'àrabbi. Lu granni giògrafu àrabbu Al Idrisi la discrivìa comu na cità ca è assittata supra un poju, havi campa di semininaggiuni e nu bonu tirrenu. 

Doppu la duminazzioni àrabba, si havi nutizzia ca ntô 1105 Achinos de Bizinos instaurau la sò corti e ca ntô 1177 lu conti Robbertu de Bizino fiùra ntra li tistimoni dê nozzi dô re nurmannu Guglielmu II ccu Giuvanna di Nghirterra. E' nti stu piriudu ca veni a furmàrisi, abberi ô Casteddu (ca ccu lu tempu addiveni carzari nti l'etati burbònica), lu primu nucliu dâ cità, circunnatu di mura. E' sempri nti stu piriudu, ntô 1224, ca secunnu la tradizzioni Sant'Antoniu di Pàduva spummintau lu Cunventu di l'Annunziata. La cità canuscìu nu mumentu mpurtanti da sò storia quannu, ntô 1252, Curradu IV di Svevia ci desi lu privileggiu di pirpitua dimanialità, mpignànnusi a nun la dari cchiù comu barunìa o fiudu. 'N sìcutu, pi 6 voti fu data a nu fiudatariu ma arriniscìu sempri a libbiràrisi. 

Ntô 1282 la città participau a l'arribbiddioni dê Vespri. Doppu la paci di Caltabillotta (1302), essennu passata sutta ô duminiu di l'aragunisi, vinni pigghiata di Manfredi Alagona e dô baruni di Licuddìa Ughettu Santapau, ccu tuttu fussi assignata â Càmmira Rigginali, stitujuta di Federicu III ntô 1361. Sulu ntô 1403, doppu la ricustituzioni dâ Càmmira Rigginali a favuri di Bianca di Navarra, Vizzìni s'arripigghiau la libbirtà. Ntê primi anni dû sèculu XV, la cità mudificau la sò struttura urbanìstica ngrannènnusi oltri li mura medivali, suprattuttu versu orienti, ntâ cuddina dû Calvariu, truvannu tri assi principali d'ispansioni ca currispùnnunu ê attuali Via Roma, Via Vittoriu Emmanueli e Via San Giuvanni. 

Ntô 1536, doppu l'avvintu di Carlu d'Asburgu, la cità torna nti un piriudu unni, sia pì arginari l'insidî sempri apprisenti ntê baruna vicinu, sia pi aggrazziàrisi lu cuvernu, accumincia ad accattàrisi a caru prezzu na manciata di privileggia e tìtula onurari, comu chiddu appuntu di Pirpitua Dimanialità, Meru e Mistu Imperu, Cita' fidilissima, oltri â pussibbilità di alìggiri un veru e propiu Cunsigghiu Municipali. Vizzìni nzinu a prima mità dû Seicentu appi na cuntinua ispansioni, finu ad aviri oltri 16.000 abbitanti (cchiù assai dû duppiu di l'attuali 7.000). Macari c'avìa addivintatu un centru cchiù ca influenti ntâ Sicilia, nun anterrumpìu mai la sò cumplicata storia ca la vidìa sempri a cummàttiri ccu quarchi fiudatariu ca ni rivinnicava li diritti di pussidimentu. Accussì fu ntô 1648, quannu fu data comu fiudu ô ginuvisi Nicolò Squittini. Sulu appena trint'anni doppu, ntô 1679, grazzi a Don Giuvanni Caffarelli arriniscìu, comu avia succiurutu autri voti, a ripigghiàrisi la libbirtà. 

Ntô 1693 macari Vizzìni appi li catastrofici cunsiguenzi dû trimennu trimuotu ca divastau assai paisi ntô Val di Notu. Mòrsiru quasi 2.500 pirsuni, sulu 400 pô cidimentu da Cupula da Matrici, mentri prijàuvanu propiu pi scongiuràrisi di lu piriculu dû trimuotu doppu ca avia datu nu avvirtimentu, ccu quarchi scossa di cchiù picca putenza, a malapena dui jorna prima di chidda fatali. Pì tuttu lu seculu XVIII Vizzìni happa li stissi sorti di quasi tutti li paisi da' Sicilia, subennu li diversi prisenzi ca sìcunu nti la storia di l'ìsula: di l'Asburgu ê Savoia, di l'Austriici ê Burbuni. Ntô 1848 piagghiau parti a la Rivuluzzioni ndipinnintista siciliana dû 1848. Li Sìnnaca, macari nti l'èbbica sabauda, cuntinuaru a èssiri scartati ntra li nòbbili dû postu: Catalanu, Cafici, Passanisi, Gaudiusu, Giusinu, Caffarelli. Nti lu piriudu di doppu l'annittimentu dâ Sicilia a l'Italia, nascìu Giuvanni Verga (1840-1922), lu quali accuminciau ad ambintari bona parti da sò òpira littiraria a Vizzìni: la Cavalliria Rusticana, Mastru Don Gisuardu, La Lupa, Jeli lu pasturi. Lassannu jiri lu piriudu ca va di la Prima Verra Munniali ô fascismu, nzinu a la Sicunna Verra Munniali, picchì storia troppu ricenti, va sulu arricurdatu ca sùbbitu doppu la Secunna Guerra Munniali Vizzìni appi la dulurusa sorti di assai àutri centra di la Sicilia e di lu Minzjornu d'Italia, avennu na granni unnata migratoria (cchiossai abberi l'Australia) di quasi 12.000 abbitanti, passannu di 20.885 a li attuali 7.100.

La Cunziria era na burgata artiggianali unni ntô passatu vinìa travagghiatu lu cuoju.




#Article 210: Arbëreshë (976 words)


Lu nomu arbëreshë signìfica arbanisi ntâ lingua arbanisa antica. Sta parola ìnnica sia la lingua arbëreshë (zoè lu nziemi di li lingu arbanisi d'Italia), ca la cumunità albanisi nta tutta l'Italia miridiunali. Sta lingua nun è na lingua latina, ma apparteni ô gruppu di lingui indo-europei ditti ariani ca esìstunu sulu nta l'Arbanìa attuali, e idda è nni chiddi chiù antichi.

Prima dâ mmasiuni uttumanna di l'Arbania, tutti l'arbanisi s'acchiamàvinu arbëreshë. Poi di la mmasiuni circa 300.000 arbëreshë fujeru e si stabbileru ntâ l'Italia miridiunali. Li sò figghi e discinnenti c'àvinu nasciutu e campatu 'n Italia àvinu cuntinuatu a chiamàrisi arbëreshë, mentri 'n Arbanìa accuminzaru a chiamàrisi shqiptarëve.

L'arbëreshë arrivaru 'n Italia e 'n Sicilia rintra li sèculi quinnicèsimu e sidicèsimu, poi dâ morti dû granni eroi arbanisi Gjergj Kastrioti Skanderbeg (Giorgiu Castriota). Sparti dû nùmmuru cchiù granni d'arbanisi c'arristaru 'n Arbanìa, e chi àppiru a cunvirtìrisi a l'Islam, 'n Italia àppiru à cunvirtìrisi ô cattulicèsimu rumanu (prima mmeci èrunu cattòlici ortudossi), e sulu àvinu prisirvatu lu ritu urintali. La lingua arbëreshë hà statu assai nfruinzata dî dialetti miridiunali d'Italia, ma nun havi mai addivinutu nu dialettu talianu e havi arristatu sempri nu dialettu arbanisi.

L'arbëreshë èranu urigginari di l'Epiru, ca oi è na riggiuni dâ Grecia, e campàvinu ntra li muntagni dû Pindu. Sunnu li discinnenti dî pupulazzioni protu-arbanisi sparsi ntra tutti li Balcani uccidintali (vidi l'Arvaniti). Ntra lu sèculu unnicèsimu e quatturdicèsimu l'arberëshë agghìttiru versu lu sud dâ Grecia (Tissagghia, Corintu, Pilupunnesu, Attica) unni funnaru culoni. La sò capacità militari fici 'n modu ca addivintaru li megghiu mircinari dî serbi, francisi, catalani, taliani e bizzantini. 

La mmasiuni dâ Grecia fatta dî turchi ottumani ntû sèculu XV, custrincìu tanti arbëreshë a migrari nzinu l'ìsuli vinizziani e l'Italia miridiunali. Ntû 1448 lu rè di Nàpuli Alfonsu V d'Aragona, canusciutu comu «lu magnànimu» (1396-1458), avènnuci a riprímiri na rivurtura ntra li nòbbili siciliani e calabbrisi, chiama 'n aiutu a Gjergj Kastrioti di Kruja, canusciutu comu Skanderbeg, capu di l'allianza arbanisa. Nummurusi clan d'arbëreshë cummatteru p'astutari la ribbilliuni. Arfonzu d'Aragona li cumpinzau dunànnuci assai tirritori ntâ pruvincia di Catanzaru e Cusenza.

Ntû 1450, n'àutra armata d'arbëreshë aggìu ntâ Sicilia e ci foru dunati àutri tirritori nta diversi pruvinci. Nta sta manera l'arbëreshë cuntribbueru â criazzioni dû Regnu dî Dui Sicili.

A ddu tempu dâ guerra di succissiuni di Nàpuli, Firdinannu d'Aragona li chiama n'àutra vota contru l'armati francu-taliani e Skanderbeg varchiau ntû 1461 a Brìndisi. Poi ca iddi arrinisceru a vìnciri, ci foru cunzignati terri ntâ Pugghia, unni Skanderbeg arriturnau a pianificari la risistenza arbanisa contru li turchi, c'avìanu mmadutu l'Arbanìa ntra lu 1468 e lu 1492. Na parti dâ pupulazzioni arbanisa jìu nta l'Italia miridiunali e la Sicilia, unni lu rè ci prumisi àutri villaggi.

L'ùrtima unnata d'emigrazzioni, ntra lu 1500 e lu 1534, arriguarda l'arbëreshë dâ Grecia cintrali. Pagati comu mircinari di Vinezzia, àppiru a lassari li culoni dû Pelupunnésu cu l'aiutu di l'armata di Carlu V tannu ca li turchi accupàvinu la riggiuni. Carlu V li stabbilìu 'n Italia miridiunali pi raffurzari li difisi contru la mmasiuni turca. Stabbiliti nta villaggi sparsi l'arbëreshë èrunu tradizziunarmenti surdati dû Regnu di Nàpuli e dâ Ripùbblica di Vinezzia nzinu a la mmasiuni napuliònica.

L'unnata di migrazzioni di l'Italia miridiunali versu l'Amèrica ntû 1900-10 spupulau circa la mità dî villaggi arbëreshë, e assuggiattau la pupulazzioni a lu rìsicu di l'estinzioni culturali, nunustanti avìa accuminzatu na sorta di rinàscita culturali e artìstica propiu nta lu sèculu XIX.

L'arfabbetu arbëreshë (è macari chiddu arbanisi) si basa nni l'arfabbetu latinu, e si cumponi di 36 littri:

L'arfabbetu arbanisi usatu oi di l'arbëreshë è lu risurtatu di l'evuluzzioni di diffirenti arfabbeti. La prima prova pi stabbiliri n'arfabbetu arbanisi standard si fici ntû 1824 di Naum Veqilharxhi, ca vulìa ca l'arbanisi avìssiru lu sò propiu arfabbetu, ma senza viniri nfluinzati di chiddi grecu e àrabbu. Iddu accussì fici n'arfabbetu cu 33 littri latini e lu chiamau Evetor. St'arfabbetu vinìa usatu nni l'Arbanìa miridiunali. Àutri variazzioni cumprinnìanu n'arfabbetu cattòlicu (talianu) usatu di l'abëreshë, n'arfabbetu àrabbu, prifirutu di li pascià, e chiddu dittu di Istanbul criatu di Sami Frashëri, stabbilitu supra chiddu latinu, ma cu quarchi caràttiri grecu. St'ùrtimu addivinni assai pupulari picchì hà statu aduttatu dâ «Sucità di Istanbul pâ stampa dî scritti arbanisi», ca ntû 1879 stampa Alfabetare, lu primu abbicidariu. N'àutra variazzioni sìmili a chidda di Istanbul, la Bashkimi, vinni criata dâ Sucità Littiraria Arbanisa Bashkimi (L'unioni) a Shkodër, cu l'aiutu dû cleru cattòlicu e dî franciscani, e circava d'èssiri cchiù sìmprici. Ancora n'àutra virsiuni, Agimi, fu criata di n'àutra sucità littiraria acchiamata Agimi (L'alba) e diffusa di Ndre Mjeda ntû 1901.

Ntô nuvèmmiru dû 1908, si tinìu un cuncumiu a Monastir pi dicìdiri l'arfabbetu. S'avissi avutu a stabbiliri quali arfabbetu s'avìa a usari e ntra li diligati c'èrunu Midhat Frashëri, Sotir Peçi, Shahin Kolonja, e Gjergj D. Kyrias. Ci fu na granni discussioni e dintra sta sciarra rivàrsiru l'arfabbeti Istanbul, Bashkimi, e Agimi. Li diligati parò nun truvaru n'accordu ntra chisti ùrtimi e pirmìsiru l'usu sia di chiddu istambul ca di l'àutru latinu cchiù novu.

Ntra lu 1909 e lu 1910 ci foru manifistazzioni dî picciotti turchi, ca vulìanu la scrittura àrabba, essennu la cchiù parti di l'arbanisi musurmani. Manifistazzioni pi l'arfabbetu latinu si fìciru a Korçë e a Argirocastru, pi l'arfabbetu àrabbu a Elbasan. Ntû 1911 li picciotti turchi e lu cleru musurmanu (hoxsas) rinunciaru a l'oppusizzioni contra l'àutri arfabbeti, p'evitari di risicari la guerra civili, e accussì fu pussìbbili stabbiliri comu arfabbetu ufficiali na variazzioni di chiddu latinu bashkimi, ca veni usatu nzinu a oggi. Chissu veni usatu sia pi scrìviri ntâ lingua Tosk (arbanisi miridiunali) ca Gheg (arbanisi sittintriunali), ca di l'arbëreshë (arbanisi talianu). 

Ntû 1972 n'autru cuncumiu s'havi tinutu a Monastir, unni participaru puru l'arbëreshë.

Assai citati arbëreshë àvinu dui noma, unu talianu e unu arbanisi. Li cità arbëreshë si spàrtunu ntra isulitti nti l'ària di l'Italia miridiunali.




#Article 211: Mafia (973 words)


Mafia è na palora ca a l'accuminzagghia nnicava n'urganizzazzioni criminali urigginaria dâ Sicilia.
La palora trasìu nti la tirminoluggìa munniali pi nnicari àutri urganizzazzioni criminali dû stissu tipu dâ mafia, puru si di àutri urìggini.

A mafia è n'urganizzazzioni malavitusa radicata ntâ Sicilia e cu liami nti tuttu lu munnu. Li sò attività, liati principarmenti ô racket, all'apparti, ô mircatu nìvuru e a droga, custituisciunu nu frenu mpurtanti ô sviluppu suciali e ecunòmicu dâ riggiuni.
 
Tutt'u munnu sape che in sicilia infattamente dopo u' traffico e a siccitá u pobblema piu' grave gli è appuntu quellu delle ogganizzazioni criminali di stampo mafiusu. Appero' come si rici ... per arrisolvere i pobblemi abbisogna accuminzare da quelli piu' impurtanti ... addiprima s'adda a risolvere lu pubblema d'o trafficu e quindi a seguire quegli altri pobblemini minori .. tra i quali appunto la siccitá e la mafia.

La sprissioni mafia addiventa na palora currenti ncuminciannu dû 1863, cu lu dramma scrittu n sicilianu I mafiusi di la Vicaria di Giuseppi Rizzottu e Caitanu Musca, chi appi nu successu granni e fu traduciutu n talianu, napulitanu e minighinu, diffunnennu lu tèrmini nta tuttu lu tirritoriu talianu.

Secunnu a Giuseppe Pitrè la palora vinìa usata già nta nu riuni pupulari di Palermu e era sinònimu di biddizza e vaggiardizza.

Agghiri a lu 1860 la palora cumpari videmmma nta ducumenti ufficiali pi nnicari nun sulu l'assuciazzioni di dilinchenti di l'èbbica, ma puru lu tipu di cumpurtamentu di arcuni strati dâ sucitati siciliana.

Pari ca l'itimuluggia addiscienni di l'àrabbu: di mahfil (adunanza, loggi) o di mahas (millantiria).

Già ntô 1412 n Toledo cc'èranu li “Onorati società”; la Spagna ntruducìu la mafia ntê sò dumìnii taliani, e nun sulu ntâ Sicilia e ntô miridioni di l'Italia (Camorra a Nàpuli, Ndràngheta 'n Calabbria e Unurata sucità ntâ Sicilia), ma macari 'n Lumbardìa , comu si vidi ntê Promessi Sposi di Alessandru Manzuni: nfatti, nta lu rumanzu di Manzuni, la sucitati lumbarda dô seicentu veni discritta comu na sucitati mafiusa, cumpreta di tutti li carattirìstichi di l'urganizzazzioni mafiusa: lu liveddu di basi, unni cumannava don Rodrigo – lu liveddu mediu cu l'Innuminatu – e lu liveddu di “cùpula” unni c’era lu Conti ziu; li “bravi” èranu li killers, Egidio (l'amanti dâ Mònica di Monza) era lu cunfidenti, e lu cunzigghiuri era l'avvucatu Azzeccagarbugli.

Nta stu rumanzu dê Promesi sposi, s'attrova macari lu linguaggiu tìpicu mafiusu, comu si leggi ntô capìtulu “Vili”, unni li “bravi” di Don Rodrigo, doppu la “notte degli imbrogli” e lu fallitu rapimentu di Lucìa, minàzzanu lu cònsuli dô paisi di nun fari dinunzia a l'auturitati supra a chiddu c’avìa succidutu, pi quannu havivi cara la spìranza di moriri di malattìa.

Stu pinzeri di comu la mafia, o pi megghiu diri di comu lu cumpurtamentu di tipu mafiusu trasìu n Sicilia e nta tutta la pinìsula taliana, fu fattu di un studiusu eminenti di storia taliana e spiciarmenti siciliana.
Chiddu ca è supra scrittu è libbiramenti pigghiatu e traduciutu di “Sicilia da conoscere e da amare” dô Prufissuri Santi Correnti.

Lu stissu pinzeri vinni fattu di n'àutru granni sicilianu, Liunardu Sciascia, ca sutta veni ripurtamu pi cu havi la pacenzia di cuntinuari la littura.

Di Leonardo Sciascia – di “Quaderni Radicali” n. 30 e 31 – Anno XV Gennaio/Giugno 1991
(traduciutu ‘n libbirtati)

Sgherri a tipu i bravi, ô sirvizzu dê ntirissi e dê crapricci dê nòbbuli, foru ntâ Sicilia li primi asemplari dê mafiusi.
Ntâ Lumbardìa, na vota ca lu dumìniu spagnolu fu scanciatu cu chiddu astricu, cu li riformi suciali e canciamenti di l’ecunumìa, e mprimisi grazzi a la bona crianza dê funziunari di lu statu astricu e di tutta l’amministrazzioni di lu Statu, la braverìa fù scancillata di la sucitati.

Ntâ Sicilia, macari quannu li spagnoli nun ci furu cchiù, arristaru li stissi cunnizzioni dô dumìniu spagnolu.

Grazzi a na fiudalità arruganti, ca nun vulìa lassari li sò privileggi, chidda ca era prima bravarìa si trasfurmò cô tempu nzoccu è la mafia di oggi.
                   
Nu statu, quali ca iddu è, camina bonu (o non camina) grazzi ê sò funziunari.
Ntâ Sicilia, nu funziunariu ca s’ammustrava anestu, ca nun si facìa currùmpiri, o nun si lassava nfruinzari dê putenti, vinìa lassatu sulu e alluntanatu.

Lu traspirimentu fu, e ancora è accussì, nu sistema aduttatu dô putiri mafiusu pi arrassari  nu funziunariu ca nun stava ô jucu.

La storia dâ Mafia fù, dunca, la storia dâ cumpricità dû Statu, accuminzannu dê Burboni e appoi dê Savoia e, pri finiri, dâ Ripùbbrica Taliana.

Pi dari ancora cchiù valìa a ssu cummincimentu, zoè ca lu cumpurtamentu mafiusu trasìu ntâ Sicilia cu li spagnoli, purtamu a paraguni n’àutra organizzazzioni criminali ditta macari idda “di stampu mafiusu” e ca spuntau n Campania nta stissa èbbica di la mafia ‘n Sicilia: la camorra napulitana.  

Nzoccu hamu cuntatu supra l’urìggini di la Mafia, qualamenti lu cuntu pò èssiri fattu pi la Camorra.

la palora “guappo” pruveni dâ palora spagnola “guapo” e nun manca â sumigghianza tra l’antichi dilinquenti napulitani, chiamati “ferraioli” – pi la capacità d'usari lu cuteddu (ferru) – e li spagnoli di la “società della Guardugna”, ca èranu mafiusi spagnoli di l’èbbica (latri e dilinquenti): cu la duminazzioni spagnola, accuminzau a Nàpuli l’usanza dô duellu cô cuteddu, ca facìa parti di la tradizzioni spagnola.
La stissa palora “camorra” pari ca nni veni dô nomu ca vinìa datu a banniti spagnoli, chiamati gamurri .

Lu “frieno” è lu statutu dâ camorra napulitana e lu rigulamentu.

Lu frieno napulitanu è paru paru lu stissu dô frieno dâ “Guardugna”!.

Ntô frieno dâ Guardugna ci sunnu li funnamenti essinziali appoi aduttati dâ camorra napulitana.

Rif.: Russo e Serao, nel loro libro, La camorra. Origini, usi e costumi dell'annorata soggietà, Napoli 1907

La mafia adotta cumpurtamenti basati supra un mudellu d'ecunumìa statali, ma è parallela e suttirrània. L'urganizzazzioni mafiusa pigghia li soi prufitti di nummirusi tipi d'attivitati criminali:




#Article 212: Roma (809 words)


Roma è la capitali di l'Italia. Di na populazzioni di circa tri miliuna d'abbitanti, s'attrova casi ô centru dû tirritoriu talianu, e di la pinìsula taliana.

La data ufficiali di la funnazzioni di Roma havi stata stabbiluta di Marcu Terenziu Varroni ntô 21 di Aprili dû 753 a.C.. Àutri storici dunaru dati diversi ma comegghiè cumprinnuti ntra lu nonu e l'uttavu sèculu: lu pueta latinu Quintu Enniu poni la data di nasciuta di Roma ntô 875 a.C.; lu storicu grecu Timeu di Tauromeniu ntô 814 a.C., Fabiu Pitturi ntô 748 a.C. e Luciu Cinciu Alimentu ntô 729 a.C.

Secunnu la tradizzioni fu Ròmulu, frati giameddu di Remu lu funnaturi e primu reghi di Roma.
Iddu mmintau e fici la delimitazzioni dâ zona sacra dâ citati e propriu pi ssu mutivu lu frati Remu, surpassata sta banna nvalicàbbili, fu ammazzatu di iddu.
Doppu la morti di Ròmulu addivintau reghi Numa Pompiliu ca cumannau pi 43 anni. Lu terzu fu Tulliu Ostiliu ca murìu doppu 32 anni di regnu: la liggenna cunta ca lu so' regnu finìu quannu li furmini curperu la so' casa. Duranti lu sò regnu li Rumani  li Albani e a citati di Roma fu allargata finu o munti Caeliu. Ancu Marziu, lu quartu, arrignau pi 24 anni, allargau la cità finu o Gianiculu e l'Aventinu; mossi di malatia. Lu quintu fu Tarquiniu Priscu, duranti lu so' regnu fu custruiutu lu primo cìrculu e accuminciaru li primi jochi. La citati vinni allargata finu o Campidogliu e megghiu addifinnuta câ custruzzioni di novi mura. Pi risòrviri li prubblemi iggenici custruìu la Cloaca Maxima. Rignau pi 37 anni. Serviu Tulliu arrignau pi 43 anni. L'ùrtimu fu Tarquiniu lu Superbu ca arrignau pi 25 anni.

Doppu ca li Rumani àppiru fora l'ùrtimi reghi, ntô 509 a.C Roma addivintau na ripùbbrica.

Fu sulu ntô 31 a.C. ca Ottavianu Augustu, pruchiamau lu mpiru rumanu ca durau nzinu ô 476 dâ nostra era. A st'èbbica la zona dî Fori Mpiriali era lu centru dâ vita pulìtica e culturali di tuttu lu tirritoriu di lu mpiru.

Li sèculi dû mediuevu sunnu carattirizzati di na ginirali dicadenza, cu saccheggi e nvasioni bàrbarichi succissivi e ripituti nnû tempu.

Fu sulu a pàrtiri dâ fini dû mediu evu, versu lu Sèculu XIV ca Roma accuminza n'àutra vota a affirmàrisi, supratuttu comu guida riliggiusa sutta li papi.
Ntê sèculi chi vìnniru, li papi cumannaru lu rinnuvamentu dâ cità, e grazzi ê cuntribbuti di architetti comu Michelàngelu, Borromini, Bernini, la cità si prisintava sempri cchiossai comu na capitali e na rifirenza ppi tutta l'Europa di l'èbbica.

La storia muderna di Roma cuminza ntô 1870, annu unni li bersagghieri tràsunu a Porta Pia e lu putiri timpurali dû Papa s'accapa. Ppi vuliri dû Reghi d'Italia, Vittoriu Emanueli II, Roma addiventa ntonzi la capitali di l'Italia, e sedi dû cuvernu.

Roma è na citati famusa assai pî sò granni monumenti e pâ sò architittura clàssica e rinascimintali. 
Lu Pantheon surgìu nta l'èpuca rumana ntâ chiazza ca ora si chiama Chiazza dâ Rotunda, vinni custruitu dû cònzuli Marcu Agrippa ntô 27 avanti Cristu ma abbruciau ntô 80 doppu Cristu, ricustruitu ntô 127 doppu Cristu pi grazzia dô mpiraturi Adrianu, ristrutturatu ntô 607 di Papa Bonifaciu IV ca lu fici addivintari na crèsia, pi chissu mutivu arristau comu è cammora e nuddu s'arrisicau a sfasciàrici pezzi (sorti ca tuccau a tutti l'àutri monumenti), l'ùnicu granni canciamentu fu l'agghiunta di dui campanari latirali custruiti di Gian Lorenzu Bernini ma chi fìciru spasciari ntô XIX seculu picchì li rumani ni sbintàvanu sempri la forma (lu suprannuminaru addirittura orecchie d'asino auricchi di sceccu).

Lu Culusseu fu custruitu di li mpiraturi dâ dinastìa Flavia dô 70 dopu Cristu finu o 80 dopu Cristu. Putìa ricògghiri macari 50.000 pirsuni e ntô menzu ci cumminàvanu battagghi di Gladiaturi, di bestî o di cristiani, ô cuntrariu di chiddu ca si penza, li gladiatura ca s'hannu murutu ntô Culusseu su' daveru picca, iddi nun cummattìanu mai chî bestî ma sempri ntra di iddi e quannu unu s'arrinnìa, vinìa sempri sparagnatu, li gladiatura cummattìvanu pî sordi o pâ sò libirtà (siddu èrunu schiavi) e l'addestramentu custava assai, siddu nu gladiaturi assimpicava pî firiti vinìa sùbbutu midicatu.
Li cristiani, ô cuntrariu, cumbattìvanu tra di iddi o chî bestî spissu a manu nudi o cu armi ruggiati, èrunu schiavi e cummattìvanu pâ sò libirtà. La famusa scena dô mpiraturi ca facìa ammazzari nu gladiaturi scunfittu fàusa è, sta cosa succidìa sulu tra cristiani. 

Lu culusseu comu si vidi accamora è tuttu spugghiatu, picchì ntô XV sèculu lu papa fici scippari tuttu lu màrmuru pi fàricci la cresia di San Petru.

Parrannu di Roma, nun si pò nun parrari dû manciari lucali. Li chiatti tìpichi su' li bucatini a la matriciana, la carbunara e la purchetta di Ariccia. Roma vanta puru na para di vini piddaveru boni, li vini dî Casteddi, e nu salami troppu gustusu.




#Article 213: Giufà (136 words)


Giufà è lu prutagonista di cunta pupulari siciliani di urìggini àrabba. Tanticchia babbu, ni cummina di tutti li culura, ma quasi sempri ci finisci bona, senza chi si nni renni cuntu. Di caràttiri sèmplici, ingenû, vivi ogni jornu comu c'ammatti,
pigghiannu la jurnata comu veni.

Lu stissu pirsunaggiu cu li stessi storî, si trova nta àutri tradizzioni pupulari dî paisi dû meditirraniu. Si chiama Djeha in Algeria e n Maroccu, Goha n Eggittu, Nasreddin Hodja n Turchìa, uguali n Calabbria, Giaffah n Sardigna, Ġaħan (Giahan) a Malta.... e ancora Giucca n Tuscana, Giucà n'Albanìa, Turlulè n Trentinu,
Noodles ntê paisi angrusàssuni.

Na trascrizzioni n sicilianu di sti cunta si pò truvari nti Fiabe, novelle e racconti popolari sicilani di 
Giuseppi Pitrè. Puru Italu Calvinu n Fiabe italiane arripigghiau certi cunta di Giufà dû libbru di Pitrè.




#Article 214: Cantu dî citacei (124 words)


Lu cantu dî citacei è na cullizzioni di soni chi li citacei pruducinu pi cumunicari. La parola: cantu, è usata in particulari pi discriviri la siquenza e li ripitizzioni chi certi citacei (in particulari li baleni immiruti)) pruducinu di na manera chi si ricorda ô citaluggisti lu cantu umanu.

Li prucessi biologgici usati pi pruduciri stu sonu varìa tra li famigghî di citacei. In ogni casu, tutti hannu bisognu di sta forma di cumunicazzioni e senziu picchì lu modu in cui luci si difunni nta l'acqua renni lu senziu dâ vista difficili. Ma lu fattu ca li scrusci dî mari si stannu aumintannu pû menzu dî navi, sta furzannu ê naturalisti a pinzari siriamenti ca l'attivati umani si stannu distruggennu st'area mpurtanti d'abbitata marina.




#Article 215: Riliggiuni (113 words)


La riliggiuni è lu nzemi di pràttichi, filusufìi e stili di vita chi trascìnnunu la vita tirrena.
Secùnnu la cultura e la riggiuni dû munnu, la riliggiuni pò pigghiari formi, stili, e cridenzi diversi. 

'N ginirali, ogni riliggiuni fa rifirenna a unu o cchiù ntitati suprannaturali, onniputenti, e chi ponnu purtari la filicitati ntâ Terra.

La palora riliggiuni veni di lu latinu religio, ca putissi vèniri tantu dû verbu religare, overussìa jùnciri nzèmmula, ca di relìgere, scègghiri cu attinzioni.

Putemu divìdiri li riliggiuni nta tri catigurìi principali: chiddi monoteisti, chiddi politeisti e chiddi misti. Appoi ci sunnu puru currenti di pinzeru supra lu tema riliggiusu, ma nun veri e propî riliggiuni.

 

Filusufìi

Àutri:




#Article 216: Buscemi (310 words)


Buscema (Prununza : /bʊʃˈʃɛma/; Buscemi nni talianu; Buxema 'n latinu; Qalʾat ʾabi Šāma nn'àrabbu, prununzatu : /qal.ʕɑt ʕaˌbi ʃaːˈmɑ/) è nu cumuni di 1.147 abbitanti dâ pruvincia di Sarausa.
L'abbitanti su' chiamati buscimisi 'n sicilianu e buscemesi 'n italianu.

L'orìggini dô nomi mudernu veni di l'àrabbu nticu قَلْعَة أبو شَامَة (Qalʾat ʾabi Šāma), locuzzioni ca veni ripurtata d'accussì nnô 1154 dô giògrafu hammudita Idrisi.
U nomi àrabbu origginali è sulitamenti traduciutu comu Casteḍḍu di chiḍḍu cô nivu (o câ vogghia).

Cô tempu s'à pruvatu a scrìviri Buscema cu carattiri latini. Truvamu p'esempiu Abu Xamah o Abuxama o puru ancora Abisama. A virsioni latinizzata Buxema e Bussema, dô piriudu nurmannu, è pirò chiḍḍa cchiù vicina â forma moderna. Cu l'Unitati d'Italia s'à passatu difinitivamenti â forma Buscemi, ma nnâ parrata lucali u paisi è sempri chiamatu Buscema.

Buscema e Buscemi è macari nu cugnomi assai diffusu 'n Sicilia, suprattuttu nni chiḍḍa orientali. 'N menzu ê cchiù famosi pirsunaggi cu 'stu ccugnomi cc'è l'atturi Steve Buscemi.

Buscema si trova 52 chilòmetri a Ovest di Saracusa, 45 a Nord di Raùsa e 70 a Sud di Catania. È 'n capu ê Munti Ibblei, spicificamenti 'n capu ô munti Vignitti (jàutu 788 m s.l.m.), e nnô so tirritoriu cci passa u çiumi Ànapu; vicinu ê lochi storici di l'antica Akrai, di Casmeni e dâ Nicropuli di Pantalica. 
I cumuni cchiù vicini su' Bucchieri e Palazzuolo Crèidi, ca distunu menu di 10 chilòmetri.

Si penza ca i primi abbitanti dô paisi arrisàlunu a l'età dô bronzu, sicunnu li ritruvamenti di l'archiòlugu Paulu Orsi. Avemu àutri tracci dô paisi nnô pirìudu dâ duminazzioni àrabba. Di 'ssu mumentu s'ancumincia a aviri tistimunianza storica moderna di Buscema comu centru abbitatu.
Nnô so tirritoriu ci su' macari i ritruvamenti di l'antica Casmeni, culonia greca dô 644 a.C.
U paìsi fu distrurutu cumpritamenti quannu ci fu u tirrimotu dô 1693.




#Article 217: Baucina (137 words)


Lu paisi di Baucina s'attrova a 37 chilometri a sud-est di Palermu e a 550 metri supra lu liveddu dû mari. La sò ecunumia è agricula; sunnu prisenti: pruduzzioni di furmentu, ciriàli, liùmi, vinu e ògghiu; è videmma prisenti la pasturizzia, cu pruduzzioni di ricotta e di càciu lucali. Nta lu sitturi artiggianali: pruduzzioni di raccami tipici e ferru battutu. L'uriggini di lu nomu dû paisi nun è chiara: pò èssiri ca veni di la palora greca Baukòs, ca significa eliganti. Lu centru è di uriggini fiudali e la sò funnazzioni risali a li primi anni dû XVII seculu. Dû 1626 Baucina addiventa principatu di la famigghia Migliaccio, marchisi di Montemaggiore. Ntra li munumenti arricurdamu: la Matrici addidicata a S.Rosalia e la Crèsia dû Culleggiu ca custudisci l'urna cu li resti di S.Fortunata, santa patruna dû paisi.




#Article 218: Pruvincia di Sarausa (106 words)


La pruvincia di Sarausa è na pruvincia dâ Sicilia di 398.948 abbitanti. Òccupa n'ària di 2.109 km. quatrati cu na dinzitati abbitativa di 188,8 abbitanti pi km. quatratu e cunfina a nord e nord-ovest cu la pruvincia di Catania, a ovest cu la pruvincia di Rausa, mentri a est e a sud è vagnata rispittivamenti dî mari Ioniu e Meditirràniu.

La pruvincia di Sarausa rapprisenta un rifirimentu cummirciali funnamintali grazzi ô portu di Austa, nunchì un nutèvuli polu d'attrazzioni turìisticu e archiològgicu. Lu capulocu è nu mpurtanti snodu stratali e ferruviariu dâ Sicilia. Nfini, cci trova prisenti lu cchiù àutu nùmmuru di riservi naturali dâ riggiuni.




#Article 219: Jazz (192 words)


Jazz è nu gèniri di mùsica ca nascì ntî reggiòni dô sud di li Stati Uniti e si venni a diffunniri velocementi nni tuttu lu munnu. Esprìmi di nna manera nova tutti li tensiòni e li probblèmi ca angosciàno lu munnu modernu. 

Li crattrìstichi principàli dû jazz su':

L'uriggini di lu jazz pirò su ben cchiù antichi 'n quantu lu so' ritmu addirìva da chìddi praticati di li tribbù africani, ca ntî foresti equatoriàli s'arriunìvanu attorno a lu fûcu dopo nnâ battaglia, nna battuta di caccia o ppi li cerimònii, ppi fari abballi veloci scanditi di li tammùri. 
Li nìuri, supravvissuti a li traggici e disumani viaggi la li cunnucìvanu ntâ terra natali e ntî piantaggiòni di cotoni, s'arritruvavanu nni connizziòni di schiavitù, senza nuddu dirittu; da sta situaziòni nasci nn'îddi l'isigènza di arriunirsi nni origgini cumuni, e lu fannu ntâ musica, unna trovano li propi rradici.

Nascinu quinni li work song (canti di travagghiu) e li spirituals nn'ambitu riliggiusu.

Lu jazz hjavi diversi suttaggèniri: li cchiù mportanti su lu free jazz , lu hot jazz e lu bebop.

Li cchiù mportanti musicisti jazz furu Louis Armstrong, Duke Ellington e Charlie Parker.




#Article 220: Blues (213 words)


Li blues (palora ngrisa chi voldiri â littra: «azzoli»; to have the blues significa sintìrisi assai lamintusu) è nu gèniri di mùsica miricanu dâ fini dû sèculu XIX chi havi sempri riflittutu stu senzu di sintìrisi lamintusu. Sta forma di mùsica havi na pruvinenza africana, sviluppannu ntê cumunitati di schiavi afru-miricani, supratuttu dâ sò mùsica spirituali e riliggiusa. Sta mùsica vinni miscata câ sò forma di cantastorî, spiciarmenti abbannìi di campagna, e dunca si pò diri ca li blues cci nasceru dâ misirìa dû pòpulu afru-miricanu e è comu nu specchiu chi riflètti stu senzu di mancarisi tuttu la spranza addiritura. 

Li blues ùsanu na scala di mùsica spicifica e usa nu sistema di misura chiamatu pi ngrisi li 12 bar blues, chi voldiri ca certi misuri vennu ripituti ntôn òrdini spicìficu. St'òrdini rifletti comu si canta li lìrichi, e la ripitazzioni di righi è n'attribbutu assai cumuni dî blues. Sti quattru misuri è n'asempiu di comu s'accumènzanu spissu li 12 bar blues (na tauletta di nutanna pi chitarra):

 

    E7                  A7                  E7                  E7
 E |-------------------|-------------------|-------------------|-------------------|
 B |-------------------|-------------------|-------------------|-------------------|
 G |-------------------|-------------------|-------------------|-------------------|
 D |-------------------|2--2-4--4-2--2-4--4|-------------------|-------------------|
 A |2--2-4--4-2--2-4--4|0--0-0--0-0--0-0--0|2--2-4--4-2--2-4--4|2--2-4--4-2--2-4--4|
 E |0--0-0--0-0--0-0--0|-------------------|0--0-0--0-0--0-0--0|0--0-0--0-0--0-0--0|

Li blues havi statu na nfruenza grannissima d'autri formi di mùsica pupulari, p'asempiu: jazz, bluegrass, rock and roll, mùsica country, pop rock, rythm and blues e hard rock. 




#Article 221: Virdi (165 words)


Lu virdi è unu di li culura dû spettru ca l'omu arrinesci a vìdiri, veru cumuni 'n natura. Li chianti sunnu virdi dû mumentu ca cuntennu la clorofilla. 

La luci virdi havi lunghizza d'unna cchiù longa e rispettu a l'àutri culura visìbbuli, tra 490 e 570 nanòmitri. 

È unu dî tri culura primari additivi, lu sò culuri cumprimintari è lu maggenta. Tanti artisti, tuttavia, cunzìddiranu ancora lu russu lu sò culuri cumprimintari.

Lu muvimentu ecoluggista utilizza lu virdi pi via dâ currilazzioni cu la natura. Greenpeace, nu gruppu ecoluggista, usa lu virdi pi la sò assuciazzioni cu la vita. Quanti adirìscinu a muvimenti o partiti pulìtici di natura ecoluggista vennu ditti virdi.

Li culuranti pi usu alimintari cumprènninu la clorofilla (E140 and E141), la quinulina (E104) e, ntê paisi unni è pirmittutu, lu Green S (E142).

 Esadicimali = #00FF00 
 RGB    (r, g, b)    =  (0, 255, 0)
 CMYK   (c, m, y, k) =  (255, 0, 255, 0)
 HSV    (h, s, v)    =  (120, 100, 100)




#Article 222: Scicli (772 words)


Scicli (o Scìchili) è un cumuni di 25.560 abbitanti n pruvincia di Rausa,  situatu ntâ parti sud urientali dâ Sicilia, a 28 chilòmitri di Rausa, copulocu dâ pruvincia. Li sò cuurdinati giugràfichi sunnu: 36° 44'N e 14° 42'E. La supirfici dû cumprinsòriu cumunali è di 137.54 kmq.
Lu tirritòriu cunfina cu li cumuna di Rausa e Muorica e si stenni pri quarchi 20 km ntâ fascia custera, di la fuci di l' Irmìniu uzinu a la cuntrada di Pisciottu.

Lu cumplessu architetturali baroccu è ricanusciutu di l'UNESCO comu patrimoniu munniali.

L'uriggini dâ cità di Scicli si pò allucari nnô pirìudu III Sìculu (ca cumprenni l'anni dô 1500 aprima di cristu nzinu a l'800 a.c.).

Tanti sunu li spiegazzioni ca s'hannu datu, parrannu di l'urìggini dô nomu, ma chidda ca pari la cchiù pussìbbili è chidda ca pigghiau lu nomu di li stissi abbitanti  ca la funnaru, li Siculi, e stu nomu vinni appoi ripigghiatu di l' Àrabbi 'n Shik'lah; nfatti nto sò tirritòriu, e spicialmenti supra lu coddi San Matteu, unni pi sèculi abbitaru li sciclitani, s'hannu attruvatu tracci di antichi nzidiamenti di genti Sìculi. La cità antica, era misa supra la cullina di San Matteu, unni ci sù e si punnu vidiri rutti e sapùrcara ammeri la zona ditta di Chiafura, e li ruini dû Casteddu di li Tri Cantuni .
La cità fu culonizzata dê Greci e dê Rumani.
Dopu ca cascau lu Mpèriu Rumanu d'Uccidenti,  vinni assuggittata di li nvasioni barbàrichi e li  Saracini addivintaru li patruni di Scìchili, accussì comu a tutta la Sicilia. 'N particulari Scicli fu sutta a lu putintatu mussurmanu nta l'annu 864.
Accussì, nnâ prima mitati dô XII sèculu., lu giògrafu àrabbu Al-Idrisi cuntava  Scicli nnô Kitâb nuzhatu-l mushtâq ecc. (Libbru pô sullazzu di cui s'addiletta a furiari lu munnu), cchiù canusciutu comu  ô Libbru dô Re Ruggeru:

La libbirazzioni di Scicli dê Saracini si pò allucari a lu 1091, câ vittòria dê Nurmanni. Si cunta ca nta ss'annu ci fu l'aiutu miraculusu di la Madonna a Cavaddu, ditta a Scicli Madonna di li Milizzi o di li Mulici, ca cunfunnìu e scunfiggìu li Saracini.

Dopu li Nurmanni traseru appoi li Svevi e lu magnu e lluminatu re Fidiricu II ci cunfirmau a Scicli lu privileggiu di Cità Dimaniali, ca già ci l'avìa datu lu Conti Ruggeru d'Autavilla.
Fu cunfirmatu macari lu muttu dû stemma dâ cità: Urbs Inclita et Victoriosa.
Appoi macari Scìchili appi a cascari sutta a l' Angiuini e sutta a ssa duminazzioni s'èppiru moti contru ê francisi, dopu lu famusu abbinimentu  dê Vespri siciliani. Sotta a l'Aragunisi nascìu la Cuntea di Muorica, e Scicli vinni a fàciri parti di stu pussidimentu. Lu primu Conti di Muorica fu Fidiricu Mosca e doppu passau a li Cabrera di cui na figghia si mariatau cu Fidiricu Enriquez ntô 1640; chisti funnaru a Scicli dui Cunventi di l'Òrdini di li Franciscani: Santa Maria dû Gesù (distruggiutu appoi dû tirrimotu dô 1693) e Santa Maria di la Cruci sùpira a la cuddina chiamata cô stissu nomu.
Nta dd'anni a Scicli c'èranu nòbbili alluminati e ginirusi, comu a Giuseppi Micciché, ca doppu ca murìu ancora picciottu sò figghiu Vicenzu, arrijalau na parti di li sò ricchizzi pi la fabbricazzioni dû Cunventu dê Cappuccini (unni appoi nascìu la Villa Penna) e dô Cullèggiu di li Gisuiti (ora Chiesa Matri di Santu Gnazziu), e Petru di Lorenzo Busacca, binifatturi assai amatu, a cui furu additicati na chiazza dô paisi e la marcia ca si pò cunziddirari l'Innu di Scìchili, e n èbbica nova macari lu Spitali di Scicli.

Oggi la cità si stenni tra tri cavi o vadduni (comu foru chiamati di Eliu Vittorini nni Le Città del Mondo) versu lu Canali di Sicilia, supra na granni chianura cunturniata di li cullini.
La cità di Scicli s'attrova nna na pusizzioni giugràfica troppu bedda: la muntagna di San Matteu èni cunturniata di dui turrenti, chiddu di Santa Maria 'a Nova (Santa Maria la Nova) e chiddu di Sa 'Mmartulumìu (San Bartulumìu), mentri la ciumara di Mòdica scurri chiù sutta. Na vota (parramu di trimila anni fa finu a l'Ottucentu) lu paisi era cumpletamenti situatu supra la cullina di San Matteu chiusu di murra pussenti e antichi. Poi, pi la necessitati di acqua, si ncuminciau a custruiri sempri chiù versu a valli, quinni lu paisi si trasfirìu nnâ conca unni lu viditi oggi. Magnu assai sù li munumenta e li cresi ca a Scicli putiti ammirari: prima di tutti la Chiesia 'i San Matteu (Cresia di San Matteu), bedda, granni e maistusa, eni cullucata supra la muntagna ca porta lu stissu nomi.
Àutri beddi munumenta sù lu Palazzu Binivintanu, ecc.




#Article 223: Kamikazi (105 words)


Parola d'origgini giappunisi. Nti l'usu chi si ni fa oggi, veni a diri n'omu o na fimmina chi s'ammazza ppi na raggiuni pulitica o riliggiusa, cu l'intinzioni di fari cchiù dannu possibbili, facennu sabutaggiu di installazzioni o attintati suicidi.

Nti la secunna guerra mondiali, li kamikazi, foru utilizzati dû Giappuni comu vera e propria stratiggia di guerra. Piloti di l'aviazzioni giapponisi si ittavunu contra li navi miricani, suicidannusi, ma causannu danni granni â marina miricana.

L'asempi cchiù ricenti sunnu li kamikazi chi distrureru li Twin Towers lu 11 di sittemmiru 2001, o li kamikazi palistinesi chi si fannu sautari criannu lu panicu ntê cità israeliani.




#Article 224: Seri (matimatica) (114 words)


N matimàtica na seri, è n'esprissiuni dû tipu:

unni  è na succissioni aritmetica. Na seri ntonzi si pò vìriri comu na summa nfinita di nummari ca ponnu èssiri pusitivi, nigativi, riali, razziunali, ecc.

Siennu na summa nfinita, lu calculu di na seri è simili a lu calculu di nu limiti. Zoè putemu diri ca:

Ergu na seri pò dunari nu valuri nfinitu (seri divirgenti), nu valuri nntirminatu (seri uscillanti), o nu valuri finitu (seri cummirgenti), ca è videmma lu casu cchiù ntirissanti n analisi matimatica e tiuria dî nummura.

La seri:

è n'asempiu di seri divirgenti, eggh'è chiamata seri armonica.

La seri

è n'asempiu di seri cummirgenti.

La seri

è n'asempiu di seri uscillanti.




#Article 225: Albireo (249 words)


Albireo (β Cyg / β Cygni / Beta Cygni) è la terza stidda cchiù luminusa dâ custiddazzioni dû Cignu. 

Siccomu Albireo s'attrova ntâ testa dû cignu, quarchi vota è puru chiamata la stidda dû beccu. Nzemmula cu Deneb, Delta Cygni e Eta Cygni, cumprenninu la cruci dû nord.

Lu nomu dâ stidda veni di traduzzioni sbagghiati o mal caputi. D'urrigini, la stidda era chiamata al-Minhar al-Dajajah, lu beccu dâ jaddina, comu si pò vidiri ntê testi arabbi. Li studiusi latini cridìanu pi sbagghiu ca lu nomu significava nu tipu d'erva, e dunca la traduceru comu ab ireo (di ireus). Cchiù doppu, li genti cci cridìanu ca si trattava di nu sbagghiu di na parola arabba, e la trascrissiru al-bireo.

Albireo è a 385 anni luci dâ Terra. A occhiu nudu Albireo pari na stidda sula. Comunqui quannu la si vidi ccu nu telescopiu o ccu nu binoculu, si pò vidiri ca è na stidda duppia. Si cumponi di na cumpunenti giarna di magnitudini apparenti 3.1, a l'autra blu (magnitudini apparenti 5.1). Siparati di 34 secunni d'arcu, li du cumpunenti ppi lu cuntrastu dî culura sunnu unu dî megghiu esempi di stidda duppia. 

Li du stiddi hannu statu cunziddirati comu na duppia òttica, chi nun arbitunu turnu turnu a nu puntu cumuni comu nu sistema binariu avissi a essiri. Comunqui, nunustanti la distanza granni chi li sipara, havi statu dimustratu ca custituiscinu nu veru sistema binariu.

La cchiù brillanti dâ coppia, Beta Cygni A, è idda stissa na binaria stritta.




#Article 226: Custiddazzioni (186 words)


Na custiddazzioni è nu nsiemi di stiddi visibbili dâ Terra. Li stiddi ponnu essiri assai luntani l'una di l'autra, e la posizzioni apparenti dî stiddi di na custiddazzioni, visti dâ Terra, fruttu di la pruspittiva, formunu na figura chi è associata a nu pirsunaggiu mitologgicu, di armalu o di autru oggettu chi duna lu nomu â custiddazzioni.
L'Unione Astronomica Internazionale (UAI) dividi lu cielu n'88 custiddazioni ufficiali cu cunfini pricisi, accussì chi ogni puntu di la sfera cilesti apparteni esattamenti a na custiddazioni. Li custiddazioni visibili di li nostri latitudini su chiddi basati 'ncapu la tradizioni di l'antica Grecia, e li so nomi richiamanu figuri mitologgiche comu Pegasus o Hercules; chiddi visibili na l'emisferu australi foru inveci battezzati duranti l'Illuminismo e li so nomi su spissu ligati a 'nvenzioni di ddu tempu, comu Horologium o Microscopium.

Li primi 12 appartennu a lu zodiacu. Oltri chisti 12 Tolomeo ni elenca avutri 36. In tempi cchiù recenti a sta lista ci foru di li junti, pi jinchiri li buchi tra li tracciati tolemaici, e pi jinchiri l'emisferu miridiunali quannu l'espluraturi europei accuminciaru a villu nta li soi viaggi.




#Article 227: Annu luci (230 words)


Lannu luci (ly o al) eni 'na unitati di misura dâ lunghizza definita comu â distanza ca curri da 'na onda elettromagnetica nto vacanti ‘n nu annu, uguali a 9.460 miliardi di chilometri.

Chistu eni utilizzato 'n astronumìa pi esprimiri distanzi cu uggetti celesti assai luntani da lu sistema sulari, cioè pi distanzi su scala galattica. N'avutra unitati di misura du stissu ordini di grannizza utiluzzatu da li astronomi è lu parsec, ca eni uguali a 3.26 anni luci.

U significatu di annu luci eni datu da l'UAI Unioni astrunomìca ntirnazziunali: A distanza ca nu fotoni curri nto spaziu vacanti sìenza campu gravitazionali o magnetico 'n nu annu. L'annu avi na durata di  jorni, cioè  secunni ciascunu, uguali a  secunni l'annu.

A velocità da luci nto vacanti (c) è uguali a  chilometri o secunnu (km/s), nu annu luci è uguali a  km, cioè:

Vali a diri circa 9 461 miliardi di chilometri o circa  voti â distanza tra la Terra e lu Suli (canusciuta comu unitati astrunomica). L'annu luci eni quindi na granni distanza su scala umana.

Avutri unitati di misura di lunghizzi simili a l'annu luci sunnu u minutu luci, u secunnu luci e accussì discurrennu; chisti sunnu ottenuti pigghiannu 'n considirazioni a distanza percorsa da luci 'n na certa unitati di tempu.

L'annu luci nun eni na unitati di misura du tempu e mancu da quantitati di luci.




#Article 228: Suli (264 words)


Lu suli è la stidda ô centru dû nostru sistema sulari. Nu suli, giniralmenti, pò puru significari na stidda, cioé nu corpu cilesti cumpattu, e di forma cchiù o menu sfèrica chi emetti luci propria, sulu, opopuru ô centru di n'àutru sistema extrasulari. Turnu turnu ô nostru suli furrìanu li pianeti, l'astiròidi e li cumeti.

Lu suli si cumponi principarmenti di idrògginu, pi lu 74% dâ massa, di eliu, pi circa lu 24% dâ massa, e tracci di diversi àutri elementi cchiù pisanti, comu lu ferru, lu nichel, l'ossìgginu, la surfi, lu magnesiu, lu carbuni, lu neon e lu cromu. Lu sulu havi na classi spittrali di G2V. G2 significa ca la sò timpiratura â supirfici è di circa 5780 K (5510 °C) chi ci duna nu culuri jancu, e chi appari giallu sulu pi l'effettu di assorbimentu di l'atmosfera dâ terra.

L'internu dû suli si cumponi di strati unni l'attività nucliari, li timpiraturi, e la cumposizzioni fìsica cancianu assai. Lu cori dû suli occupa la parti cintrali dâ stidda, pi nu raggiu equivalenti a circa 20-25% dû raggiu sulari. Havi na dinsità di circa 150 g/cm3, e na timpiraturi di circa 13'000'000 di gradi. Lu cori dû suli è la riggiuni d'unni lu cchiossai dû caluri è pruduciutu, e unni si ci hannu prucessi di fusioni nucliari chi trasformanu pi lu cchiossai l'idrogginu in eliu.

Jennu versu la parti di fora, lu stratu chi va di 0,2 a 0,7 voti lu raggiu dû suli si chiama zona radiuattiva. Vènunu appoi la zona cunvittiva, la fotusfera e latmosfera chi si cumponi dâ curona sulari. 




#Article 229: Tirrimotu (813 words)


Nu tirrimotu è nu cutuliamentu o nu trimuri dâ supirficî tirrestri. Li tirrimoti sunnu tipicamenti lu risurtatu dû muvimentu dî zoni di difurmazzioni dî fagghi giològgichi ntê strati supiriuri. La terraferma è 'n lentu ma custanti muvimentu (vidi placca tittònica) e li tirrimoti si virifìcanu quannu la tinzioni risurtanti supera la capacitati dû matiriali di suppurtarilla. Chissu si pò vèniri a virificàri urèmma duoppu istrazziòni pitrulìfiri di tìpu . Sta cunnizzioni occurri tantu spissu (e la cunziquenti maiuri friquenza di li tirrimoti servi a difinìrilli) supra li cunfini dî placchi tittònichi ntê quali la litosfera tirrestri pò èssiri divisa. L'abbinimenti ca si virifìcanu ntê cunfini tra placchi sunnu diciuti tirrimoti ntirplacca; chiddi menu friquenti c'abbennu ô nternu dî placchi dâ litosfera sunnu diciuti tirrimoti ntraplacca. 

Li tirrimoti si virifìcanu ogni jornu supra la Terra, ma la stragranni maiuranza causa picca o nuddu dammaggiu. La durata media di na cutuliata è assai a lu di sutta di li 30 secunni; pi li tirrimoti cchiù forti ma pò agghicari nzinu a quarchi minutu.
Li cutuliati di tirrimotu sunnu urizzuntali, ditti macari unnulatorî, e virticali, ditti macari sussurtorî. Nu tirrimotu pò èssiri furmatu di cutuliati d'un sulu tipu o di tutti dui. Nu tirrimotu pò èssiri accumpagnatu di forti rumuri suttirrànî ca ponnu arricurdari buati, trona, siquenzi di spari, ...; sti soni sunnu cchiù vari vicinu ô centru dû tirrimotu e sunnu duvuti dî vibbrazzioni dâ crusta tirrestri.

Li granni tirrimoti ponnu causari gravi distruzzioni e àutri pirdudti 'n viti, attraversu na serî d'aggenti distruttivi, lu principali di li quali è lu muvimentu sussurtoriu e unnulatoriu dû tirrenu, accumpagnatu d'effetti currilati: frattura dâ fagghia, nunnazzioni (p'asempiu, marimotu o ruttura di dighi), cidimenti dû turrenu (frani, smuttamenti), ncendi o nisciuti fora di matiriali piriculusi. Nta un particulari tirrimotu, ognidunu di st'aggenti pò èssiri priduminanti, e sturicamenti ognidunu havi causatu gravi dammaggi o nummarusi vìttimi.

Li tirrimoti cchiù granni sunnu di norma accumpagnati d'àutri cchiù nichi, noti comu cutuliati d'assistamentu quannu sèquinu la cutuliata principali. La fonti dû tirrimotu è distribbuiuta supra n'ària significativa -- ntô casu di li tirrimoti cchiù grossi, havi nu raiu d'oltri unu migghiaru di chilòmetri -- ma è nurmarmenti pussìbbuli idintificari nu puntu pricisu dû quali l'unni sìsmichi pàrinu aviri emanati. Stu puntu veni diciutu focu, e di sòlitu risurta èssiri lu puntu nta cui s'urigginau la frattura dâ fagghia. La pusizzioni dû focu è canusciuta comu ipocentru e la pruiezzioni di l'ipucentru supra la supirficî tirrestri veni diciuta epicentru. 

Li tirrimoti, spiciarmenti chiddi c'abbennu sutta lu mari o sutta àrî accupunati di l'ocèanu, ponnu pruvucari marimoti (ca vennu diciuti macari tsunami), sia comu risurtatu drittu dâ difurmazzioni dû lettu marinu causata dû tirrimotu, sia comu risurtatu di nu smuttamentu subbàcqueu ndrittamenti nniscatu di chistu. Àutri effetti di li tirrimoti ponnu èssiri: la furmazzioni di cripazzi di quali a li voti ponnu nèsciri fora acqui, fanghi o gas; abbasciamentu o jisamentu dî soli; frani di parti scuscisi.

Li sismògrafi sunnu di l'apparecchi spiciali 'n gradu di rilivari cu pricisioni l'ura, la dirizzioni e la durata di na cutuliata. Chisti rilìvanu macari tutti li cutuliati nun pircipìbbuli di l'omu.

Nta l'anni '30, nu sismòlugu Califurnianu, Charles F. Richter sviluppau na sìmprici scala nummàrica (ca chiamau magnitùtini) pi discrìviri li diminzioni rilativi di li tirrimoti, la quali avissi stata 'n siquiutu chiamata Scala Richter. Doppu Richter, li sismòluggi svilupparu diversi scali di magnitùtini. 

La maiuri parti dî scali 'n usu ntô munnu uccidintali sunnu mutuamenti cunzistenti ô puntu d'usari comu è gghiè lu tèrmini Scala Richter quannu si rifirìscinu li valuri ô pùbbricu. Àutri scali (e maneri di discrìviri la diminzioni di li tirrimoti) sunnu usati 'n àutri àrî giogràfichi e dî spicialisti 'n tirrimoti. La stampa a voti ripurta sti valuri comu magnitùtini Richter, criannu cunfusioni ntô pùbbricu.

L'effetti dû tirrimotu sunnu discrivuti 'n tèrmini di ntinzitati nta na scala ca tenta di quantificari la gravitati dû cutuliamentu 'n un datu puntu. Asìstinu diversi scali di ntinzitati, cu diversi gradi di cunzistenza l'uni cu l'àutri. La cchiù canusciuta è la Scala Mircalli, mmintata dû vurcanòlugu talianu Giuseppi Mircalli, ma la cchiù cunzistenti e analìtica Scala Macrusìsmica Europea sta divinennu d'utilizzu sempri chiù friquenti.

Arcuni tirrimoti sunnu causati dû muvimentu magmàticu ô nternu d'un vurcanu, e ponnu èssiri nnicatura di na mminenti eruzzioni. 'N rarìssimi casi di li tirrimoti foru assuciati a lu munzeddu di granni massi d'acqua arreri a dî dighi, comu pi la Diga di Kariba 'n Zammia, Àfrica, e cu la niezzioni o strazzioni di flùidi dâ crusta tirrestri (Arsinali dî Muntagni Rucciusi). Tali tirrimoti abbennu pirchì la risistenza dâ crusta tirrestri pò èssiri mudificata dâ prissioni dû flùidu. Nfini, li tirrimoti ('n senzu tantu anchiu) ponnu èssiri lu risurtatu dâ ditunazzioni d'esplusivi. 

Li scinzati foru 'n gradu di rilivari, usannu strumenta sismològgici, li test nucliari esiquiuti dî cuverni ca nun rilassàvanu nfurmazzioni supra li sò prugrammi atòmici attraversu li canali nurmali.




#Article 230: Tirrimotu dû 3 di jinnaru 1117 (328 words)


Lu 3 di jinnaru, 1117 lu nord Italia fu curputu dû tirrimotu particularmenti distruttivu. L'epicentru dâ prima divastanti cutuliata avissi a èssirisi lucalizzatu ntô virunisi, câ citati capulocu furtimenti danniata. A Virona cadìu la ricinzzioni sterna di l'anfitiatru Arina, lassànnunni na purzioni ca fu rimaniata urtiriurmenti ntôn succissivu tirrimotu, ntô 1183, criannu l'attuali suggistiva forma di l'Arina câ sò ala. Quasi tutti li cresî, li munasteri e li munumenti foru distruduti o rimaniati, tantu d'eliminari dâ citati li ricordi àutu-mediuevali e criannu na forti prisenza dû rumànicu, stili dâ ricustruzzioni.

Lu sisma si fici sèntiri 'n tutta l'àuta Italia cintrali, 'n Svizzira, Francia e Girmania. 
Li dammaggi si cuncintraru a Virona, Milanu, Bergamu, Brescia, Vinizzia, Trivisu, Mudena, Pavia, Parma e Crimona. Ària unni s'iputìzzanu armenu 30.000 morti. Li dammaggi foru gravi nta tutta l'ària cu la sparizzioni di munumenti ca a li voti nun vìnniru ricustruiuti. Lu primu tirrimotu appi nu sciami sìsmicu d'oltri 40 jorna. Stu tirrimotu appi cunziquenzi pirzinu supra lu clima, si va a narrari ca l'àrcini di l'Adiggi a sud di Virona foru rumputi cu na nunnazzioni ca riplicau dda divastanti di l'annu prima, a Vinizzia vi fu n'eruzzioni d'acqua surfùria dû solu e lu Po vitti li propî acqui sullivàrisi pi appoi ripimpari ntô gretu dû ciumi. Si prusciucaru e ntrubbuleru funtani e la terra si gapìu cu cripazzi. Tutti finòmini ca mutaru li cunnizzioni meteorològgichi cu putenti timpurali cu trona e fùrmini e grànnili. 
L'epicentru si spustau 'n Lummardia, unni vi foru sismi mpurtanti pi tuttu lu 1117: 12 di jinnaru, 4 di giugnu, 1 di giugnettu, 1 di uttùviru e 30 di dicèmmiru. Tirrimoti mpurtanti siqueru p'anni nta tutta la zona. A Vinizzia fu distruduta tutarmenti la citati di Malamoccu ca nun fu cchiù ricustruiuta.

La ricustruzzioni fu nta quasi tutti li citati lesta e frinètica, mudificau, e a li voti di tantu, li chianti urbani duranti la ricustruzzioni, e detti nu forti staccu tra l'àutu mediuevu e li pirìudi succissivi.




#Article 231: Giofìsica (305 words)


 

La giofìsica (macari ditta fìsica tirrestri) 'n ginirali è l'appricazzioni di misuri e mètudi fìsici ô studiu dî prupitati fìsichi dû pianeta Terra. Uggettu di studiu di sta scienza è essinziarmenti la cumpunenti sòlita dâ Terra (Giofìsica dâ Terra sòlita), la cumpunenti lìquita (Fìsica di l'idrosfera), la cumpunenti gassusa (Fìsica di l'atmosfera).

La giofìsica appricata studia la parti sòlita cchiù supirficiali dâ Terra e rivorci lu sò campu di ricerchi â nnividuazzioni di minirali e di strutturi idònii pi lu munzeddu d'idrocarvuri nunchì â risuluzzioni di prubbremi 'n campu ncignirìsticu civili, idràulicu, minirariu e a la nnividuazzioni di fonti d'enirgìa giotèrmica.

La giofìsica è na scienza supratuttu di tipu spirimentali e cunnividi lu campu d'appricazzioni sia câ fìsica ca cu la gioluggìa; macari meteoroluggìa e l'oceanografìa, utilizzannu mètudi di nnàggini spirimintali fìsici, ponnu èssiri ritinuti disciprini affirenti la giofìsica.

Li disciprini dâ giofìsica ca si ntirèssanu dâ cumpunenti sòlita dû globbu e pitantu sunnu di ritinìrisi inirenti la gioluggìa sunnu:

La gioalittricitati e lu giomagnitismu sunnu inirenti sia la gioluggìa, sia la fìsica di l'atmusfera, sia la pianetoluggìa 'n quantu ntirèssanu macari la riggiuni di spazziu ca circunna lu pianeta nostru, ca veni diciuta magnetosfera.

Li pruspizzioni giofìsichi (pruspizzioni sìsmichi, alèttrichi, alittromagnètichi, radiumètrichi, gravimètrichi) rapprisèntanu arcuni mètudi fìsici utilizzati ntô campu di l'esplurazzioni giològgica.

La paleogiofìsica studia li stissi finòmini citati, ma rifiruti a lu passatu, p'asempiu lu paleomagnitismu.

La fìsica tirrestri è na scienza rilativamenti giùvini.
 Li principali studi supra li prupitati glubbali dâ Terra vìnniru svurciuti tra lu 1600 e lu 1900. Ntâ prima mitati dû novicentu vinni studiata la struttura nterna dâ Terra, grazzi a l'utilizzu dî primi riggistrazzioni sismogràfichi. Nfini, sulamenti ntâ secunna mitati dû novicentu s'accuminzaru a studiari li prucessi giodinàmici dâ supirfici tirrestri, vinni prupunuta la tiurìa dâ tittònica a zolli e ci si cuncintrau supra la surcenti sìsmica.




#Article 232: Turnatu (441 words)


Li turnatu sunnu un finòminu meteorològgicu carattirizzatu di culonni d’ariu 'n lesta rutazzioni ca pàrtinu di cumulunemmi gunci di acqua di celu e jùncinu lu solu. 
La sò dinàmica è ancora 'n parti scanusciuta, ma pari ca certi ncridienti sunnu essinziali pi la nàscita di sti vòrtici: ariu càudu e ùmitu 'n prussimitati dû solu, ariu cchiù friddu 'n àuta quota e vèntira ca càncianu dirizzioni e vilucitati cu l’autizza.

Li turnatu cchiù divastanti nàscinu sutta “li supircilli” ca cunzìstinu 'n granni timpesti di longa durata 'n cui li venti sunnu 'n rutazzioni, zoè timpurali di longa durata 'n cui li massi d’ariu assùminu nu motu rutatoriu accàusa di na cumminazzioni d'umititati, nstabbilitati atmosfèrica e venti ca càncianu dirizzioni câ quota.

Mediamenti, nu turnatu dura dî 5 ê 15 minuti, pircurri 3-4 chilòmitri, a na vilucitati di sòlitu cumprisa tra li 35 e li 50 Km/h, puru siddu a li voti supèranu l'80 Km/h, e hannu nu diàmitru di sòlitu nfiriuri a li 100 metri. Tuttavia a li voti si riggìstranu turnatu gigantischi cu nu diàmitru di cintinara di metri, e lu cchiù granni mai riggistratu misurava prubbabbirmenti 1,6 Km di diàmitru.

Li turnatu vennu misurati, 'n basi a la sò ntinzitati e a li dammaggi pruduciuti d'iddi, cu la Scala Fujita , ca li classìfica 'n 6 gradi, di F0 a F5. Nta st'ùrtimu gradu li vèntira ntô turnatu ponnu jùnciri videmma li 500 Km/h. Lu record assulutu di vilucitati mai riggistratu fu di 512 Km/h lu 3 di maiu di 1999 a Oklahoma City. Lu paisi cchiù curputu di li turnatu sunnu l'USA, e 'n particulari la zona dâ Tornado Alley ntô Midwest. Si svilùppanu comu è gghiè, a li voti supra lu mari, e nta stu casu pìgghianu lu nomu di trummi marini, nta tutti li zoni dû munnu, a sclusioni dî riggiuni pulari. Ntô Regnu Unitu si nni riggìstranu mediamenti 60 a l'annu, mentri 'n Italia, unni di sòlitu sunnu di putenza ridutta, si nni svilùppanu mediamenti 24 a l'annu. Lu cchiù ricenti e divastanti fu chiddu ca curpìu la Vrianza lu 7 giugnettu di 2001, di putenza F3, ca pruvucau gravìssimi dammaggi, ma pi furtuna nuddu firutu gravi. Ntâ storia taliana, prubbabbirmenti lu peiu turnatu fu chiddu ca curpìu la Lacuna Vènita l'11 di sittèmmiru di 1970. La trumma d'ariu, prubbabbirmenti nu F5, pruvucau danni ngenti e outri 30 morti. Nta l'USA si cùntanu tanti turnatu stòrici, c'hannu pruvucatu dammaggi e vìttimi, e arcuni episodi curiusi assuciati a sti finòmini, comu chiddu dû 1994, quannu nu turnatu sullivau 37 trattura d'un dipòsitu e li ridipusitau tutti a 1 km di distanza, dimustrannu na nun mmagginàbbili putenza.




#Article 233: Chiuvuta (416 words)


Na chiuvuta è na forma di pricipitazzioni atmusfèrica. N sicilianu si usa puru l'esprissioni acqua pi innicari na chiuvuta. pi esempiu si dici: ieri ci fu acqua assai.

L'àcqua si forma cuannu gutti siparati d'àcqua càscanu ô solu di li nùvuli. Nun tutta l'àcqua ca cari dî nùvuli junci comu è gghiè la supirfici: na certa quantitati evàpura nta l'àriu mentri ca chiovi attraversu ària siccu, nu tipu di pricipitazzioni chiamatu virga.

L'àcqua chiuvuta joca nu rolu mpurtantìssimu ntô ciclu di l'àcqua, ntô cuali lu lìquitu ca evàpura di l'ocèani si cunnenza ntê nùvuli e cari arreri 'n terra, doppu arritorna nta l'ocèani chî currenti e li ciùmira pi arripètiri arreri lu ciclu.

L'ammuntari d'àcqua chiuvuta si misura 'n millìmitri: na pricipitazzioni di 1 mm aquivali a dìciri ca supra na qual'è gghiè supirfici si dipusitau na quantitati d'àcqua unifurmamenti àuta 1 mm. La misura è nnipinnenti dâ grannizza dâ supirfici cunziddirata.

Li gutti d'àcqua sunnu spissu discrivuti comu a forma di làcrima, tunni supra lu funnu e cchiù stritti versu la cima, ma chistu è scurrettu (sulu li gutti d'acqua ca càdinu di cuarchi surcenti sunnu a forma di làcrima ô mumentu ca si fòrmanu). Li gutti d'acqua nichi sunnu quasi sfèrichi. Li gutti cchiù granni sunnu tantu acchiattuti a forma di paninu, chiddi cchiù granni ancora sunnu a forma di paracaduti. Li gutti d'àcqua ca arrisùrtanu dû sciugghimentu picca tempu prima d'un giummu di nivi sunnu granni e fòrmanu na rusiddina di gutti cchiù nichi cuannu agghìcanu ô solu. 'N media li gutti sunnu 1-2 mm di diàmitru, li cchiù grossi foru arriggistrati 'n Brasili e nta l'Ìsuli Marshall ntô 2004 cu cchiù di 1 cm di diàmutru. Sta grannizza fu spigata câ cunninzazzioni di granni particeddi di fumu o di cullisioni tra gutti 'n zoni rilativamenti nichi cu nu cuntinutu d'àcqua particularmenti nutèvuli. 

Tanti curturi svilupparu stratiggìi p'affruntari l'àcqua e criaru nummarusi tipi di prutizzioni comu li paràcqui e li mpirmiàbbili. Tanti pirsuni prifirìscinu stari 'n casa cuannu chiovi, spiciarmenti ntê climi trupicali, unni li chiuvuti sunnu di sòlitu accumpagnati di timpurali.

Ginirarmenti l'àcqua havi nu pH liggirmenti nfiriuri a 6, simpricimenti pi l'assurbimentu d'anidridi carvònica ca si dissucia ntê gutti nicareddi pi furmari quantitati mìnimi d'àcitu carvònicu. Nta arcuni àrii disèrtichi, lu pruvulàzzu atmusfèricu cunteni tantu bicarvunatu di càuciu di valanzari la naturali acititati dâ pricipitazzioni e quinni l'àcqua pò èssiri nèutra o addrittura arcalina. L'àcqua cu nu pH sutta 5,6 è cunziddirata àcqua àcita.

Si pò arricògghiri l'àcqua chiuvuta ntô puzzu.




#Article 234: Cumulunemmu (191 words)


Lu cumulunemmu (abbriviazzioni Cb) è na nùvula a sviluppu virticali e la cchiù spittaculari e mpunenti tra li nùvuli. Vista a distanza si prisenta grossu modu comu na turri ca dâ basi rilativamenti nun àuta assai dû sulu (midiamenti attornu ê 2.000 mt ê nostri latitùtini) s'erci p'arcuni chilòmitri, nzinu a putiri agghicari a lu lìmmiti dâ trupusfera, overu, ê nostri latitùtini, attornu ê 12.000 metri (menu a li poli e di cchiù a l'equaturi). Junta la quota lìmmiti dâ trupusfera, nun putennu cchiù spannìrisi virticarmenti, lu fa urizzuntarmenti, dannu locu a na summitati a forma di ncunia.

La basi dû cumulunemmu è scura, a li voti quasi nìura, cu sfumaturi ca ponnu jiri dû virdi ô giarnu. 

Lu cumulunemmu è la nubbi di timpurali, videmma viulentu e si prisenta privalintimenti ntê misi càudi.

Ô nternu di li cumulunemmi, si ginìranu currenti ascinziunali di nutèvuli ntinzitati, macari di 40m/s (e anàlughi currenti discinnenti a lu sò sternu), nunchì grossi accùmuli d'alittricitati stàtica, ca ponnu dari locu a fùrmini, pi cui rapprisèntanu nu seriu pirìculu â navicazzioni aèria (pi chistu li piloti cèrcanu d'evitàrilu, a vista o cu l'usiliu di radar meteorològgici.




#Article 235: Trupusfera (187 words)


La troposfera è la fascia di l'atmosfera a drittu cuntattu câ supirficî tirrestri e havi nu spissuri variàbbili a secunna dâ latitùtini: a li poli è spissa sulamenti 10 chilòmetri mentri junci li 16 chilòmetri a l’equaturi. 

Nta idda sunnu cuncintrati li ¾ dâ ntera massa gassusa e quasi tuttu lu vapuri àcquiu di l’atmosfera. E’ lu stratu unni abbennu la maiuri parti di li finòmini di caràttiri meteorològgicu, causati dâ circulazzioni dî massi d'ariu e ca dùnanu vita ê venti, ê nùvuli e a li pricipitazzioni atmosfèrichi.

La troposfera è scaudata principarmenti dâ terra. Nni diriva ca la timpiratura diminuisci cu l'autitùtini, e varia di 15 °C a -70 °C.
A nu certu puntu la timpiratura si stabbilizza a -60 °C circa: è la tropopausa, la zona di tranzizzioni tra troposfera e stratosfera.
La maiuri parti dî nquinanti atmosfèrici emisi resta cunfinata ntâ troposfera, arcuni cuncintrati vicinu â supirficî tirrestri, àutri comu O3, CO2, CH4, sunnu distribbuiuti 'n manera cchiù uniformi.

La troposfera è lu locu dâ vita: tutti li chianti e tutti l'èssiri umani càmpanu nta idda, utilizzannu arcuni di li gas ca la custituìscinu.




#Article 236: Ginevra (cità) (177 words)


Ginevra è na citati svizzira di circa 185.000 abbitanti, capitali di lu cantuni omonimu. S'attrova a l'estremità uccidintali dâ Svizzira, â frontiera ccu la Francia. E' situata ô stremu dû lacu omonimu chi si ètta ntô ciumi Rodanu chi traversa la parti uccidintali dâ cità.

Canusciuta pi l'organizzazzioni ntirnazziunali ca hannu scigghiutu di nstallarisi ddà (la Cruci russa, l'ONU, l'Urganizzazzioni Munniali dû Cummerciu, l'Ufficiu ntirnazzionali dû travagghiu (BIT), lu CERN, ecc.), chi ni hannu aumintatu la sò mpurtanza pulitica, Ginevra havi puru na mpurtanza sturicu-riliggiusa chi rimonta ô seculu XVI. 

Lu 12 di dicemmiru 1602 Ginevra si libbira di l'assediu di l'esercitu savoiardu. L'episodiu è cansuciutu cu lu nomu di escalade, e custituisci la festa principali dû cantuni di Ginevra. Già quarchi annu prima Giuvanni Calvinu si dissuciau di la chiesa cattolica romana e dû cuvernu francisi cattolicu. Ginevra, e autri cità vicini comu Losanna, Neuchâtel, Berna divintaru protistanti. Cchiù tardu li cità protistanti divintaru cantuni svizziri e traseru ntâ cunfidirazzioni svizzira, siparannusi difinitivamenti dî riggiuni cattolichi, (Evian e Annecy) di la Savoja, chi arristavanu difinitivamenti francisi.




#Article 237: Bannera Siciliana (168 words)


Lu vissiddu ufficiali dâ riggiuni Siciliana è custituiutu d'un drappu biculuri giarnurussu, ca diacunarmenti esprimi lu giarnu dâ bannera cìvica di Palermu e lu russu dâ bannera cìvica di Curliuni, ca fu lu primu cumuni sicilianu a sèquiri l'asempiu di Palermu ntâ vicurusa rivota antifrancisi dû Vèspiru sicilianu, scattata ntâ ginirusa citati di Palermu lu 30 Marzu dû 1282. 

La bannera siciliana raffigura l'unioni spirituali di li siciliani; e ô centru rica lu vecchiu sìmmulu triscèlicu dâ Trinacria.

'N tèmpura ricenti, stu vissiddu fu la nzegna ufficiali dû Muvimentu Nnipinnintista Sicilianu (MIS), funnatu ntô 1943 a Palermu di l'on. Annirìa Finucchiaru Aprili; e oi è lu vissiddu ufficiali dâ Riggiuni Siciliana, ca, propiu, pi lu mpulsu pulìticu datu dû MIS, lu 15 Maiu 1946 ottinni la sò autunumìa a statutu spiciali.

La bannera fu ufficiarmenti aduttata dâ Riggiuni Siciliana ntô 2000 comu sìmmulu dâ riggiuni.
E' la Liggi Riggiunali L.R. 4-1-2000 n. 1 supra l'Aduzzioni dâ bannera dâ Riggiuni e la Dispusizzioni supra li mudalitati d'usu e d'espusizzioni.




#Article 238: L.R. 4-1-2000 n. 1 (243 words)


Aduzzioni dâ bannera dâ Riggiuni. Dispusizzioni supra li mudalitati d'usu e d'espusizzioni.
 
Pubbricata supra la Gazzetta Ufficiali Riggiunali Siciliana lu 7 di jinnaru dû 2000, n. 1. 

 

a) la bannera; 
b) lu stemma; 
c) lu cunfaluni».

a) lu jornu 15 di maiu, festa di l'Autunumìa siciliana, ntâ ricurrenza dâ prumurcazzioni dû Statutu riggiunali; 
b) lu jornu 25 di maiu, ntâ ricurrenza dâ prima siduta di l'Assimbrea riggiunali siciliana; 
c) supra dispusizzioni dû Prisidenti dâ Riggiuni, previa dilibbirazzioni dâ Junta riggiunali, quannu ricùrranu abbinimenti di particulari mpurtanza. 

 

a) la seggi di l'Assimbrea riggiunali siciliana pi tutta la durata dî riunioni di l'Assimbrea, puru siddu chisti si prutràgginu doppu lu tramuntu; 
b) la seggi dâ Junta riggiunali pi tutta la durata dî riunioni dâ Junta, puru siddu chisti si prutràgginu doppu lu tramuntu; 
c) li seggi di li cunzigghî pruvinciali e di li cunzigghî cumunali, 'n accasioni dî rispittivi riunioni cunziliari; 
d) li seggi di li prisidenti dî pruvinci riggiunali e di li sìnnaci di li cumuna, quannu si riunìscinu li rispittivi junti pruvinciali, o cumunali; 
e) li seggi di li ritturati e dî facurtati di l'univirsitati siciliani, 'n accasioni dâ jurnata nizziali di l'annu accadèmicu, duranti l'uri di lizzioni; 
f) li seggi d'istituti sculàstici d'ogni òrdini e gradu, lu jornu 'n cui havi nizziu l'annu sculàsticu, duranti l'uri di lizzioni; 
g) l'edifici pressu cui sunnu custituiuti seggi elitturali 'n accasioni di l'elezzioni pi lu rinnovu di l'Assimbrea riggiunali siciliana, finchì dùranu l'upirazzioni di votu.

 

 

 

 




#Article 239: Araùna (Girgenti) (723 words)


Araùna (o Raona ntâ parrata lucali) è un cumuni di 10.092 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti. L'abbitanti sunnu chiamati raunisi 'n sicilianu e aragonesi 'n talianu.

Fu funnata nta l'annu 1606 di lu prìncipi Batassanu Naselli ntô fèudu Diesi, unni asistìa già nu nzidiamentu urbanu nicu; lu funnaturi ci detti stu nomu n unuri dî terri d'urìggini di sò matri Donna Biatrici Araùna Branciforti. 

Nto nu manuscrittu dû XVIII sèculu di l'arcipreti Agatinu Giaccu, lu paisi veni discrittu nta stu modu: Ntô Val di Mazzara, dintra la diòcisi Comarchia, è tirritoriu di Girgenti; ntê spaddi di nu munti midiocrimenti nclinatu e ntâ strimitati miridiunali dâ Diesi, jaci Araguna...

Â fini dû sèculu XIV, lu fèudu Diesi - nta cui sorgi Araùna - era iscrittu ntê riggistri dî baruna di Fidiricu II, sutta lu nomu di Casali Diesi.

Pi la custruzzioni dû paisi d'Araùna, Carlu V cuncidìu nizziarmenti a Gaspanu Naselli, baruni dû fèudu Diesi dû 1549 ô 1555, la Licentia Populandi: tuttavìa, pi la brivitati dâ sò vita, chistu nun arriniscìu a purtari a tèrmini la custruzzioni dû paisi. Naselli, maritu di Donna Biatrici Araùna Branciforti, tenta di cumpritari la custruzzioni dû paisi senza arriniscìricci. Lu centru abbitatu novu fu difinitivamenti custruitu dû prìncipi Batassanu Naselli (figghiu di Gaspanu) ca lu 7 di jinnaru dû 1606 uttinni dû vici rè Lorenzo Suarez la Licentia populandi. 
Paisi barunali, fu amministratu dî baruna Naselli, li quali asircitaru macari lu putiri civili e pinali.

Ntô 1860 juncìu a Araùna lu lecu dâ mprisa di Garibbardi e li frati Giuliu e Sarvaturi Di Binidittu, nzèmmula a lu frati cchiù nicu Sèttimu, s'arrularu nta l'asèrcitu garibbardinu e participaru â Battagghia di Volturnu; lu 6 di giugnu lu maggistratu Cannali Araunisu mmiò nu missaggiu a Garibbardi, cu lu quali lu cumuni adirìa a ch'iddu assumissi la dittatura di l'ìsula n nomu di Vittoriu Emanueli II e vinissi prucramata l'annissioni â Sicilia dû Regnu d'Italia. Estinta la famigghia, lu palazzu fattu custruiri dû prìncipi fu lassatu n aredità dû Sacirdoti Burgiu Naselli a li Sori Vincinziani.

 

Nta lu sò tirritoriu, a circa 4 chilòmitri di lu centru abbitatu, s'attròvanu li surgenti argillusi: li Maccalubbi, crateri nichi d'unni nèscinu gassi e fangu. Sunnu pupularmenti canusciuti comu L'occhiu di Maccalubi overu la terra rivultata. 

Stu finòminu vurcànicu è carattirìsticu e spittaculari, e certiduni cristiani ci attribbuìscinu nu valuri màggicu e suprannaturali.

L'autuchianu appari comu na landa brulla, circulari, estisa pi circa nu èttaru, ricuperta di cripazzi cchiù o menu prufunni.
Ntô solu ccà e ddà, senza n'òrdini pricisu, nèscinu diversi rìvuli di limarra argillusa ca, a picca a picca, si dipòsitanu ntornu furmannu coni nichi di fangu ca si ngrannìscinu lentamenti; lu prucessu dura nzinu a quannu la forza eruttiva nun arinesci cchiù a mannari fora lu matiriali lìquidu dû suttasolu e ntonsi lu prucessu eruttivu arricumenza nta n'àutru puntu pi appoi estinguìrisi quannu arriva ô sò cùrmini.

Lu fangu ca nesci dâ vucca dî coni assimigghia â lava di nu vurcanu, ma la sò nisciuta avveni ducimenti, a piriudicitati nun custanti. 
La càusa principali dâ manifistazzioni eruttiva è nu prucessu chìmicu ca cu la sò azzioni gènira masso di gassi (si penza sìa mitanu) n prufunnitati.

La pupulazzioni araunisi cunta ca ntô locu nta cui oi s'attròvanu li Maccalubbi, tannu c'era na citati di nomu Cartàggini, sippilluta n sècutu a nu capuvurgimentu dâ terra. Tali cridenza attrova li sò funnamenta ntô fattu ca ci fu la prisenza ntâ zona di quarchi nzidiamentu urbanu scumparutu succissivamenti a n'eruzzioni dâ cullinedda dî Maccalubbi.

La liggenna cunta ca Cartàggini, la citati summirgiuta, era nu centru opulentu e opirusu unni la vita trascurrìa tranquilla e sirena, finchì nu jornu, duranti na festa riliggiusa, scattau na sciarra viulenti tra dui fazzioni dâ pupulazzioni ch'èranu opposti; chistu fu lu mutivu d'affisa pi na divinitati ca arraggiata fici sprufunnari ntê vìsciri dâ terra tuttu lu paisi.
Di tannu ogni setti anni, a menzanotti n puntu, a lu centru dâ cullinedda cumpari nu jaddu ca si metti a cantari e â ntrasatta ricumpari la chiazza cu lu mircatu propiu comu era quannu sprufunnau ntê vìsciri dâ terra. Cu s'arritrova ntê vicinanzi senza timuri e arrinesci a avvinturàrisi ntô mircatu, vidi tramutatu n oru tuttu zoccu accatta, arricchènnusi. Occurri parò nun fàrisi pigghiari dû scantu e nun vutàrisi mai n arreri nta l'attravirsari la chiazza, autrimenti tuttu scumpari comu apparìu.




#Article 240: Cataviddotta (419 words)


Cataviddotta è un cumuni di 4.485 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti. L'abbitanti vennu chiamati catavidduttisi.

Pi la sò pusizzioni giogràfica e li sò capisaldi tirrituriali, vinni idintificata di stòrici dâ livatura di l'Inveges, dû Boudrand e di Gaetani Ottaviu, cu l'antica citati Sicana di Camico, supra li cui ruini surgìu la greca Triocala ca devi lu sò nomu a tri doni di matri natura: la rocca, l'abbunnanza e la ducizza di l'acqui e la fruttuusitati ubbirtusa dî sò campagni. Triocala fu na citati antica putenti, ma la sò putenza màssima fu junciuta a l'èbbuca di Sarviu Trifuni, ca a capu di servi fujitivi, nstallau nta sta citati la sò corti. Fici custruiri un palazzu magnìficu e rigali. Rignau nzinu a lu 99 a.C., quannu lu Cònzuli rumanu Aquiliu, n una dî guerri sirvili, la radìu a lu solu. Et mox servili vastata Triocala bello.

Riedificata, subbìu ancora la sorti dâ divastazzioni pi manu di l'Àrabbi, li quali custrueru lu Casteddu dî cherzi, n àrabbu Qual-At-Ballut e, dû quali, comu certamenti si ntuisci, discinni l'attuali nomu di Cataviddotta.
Cu lu pirìudu Nurmannu, vinni la fama, cunquistata ntô 1090 di Ruggeru lu Nurmannu, chistu nfriggìu na dura scunfitta a l'Àrabbi e a pirenni ricordu edificau supra lu munti un tempiu n onuri di San Giorgiu cu òrdini di culunnati duppiu, di cui oi nun resta rasti. Cataviddotta fu citati dimaniali, appartinni a lu Conti Luna e, pi attu dutali â famigghia Muncada. Ntô 1713, divinni Signurìa di Giuseppi Álvarez Toledo e nzinu a lu XIX sèculu a li sò discinnenti. 

Sinu di l'arba dû cristianèsimu Triocala fu sedi viscuvili cu lu protuvìscuvu San Piddigrinu, lu quali sbarcatu a Capu Biancu, nta l'accussidditta Cartàggini nica, pruvinenti di Lucca di Grecia, quannu agghicau nta sta citati, scunfiggìu un dracuni mitulòggicu ca campava nta n'antru nutricànnusi jurnarmenti d'un giùvini pastu umanu. Lu Piddigrinu, fici pricipitari la vestia ntô barrancu e pigghiau comu casa dda stissa grutta, nzinu â fini dû sò passaggiu tirrenu, campannu n santitati.
Câ cunquista àrabba, la sedi viscuvili fu trasfiruta a Sciacca e nfini chî nurmanni a Girgenti.

La Guerra dî Vespri Siciliani, scrivìu la palora Fini supra lu munti Casteddu, autramenti canusciutu comu lu Pizzu di Cataviddotta. Lu 31 di austu di l'annu dû Signuri 1302, ntô casteddu dû Pizzu, prubbabbirmenti, si firmau lu trattatu di paci, pi lu quali Fidiricu III vinni ricanusciutu Rè di Trinacria, cu lu mpegnu a cunvulari a nozzi cu Eleonora d'Angiò, soru di Rubbertu Rè di Nàpuli, punennu tèrmini â guerra dû vespru.
 




#Article 241: Camastra (498 words)


Camastra è un cumuni di 2.221 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti e s'attrova a circa 25 Km di Girgenti. L'abbitanti sunnu chiamati camastrisi 'n sicilianu e camastresi 'n talianu.

Lu centru urbanu è a 300 metri supra lu liveddu dû mari. Si pò jùnciri ô mari n 5/10 minuti e li sò praji rinusi sunnu ntra li cchiù beddi di Sicilia.

Lu paisi offri la pussibbilitati d'itinirari naturalìstici, eno-gastrunòmici o stòricu-culturali ca fannu la citatina na basi bona pi na vìsita â Vaddi dî Templi di Girgenti e e ntê dintorni.

Di Girgenti
dâ Vaddi dî Templi, si pircurri la S.S. 115 pi Sarausa pi circa 10 Km nzinu a lu bivìu, unni a manu manca ci si metti ntâ S.S. 576 ca porta n picca tempu a Camastra.

Di Cartanissetta
Si pircurri la strata a scurrimentu viloci CL-AG (S.S. 640), quinni si nesci ô svìnculu pi Canicattì d'unni pâ 410 s'arriva a Camastra.

Di Palermu
Pircurrennu la S.S. 189 s'arruva a Girgenti, quinni pircurrennu la S.S. 115 pi Sarausa, doppu circa 10 Km, a manu manca, ô bivìu ci si metti ntâ S.S. 576 ca porta a Camastra.

Di Catania
Si pircurri l'autustrata CT-PA nzinu a Cartanissetta, d'unni siquennu la strata a scurrimentu viloci S.S. 576, s'arriva ô svìnculu pi Canicattì. Pircurrennu appoi la S.S. 410 s'arriva a Camastra.

P'acchianari a l'urìggini di Camastra avemu a arricurdari ca lu tirritoriu supra lu quali sorgi vinni cidutu dû reghi Fidiricu II ô nòbbili Galvanu Bonfigliu e p'àutri nutizzi avemu a avanzari ntô tempu nzinu a lu 1408, quannu Matteu Palagonia, figghiu di Franciscu, ca fu unu dî vicari dâ riggina Marìa pussidìu Camastra pi drittu dâ matri Mafalda Deiosa. 

A Matteu Palagonia succidìu, lu 15 di maiu dû 1478, Mazziottu. St'ùrtimu lassau lu fèudu ntô 1510 ô figghiu Giuvanni, lu quali a sò vota lu detti n dota â figghia Filippa ca jìu n spusu a Birnardu Lucchesi. E fu propiu un Lucchesi, Jàcupu, ca ntô 1620 funnau Camastra, autramenti dâ Ramulia, addivintànnunni cincu anni doppu duca, cu diproma dû reghi Filippu. 

Camastra nta ddi tèmpura nun appi a èssiri àutru ca na fatturìa, unni parò ben prestu attruvaru asilu tanti cristiani dî centri vicini. Si trattava suprattuttu di accusati o cunnannati pi svariati riati pùbbrici. Camastra n tali modu appi un sviluppu discretu n picca anni e di fatturìa nica si trasfurmau n centru abbitatu e trasìu a fari parti dâ Cumarca di Naru. 

La prima cresia edificata fu chidda dû SS. Sarvaturi. Ortri a st'edificiu sacru c'èranu na quarantina di casi. La pupulazzioni nun supirava li 60 cristiani. Ma già lu cinzimentu dû 1713 vitti n'aumentu dimugràficu nicu. Si contano più di 300 abitanti residenti in un centinaio di case. 

Lu sviluppu è custanti midemma nta l'anni siquenti, tantu ca un sèculu e menzu fà a Camastra campàvanu già un migghiaru d'abbitanti. Lu sviluppu sociu-ecunòmicu dû paisi fu comu egghiè sempri cchiuttostu mudestu e puru stu centru nicu dû girgintanu canuscìu la chiaja tristi di l'emigrazzioni.




#Article 242: Cammarata (385 words)


Cammarata è un cumuni di 6.406 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti e ca s'attrova supra lu munti omònimu (mt. 1578), postu ntôn tirritoriu riccu di vòschira e carattarizzatu d l'aria salubbri. E' a 51 km di Girgenti, 81 di Cartanissetta e 83 di Palermu. L'abbitanti sunnu chiamati cammaratisi 'n sicilianu e cammaratesi 'n talianu.

Lu nomu Cammarata diriva prubbabbirmenti dû grecu bizzantinu Kàmara e signìfica stanza a dammusu. Lu primu ducumentu (dû 1141) ntô quali veni citatu lu tirritoriu di Cammarata è n'attu di dunazzioni dâ cresia di Santa Marìa (oi distruggiuta) di parti dâ nurmanna Lucìa di Cammarata a lu vìscuvu di Cifalù; nzèmmula â cresia Lucìa la nurmanna duna macari cincu casali dû nomu àrabbu, signu ca lu tirritoriu a dd'èbbica era abbitatu armenu dû tempu di l'occupazzioni àrabba dâ Sicilia; ma riperti archiològgici attruvati nta tuttu lu tirritoriu di Cammarata tistimònianu ch'iddu era abbitatu midemma n èbbica rumana e addrittura pristòrica. La cuntìa di Cammarata siquìu l'avvinimenti stòrici dâ Sicilia, passannu dî cavaleri nurmanni ê Svevi e cu Fidiricu II addivintau pi nu tempu brevi na citati dimaniali. Passatu lu pirìudu di granni ncirtizza duvutu â guerra dû Vèspiru, ntô 1397 n sèquitu â ribbillioni dû conti di Cammarata a Martinu lu Giùvini ca nta stu mentri avìa addivintatu Reghi di Sicilia, Cammarata subbìu l'asseggiu di parti di Birnardu Cabrera, vrazzu drittu dû Reghi. 
Cammarata appi nu pirìudu bonu e di paci ntô XV sèculu, sutta l'Abatellis ca, grazzi â sò urìggini di mircanti, sfruttaru ô megghiu li risursi dû tirritoriu, suprattuttu la strazzioni dû saliggemma. Lu casteddu, ca l'aspettu fà acchianari a l'architittura aragunisa, vinni abbitatu stabbirmenti dî signuri di Cammarata nzinu ô XVII sèculu. Appoi accuminzau la dicadenza, nzinu â fini dû fiudalèsimu n Sicilia ntô 1812.

Oi, ntô munnu asìstunu tanti cristiani figghi d'emigranti siciliani ca ci hannu lu cugnomu omònimu.

È na manifistazzioni carattarìstica d'arcuni festi ca si svòrginu a Cammarata. La cchiù canusciuta è la cavarcata dû Crucifissu di l'Àngili, ca si fistìa a maju. Cavaddi, scecchi, muli e bardotti sfìlanu chî sò cavaleri pî vìi dûl paisi. Si parti dâ casa dû Palianti, azzoè chiddu ca havi prumittutu l'ufferta cchiù àuta e và a purtari lu paliu, e arriva â sò summitàti ntê pressi dâ cresia unni si cèlubbra la festa e unni si duna l'ufferta.




#Article 243: Casteltèrmini (2125 words)


Casteltèrmini (o Castittèmmini ntâ parrata lucali) è un cumuni ca s'attrova a 44 chilòmitri di Girgenti.

Lu nomu Casteltèrmini è la cuntrazzioni di Casteddu dâ famigghia Tèrmini dû nomu dâ famigghia dû funnaturi. Lu burgu nascìu ntô 1629 cu licentia populandi a òpira dû nòbbuli Gian Vicenzu Marìa Tèrmini e Ferreri supra lu tirritoriu già abbitatu dâ Barunìa di Chiuddia, appartinenti â Cuntìa di Cammarata. Lu paisi appi lu sò pirìudu di sviluppu màssimu ntâ secunna mitati di l'ottucentu grazzi â prisenza di nummurusi mineri di sùrfiru (Cozzu Disi, Ruvitu, Sciruneddu, Mandravecchia e diversi àutri).

La sò econumìa ô nizziu s'appujava n granni parti supra l’aggricultura assumìu n'aspettu cchiù nnustriali grazzi â minera di sùrfiru, “Cozzu-Disi” una ntra li cchiù granni mineri di sùrfaru d’Auropa pressu la quali travagghiàvanu circa un migghiaru tra opirara e mpiegati. Li cunnizzioni di travagghiu dî surfarara èranu assai duri, si sfruttàvanu li carusi nun c’era arcuna tutela e sicurizza, travagghiàvanu n cunnizzioni quasi disumani e arricivìanu na paja ca a malapena ci pirmittìa di supravvìviri. La storia dâ Cozzu-Disi è purtroppu custillata di diversi gravi disastri ca pruvucaru tanti vìttimi e nvàlidi. Picca anni di travagghiu ntê mineri minàvanu la saluti dî giùvini surfarara. Ntô 1884 li giùvini surfarara ca si prisintaru n Sicilia â vìsita di leva militari foru 3672, ma d'iddi surtantu 203 foru dichiarati àbbili. 

N’àutra nnustria supra la quali si funnava l’econumìa di Casteltèrmini fu chidda dâ Montedison, appoi Italkali, pi la lavurazzioni dî sali putàssici, ca dava travagghiu a circa duccentu opirara. 

Pi tanti anni vantu di Casteltèrmini fu la pasta pruduciuta dû Pastificiu San Giuseppi ca vinìa mannata nta vari parti dâ Sicilia. La chiusura purtroppu dâ Minera, di l’Italkali e dû Pastificiu ditirminaru la crisi econòmica gravi ca grapìu n'àutra vota la vìa di l’emigrazzioni a tantìssimi famigghi di Casteltèrmini.

Puru siddu attuarmenti la sula rialità azziendali prisenti ntô tirritoriu è la Joeplast Srl ch'è una di l'Azziendi ticnologgicamenti cchiù avanzati a liveddu aurupeu ntâ pruduzzioni di mballaggi flissìbbili n plàstica, urtimamenti pari arriggistràrisi quarchi signali nicu di nu svigghiu econòmicu tìmidu: La minera Cozzu Disi avissi a addivintari lu primu museu minirariu dâ Sicilia, lu sitturi arbirgheru, dû tuttu assenti nta l'anni passati, arrigistra tri nizziativi novi di cui n'agriturismu ca pò custituiri elementu di sinirgìa p'àutri sitturi econòmici.

Cù vìsita Casteltèrmini veni sùbbutu curputu dâ biddizza dâ granni Chiazza Domu unni s'attrova la maistusa Matrici, custruita ntâ prima mitati dû ‘600 ca custudisci priggèvuli òpiri comu: li stàtui ncantèvuli dû sculturi Micheli Cartaggiruni nciuriatu “lu Quarantinu”, dui teli dâ scola dû Velasquez dui dipinti di patri Fidili Tirritu di San Brasi, giuielli veri dû ‘700 sicilianu.

Â fini di lu Càssaru Umbertu s'attrova la cresia di San Giuseppi posta supra nu basamentu rucciusu, ci si accedi attraversu na scalunata granni. La sò facciata semicirculari è na tistimunianza splèndida dû Baroccu Sicilianu. Lu sò pruspettu è di anni ripruduciutu nta quasi tutti li scenografìi dî trasmissioni televisivi RAI dû riggista Micheli Guardì.

A circa tri chilòmitri dû centru abbitatu s'attrova l’èrimu di Santa Cruci ùnica cresia a nun aviri na data di nàscita pricisa, ci si custudisci na granni cruci di lignu paleocristiana. E' la cruci di lignu cchiù antica dû munnu. 

Â pirifirìa est dû paisi s'attrova la splèndida “Villa Marìa” ca fu la casa dî Conti Lo Bue di Lemos. Custruita â fini dû XIX sèculu comu casa di caccia. Fu appoi riprisa di l'architetti Ernestu Basili e Ginu Coppodè. Ntê dui èttari di parcu ca circunna la custruzzioni n stili liberty, li prupitari fìciru trachiantari rarìssimi chianti pruvinenti dû cuntinenti aurupeu e di chiddu africanu. La raritati prizziusa dî chianti è cunfirmatu dû ntiressi e dî studi effittuati dî ducenti di Botanica Sistematica pressu l’Univirsitati di Palermu. Lu Mausuleu, ô nternu dâ villa, àutu 33 metri, cunzerva li spogghi murtali dâ cuntissa Marìa Lo Bue di Lemos, a cui la Villa è didicata.

Vali certu la pena di trascùrriri un jornu a Casteltèrmini. Pi visitari li sò cresi, ammirari la maistusa Cruci Paleocristiana, visitari la minera di Cozzu-Disi, fari dui passi ntê vìi principali pi nu shopping piacèvuli ntê nigozzi d'abbigghiamentu, jiri a vìdiri quarchi film di prima visioni nta l'eliganti cine–tiatru “Enzo Di Pisa” e cunchiùdiri la sirata nta quarchi pizzarìa o ristoranti pi gustari na cena sapuruta cu li svariati prudutti dâ tradizzioni culinaria lucali.

La citati di Casteltèrmini fu patria di tanti omini allustri e ntra d'iddi arricurdamu:

Casteltèrmini è assai canusciutu ntâ zona pâ festa tradizziunali di Santa Cruci canusciuta macari comu Sagra dû Tataratà pi vìa dâ danza morìsca ca si svorgi duranti la festa. Tali ricurrenza veni fistiata di cchiù di 300 anni n anuri dâ granni cruci di lignu ca vinni rinvinuta ntô tirritoriu di lu cumuni attuali prima dâ sò funnazzioni.
Lu lignu di tali cruci, oi arritinuta quasi unanimamenti strumentu di cultu dî primi cumunitati cristiani ca camparu nta ddi tirritori, risulta, di n'asami effittuatu supra nu frammentu di l'Istitutu dî petri duri di Pisa, appartèniri a n'àrvulu tagghiatu ntô 72 d.C. Secunnu la liggenna, lu rinvinimentu casuali dâ cruci avvinni pirchì na vacca, pasculanti cu l’armentu nta na campagna di “Chiudia”, s'avìa addinucchiatu ntô stissu postu pi diversi jorna di sèquitu attirannu l’attinzioni dî pastura ca, accuriusiati, scavaru e attruvaru la Cruci.
Edificata nta ddu postu na crisiudda, ddà la cruci fu sarvata e si sarva di sèculi.
Di tannu, idda fu fistiata, lu 3 di maiu d' ogni annu cu nu ritu campagnolu avennu comu momentu cintrali na danza armata, lu Tataratà, mimata ô ritmu di nu tammuru.

La cruci di Casteltèrmini havi n'aspettu assai rùsticu e suggistivu. E’ àuta 3,49 metri e havi n’apirtura di 2,5 metri, è fatta di lignu di cherza arriduciutu a sizzioni quatrata e li dui trunchi si jùncinu cu tri chiova di ferru arribbattuti; Â summitati dâ Cruci c’è nu ncavu di furma rittangulari, prufunnu 3,5 cm, làrigu 3,5 cm e àutu 11 cm, dû quali nun si canusci né la funzioni né l’etati. N susu ci sunnu li littri: I.N.R.I.; supra lu patìbbulu stà scrittu: “Ecce crucem domini nostri Jesu Christi fugite partes adversae vicit leo de tribu Juda” - “Radix David Alleluia Alleluia”.E supra lu stìpite, sutta la scritta: I.N.R.I. ntrizzata cu li sìmmuli dâ Passioni, si leggi: P. M. H. L. S. D. P. C. N. In anno Domini V ind 1667. Nfini, supra lu retru: I. N. R. I. “Christus vincit Deus regnat Christus rex venit in pace Deus home factus est Et verbu… caro factum est”.Li scrizzioni sunnu datati e acchiànanu ô 1667; iddi, a parti li primi novi littri di palora, sunnu tutti liggìbbuli e cònstanu di virseddi bìbblici (Apucalissi 5,5; Giuvanni 1,14) e di sprissioni arricavati d' inni dâ Cresia…

Pi quantu arriguarda l’anàlisi dâ datazzioni assuluta dâ Cruci cû mètudu dû Carvoniu 14 (C14), pi nizziativa dû Pruf. Franciscu Lu Virdi, ca cunnuci a risurtati d'affidamentu tutali, spiciarmenti pû lignu giacchì p'iddu fu pussìbbuli currèggiri li curvi di calibbrazzioni dû C 14 cu chiddi dati dû cchiù ricenti mètudu dâ dendrocrunuluggìa.
Pi chistu, lu Pruf. Lu Virdi s'arrivurgìi a nu labburatoriu famusu, chiddu di l’Istitutu Nternazziunali pi li Ricerchi Giofìsichi di Pisa, lu cchiù rinumatu d’Italia, ntra li megghi d’Auropa, ca òpira pi cuntu dû Cunzigghiu Nazziunali dî Ricerchi. Di l'anàlisi dû campiuni di lignu la cherza, matiriali cû quali è fatta la cruci fu riciduta nta l’annu 12 d.c. cu na ncirtizza màssima d' appena sittanta anni.

La festa di Santa Cruci, cchiù cumunimenti canusciuta comu “Sagra dû Tataratà”, è na festa ùnica ntô sò gèniri e, certamenti, una dî cchiù antichi manifistazzioni fulklurìstichi siciliani ca si nzirisci ntâ festa riliggiusa dâ “Santa Cruci”, n virtuti di na tradizzioni siculari ca attrova li sò urìggini nta l’asistenza di pupulazzioni àrabbi abbitanti li casali di stu Cumuni ô tempu n cui, ntô 1629, lu Prìncipi Gian Vicenzu Marìa Tèrmini e Ferreri, cu licentia populandi dû Reghi Fulippu II di Spagna, funnau lu Cumuni di Casteltèrmini.
La Sagra dû Tataratà nasci di n'avvinimentu stòricu: lu ritruvamentu di na Cruci di lignu granni, ntô tirritoriu di stu Cumuni. La Cruci, ca si cunzerva ancora ntâ Crisiudda di Santa Cruci, si penza ca sirvìu pû martiriu dî cristiani ô tempu dî pirsicuzzioni avvinuti sutta lu Mpiraturi Rumanu Deciu. Tali ritruvamentu avvinni n èbbuca mpricisata e comu egghiè prima ca surgissi lu Cumuni di Casteltèrmini e pirciò antiriuri ô 1629. Di na ricenti anàlisi ô Carvoniu 14 fatta, supra nu pezzu di lignu dâ Cruci, si scummigghiau ch'idda è vecchia di 1972 anni cu nu màrgini d'erruri di cchiù o menu 70 anni. 
Pi sulinnizzari st'avvinimentu, li pupulazzioni àrabbi, cunvirtuti ô Cristianèsimu, cu li ndìggini di ddu tempu, abbitati ntô tirritoriu di “Chiuddia” unni surgìu appoi Casteltèrmini, participaru cu li sò custumi e li sò riti e tradizzioni carattirìstici ca, ô ritmu di nu tammuru granni, abballannu pi lu ritruvamentu dâ “Cruci”.
Dda Sagra è di granni ntiressi culturali, di mpurtanza e rilivanza eccizziunali, comu lu prova lu fattu ca d'idda s'occuparu studiusi di granni rinumanza dû fulklori sicilianu, comu lu Pitrè, lu Di Giuvanni e lu Toschi, sulu pi citari li maiuri, e a idda cuntìnuanu a ntirissàrisi ducenti di tradizzioni pupulari di vari Univirsitati taliani e èstiri. La Sagra è na manifistazzioni ca manteni vivu lu ricordu di na tradizzioni d'urìggini àrabba nziruta ntô maravigghiusu fulclori isulanu e tramannata pi sèculi nzinu a oi nta tutta la sò tradizzioni, ntâ sò tìpica danza guirrisca e chî soi custumi urigginali e fantasmagòrici. Nn' è prova la participazzioni dû gruppu dû tataratà a svariati festival fulclurìstici puru a caràttiri nternazziunali, quali la Sagra dû Mènnulu n ciuri, la festa di l’Èttina, lu Columbus Day ecc., pi lu ntiressi ammustratu dû riggista Folcu Quilici ca la nzirìu ntê ducumintari trasmisi a puntati dâ Rai – TV nazziunali.
La Sagra, ca si svorgi la IV simana di Maiu, s'artìcula ntô modu siquenti:
Venniridìa accumènzanu li fistiamenti câ trasuta ntâ citatina dî quattru bandi musicali, una p'ogni Cetu e zoè: Maistranza, Schetti, Burgisi e Picurara ca rapprisèntanu li quattru maiuri antichi curpurazzioni dû paisi. Li ceti, priciduti dî Bandi Musicali, sfìlanu pî vìi dû paisi chî sò custumi splèndidi dû 600. La sira hannu locu l'asti pùbbrichi p'aggiudicàrisi li posti megghi e cchiù pristiggiusi ô nternu dâ Cavarcata.
Lu jornu siquenti, sàbbato, hannu locu pi li vìi dû paisi li prucissioni. Lu Cetu dâ Maistranza, cu n testa lu Capitanu di Giustizzia, l’Arfieri e lu Sirgenti vistuti cu custumi dû 600, sfìlanu a cavaddu priciduti dâ propia banda e dû Gruppu Fulklurìsticu dû Tataratà, mentri l'àutri tri ceti cu li sò bandi sèquinu a pedi.
La dumìnica, jornu cunchiusivu dâ festa, hannu locu li manifistazzioni cchiù sulenni ca si prulùnganu nzinu a notti funna.
La matina veni cilibbrata na Santa Missa duranti la quali vèninu biniditti li Palii dî quattru Ceti. Lu pumiriggiu, li Ceti: Schetti, Picurara e Burgisi, sfìlanu supra cavaddi riccamenti bardati, tanti dî quali di razza priggiata, priciduti dî propi Palii e Stinnardi accumpagnati dî bandi musicali, mentri lu Cetu dâ Maistranza sfila a pedi e nun cchiù a cavaddu. Chiudi lu Curteu lu gruppu fulclurìsticu dû Tataratà ca chê sò custumi àrabbi, li sò danzi carattirìstichi fatti ô ritmu scandutu di tammuri grossi ntusiasma li migghiara di turisti ca ogni annu accùrrinu d'ogni banna d’Italia e macari di l’èstiru p'assìstiri a dda Sagra assai urigginali.
La prucissioni, accussì cumposta, fà pi dui voti lu giru dû paisi, e si reca appoi n pilligrinaggiu all’èrimu di Santa Cruci, p'arripurtari ntô sò postu abbituali, la maistusa Cruci di lignu arritruvata, comu voli la tradizzioni, d'arcuni cuntadini ca aràvanu li campi.
Â menzanotti di dumìnica, tutti li Ceti, doppu lu ritornu di l’èrimu, e doppu aviri effittuatu l’ùrtimu giru dî vìi dû paisi, si riunìscinu n Chiazza Domu unni veni mpartuta la binidizzioni sulenni cu na teca ca custudisci na riliquia prizziusa pruvinenti dâ Cruci usata pi la morti di Gesù.
Lu jornu siquenti si svorgi nu radunu dî ceti ntâ Crisiudda di Santa Cruci unni veni cilibbrata na Santa Missa di ringrazziamentu ô tèrmini dâ quali li rapprisintanti dî Ceti fannu rientru n paisi pi la cunzigna dî vissilli a li Cumitati novi ca l’annu siquenti urganìzzanu la festa.
Pi prupagannari megghiu la Sagra, pi fàrila sempri cchiù mpurtanti e p'aumintari lu flussu turìsticu facennu sì ca ddu flussu nun si lìmita a li suli tri jorna dâ manifistazzioni ma avveni pi tuttu lu misi di maggiu cu nutèvuli binificiu pi l’econumìa lucali, l'Assissuratu ô Turismu e Spittàculu, dicidìu d'urganizzari na seri di manifistazzioni cullatirali. Ddi manifistazzioni hannu a arriguardari campi di ntiressi diffirenti comu: sport, mùsica, tiatru, pittura, puisìa, moda, ecc., e accuminzari lu 1 di maiu pi cunchiudìrisi nun ortri lu jovidìa pricidenti l’accuminzagghia dâ Sagra




#Article 244: Licata (2757 words)


Licata (anticamenti Alicata) è un cumuni di 39.016 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti. Li sò urìggini acchiànanu â Pristoria. Lu nomu di Licata appari, quasi ntâ furma attuali, già nta l'etati Nurmanna. Ntê sèculi XI e XII, nfatti, s'arritrova Leocata, o Licata, nzèmmula cû nomu cultu di Olimpiada, nomu di chiara urìggini greca. Ntô museu archiològgicu dâ citati, lu Museu Archiològgicu dâ Badìa, sunnu prisenti nummurusi ducumenti dâ storia antica di Licata. 

Lu tirritoriu cumunali, ca si stenni pi 24 km longu la costa miridiunali dâ Sicilia è privalentimenti chianiggianti, cu quarchi rilievu cullinari. 

N ginirali si poti diri ca la morfoluggìa è assai carattirizzata dâ prisenza dû ciumi Salsu ca detti urìggini a na chianura alluviunali ditta A Chiana. Lu Salsu sfocia ntô mari di Licata cu n'estuariu ca dividi quasi a mitati l'ària urbana. Licata è dividuta a est dû cumuni di Vutera dû turrenti Cantigagliuni, ca sfocia ntê lucalitati Punta Dui Rocchi.

Lu centru abbitatu è pusizziunatu ô lìmmiti uccidintali dû Golfu di Gela, e è dispostu a contra na cullina ditta A Muntagna.

Lu liturali, sibbeni signatu nta vari parti di l'edificazzioni sarvaggia di l'anni '70 e '80, sarva li sò caràttari di naturalitati ca nni fannu unu dî cchiù beddi di tutta la costa miridiunali dâ Sicilia, supratuttu pi lu canciàrisi d'ambienti rinusi e rucciusi carattarizzati dâ prisenza di pratarìi granni di Posidonia Oceanica.

Lu nomu Licata ntê vari sèculi appi n'evuluzzioni particulari. 

Lu ducumentu cchiù anticu ca ammìntuva lu nomu di Licata è l'attu di dunazzioni di parti di Ruggeru d'Altavilla a Girlannu, vìscuvu di Girgenti, unni la citati veni nnicata cu l'appillativu di Limpiadum.

Nta nu ducumentu dû stissu annu, ca pruveni di l'archiviu dâ cattadrali di Girgenti, fiura mmeci cu l'appillativu di Lecatam.

Supra lu significatu dû nomu dâ citati ntô cursu dî sèculi foru furmulati tanti ipòtisi; dirivassi dû saracinu al Kalata (repi furtificata, casteddu, locu forti); di alikìs (salinitati), di nu prisuntu Alì signuri dû casteddu di sta citati; di alica, ossìa na speci di frumentu ca abbunnava ntê campagni licatisi; di alga, chianta marina ca n lingua siciliana è ditta àlica, di la quali lu mari di Licata è ricchìssimu; di Lica, matri di Dafni, una dî divinitati ctòni adurati macari ntô tirritoriu di Licata; di alukon, nomu grecu dû Salsu; di alec (sali) e ata (pressu) nta l'idioma musurmanu, cu allusioni ô fattu ca la citati surgìa pressu lu mari e lu ciumi salatu; di alico, àutru appillativu giogràficu dû Salsu; di Aluca, citati surgiuta supra li ruvini di Finziade; di leon (liuni) e cata (pressu), cu allusioni forsi a ddu liuni di autizza granni e di fattura bedda, ca anticamenti era ntâ petra dura dû Strittu, a 9Km dâ citati e ca secunnu lu Serrovira fu distrudutu ntô 1600 dû spagnolu Emanueli Filiguerra.

Secunnu Binidittu Roccu, nfini, Alicata diriva di l'accusativu dû nomu grecu Halykàda (citati posta supra lu Salsu).

Nummirusi nnicazzioni stòrichi ìnnicanu la citati c'asistìa già ntô III sèculu a.C., comu addimustratu puru di ricenti scavi archiològgici, n cima â Muntagna.
A prupòsito di l'urìggini dâ citati asìstinu virsioni contrastanti: arcuni sustèninu ca la citati, n urìggini, cuincidìa câ culonia greca Gela, funnata di Antifemu di Rodi e di Entimu di Creta ntô 690 a.C.
Àutri sustèninu mmeci la tesi pâ quali la citati, chiamata Finziade, avissi statu funnata ntô 282 a.C. di Finzia, tirannu di Girgenti, lu quali, distrudìu Gela, trasfirìu ntô nzidiamentu novu tutti l'abbitanti dâ citati scunfitta. Li sustinitura di st'ùrtima ipòtisi fannu cuincìdiri la Gela antica cu l'attuali citati di Gela.

Prima di l'arrivu dî Greci, lu situ di Licata, tra lu XII sèculu a.C. e l'VIII sèculu a.C., fu friquintatu di li Finici, mentri â fini dû VII sèculu a.C., supra lu Gelae Mons (ovveru la cullina di Licata), fu edificatu, di parti dî Geloi, un forti di guardia pi prisidiari la foci dû ciumi Himera.
Ntô VI sèculu a.C., Falaridi, tirannu di Girgenti, n guerra cu Gela, occupau parti dû tirritoriu eriggennu n'avampostu furtificatu.

Ntô IV sèculu a.C. la citati fu occupata dî Cartagginisi ca ristaru nzin'ô 256 a.C.. Fu nta st'annu ca si cummattìu, ntô mari di Licata, duranti la Prima Guerra Pùnica, la famusa battagghia navali di Capu Ecnomu (pi Polibbiu la cchiù granni battagghia navali di l'antichitati), unni li Cartagginisi cu 250 navi e 15.000 marinara affruntaru li Rumani dû cònzuli Marcu Attiliu Regolu, cu ô sèquitu 230 navi e 97.000 òmini ntra surdati, e marinara. A sèquitu dâ battagghia, la citati fu cunquistata dî Rumani vincitura. Sutta a li Romani si spannìu l'attivitati cummirciali e cu chista la diminzioni dâ citati.

Lu paleo-cristianèsimu lassau la nzinga dâ sò prisenza ntê nicròpuli arricavati ô nternu dî grutti nta l'attuali quarteri di Santa Marìa.
Lu primu nùcliu di lu centru stòricu attuali si sviluppau duranti lu pirìudu bizzantinu, attornu ô casteddu a mari di Lympiados.

L'accuminzagghia dâ duminazzioni àrabba a Licata accuminzau nta l'annu 827 quannu la citati fu cunquistata dû cadì Asad. Tali nomu durau cchiù di duccentu anni e si cunchiudìu câ cunquista di parti dî Nurmanni, avvinuta lu jornu 25 di giugnettu dû 1086.

Lu pirìudu Nurmannu di Licata fu filici: vinni arricanusciuta Citati Dimaniali (ovveru suggetta â sula giurisdizzioni dâ Cruna) e nzignuta di l'unurificenza di Dilectissima ntô 1234 dû mpiraturi Fidiricu II di Svevia ca ci detti comu emblema l'àcula mpiriali ca tuttora è lu sìmmulu dâ citati.

Ntô 1270 si nstaura n Sicilia lu regnu Angioinu. Licata, ca conta circa 7.000 abbitanti e è suggetta a pisantìssimi vissazzioni, partècipa â rivuluzzioni dî Vespri Siciliani: guidati dî baruna Rossu Passanetu e Bernardu Passanetu, li licatisi nzòrginu e vèninu assartati e sacchiati li prisìdi francisi prisenti ntâ citati.

Duranti lu regnu d'Arfonzu I d'Aragona la citati arricivi lu tìtulu di Fidelissima (1447).

Sutta la lunghìssima duminazzioni spagnola, Licata, succideru vari cosi, boni e tinti.

N'avvinimentu particularmenti drammàticu fu chiddu ca s'appi ntô giugnettu dû 1553, quannu la citati vinni sacchiata e distruduta dû pirata Draguttu (giacchì l'Ottumani, alliati dî francisi, èranu n guerra câ Spagna).
N sèquitu a tali vicissitùdini, â fini dû Cincucentu, foru ricustruuti li mura e vinni edificata na turri putirusa di guardia supra la summitati dû colli Sant'Àncilu (ca dòmina tutt'oi la ciati).

Licata accuminzau lentamenti a arrivìsciri e chistu grazzi midemma a na mmigrazzioni di citatini maltisi (1565) apprudati a Licata pi mittìrisi n sarvu di l'aggrissioni dâ flotta ottumana.
Nunustanti nu pirìudu nifastu ca appi a pirdurari a càusa dâ pesti dû 1625 e dâ caristìa dû 1647, succissivamenti, e pi tuttu lu sèculu XVII, la citati si sviluppau sempri cchiù ô nternu dâ cinta muraria, nteramenti arricustruuta, e vìnniru edificati nummirisi òpiri civili e riliggiusi. La culonia maltisa, ncrimintau doppu pi na mmigrazzioni nova avvinuta ntô 1645, detti urìggini ô primu borgu extra moenia di Licata (l'attuali quarteri di Santu Pàulu) supra li prupàini nord-urientali dû colli Sant'Àncilu, n prussimitati di l'antica cresia di Santa Agrippina, ca n sèquitu fu didicata a Santu Pàulu, prutitturi di Malta.

Lu portu addivintau assai friquintatu di parti di mmarcazzioni di tuttu lu Miditirràniu, n modu spiciali dî menzi mircantili ca vinìanu a rifurnìrisi di granu.

A cavaddu tra lu VII sèculu e lu VIII sèculu vinni avviata n'òpira granni di riqualificazzioni urbanìstica n sèquitu â quali vinni ampliatu lu Càssiru. Longu lu Càssiru (oi c.su Vittoriu Emanueli), foru edificati diversi palazzi di parti dî principali famigghi patrizzi, pirciò vinni a difinìrisi l'attuali cunnutazzioni barocca dû centru stòricu. Ntê primi anni di l'Ottucentu s'appi l'ùrtimu sbarcu di pirati turchi.

Ntô 1820 Licata si sullivau contra li Burboni. La risistenza contra a lu reghi di Nàpuli fu guidata dû patriota Matteu Vecchiu Verderami. Duranti la Mprisa dî Milli, doppu lu sbarcu di Garibbardi a Marsala, la citati nzorgi e manna nu cuntingenti armatu propiu ô sèquitu di l'Eroi dî Dui Munni. Lu figghiu di Garibbardi, Menotti, nzèmmila a Ninu Bixiu, fu uspitatu ntâ notti dû 20 di giugnettu dû 1860 ntô palazzu dû marchisi Cannarella.
Doppu la cacciata dî Burboni, quannu la citati, comu tutta la Sicilia, passau sutta lu cuntrollu dû cuvernu piemuntisi, Licata uspitau, n qualitati di cumannanti dâ 9ª cumpagnìa dû 57º riggimentu di fantarìa, lu scritturi Edmondo De Amicis.

Nta l'anni ca vannu ntra lu 1870 e lu 1872, foru custruiuti lu ponti supra lu ciumi Salsu, lu portu cummirciali e tanti strati ca pirmitteru lu cullicamentu direttu cu li mineri di sùrfiru prisenti ntâ parti nterna dû tirritòriu. Foru rializzati cincu raffinarìi, tra li quali la cchiù mpurtanti d'Europa. Ppi traspurtari lu sùrfiru 'n granni quantitati, vinni custruiuta puru la ferruvìa ppi Canicattì e ppi Naru e na ssi stissi anni la stazzioni di Licata addivintau sempri cchiù mpurtanti.
Li mineri e l'attivitati cummirciali purtaru nu sviluppu suciali e ecunòmicu mpurtanti, criannu nu cìrculu ecunòmicu ca fici la furtuna dâ citati. Licata addivintau accussì risidenza abbituali di famigghi facurtusi, nòbbili e burghisi, e macari di nummarusi sedi cunzulari;  chistu favurìu na granni attivitati di fabbrichi di casi, palazzi e villi liberty, arcuni dî quali foru pruggittati di Ernestu Basili e affriscati di Sarvaturi Gregorietti.

Ntô 1922 accumènzanu macari a Licata l'anni scuri dû fascismu ca s'accabaru lu 10 di giugnettu dô 1943, quannu la 3ª divisioni di fantarìa miricana sbarcau ntê costi dâ Plaja, pigghiannu la citati.

Prima la guerra e doppu la crisi dû sùrfiru (di qualitati òttima, ma ca li carattirìstichi mpunìanu lu mpiegu di tècchinichi d'estrazzioni divinuti picca cumpititivi), purtaru a nu mpuvirimentu prugrissivu dû tirritoriu, signannu na svolta n senzu nigativu pî cunnizzioni ecunòmichi ginirali, ca ammuttau tanti licatisi a emigrari versu lu nord di l'Italia e versu àutri Paisi, suprattuttu n Girmania, Bergiu e Francia e, a dda banna di l'ucèanu, ntê Stati Uniti, ntâ l'Argintina e ntô Vinizzuela.

Pi furtuna, macari cu na situazzioni ecunòmica strammata e nu sviluppu edilizziu nun rigulatu ntê pirifirìi (suprattuttu tra l'anni '70 e '80), Licata sarvau na granni parti dû sò patrimoniu artìsticu, munumintali e naturali, ca oi custituisci la sò ricchizza cchiù granni.
Lu clima (timpiratura media ànnua 18ºC, chioggia media ànnua 430 mm), lu mari pulitu, e la biddizza dû centru urbanu nni fannu na tappa ca nun s'havi a ammancari nta nu tiniràriu turìsticu n Sicilia.

Li duminazzioni ca succideru ntâ Sicilia ntô cursu dî millenni lassaru na prisenza nutèvuli ortri ca nta l'arritruvamenti archiològgici macari nta l'architittura civili e riliggiusa e ntâ struttura urbanìstica dâ citati: nni sunnu tistimunianza lu nchiantu àrabnu dû quarteri dâ Marina, la struttura dû quarteri Maltisi di Santu Pàulu e le la tipuluggìa barocca dî càssiri principali.

Nummarusi sunnu l'arritruvamenti archiològgici c'acchiànanu ô Paleolìticu, lu Mesolìticu e lu Neolìticu.
S'hannu a nutari particularmenti l'ipuggeu Stagnoni Pontillu, la nicròpuli munumintali a grutti artificiali di Munti Pitrudda, la Grangela (òpira idràulica d'èbbica priellenìstica), lu frourion di Falaride (furtizza d'èbbica greca), nunchì li rasti dâ citati greca di Munti Sant'Àncilu. 

Tanti dî riperti arritruvati pressu chisti e àutri siti di rilivanza archiològgica arritruvati ntô tirritoriu cumunali sunnu sarvati e esposti pressu lu Museu Archlològgicu citatinu, ntê lucali dû chiostru dâ Badìa.

Tra li beni munumintali di maiuri preggiu si cìtanu:

A Licata è nortri prisenti l'Ossirvatoriu Avifaunìsticu Foci dû Salsu.

Lu tirritoriu di Licata si stenni pi circa 20Km supra la costa ca si prisenta assai varigata, si passa dî lochi cu tratti rinusi comu li praji di Farcunara nzinu a agghicari â Playa a urienti dâ citati, nzinu a passari di Marianeddu e a li suggistivi scuggheri dû Cavadduzzu e dâ Nicolizia, dî biddìssimi praji durati di Mollarella e Poliscia e cuntinuannu macari a li praji beddi di San Nicola e Pisciottu a uccidenti.

Lu venniridìa prima dâ Dumìnica dî Parmi si svorgi l'Addulurata.

E' na ricurrenza assai sintuta e participata a Licata, e grapi di fattu li funzioni riliggiusi dâ Simana Santa.

Lu sò cultu fu nzirutu ntô 1755.

La prucissioni dû simulacru di lignu sitticintiscu dâ  Madonna Addulurata purtata a spaddi dâ Cunfratèrnita di l'addulurata stissa, nesci a l'uri 10:00 dâ  crisiudda di Sant'Agustinu, posta ntâ zona antica dâ marina ca s'affaccia supra lu portu, siquuta di nu munzeddu di fideli scàusi (nzinga di votu e di miràculu arricivutu) e di picciriddi fìmmini vistuti cu l'àbbiti sìmili a l'Addulurata.
Pircurri lentamenti nu trattu dû centru dâ citati, facennu na sosta curta versu li 13:00 davanti ô palazzu di citati.

Arripartennu arriva davanti â cresia antica e cunventu dû Carmini e appoi turnannu 'n arreri, arriva doppu 5 uri ntâ matrici unni fà la sosta nzinu â sira dâ Dumìnica dî Parmi.

La dumìnica versu li 19:00 doppu la funzioni riliggiusa lu simulacru nesci dâ matrici e pircurri di novu li vìi dâ citati. E' suggistivu lu mumentu quannu la Madonna arriva Sutta l'arcu' na strata ca la stàtua pi passari di ddu trattu havi a èssiri calata nzinu ô puntu di tuccari quasi terra, un trattu assai suggistivu e tuccanti; cuntinuannu la longa prucissioni lu simulacru arriva ntâ cresia dî Setti Duluri (cresia antica ca pigghia lu nomu propiu n onuri dâ madonna Addulurata unni custudisci una dî cchiù antichi stàtui di l'addulurata) e fà na sosta curta davanti la cresia; versu menzanotti la prucissioni arriva ô portu unni l'addulurata trasi dintra la caserma dâ Capitanarìa di Portu; versu l'01:30 la prucissioni arriva ntâ cresia di Sant'Agustinu unni a lu gridu di VIVA MARÌA ADDULURATA trasi ntâ sò cresia unni veni diposta nta l'artaru majuri e vinirata pi tuttu l'annu di migghara di fideli, n attisa dâ pròssima prucissioni.

Li funzioni dâ Simana Santa arrìvanu ô gradu màssimu ntâ prucissioni dû Venniridìa Santu, ca si svilùppanu nta diverse fasi pi tuttu l'arcu dâ jurnata.

La prima prucissioni avveni n nutturna, a l'uri 3, e si movi dâ cresia antica di Santu Giròlamu, ntô cori dâ Marina. Veni purtatu, n furma privata, ma siquutu di cintinara di fideli, lu simulacru dû Cristu ch'è postu ntâ cruci supra lu Calvariu priparatu ntô locu occupatu, nzinu a mitati '800 dâ cresia dû Purgatoriu.

Lu Cristu, postu supra na littiga e accumpagnatu dâ Madonna Addulurata, veni cullucati nta na cappella priparata ô chianu terra dû palazzu La Lumìa, famigghia nòbbili di Licata.
A menzijornu, sempri dâ cresia di Santu Giròlamu, s'avvìa la prucissioni dû Cristu purtaturi dâ Cruci, ca pircurri li dui càssiri principali, prima di tràsiri ntâ cappella La Lumìa unni la stàtua dû Cristu purtaturi dâ Cruci veni sustituutu dâ stàtua purtata la notti prima e sistimata attaccata a na culonna, la prucissioni cuntìnua nzinu a jùnciri ô Calvariu.
Lu mumentu forsi cchiù sulenni dî funzioni dû Venniridìa Santu è ntâ prucissioni sirali dû Cristu dipostu supra nu lettu biddìssimu tuttu ntarsiatu e duratu pircurri li vìi dâ citati, e doppu dui sosti curti ntâ cresia dû Carmini e ntâ matrici fà la sò trasuta a Santu Giròlamu.

Lu 5 di maiu è la festa dû patronu, Sant'Àncilu Màrtiri, centru dâ festa è la seicintisca cresia di Sant'Àncilu, ntô cori baroccu dû centru stòricu.

Li jurnati sunnu muvimintati suprattuttu dâ fera longa ca si grapi un paru di jorna prima dâ festa e si cunchiudi lu 6 di maiu.

La fasi cchiù cuinvurgenti è la prucissioni di l'urna d'argentu seicintisca ca custudisci li resti dû Santu.

E' na prucissioni assai muvimintata, â quali partècipa na fudda mmenza e fistanti, l'urna dû Santu è accumpagnata quattru ceri, màchini di lignu seicintischi purtati n prucissioni di diversi catigurìi di travagghiatura.

Ntê diversi mumenti dâ prucissioni s'assisti, n punti pricisi dû picursu, â cursa sìa di l'urna ca dî ceri.

Vulìssiru rapprisintari li diversi fasi dâ vita dû Santu e dû viaggiu ca lu cunnucìu a Licata.

La stissa prucissioni, ma senza la participazzioni dî ceri si svorgi la prima dumìnica doppu firraustu, n mimoria di na pistilenza scampata (XVI sèculu)

Nta l'anni '80 lu Licata Calciu fu artèfici di na scalata prudiggiusa ca lu purtau n picca anni dû calciu dilittantìsticu â seri B ntâ staggiuni 1988/89 unni ristau pi dui anni.
Attuarmenti lu Licata Calciu è n Eccillenza.

STAMMU MURENNU CA FAMI!

L'econumìa è privalentimenti basata supra l'agricultura e la pisca. 

Ntê sèculi lu portu fu assai mpurtanti: nta l'antichitati fu nu puntu di rifirimentu ntô Miditirràniu pû smistamentu di merci, suprattuttu dû granu; n tèmpura cchiù ricenti, ntâ prima mitati dû Novicentu, fu laricamenti mpiegatu pâ cummircializzazzioni dû sùrfiru ca pruveni dî mineri di tutta la Sicilia. 
Prugrissivamenti la valenza cummirciali subbìu nu ridiminziunamentu pirciò, a oi, sunnu privalenti l'attivitati ligati â pisca, cumposta di na flotta di varchi ca nèscinu a mari ogni notti e tràsinu ogni jornu purtannu n terra lu pisci lucali bonu e friscu.
E SI

Licata è giamillata cu:




#Article 245: Menfi (1897 words)


Menfi (o Mènfici ntâ parrata lucali) è un cumuni di 12.760 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti.

Longu la costa sud uccidintali dâ Sicilia, posta tra l'ària dî templi dòrici di Selinunti e l'ària dî scavi archiològgici di Eraclea Minoa, sorgi la citati di Menfi ntâ pruvincia di Girgenti.
Posta supra li rilievi cullinari, a tri chilòmitri dâ costa miditirrània, ntra li ciùmira Belici e Carboj, la citati prisenta nu nchiantu urbanìsticu seicintiscu a scacchera cu cumparti assai anchi e corti nterni, cu spanzioni setti-ottucintischi. È borgu di funnazzioni dû 1638, funnatu pi raggiuni di culunizzazzioni e pristiggiu fiudali.
A sèquitu dû tirrimotu dû jinnaru dû 1968, la citati fu gravimenti danniata. Lu centru abbitatu fu parziarmenti trasfirutu. Lu nchiantu dû centru novu arripigghia n modu cuntìnuu la magghia dî tracciati viari ottagunali a scacchera.
Lu tirritoriu cumunali è attravirsatu dî ciùmira Belici e Carboj e cunfina chî tirritori dî cumuna di Muntivagu, Santa Margarita, e Sammuca, Castelvitranu, Sciacca e lu Mari Miditirràniu.
Lu tirritoriu s’attrova misu nta nta na zona di ntiressi agrìculu agghiri li lachi artificiali di Trinità (17,5 miliuna di m³) e Aranciu (32,8 miliuna di m³).
La sò cullucazzioni ntô sistema viariu Tràpani-Girgenti e Girgenti-Palermu, nni difinisci l'ària di gravitazzioni tra li pruvinci uccidintali e chiddi miridiunali dâ Sicilia.

Lu tirritoriu di Menfi, supra la costa sud-uccidintali dâ Sicilia, sinu di l'antichitati fu ntirissatu di nzidiamenti umani. Arcuni stòrici iputìzzanu ca la citati di Mico, sedi dâ reggia di Cocalos reghi dî Sicani, s’attruvassi ntê vicinanzi dâ burgata attuali di Portu Palu, cunzidiratu lu portu urientali di Selinunti.

Si penza ca nta sta zona sbarcaru li Saracini â cunquista dâ Sicilia, unni accuminzaru a fissari li sò nzidiamenti. Si penza midemma ca supra un situ già occupatu d’un borgu saracinu, la genti custruìu lu casali di Burgiomillusu ntô 1239.

Doppu la scumparsa dî musurmani n Sicilia, la terra di Burgiomillusu arristau priva d’abbitanti. Ntô 1518, sutta la duminazzioni spagnola, Giuvanni Vicenzu Tagliavia uttinni di Carlu V lu privileggiu di custruiri un casali supra lu tirritoriu di Mènfrici. Ma fu sulu un sèculu doppu, ntô 1638, ca Diegu Tagliavia Aragona Cortes detti accuminzagghia â custruzzioni dû primu nùcliu urbanu di Menfi cuncidennu tirreni a famigghi di viddani dû circunnariu e custruennu li primi abbitazzioni.
È dû 1638 n appoi ca lu villaggiu rurali veni chiamatu Menfi, ca sustituìu lu nomu di Burgiomillusu, di Burgibellusu, di Burgiu, di Burgettu, noma c’avìanu carattirizzatu lu tirritoriu e lu casali.

Surgiutu ntô 1638 lu borgu rurali di Menfi si sviluppau ntô tempu, mantinennu la mpustazzioni urigginaria ca lu carattirizzava comu nzidiamentu fiudali di prupitati barunali. Un tissutu edilizziu nun diffirinziatu nterruttu di emirgenzi riliggiusi o di palazzi nubbiliari.

Senza dubbiu lu monumentu cchiù anticu è lu Casteddu Svevu fattu custruiri ntô 1238 di Fidiricu II di Svevia, forsi supra li ruvini di na furtalizza àrabba. Oi nuiàutri canuscemu sulu una turri (Turri Fidiriciana) di furma irrigulari a quattru chiani cu n'autizza di 18,58 metri furmata di dui edifici quatranculari riuniti tra d’iddi.

Lu sisma dû jinnaru 1968 distrudìu cumpretamenti la turri. Fu ricustruuta doppu lu tirrimotu sarvannu li ruvini e ripigghiannu la furma irrigulari.

A latu dâ Turri Fidiriciana sorgi lu palazzu barunali Pignatelli ca dòmina la chiazza dû paisi.

Fattu custruiri di Diegu Aragona Tagliavia, lu palazzu si sviluppa attornu a nu curtigghiu e prisenta na tipuluggìa prettamenti fiudali.
È ô nternu d’unu dî nummarusi curtigghi ca carattirìzzanu lu tissutu urbanu di Menfi ca sorgi la custruzzioni setticintisca di Palazzu Ravidà, carattirizzatu dâ facciata custituuta d’un pòrticu a culonni dòrichi n petra rinaria.

Ortri a li palazzi e a li casi signurili l’emirgenzi architittònichi di spiccu maiuri sunnu rapprisintati dî cresi.

La cchiù mpurtanti senza dubbiu è la Matrici, didicata a Sant'Antoni di Pàduva (distruduta dû sisma dû 1968 e oi n cursu di ricustruzzioni). Accuminzata ntô luntanu 1662 e accabbata doppu lu 1700, fu elivata a parrocchia ntô 1705. Lu sò nternu era custituutu di tri navati làrichi e di cincu arcati. La cresia custituìa nzèmmula câ Turri Fidiriciana e cû palazzu dî Pignatelli unu di l’elementi architittònici principali ca fannu di curtina â chiazza dû paisi. 

Àutri cresi principali dû paisi sunnu: la cresia di San Giuseppi, eretta ntô 1715 (câ facciata azzizzata di ntarsi e parasti e cu la turri campanaria a chianta trianculari); la cresia dû Purgatoriu custruuta tra lu 1739 e lu 1769 (cu facciata rùstica, si carattirizza pû sò situ ca dòmina lu quarteri Purgatoriu); la cresia di l'Addulurata, surgiuta attornu ô 1813; la cresia e culleggiu di M. SS. Annunziata carattirizzata dâ turri cu lu ruloggiu; la cresia di Santu Roccu, custruuta attornu ô 1851 (cu facciati azzizzati di parasti e trabbiazzioni dòrichi); la cresia di SS. dâ Pruvvidenza, custruuta ntê primi dû 1800 supra li rasti di na cappella antica e asciancata di na custruzzioni signurili cu facciata tanticchia gòtica.

Siddu ni spustamu versu lu borgu marinaru di Portu Palu (frazzioni di Menfi), lu monumentu priduminanti è la turri d’avvistamentu anticursaru. È una dî nummarusi turri di guardia custeri custruuti ntô1583 p’addifènniri li citati siciliani di attacchi dî cursari. Ci havi na pianta quatrata a furma di piràmidi cùbbica e si sviluppa supra dui chiani. Oi la turri, n cursu di ristàuru, suvrasta lu borgu di Portu Palu ca s’affaccia supra lu mari azzolu.

Ntô tirritoriu di Menfi, a circa 3 Km dâ foci dû ciumi Belici, supra la riva a manu manca, a 111 metri supra lu liveddu dû mari, n lucalitati Le Montagnole, scavi ricenti purtaru â luci ortri 40 sipurturi a furnu dû tardu pirìudu dû brunzu.

Lu sitturi purtanti di l'econumìa è rapprisintatu di l'agricultura, ntâ quali privali la cultura dâ vigna (50% dû tirritoriu cumunali); a chista s’agghiùncinu chidda tradizziunali di l'alivu e chiddi emirgenti dâ caccòcciula, dû sitturi agrumariu, dû muluni e dâ patata. L'attivitati agrìcula, chî 925 azziendi ca cummìgghianu na supirfici di circa 8.600 èttari, grazzi a l’òpiri p’abbrivirari, custituisci lu pernu d’un sistema di mprisi nichi ca ntirèssanu sitturi pruduttivi cullatirali, n particulari chiddu dî manufatti pi l’òpiri p’abbrivirari e chiddu dâ trasfurmazzioni e cummircializzazzioni dî prudutti.
Lu sitturi trainanti è carattirizzatu dâ prisenza dâ nnustria enològgica ca gistisci la trasfurmazzioni e la cummircializzazzioni di circa 60.000 tunnillati di racina a l'annu. 
La rialtati pruduttiva cchiù rilivanti è la Cantina Settesoli ca riunisci li cantini Progresso e Colli del Belice, ca lu pruduttu veni espurtatu nta tuttu lu munnu.

Li tradizzioni dû paisi sunnu ligati a riti antichi d’urìggini agrìculi, a li voti cu cunnissioni simmòlichi tra riti cristiani e àutri ti tipu paganu di l'antichitati (suprattuttu li manifistazzioni riliggiusi).

Nta l’accabbari dû misi di giugnu e l'accuminzagghia dû misi di giugnettu havi locu la festa dû vinu, un viaggiu â scuperta dû vinu e dî sapuri di Sicilia, lu tuttu accumpagnatu di mùsica, spittàculi e digustazzioni ca rènninu Inycon na festa divirtenti e ô stissu tempu ntirissanti.
Lu vinu, pruduciutu dâ terra e dû travagghiu di l’òmini, risursa d’un tirritoriu e sprissioni di na sò qualitati spicìfica, addiventa tempu di rinàscita e prizziusismu di na citati “diunisìaca” ca trasforma lu “distillatu dâ terra” n cumunicazzioni suciali fatta di spirienza e di rilazzioni pi na “citati dû vinu”, di sempri crucivìa dû Miditirràniu.

Lu ritu dâ binidizzioni dî parmi e dî rami nichi d’alivu, sìmmuli di paci, si compi duranti la Missa dâ Dumìnica dî Parmi, n apirtura dî cilibbrazzioni dâ Simana Santa.
Lu Jovidìa Santu, ogni artaru n cresia veni addubbatu a mo' di sipolcru cu chianti svariati, ciuri e lavureddi. Lu Venniridìa santu, ntê primi uri dû pumiriggiu, lu simulacru dâ Mmaculata lassa la Matrici â volta dâ cresia di l'Addulurata. Ntô stissu istanti lu simulacru di Cristu veni avviatu a lu Calvariu e veni nchiuvatu â cruci.
Ntê fistivitati pasquali la funzioni dû Ncontru havi tanta mpurtanza. Si svorgi a menzudìa dû jornu di Pasqua e chiudi li funzioni tradizziunali dâ Simana Santa; la banda sona, li stàtui di San Micheli Arcàncilu e di Gesù Risortu pàrtinu dâ Matrici pi ncuntrari la Madonna ê dùdici n puntu, lu simulacru dâ Madonna agghica dâ Cresia di l'Addulurata; la stàtua di San Micheli, purtata a spadda di picciotti, si fà avanti scutuliannu li ciancianeddi dû pitturali. Junta Marìa, cci annunzia la risurrizzioni dû Figghiu; accussì la Madonna curri versu Gesù ca già ci veni ncontru e, vidènnulu, lassa càdiri lu mantu nìguru e, comu pi maggìa, nu stormu di palummi ammucciati sutta lu mantu spicca lu volu e tutti li campani dâ citati sònanu a festa.

La festa si svorgi l'ùrtima dumìnica di giugnettu. Cumprenni tra l'àutru la tradizziunali antinna a mari, tannu jocu assai banali ca cunzintìa a li giùvini di li porti miditirrànii, distinati appoi a travagghiari supra li vileri e supra li varchi a vela ca tannu surcàvanu li nostri mari, d’apprènniri lu misteri di marinara. La parti cchiù ntirissanti dâ festa è la prucissioni câ stàtua nica dâ Madonna dî Grazzi ca, accumpagnata dâ banda musicali, pircurri la principali via dû borgu marinaru nzinu ô molu. Ccàni, pi tradizzioni, lu simulacru veni sistimatu supra na varca nica siquuta di tanti àutri varchi chini di fideli. Li piscatura crìdinu ca, duranti la travirsata, la Vìrgini binidici lu sò mari.

Ntâ prima quinnicina d’austu, Menfi campa la festa tradizziunali di San Giuseppi, ca si svorgi pi tri jorna duranti li quali è pussìbbili assìstiri ê famusi cursi dî bèrbiri (cavaddi muntati di fantini) ca, ntô pircursu di via Boccacciu, si dispùtanu lu Paliu Millusianu, drappu di sita anchiu arraccamatu a manu cu l'effiggi dû Santu. la tradizzioni voli ca sti cursi rapprisèntanu li bèrbiri, alluntanati di l'agru Minfitanu di Fidiricu II di Svevia ntô 1222.
Attuarmenti, duranti la sira dâ dumìnica, ùrtimu dî tri jorna di fistiggiamenti, si svorgi la prucissioni sulenni cû simulacru dû Santu c’attraversa li vìi principali dû centru, pi l'accasioni lluminati bonu.

La fascia custera dû cumuni di Menfi, ca cunfina cu lu Mari Miditirràniu si stenni pi circa 10 Km e è carattirizzata di na praja rinusa câ prisenza dû finòminu naturali dî duni. Li duni nfatti nvàdinu l'entruterra pi cintinara di metri e ci hannu carattirìstichi di mubbilitati e ncunzistenza duvuta â poca acqua di celu, ô càudu africanu, e â ntinzitati dî vèntira. Fannu rifirenna a sta fascia rinusa, lu borgu marinaru di Portu Palu, la riserva naturali dî foci dû ciumi Belici ô quali s’ìntegra la zona balniari di Portu Palu e Lidu Fiori.
È ntra st’ambienti custeru ca si nzirìscinu arcuni àrii di particulari ntiressi naturalìsticu quali:

La custanti di st’àrii è lu clima di tipu miditirràniu cu timpiratura media di 26° - 28° C n giugnettu e austu e cu punti màssimi di 40° - 43° C

Nta l’àmbitu eurupeu, ntô 2009, Menfi attruvau novamenti cunferma dâ propia qualitati ambientali cu l’arricanuscimentu dâ Bannera Blu (The Blue Flag) assignatu dâ FEE.

Lu sìmmulu dâ Bannera Blu nun ìnnica sulu l'òttimu statu di saluti di l’acqui marini dâ costa, ma è l’arricanuscimentu dâ qualitati ambientali cumplissiva dâ zona e dâ sò vivibbilità cumpreta. Ô rilassu dû sìmmulu dâ Bannera Blu cuntribbuìscinu tanti fattura ambientali, quali nchianti di dipurazzioni, ecc.

Arricanuscimenti nta l’anni: 1992 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 – 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - 2011 - 2012 - 2013 - 2014 - 2015 - 2016 - 2017 - 2018 - 2019 - 2020




#Article 246: Naru (Girgenti) (1417 words)


Naru è un cumuni siciianu di 8.770 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti; è situatu ncapu a na cullina di 596 metri sùpira lu liveddu dû mari. Dô paisi si pò vìdiri lu mari di mpacciu, ma macari lu Muncibeddu e li Madunìi; sutta a lu paisi c'è na vallata ca si chiama Val Paradisu.

La storia di Naru si cunfunni cu la liggenna, nnû sò tirritoriu si tròvanu tracci di abbitanti già dâ pristoria; la liggenna dici ca Naru vinni funnata dî Gicanti, antichi abbitatura di l'ìsula, mentri arcuni l'idintìficanu cu l'antica Camico, mìtica cità funnata pi Cocalo di Dedalu, l'architettu dû labbirintu di Crita; àutri vonnu attribbuiri la sò funnazzioni ê fìnici, mentri arcuni fonti pàrranu dâ funnazzioni di Naru comu na culonia dâ cità greca di Gela, cu lu nomu di Agragas Jonicum nnû 680 a.C., ottu anni doppu la funnazzioni dâ stissa Gela e cent'anni prima dâ funnazzioni di Girgenti, numinata Agragas Doricum. Facirmenti, puru siddu era già abbitata nnâ pristoria e nnî sèculi pricidenti, lu paisi attuali fu funnatu di l'àrabbi ntô sèculu IX doppu Cristu e sutta lu duminiu di li Chiaramunti; nnû mediuevu, addivintau una di cità cchiù mpurtanti dâ Sicilia, tantu di èssiri una di tri cità, nzèmmula a Palermu e Missina, a putiri fari liggi. Centru mpurtanti dû mediuevu vinni chiamatu Fulgentìssima di lu mpiraturi Fidiricu II di Svevia.

La storia ricenti arricorda n particulari l'òpira di Rusariu Ferracani, farmacista nasciutu a Naru ntô 1883 e murutu ntô 1936, appartinenti â massunarìa e appaltaturi, custruìu la cunnuttura ìdrica c’asisti ancora oi, la via Archeologica e la via Dante, ancora oi visìbbili n quantu rializzata cu petra làvica e cu pinnenzi latirali, suluzzioni a l'èbbica cunzidirata a l'avanguardia e ca risistìu pirfinu a un bummardamentu aèriu dâ secunna guerra munniali. Li sidili n ferru chî quali avìa arriccutu la chiazza di San Calòjiru ancora oi sunnu usati nta l'atriu dû cumuni.
Di ricenti lu cumuni fu curputu di na frana ca metti n pirìculu granni parti dû centru stòricu. Di l'avvinimentu si stannu ntirissannu la Prutezzioni Civili e li principali forzi pulìtichi riggiunali e nazziunali.

Oi Naru è un paisi chinu di munumenta suprattuttu d'età barocca tra li quali spìccanu lu Casteddu di Chiaramunti e lu Vecchiu Domu dû 1100, ca fu custruiutu 'n capu na vecchia muschea: tutti dui sti munumenta foru numinati munumenta nazziunali. Lu paisi è visitatu abbituarmenti di tanti turisti ca vèninu videmma pi tanti àutri munumenta, tipu la Chiesa Matri, la Chiesa dû SS. Sarvaturi, la Chiesa di San Francì, la Chiesa di Sant'Agustinu, la Chiesa di San Nicola, la Chiesa di Santa Catirina, lu Municipiu ca era un vecchiu cummentu, oltri ê grutti suttirrànii, ê catacommi e ô Castiddazzu ca è un pocu fora paisi. Nnû 2005 la cresia di San Francì fu numinata di l'UNESCO munumentu sìmmulu di paci. Lu paisi di Naru è unu dî centri cchiù mpurtanti dû baroccu sicilianu, stili ca dòmina intra quasi tutti li cresî dâ citati. 

Lu sìnnacu dû cumuni attuarmenti è Liddu Cremona.

P'aviri cchiù 'nformazioni 'ncapu i sinnaci si po consurtari a lista dî sinnaci dâ Città di Naru.

Naru fu ô centru dâ storia siciliana antica nzinu a quannu, isulatu dî vìi di cumunicazzioni principali fu a picca a picca abbannunatu. Riccu di cresi, cunventi e di rasti archiològgici tannu fu lu locu unni tantìssimi famigghi nubbiliari attruvaru nzidiamentu.
A città di Naru fu a capu di l'omonima cumarca ca cumprinnia, oltri au stessu paisi di Naru, capucumarca, i paisi di Caniattì, Delia, Camastra, Summatinu, Rivinusa, Castrufilippu e pi un certu piriudu videmma Campubbeddu di Licata, contesa cu Licata.

Naru è na citatina situata a 596 metri supra lu liveddu dû mari ô centru d’un cumprinzoriu fèrtili, unni la natura offri un clima friscu e timpiratu, na natura multiculuri e sulari. Sutta a cullina unni c'è u paisi, a sud-ovest, si grapi n'ampia vaddrata cultivata, a val paradisu unni nascì, nnu 1934, a sagra dû miennulu n' ciuri, poi spustata a Girgenti. A nord-ovest scurri u ciumi Naru, n'u cursu d'u quali fu criata nna diga artificiali, a diga San Giuvanni, granni bacinu di raccolta di l'acqui ca viennu utilizzati poi suprattuttu p'abbrivirari i campagni.
U territoriu di Naru è u secunnu cchiù ranni dâ pruvincia di Girgenti, secunnu sulu a chiddru dâ stessa città capoluogu.

Custruutu ntô Triccentu dâ famigghia putenti dî  Chiaramunti e pi chistu cumunimenti notu comu «casteddu chiaramuntanu», sta furtalizza n tufu dâ furma irrigulari, ntô 1912 fu dichiarata monumentu nazziunali. Lu cumplessu cumprenni un muru di cinta cu caminu di ronda, la turri quatrata vuluta di Fidiricu III d'Aragona ntô 1330 e la moli. Tra l’ambienti nterni cummigghiati di volti a vutti si signala lu saluni beddu, o sala dû principi, ntô quali si trasi di na porta triccintisca e na jisterna anchia graputa ca vinìa usata a li voti comu priggiuni. Lu casteddu fu ristauratu pi sarvari l'edificiu, e pi nzirìrilu ntâ rialtati lucali cu la distinazzioni a museu di dui liveddi di l'ala sud-est e dâ Turri Aragunisa, nunchì câ criazzioni d’un labburatoriu di ristàuru nta l'ària sud-ovest. Attuarmenti u castieddru ospita a mostra permanenti di l'abitu anticu ed è usatu videmma pi celebrari i matrimoni civili.

Veru mpurtanti pû paisi di Naru è la festa dû patronu, San Calò, viniratìssimu 'n tutta la Sicilia e 'n particulari a Naru unni cc'è lu sò santuariu cchiù mpurtanti e unni ogni annu lu 18 di giugnu si fa la festa 'n sò unuri cu la tìpica prucissioni dâ stràula, na speci di slitta ca veni trascinata dî fideli longu li strati dû paisi cu na corda di ducentu metri. La festa di S. Calò attira a Naru ogni annu fideli di tutti li parti dâ Sicilia e macari di àutri nazzioni, suprattuttu li mmigrati a l'èstiru ca ogni annu tòrnanu pi rènniri umaggiu ô santu.

D'arricurdari è lu fattu ca la sagra dû miennulu 'n ciuri, ca attuarmenti si fisteggia a Girgenti, nascìu a Naru, nnu 1934, comu festa dû paisi lijata a l'arrivu dâ primavera e sulu succissivamenti si nni mpussissaru li giurgintani. Attualmenti a Naru si cèlibbra l'accussiditta Primavera narisi, ca àutru nun eni ca la vecchia festa dû miènnulu 'n ciuri. 

Àutra tradizzioni particulari è lA' Sguondru, tìpica prucissioni ca si fa pâ festa di Pasqua unni si vannu a ncuntrari lu Signuri risortu câ Madunna addilurata ca ntô mumentu stissu unni lu vidi, perdi lu mantu nìuru e arresta cu nu tìpicu mantu cilesti.

Oi Naru campa d’agricultura e n parti nica di turismu; tantìssimi sunnu li citatini espatriati n Girmania e cchiù n ginirali a l'èstiru.

Lu santu patronu è San Calò (o Caloiru), ca la festa si svorgi lu 18 di giugnu d’ogni annu. Assai cummuventi è la prucissioni tradizziunali duranti la quali lu santu veni tiratu supra na straula (slitta enormi), cu cordi, dî fideli supra un pinninu pi circa un chilòmitru e menzu.
Nortri ntâ cresia lucali di San Franciscu sunnu cunzirvati li riliqui di Santu Domizziu e Santa Culumma, morti ntê Cruciati. Sempri ntâ stessa chiesa si trova nna statua dâ Madonna 'mmaculata fatta tutta d'argentu massicciu ad eccezzioni dâ testa e dî manu ca fuoru tagliati e arrubbati duranti a secunna guerra munniali e rimpiazzati cu piezzi fatti d'antru matriali. Moltu intensa e sintita dî narisi è a nuvena in onuri dâ 'mmaculata, duranti a quali si canta un tipicu cantu â Madonna e ca curmina l'8 dicemmiru cu a prucissioni dâ statua pî strati dâ città.

Giuseppi Messina, giurista tiurizzaturi eminenti dî cuntratti di tariffa e dî cuntratti cullittivi.Unu dî màssimi studiusi dû drittu dû travagghiu e dû drittu sinnacali.

Fonziu Gaetani, conte, ideaturi dâ sagra dû miennulu 'n ciuri.

Ciccu da Naru, pitturi 'mportanti in ambitu regionali, affriscà tra l'antri cosi u palazzu Steri di Paliemmu, storica residenza dâ famiglia Chiaramunti e u stessu castieddru di Naru.

Piero Barone, cantanti

Pi chiddru ca riguarda l'ambitu sportivu di ricurdari è sicuramenti u svolgimentu ntô 1991 dî campionati europei di canottaggiu ntâ diga San Giuvanni, ai quali pigliaru parti videmma i fratelli Abbagnale e ca fuoru commentati di Giampieru Galiazzi.

A squatra di cauciu dû paisi, l'A.S.D. Naru, milita attualmenti in terza catigoria e po vantari u record assolutu di punti, tra tutti i categorii dû cauciu italianu, intra un campionatu a du punti pi vittoria e un puntu pi pareggiu, aviennu fattu, intra un campionatu di l'anni ottanta, tutti vittori e un pareggiu. Chissu risultati ci permetti di aviri anchi u record di l'imbattibilità intra un campionatu.




#Article 247: Portu Empedocli (204 words)


Portu Empedocli (o Marina ntâ parrata lucali) è un cumuni di 15.828 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti.

La Marina, Molu di Giurgenti, Farnia, Vignetta.

Lu nomu urigginariu dû paisi era Marina di Girgenti pirchì dû XV sèculu fu sedi d’arrivu di tutta la pruduzzioni cirialìcula dâ zona girgintana.
Ntô XVI sèculu lu suvranu Carlu V fici erìggiri ntâ citatina na turri a scopu difinzivu. La custruzzioni dû primu molu vinni abbiata ntô 1749, grazzi ô ntirventu dû vìscuvu Laurenzu Gioeni, e vinni accabbata ntô 1763.

Ntô 1853,  fu datu nu nomu novu ô paisi: Molu di Girgenti, propiu pi suttaliniari l’attivitati purtuali pròspira ca appi na nfruenza supra lu sviluppu dâ citati. Succissivamenti lu paise fu chiamatu Portu Empedocli n ricordu dû filòsufu girgintaino famusu  Empedocli. 

Ntô 2003 lu cumuni dicidìu d’agghiùnciri Vigata a latu dâ propia dinuminazzioni ufficiali di Portu Empedocli n umaggiu ô nomu mmagginariu attribuutu ô paisi dû scritturi Annirìa Camilleri, ntê rumanzi e cunti c’hannu comu protagunista lu Cummissariu Muntalbanu.

A liveddu spurtivu vannu arricurdati l'Unione Sportiva Empedoclina (càuciu) c’arriniscìu assai nta l’anni sittanta e la Polisportiva Juventus (basket) c’uttinni li megghiu chiazzamenti ntê campiunati nazziunali nta l’anni nuvanta.
La ditta Unione Sportiva Empedoclina mìlita attuarmenti ntô campiunatu di Prumuzzioni.




#Article 248: Raffadali (350 words)


Raffadali (o Rafadali ntâ parrata lucali) è un cumuni di 13.492 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti.

Abbitatu dû pirìudu neolìticu, lu tirritoriu 'n capu ô quali sorgi Raffadali, porta tistimunianzi dî vari culturi ca lu pupularu. Tra li scuperti archiològgichi cchiù ntirissanti, arricurdamu li cèlibbri vìrgini di Businè. Li nutizzi certi supra Raffadali accumènzanu a pàrtiri dû pirìudu àrabbu, èbbica ntâ quali asistìa un casali riccu chiamatu Rahal-Afdal, zoè casali ccillintìssimu, rinumatu pi la ricchizza dâ pruduzzioni agrìcula e la biddizza dâ pusizzioni. Cunquistata dî Nurmanni ntô 1095 Raffadali addivintau fèudu dâ famigghia Montapertu, ntô tirritoriu di Raffadali s’attruvava la furtizza saracina di Guastanella ca risistìu a longu â cunquista nurmanna.

La citatina attuali vinni funnata supra li ruvini dû casali anticu. Ntô 1507 Petru Montapertu uttinni dû Re Firdinannu lu jus populandi pâ spanzioni di l'agglumiratu urbanu, e accuminzau li travagghi di cunzulidamentu dû casteddu e di custruzzioni dâ Matrici. Ntô 1649 Giuseppi Niculò Montapertu, ntervinni pi riprìmiri na rivolta dî girgintani contra a lu vìscuvu Tràjna accusatu di custrìnciri la pupulazzioni â fami. Pi primiari lu curaggiu e la fidiltati dî Montapertu, Filippu IV di Spagna nzignìu la famigghia fiudataria di Raffadali dû tìtulu di Prìncipi, elivannu macari lu fèudu ô rangu di principatu. L'ùrtimu signuri di Raffadali fu Sarvaturi Montapertu Valguarnera.

Ntâ Matrici, n fasi di ristàuru cunzirvativu, si ponnu ammirari picca òpiri d'arti di valuri. N particulari nta la cresia è sarvatu un sarcòfagu rumanu dû II sèculu d.C. e la stàtua di lignu dâ Madonna dî Nfermi, prubbabbirmenti òpira di Niculò Buttafuocu (o comu egghiè pittata d’iddu), e c’acchiana ô 1585. Tra l’àutri cresi s’havi a arricurdari la cresia di Santu Giuseppi, cû sò fruntali baroccu splèndidu, e la cresia dû Rusariu, ristaurata ricentimenti.

Lu piattu tìpicu di Raffadali è lu maccu, passatu di favi sicchi.

Tra li citatini raffadalisi cchiù canusciuti ci sunnu:

Stu paisi si carattirizza picchì avi na calata tutta sò, ca nun assumigghia pi nenti a chiddi di li paisi vicini, quannu pàrranu pari ca càntanu. È puru lu paisi unni nascìu lu pueta e riggista, Mimmo Galletto (Domenico Alvise Galletto).




#Article 249: Rivinusa (1858 words)


Rivinusa iè un paisi di 13.618 cristiani di la pruvincia di Girgenti. La comuni si trova a lu livanti di Girgenti, capitali di la pruvincia, a manzijuornu di Cartanissetta, e a tramuntana di la  Licata. 

Li turrena 'ntuornu a Rivinusa ieranu 'mputiri a li genti a partiri di quannu li persuni campavanu senza zappari, 'nffatti ci sunnu un burdellu di gruttiddi, stili comu a li vucchi di li furna, vicinu a lu paisi ca parissi ca sunnu accussi antichi ca nuddu sapi beddu pulitu quantu anni jannu: a la Bìfara,  a la Grada, a la Schiumaredda, a li Balati, a lu Paitunnu, a Saracinu, a Mintrussu, a Liddasi, a La Muculufa, a la Scalidda e intra tanti atri bbanni.
Li cosi ca sannu truvatu sunnu, li cchiù viecchi, di lu tienpi di la petra, di lu timpu di lu brunzu anticu e nuovu e di lu tiempu di lu fierru, speciamrmenti 'ntra nebbica ca, cu iavi lu cucciu di la littra ppi sti cosi, li chiama periodo castellucciano.
A saracinu, a li Balati, a Mintrussu, a Liddasi e, pi cosi cchiu nichi, intra tanti atri puesti, si trovanu cuticchia, giammariti e bummulidda sani tinciuti ca sunnu di lu tiempi di Grieci, di li Romani e di li Cristiani, 'nzina a cosi di li Niuri (arabi). Suluca ca 'ppi chisti cà, li Niuri, sannu truvatu picca cosi: grana d'oru e giammariti tinciuti di tanti culura comu li fannotta di 'na vota, ma su accussi picca ca forsi Niuri 'ni sta terra nun ci 'nnannu mai statu. Quannu parla lu rivinusaru, ammeci, dicinu paroli ca si capisci subbitu ca lu niurumi l'hannu 'nni lu sangu. Forsi quannu lu Paldinu Normannu vinni aghiri sti cugna conquistà li niuri di Naru e, chisti, 'ppi nun farisi pigliari, scapparu agghiri rivinusa,  addifinninnusi 'mpirtusannusi ncapu lu pizzu di Saracinu ca forsi, ancora 'ni si tiempi, c'era quarchi muru a la ddritta di li tiempi di greci pi putirisi addifenniri. Quarchi cosa jè puri scritta di lu parrinu francisi ca iva appiersu a lu paladinu pi scriviri li so conquisti. Chistu, arrivata a dopu la conquista di Girgenti, dici ca lu paladinu conquistà unnici castelli. 'mienzu a sti noma c'è chiddu di  ca forsi jè la Muculufa, chiddu di  ca avadd'essiri la Bifara e chiddu di  ca a li rivinusara ccià sempri piaciuti pinsari ca jera Rivinusa. Atri cosi nun c'è nenti tranni 'na puocu di noma di famigli comu a li  ca jè lu stessu nomi di lu baruni saracinu di li terri di Rivinusa e Gibbesi, Mulcibiade Mulé( Melk - Kelb - Mule), ammazzatu di Salbatori Palmeri Miles, parenti di Ruggeru lu normannu, 'ntra na sfida tra iddi dui pi decidiri quali esercitu avia a vinciri tra chiddu di li niuri e chiddu di li francisi (1086). Poi c'è ca Saracinu si chiama propriu Saracinu e chistu quaechi casa ava a sinificari, ca tutti li rivinusara hannu sempri cuntatu ca lu Paladinu Nurmannu fu agghiri cà e ca a lu Cummentu ci sunnu 'na pari di quatri cu lu Normannu a lu Canali ca scava vicinu na macchia di ficu propriu unna la Debba Matri  ci dissi ca l'acqua c'era. 

lu riestu lu fazzu appriessu
(a cura dell'archeopaleoclub di Ravanusa)

Nta stu pirìudu si pò cullucari maacri na prima nàscita dû nomu dû nùcliu urbanu: nfatti lu storiògrafu grecu Tucididi, ni nzegna ntê sò Storie, ca un primu nomu assignatu a la Rivinusa urigginaria era chiddu di Maktorion. Ma n sèquitu lu stòricu grecu Diodoru Sìculu, nasciutu ntê pressi d’Enna, ni fà accanùsciri un nùcliu nicu ntê vicinanzi dû munti Saracinu, chiamatu Kakiron. Quinni Rivinusa appi na prima nfruenza prettamenti greca, tistimuniata dî nummarusi riperti archiològgici, e dâ discinnenza dû nomu. La polis ciurìu ntra lu 700 a.C., e lu 300 a.C., p’appoi èssiri distruduta a càusa, prubbabbirmenti, dâ prima guerra pùnica, ca vitti comu tiatru di lotti, propiu la Sicilia.
Nu secunnu mumentu dâ storia rivinusana è datu dû pirìudu bizzantinu e àrabbu, dû quali nun arristau nenti si nun la nfruenza ntâ parrata lucali. Stu pirìudu parti dû V sèculu e agghica ô XI sèculu.
A stu puntu si fà acchianari l’urìggini vera di Rivinusa, funnata ntô 1086, a òpira di Ruggeru d'Altavilla, ca si vinni a attruvari ê pedi dû munti, doppu l'ennèsima battagghia contra a li saracini, appi la visioni dâ Madonna ca ci nnicau lu pedi di ficu, cû quali l’òmini si dissitaru, e scunfiggeru l’avvirsari. P’arringrazziari a la Madonna dû bon èsitu dâ battagghia, eriggìu na crisiudda, unni si riuneru li famigghi dî zoni di l’attornu.

Ntô 1452 Giuvanni Annirìa Crescenzu, ca putemu cunzidirari lu patri funnaturi dâ Rivinusa riliggiusa e civili, cresi a re Arfonzu lu Magnànimu l'auturizzazzioni a fabbricari un magasenu e n'ostarìa ntô fèudu di Rivinusa c’avìva arricivutu n dota dâ muggheri. Lu vìscuvu monz. Dumìnicu Xart cuncidìu la funnazzioni di un munasteru unni vìnniru chiamati li canònici di 5. Giorgiu n Alca. Giuvanni De Crescenzu uttinni nortri di Arfonzu lu Magnànimu ca lu fèudu di Rivinusa fussi elivatu di sìmprici a nòbbili e ci fussi cunciduta la giurisdizzioni civili e criminali. Chistu avvinni lu 30 di dicèmmiru dû 1472. Rivinusa quinni ci havi na sò cresia, un signuri, un fùnnacu - arbergu e li canònici.

N'àutra tappa dâ storia di Rivinusa n’è data dâ funnazzioni dâ Matrici. Fu propiu don Giàcumu Bonannu Colonna ca ntô 1621 cu n’assimbrea sulenni prucramau la libbirazzioni di Rivinusa dâ fiudalitati di Licata e cresi ô vìscuvu monz. Trama l'auturizzazzioni a custruiri na cresia cchiù granni di chidda dâ Madonna dû Ficu. La cresia vinni custruuta ntô 1632 e ntô stissu annu vinni prucramata Matrici.

Nta stu mentri Rivinusa s’accriscìu, ci havi n'amministrazzioni cumunali nnipinnenti e li sò giurati. L'abbati Roccu Pirru afferma ca Rivinusa ntô 1617 ci havi 85 famigghi, 250 abbitanti ca càmpanu attornu â cresia dâ Madonna dû Ficu ca si penza cadìu n ruvina ntô 1840. La Matrici fu didicata a S. Giàcumu n onuri dû funnaturi.

Rivinusa cuntìnua a ngrannìrisi e a affruntari tutti li difficurtati e li prubbremi dî viddani. Li baruna si sèquinu e, secunnu la sò dispunibbilitati, migghiòranu o mpijòranu li cunnizzioni dâ genti mischina. A tali prupòsitu Firdinannu Lauricella duna n’alencu minuzziusu e pricisu di tutti li baruna ca cuvirnaru la terra di Rivinusa. L'amministrazzioni barunali si nterrumpìu ntô 1806 quannu Firdinannu III di Burboni abbulìu li privileggi barunali.

Ntô 1873 Rivinusa cunta 7652 abbitanti e ntô 1900 ci sunnu 12110 cristiani ca càmpanu ddà. Cû sèculu novu lu paisi campa li prubbremi di tutti li cumuni dû miridiuni. La miseria ammutta li viddani a circari furtuna ortri l’ucèani e tanti sunnu chiddi ch’emìgranu â Mèrica. Si diffùnninu ntantu l’idìi sucialisti e la cresia doppu la Rerum Novarum si nzirisci ntô suciali circannu di vèniri ncontri a l’esiggenzi dî puvireddi. Nàscinu li casci rurali, li muvimenti cattòlici e sucialisti. Lu paisi affronta li dui guerri e l'emigrazzioni dû secunnu doppuguerra porta li nostri viddani, clannistinamenti, n Francia e n Girmania.

Picca fà Rivinusa annunziau lu propiu giamillaggiu cu Sulzbach/Saar, cumuni tedescu nicu di circa 18.172 abbitanti, situatu ntâ riggiuni dâ Saar. A tistimunianza dû giamillaggiu cû paisi nicu dû Saarland, fu pusizziunata, ntô viali Lauricella, a l'autizza dû ncrociu cu via Brunu Buozzi, un carreddu dî mineri tudischi, postu a sìmmulu di l'emigrazzioni rivinusana ntô paisi tudiscu nicu. Sta villedda ora ci havi lu nomu di Villa Sulzbach/Saar.

Rivinusa sorgi a 50 km di Girgenti e a 20 km dî praji di Licata, a la quali è culligata cu na Superstrata a Scurrimentu Viloci ca si pircurri n 20 minuti circa.
Lu tirritoriu cumunali si stenni pi 49,57 kmq.
Rivinusa sorgi a li pedi dû munti Saracinu, locu di ritruvamenti archiològgici d’urìggini greca.
La stazzioni firruviaria, nziruta ntâ tratta Caniattì-Gela è situata a 3 km dû centru abbitatu, ntô tirritoriu dû cumuni di Campubbeddu di Licata.
Chissa na vota era un gruppu cummirciali mpurtanti, quannu li ciriali pruduciuti ntô tirritoriu vinìanu spiduti via ferruvìa e quannu la minera di sùrfaru Trabbia -Tallarita era n attivitati e lu sùrfaru estrattu vinìa traspurtatu supra rutari.

Sarvaturi Lauricella: sìnnacu dû paisi dû 1946 ô 1990, addivintatu ntô 1969  Ministru dâ circata scintìfica prima e dî travagghi pùbbrici appoi ntê cuverni Rumor e Colombu. Fu diputatu nazziunali dû 1972, ô 1981. Fu appoi diputatu riggiunali e pi deci anni (1981 - 1991) fu prisidenti di l'Assimbrea Riggiunali Siciliana.
Addivintau sìnnacu dû paisi a l’etati giùvini di 24 anni. Vinni cunfirmatu nta sta càrrica pi quatt òrdici mannati, nzinu ô 1990, addivintannu n tali modu unu dî primi citatini d'Italia cchiù duraturi.
Ntô 1976 si parrau di na sò puss ìbbili n òmina a sicritariu dû PSI ma s’appi a accuntintari di fari lu vici di Bittinu Craxi; dui anni doppu addivintau comu egghiè lu prisidenti dû partitu. Ntô marzu dû 1994, doppu la nchesta Mani pulite , si ritirau a vita privata.

Gaitanu Calà: Cauciaturi prufissiunista, attuarmenti militanti n Seri B câ squatra dû Football Club Messina Peloro.

L’abbitanti dû cumuni di Rivinusa sunnu ditti Rivinusani, e ironicamenti vèninu nciuriati  ncacinati  pi lu fattu ca li travagghiatura ntê mineri, arriturnàvanu dû travagghiu lordi di cacina. Sta nciuria è di sempri citata a chiddu datu a l’aterni vicini e rivali di Campubbeddu di Licata, ossìa panzuti, nciuria duvuta â panza guncia vistusa dî campubbiddisi, fruttu d’un vunciazzuni duvutu â pusizzioni assunta câ schina curva n avanti duranti li travagghi, pi lu cchiù di stampu artiggianali.

Na manifistazzioni, ca cumpìu la sò 16° edizzioni stu 16 d’austu, porta avanti lu nomu di Rivinusa â nzegna dû sport, e nta stu casu di l'attiltètica liggera. Dû famusu Trufeu Pudìsticu Acsi Cità di Rivinusa sunnu passati arcuni tra li campiuna taliani cchiù granni, primu tra tutti l'urganizzaturi Giancarlu La Greca, arriduci a l'etati di 18 anni di nu terzu classificatu a li gari nazziunali di pudismu. Nortri putemu annuvirari tra li granni lu keniota Benson Barus, vincituri di l'edizzioni 2005, ô quali va a èssiri uppostu Franciscu Ingargiola, azzolu di maratona ca participau a li pròssimi campiunati eurupei. Àutri granni sunnu lu marucchinu Boumalik, li kenioti Cheruyot e Kiptarus, Màssimu Vicenzu Mòdica, Franciscu Bennici, Sarvaturi Vincenti e tanti àutri...
Lu Trufeu fu criatu ntô 1993, e vitti triunfari, comu già dittu, l'urganizzaturi Giancarlu La Greca, tannu participanti cu la SBM Palermu. Ntô 1994 videmu a Rubbertu Scarlata supra lu gradinu cchiù àutu dû podiu, siquutu pi dui anni di sèquitu di Sarvaturi Vincenti, Àncilu Curtu Pelli dâ vicina Caniattì, appoi ntô 1999 videmu arrè a Sarvaturi Vincenti; lu millenniu novu si grapi â nzegna di Màssimu Vicenzu Mòdica, appoi ntô 2001 videmu a lu primu straneru a vìnciri a Rivinusa, Haron Torotich, ntô 2002 videmu a l'ùrtimu talianu a v ìnciri a Rivinusa, Franciscu Ingargiola. Dû 2003  n appoi sulu duminiu èstiru: ntô 2004 e 2005 videmu v ìnciri a l'eritreanu Afringy, ntô 2005 nfini trionfa Benson Barus.
Ogni annu lu trufeu pudìsticu arrinesci a attirari tutta la pupulazzioni rivinusana. ammuttata oramai dâ curiusitati di l'avvinimentu, ma macari di l'attinzioni suscitata di Giancarlu La Greca, àbbili a nvitari li campiuna nazziunali cchiù mpurtanti.

Un saccu di cristiani urigginari di Rivinusa sunnu n Girmania e puru n Francia.




#Article 250: Ribbera (1669 words)


Ribbera (o Rivela ntâ parrata lucali) è un cumuni di 20.193 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti. Eni allucatu 'n capu na cullinetta di 223 metri supra lu livellu di lu mari. La funnaru na pocu di cuntadini e la didicaru a na fìmmina nòbbili spagnola Moncada De Ribeira.

Di l’èbbica medievali, èranu nummarusi l’abbitanti dâ vicina e antica citati di Cataviddotta, ca si didicàvanu â curtivazzioni dî campi, ca, a pedi, o cu muli e carretti, scinnìanu a travagghiari ortri li sponni dû ciumi Sosiu-Virdura.

La frischizza, la purizza e la buntati dî sò acqui, ca sgurgàvanu di na surgenti cupius ntê pressi di Prizzi, n pruvincia di Palermu, cû clima, arquantu favurèvuli e miti, avìanu fattu di ddi terri, una di l’òasi cchiù ficunni e pruduttivi di tutta la Sicilia. Ci si pruducìa di tuttu, dû risu ô cuttuni, dû granu a l’agrumi, dî mènnuli a l’alivi, dî nummarusi varitati di racina a ogni tipu di frutta di staciuni e ogni gèniri d’urtaggi.
Tanti urtaggi, canusciuti pi sapuri e ciàuru, attruvàvanu ntô tirritoriu di Ribbera, anticamenti dittu Allava, l'ambienti cchiù adattu, facennu sì, ca prestu, l'agricultura addivintassi la fonti principali di rèdditu.

L’urìggini di Ribbera, secunnu studi ricenti effittuati dû stòricu lucali Raimunnu Lentini, si fannu acchianari a l'annu 1635, quannu arcuni abbitanti di Cataviddotta, stanchi, dicideru di custruiri n situ li propi casi, scigghennu lu Chianu di San Nicola, l'attuali quarteri di Santu Ntuninu. Na citatina muderna, cunciputa cu criteri urbanìstici d'avanguardia pi ddi tèmpira, accuminzau accussì a appàriri, pi vuliri supremu dû Prìncipi di Patirnò di tannu Don Luiggi Moncada, patruni e signuri di fèudi mmenzi. N picca anni lu paisi novu s’ampliau assai, nzinu a custituiri n’agglumiratu grossu di casi pruspittanti nta vìi làrighi e alliniati bonu, ô quali fu datu lu nomu di Ribbera, forsi n umaggiu â muggheri biddìssima dû Prìncipi, Maria Afan de Ribera, figghia dû Duca de Alcalà. 

Cû passari dû tempu, li casi aumintàvanu e accussì macari l’abbitanti e pirtantu accuminzàvanu a sòrgiri li primi cresi, una dî quali fu didicata a Santu Nicola di Bari, ca succissivamenti fu eliggiutu Patrunu dû paisi novu.

La palora Ribbera ìnnica na rivera, na costa, nu litu, ovveru nu trattu di tirritoriu ntra l’acqui. Pirtantu, cunzidiratu ca lu tirritoriu è vagnatu pi 11 km. dû Mari Miditirràniu e è attravirsatu dî tri ciùmira: Virdura, Magazzolu e Plàtani, lu nomu ca fu datu â citati è maravigghiusamenti apprupiatu.

Lu clima, la pusizzioni giogràfica, ortri, naturarmenti la ginialità e upirusità di li agricultura, cuntribbueru a criari un tirritoriu di circa 12 mila èttari, ca pi pruspiritati e pruduzzioni agrìcula è cunzidiratu na perna pâ Sicilia ntera. Ntê primi anni, li casi surgiuti a Ribbera, arristaru di pirtinenza dû cumuni di Cataviddotta, ma cû passari dû tempu è vinuta fora, priputentimenti, na rialtati nova, ca ditirminau la nàscita ufficiali di Ribbera.

Pusizziunatu supra na granni chianura a 230 m. supra lu liveddu dû mari e distanti di chistu circa 7 km., Ribbera s’attrova supra lu pircursu dâ S.S. 115, dinuminata Sud-Uccidintali Sìcula, ca và di Tràpani a Sarausa. È pusizziunata tra li dui ciùmira Virdura e Magazzolu, a 46 km. di Girgenti, a 20 Km. di Sciacca e a 130 km. di Palermu. A circa 3 Km. a Sud-Ovest di Ribbera, susu un coddi dû quali è pussìbbili ammirari lu mari, li jardina dâ Vaddi di Virdura e lu panurama dû paisi, s’attrova lu mpunenti Casteddu di Poggiudiana (sdurrupatu n parti), câ sò turri maistusa mirlata ca, supra lu stemma ufficiali, rapprisenta la citatina.

L'agricultura è lu sitturi trainanti di l'econumìa Ribbirisa. Nta l’ùrtimi trent'anni foru upirati trasfurmazzioni prufunni ca pirmitteru di fari addiventari fèrtili tirrena tannu nun colti e scarsamenti pruduttivi. Nasceru accussì li jardina virdi virdi ca prudùcinu aranci, frutta, alivi, urtaggi e àutru. Tanta mpurtanza nta stu prucessu di trasfurmazzioni appi la prisenza di dui ciùmira lu Virdura e lu Magazzolu.

Pi quantu arriguarda la pruduzzioni, lu ciuri di l'agricultura Ribbirisa sunnu l’aranci dâ qualitati Washington Navel, oi canusciuti cû marchiu novu Riberella. 
Sunnu assai apprizzati li mannarini Marzuddi, li limiuna e a giugnu, pèrsichi, pira e varcoca. 
È assai apprizzatu l’ogghiu extra vìrgini d’aliva.

L’arancia amara vinni ntruduciuta n Sicilia di l’Àrabbi duranti la sò duminazzioni; Ribbera è oi lu tirritoriu unni si riscontra na curtivazzioni ntinziva di l’aranci duci biunni. La cultivar privalenti ntô cumprinzoriu Ribbirisi è la Washington Navel ca d’idda sula cummigghia l'80% dâ superfici ntera agrumintata ca s’aggira attornu a li quattrumila èttari. Li frutti, di pizzatura mediu-grossa (150-250 grammi) prisèntanu â strimitati nfiriuri nu viddicu (navel) dû quali pigghia la dinuminazzioni. La ricolta accumenza a nuvèmmiru e si prutrài nzinu a aprili. Lu fruttu, privu di sumenzi, prisenta tissitura media, gustu assai gradèvuli e n’acitizza vascia. Ntâ cucina veni mpiegata pâ priparazzioni di duci e nzalati a sèrviri comu antipastu o cuntornu p’arrosti. La scorcia sicca è utilizzata n pastizzarìa.

Dû puntu di vista culturali e paisaggìsticu, Ribbera havi assai a uffriri a li turisti ntirissati a na vìsita dâ ciati. Li monumenta principali sunnu l’edifici sacri e civili ntra li quali: la casa natali dû statista Ciciu Crispi e la setticintisca Matrici. 
A picca chilòmitri dû centru abbitatu sòrginu li ruvini dû tricintiscu Casteddu di Poggiu Diana custituuti di na turri cilìndrica mirlata e di na turri quatrata. 
Lu casteddu fu edificatu pi vuliri di Gugghiermu Peralta e succissivamenti fu di prupitati dî Conti di Luna. 
Grazzi â sò pusizzioni favurèvuli, chiddu dòmina li goli scavati dû ciumi Virdura.

 
Ntô tirritoriu cumunali di Ribbera si pò visitari l'Ària attrizzata Munti Sara. Tra li tanti varitati di viggitazzioni, havi nu ntiressi particulari pî studi biològgici la Parma nana d’urìggini naturali. 

Nta st’ària attrizzata ci sunnu vanchi e tàvuli, punti cuttura e sirvizza d’ogni gèniri. Ùtili e dicurativi sunnu li funtaneddi dî quali nesci acqua frisca ca pruveni di na surgenti naturali.
S’adatta a scursioni n mountain bike cu n’acchianata bedda di circa 4Km cu pinnenza media dû 6%

È la lucalitati prifiruta dî Ribbirisi, s’attrova a 9 km dû paisi e d'astati si jinchi di cristiani c’affùddanu li praji, lu longumari e li lucali nutturni. 
Sunnu ntirissanti li gari di pisca a tràina custera cu tantìssimi appassiunati ca vèninu di tutta la pruvincia.
S’hannu a vìdiri li jòchira pirutècnici musicali n praja dû 15 d’austu, e la notti dî falò (14 d’austu), quannu lu liturali si jinchi di picciotti, fochi e mùsica.

Custruutu duranti lu pirìudu fascista, la lucalitati addivintau a caràttiri turìsticu. 
È dista di Ribbera circa 12 chilòmitri. 
La biddizza dî praji, la riserva naturali prutiggiuta ca custeggia lu mari, li lochi ncantèvuli e nun cuntaminati comu « Petri Caduti », cuntribbueru a rinnìrilu na lucalitati barniari famusa.

È la lucalitati cuntìgua a Siccagranni, la quali, ntra arcuni anni putissi addivintari mira di tanti turisti, n quantu ancora picca cuntaminata di l'arrivu di l'omu. Nta l’ùrtimi anni foru custruuti dî cioschi nichi supra la praja ca dèttiru un toccu di ciarmu a stu maravigghiusu pezzu di terra vagnata dû miditirràniu. Lu piccu màssimu di genti s’arriggistra pû falò granni di firraustu, ca si teni duranti la notti dû 14 d’austu.

La foci dû ciumi Plàtani e li tirrena a latu, custituìscinu la riserva naturali urientata. La riserva ntô trattu di mari pussedi la viggitazzioni dunali tìpica. 
Ntô nternu attruvamu eucalipti, acaci e pigni ca si suvrappòninu a speci arvustivi spuntànii e na viggitazzioni miditirrània.

La riserva fu stituuta pi tutilari l’ecusistema custeru particulari e li nummarusi speci d’acedda comu: l’airuni, la càipa e lu farcuni di margiu. Lu paisaggiu dâ riserva è cumpritatu dâ falesia maravigghiusa di Capu Biancu, roccia a piccu supra lu mari, mentri supra lu chianoru suvrastanti si ponnu ammirari li rasti dû tiatru grecu anticu.

A Ribbera, pâ dumìnica di Pasqua vèninu priparati li stàtui dû ncontru: Cristu risortu, la Madonna e l'Arcàncilu Micheli. Lu ncontru havi na granni participazzioni di pùbbricu e è particularmenti suggistivu e cummuventi. Lu ncontru tra Matri e Figghiu avveni a menzujornu, doppu ca l'Arcàncilu currìu ntra li dui stàtui pi purtari la nutizzia. 

Ntô mumentu dû ncontru, la Madonna si lìbbira dû mantu dû luttu, mentri l'arcàncilu s'alluntana. Lu tuttu accumpagnatu dâ banda musicali, di tammurini e scattata di murtaretti. La Festa Di S. Giuseppi, ca ricurri lu 19 di marzu, è assai suggistiva. Nta l’accasioni veni priparata la Stàgula, un carru trainatu di nu sceccu, supra lu quali è custruuta na turri rivistuta di rami d'addàuru e vari formi di pani ; ô centru di sta turri è cullucatu un quatru ca raffiura a S. Giuseppi. Ogni quarteri di Ribbera cerca di priparari artari n onuri dû Santu unni li fideli si riunìscinu pi prijari. Li fistiggiamenti sunnu arriccuti dî tavulati di S. Giuseppi, unni sunnu prisenti piatti tìpici ca vèninu ufferti a li Santi, rapprisintati nta ddu cuntestu dî tri fiuranti ca cumpòninu la Sacra Famigghia.

Nortri, lu 6 di dicèmmiru ricùrrinu li fistiggiamenti n onuri dû Santu Patrunu S. Nicola

Li tombi sunnu di l’etati dû brunzu. Sunnu di dui tipi: a grutticedda artificiali e a càmmira. 
Arcuni sunnu priciduti d’un dromos, nu currituri di circa 4 m d’unni si trasi ntâ tomba vera e propia. 

St'ùrtima cunzisti nta una o dui càmmiri cu volta a cùpula (Thòlos), cu nu gradinu supra lu quali vinìa adaggiatu lu difuntu e l’uggetti vutivi (vasi, aneddi, armi, utènzili). 
Sunnu li suli tombi pi diminzioni e preggiu pâ Sicilia uccidintali.

Siccaranni (Seccagrande)
Lu borgu estivu di mari di R.; beddu lu passìu estivu di lu Lungumari Gagarin. Praji di petri grossi e nichi, un pezzu prutettu di li scogghi cu la rina.

Santu petru (Borgo Bonsignore)
Borgu fattu duranti lu fascismu; nni la chiazza principali c'è la scola (ora usata comu casa), la chiesa. Beddi assà li praji: cu la rina (nni la riserva di lu Plàtani), di scogghi mprissiunanti propriu chiamati Petri caduti.

Casteddu di Poggidiana
Casteddu medievali, fattu di lu prìncipi Moncada, funnaturi di R. Lu stannu ristaurannu accussì ca li genti ci ponnu jiri a vidìrilu nni lu 2010.

Ribbera è giamellata cu:




#Article 251: Santa Margarita (Girgenti) (780 words)


Santa Margarita è un cumuni di 6.474 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti. È postu a 400 metri supra lu liveddu dû mari. 

Funnata ntô 1572 dû baruni Antoniu Corbera, antinatu dû scritturi Giuseppi Tomasi di Lampidusa (ca ntô paisi avìa na villa unni trascurrìa li propi vacanzi), lu paisi sorgi ntâ zona sud-uccidintali dâ Sicilia, tra li ciùmira Belici, Senori e Carboj, â cunfruenza dî pruvinci di Palermu, Tràpani e Girgenti. Cunfina, chî cumuni di Salaparuta (TP), Cuntissa (PA), Sammuca, Menfi e Muntivagu (AG). Dista 73 km da Palermu e 88 da Girgenti e Tràpani. 

Ntô sò tirritoriu s’attròvanu tistimunianzi di nzidiamenti sicani, greci, rumani e àrabbi. Ntô 1610 lu Re Filippu III di Spagna auturizzau lu baruni Giròlamu Corbera, niputi dû funnaturi, a dari ô paisi lu nomu di Santa Margarita. Li Prìncipi Filangeri, succiduti ê barun	a Corbera, dèttiru mpulsu ô paisi câ custruzzioni di diversi edifici e facènnuni aumintari la pupulazzioni. 

Tra li Filangeri di Santa Margarita si cùntanu macari tri Vicirè di Sicilia: Lisciànniru I, Lisciànniru II e Niculò I ca tra lu 1811 e lu 1812 uspitau ntô Palazzu di Santa Margarita, pi circa tri misi, lu Rè Firdinannu IV, la riggina Marìa Carulina (la Donnafugata) e lu prìncipi Liupoldu di Burboni. Di l'ùrtima principissa Filangeri. 

Foru li ricordi di Santa Margarita ca Giuseppi Tomasi difinìu Lu Paradisu Tirrestri e Pirdutu dâ mè nfanzia a ispiràrilu pâ stisura di I Racconti e di Lu Gattupardu. Sti scritti cuntèninu tanti discrizzioni di l'ambienti e dî pirsunaggi ca foru meti di giti dilizziusi ntâ sò nfanzia: Misilbesi, Dragunara e Madonna dî Grazzi.

L’attrattivi principali sunnu lijati ô palazzu dû Gattupardu, ô maravigghiusu Parcu dû Gattupardu Cutò di Filangeri, cu li sò funtani e li sò rari essenzi di l’àrvuli, â Villa Cumunali cu nu belvìdiri pitturiscu, â Matrici o SS. Rusariu, rifatta ntô '700 e azzizzata cu stucchi dû Sesta e cu dipinti dû Meli. La citati, ca cunquistau attura, riggisti, scrittura e pueti di fama nternazziunali, nunustanti fu seriamenti distruduta dû tirrimotu dû 1968, sarva ancora lu sò ciarmu mistiriusu. Lu Parcu Littirariu Giuseppi Tomasi di Lampidusa cumprenni un tirritoriu vastu dâ Sicilia uccidintali ca di Palermu, unni lu scritturi nascìu e scrivìu lu Gattupardu, si stenni a Santa Margarita, unni trascurrìu jorna filici ntâ nfanzia e ntâ giuvinizza, e a Parma di Muntichiaru, fèudu di famigghia. Tri lochi ca sunnu nzèmmula scinari dî pàggini dû rumanzu e tèssiri dâ mmàggini dâ Sicilia ntâ sinzibbilità di l'auturi. Santa Margarita rapprisenta ntô munnu tumasianu la Sicilia dû fèudu: lijatu pirò ô ricordu filici dâ nfanzia e dâ matri assai amata, Biatrici Tasca Filangeri di Cutò, ca la famigghia appartinìa l'enormi palazzu ntô quali Giuseppi trascurrìa l'estati e supra lu quali ricalcau n granni parti la casa di Donnafugata dû Gattupardu. Oi, riccu di tanti stanzi e curtigghi, di nu spazziu tiatrali, di nu jardinu ummirusu è sedi ufficiali dû Parcu.

Circunnata di ficudinnia, vigni e alivi, ca cummìgghianu li cianchi dû sò tirritoriu cullinari e ìnnicanu ca n’attruvamu nta una dî zoni dâ Sicilia ca prudùcinu vini e ogghi priggiati, Santa Margarita è un centru privalentimenti agrìculu. La cultura dâ vigna rapprisenta lu sitturi pruduttivu trainanti pi l'econumìa margaritisa. Ntô cursu dî sèculi la vigna e lu vinu foru sempri na prisenza custanti di stu tirritoriu. Lu panurama varitali, custituitu sinu a picca dicenni fà di picca vitigni (Catarratti, Trebbiano, Inzolia, Grillo, Nerelloi Mascalese, Sangiovese), subbìu un rinnuvamentu radicali grazzi â valurizzazzioni d’arcuni varitati autòctuni comu lu Grecanico e lu Nero d'Avola e la ntruduzzioni d’arcuni vitigni di preggiu comu lu Chardonnay, lu Merlot, lu Cabernet Souvignon e lu Syrah. Lu prucessu forti di rinnuvamentu, cuncritizzzatu câ lucalizzazzioni nta àrii di prudussioni dû vinu particularmenti vucati, lu canciamentu dî nchianti, dî tècnichi di pruduzzioni e di trasfurmazzioni e lu rispettu dû Disciprinari DOC S. Margherita di Belice, ditirminau na susuta dâ qualitati dî pruduzzioni enològgichi. Oi, li vini pruduciuti cu racini silizziunati e cugghiuti cû tinuri zuccarinu giustu e d’acititati, sunnu ricircati e apprizzati dî cunzumatura di tuttu lu munnu. Àutra cultura tìpica dâ zona, è chidda di l'alivu. 

Li varitati maiurmenti cultivati sunnu la Biancolilla, la Cerasuola, la Giarraffa e la Nocellara del Belice; di st'ùrtima s’arricava n’ogghiu curpusu ma ô stissu tempu, cumpunenti nnispinzàbbili dâ dieta miditirrània. Lu ficudinnia, attrova a Santa Margarita lu sò habitat naturali. Nta tali ària attruvau l'ambienti pedològgicu vucazziunali pi ccillenza pi sviluppàrisi e prudùciri. Nta st’ària assulicchiata, dâ natura assai bedda, unni scurri lu ciumi Bèlici, la cultivazzioni dû ficudinnia è na tradizzioni siculari. Lu ficudinnia ntô cuntestu dâ pruduzzioni agrìcula, arresta un pruduttu rinumatu e apprizzatu, pâ sò buntati, gustu e fragranza, nunchì pî prupitati diurètichi e tònichi.




#Article 252: Sammuca (770 words)


Sammuca (Zabut n sicilianu) è un cumuni di 6.159 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti distanti 89 km di Girgenti e 78 di Palermu.

Adaggiatu nta na cullina, Sammuca s’attrova ntâ Vaddi dû Belici a 350 m supra lu luveddu dû mari. Sammuca è circunnatu a nord-est di cullini e vuscheddi, tra li quali spicca la cima di Munti Ginuardu (978 m), a sud-ovest dî vaddi dû ciumi Carboj ca fòrmanu lu bacinu artificiali dû Lacu Aranciu. Li vòschira ca circùnnanu lu paisi sunnu ricchi di miti e di liggenni lucali.

L’urìggini dû nomu sunnu ancora ncerti. Li principali stori:

L’urìggini dâ Sammuca muderna acchiànanu ô sbarcu dî musurmani n Sicilia ntô 827 e a l'agghicata di l'Emiru Al Zabuth lu Splèndidu ntô tirritoriu. Nta tèmpira cchiù antichi, l'ària era abbitata di l’Èlimi e dî Sicani. Chisti edificaru na citati nta l'autuchianu d’Adranon già ntô quartu sèculu a.C. dû quali arresta nu situ archiològgicu e nummarusi riperti di particulari valuri.
Ntô 1863, ô nomu Sambuca vinni agghiunciutu Zabut n onuri dû sò funnaturi millinariu.
Di stu pirìudu arresta lu Casteddu Zabuth cidutu prima â famigghia Barberini di Munriali (ntô 1185) e appoi â famigghia Beccadelli di Campuriali (ntô 1570); sulu ntô 1666 lu casali appi la nnipinnenza cumpreta.
Attornu ô 1800 a Sammuca si forma nu gruppu di ntillittuali, tra li quali Emanueli Navarru. Lu salottu littirariu di stu centru nicu duna urìggini a discussioni supra l'arti e la littiratura: pari dû carteggiu tra Navarru e Capuana ca ccà nascìu lu virismu. Oi a tistimunianza dâ burghisìa firventi e vivaci dû tempu arresta lu tiatru dû 800: giuiellu n miniatura ancora attivu e funziunanti.
Sambuca Zabut fu canciatu n Sambuca di Sicilia ntô 1923 n èbbica fascista e sutta tali nomu oi è canusciuta.

L’econumìa dâ zona è principarmenti a caràttiri agrìculu-pasturali. Mpurtanti è la pruduzzioni d’ogghiu cu l’autòctona « Nocellara del Belice ». Lu vinu, principali risursa di l’econumìa lucali, è pruduciutu di bona parti dâ pupulazzioni; di chistu nn’è tistimoni lu nùmmaru di cantini di pruduzzioni e di spurtazzioni ca diffùnninu li sò prudutti midemma ortri ucèanu e n Asia. Nortri, nummarusi sunnu l’addivamenti di pècuri e crapi ca cuntribbuìscinu â pruduzzioni di prudutti làttii lucali, tra li quali la vastedda dû Belici. Nfini, è òttima la pasticciarìa lucali, famusa pi li dui duci cchiù canusciuti: la torta di mènnuli e li minni di vìrgini.

Tanti stili si ntrizzaru e di tanti èbbichi, Sammuca è tistimoni e nni porta li nzinghi gluriusi. Supra lu munti Adranoni sorgi lu cumplessu archiològgicu dû IV sèculu a. C. e l’anticu casali àrabbu nta l’ària di villiggiatura. Affacciati barocchi e palazzi dû 800 s’ammìscanu a nu centru stòricu d’ur ìggini àrabba ca li sprissioni cchiù vivi sunnu li setti vaneddi, la Matrici e lu Calvariu, rasti di l’anticu casteddu di l’Emiru. Mpurtanti macari lu sicintiscu Palazzu Panitteri (sedi dû Museu etno-antropològgicu) e lu Palazzu di l’Arpa (sedi dû Cumuni), la Cresia dû Carminu câ stàtua di màrmuru dâ Madonna di l'Udienza, e la Cresia di San Micheli cû fèrculu aquestri n lignu di San Giorgiu ca trafiggi lu draguni. Nzinga di na pupulazzioni attenta â cultura, è luTiatru Cumunali L'Idea e la Stituzzioni Gianbecchina.
Fora dû centru stòricu, arrèstanu li turri antichi di Pandolfina e Cellaru e lu furtinu di Mazzallakkar dû quali emèrginu li turri ntê suli misi d’astati quannu lu liveddu dû laco s’abbascia.

La terza dumìnica di maiu si fisteggia Marìa SS di l’Udienza attraversu na prucissioni cincucintinaria ca passa pî vìi principali dû centru stòricu.
Lu 23 d’aprili si fisteggia San Giorgiu, patrunu di Sammuca.
Lu Venniridìa santu la prucissioni dû Cristu mortu siquutu dâ stàtua di Marìa SS. Addulurata e la succissiva Dumìnica di Pasqua ê 12:00 n chiazza si cèlibbra lu ncontru di Cristu cu La Madonna e San Micheli. 
Àutri prucissioni sunnu chidda di San Giuseppi (19 di marzu), Marìa SS. Bammina (la dumìnica cchiù vicina a l'8 di sittèmmiru), Santa Rita (dumìnica succissiva ô 22 di maiu).
Àutra ricurrenza riliggiusa ma oramai priva di prucissioni è la Festa di Mar ìa Ss. dî Vassalli ca si cèlibbra lu 5 d’austu nta la cresia dû stissu nomu. Pi l'uccasioni veni distribbuuta la pasta chî favi sicchi chiamata virgineddi. 
   
Lu 13 di giugnu e lu 21 di sittèmmiru la fera di l’armali.

L'econumìa dâ citatina, di tipu privalentimenti agrìculu-pasturali, subbìu nta l’ùrtimi anni na svolta (n senzu turìsticu), cu sforzi nutèvuli fatti dâ  attraversu la prumuzzioni e la cullabburazzioni cu privati pâ criazzioni di strutturi ricittivi (Bed and Breakfast, ecc.), e la prisenza di tanti cantini pirmitt ìu lu ncrimentu dû turismu enogastronòmicu.

Sammuca è giamillata cu:




#Article 253: Naduri (255 words)


Naduri (o Bompinzeri nta àutri parrati siciliani) è un cumuni di 676 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta.

Lu sò tirritoriu è quasi ô centru dâ Sicilia nta n’ària cullinari posta a n'autizza media supra lu liveddu dû mari di 290 metri, rilivàbbili supra la carta d'Italia, fogghiu 267 urientamentu II N.O. Muntidoru, di latitùtini Nord circa 37°28'30, mentri di luncitùtini Est 13°46'20.
S’appoggia supra nu virsanti dû munti Marrobbiu allungànnusi di Sud-Est a Nord-Ovest pi na lunghizza di circa un chilòmitru. Ussirvànnulu prucidennu di Milocca appari comu “vecchiu addurmisciutu”.
È dispostu supra n'ùnica via principali e ntâ sò lati s’artìculanu li casi, quasi uniformimenti distribbuuti.
Lu puntu cchiù vasciu dû centru abbitatu s’attrova a Nord-Ovest, a na quota autimètrica di circa 270 metri supra lu liveddu dû mari (Chiana Giarri), lu puntu cchiù àutu s’attrova a Sud-Est a na quota di circa 320 metri supra lu liveddu dû mari (Cuntrata Purtedda).
Lu tirritoriu si sgruppa n furma cchiù o menu triangulari cu basi a Sud e cima a Nord. Lu puntu cchiù àutu n quota dû sò tirritoriu e lu cozzu Don Filippu a quota 585 supra lu liveddu dû mari, ntô sò cunfinari cu lu tirritoriu di Racarmutu, mentri lu puntu cchiù vasciu s’attrova a Nord ntâ cunfruenza dû turrenti Naduri cû ciumi Gaddu D’Oru â quota di m 167 supra lu liveddu dû mari.

Ci sunnu tutta na seri di cullini rapprisintati a Nord dâ cuntrata Muntàutu, cuntrata Saja e Serra di Vacchi; a Est lu Munti Marrobbiu e a Sud lu Pizzu.




#Article 254: Delia (352 words)


Delia (o La Dilia ntâ parrata lucali) è un cumuni di 4.349 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta.

Stu paisi agrìculu è postu nta n'autura nica cu ntornu di li terri fèrtili. A ovest dû paisi, nta nu colli àspiru cu rocci calcàrii, ci sunnu li ruvini d'un casteddu medievali. 

N àrabbu, dalia signìfica vigna. Lu cumuni fu chiamatu accussì pirchì ci si curtivava già la vigna. 

Si sapi ca lu centru abbitatu, fu Don Gaspari Lucchesi a funnàrilu ntô 1622 doppu ca uttinni l'auturizzazzioni aedificandi et populandi ntô 1597 di Filippu II (1527-1598), re di Spagna. 

Cresia di Santa Marìa di Luritu
Susuta ntô 1500 ntê ruvini dâ cresia di San Nicola di Mira, havi la facciata di tipu neoclàssicu cu purtali e campanaru baroccu. Lu rusuni cintrali è arriccutu di na vitrata ca fiura lu logu dû Giubbilìu dû 2000. Ntô nternu c’è lu Monòculu, didicatu a Santa Rusalìa, patruna dû paisi.

Cresia Santa Marìa di l'Itria
La cresia è didicata a Marìa di l'Itria. Lu nomu diriva dû bizzantinu Odigitria ca signìfica guida, cunnuttera e era la mmàggini dâ Madonna vinirata sinu dû sèculu V a Custantinòpuli. Custruuta nta na struttura di prima, graperu la cresia ô cultu ntô 1769. Custrueru lu campanaru ca c’è allatu ntô 1988. Ntô nternu dâ cresia è cunzirvata na stàtua di lignu dâ Madonna di l'Itria.

Cresia dâ Cruci
Cresia di diminzioni mudesti, fu custruuta ntô 1925 supra na crisiudda nica dû sèculu XVII. Attuarmenti veni utilizzata duranti li rapprisintazzioni dâ Simana Santa. Supra lu sagratu è n’òttima curnici pâ « Scinnenza ».

Cresia di Sant'Antoniu Abbati
Susuta ntô 1765 supra na struttura già esistenti, s’attrova ntô quartieri vecchiu dittu di l’Ebbrei. E' custruuta cu petra ntagghiata e havi n’àbbissidi cintrali mpurtanti. Lu sò nternu è dicuratu cu stucchi barocchi, culonni e autari n lignu ntagghiatu.

Cresia dû Carmelu ( 
Custruuta pi vuluntati dû Baruni di Delia ntô 1602. La facciata si nota pi nu purtali carattirìsticu e pi nun campanaru piacèvuli n stili mistu neoclàssicu e gòticu. Si pò jùnciri la cresia di na scala carattirìstica n petra janca.

Delia è giamillata cu:




#Article 255: Gela (1292 words)


Gela è nna città di 72.444 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta e ca s'attrova ntâ costa miridiunali dâ Sicilia. L'abbitanti si chiàmanu gilisi. È pi nùmmaru d'abbitanti, lu sestu cumuni sicilianu (doppu Palermu, Catania, Missina, Sarausa e Marsala), e è lu centru agrìculu, nnustriali e cummirciali cchiù mpurtanti ntâ sò pruvincia. Antica culonia greca, la cità si sviluppau ntô vintèsimu sèculu grazzî ô polu petrolchìmicu. Di dicenni li gilisi attènninu la stituzzioni dâ dècima pruvincia siciliana cu Gela capulocu. 

Gela è ua citati di cchiù di dui mila anni e ntô cursu dî sèculi canciau cchiù voti lu nomu:

Lu tirritoriu di Gela è pi mitati chianiggianti e pi mitati cullinari e è cumprisu tra la fascia custera miridiunali e li tirritori di Vutera, Mazzarinu, Niscemi e Acati. La costa, vascia e rinusa, prisenta a tratti dî pareti e rocci di furmazzioni argillusa o carcària sempri priciduti dû rinili. A li spaddi dâ citati si stenni la secunna chianura di l'ìsula p'estenzioni. Lu Golfu di Gela, anchiu e picca prununzatu, è lu cchiù vastu dâ Sicilia. Longu la costa sunnu prisenti tri furmazzioni cullinari dî quali li primi dui sunnu quasi giamelli: chidda supra la quali sorgi la citati stòrica, chidda di Muntilunungu e chidda di Mànfria. La prima è quasi cumpletamenti mmaduta dî custruzzioni mentri l'àutri dui sulu parziarmenti.

La citati e la fascia custera currispunnenti gòdinu dû clima miditirràniu, cu mmernu cchiuttostu miti e stati mudiratamenti càuda. Li pricipitazzioni sunni cchiuttostu scarsi (circa 350 mm a l'annu), n granni parti cuncintrati tra l'autunnu e lu mmernu e sunnu friquenti pirìudi longhi di siccitati di stati. Lu tirritoriu gilisi è assai vintuliatu e è chiddu cchiù assulicchiatu n Europa.

La citati si junci principarmenti attraversu strati nazziunali a scurrimentu viloci o tràmiti ferruvìi. 

Gela òccupa na pusizzioni di baricentru rispettu a nummarusi strati statali siciliani. È attravirsata dâ statali 115 c’unisci Sarausa a Tràpani attraversu Rausa e Girgenti. Nortri si junci di: Catania tràmiti la SS 417 di Caltaggiruni; di Castruggiuvanni e Chiazza Armerina attraversu la SS 117 bis nord-sud (c’havi a culligàrisi a Santu Stèfanu di Camastra); di Caltanissetta siquennu la SS 626 dâ Valli dû Salsu ca sbucca supra la SS 115 Licata-Gela n cuntrata Burgiu (Vutera); di Riesi e Mazzarinu pigghiannu la statali 190. Nfini tràmiti strati pruvinciali si pò jùnciri di: Niscemi, Scuglitti e Vutera.
Gela è capulìnia dâ strata eurupea E45 e è nortri privista comu puntu d'agghicata di l'autustrata A18 Missina-Sarausa-Gela. La Tanginziali citatina fu custruuta surtantu pi nu trattu brevi di circa 4 chilòmitri n cuntrata Farellu e, ntê pruggetti, avissi a passari a latu dâ citati evitannu accussì lu tràfficu e culligannu megghiu la zona est (portu e zona nnustriali) cu chidda uccidintali (Manfria e Falcunara) unennu li vari strati statali.

La citati è culligata attraversu sirvizza muderni d’autulìnia a tutti li capulochi siciliani (eccettu Tràpani e Missina) e cu li lucalitati principali dî pruvinci cunfinanti e di l'hinterland. Li culligamenti cchiù assìdui sunnu chiddi cu Catania, Palermu, Caltanissetta, Castruggiuvanni e Girgenti. Li capulìnia dâ citati, senza na vera e propia stazzioni di l’autubbussi, sunnu: lu chiazzali dâ stazzioni firruviaria (attrizzatu cu pinzilini e bigghiettarìa); via Palazzi di frunti lu ngressu di lu Spitali Vittoriu Emanueli; viali Cortimaggiuri ntê pressi dî muretti (quarteri Macchitella). Quarchi annu ‘n arreri fu criata na stazzioni di l’autubbussi n cuntrata Cantina Sociale ma, nun utilizzata, fu distruduta dî vànnali.

Gela è dutata di stazzioni firruviaria muderna e granni junciuta di treni riggiunali. È stazzioni ntermedia dâ lìnea a binariu ùnicu Caniattì-Mòdica (Caltanissetta-Sarausa) nunchì stazzioni di punta dâ ferruvìa Catania-Caltaggiruni-Gela. A càusa dâ lintizza dî lìnii lu menzu firruviariu è picca utilizzatu dî gilisi.

Gela è dutata di dui strutturi purtuali e una terza è abbannunata di dicenni (lu puntili sbarcatoru): lu portu-ìsula e lu portu rifuggiu (rispittivamenti portu mircantili e portu turìsticu-piscarizzu). 
Lu portu-ìsula è attrizzatu p’accògghiri navi mircantili di stazza grossa e àutri catigurìi di menzi navali sulamenti n casi d’emirgenza cu auturizzazzioni spiciali dâ lucali Capitanarìa di portu. Lu portu rifuggiu prisenta na mmuccatura cu funnali assai arriduciuti (menu di 2 metri) tantu di cumprumèttiri lu tràfficu dî mmarcazzioni cchiù nichi. È comu egghiè discretamenti attrizzatu p’accògghiri mmarcazzioni nichi di passaggiu (Canteri navali). Nta l’ùrtimi anni fu uggettu di mmistimenti pùbbrici e privati cr la riqualificazzioni dû molu e la criazzioni di nummarusi pyntili d'ormeggiu privati ncintivati dâ crìscita dî prupietari di barchi di diportu. Nu finanziamentu di 67 miliuna d’èuru avissi a sèrviri ô sò ampliamentu e ô migghiuramentu dî sirvizza e di l’attrizzaturi purtuali.

L’ariuporti cchiù vicini â citati di Gela sunnu chiddu di Catania (110 km) e chiddu di Palermu (220 km). Quannu veni attivatu l'ariuportu di Còmisu (45 km) è prubbàbbili ca parti dî viaggiatura gilisi trova cchiù cmminienti utilizzari st'ùrtimu. 

E' n pruggettu di diversu tempu n'ariuportu di rializzari ntâ Chiana di Gela, n cuntrata Ponti Alivu unni piràutru asisti già na pista aèria criata duranti la Secunna Guerra Munniali.

Lu tirritoriu è dutatu di n'elipista (centru dirizziunali Enimed di cuntrata Ponti Alivu) e d’un Campu di Volu n cuntrata Fìmmina Morta.

Lu sirvizziu di trasportu urbanu n citati è gistutu di l’AST (Azzienda Siciliana Trasporti). La lìnia cchiù friquintata è la n. 1 ca culliga la stazzioni firruviaria ô centru, Capusupranu (Spitali) e Macchitella. Li vari riuna citatini si ponnu jùciri appoi di l’accussidditti “navetti” (12 lìnii), autubbussu di diminzioni nichi cchiù adatti a li diminzioni di li strati gilisi. Lu culligamentu câ frazzioni di Manfria è gistitu di na ditta lucali. Pî fistivitati vènninu stituiti cursi straurdinari pi culligari megghiu la citati ô centru e ô cimiteru (fora dâ citati) di Farellu. Ntê misi dâ stati arcuni autubbussi sèrvinu lu Longumari citatinu. 

Comu dici lu stòricu Tucìdidi: A funnari Gela foru nzèmmula Antifemu di Rodi e Entimu di Crita; iddi si purtaru appressu li culoni dî sò paisa di pruvinenza; chistu successi quarantacincu anni dopu la funnazzioni di Sarausa. 

Lu paisi pigghiau lu nomu dû ciumi Gela, ma lu postu unni ora si trova lu paisi e chi prima era circunnatu dî mura, si chiama Lindioi, àppinu leggi dòrichi. Pressappocu 108 anni dopu la culunizzazzioni, li Geloi funnaru Girgenti, chi pigghiau lu nomu dû ciumi chi si trova ddà vicinu; nni fìciru funnatura Aristinu e Pistilu, e cumannaru di usari li stissi liggi di Geloi. E primi tempi di la sò storia Gela appi un guvernu ripubblicanu ma lu partitu dî nòbbili cumannava cu la priputenza, allura ci foru ribilliuna e mmazzatini, e ci foru pirsuni chi àppiru a scappari e si eru a mmucciari a Mactoriu chi si truvava dû munti Bubbunia. 

A pinzari a ripurtari li fuiuti a Gela ci pinzau, sulu cu la bona parola, Telini chi era un sacirdoti dî divinità nfirnali, Plutoni, Cèrbiru, Caronti e Minossi. Lu pirìudu ripubblicanu durau finu a quannu Cliandru nun divintau tirannu. Dopu setti anni di tirannìa un cittadinu gelou, Sabellu, lu mmazzau. Dopu Cliandru fu sò frati Ippòcrati a divintari tirannu. Sutta iddu la putenza di Gela criscìu finu ô puntu chi la megghiu parti dî città grechi dâ Sicilia finìu sutta lu sò cumannu, inclusa Sarausa. Duranti tutti chisti vicenni, lu cumannanti di la cavallarìa di Gela, Giluni, figghiu di Dinumeni e discinnenti di Tilini, si fici canùsciri pi lu sò curaggiu e valuri. Ippòcrati murìu nnô 486 a.C. mentri cummattiva contru li Sìculi di Ibla Erea; a la sò morti Giluni si fici acclamari tirannu. 

Dû 485 a.C. cu la caliuna di fari fari la paci fra li nòbbili e la plebbi di Sarausa, si proclamau tirannu puri di chista àutra città. Giluni prifiriva però Sarausa a Gela, allura lassau lu guvernu di Gela a sò frati Giruni e iddu si trasfirìu a Sarausa. Di chistu mumentu in poi Gela puliticamenti persi lu sò pristiggiu.




#Article 256: Mazzarinu (545 words)


Mazzarinu è un cumuni di 12.333 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta.

Mazzarinu cunfina ccu Barrafranca, Vutera, Caltaggiruni, Nissa, Gela, Niscemi, Ciazza (Enna), Petrapirzia, Rivinusa, Riesi, Santu Conu, San Micheli di Ganzarìa e Summatinu. 

È un cumuni assai anticu, nfatti, Mazzarinu è n'anticu borgu fiudali a cincucentu metri d'autizza. Si dici ca u nomi deriva di Mazzara oppuru di Maktorium. Città piccidda, divintò na piccidda capitali pulìticu-curturali grazzi alli prìncipi di Vutera (li Branciforti e li Carafa). Lu paisi tra lu XVII sèculu e lu XVIII sèculu, si jinchìu di monumenta e edifici di qualità, tra li quali oltri venticincu chiesi di quasi tutti l'òrdini riliggiusi.

Duminatu dâ grannizza dû casteddu, chi tutti chiàmanu U Cannuni pirchì c'è na turri sula sana chi è longa e pari un cannuni, prubbabilmenti d'orìggini rumani-bizzantini, putinziatu pui di li Nurmanni. E' lu monumentu cchiù rapprisintativu dû cumuni.

Mazzarinu è unu di li centri stòrici cchiù ntirissanti dâ Sicilia e havi nu mpiantu urbanìsticu chi è datàbbili ô ‘700. 

Mpurtanti suni a chisa di Maria Santissima da Nevi, detta anche a matrici, a basilica da Madonna dû Mazzaru, a chisa du Signuri di maju, a chisa di San Duminicu, a chisa di Santa Maria di Gisù, a 'Mmaculata concezioni e u cummentu di li frati francescani. N'àutra cosa mpurtanti, ma picca sfruttata è la Stazzioni di Sufiana (Stazzioni di Philosophiana), chi nun è àutru chi na stazzioni di èpuca rumanu-bizzantina chi viniva usata comu stazzioni di sirvizziu ppi cù viaggiava.

A Mazzarinu ci sunnu tanti festi, ma li cchiù beddi sunnu chiddi riliggiusi. La santa patruna di Mazzarinu è la Madonna dû Mazzaru e si fisteggia a terza dumìnica di sittèmmiru, ppi sta festa si conza na fera chi dura tri jorna (Sàbbatu, Dumìnica e Luni), e vèninu tanti genti di li paisa vicini. 
N'àutra festa mpurtanti di Mazzarinu è U Signuri di maju e si fisteggia a prima dumìnica di maju. Sta festa è tantu sintuta pirchì si dici chi lu Signuri di maju sarvò lu paisi di Mazzarinu quannu ci fu nu granni terrimotu. La particularità di sta festa è chi la vara dû Signuri la pòrtanu li cunfrati a spadda e sti cunfrati sù tutti nudi e hannu sulu na tùnica bianca di ncoddu, nun hannu mancu li scarpi; ppi li genti è usanza chi quannu passa lu Signuri si c'hannu a jittari li cullani fatti cu li marghiriti gialli, (ciuri tìpicu dû misi di maju), sti cullani jittati ncapu la vara la fannu addivintari pisanti, tantu chi li cunfrati la sbattulìanu ppi fàrili càdiri, propriu sti sbattuliuna rènninu carattirìstica la festa. Naturalmenti ci sunnu àutri festi riliggiusi a Mazzarinu, la Pasqua mazzarinisa ad esempiu, e ci sunnu anchi festi chi nun sunnu riliggiusi, comu lu carrivali mazzarinisi o a parata storica ppi Carlu Maria Carafa, principi di Mazzarinu da metà du Seicintu.

Comu si diciva prima, Mazzarinu è un paisi antichìssimu, e prima si chiamava Grassulliatu, e si truvava di na zona diversa di dunna si trova ora, di Grassuliatu nun arristau nenti tranni quarchi petra dû vecchiu casteddu chi ancora si pò vìdiri.

Ora Mazzarinu è nu beddu paisi, anchi si ormai risenti assai di l'emigrazzioni di li genti, supratuttu li giùvini chi si nni vanu fora ppi studiari o travagghiari e nun tòrnanu cchiù. 




#Article 257: Milocca (376 words)


Milocca (o Milena n talianu e nta àutri parrati siciliani) è un cumuni di 3.446 abbitanti dâ pruvincia di Cartanisetta. Lu nomu è di orìgini àrabba, e penzica signìfica pussidimentu o cirasa. 

Furmatu di 14 robbi, fina a lu 1923, annu di l'autunumìa, na pocu di robbi facìvanu parti di Comprancu e lu chiossà di Sutera. Doppu ca si furmau comu paisi autònumu, canciau nomu: di Milocca passau a Littoria Nissena, poi arrè a Milocca e a l'ùrtimu Milena, n onuri di la sòggira di Vittoriu Emanueli III, c'avìa murutu nta stu mentri. D'un puntu di vista architittònicu, Milocca, o Milena, è cumposta di 14 robbi, na pocu luntani puru 3, 4 km di lu centru. Li robbi si chiàmanu cu li nomi di li famigghi ca ci stàvanu a lu nizziu o ca li funnaru (Robba Mantiuna, Robba Farcuna, Robba Cassìenti), di la nciuria (Robba Cartafanzi, Robba Maaru), o picchì è la robba chiù granni (Robba Ranni). Oji, na pocu di robbi si jicaru l'unu cu l'àutru, ma l'architittura tìpica di lu paisi si vidi ancora pricisa.

Milocca è nu paisi prettamenti agrìculu, li campi vèninu cultivati pi la quasi tutalitati 90% a granu, e pi lu restu vigni, favi, pumadora.

La quasi tutalitati dâ pupulazzioni è cumposta di agricultura, lu sò rèdditu è un pruduttu direttu o ndirettu di l'agricultura.

C'è macari na pruduzzioni artiggianali nica dî dirivati dû ferru e dû lignu.

Nni l'anni 50/60, quannu lu paisi arrivau a cuntari chiossà di 5000 cristiani, lu travagghiu nun abbastava cchiù e ci fu emigrazzioni assà, e li genti parteru pi Asti e Aix-les-Bains, unni ancora ci sunnu grossi cumunità d'emigrati milucchisi. N'àutru puntu d'emigrazzioni fu Basilea. Nta l'anni nuvanta accumenza lu prucessu di giamillaggiu tra lu Cumuni di Milocca e lu Cumuni di Aix-les-Bains (Francia).

Nni lu paisi c'è l'Antiquarium Arturo Petix, lu Museu di la civiltà cuntadina. Na pocu di lu tirritoriu di la Riserva di Monte Conca cadi sutta Milocca. 

Tìpicu di manciari sunnu li mbriulati, pasta di pani a sfogghia, cu la sugna, li zìnzuli, cipudda, tumazzu, aulivi e patati. Lu primu sàbbatu di austu c'è la Sagra di la mbriulata.
Lu Santu Patruni è San Giseppi, e si fisteggia jornu 19 di marzu cu la tavulata di li vicchiarìeddi.




#Article 258: Mussumeli (252 words)


Mussumeli (o Mussumieli nta àutri parrati siciliani) è un cumuni di 11.302 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta.

Si penza ca lu tirritoriu di Mussumeli fu abbitatu finu di l'èbbuca priellènica (prima dû 1500 a.C.) di li Sicani e di li Sìculi, attratti dâ sicurizza ufferta dû tirritoriu e dâ firtilitati dâ terra. Chistu è tistimuniatu di nummirusi zoni archiològgichi ntê vicinanzi dû paisi. Quarchi migghiaru d'anni doppu, li Rumani sciggheru sti terri macari pirchì svurgìa duranti li guerri un rolu di raccordu tra lu centru Sicilia e li costi.

Ntô 1370 Manfredi di Chiaramunti naugurau lu Casteddu Manfridònicu Chiaramuntanu di stili gòticu-nurmannu, custruutu supra na pricidenti furtilizza àrabba, ca si susi sinu a 778 metri: Lu nidu d'àcula.

E' nu tirritoriu di cullina àuta, di frunti ô Munti Cammarata.

Lu tirritoriu dû cumuni di Mussumeli cumprenni nummarusi tistimunianzi dû passatu, comu lu Casteddu Manfridònicu Chiaramuntanu, lu situ archiològgicu di Pulizzeddu, lu centru stòricu, unu dî cchiù antichi e megghiu cunzirvati dâ Sicilia. Tra li palazzi, lu Trabia, palazzu Langela e palazzu Minneci ca rapprisenta n'asempiu d'un baroccu. E ancora la turri cìvica custruuta dâ famigghia Lanza ntô 1533. Nummarusi li cresi custruuti ntô cursu dî sèculi tra li quali la biddìssima matrici di San Dumìnicu, e lu santuariu didicatu â Madonna dî Miràculi, funnata di patri Franciscu Langela, pruvinenti d'una dî famigghi cchiù nòbbili e putenti dû paisi, patruna dâ citati, ca si vènira l'8 di sittèmmiru d'ogni annu. D'arricurdari macari lu chiostru custruutu picca cchiù tardu dû niputi frati Nicola Langela.




#Article 259: Niscemi (523 words)


Niscemi è un cumuni di 28.152 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta ntâ Sicilia.

È u terzu cumuni dâ pruvincia ppi nùmmuru di abbitanti doppu Gela e Caltanissetta.

Lu nomu Niscemi diriva di l'àrabbu nasciam ca signìfica urmu.

Lu centru abbitatu è situatu supra n'artupianu jàvutu 332 m. U paisi havi na supirfici di 9.654 ettari e havi na densità abbitativa di 293 abbitanti ppi chilometru quadratu. È luntana 77 km di Gela, 92 km di Catania, 67 km di Enna, 188 km di Missina, 192 km di Palermu, 60 km di Rausa, 127 km di Sirausa e 298 km di Tràpani.

Si cunta chi dû 1499, Andrea Armao, un pasturi dû voscu di Santa Maria (chistu era lu vecchiu nommu di Niscemi) avìa persu un voi, Portagioia, e doppu tantu circarlu voscu voscu lu truvau calatu (si dissi ch'era addunignatu) davanzi na surgiva di acqua unni c'era na furedda (na mmàggini) dâ Bedda Matri disignata, secunnu lu cuntu, dî manu di l'àncili supra na tila di sita). Nni ddu stissu postu vinni custruita na chiesa chi divintau lu centru di ddu paiseddu; ancora ora, macari chi ora è periferìa, la chiesa dâ Madonna havi tantìssima mpurtanza simbòlica e riliggiusa ppî Niscimisi, ancora canusciuti commu Santamarioti.

Dû 1997 ci fu nu sbalancu chi frananu: nun ci furunu morti, ma assai cristiani ristaru senza na casa.

Dû 2003 lu cumuni è gistutu dî Cummissarî Sraurdinarî pirchì lu Cunzigghiu Cumunali vinni sciugghiutu dû cuvernu pirchì c'èra cundiziunamentu mafiusu intra la Giunta cumunali. La situazzioni nun era canciata pi nenti dû 1991, annu chi già fù sciugghiuta pâ prima vota la giunta ppi li nfiltrazzioni mafiusi.

Lu centru stòricu acchiana â secunna mitati dû XVII sèculu. La chiazza Vittoriu Emanueli II havi na furma rittangulari e supra d'idda s'affàccianu la Matrici, la cresia di l'Addulurata e lu Palazzu dû Municipiu chi vinni custruutu tra lu 1870 e lu 1882, n stili neoclàssicu.

D'arricurdari nortri la Matrici ntitulata a Santa Marìa di l'Odigitria e la cresia sitticintisca ntitulata a l'Addulurata.

Lu belvidiri (dittu lu tunnu) offri un panurama magnìficu ntâ chiana di Gela e ntâ vaddata dû ciumi Marogghiu. Fu custruutu n stili baroccu, ô nizziu dû XIX sèculu, e è a furma tunniggianti cunturnata di ringhera e banchi n ferru battutu; è difinutu u tunnu e rapprisenta la meta finali dâ passiata ntô centru stòricu.

L'econumìa dû paisi è suprattuttu di tipu agrìculu: chiassà dû sissanta ppiccentu dî paisani travàgghiunu cu l'agricurtura. Tra tutti li cosi cchiù curtivati ci sunnu pummadoru e racina, ma suprattuttu cacòcciuli, tantu chi Niscemi è cunzidirata la capitali taliana dî cacòcciuli, producennu a l'incirca lu 40 ppiccentu dî cacòcciuli cunzumati di tutta l'Italia.

È prisenti lu Museu dâ civirtati cuntadina ntitulatu â mimoria d'Àncilu Marsianu, stòricu niscimisi.

Origginariamenti cullucata n via Vacirca, ntô 2006 fu trasfiruta n via IV novembre, nta n'edificiu c'acchiana ô XIX sèculu. Sunnu prisenti circa 16000 vulumi catalugati. La biblioteca è ntitulata â mimoria di Mariu Gori.

È na custruzzioni avviata nta l'accabbari di l'anni 90, fu ntistata ntô 2007 â mimoria di l'ex sìnnacu Totò Liardu, scumparutu primaturamenti dui anni prima. Attuarmenti è, sclusivamenti, sedi d'uffici cumunali.




#Article 260: Riesi (5351 words)


Riesi è nu cumùni di 11.546 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta. S'attrova ntî la Sicilia centrali vicinu lu jiumi Sarsu.

La Storia, puru chiddra di Riesi, si pò cuntari, comu si fa spissu, ccù fatti d’armi e di pirsunaggi  di fama scintifica ô aristucratica d’unna lu populu appari sempri comu figuranti e cunsennenti.  Si pô pruvari a cuntalla, partinnu di la memoria, partinnu di lu bassu, di chiddri c’hannu subùtu e pagatu la Storia ccù la prorpia peddri, senza tralassari lu cuntestu geugraficu e geu-puliticu d'ogni ebbica e li carattiristiche di lu territoriu e di l’abitanti.

Lu territòriu di Riesi vìnni abbitàtu già dô III-II millennio A.C. di li Sicani e Siculi. 
Sti du etnij nnì lu V seculu A.C. fìciru û mpattu di Concordia (pinsati a  Agrigentu) s’annuminaru Sicilioti. La valli di lu Salsu fu lu primu territoriu di li Sicilioti. 

 
Jè situatu tra li faldi di lu Mònti Virònica - dittu Muntagna e lu fiudu di Calamuscini (Calat = castellu o casali furtificatu), , di la Craparìa, lu Monti Sturnello (u Struneddru), la Sangisuca e Paladdiu ncunfini ccú lu Salsu.

Lu vaddruni di Giona attravirsa lu tirritorio. Mentri lu jumi Salsu fa cunfini ccù lu tirritoriu di Summatinu.
Munti Veronica parissi all’iniatu a Monti Furmaggiu, Ovest a Est. Ccu m’pocu e d’estru astrulogico sunnativi u locu miticu di nnà vecchia proto-piramidi.

Lu territoriu di Riesi, nnì lu cursi di li seculi, jè all’incrociu di mpurtanti nsediamenti e cultura siciliote. Vidimmu qualchi esempiu :

 1 – Piriudu Sicanu-prijstorica si po dintificari ccu li riperti, principalmenti,  tra Petrapirzia e la Muculufa. Lu nomu a Petrapirzia fu datu, prubabilmenti nnì lu XIII seculu, da profughi catarini (Cruciata Katara) di Peyrepertuse. 

 The Castelluccian Village and Other Areas - La Muculufa

 Dinu Adamesteanu

  2 – Piriudu Eggittu-miceneu ccù Gela, culonia Rodiu-Critisa e l’entruterra di Mazzarinu e Murgantina 

  3 – Piriudo Ellenicu-rumanu nnì la diagunale Agrigentu a Piazza Armirina e li primi riperti paleo-cristiani e sant’agustinianu

  4 – Piriudu Bizantinu-islamicu nnì la diagunale Mazzarinu Vutera terza città di la Sicilia e Muculufa.  

rsité de Paris IV-Sorbonne. Ed. Clio, 2003  La Sicile byzantine 

  5 – La duminazioni nurmanna angiujna currispunni a la fiudalizzazioni e casteddrizzazioni di lu tirritoriu di lu bassu Sarsu, va da Aidone, Chiazza Armirina e Licata, cunseguenza di pulizia etnica e espulsioni di l’abitanti n’tutta la Sicilia ccidintali. Scumparsa di Reculmet. 

  6 – Piriudu spagnolu, Carlu V nstiuisci La Cummenda (furnitura di vittuagli a li Cavaliri di Malta, senza gabella, a lu purtu di Licata), ripopulamenti, immigrazioni di li paisa lu latu destru di lu Sarsu. 

L’impurtanza di lu territorio si attribuisci a lu fattu di la terra bastanti fertili ppì la simìna ntinsiva di pruduzioni granaria. La manudopera bastante suttamisa e rassignata. N'tutti li epuchi l’attività agricula di li zoni interni di lu jumi Salsu jèraru distinati a l’alimentazioni di li città di la costa Miditerrania : Gela, Licata, Agrigentu, Palermu. Lu cummerciu di furmentu.

Duranti lu regnu nurmannu di Gugliermu I “Lu Malu”, nnì lu 1195-98 lu territoriu di la Valli di lu Salsu vinni sacchiggiatu e divastatu da li banditi e addrumapagliara Lummardi aizzati da Ruggeru Sclavu ca s’era mpatrunutu di Vutera e ubbligaru li villani siciliani d’abitari nnì li casali, fora di li città e li burgati. Cummisiru eccidi e tirrurizzarunu la genti. Sicuramente nna parti di la populazioni si sarbó rifuggiannusi nnì li grutti.

La nclava di lu fiudu Gaddritanu   (Galli = genti di la Gallia). 
Prima di lu 1500 si chiamava (mparti) feudu di Gibiljusu (« Sutta la Muntagna »). Territoriu mazzarinisi nclavatu tra Riesi e Summatinu. Cultivatu principalimenti da viddrani rijsini. Nun sinnuci cuntinuità ccú lu territoriu di Mazzarinu, mancavanu li sirvizi cchiú ssinziali : strati, trazzeri, ponti, abbriviratura, surviglianza, ecc. Jèra terra di nissunu, salvu ppì la « Finnuaria » (tassa). Nnì l’anni ’50 ccú la riforma agraria, nnà parti li fiudi fú ccupatu di li braccianti, senza migliurari li cundizioni d’accessu, li terri furu abbannunati. 
Nni l’anni 1990 fu custruita nnà strata modernissima, senza ntrata e senza scita. Natra cattidrali di lu disertu!

Tra lu territoriu tra Riesi e lu mari, li cullini sunu pirciati di tanti grutti: ccì nnì sunu migliaia.  

A secunnu di l'epuchi e li circustansi jeranu abitazioni, lochi di vutivi, lochi di ex-voto di cultu paganu, poi bizantinu, lochi di sipultura, ccu nnicchie votivi, di riparu di li ntemperji, d’appustaziuni e difisa, e d'attività ecumomica: magazzinu, trappitu, staddre, mannara, furnu, ecc.

Pochi ricerchi storiografici suni fatti di l’insediamenti rupestri di la valli di lu Sarsu (Himera), classificati, a la sbricciula, cumu «grutti di li saracini». L’abitatu di Riesi comu li quarteri : Canali, Spatazza, Cruci, Cummentu, Flora e Chiazza fu fabbricatu ncapu sti « dammusi ». Spissu li dammusi sunu un mistu di roccia e di muratura di jissu, cumposti di volti. Usati comu depositi paglia finu alli anni cinquanta. Abitazioni di viddrani e maistranzi. Ricoviri ppì armali dumestici, matiriali di campagna, carretti, aratri, ecc.  Nnu certu sensu Riesi jèra u paisi rupestri.

Secunnu certi ligenni si dici ca sirbivanu, puru, cumu appustazione d’avvistamentu, appustazioni e di difisa. Priduna e malandrini di sti parti nu nna na mancatu mai ! Si putia survigliari lu tirritoriu, dari l’allerta a la populazioni ppì mintiri nsarbu la roba e puru la vita. 

Chistu jè û patrimoniu geo-storicu ca si duvissi proteggiri e trasmettiri. 

La civiltà rupestri Mediterranea javi 10'000 anni di storia nostra, passata di l'Orienti a li Pirinei. L'usu e la  di la civiltà rupestri jè a l'origini di li populi mediterranei : Petra n’Giurdania, Cappadocia (Turchia), Crita (Grecia, Dougga (Tunisia), Hoggar (Algeria), Pyerrepertuse e Beaux-de-Provence (Francia), ecc.
 
Li grutti millenarij sunu ditti (a turtu) di li Saracini. Lu « Saracinu » jè nnù termini folcloricu e nihjlista di lu midiuevu, divianti, senza nissuna basi storica u etnica. Nnì la « Canzuna di gesta di Rulando », li saracini jèraru li Baschi (spagnuli). Ppì li Lungubardi li Siciliani ?!

 Dinu Adamesteanu

 Brian E. McConnell

  Filippo Iannì (documentu supra lu WEB)

Tanti tracci esistinu nnì l’archeolugia Minoica aramaiaca di l’isula di Crita, pre-palazziali. Ppì la civilizzazioni Ctonia siciliana, li grutti jerano locu di cultu e di vinerazioni (supratuttu fimminili !) e sipultura: Dimetra dea di la terra  e di l'arricotu (furmentu) e di la firtilità.

Cunsiderannu la vicinanza giugrafica di l’Africa mediterrania jé prubabili, anchi si mala ducumentata, la prisenza e lu scambiu nill’antichità di pupulazioni Punici e Berberi. 

Lu nsediamentu punicu jè nutu ppì l’abitatu cullinari ntigratu di grutti e li nicropuli, nchiù di l’uggetti vutivi e di ciramichi.

La prisenza di n'sidiamenti berberu-sicani si dimostra di lu tipu d’agricultura praticatu ppí diversi seculi nní stu territoriu.

Appari evedenti ca duranti st’ultimi 3’000 anni, li modi di vita e di cultura nnú pocu s’avissiru assumigliari. Nnì li dô spondi di mari ccí nasceru Archimedi, Empedocle, S. Ciprianu, S. Agustinu, S. Calogiru, patri di lu cristianesimu latinu.

A lu timpu di li Rumani, ppì Riesi passava la strata “itinerariu Antoninu” ndirezioni di Licata e Catania. Si pensa ca nnì la cuntrata Sangisuca e lu Canali si truvava un pustu di sosta ppì li viaggiatura, mircanti o carrittera. Vinni chiamatu, casali, fùnnacu, roba a secunnu di lu periudu e li circustanzi. La finalità jèra lu smerciu di l’arricutu: furmintu, favi, úriu, fastuchi, minnuli, ulivi, ogliu, vinu, tumazzu, lana, cuttuni, quartari di crita, surfaru, armali di travagliu e d’allevamentu.

La produzioni di surfaro duranti l’epuca rumana, araba, bizantina, angiuina e spagnola jèra cunsiderata strategica e nun jèra minzionata nnì lu ducumenti ufficiali. Nnì lu mediuevu l'espurtazione di surfaru jèra consideratu un Crimen nefandissimum

Parissi ca lu nnomu anticu di Riesi «Regal-met» addirìva da nna parola: burgata distrutta (forsi nrelazioni di la “bravata” di li mercinari Lummardi di lu 1198). Sicuramenti abbannunata duranti li razzii, pirchì senza difisa ne prutizioni.

Versu lu XIV seculu lu nnomu Riesi potti vèniri di Ries o Riezi. Ccè nnà Riez nnì la Pruvenza ca jèra nnà cittá di l’epuca rumana e diocisi finu a lu XVI seculu. Riez fu puru la lucalità unní, versu l’annu 960, lu conti di Pruvenza detti battaglia e scunfissi li musulmani – “Li Mauri”.

Dopu la scunfitta angiuina di li Vespri Siciliani li francisi nun si davanu paci. L’attribuzioni di feudi fu rimpastata a lu gustu di li novi patruni. nFrancia, lu re Fulippu Lu Bellu (1303), furiusu e chinu di debiti, abuli l'Ordini di li Templari e s’appruprià di li tesori. La Sicilia jèra centru di l’Ordini di Cavaliri Timplari, pinsati a Piazza Armerina. Di cunsiguenza detti tanti tituli di nobili Pruvenzali di li quali la famiglia Vintimiglia uriginaria di Riez fici parti di li binificiari di stu novu ordini. 

Lu territoriu di la valli di lu Salsu fu spartutu a baruna e conti di la Pruvenza e di lu Monfirratu (Aliramici).

Jè probabili ca li novi patruna cangiaru lu nomu di Ragalmet a Riezi (o Riesi) in riferimentu a quantu dittu. Diversi testi nutarili lu seculu XV lu cunfermanu. La dinastia di li Vintimiglia e prisenti ‘ntutta la Pruvenza, lu Monfirratu e n’Sicilia. 

Ccì sunu autri esimpii, comu Petrapirzia n’Sicilia e Peyrepertuse, sempri di la stessa rigioni di Narbonisa.

Li patrunimi di certi famigli di Rijsini lu dimostranu. Nnì lu dialettu rijsinu ccì sunu tanti paroli di uriggini pruvenzali, particularmenti nní le misteri campagnuli, comu : travagliu, tumazzu, vanedda, seggia, parrinu, ladiu, fimmina, bruccetta, fibia, fumiri, croccu, …

Nnì la festa di Pasqua a Riesi niscivanu li “Santuna” San Pietru e Paolu sunu la copia cunformi di “Les Santons de Provence”.

RIESA, Nostris Riez, terres non labourées : 
quasi Resides terræ, ut quidam censent : at Consuetudo Herliacensis art. 4. 
indicat ita dictas, quasi rejectas, et derelictas, dum eas vocat terres demeurées à rejets.
 Terræ incultæ. 
Charta ann. 1298. in Chartul. Mont. S. Mart. part. 1

Secunnu stu documentu, di lu periudu nurmannu terri agriculi in riez jeranu terri abbannunati o megliu spupulati.

La tuponumia nurmanna-angiuina di lu territoriu di Raculmet cangiò ccù REISA, n'cerca di patruni feudatariu, normannu, aliramicu ou lummardu. Mentri chiddra di Gibil-Jusu (Gibil=muntagna, Jusu=sutta) divinnau Galli-tanu (feudu di Galli). 

Attenzioni si tratta sulu di n'iposisi, comu li autri, vistu cca di documenti ufficiali, si nni trovanu picca.

Nota la nuzioni di “terra ncognita”, comu l’America e l’Australia, cunsiderati terri senza patruna sibbeni abitati. 

Lu paisi di Riesi attuali nascíu nní lu 1647.  L’urdinanza, datava di lu re di Spagna Carlu V (1520) di ripupulari la Sicilia “licentia populandi”. L’annu 1647 fù n'annu ca finì di la Guerra di Trent'anni e lassà tanta miseria e caristia n'Uropa. Fù puru l’annu di la rivolta di li baruna di urigini francisa contro lu vicirè spagnulu a Palermu ccù Giuseppi D'Alesi e a Napuli ccù Masaniellu.

N’Francia jèra primu ministru lu Cardinali Mazzarinu, jèra niputi di nobili mazzarinisi ca si dicìanu d’urigine lumbardu/normanna. La zia di lu Cardinali jèra abbadissa d’un commentu di Palermu. Jè probabili ca l’attu di fabbricari Riesi data di li jorni di sta rivolta e di la caristìa.

Un quartu di la pupulazioni vinni di Licata (nota bibliugrafica di lu giurnali “La Vedetta” di Licata: titulu: “La bughisia rijsina”).

Nnì lu 1609 ccì fu l’espulsioni di la Cumpagnia di Gisuiti di la Spagna, tanti vinniru a rifugiarsi n’Sicilia. Li Gesuiti di la Controriforma, furu colti e ntilligenti favuriru l'arte, la scienza e a l'umanesimu. Furu costruiti nuovi cunventi e scoli (Mazzarinu). Li Gesuiti n’fluenzaruni abbastanza la cultura e li tradizioni nnì li paisa siciliani. Basta pinsari a la festa di Pasqua rijsina ca jè nna riprisa plastica di la Pasqua di l’Andalusia, ccu l'evucazioni millenaria di li Misteri di la Passioni, nnà tradizioni di divozioni siciliana.

Li cundizioni di vita e di travagghiu a Riesi ieranu attrattivi, tanti famigli di li paisa vicini vinniru a abitari lu nuvu paisi Riesi, fina lu puntu ca Riesi avia cchiú abitanti di li vicini. Lu territoriu di Riesi, 6'000 ettari, prestu nun fu sufficienti a l'incrementu di la populazioni, circa 18'000 abitanti a la fini di lu 1800. Li viddrani accattavanu e siminavanu li terri di lu territoriu vicinu di Butera (28'000 ettari) o di Mazzarinu (29'000 ettari). La strittizza c’era puru nnì l’attività di la pirrera di Tallarita, limitanti ccù Trabia nnì lu territoriu di Summatinu e Gaddritanu di Mazzarinu. Lu trasportu e lu cummerciu di lu surfaru dipinnia di lu purtu di Angioini, Aragunisi e Spagnoli, mentri li patruna jèranu all’estiru.

N'impurtantissima culonizzazzioni lummardu, tuscana e piemuntisa si stabili nni lu territoriu atturnu a Riesi nni li periudu angiujnu.

 Mirko Pazienza (storico e giornaliata al quotidiano Bari Sera) 

 La convivenza tra etnie differenti da www.barisera.it «BariSera» del 20 luglio 2005 

 ...la Sicilia fu aperta alla colonizzazione dei Lombardi (Italiani del Nord Ovest), provenienti soprattutto dal Monferrato, dalla Liguria e da Lucca, le aree più povere d'Italia, per costituire una popolazione cattolica che bilanciasse quella araba e favorisse la rievangelizzazione dell'Isola. Questi coloni si trasferirono nell'Isola al seguito dei loro feudatari a cui venivano concessi territori, come nel caso della contessa Adelaide degli Aleramici, signori del Monferrato, che andò sposa al conte Ruggero I. Migrazione così massiccia, che alla metà del XII secolo i Lombardi costituivano la maggioranza della popolazione nei territori tra Enna, Catania e Caltanissetta.

Lu parratu rijsinu – cumu lu sicilianu -  havi uriggini antichissimi. Pruveni di l’aremaicu, linqua chiamata indu-eurupea (chiddra ca sirbìu ppì scrìviri Udissea d'Umèru). Di la so evuluzioni si furmà lu parratu e la cultura di  tuttu lu Miditerraniu. L’aremaico jè all’uriggini di lu grecu e di lu latinu, quinni di lu sicilianu e lu rijsinu.
Si certi paroli assumiglianu a lu grecu, all’arabu, a lu spagnulu, a lu francisi, nun jè sulu cunseguenza di la cunquista e uccupazioni ma di chiù, fruttu di l’ivuluzioni di lu parratu di usi e culturi di pupulazioni limitrufi.

Abbastanza significativa jè l’uriggini pruvenzali di certi nostri paroli e sprissioni virbali; paroli cumu: 
travagliu, garzuni, fimmina, birritta, fumiri, vucceri, liami, panaru, pirciari, pumu, racina, e tanti atri.
 
Sprissioni liati a l’attività paisana.
 
Da nutari, l’usu di lu verbu aviri e raramenti di lu verbu essiri jè nnà forma francu-pruvenzali, 
comu puru di l’articuli grammaticali : lu, la e li.

 L’uriggini  di qualchi patrunimu :
Li rigiuni o stati Lummardu, Ginuvisi, Viniziani, Turcu, Lugricu;  Pruvinzanu”, Arbanisi; Spagnuolu;

Li religioni Catarnoli, Albu, Pagani, Marsiglia; nnì la Cruciata contru li Catari furu li profughi junti n'Sicilia a li tempi di l'Imperaturi Fidericu Sicunnu; li Castiglia

Li paisa vicini Vutera, Licata, Palermu, Missina, Terranova, Siragusa, Notu, 'Trapani' ; li Puglisi, Li Calabrisi;
Lis patrunima giugrafici nun lassanu dubbi di l’identità di pruvenieza

Vininu dopu li misteri Calafatu, Sartu, Varberi;

Casu particulari sunu li Di Biliu , je prubabili vinivanu, già prima di  “licentia populandi” ndi nnù burgo-fiudu Gi-biliusu (u Gibil-Iusu) limitanti e ncurpuratu (attu nutarili di lu 1498) ccù lu Galli-tanu.

Nfatti nnì lu parrari urdinariu, li suprannoma o “ngiurij” troppu spissu si usa la pruvinenza: “la chiacchìsa”, “la favarìsa”, “la vutrìsa”, e passa. L’identità si stabilisci ccù la privinenza!

Qualchi ricordu di dati mportanti di la storia rijesina:

La Rivoluzioni siciliana di 1848: a sti moti Riesi je citato ccu fatti e qualchi prutagunista.

La fillossera 1879 addistrùssi quasi la tutti li vigneti di lu territoriu. L'ecunumia agricula fu distrutta: Riesi addivinni poveru. Fu la causa di la prima migrazioni ppì l'America e la Tunisia. 

Nnì la pirrera di Trabia-Tallarita ccì fu lu primu sciopiru di la Sicilia nnì lu 1887.

Iniziu 1900, grandi emigrazioni (esodu) n'America.

Lu caratteri di lu riesino jè stremamente sucievoli. A Riesi nun si dici, sulamenti, staiu in sucietà, ma vaiu a la sucietà. La tradizioni surfarara, viddana e artigiana avia urganizzatu decini di sucietà civili: lega surfarara, viddani, jurnatara, circulu artigiani, circulu arci, sindacati, camera di travaghiu. Tutti sti società jeranu animati da pirsuni abili e competenti.

Ppì 30 anni, finu a l’esudu di massa, lu partitu cumunista avìa la maggiuranza o cumuni. A l’elezioni di lu 1976 lu PCI jappi 46 per cintu di voti.  

Li partita suli nun cambianu lu cursu di l'ecunumia d'un tirritoriu.

La “Ripubbrica di Riesi” nnì lu 1914.

Stu fattu tragicu vinni sempri citatu, da giurnalisti e autri scribani, comu nnà cosa isulata. S'incarcava lu chiuvu, Riesi fussi ù mpaisi isulato e chiusu. E veru? Nnì ssù mumentu tutta l'Uropa jéra nrivolta e di repubblichi ci nnì furu atri, puru nSicilia. Cent'anni dopu sti fatti n'esami novu, calmu e cchiù seriu, nnì lu cunstestu storico di ssù piriudu s'imponi. La virità ci rinnirà chiù liberi !

Duranti la prima Guerra Mundiali li pirreri furu chiusi e militarizzati tutti l’operai furu mobilizzati a lu fronti, senza eccezioni nemmenu ppì li patri di famiglia ccù 3-4 figli. Nnì lu 1918 ccì fu l’epidenia di la Spagnola ca mitì 600 vittimi. La economica e situazioni suciali jèra trimenda. 

Lu 13 novimmiru 1919 l'episodiu di la Mitragliatrici fici 13 murti e tanti feriti. Stu fattu ppì tanti anni a marcatu li ricordi e li paura di tutta la populazioni.

Eccidiu Fosse Ardeatine, 1944, un Rijsino figura tra li fucilati di li nazzista.

Disgrazia nnì la pirrera Trabia Tallarita, 1957.

Nnì lu 1964 ci fu la crisi di lu surfaru: la Cumunità Eurupea decisi ca li nostri pirreri jerano anti-ecunomiche (vidi sutta), e s'avianu a chiujri.

Nnì lu 1961 lu pasturi Tullio Vinay funnà lu Serviziu Cristianu Valdesi, aprì n'asilo ppì li picciriddi, scoli, fabbrichi, centru agriculu, dispensari, ecc. N’opera mponenti di Testimonianza Evangelica.
Lu Pasturi Vinay passà tanti anni a Riesi, fu elettu sinaturi e l'amministrazioni cumunali ccì detti la cittadinanza unuraria.

Li Prutistanti vinniru a Riesi nnì lu 1871 guidati di dû frati pastura Malan, nnà famiglia d’origini piemuntisa e pruvenzali. S’occuparunu subitu di l’istruzioni de li carusi di famigli bisognusi e d’emancipazione di li classi suciali disagiati e bisugnusi.

Li Salesiani vinniru a Riesi nnì lu 1943. L’Opera di S. Giuvanni Bosco je presenti in Italia e all'esteru mparticulari li missioni di l’America di lu Sud (Patagonia).

A Riesi diversi strati e chiazzi sunu ntitulati a li missiunari salisiani e valdesi.

Mancavanu strati statali e ferrovii e mezzi murderni e adiquati a lu sviluppu di scambiu. Lu cullegamentu ccù li purti di Gela e Licata rimasi cumu all'epuca di li rumani. Riesi suffrìa d’investimenti mportsnti nnì l'agricultura e risorsi ppì creari valuri e prusperità e sicurezza. Senza pussibiltà matiriali e cunomichi la pupulazioni affidava a la riligioni u a la pulitica la propria sorti.

Nnì lu secunnu dopuguerra lu partitu cumunista ebbi nnà grandi udienza pupulari. Ppì 30 anni lu PCI avìa la maggioranza ô comuni. A l’elezioni di lu 1976 lu PCI jappi 46 per cintu di voti. La sizioni di lu PCI di Riesi fu l’ultima di la Sicilia a staccari lu ritrattu di Stalin di lu muru. Li viddrani senza terra dicivanu c’avia e veniri baffuni, ppì distribuiri li terri ncolti di li baruna a ccù li travaglia. Eranu cunvinti ca lu socialismu era la giusta via di lu prugressu e di la giustizia ppì la Sicilia. Però ccù l’emigrazioni di massa li cosi cambiaru … e nenti cambià.

Riesi javi sicuramenti lu chiù atu tassu d’incidenti e morti ô travaliu nnì l’ultimu seculu: ncidenti di pirrera e canteri, vileni di petrolichimica e agricultura, inadiguata prutezioni di l’artigianato. Murti e feriti e nvalidi sunu nnù tabou.

Vinni a Riesi, nnì lu 1964, lu giurnalista di La Stampa M.T. Si pinsava, ppì fari n'inchiesta suciali di la chiusura di li pirreri e aiutari la povera genti ca luttava ppì lu travagghiu. Pari ca nna autorità ci dissi ca nun si putia fari nenti pirchí a Riesi ncapu 18'000 abitanti c'eranu 16'000 prigiudicati (ss'articulu je ancora dispunibili nnì lu situ Archiviu di La Stampa (annu 2010)). Di stu calculu si sarbavanu sulu li picciriddi di menu di 2 anni. L'anni appressu, di ssì 16'000 prigiudicati armenu 10'000 partiru ppì Turinu, tanti ppí travagliari a la Fiat e autri fabbrichi. Si pigliaru la megliu giuvantù (dicìa Rosa Balistreri). E dopu aviri persu lu pani a Riesi, l’articulu di «La Stampa», giurnali ca Antoniu Gramsci nnì lu libru La Quistioni meridiunali (pag.73) difinìa antimiridiunali, ci fici pèrdiri la dignità a Turinu: tutti sapijani dunna vinianu e cu jeranu.

Tutti però sannu ca li rijsini di Turinu, ccù tanti sacrifici e privazioni, fìciru la ricchizza di sta città e sunu forsi li migliu ntigrati, sunu chisti l'onuri di lu nostru paisi.

L’anni ’60 furu anni di ruttura suciali: di nnà parti, scunfitta di li sindacati, rassegnazioni e malandrineria e dell’atra riprissioni e angilismu missiunariu. Lu paisi si stava “ndigenizzannu”. L’Esodu, cchiu' ca migrazioni, era l’unica soluzioni. Probabilmenti lu richiamu di Turinu e li veduti “Fordisti” di la Fiat di Agnelli ficiru di 10’000 (circa) rijsini artifici di n’atra rivoluzioni ndustriali e cittadini a chinu dirittu di la Nazioni. Li posteri, suciologhi e storici ci lu dirannu.

NBergiu, dopu la secunna guerra mundiali emigrarunu u migliaiu di rijsini quasi tutti minatura nnì li pirreri di cravuni.

L’ italu-berga stipulava ca ppì ogni emigratu talianu (minaturi)  mBergiu lu curvernu bergisi arrijalava qualchi tunnellata di cravuni all’annu a l’Italia. Lu cravuni  sirbìa ppì li cciaierie taliani. Npratica milli tunnillati di cravuni fossili ogni annu ppì li fabbrichi di lu Brescianu…  Sapimmu ca lu “boom” ecunomicu talianu fu fattu grazij a la pruduzioni d’azzaru e li riservi munitarij di li rimise, ossia li risparmi di l’imigrati. Comu dicivanu l'anziani: ccé cu si mangia la purpa e ccú ccì toccanu l'ossa.

Disastru pirrera dî Marcinelle (Bergiu), 1956, un rijesine je vittima, comu canta la puesia di Ignaziu Buttitta:

Ecco il primo elenco delle vittime.

Natale Fatta, di Riesi provincia di Caltanissetta

Francesco Tilotta, di Villarosa provincia di Enna

...”

Riesi jé nu paìsi suffucàtu dâ l'emigrazioni cuntinua di travagghiatura. Nnì lu 1960 la pupulazioni jera di circa 24’000 abitanti e lu 2010 ccù menu di 10’000. Li danni suciali, ecunoci e identitari sunu incalculabili. Lu paisi jè abitatu di carusi e anziani ppì la maggiuranza. Manca travagghiu jè ccè disperazioni, jè spessu viulenza.

Li pirreri di surfaru di lu tirritorio di Riesi jèrano li chiù importanti di lu munnu. 

Furu chiusi pirchí la sicurezza nun c'era. Lu tassu di infortunio e di murtalità ppì nnà tunnillata di surfaro jèra enormi. Ppì farivi nn'idea visitati lu Museo geologicu Mottura di Cartanissetta unna ci suni li statistichi. Li pirreri davanu travagghiu a cintinaia di surfarara. 
Li pirreri avianu sempri appartinutu a sucietà straniri, nghilisi, francisi jè tedeschi. Sti sucietà poi davanu lu travagliu a l'appartanti, spessu malandrini, si sfruttavanu li carusi e li jurnatari ccù paghi di miseria.

Tuttu lu travagliu vinìa fattu a manu, lu surfaru era traspurtatu ccù li cufina nun sulu nnì li pirreri puru a lu purtu di Licata mancava la banchina ppì li navi e li balati di surfaru purtati a spaddra intra l'acqua finu a lu pettu. Mentri lu Nord sti operazioni jèranu da tantu timpu miccanizzati.

Nota 1: nnì lu XIX seculu lu surfaru jèra nnà materia strategica e ricircatissima. Lu surfaru e li so derivati jèra nnà cumpunenti principali ppì la pruduzioni bellica. La guerra fridda e (forsi) li novi armi atomichi cambiarunu lu nteressi di l'industria bellica ppì lu surfaru.”
 

Nota 2: Duranti lu periudu fascista Musulinu  s’intirissau di la sorti di li pirreri di la Sicilia e di Riesi (li visità tri voti). Ci ricurdava la so nfanzia. Lu so paisi, n’Rumagna, c’eranu pirreri di surfaru. Dopu sti visiti li pirreri romagnuli furu mudernizzati, o puntu ca la Rumagna prima di lu fascismu pruducia lu 5 ppì cintu di la pruduzioni naziunali e nnì l’anni 1938-40 arriva o 30 ppì cintu. (nfurmazioni pigliata di lu documentu Web: “Paesi dello zolfo – il sito minerario di Formignano www.miniereromagna.it ), 2010). 
Li pirreri rumagnuli furu puru chiusi ppì scarsa rinnita di li filuna surfiferi. E chiddri siciliani ppì mancanza di 'nvestimenti.

Nnì l'anni 50-60 ci foru tanti scioperi e occupazioni di gallerii (vidi lu libru I Signori dello zolfo di Curcurutu - Cartanissetta), nudru potti firmari la sorti di li surfarara. Dumila famigli senza risorsi e distinati all'emigrazioni.

Nnì lu 1955 ci fu n'accordu tra l'Italia e la Girmania ppì la libera emigrazione nnì su paìsi, migliaia di rijsini fìciru valigia - solu omini - li muglieri, chiamate vedovi bianche rimasiru mpaìsi. La principali risorsa ecunomica di Riesi jeranu li rimissi di li migrati.

Li stati chiù importanti unna sunu spatriati li rijsini sunu: Girmania, Bélgiu, Francia, Ulanda, Ran Bretagna, Sbizzera, Stati Uniti, Canadà, Argintina, Ustralia.

La comunità rijsina jè presente ccù lo so travagliu in quasi tutti le rigioni taliani.

Sti pagini ca Wikipedia nnì offri putissiru sirbìri a la comunità di Rijsini spatriati nnì lu Munnu a canusciri spartirisi la propria, mudesta e impurtanti spirienza di vita, pirchi simili a tanti atri paisa siciliani ca di la viulenza di la migrazioni dèttiru vita a nna generazione educata e muderna: 

' di la rosa nasci la spina e di la spina nasci la rosa. '

Si nni l’ultimi 50 anni li Rijsini nnu n’avissuru emigratu la città ora cuntassi 70’000 abitanti, Riesi n’havi 10’000 circa. 
A stu disastru suciali, ecunomicu e umanu li 60’000 Rijsini di “Fora” cumu tutti l’atri siciliani e meridiunali hannu luttatu senza sosta contru lu razzismo, l’indifferenza e la marginalizzazioni. La straganni magiuranza sappiru farisi un avviniri degnu e prospiro e farisi apprizzari comu cittadini onesti e diritti, nni la modestia e discrezioni a lu sviluppu di li nazioni di residenza.

La cantina  “La Vite”, amministrata comu cuperativa assorbi qualchi dicina di migliaia di cantara di pruduzioni di racina. Dopu tanti anni di spirienza arriva a mbuttigliari e cummircializzari lu vino DOC lucali.

Sta stessa spirienza si sta facinnu ccu la pruduzioni di ogghiu.

L'ecumunia di Riesi, rimani, principalmènti agricula. Li viddani tuttu quiddru ca producinu lu vinninu a sucietá di lu nord ppì la trasfurmazioni e la distribuzioni. Lu guadagnu (chiù valuri) si lu spartinu affaristi e ntermediari.

La produzioni agricula di Riesi: furmintu, minnuli, ogghiu e vinu, racina, pirsichi, urtaggi. 

Nnì lu misi d'aprili 1787 Wolfgang Goethe nnì lu so viaggiu di Girgentu e Cartanissetta, scrissi :
 
  n’armuniusa continuaziuni di vallati muntagni e cullini, di terra fertili, siminati a furmintu e uriu, lu veru “granaiu d’Italia” 

 Furmintu e lavuri ! 

 Ora ca l’agricultura je fatta sulu di simenzi ibridi e lu casu di ricurdari nnì lu passatu lu nustru territoriu pruduciva ciriali di diversi speci, resistenti a li parassiti : carignanu, russiddru, Majorca, curcitta, e tanti atri. Sti speci jeranu la garanzia di rubustizza e resistenza a li parassita. 

Nun c'era liggi sufficenti ppì difenniri st'infilici segrigati nnì li visciri di la terra, senza celo nnì aria. Sulu la ribillioni e la viulenza facìa parlari di stì schiavi vinnuti.

Nnì li campagni la situazioni nun jera meglia. Latifundista e campiri sprimijanu li viddani senza terra o ccù terra nnaffittu: paghi a journata di 12 uri e di miseria; spizzuna di tirrenu dati a tirraggiu esagirati; minacci e riccatti, razzii di l'arricotu.

Li cunsiquenzi di sti situazioni di miseria e malandrineria, Riesi tanti voti fu fucularu di rivolti suciali. La genti vulìa giustizia e cambiamenti e n'avvenìri ppì li figli.

Nni l'anni 1880 a 1920 ccì furu scioperi e ribellioni riprissi - specialmente nnì lu 1903, lu scopiru di la pirrera Tallarita nnì lu quali participarunu anchi li muglieri di li surfarara. 

Puru nnî li fatti di la fillossèra c'era la participazioni di li fimmini nnî li dimostrazioni (narrazionu di l'anziani). La mitragliatrici e la Ripubbrica di Riesi , la risistenza duranti lu fascismu, fatti ca marcàru la vita di dû generazioni.

Ncerti periudi guidati d'omini di poca scola ma di grandi ingegnu e di capacità suciali straurdinarii furu creati sindacati, cuperativi di trasporti pubblichi, assuciazioni di mutuu succurso e nnà cassa di risparmiu, scoli vangelichi, ecc.

Ogni annu cci su di li conflitti 'sterni ccu la mafia ca càusa ncidènti e aggenti murti. Ntâ primavera dô 2006, lu sìnnacu vènni assciugliùtu ppî mafia da lu presidenti Giorgio Napolitano.

Li festi riligiusi cchiù mpurtànti su:

Da sviluppari e da visitari. Comu puru li tavulati, ex-voto, di li dû San Giseppi rijisini: lu 19 marzu e l'ultima duminica di lugliu.

Lu Cuntu di Giufà c’ogni carusu/a canusciva, scinnennu di la naca.

Spiccavanu li persunaggi  ccù talintu ppì ricitari puisij d’amouri e di sdegnu, ntonari canzuni di gesta, ca li tradizioni parrati di lu “dolci stil novu” e di la Scola Siciliana ccì tramannavanu.

Nnì li ccasioni di zitaggi: mandulina, viulina e marranzani davanu vuci, allegria, e ….  tanta cultura, di tanti rijsini.

 Lu jornu di li Murti  (1 e 2 Nuvimmiru).

La cummemurazioni di li murti, risali a tempi antichissimi. Li populi di lu Miditerraneu, ppì millenni, janu cunsideratu li defunti ccú affettu, rispettu e divozioni.
A Riesi si dicìa: “ricurdarirsi di l’armi di lu Priatoriju”. N’ogni famiglia c’eranu stati drammi ccú murti ppì calamità u disgrazia: pirrera, campagna, guerra, pidemii, caristii, picciriddi e addrevi nati murti.

 Tanti murti u travagliu, ppì lu pani amaru e duru! 

A parti lu viaggiu a lu Campu Santu ppí sciuriri li tombi, lu 2 di Nuvimmiru, jera n'famiglia e ccú lu vicinatu ca si priparavanu  “li cosi di li murti” : la Cuccìa fatta ccu furmentu spillatu e cottu. Ppì li picciliddi, la matina, li murti ccì facivanu truvari (ajiari), n'capu lu cummudinu, la Frutta marturana|frutta marturana] e li pupi di zuccaru.

A partiri di l’anni 50 li cunnizioni d’esistenza di lu paisi cambiaru e sta ricurrenza si fa sulu a lu cimiteru.

Nnì la Chijsi di la Matrici si trovanu ncisi li nomi di li vittimi di li pirreri. Ricurdammu ca nnà parti d’Iddri nun jàppiru missa di sipultura, pirchì, murti ndisgrazia! Cumu dicìa la canzuna  … muriju senza toccu di campani … (Vitti nnà crozza).

Ccú lu tempu e la ragiuni - Giustizia jè fatta - “Requiescat in pace”. Si spera, c'un jornu ccì sarà nnà via didicata a Li Caduti di lu Travagliu e a “Li surfarari”.

Riesi jera lu paisi di li quartarara. L’origgini di stu mistiri nun je statu mai spiegatu. Cirtamenti arabu-pruvenzali. Si pensa ca la parola crita putissi venire di l'isula di Crita. Gela fú funnata da pupulazioni critisi. Sapinnu ca la civiltà Minoica ppì millenni je stata lu centru di la pruduzioni di ciramica je affini. Li Quartarari si chiamavanu puru Critara. Di quartari ci campavanu tanti famigli. Si dicìa ca la crita di Riesi jera la meglia di la Sicilia. Si pruducivanu: quartari, quartareddri, bummula, grasti, giarri, lemma, maduna, pantofuli, canala, pinsìna li giucattuli ppi li carusi.

Li quartarara espurtavanu ntutta la Sicilia jeranu prisenti ntutti li feri. A nna espusizioni n’Tunisia vinciru un premio.
A Riesi, quartarara, issara e muratura  jeranu la classi di Mastri, nni lu paisi jeranu cunsiderati ccu ncertu prestigiu: jeranu li Mastri.

Si tròva nnì la Valli ca domina lu Salsu a 40 km a sud di Cartanissetta. Si trova alle falde di lu Mònti Virònica e lu Monti Sturnello;  El. 340m.

Ppí arrivari a Riesi si passa di la Strata Statali 190, chiamata di li Surfàri. Di stu percursi, nun si vidunu cchiú li traspurtatura di sùrfaru o di sali putassi, ca furu chiusi ppí aiuturi la genti a hjiri sinni!

Riesi, paisi d’eroi e burghisi, mancanu li strati didicati a li mistieri e autentichi tradizioni di lu passatu.

A lu timpu di li Fasci Siciliani (1894) li rijsini aderiru a ssu muvimentu d'imancipazioni. Nissuna strata, cuntrariamenti a l'atri paisa, jè didicata. 

Nun si trova nnà via di li Surfarara o di la Pirrera, di lu Mulinu o di li Furnara, di li Jissara, di li Firrara, … Varbera, Scarpara, Carritteri, Falignami,  Stiddrara, la Chiazza di li Jurnatara, di li Murti di la mitragliatrici, di l'Erbaiuli, lu Curtigliu di la Mammana, l'acchianata di li Sartura e Arraccamatrici, ecc.

Nissuna strata jè ntitulata a nnà fimmina.

Sarà stata nnà simplici sbiduta?

Sarà ca û rijsinu nun putinnu essiri missiunariu di lo so stessu paisi nun avi dirittu di nna strata ntitulata a lu sò nomu. Magari scrittu nsicilianu!

Nun c'è avviniri si si scorda la cultura di lu passatu!

Diversi cumuni taliani hannu onoratu li rijsini, e lu paisi, ccù la tuponomia di li strati, Via Riesi a : Licata (AG) e Gela (CL), Santa Panagia (SR), Acireale (CT), Casteldaccia (PA), Finocchio (Roma), Orbassano (TO), Grugliasco (TO).

Versu lu hiumi Salso ci suni diversi tinerari:

Sti itinerai je possibili farli a circuito, a firrijata (machina sclusa).




#Article 261: Santu Catallu (Caltanissetta) (165 words)


Santu Cataddu (o San Catallu ntâ parrata lucali e ca veni chiamatu Santu Cataddu nta àutri parrati siciliani) è un cumuni di 23.177 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta.

Fu funnata da lu Principi Niccolò Galletti 'llu 1607. 
Na vota ieranu 7 feudi: Pizzu Caranu, Pilatu, Caliruni, e n'antru pustu; ca ieranu, misi 'nsimi, l'antica barunia di Fiumisalatu.

Llu 1623 a lu paisi di San Catallu ieranu 623 cristiani, oi su abbì di 23.225.

A 4 km arrassu di lu paisi, lla cuntrata Ruccella, truvaru i mura d'un paisi vicchiu assai, misu llu mizzu di Agrigento e Enna. Ssu paisi l'avíanu funnatu lla preistoria e si forsi si chiamava Motyon. U primi abbitanti di Vassallaggi sugnu Sicani di la prima ebbica di lu brunzu carattirizzata da la ciramica russa a motivi giumetrici e da li tumbi a furnu.

La citati è sviluppata ccu industrìi, acricortura, allivamentu.

L'acricortura è composta di granu (o granoturcu), pistacchiu, mandurri, uli e farina.

L'allivamentu è cuncintrata su buvinu, uvinu e suinu.




#Article 262: Santa Catarina (Caltanissetta) (114 words)


Santa Catarina è un cumuni di 6.084 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta. Stu paisi fu funnatu nni lu 1572 di Giuliu Grimaldi baruni di Risigaddu(forsi nomi anticu di lu paisi) n unuri di la santa, poi cu li spagnoli pigghiau la parola Villarmosa, ca nni la lingua spagnola (Villa hermosa) signìfica paisi beddu. L' abbitanti sunnu chiamati catrinari. Paisi natali di lu pitturi Guastaferro. Tra li zoni di principali ntiressi cci sunnu:

Pi quantu mmeci riguarda l'econumìa chista è suprattuttu agrìcula (furmintu, ulivi e mènnuli).
Inoltri lu paisi è canusciutu puru pi li raccami, lu chirchirinu e l'uncinettu ca la maggiurparti di li fìmmini si accùnnanu a fari ppi li doti di li figghi.




#Article 263: Villarba (364 words)


Villarba (o Villabba nta certi parrati siciliani) è un cumuni di 1.915 abbitanti dâ pruvincia di Caltanissetta.

Villarba isti un paisèddu mpruincia di Caltanissitta (l'àrabba Kalatanissah), 'ca situatu a lu cunfini di chidda Palirmitana ê vicinu mmidè a lu cunfini Giurgintanu. Lu paisi all'inizziu unn'èra àntru ca n fèudu d'urìggini àrabba di nùamu Mikiken (dialittalmènti Muccichiè o Miccichè). S'attruva n pindìu ê n facci a li Madunij ca s'innàuzanu di Pulizzi Ginirusa. A ddu tìampu s'agghicava a lu fèudu o di la trazzèra di Karsanube (Castrunòvu) ê Rakalsaca (Pètri caduti) ca pòrta vérsu l'alvèu di lu hjiumi Platani, nzina a Racalmincer (Regalmici), d'unni ppì la trazzèra di Yale (Alia) ppì Kassaru o Barunìa di Funtana Murata, nzina a lu fèudu di Rakalial, òj Rigaliali. Li nùavi strati sunu custruiti nta li basi di chiddi di l'antica Mikiken di lu 1175: di Villarba, pî fèudi di Turrumè, Tudia, Kibbò, Xirbi si ghiunciva ê puru òj si ghiunci a Kalatanissah, òj Caltanissitta. 
Li primi nzidiamènti abbitativi, o nn'àntri tèrmini, li primi casi, vèngunu custruiti di Giuanni Mili Bèrtulu nta ll'annu 1763, ntònzi havi urìggini assai nùavi. 

Camòra c'isti Eugenio Zoda cùamu Sinnacu.

N tirritòriu di Villarba si prudùciunu li lintìcchia ca nni portanu lu nomu dâ cità stissa (Lintìcchia di Villarba) e ca foru ricanusciuti di la Riggiuni Siciliana.

Lu paisi si furmà n sèguitu alla vinuta di divèrsi famigli di banni di li tri Pruinci di Caltanissitta, Palèrmu e Girgènti ca vìnniru pì travagliari lu turrènu. Già la parlata ntònzi nasci cùamu mista, na suttaspèci d'arriminata ntra li divèrsi parlati di la zòna, sèmpri ristannu pirò rilativamènti cchiù simili a lu Talianu. Havi ancòra assai nfuènzi di divèrsi parlati n sèguitu a lu finòminu ca purtà li Villalbisi duranti stu sèculu a imigrari, nun sulu ntra li divèrsi parti di l'Isula, ma cchiuttòstu jinnu a circari sùarti fòra di lu Statu: si pòpula di nùavu duranti la Stati ê li fésti paisani, d'unni si pùanu sèntiri annacati cchiù pripunniranti a nu dialèttu cchiuttòstu ca a nn'àntru.

Carattiristichi principali: 

Sicilianu muccichiddisi: ìa amavu, tu amastitu, iddru amà, nuautri amammu, vuautri amastivu, iddri amaru

Sicilianu muccichiddisi: murivu, muristitu, murì, murimmu, muristivu, muriru

Sicilianu muccichiddisi: amava, amavatu, amava




#Article 264: Centorbi (1603 words)


Centorbi è nu cumuni di 5.888 abbitanti dâ pruvincia di Enna. Lu paisi s'attrova supra na muntagna a furma di stidda e pari n'aceddu cu l'ali aperti si veni taliatu di l'àutu cu n'ariupranu. 

Si ci pò agghicari sulu câ machina o cû l'autubussu, jennucci dû latu di Catinanova, pigghiannu l'autustrata, o câ statali 121 dâ banna di Patennò, vinennu di Catania. Lu trenu lassa ntâ stazzioni di Catinanova, unni s'havi a pigghiari pi forza l'autobussu.

L'urìggini di Centorbi sunnu antichìssimi, comu mustranu li resti dê tombi di l'èbbica dô brunzu e affunnanu li sò radichi nzinu a chiossai di 4000 anni arreri, quannu l'ìsula era pupulata di li Sicani.
Tucididi e Pulibbiu n'arricurdanu la prisenza ntâ pinìsula taliana di genti, chiamata cû nomu di Ausoni, Enotri o Murgeti, ca arrisurtanu prisenti videmma n Sicilia. Li studiusi pinzanu ca nu sèculu primma dâ funnazioni di Roma, li Siculi, pòpulu d'uriggini prubbabbirmenti indu-aria ca migrò n Sicilia casi sicuru primma dû X seculu a.C., si sciggheru lu postu adattu n pusizzioni ca nun si putìa pigghiari mai câ forza e cci custruìu la citati.

La citati alleggiu si trasfurmò n citati greca e criscìu assai cu cuverni na vota a cumannu assulutu, ditti tirannìa, n'àutra vota dimucratichi.
Dintra a la secunna mitati dô IV seculu a.C., si sviluppò na mpurtanti pruduzzioni ciràmica di bedda arti cu nu granni assurtimentu di ficuri e coni dilicatamenti culurati. Ntô sèculu doppu la pruduzzioni criscìu di calitati e di liveddu; si pruducìanu vasi granni a tanti culuri mmiscati, cu gustu e maistrìa e cu dicurazzioni arripurtati. Ma fu ntô III sèculu a.C. lu mumentu dâ ricchìssima pruduzzioni di statuetti funiràri di terracotta, saputi sèntiri tanacrìni, accussì beddi e ccu tanti suggetti, comu eroi, dei e armali. Accussì fu ca Centorbi si varagnò lu titulu di Tanagra dâ Sicilia. Dui beddissimi asimplari s'attrovanu ntô Museu Pepuli di Tràpani. La mpurtanza dâ citati è addimustrata videmma dâ ricca pruduzzioni di muneti dô pirìudu.

Agghiri ô 404 a.C. Centorbi passò n manu dô tirannu Damoni alliatu di Diunisiu I di Sarausa; Ntô 368 pigghiò putiri Nicotemu e cuvirnò nzinu ô 339 a.C., annu nta lu quali lu sarausanu Tumoliuni lu costrincìu a scapparisinni. Vintisett'anni doppu la citati cascò n manu di ddu tintu reghi sarausanu di nomu Acatocli.

Ntô 263 a.C. li cunsuli rumani Marcu Valeriu Fraccu e Marcu Ottaciliu accuminzaru la verra cuntra a li Cartagginisi; Centorbi si suttamittìu spuntaniamenti e vinni addicchiarata citati lìbbira e ntonzi nun avìa òbbricu di pajari tassi , comu addichiara Ciciruni ntê sò Virrini. Nta stu pirìudu accuminzò nu grannìssimu sviluppu e addivintò una dê cchiù mpurtanti citati rumani dâ Sicilia. Sti cosi sunnu cunfirmati di li dichiarazzioni di Ciciruni ca la granni cantitati di vasillami e li maistusi resti munumintali. Ntirissanti assai è na scrizzioni n grecu dû II sèculu a.C. ca cunta di na missioni dipprumàtica centurbisi n Roma e anLanuviu e na parti dû trattatu cu Lanuviu, cu cui s'aggimillò pi li sò urìggini n cumuni.

Ntô 30 a.C. Sestu Pompeu la pigghiò d'assidiu e la distruggìu picchì idda era fideli a Uttavianu: iddu pirò la fici ricustruiri e dunò ê sò abbitanti la citadinanza rumana.
Centorbi di lu pirìudu mpiriali è chidda cà lassò li resti munumintali cchiù mpunenti. Granni resti munumintali, nu riccu cumpressu di scurturi, tanti scrizzioni: tutta na sèrii di elimenti mustranu li successi di na famigghia dô postu ca ntô II° sèculu addivintò mpurtantìssima e unu dê sò fu cunsuli, e figghiu di unu di lui sèchitu di lu mpiraturi Adrianu. La cchiù granni cantitati di resti si pirderu pi sempri a causa di la malavuluntati di chiddi ca cumannavanu n passatu e supratuttu pi li rubbarìi di tummi e matiriali prizziusi pi vinnìlli suttavancu a li cullizzionisti sdisunesti. Òi arrèstanu sulamenti: lu Tempiu di li Aucustali dô I-II sèculu ca s'affazzava, supramisu, supra na via chê culonni allatu, e dui tummi munumintali a turri, la  Duana, ca si vidi sulu dâ parti di supra e lu casteddu di Curradinu. A tramuntana dû paisi, n cuntrata e Vagni, na strata basulata purta nzinu ê resti di nu Nìnfeu, custruìtu àutu supra lu vadduni dû ciumi, di chistu arresta nu muru n mattuni cu cincu nicchi, resti di na gebbia e parti di l'acquiduttu. Àutri resti dô VIII sèculu a.C. nzinu ô Mediuevu, comu li stàtuli ca vènunu dû tempiu di l'Aucustali, ca s'arrifirìsciunu a lu mpiraturi e a li sò parenti, na testa di lu mpiraturi Adrianu, ca avìa a appartiniri a na statua di armenu 4 metri, dui urni funiràrii dâ famigghia di li Scribonii, terricotti di pruduzzioni lucali dô III ô I sèculu a.C.. ultra a tanti màschiri tiatrali.

Assai ntirissanti sunnu li muneti di etati rumana ripubbricana.

Quannu lu mperu rumanu accuminzò a pèrdiri la sò mpurtanza, la stissa sorti capitò videmma a Centorbi: agghiri ô Milli la citati vinni pigghiata d'assidiu di li Saracini ca ammazzaru 40 mònichi vasiliani dû cummentu di San Vasìliu. Appoi, câ trasuta dê Nurmanni, s'àppi nu pirìudu di paci e la citati arrisurgìu. Doppu, ntô piriudu svevu, ntô 1232, vinni distruggiuta pi manu di Fidiricu II, ca si purtò a l'abbitanti ntâ citati d'Austa; vinni n'àutra vota assirigghiata ntra lu 1267 e lu 1270, a li tempi di Curradinu di Svevia, pi manu di l'Angiuini ca pi sùbbitu, quannu la pigghiaru, scannàru a tutti l'abbitanti. Centorbi arristò accussì distruggiuta, scurdata e abbannunata nzinu a la mitati dô XVI sèculu.
Ntô 1408 pi nu forti tirrimotu e na granni eruzzioni di l'Etna si sdirrubbaru e s'abbruciaru tanti zoni ntornu a Catania e accussì na para di famigghi catanisi attruvaru rifuggiu a Centorbi, ntra li resti di la citati distruggiuta e si cci fìciru la casa sò.
Lu nomu di Centorbi, ci lu dunaru li Muncata di Dirnò , patruni dû latifunnu, ntô 1548 e sempri iddi custrujiru la Crèsia Matrici, ca pirò fu cumpritata sulu ntê primi di l'Ottucentu.
Ntô 1628 Centorbi avìa casi 800 testi. Ntô XVII sèculu la Sicilia passò sutta ô dumìniu di li Burboni ca, a pàrtiri dû 19 di aprili 1819, spartiru amministrativamenti la Sicilia n setti pruvinci: Palermu, Missina, Catania, Girgenti, Sarausa, Tràpani e Nissa.
Centorbi addivintò capulocu di circunnariu e cumannava supra a Regarbutu, Catinanova e Càcchici.
Quannu agghicò Garibardi n Sicilia, ntô 1860, li centurbisi curreru n massa comu vuluntari; na làpidi arricorda ca iddu àppi a chiamari Centorbi lu barcuni dâ Sicilia.

La citati àppi nu pirìudu bonu quannu accuminzò lu sfruttamentu dû tirritòriu chî pirreri di sùrfuru, ca òi sunnu abbannunati. La pupulazzioni agghicò a 15.000 abbitanti ammeri ô vinti, ma quannu calò la vìnnita e la spurtazzioni dû sùrfuru sicilianu, a ddi tempi lu primu dû munnu, accuminzò a scìnniri videmma la pupulazzioni nzinu ê cincumila d'òi.
Ntô 1926 lu Reghi furmò la pruvincia di Enna e Centorbi passò sutta d'idda cu tuttu lu sò circunnariu.

L'ùrtima distruzzioni dû paisi succidìu, cû sbarcu di l'alliati, ntô 1943, quannu ci furu bummardamenti a catina; lu 3 di austu di ss'annu, lu paisi vinni uccupatu di l'alliati e li tudischi si nn'àppiru a scappari di tutta la zona, dâ Chiana di Catania e dâ vaddi dô Simetu.

Centorbi s'attròva a 69 chilomitri di Enna; è lu cumuni cchiù a livanti dâ pruvincia. Arrista a volu d'aceddu 30 chilomitri di Catania e s'attròva a cavaddu di nu munti curiùsu câ fomma di na stidda a l'autizza di 733 metri; di sta pusizzioni si vidi nu lascu panurama e macari videmma lu ciancu a punènti di l'Etna.

Centorbi è cunfinanti cu li cumuni di Adranu, Biancavidda, Patennò, Bronti, Rannazzu, Castel di Judica tutti appartinenti a la Pruvincia di Catania, e cu Catinanova e Regarbutu ca fannu parti dâ Pruvincia di Enna.
Lu sò tirritoriu è granni pi la supirfici di 17.295 ettiri ntra li vaddi di li ciumi Ditàinu e Sarsu. Lu cunfini a vaddi purta a la mpurtanti autustrata Palermu-Catania.
Lu tirrenu è furmatu di rina, crita e rocci carcarii.

L'econumìa di la zona è agrìcula e casi tutta nta la zona di jusu nzinu a 400 metri; a munti accuminzanu l'àrvuri d'alivu e di mènnula. Lu restu dô tirritoriu è a siminativu e a pasculu.

N Centorbi cc'è videmma l'artiggianatu cu nnustri e putìi ciramichi ca pruduciunu copii casi pirfitti di l'antica ciramica centurbisi. La zona nnustriali s'attrova a 4 chilomitri jennu agghiri a la stazzioni di Mannaranu.

Lu tirritoriu havi ancora li resti di li mineri di sùrfuru ca furu n funzioni nzinu ô 1920 e alleggiu vinniru abbannunati cu la crisi dû sùrfuru sicilianu. Cci sù videmma cavi di sali. Li cincu surfari cchiù granni eranu chiddi di Muglia, Salina, Màmmura, Chieffu e Turricchia.
S'attruvanu videmma surgenti d'acqui minirali.

N Centorbi si cci pò agghicari di Catania e di Palermu cu l'autustrata A19 niscennu a Catinanova e di docu cu na strata pruvinciali. Si pò agghicari a Centorbi videmma pigghiannu la strata statali 121 di Catania, doppu passatu lu ponti dô Simetu, cu na strata cumunali e lu stissu vininnu di Castrujanni. Videmma cu la strata statali 192 si cci pò agghicari allatu a menzjornu, attraversu la Chiana di Catania di Muglia e di Catinanova.

La ferruvìa Catania-Palermu havi na stazzioni ditta Catinanova-Centorbi dunni s'attrova nu srivizziu di autobussi pi Centorbi. Dintra a lu tirritoriu cumunali, nzinu all'uttanta, cc'eranu àutri stazzioni ferruviari chiamati Mannaranu, Càcchici e Letu ca facìanu parti di la linia ferruviaria Motta-Rigarbutu dunni partìanu l'agrumi lucali ca criscìanu rasu a li ciumi Sarsu e Simetu. Òi la linia è chiusa e lu cummerciu si fa pi umma

Lu sinnicu 'carica è Micheli Galvagno (di la Lista Primavera Centuripina) a partiri dô primu giugnu 2015.




#Article 265: Regarbutu (104 words)


Regarbutu (o Regabbutu ntâ parrata lucali) è un cumuni di 7.743 abbitanti dâ pruvincia di Enna. Cci havi lu Lacu dô Puzziddu ca è nu beddu lacu fattu di na diga unni ci fannu macari lu sci nàuticu. A Regalbuto c'è a festa di san vitu ad agostu. Lu carnivali è unu dî cchiù beddi dâ pruvincia di Enna pi i so culura e pi so maschiri. 

Regarbutu aveva una stazzioni firruviaria e lu trenu ca n'ta n'ura purtava li passiggeri finu a Catania. Ma la linia vinni chiusa cu la scusa di una frana nta lu 1974 e abbandunata pi mancanza di nteressi.




#Article 266: Campufilici di Fitalia (218 words)


Campufilici di Fitalia è nu cumuni sicilianu dâ pruvincia di Palermu di picca menu di 600 abbitanti, ca s'attrova a 50 chilòmitri a suddesti di Palermu e a 700 m supra lu liveddu dû mari.

Fu funnata di lu Principi di Fitalia, Don Girolamu Giuseppi Settimu Naselli, frati di lu cchiù famusu Ruggeru Settimu, ùrtimu Prisidenti dû Regnu di Sicilia ntô 1848. Ntô 1812 lu Principi virennu ca cc'era nicissati di mettiri a fruttu lu fìudu granni 4000 sarmi di tirrenu accuminzò la custruzzioni dû novu paisi di Fitalia cchiù ncapu di chiddu vecchiu ca cc'era. Accussì arrivarunu genti dî paisi vicini e luntani ca ficiru na vera e propia òpira di populamentu. Li tirreni sunnu casi tutti a siminativu.
Ntâ muntagna vicinu allatu a Rocca Busambra, Pizzu Marabitu e Pizzu di Hasu, cci stava l'ùrtimu capurais mussulmanu di Sicilia, Mirabettu, cu sô figghia Mirabella.
Ntô 1282, la simana doppu lu Vespiru di Palermu, s'avia ammucciatu nti lu casteddu di Vicari lu viceré francisi, ma li siciliani ci dettiru battagghia ntô chianu di sutta.
Ntô 1519 a lu casteddu di la Margana li nubbili siciliani ficiru cunzigghiu pi mannari fora li spagnoli dâ Sicilia, a capu cc'era Giuvanni Sguarcialupo. La famigghia Settimu doppu ca muriu spartìu lu fìudu e fici la baronia di Carcilupu a mimuria di iddu.




#Article 267: Rubbertu lu Guiscardu (401 words)


Rubbertu d'Autavilla, dittu lu Guiscardu, zzoè lu furbu (Hauteville-la-Guichard, circa 1015 - Cefalonia, 17 di giugnettu 1085), lu sestu figghiu di Tancredi d'Autavilla, frati di Ruggeru I di Sicilia, fu duca nurmannu di Pugghia, Calabbria e Sicilia dû 1059 ô 1085.

Li frati cchiù granni d'Autavilla cumpareru n Italia miridiunali versu lu 1035 cu l'arrivata di Gugghiermu e Druguni. Comu l'àutri surdati di vintura nurmanni, fìciru parti nni vari sciarri tra li bizzantini e li longobbardi.

Ntô 1057 lu terzu frati, lu conti Unfredu morìu, lassannu li dui figghi minurenni Abbilardo e Ermannu sutta la tutela dâ muggheri Gaitelgrima di Salernu, già vìduva di Druguni. Forti dû successu ottinutu ntô campu di guerra a Civitati, Rubbertu richiamau p'iddu stissu la succissioni e si pigghiau lu tìtulu cumitali di Pugghia e Calabbria, ufficializzatu n sèquitu di nu trattatu, lu trattatu di Melfi firmanu cû papa Nicculò II ntô 1059. Cunfiscau li pusessi dû frati mortu, privannu li dui niputi dâ sò ligìttima riditati. Culligatu cû frati minuri Ruggeru s'abbijau â cunquista dî tirritori nun ancura suttamisi di Pugghia e Calabbria, mentri Riccardu, sò cugnatu n quantu maritau dâ soru Fresenda, si mpatrunìu dû Principatu di Capua.

La nvasioni dâ Sicilia accuminzau ntô 1061 câ presa di Missina, fatta cu facilitati chî forzi uniti di Rubbertu e Ruggeru. La cunquista dâ Sicilia si cuntinuassi pi n'àutri trent'anni, l'ùrtimu casteddu saracinu vinciutu sei anni doppu la morti di Rubbertu ntô 1085, lassannu Ruggeru lu cchiù forti dâ casata Autavilla.

Rubbertu avìa eccizziunali doti militari, ma nun si cuntintava di amministrari pirsunarmentui li tirritori cunquistati. Sò frati Ruggeru, ô cuntrariu, am anu a manu chi avanzava 'n Sicilia mittìa li basi di n'amministrazzioni nurmanna forti. Rubbertu, â fini dâ sò vita pruggittau di cunquistari Costantinòpuli, unni lu mpiraturi all'èbbica era dèbbuli a causa macari di l'attaccu dî turchi selgiuchidi. La figghia di Robbertu, mannata a Costantinòpuli pi maritarisi cô principi, e futuru mpiraturi fu vattiata cô nomu di Elena cô ritu ortudossu, e doppu nu certu tempu fu chiusa nti nu cunventu, nveci di divintari mpiratrici. Chista fu la scusa chi Robbertu circau pi 'nvadiri li tirritori bizzantini. La campagna militari, accumpagnatu di sò figghiu Ruggeru Borsa e di sò mugghèri Sichelgàita, cèlibbri puru idda pi l'arti militari, fu na catastrufi, puru a causa di na maladdìa chi si diffunnìu pê truppi e chi fu fatali ô stissu Rubbertu, chi murìu a Cefalònia ntô 1085.

 




#Article 268: Ruggeru II di Sicilia (870 words)


Ruggeru II (22 di dicèmmiru 1095 - 26 di frivaru, 1154), figghiu e succissuri di Ruggeru I di Sicilia dâ casa rignanti dâ famigghia Autavilla accuminzau a rignari ntô 1112. È lu sò vantu grannìssimu d'aviri unificatu ntra un regnu sanu tutti li cunquisti Nurmanni e d'aviri prisintatu a stu pòpulu un cuvernu scientìficu, pirsunalizzatu e cintralizzatu.

Quannu Gugliermu, duca di Pugghia, niputi di Rubertu lu Guiscardu, murìu senza figghi ntô giugnu dû 1127, Ruggeru riclamau tutti li pussidimenti Autavilla e lu duminiu di Capua. Addamentri l'unioni di Sicilia e Pugghia era cuntrariata dû Papa Onoriu II e dî Signuri lucali stissi.

A Capua (dicèmmiru 1127), lu Papa pridicava na santa cruciata contra Ruggeru, mittennu Rubertu II di Capua e Rainulfu III d'Alifi (cugnatu di Ruggeru) contra d'iddu. Nun di menu sta culliganza fallìu, e nta l'austu dû 1128 Onoriu a Beniventu numinau Ruggeru Duca di Pugghia. La risistenza dî baruni fu sustinuta di Nàpuli, Bari, Salernu ed àutri citati chi avìanu l'obbiettivu dî libbirtati cìvichi. 

A sittèmmiru dû 1129 Ruggeru fu pubbricamenti ricanusciutu comu duca di Nàpuli, Bari, Capua e l'àutri. Iddu accuminzau sùbbutu sùbbutu a custrìnciri l'òrdini ntê pussessi Autavilla, unni lu putiri dû duca era lu cchiù dèbbuli. 

P'aggiuntari nzèmmula tutti sti stati, lu tìtulu riali parìa essinziali e la morti di Onoriu ntô frivaru dû 1130, sequita di na duppia nòmina (Papa e Antipapa) c'abbinni ntô mumentu dicisivu. Nna l'elizzioni dû novu Puntìficu sbuttau na sipirazzioni tra Papa Nnuccenzu II, elettu cû sustegnu dî Frangipani e Papa Anacletu II sustinutu dî Pierliuni. Ntâ cunfusioni chi cci siquìu Nnuccenzu, fu custrinciutu a rifuggiàrisi in Francia, arristau a Roma mmeci Anacletu II chi ntantu avìa bisognu di maggiuri appruvazzioni. Ruggeru lu cci  desi e lu prezzu fu la curuna: lu 27 di sittèmmiru dû 1130 na Bulla d'Anacletu fici Ruggeru Re di Sicilia. La ncurunazzioni abbinni 'n Palermu lu 25 di dicèmmiru dû 1130.

Pi cunsiquenza Ruggeru cummuttau pi deci anni contra Bernardu di Chiaravalli, campiuni di Nnuccenzu contra Anacletu e lu sò Re menzu pavanu. Cu iddi si junceru Luiggi VI di Francia, Arricu I di Ngriterra e lu Mpiraturi Lutariu II, Imperaturi Rumanu Sacru. Ntô frattempu lu Sud Italia s'arribbillaru. Li ribbelli batteru lu Re a Nocira lu 24 di giugnettu dû 1132. Ma ntô giugnettu dû 1134 lu sô asèrcitu custrincìu Rainulfu, Sergiu IV di Napoli e l'àutri ribbelli, a rassignàrisi, mentri Rubertu fu espulsu di Capua. Cuntempuraniamenti l'aspittatu attaccu di Lutariu contra Ruggeru avìa guadagnatu lu sustegnu di Pisa, Gènuva e du Mperu Bizantinu, ognunu lu quali si scantau di l'aumintanti putenza dû regnu Nurmannu.

Ntô frivaru dû 1137 Lutariu accuminzau a spustàrisi versu lu Sud e fu junciutu di Rainulfo e dî ribbelli. A giugnu Bari vinni circunnata di surdati. A San Sevirinu, doppu na campagna vitturiosa, iddu e lu Papa numinaru nzèmmula a Rainulfu duca di Pugghia (austu 1137), e poi lu Mpiraturi riturnau in Girmania. Ruggeru, libbirati dû pirìculu, ripigghiau tirrenu, fici saccu a Capua e custrincìu Sergiu IV ad accittàrilu comu Signuri di Nàpuli. 
A Rignanu Gargànicu Rainulfu di novu scunfissi lu Re, ma nta l'aprili dû 1139 murìu e Ruggeru suttamisi l'ùrtimi ribbelli. 

Doppu la morti d'Anacletu (jinnaru 1138) Ruggeri vosi aviri la cunferma dû tìtulu di Nnuccenzu. Lu Papa, doppu di aviri scumunicatu Ruggeru (8 di giugnettu), attaccau lu regno cûn asèrcitu grannìssimu, si capita ntra n'astuta mbuscata a Gallucciu (22 di giugnettu dû 1139). 
Doppu la vitturia dû Re, lu Papa lu nvestìu dû tìtulu di Re di Sicilia, dû ducatu di Pugghia e dû principatu di Capua (Rex Siciliae ducatus Apuliae et principatus Capuae). Li frunteri dû Regnu foru â fini cunfirmati cu na armistizzia cû Papa nta l'uttùviru 1144. Sti terri custitueru pî succissivi setti sèculi un regnu unitariu; Ruggeru addivintau unu dî cchiù putenti Re d'Europa. A Palermu Ruggeru attirau ntornu a iddu li megghiu òmini d'ogni razza, comu lu cèlibbri geògrafu Arabbu Al Idrisi (o Edrisi) e lu stòricu Nilus Doxopatrius. 
Lu Re arricugghìu tutti li struiti e dotti e mantinìu ntô regnu na cumpreta tulliranza pi tutti li credi, razzi e lingui. Iddu fu sirvutu d'òmini d'ogni naziunalità comu lu ngrisi Thomas Brun ntâ Curia, lu rinnigatu mussulmanu Christodulus ntâ flotta, e Giorgiu di Antiochia chi ntô 1132 fu fattu amiratus amiratorum (di fattu lu primu Visir).

Cu Ruggeru la Sicilia riturnau a èssiri la putenza duminanti dû Meditirraneu. Na putenti flotta vinni custruita sutta diversi ammiragghî, o emiri ntra li quali lu principali fu Giorgiu d'Antiochia, na vota ô sirvizziu dû prìncipi mussulmanu di El Mehdia. Fici sparti na seria di cunquisti longu la costa africana (1135 - 1153) chi jeru di Trìpuli a Capu Bonu.

La Sicunna Santa Cruciata (1147 - 48) offrìu a Ruggeru l'oppurtunitati di ripigghiari li prucetti di Rubertu lu Guiscardu contra ô Mperu Bizantinu. Giorgiu fu mannatu a Corintu â fini dû  1147 e cci spidìu un asèrcitu chi cci fici saccu a Tebi. Ntô giugnu 1149 l'ammiragghiu cumparisci davanti a 
Costantinopuli e sfidau lu Mpiraturi bizantinu cu frecci addumati contra li finestri dû palazzu. 
Ntantu l'attaccu ô Mperu nun appi risurtati di longa durata. Lu Re murìu 'n Palermu lu 26 di frivaru dû 1154, e lu sò succissuri fu lu quartu dî figghî Gugghiermu.




#Article 269: Mihai Eminescu (132 words)


Mihai Eminescu canusciutu puru comu Mihail Eminovici (15 di jinnaru 1850 - 15 di giugnu 1889), facirmenti lu pueta cchiù ricanusciutu dâ Rumanìa. Òpiri celibbri cumprenninu Luceafărul (Stidda agghiurnata), Mai am un singur dor (Mi vogghiu sulu na cosa), e li cincu Scrisori (Littri).

Eminescu facìa parti ntâ Junimea sucietati littiraria, fu nu sociu dû partitu cunsirbativu dâ Rumania, e facìa giurnalista cu Timpul di Bucaresté e sciviu puru su u Curriere di Iassi.

Nicolae Iorga, lu storicu rumanenu, si cunziddira Eminescu lu patroni dâ lingua rumena. Veni cilibbratu comu lu cchiù granni pueta.

La sò puisia cumprenni assai temi e vuci: la natura, l'amuri e l'argumenti suciali. La sò vita giuvinali, senza mpegni, veni ricurdata cchiù doppu cu nustalgia.

L'opiri d'Eminescu sunnu traduciuti pi 60 lingui.

Li soi puemi cchiù mpurtanti:




#Article 270: Belmunti Minzagnu (149 words)


Lu paisi di Belmunti Minzagnu (o Lu Minzagnu; talianu: Belmonte Mezzagno) s'attrova a 13 chilomitri di Palermu e a 364 metri supra lu liveddu dû mari. Li principali pruduzzioni agriculi sunnu: ciriali, alivi, frutta e racina pi mustu. Lu sitturi artiggianali vanta n'antica tradizzioni ntâ pruduzzioni di strumenti musicali. 

Lu nomu di la citati, ntô principiu, era sulu Minzagnu (Mezzagno), ca significa misu a menza autizza; a accuminzari dû 1776 si trasfurmò n Belmunti, picchì era fìudu dî Ventimiglia, prìncipi di Belmunti. Sulu doppu lu 1864 a Belmunti si ci juncìu Minzagnu.

Nta lu 1776 Giuseppe Ventimiglia fici custruiri la Matrici, unni si cunzirvanu li dui tili di Pietru Novelli cu li figuri di S.Rusulìa e dâ Sacra Famigghia. Àutri munumenta ntirissanti sunnu la Cresia di l'Armi Santi e li resti dû Palazzu Barunali.

L'abbitanti sunnu chiamati minzagnoti (o a li voti mizzagnoti) n sicilianu e mezzagnoti n italianu.




#Article 271: Stèfanu Protunutaru (229 words)


Stèfanu Protunutaru (in talianu Stefano Protonotaro) di Missina (pari ca nascìu a Missina), nnuminatu ntôn ducumentu dû 1261, fu nu scritturi appartinenti â Scola siciliana idintificàbbili cu nu Stefanu di Missina ca traducìu dû grecu n latinu e didicau dui trattati àrabbi di astronumìa a Manfredi, figghiu di Federicu II.

Di tutti li cumpunimenti appartinenti â Scola Siciliana chiddu di Protonotaro è l'ùnicu a èssirini pirvinutu nteramenti n lingua siciliana dû mumentu ca li rimi dâ scola, a càusa dâ granni diffusioni c'àppiru ntô restu dâ pinìsula, n'hannu junti 'n còdici tuscani e pirtantu trascritti n lingua tuscanizzata.

La canzuna di Protonotaro n'havi juntu attraversu nu filòlugu di lu Cincucentu, Giovanni Maria Barbieri, ca la cupiau d'un còdici ca jìu n sècutu pirdutu.

La canzuna pirvinuta è pirtantu un rarìssimu asempiu di sicilianu illustri, zoè dû linguaggiu ca li siquaci culti di Federicu elabburaru attraversu lu raffinamentu dâ lingua parrata e cumuni, rinnennu cchiù riulari certi formi e ntruducennu lu lèssicu tècnicu dâ puisìa d'amuri pruvinzali:

Pir meu cori alligrari:

Accadi d'accussì ca quasi tuttu chiddu ca canuscemu dâ pruduzzioni siciliana antica si prisenta sutta na forma diversa di chidda d'accussì carattirìstica dâ canzuna Pir meu cori alligrari.

Di Protonotaro arrèstanu tri canzuni; una di chisti, Pir meu cori alligrari, havi na granni mpurtanza pirchì arrivau nzinu a li nostri jorna nta la forma urigginali, scritta 'n sicilianu anticu.




#Article 272: Citati dû Vaticanu (162 words)


Lu statu di la Citati dû Vaticanu (latinu: Status Civitatis Vaticanae; talianu: Stato della Città del Vaticano) è nu statu europeu di 0,44 chilòmitri quatrati - lu cchiù nicu di tuttu lu munnu - chi òccupa un tirritoriu dintra la cità di Roma, unni s'attrova la basìlica di San Petru. La pupulazzioni è di 605 abbitanti.

Lu Capu di Statu è lu Papa dâ Chiesa Cattòlica Rumana, aora Papa Franciscu.

Lu vaticanu disponi puru di n'esercitu, li Guardi Svizziri, chi si cumponi di circa 110 surdati.

La Citati Statu dû Vaticanu vinni ricanusciuta ufficiarmenti dû Cuvernu Talianu l'11 di frivaru dû 1929 ppi menzu dâ firma di li Patti Lateranensi tra Papa Piu XI e Benitu Mussolini, lo duce di lu Regnu d'Italia, pi fa fari paci a la Chiesa Cattòlica Rumana cu lu statu talianu. A ruttura tra sti du istituziona avviniu ntô 1870 ca Breccia ri Porta Pia, ca puittò a la annissioni di lu Statu Puntifiuciu ô Regnu d'Italia.




#Article 273: Vicenzu Bellini (201 words)


Vicenzu Bellini è un cumpusituri sicilianu natu a Catania lu 3 di nuvèmmiru 1801 e mortu a Puteaux lu 23 di sittèmmiru 1835, c'avìa sulu 34 anni.

È l'auturi di l'òpira cèlibbri Norma. 

Vicenzu si truvava a Pariggi, sunava ntê salotti boni dâ cità francisi, discurrìa di mùsica, e un jornu si truvò a parrari cu nu so amicu francisi Alexandre Dumas, chiddu chi scrissi Li tri muschitteri, Lu conti di munticristu e àutri storî. Alexandre nun stava bonu di saluti e cci dissi a Vicenzu chi stava pi partiri pi l'Italia. Allura Vicenzu cci detti un cunzigghiu, quannu si truvava a passari p'un paisi dâ Sicilia, chi si chiamava Bauso, oi Villafranca Tirrena, s'avìa a firmari e dumannari ê cristiani chi ncuntrava ca cci cuntàvanu la storia di Pasquali Brunu e di du iaggi mpicciati ô muru dû casteddu: una vacanti e l'àutra cu na testa tagghiata. Lu scritturi quannu turnau dâ Sicilia supra sta storia chi sintìu scrissi nu rumanzu sanu ntô 1838, e lu tìtulu chi cci detti fu appuntu Pascal Brunò e ntâ primessa di stu libbru cuntò ca fu propiu Vicenzu chi l'ispirò e lu cunzigghiò.

Vicenzu Bellini è raffiguratu supr'ê bancunoti di 5.000 (cincumila) Liri.




#Article 274: Granita (137 words)


La granita siciliana o simplicimenti a granita, comu li gilati, è n'alimentu rufriscanti. Ntâ sò ricetta basi si 
cumponi di acqua, zùccaru e lumìa, ma altirnativamenti la lumìa pò essiri scanciata cu mènnuli a puzzuddi (la cusiddetta minnulata), café, o autri issenzî. 

La priparazzioni dâ granita dumanna tanticchia di cura, pirchì la cunsistenza crimusa dâ granita si pruduci rumuniannu cuntinuamenti la cumposizzioni di basi, nzinu a quannu perdi la sò cunsistenza
lìquida pi aduttari na cunsistenza granulusa.

Si servi nta nu biccheri di vitru trasparenti, e s'accumpagna beni cu na briosci. In Sicilia la granita câ briosci è spissu apprizzata comu eccillenti culazzioni.

La ricetta: ogni 3 biccheri d'acqua unu di zùccaru, quadiari a focu lentu. lassatila rifriddari e mittiti un bicchieri di zucu di limoni e doppu mèttiri nta ghiacciaja nte biccheri di catta pi jornu.




#Article 275: Orléans (251 words)


Orléans è un cumuni francisi situatu nnû dipartimentu dû Loiret e ntâ Région Centre (la Riggiuni Centru). Li sô abbitanti si chiàmanu orleanisi ('n lingua francisi: orléanais).

Cenabum fu na citati gàllica conquistata di Cèsari ntô 52 a.C. e ricustruiuta â rumana. Lu mpiraturi Aurelianu rifunnàu a citati e lu sò nomu è na deformazzioni dû nomu di chistu mpiraturi.

Ntâ l'èbbica merovincia Orléans fu capitali dû regnu.

Ntâ l'èbbica capitincia, Orléans fu capitali di na contea e doppu dûn ducatu dî Valois-Orléans. La famigghia dî Valois-Orléans accedi ô tronu di Francia cu Luiggi XII e Franciscu I.

Ntô 1108, Luiggi VI lu Grossu, ricevi lu sacru ntâ cattidrali di Orléans di l'arcivescovu di Sens. E' unu dî rari sacri capezziani chi nun si fa a Reims.

Ntô 1429, li ngrisi occuparu a citati di Orléans. Giovanna d'Arcu, suprannuminata a Pulzella di Orléans, la libbiràu l'8 di maiu e accussì ci sunnu li Festi juvanniche (Fêtes Johanniques).

Dû 13 di dicèmmiru 1560 ô 31 di jinnaru 1561, ci foru li Stati Ginirali.

Orléans s'attrova supra lu ciumi Loira (la Loire) e nni l'anni '70 si criau lu quarteri Orléans la Source, na dicina di chilòmitri a sud dâ citati.

Dâ fini dû 2000 Orléans havi la sò prima linia di tramvìa (le Tram).

La citati fu bummardata assai duranti la Secunna Guerra Munniali.

e tanti àutri palazzi privati e li jardini pùbbrici

Lu Meli, lu Cotignac d'Orléans (carameli a basi di cutugnu) e lAcitu

A citati di Orléans è gimillata cu:




#Article 276: Urbinu (158 words)


Urbinu (n talianu: Urbino) è na citati di 15.128 abbitanti (li urbinati) ntâ pruvincia di Pesaru e Urbinu. E' scriuta ô Patrimoniu Munniali di l'UNESCO.

Nzemmula cu Pesaru è capuluogu dâ Pruvincia di Pesaru e Urbinu e dâ riggiuni Marchi.

Sedi di n'Universitati mpurtanti, havi un centru storicu circunnatu di mura àuti.

Canusciutu e visitatu assai è lu sô Palazzu Ducali, caratteristicu ppî turicceddi (i torricini) chi lu circunnanu. Dintra s'attrova a Galleria Nazziunali dî Marchi cu quatri famosi comu La Flagellazione di Tizzianu, La Santa Caterina d'Alessandria di Raffaello e La Città Ideale.
Ci sunnu macari a Cresia di San Duminicu, a Cresia di San Franciscu, a Casa di Raffaello e a Furtizza Albornoz

A Urbinu nasciru lu pitturi Raffaellu Sanziu, Papa Climenti XI e lu scritturi Giuvanni Pascoli.
 
Lu primu di juniu è a festa di San Crescentinu, u Patronu dâ citati.

Nnô 2006, c'è u Quintu cintinaru dâ criazziuni di l'Universitati di Urbinu Carlo Bo.




#Article 277: Canberra (176 words)


Canberra è la capitali di l'Australia. S'attrova ntra l'Australian Capital Territory, o lu tirritoriu dâ capitali australiana. Stu tirritoriu nun è nu statu 'n tèrmini pulìtichi, ma na riggiuni spiciali, criata sulamenti pi stabbiliri la nova capitali d'Australia, quannu vinni fidirata ntô 1901.

Canberra havi na pupulazzioni di 323,700.

Canberra è na citati chi era cumpritamenti prucittata di Walter Burley Griffin, unu dî megghi archittetti miricani dû sèculu XX. Lu centru cittadinu è custriuitu supra dui assi pirpinniculari: un assi d'acqua rapprisintatu dû lacu Burley Griffin e n'assi chi di l'edificiu dû parramentu supra Capital Hill si movi a nord-est versu lu munumentu mimuriali di guerra situatu â basa di Munti Ainslie. L'aria nota comu lu triàngulu parramintari, difinuta ntô prucettu di Burley Griffin, è chidda cumpresa tra li vèrtici di Capital Hill (cû parramentu), City Hill (cû municipiu) e Russell Hill (cû ministeru dâ difesa), culligati di Commonwealth Avenue, Constitution Avenue e Kings Avenue.

Li banni urbani di Canberra sunnu divisi pi setti riparti. P'òrdini crunulòggicu, sunnu:

Canberra òspita ssi squatri e assuciazzioni spurtivi nazziunali:




#Article 278: Alicudi (146 words)


L'isula di Alicudi o Alicuri è n'isula di 5,2 kmsup2;, facennu parti di l'Isuli Eolii. Amministrativamenti fa parti dû cumuni di Lipari, (ME), cuurdinati geografichi 38°32'N 14°24'E). Anticamenti vinni canusciuta comu Ericusa (ricca di erica).

L'abbitanti sunnu chiamati alicudari (o alicurari, arcudari) 'n sicilianu e alicudini 'n talianu.

L'isula dAlicudi o Alicuri è la cchiù occidintali di l'archipilagu ed è situata a circa 34 migghia marini a l'ovest di Lipari. È duminata dû munti Filo dell'Arpa, un vurcanu guastu autu 675 m. L'unicu centru di l'isula è chiamata puru Alicudi c'havi circa 100 abbitanti.

Li principali prudotti di l'isula sunnu l'alivi, li racini ed li chiàppiri. Lu turismu è n'area mpurtanti di l'econumia di l'isula, anzi siddu è ntôn liveddu nicu a riguardu d'autri isuli meditirranei.

L'Isula d'Alicudi è culligata â Lipari cûn sirvizziu marittimu (aliscafu) d'Alicudi a Lipari via Filicudi, Rinella e Santa Marina Salina.




#Article 279: Ismâ`îl al-Mansûr Bi-Nasrillah (199 words)


Ismâ`îl al-Mansûr (lingua àrabba: المنصور‏ ‏إسماعيل al-mansur isma`il) nascìu ntô 915. Succidìu a lu sò patri Muhammad al-Qa'im Bi-Amrillah comu califfu fatimita ntô 946. Murìu ntô 953.

Lu putiri fatimita s'attruvava nta na situazzioni assai pricaria a la morti di al-Qâ'im. La ribbillioni khargita guidata da Abû Yazid s'avìa firmata sutta li mura di al-Mahdiya ntô 945. Quarchi jornu poi d'aviri pigghiatu lu putiri, al-Mansûr cummatti nta Kairouan na battagghia dicisiva, ca abbinni sutta li mura dâ cità lu 15 di austu dû 946. È poi di sta vittoria ca lu califfu pigghia lu nomu di al-Mansûr (àrabbu: منصور mansūr, vincituri).

Al-Mansûr ristabbilisci l'òrdini ntô regnu e custruisci la porta di Al-Mansuriya (947) (Tunisia). Iddu fa di Kairouan la capitali. L'emiri di Còrduva avìanu prufittatu dâ rivota di Abû Yazid p'annettirisi tutta la banna ovest dû Maghreb nzinu à Algeri. Li Bizzantini pruvanu à annettirisi la Sicilia, ma lu cuvirnaturi fatimita arriniscìu à rispincìrilli e puru a mèttiri pedi ntâ Calabbria unni fici custruiri na muschea. Fu iddu chi rinfurzau lu putiri n Sicilia, mittennu ntô 948 ô cuvernu di l'isula la dinastia kalbita, chi appoi quannu li fatimiti si nni erru ô Cairu criaru nu statu kalbita nnipinnenti. 




#Article 280: Kairouan (196 words)


Kairouan (na lingua araba : القيروان  Al-Qayrawn) è na città dâ Tunisia centru-sittintriunali (2003 : 150.000 abbitanti).

Kairouan fu funnata di l'arabi ntô 670 comu avampostu a li tempi dâ cunquista di l'Africa dû Nord. Addiventa la capitali di l'Africa (Ifriqiya pi arabu) suttu l'Aghlabidi. Pâ sò pusizziuni luntanu dû mari la città veni prutetta di l'assalti marittimi. La capitali vinni spustata a al-Mahdia dî primi califfi fatimiti. Kairouan torna a esseri la capitali ntô 947 pì vuluntà dû califfu fatimida Ismail al-Mansur.

Resta la capitali dû califfatu nzinu ô 969, quannu lu califfu al-Muizz din-Allah ncarica lu Qaid (ginirali) sicilianu Jawhar al-Siqilli di conquistari l'Egittu e la Siria e funnari la nova capitali: al-Qahirah (il Cairu) in Egittu.

Kairouan è na cità santa di l'islam, la quarta doppu La Mecca, Midina e Gerusalemmi. La tradizzioni dispensa dû pillegrinaggiu a La Mecca lu cridenti ca fa sitti pelligrinaggi a Kairouan. La granni moschea havi stata custruita da Sidi Uqba è lu cchiù anticu e lu cchiù pristiggiusu monumentu islamicu dâ Tunisia.

Kairouan è città Patŗimoniu mundiali di l'UNESCO. Nâ Tunisia veni puru canusciuta pi la sò arti pasticcera, ntô particulari di li Zlebia e li Makrudh.




#Article 281: Jawhar al-Siqilli (683 words)


Jawhar al-Siqilli (Sicilia, circa 911 - Lu Cairu, 28 di jinnaru 992) Giafar lu Sicilianu, fu nu ginirali sicilianu, ca criau lu cchiù granni mperu islàmicu fatimita (sciita) dâ storia, cunquistannu tuttu lu Nord-Africa (u Maghreb), l'Egittu e a Siria. Iddu funnau puru la città di al-Qahirah (lu Cairu) e la granni moschea di al-Azhar, la cchiù antica università dû munnu.

A voti al-Siqilli ha statu scrittu as-Siqilli, as-Saqali o as-Saqalli ni diffirenti trascrizziuni. Puru la Sicilia ha stata chiamata Saqalyah o Siqilyah 'n diffirenti èpichi e dialetti àrabbi. As-Siqilli signìfica «lu Sicilianu» e accussì è canusciutu ntra tuttu lu munnu islàmicu dû Maroccu nzinu a l'Indunesia: sò nomu era Abul al-Husain Jawhar ibn-Abdullah.

Giafar lu Sicilianu ha statu nzinu ô Saladinu lu cchiù granni eroi di tuttu l'Islam. Ancora oi è lu cchiù granni dî l'eroi sciiti e ntû particulari di l'ismaeliti.

Giafar nascíu e campau 'n Sicilia e li sò patri èranu siciliani, ma nun si canusciunu ducumenti unni si dici n'quali città e cu foru li sò cantannavi. La raggiuni è ca iddu era liatu a n'gruppu di Mowlas (nun-àrabbi) siciliani c'avìanu statu purtati n'schiavitù dâ Jazeera (al-Jazeera signìfica «l'ìsula» ‘n àrabbu) di Sicilia â città santa di Kairouan (Tunisia), capitali dû califfatu fatimita n'Africa nord-occidintali. Sò patri Abdullah (ibn-Abdullah significa figghiu di Abdullah) s'avìa cunvirtutu a l'Islam già nnâ Sicilia, ma li sò nannavi èranu cristiani ortodossi e ô tempu nun era custumi n'Africa tracciari l'orìggini di chiddi ca nun avìanu nomi àrabbi o musulmani.

Giafar addivinni attinnenti dû califfu al-Mansur e ntû 952 vinni sùbbutu libbiratu di lu novu califfu al-Mui'zz ca lu midìsimu annu avìa succidutu a al-Mansur e iddu immantinenti lu nòmmina Katib (secretariu di Statu). Nt'al-annu 959 addivinni cchiuassai mpurtanti: veni a èssiri numminatu puru Vizir e cumannanti n'capu di l'armata fatimita. Chidd'annu Jawhar accumincia e cunchiudi la cunquista di nummurusi pruvincî dû Maghrib (Taharat, Fas, Sijilmasa), nzinu a l'Ocèanu Atlànticu. Ddà stapi e accuverna lu paisi pì quacchi annu.

Ntû fivraru dû 969 Jawhar era già cèlibbri e cunzidiratu insustituìbbili di lu califfu al-Mui'zz, ca pinzava ca nuddu àutru putissi arrinèsciri a cunquistari l'Eggittu, ma iddu s'ammarau e picca spiranzi appi pâ sò vita. Si nun avissi cchiù campatu nuddu àutru avissi pigghiatu lu sò postu: lu califfu avissi rinunziatu a la cunquista. 

Jawhar si salvau e quannu ca fu di novu forti, ntâ primavera, accuminciau la cunquista di l'Eggittu. Rapidamenti cunquistau la città di Alessandria. Ddà fici n'modu ca li surdati nun facìssiru danni ni massacri e ditti puru premi e onuri a issi pì dissuadìrili dû pigghiari buttini di guerra. Cu stu viàticu di granni putenza e benuvulenza itti versu la città di Al-Fustat, ca sùbbutu s'arresi. Jawhar accittau tutti li tèrmini dû trattatu di resa e firmau nu magnànimu trattatu di paci, garantennu la vita e li proprietà di tutti, quinni addivinìu cuvernaturi di l'Eggittu.

Lu sò cuvernu veni cunzidiratu assai ntilligenti, binèficu e tulliranti, picchì fici nèsciri l'Eggittu di na longa caristìa, na granni puvirtà e iper-inflazziuni dî prezzi, vinsi la criminalità e pirmittìu a tutti libbirtà di riliggiuni. Lu midìsimu jornu dâ cunquista, lu 6 di giugnu 969, iddu tracciau lu disignu e accuminciau la custruzziuni di al-Qahirah (u-Cairu) e dû Qasral (lu casteddu dâ città).

Ntû 970 accuminzau la custruzziuni dâ granni moschea di al-Azhar, e ntû 22 giugnu dû 972 la moschea fu cunsacrata e graputa ô cultu. 

Ntû 970 avìa anviatu lu sò esèrcitu na Siria e avìa subbutu cunquistatu lu paisi, ma la situazziuni canciau quannu li Karmati aiutaru li Siriani. Ntû 972 li Siriani e la coalizziuni dî Karmati attacaru l'Eggittu ma Jawhar, pigghiannu lu cumannu dû sò esèrcitu, li scunfissi tutti. La Siria accussì vinni sùbbutu ricunquistata 'n maniera definitiva.

Jawhar veni sempri arricurdatu comu nu granni Katib, nu pulìticu ntilligenti e nu granni amministraturi. Dipartì di stu munnu ô Cairu lu 28 di jinnaru dû 992 quannu avìa cchiù di na quattruvintina d'anni (forsi 82). Si dici ca à ddu tempu nun ci fussi nuddu puita ca nun avissi scrittu dî versi pì chiànciri la sò pèrdita e laudari la sò libbiralità. 




#Article 282: Fatimidi (354 words)


Li Fatimiti sunnu na dinastìa d'àrabi sciiti ca, battennu li aglabiti stabbileru la loru autorità ntâ l'Africa dû nord e la Sicilia ntra lu 909 e lu 1171 e funnaru nu califfatu dissidenti di l'Abbassidi di Bagdad.
Lu funnaturi Ubayd Allah al-Mahdi era nu sciita dâ setta di l'Ismaeliti vinuti dâ Siria ca si pritinnìanu discinnenti dû prufeta Maumettu pì menzu di sò figghia Fâtima az-Zahra, e sò jènniru Alî ibn Abû Talib, lu quartu califfu di l'Abbassidi. Lu sò nomu signìfica «guidatu di Diu».

Iddu s'abbirsa à Kairouan, città santa dâ Tunisia, unni s'allèa cu nummurusi ntra li Berberi ca sunnu dâ sò parti e accussì stinni la sò auturità supra na gran parti dû Maghreb, dû Maroccu â Libbia. Arrinesci tantu putenti di sfidari l'autoritati dû califfu di Bagdad e s'appruclama califfu iddu stissu ntâ lu 909. Stu fattu pì contru spinci l'emiri di Còrdova ntô 929 a stabbiliri nu califfatu dissidenti Ommayada (sunnita) ntâ Spagna.

Li fatimiti cu lu granni Qaid Jawhar al-Siqilli (Jawhar lu sicilianu) cunquistaru tuttu lu Maghreb (960) e ntû 969 l'Egittu, unni funnaru, appressu la città di al-Fustat la nova capitali imperiali, ca chiamaru al-Qahirah (Lu Cairu), ca signìfica «la triunfanti», e la Siria (972). Poi cuntinuaru a stènniri li loru cunquisti nzinu â Calabbria (982). Na lu màssimu dâ loru stinziuni cumprinnèvanu puru la Palistina, la banna du mari Russu, lu Yemen e lu Hejaz. Li cummercî marìttimi si stinnèvanu ntra lu Meditirraniu e l'Ocèanu Indianu, chiddi via terra arrivàvinu nzinu l'Africa sub-sahariana (Mali, Mauritania).

A diffirenza di l'autri autorità mussulmani, li fatimiti amittèvinu ntâ loru amministrazziuni, nun pì critèri d'appartinenza tribbali, ètnichi o riliggiusi, ma principalmenti pì méritu e cumpitenza. Li membri di l'àutri fidi di l'Islam vinìanu ammissi ai cchiù àuti funziuni, e sta tulliranza era stinnuta a l'ebbrei e a li cristiani ca èranu capaci. 

L'imperu cuntinuau a pruspirari nzinu a lu califfu Al-Hâkim (996-1021). A partiri dû 1060; lu tirritoriu dî fatimiti s'arriduci nzinu a lu sulu Egittu. Quannu murìu l'ùrtimu califfu fatimita, ntû 1171, lu Saladinu l'annetti a lu califfatu abbassidi di Bagdad, facennu divintari l'Islam sunnita la sula riliggiuni.

 (ngrisi)




#Article 283: Lingui siciliani prima dî nurmanni (694 words)


Lu sicilianu di basi latina nun è la sula lingua stòrica dû pòpulu sicilianu e nzinu â cunquista nurmanna nun havi statu mai mancu la cchiù parrata. Prima dâ cunquista nurmanna dâ Sicilia, lu pòpulu sicilianu parrava ntâ maggiuranza lu Siqilli (prun. sichilli), nu dialettu àrabu-sicilianu ca appoi dû sèculu XVI ntâ Sicilia nun asisti cchiù. Oggi na furma asisti sulu nni l'ìsula di Malta, e lu gricanicu, (dialettu grecu) ca oggi asisti sulu ntô Salentu e ntô sud dâ Calabbria. Lu sicilianu Rumanzu era na lingua ca asisteva ntâ Calabbria e nna l'Italia miridiunali: li Nurmanni lu purtaru ntâ Sicilia, unni pirò vinìa parratu assai dî littirati e dî novi culoni taliani, ma picca dî siciliani.

Li nurmanni nun custrìnceru li siciliani a parrari sta lingua taliana, ma lassaru la libbirtà di cuntinuari a parrari siqilli, arabbu, gricanicu, e ebraicu. Fôru poi li Svevi cu Fidiricu II a criari la scola siciliana dâ lingua taliana cu allittirati taliani comu Giacomino Pugliese (Pugghisi), Odo delle Colonne (Rumanu), Rinaldo d'Aquino (Aquilanu) e siciliani comu Giacomo da Lentini e Cielo d'Alcamo. Puru li Svevi lassaru libbirtà di lingui ê siciliani.

Sta libbirtà linguistica cuntinuau nzinu a l'Angioini (guelfi) ca mmeci pruibberu tutti li lingui siciliani e fìciru dû sicilianu (di basi latina) la sula lingua cunzintuta. Iddi ubbligaru macari li cummirsioni ô cattolicìsimu rumanu c'addivintau la sula riliggiuni di statu e sprupriaru tutti li cresî ortudossi, li moschei, li sinagoghi, e scacciaru li preti bizantini. Era la fini dû plurilinguismu e dû multiculturalismu.

Li siciliani s'arribbillaru contr'a l'Angioini nta li Vespri Siciliani e puru contr'a li lingui Rumanzi: cundannaru a morti cu' nun sapìa diri «cìciri». Li francisi (ma puru li taliani ca nun èranu dâ Magna Grecia) nun lu sapìanu prununziari picchì la «c» siciliana (e oggi puru taliana) di cìciri è greca (littra «X» di xjuri), ma nun latina unni la «C» si prununciava «S» (e ancura si prununcia «S» ntô Spagnolu, Francisi, Purtughisi, Rumenu, Ngrisi, ecc.)

Disgraziatamenti l'Aragunisi ca cuvirnaru poi l'ìsula cuntinuaru chiddu ca l'angioini accuminzaru. Accussì ntô sèculu XV lu sicilianu Rumanzu si custrinceru tutti l'àutŗi lingui. L'antichi lingui stòrichi siciliani (gricànicu, siqilli) cuntinuaru a asistiri nni li paiseddi luntanu dî granni cità, nzinu â mità dû sèculu XVI, forsi di cchiù. Poi s'estìnsiru pì sempri. A st'èbbica la latinizzazzioni sfurzata accuminzata di l'Angioini si cunchiudi. La cultura siciliana antica scumpari pi sempri e accussì l'identità stòricu-linguìstica pri-latina dî siciliani. Na forma dû siqilli cuntinuava nta l'ìsula di Pantiddirìa nzinu ô sèculu XVIII.

Ntô sèculu XIV l'allittirati tuscani criaru na nova scola unni dicìderu ca stu «sicilianu» fussi chiossai latinizzatu, abbuleru li lìttiri greci (x, y, k, w) e criaru li basi dâ lingua taliana littiraria. Accussì ntâ cumpitizziuni cu l'italianu lu sicilianu littirariu ntô tempu si talianizza sempri cchiù e perdi lentamenti la sò ortugrafìa e la sò grammàtica (si criau puru ntâ littiratura n'inasistenti tempu futuru comu p'asempiu avverròggiu pì diri «poi vencu») e digrada lentamenti nna l'italianu.

Ntô sèculu XIX mpera l'italianismu e chistu fa nàsciri nni l'allittirati tiurî pricuncetti e puliticamenti orientati, ca dicìanu ca lu sicilianu è nu dialettu di l'italianu, o ca veni sulu dû latinu anticu parratu nna li tempi dû mperu rumanu. L'italianisti e l'eurocentristi nècanu tutti l'apporti di l'àutŗi lingui siciliani (siqilli gricu, àrabu, bèrberu, ecc.) ô sicilianu rumanzu  o li cunziddiranu mìnimi. 

Ntâ l'ambienti culturali fanàticu di l'èbbica nun è cchiù pussìbbili diri comu lu studiusu tudiscu Gerhard Rohlfs ca lu sicilianu nun è la lingua stòrica dâ Sicilia ma è na lingua furmàtasi doppu dâ cacciata di l'àrabi p'un prucessu di neo-rumanizzazzioni. Iddu stissu fici tantu scànnalu ca eppi a scusàrisi pubblicamenti (a tortu o a raggiuni) cu l'italiani d'avìrilu pinzatu e diciutu.

Pì li stissi raggiuni allittirati siciliani comu Giuseppi Pitrè eppiru a diri ca la grammàtica siciliana veni tutta dû latinu, ca lu megghiu alfabbetu pì scrivìrila è chiddu talianu, ca la grammàtica àrabba dû maltisi nun havi mai statu chidda dû sicilianu anticu, ecc. Oggi la pirsicuzziuni e la falsificazziuni stòrica cuntinua. Peiu stannu l'àutri lingui stòrici siciliani nun Rumanzi, comu lu siqilli ca oggi veni studiatu sulu nni l'università furesti, o lu gricànicu ca sta scumparennu.




#Article 284: Delta dû Danubbiu (146 words)


Lu Delta dû Danubbiu  (Delta Dunării pi rumenu), è situata a Dobrogea, Rumania and a Odes'ka oblast', Ucraina. È la cchiù granni e megghiu prisirbatu eurupea cu na superfici di 3.446 kmsup2;. 

Ogni annu, l'alluvioni portatu dû Danubbiu aumenta la largezza dâ Delta pi circa 40 metri. Abbicinu Tulcea, lu Danubbiu si separa pi tri vranchi prima di fuiri versu lu mari. Tanti autri canali spartinu la Delta ntra arei di canna, pantanu e furesta, di cui certi si ponnu jinchiri d'acqua duranti la primavera e l'autunnu.

S'attrovanu 1.200 geniri di chianti, 300 speci d'acceddi, e puru 45 pisci d'acqua frisca ntra li lagi e pantani. La Delta è stata riggistrata câ lista di l'UNESCO (banni dû munnu cui hannu a essiri cunsirbati). Circa 2.733 kmsup2 cumprenni banni chi sunnu prutiggiuti strittu strittu.

Circa 15.000 di genti si campanu abbicinu la delta, la maggiuranza fannu piscaturi. 




#Article 285: Cungittura di Goldbach (108 words)


In matimatica, la congettura di Goldbach è unu dî probblemi cchiù vecchi dâ tiuria dî nummura pi cui na soluzzioni nun ha statu truvata encora. La congettura dici:

Pi esempiu,

Sta congettura veni attribbuita a Christian Goldbach, chi ntô 1742 pruponi lu probblema a Liunardu Euleru.

Na virsioni dèbbuli dâ cungittura si pò enunciari accussì: ogni nùmmuru sparu cchiù granni di 5 si pò scriviri comu na somma di tri nùmmura primi. E' chiaru ca la cungittura di Goldbach implica la virsioni dèbbuli muntuvata ccàssupra. Lu viciversa pirò nun è veru. A propositu di la virsioni dèbbuli, lu matimàticu peruvianu Harald Helfgott ntô 2013 ni annunciau na dimostrazzioni. 




#Article 286: Liunardu Euleru (269 words)


Liunardu Euleru [oi'lər] (15 di aprili di 1707 - 18 di sittèmmiru di 1783) fu nu matimàticu e fìsicu svìzziru. Passau la gran parti da so vita nta Russia e nta Girmania. Euleru fici scuperti 'mpurtanti nta campi comu lu calculu e a topuloggìa. Sprummintau macari la gran parti dei palori e sìmmuli usati nta matimatica oggi. Ammintau pa isempiu la funzioni matimatica eggh'eni macari canusciutu ppi lu so travagghiu nta miccanica, l'ottica e l'astronumìa.

Euleru eni cunzidiratu lu cchiù 'mpurtanti matimaticu di lu diciannuvesimu seculu e unu di li cchiù granni di tutti li tempa. Fu macari lu matimaticu ca scrissi cchiossai: li so travagghi cullizziunati inchiunu 60-80 vulumi.

N'autru matimaticu, Pierre-Simon Laplace dissi, Leggi Euleru, leggi Euleru, iddu è nu mastru ppi nuatri tutti. Euleru fu misu nta sesta serii di li bancunoti di 10 Franchi svizzeri e supra nu munzieddu di francubbulla svizziri, tideschi e russi.

L'astiroidi 2002 Euleru fu vattiatu accussini in so unuri. Eni macari cilibbratu di la Cresìa Lutirana supra lu Calindariu dei Santi ca hanu lu 24 di maiu.

Euleru ntrudiciu nu munzieddu di notazzioni ca si usanu ancora oggi: ntra chissi,  pa funzioni matimatica, l'attuali notazzioni pei funzioni trigonumetrichi comu senu e cosenu, la lettira greca Σ pa summatoria. Ppi primu usau a littra e ppi inticari la basi di li logarittimi naturali nu nummiru riali ca ora jeni appuntu ciamatu macari nummiru di Euleru, e la littra i p'inticari l'unitati immagginaria.
L'usu da a lèttira π ppi innicari lu pi grecu, ntruduciutu all'inizziu di lu XVIII secolu di parti di William Jones, addivintau pupulari duoppu l'utilizzu ca ni fici Euleru.




#Article 287: Diudoru Siculu (187 words)


Diodoru Siculu (Διόδωρος, Diódōros) fu nu stòricu grecu siciliota ca nascìu a Agyrion, oggi Agira in pruvincia di Enna.

San Girulamu scrivi ca Diodoru ciurìu ntô 49 a.C. e sta data pari cunfirmata dî stissi palori di Diodoru. Lu cchiù anticu trattu autobiogràficu chi iddu ammintau ntâ sò opira è lu sò viaggiu in Eggittu duranti la 180a Olimpiadi (fra lu 60 a.C. e lu 56 a.C.). A ssa vota iddu ni duna tistimoni dâ raggia dî genti chi vuleru la pena di morti pûn cittadinu rumanu p'aviri ammazzatu pi casu nu jattu, armali sacru di l'Eggizzi. 

Diodoru stissu ni nforma d'aviri didicatu trent'anni dâ sò vita â pruduzzioni dâ sò Biblioteca, duranti li quali fici tanti viaggi in Europa e in Asia utili ê soi ricerchi. 

Diodoru ni prisenta la sò òpira, la Bibliotheca historica, comu na storia univirsali di l'uriggini dû munnu ê campagni di Giuliu Cesari 'n Gallia e 'n Britannia. Era cumposta di 40 libbra, spartuti succissivamenti pi dicini. L'òpira nun si sarbàu sana. 

Lu grecu di Diodoro è chiddu dâ koiné, zzoè lu grecu sìculu.

Na traduzzioni accurzata dûn articulu di .




#Article 288: Islandia (1527 words)


LIslannia (Ísland, n islannisi) è n'ìsula e nu statu di l'Europa sittintriunali, ntâ l'Oceanu Atlanticu sittintriunali, situata ntrâ Groenlandia (200 km) e la Gran Britagna, a nordòvest dê Ìsuli Fær Øer. Idda fu culunizzata dî Norveggisi e dî Celti (Scozzisi e Irlandisi) ntrô IX e lu X seculu, e ospita lu Althing (AlÞing n islannisi), lu parramentu cchiù anticu dû munnu, istituitu ntô 930. La capitali islannisa è Reykjavík.

L'Islannia fu abbitata a l'accuminzagghia dî monaci irlannisi celti (scuzzisi, irlannisi) nta l'VIII seculu. Li monaci cunzidiraru l'isula comu un eremu nzinu ô principiu dû IX seculu, quannu fu culunizzata dî vichinghi nurviggisi e dî coloni di àutri paisi scanninavi ca, ntô 930, funnaru l'Althing ca è, nzèmmula cû Løgting di li Ìsuli Fær Øer, l'assimblea parramintari cchiù antica d'Europa. L'Islannia arrimasi nnipinnenti pi tri sèculi, vinennu appoi cunquistata dâ Nurveggia prima (ntô 1262) e dâ Danimarca appoi (ntô 1380), pi effettu di l'unioni ntrô regnu di Nurveggia e lu regnu di Danimarca, suttâ direzzioni di chist'ùrtimu. A l'Islannia vìnniru arricanusciuti putiri limitati ntô 1874, e ntô 1918 cci vinni ricanusciuta na nnipinnenza simili a un prutetturatu cu suvranitati supra materî locali, mentri li relazzioni cu l'èstiru e la difisa rimàsiru ntê putiri di l'autoritati danisi, e lu suvranu danisi rimasi capu di statu nzinu a lu 1944, quannu fu funnata la ripùbblica. La paci di Kiel cunsacràu (ntô 1814) ulteriurmenti la sovranitati danisi, mentri lu paisi di orìggini (la Norveggia), macari sutta lu cuntrollu dâ Svezzia, attruvàu na via a l'innipinnenza. Ntô 1874, pi arricurdari li vecchi tradizzioni, vìnniru celibbrati li 1000 anni dâ culunizzazzioni. Lu 17 di giugnu 1944, duranti la secunna guerra munniali, vinni proclamata la Ripùbblica dâ Islannia. L'Islannia è membru funnaturi (4 di aprili 1949) dâ NATO, ccâ cunnizzioni di nun èssiri custretta a participari ê cunflitti armati (macari picchì, pi sò scelta, l'Islannia nun havi na forza militari propia). Faci parti di l'Assuciazzioni europea di lìbbiru scanciu (EFTA) e, dû 25 di marzu 2001, macari dû spazziu Schengen.

Lu parlamentu islannisi Althing havi 63 membra eliggiuti dâ pupulazzioni ogni quattru anni. Lu capu dû guvernu è lu primu ministru, chi havi la parti esecutiva dû cuvernu. Lu primu ministru è eliggiutu dû capu dû statu (prisidenti dâ ripubblica), iddu macari eliggiutu pi cuatru anni. 
L'Islannia nun fa parti di l'Unioni Europea.

L'Islannia è unu dê picca paisi ô munnu ca nun havi un esèrcitu. La nazziuni havi sulu nu corpu di polizzìa e la guardia custiera, cc'havi puru battelli armati pâ survigghianza dâ flotta di pischireccî, picchì cc'è na forti cuncurrenza chê flotti dâ Gran Britannia, dâ Danimarca, dâ Nurveggia e dâ Russia, cuncurrenza ca spissu sfocia n àspiri sciarriati diplumàtichi ntra chissi paisi. La difesa militari dû paisi è affidata ê Stati Uniti, pricisamenti â IDF (Icelandic Defence Force). Li Stati Uniti hannu misu basi militari ncapu a l'ìsula ntâ secunna guerra munniali, ngranniti e raffurzati duranti la guerra fridda n funzioni anti-suviètica. Puru siddu s'impignau a garantiri la sicurezza di l'Islannia, lu guvernu miricanu havi chiusu l'ùrtima basi militari (Keflavík) ntô 2006.
L'Islannia è un mèmmiru dâ NATO (North Atlantic Treaty Organization), allianzi militari ca lija lu chiossài dê paisi europei, lu Canadà e li Stati Uniti.

Li principali partiti pulìtichi sunnu:

N Islannia ci sunnu 8 reggiuni (andsvæði), 79 municipalitati (sýslur), 23 pruvinci e 104 cumuni.
Lu paisi è situatu supra la frattura giulòggica dû mediu atlànticu. Ci sunnu assai vurcani attivi, p'asèmpiu l'Hekla, e circa lu 10% dâ superfici islannisa è arraccupunatu di ghiacciu. 
L'isula havi geyser (ca è na palora islannisa) e fiordi. Li principali citati sunnu la capitali Reykjavík, Keflavík (unni s'attrova l'ariuportu) e Akureyri. L'isula di Grímsey, supra lu cìrculu àrticu, è a citati abbitata cchiù sittintriunali d'Islannia. Ô cuntrariu dâ Groenlandia, l'Islannia è cunzidirata paisi d'Europa, e nun dâ Mèrica dû Nord. È la secunna ìsula cchiù granni d'Europa, doppu a Gran Britagna e prima di l'Irlanda, e è macari la diciuttèsima ìsula cchiù granni ô munnu.

Chissu pruverbiu sintitizza la carattirìstica cchiù evidenti dô clima di l'ìsula, ca è veru variàbbili. L'Islannia s'attruva nta cuntrasti tèrmichi atmusfèrichi (ntra li venti tèpidi sudoccidintali e chiddi veru friddi ca scìnnunu dâ Groenlannia) e marini (tra la càura currenti dô golfu e chidda fridda dâ Mèrica dû Nord e macari dâ Groenlannia): sta situazzioni urìggina chidda ca si chiama diprissiuni d'Islannia (o puramenti cicloni subpulari), ca è na zona di diprissiuni cc'arresta casi custanti supra l'Ocèanu Atlànticu; idda nfuenza assai lu clima di l'ìsula, e ditèrmina granni variabbilitati ntâ forza e ntâ dirizzioni dê venti, e nta l'umititati di l'aria. Pi chissu, n Islannia, lu tempu varia facirmenti, e ci sunnu spissu timpesti duvuti a passaggi di diprissiuni cu valuri bàrichi videmma cchiù vasci di 950 hPa.
Rilativamenti â latitùdini (63-66° N) e nunustanti li sò prupàggini sittintriunali s'avvicìninu ô cìrculu pulari articu, lu mmjernu dâ Islannia nun è veru friddu (pâ currenti dû golfu). L'astati mmeci è brevi e frisca (màssimi di jugnettu a Reykjavík sui 13° C e mìnimi sui 7° C); lu rècord pâ capitali è 24,8° C, mentri chiddu assulutu è 30,5° C (ca è chiuttostu àutu ma s'havi di cunzidirari ca nnê citati la media dî timpiraturi è cchiù àuta dê àrî nun antrupizzati di 2-3° C). Giniralmenti, ntî jorna cchiù càuri (di giugnettu) si sùpiranu di picca li 20° C, mentri la notti e veru raru nun scìnniri sutta li 10° C. Cchi'ô nternu (pi l'autitùdini) e a Nord-Ovest (pi via dâ majuri nfluenza dâ currenti fridda dâ Groenlandia) lu clima è chhiù rìggidu e nun cc'è na vera e propia estati. Li ghiacciara òccupanu l'11% di l'ìsula e s'attròvanu macari a altitùdini cullinari (ci sunnu lìncui cc'agghicanu nnissu nnissu ô mari, a 50 m s.l.m. virè), e n zoni ummurusi lu ghiacciu arresta tuttu l'annu. Li chioggî, dipinnenti dâ dirizzioni dô ventu, ammùntanu a circa 1000-1600 mm ànnui luncu li costi miridiunali e urientali, a 700-1000 mm ô nternu di l'ìsola, a 800 mm a Reykjavík e a 400-600 mm a Nord e Nordest. La parti cô pricipitazzioni cchiù vasci di l'ìsola s'attrova a Nord di l'enormi ghiacciau Vatnajökull, unni iddi sunnu nfiriori â 400 mm. Li nivicati pòzzonu mmàttiri puru a l'inizziu di jugnu e â fini di austu nô ntruterra.
Nnô mmjernu, comu diciutu, li timpiraturi sonnu miti e nun scìnnunu veru sutta lu zeru: nnî jorna cchiù friddi (n jinnaru) nnî riggioni custieri miridiunali s'hannu timpiraturi attornu ê 0° C, nnê altupiani cintrali attornu ê -10° C, e nnê zoni sittintriunali nta -25° e -30° C. Nunustanti zò, li gilati sunnu veru friquenti, e sunnu rari li jornati veru supra lu zeru. Cci ponnu èssiri macari escurzioni tèrmichi giurnalieri veru marcati, ma idde sunnu strittamenti lijàti â dirizzioni dû ventu (pi scanciu a l'altirnanza di luci e scuru). L'arcipèlagu di Vestmannaeyjar, ca s'attrova arrassu dâ costa miridiunali, è la zona cû clima cchiù oceànicu: nnô mmjernu la timpiratura mìnima media è di -1° C, ma la màssima media nun acchiana supra li 2° C. Cca sunnu veru friquenti li jorna di forti ventu cu nevischiu: la nivi cadi spissu, ma giniralmenti nun cc'arrèstanu granni quantitati (nun chiossai di 15-20 cm). L'astati mmeci è veru chiuvusa e frisca.

N Islannia cc'è na trina di parchi nazziunali:

Cchiù di ottanta sunnu li arii di prutizzioni di tipu sparaggiu: parchi, munumenti naturali, riservi paisaggìstichi e rifuggî faunìstichi.

Nô nurdest s'attrova unu di l'ùrtimi tirritorî sarvaggî di l'Europa cu acedda assai e renni (mpurtati dâ Nurveggia, ma ô statu bradu).

Ntra l'acedda si poti minziunari la pulcinella di mari, cunzidiratu comu nu simbulu armali di l'ìsula.
Supra l'ìsula s'attrova macari la vurpi pulari. Lu visuni (nu pridaturi) fujìu da allivamenti pi piddizzi e nun havi nimici naturali.
Lu cavaddu islannisi è na razza cûn trottu (Tölt) lestu, sicuru e còmmodu pi cavalcari.
Èni pruibbita la mpurtazzioni di cavaddi picchì s'havi paura dê ntruduzzioni di malattìi equini e e dê mmastardimenti dâ razza dû cavaddu islannisi.
L'Islannia ha stata di sempri n'ìsula di picurari.
Li pècuri (privalintimenti dâ razza Round-Up Réttir) pòzzunu haviri, comu li cavalli virè, assai libbirtati e ponnu apprufittari di ampî pàsculi, dê quali vennu richiamati sulu n autunnu. Ntô 1986, vietaru la caccia ê baleni. Lochi mpurtanti pi l'avifàuna sunnu la pinìsula Látrabjarg, lu lagu Mývatn, l'ìsuli Vestmannaeyjar.

La lingua ufficiali dâ Islannia è lu islannisi, parratu di circa 300.000 cristiani, ca è la cchiù antica dî lingui girmànichi; havi viru simigghianzi câ lingua parrata dê vichinghi. Arrestà arcaica pô sò isulamentu giogràficu.

Dô 2011 lu Parramentu islannisi Althing havi appricatu na liggi custituzzionali dâ lingua dî signa islannisi, ppi lu 'nzegnamentu e signari la islenskt táknmál. La pòpulazzioni di surdi islannisi è di circa 250.

Li islannisi àvinu pi cugnomi lu nomu paternu, secutu dî suffissi -son pi li màsculi (figghiu), -dóttir pê fìmmini (figghia).

Li islannisi hannu libbirtati riliggiusa, comu sancitu dâ custituzzioni di iddi. La riliggiuni ufficiali è lu lutiranesimo, prufissatu secunnu la Cresia nazziunali d'Islannia (Þjóðkirkjan|). Ntô 2005 li islannisi èranu spartiti nta sti gruppi riliggiusi:

La pircintuali di populazzioni cc'arresta si sparti tra àutri cresî, o setti cristiani, e riliggiuni diversi dô cristianèsimu, (menu di l'1%), comu l'Íslenska Ásatrúarfélagið, na setta neopagana.




#Article 289: Caltavuturu (149 words)


Caltavuturu è nu cumuni di 4.571 abbitanti dâ pruvincia di Palermu.

Fa parti di lu Parcu Riggiunali Naturali dî Madonî.

Secunnu tanti studiusi lu nomu e l'urìggini dâ citati venunu fatti acchianari â duminazzioni Àrabba. Lu nomu addirivassi di chiddu di lu cunnutteru àrabbu Abu-Thur, e Calaat-Abu-Thur significassi lu casteddu d'Abu-Thur, ma putissi addirivari videmma di l'àrabbu Calaat (casteddu) e dâ palora siciliana vuturu.

Duranti la duminazzioni nurmanna lu paiseddu appartinìu â famigghia dû conti Ruggeru; e sutta li Svevi fu cuncessu a li Vintimigghia, a cui si succideru varî famigghi nzinu a lu XVI sèculu.

Ntô 1550 arcuni di l'abbitanti si trasfireru fora la cinta muraria, a quota nfiriuri rispettu a lu tirrazzu rucciusu dâ Terravecchia, seggi di lu nùcliu origginali. Lu novu nziggiamentu fu dittu Terranuova e dû 1720 si jìu arricchennu dî palazzi nubbiliari.

Duranti la sò storia stu paiseddu fu chiamatu Cartavuturo, Caltabuturo, e Catavuturo.




#Article 290: Calamigna (169 words)


Calamigna è un cumuni di 2.193 abbitanti dâ pruvincia di Palermu.
Calamigna, avi lu lagu a li pedi e la muntagna tuttu ntornu, comu fussi un cani curcatu ca pruteggi. Ventimiglia di Sicilia nascìu n capu a lu fèudu di Calamignia, è circunnata di muntagni: Pizzu Trigna, pizzu nfernu, e cocchi àutru. Ventimiglia di Sicilia è canusciuta nta lu munnu, comu lu paisi dî ficurinia. Bonu puru l'ogghiu e li mènnuli. Fu funnata di la Principissa Beatrice Ventimiglia muglieri du Prìncipi Gerolamo del Carretto. Arristò lu casteddu, la dimustrazzioni di discinnenzi nòbbili. Ogni famiggghia havi na nciùria, tramannata di patri 'n figghiu, o pi lu misteri o pi cocchi particularità. Li cchiu mpurtanti sunnu: Addatta Scecchi, Occhi Chiusi, Sfarda Mutanni, Zighi Zighi, Quattòrdici, Taràntola, Lasusa, Siddunaru, Scuparu, Ciccio Rasta, Ciccio Tapparella, Bastarduni, Beccafico, Annetta Naschi, Surciddu, Pirugliutu, Purcinu, Pupo cu l'ovo, Nasca, Coppula lorda, Mancia e dormi, Sarvaggiu. Li fìmmini dû paisi sunnu accanusciuti pi li dorci ca fannu. Sunnu vucciddati, palombelle, Sursamele, Cuori, Tetu, Rafielline, Pupa cu l'ova.




#Article 291: Gorgia (122 words)


Gorgia (Γοργἰας), filòsufu grecu dû quintu seculu a.C., è cunziddiratu unu di l' esponenti dâ Sufìstica cchiù mpurtanti.

Natu a Lintini, cità dâ Sicilia versu lu 483 a.C., ntô 427 pigghiau parti a n'ambascirìa a Ateni pi dumannari aiuti militari ntâ guerra contra Sarausa. L'atiniesi foru mprissiunati dâ capacità oratoria, tantu chi Gorgia si firmau a Ateni, unni nzignau la retòrica, e chi li dunnau fama e ricchizza.

Tipicu di l'oratoria di Gorgia era l'usu di fiuri retòrichi cumplicati, tratti dû linguaggiu poeticu e epicu.

Muriu in Tessaglia versu lu 375 a.C.. Si dici chi avia cchiossai di cint'anni. 

Si dici chi avìa statu discèpulu du filòsufu naturalista Empedocli e chi avìa statu in cuntattu puru cu la scola eleatica di Parmenidi.




#Article 292: Partinicu (133 words)


Partinìcu s'attrova a 175 metri ncapu lu liveddu dû mari, sutta lu Munti Cesarò (dittu videmma Muntagn'o re) a 35 chilòmitri ô suddest di Palermu.

Mpurtanti centru agrìculu cu curtivazzioni di racina pi mustu, frutta, pumadoru e alivi. Nta l'ùrtimi tempi si svilupparu li cultivazzioni nta li serri.

Lu centru addivintò famusu nta lu 1953 a liveddu ntirnazziunali pi lu scioperu arriversa urganizzatu di Danilo Dolci.

Lu nomu Partinicu, secunnu certuni, veni dû latinu Parthenicum. Lu nomu è furmatu di Parthenos, ca s'arrifirisci a nu tempiu custruitu n unuri di la Dia di la caccia Diana. Secunnu àutri virsioni cchiù muderni, ca si funnanu supra studi cchiù pricisi, lu nomu avissi a vèniri dâ sturpiatura dû latinu pars inici (veni a diri vicinu a Inicu). Inicu è l'urigginaria capitali di lu regnu sicanu.




#Article 293: Filicudi (145 words)


L'isula di Filicudi è n'isula di 9,7 kmsup2; facennu parti dî Isuli Eolii. Amministrativamenti fa parti dû cumuni di Lipari (ME), cuurdinati geografichi 38°35'N 14°34'E). Anticamenti era nota como Phoenicusa (ricca di fìlici).

L'isula di Filicudi è la sicunna isula cchiù occidintali di l'archipilagu (doppu Alicudi) ed è situata a circa 24 miglia marini a l'ovest di Lipari. È duminata dû munti Fossa dî Fìlici, un vurcanu estintu autu 774 m. La pupulazzioni, circa 450 abbitanti, è distribbuita tra li centri di Filicudi Portu, Valdichiesa e Picurini a Mari, culligati tra iddi di l'unica strata di l'isula.

Li principali prudotti agricoli di l'isula sunnu li chiàppiri ed li fichi. Autri vuci di l'econumia lucali sunnu luturismu e la pisca.

L'Isula di Filicudi è culligata a l'isula d'Alicudi e a l'Isula Lipari cûn sirvizziu marittimu (aliscafu) di Filicudi a Lipari via Rinella e Santa Marina Salina.




#Article 294: Empedocli (196 words)


Empedocli, ( Ἐμπεδοκλῆς/ Empedokles) (Girgenti 490 a.C ca. - 430 a.C.) filòsufu grecu, ma puru scienziatu, omu pulìticu, oraturi, dutturi.

Era di famigghia nòbbili e ricca. Comu sò patri, Metoni, chi appi nu ruolu mpurtanti pi lluntanari lu tirannu Trasideu di Girgenti ntô 470, Empedocli participau â vita pulitica dâ cità, mittènnusi dâ parti dî democràtici, e cuntribbuennu â fini dâ oligarchia chi s'havia furmatu ô nnumani dâ fini dâ tirannia. Li sò nimici lu esiliaru ntô Peloponnesu, unni allivoti canuscìu Protagora e Erodutu. Tra li sò allievi ci fu puru Gorgia.

Si dâ sò vita nun semu tantu certi, la sò fama di magu cuntribbuìu, nveci, a fari nàsciri li liggenni supra di iddu. Li sò amici e discepuli cuntunu pi esempiu, chi â sò morti, essennu amatu dî dei, si nni cchianau ô cielu; li sò nimici dìcinu chi si jittau nta l'Etna pi dimustrari la sò divinità. La rialità è chi nun si sapi si pi da veru murìu in patria, o comu è cchiù probabbili ntô Peloponnesu. 

A Empedocli sunnu attribbuiti nu munzeddu di òpiri, ntra cui trattati supra la midicina, supra la pulìtica, supra li guerri persiani e supra li traggedî.




#Article 295: Iraq (375 words)


Paisi asiaticu. Cunfina cû l'Iran, lu Kuwait, lu Pakistan, la Giordania, la Turchia, la Siria e l'Arabbia Saudita.

La capitali e Bagdad. Autri cità mpurtanti: Bassora, Tikrit, Mossul.

L'Iraq currispunni pi lu cchiossai a chidda ca storicamenti fu chiamata la Mesopotamia e chi jucau nu rolu mpurtanti tra lu terzu e lu primu millenniu avanti Cristu. La riggiuni è attravirsata di du' ciumi, lu Tigri e l'Eufrati chi ni facivanu una dî riggiuni cchiù fertili di l'èbbica.

Anticamenti, la cità di Babilonia, era una dî cità cchiù mpurtanti. Fu cunquistata di Alissandru Magnu pâ sò campagna militari n Asia. Pi nu curtu piriudu di tempu versu lu 117 d.C. l'Iraq divintau tirritoriu di lu mpiru rumanu chê cunquisti di Traianu, prima ca Adrianu dicisi di ritiràrisi di ddà, stimannu ca lu cunfini orientali nun si putìa addifenniri. 

Ntô mediuevu, l'Iraq era parti ntigranti dâ Persia, e ô centru dû cchiù granni califfatu, cu capitali Bagdad, chi amministrava di manera diretta o attraversu la funnazzioni di emirati dipinnenti dû califfatu di Bagdad, tutti li terri cunquistati sutta la bannera di l'Islam e chi agghicavanu nzinu all'Europa miridiunali (e n particulari la Sicilia tra lu IX e l'XI sèculu). 

À fini dû vintesimu sèculu l'Iraq, ggià sutta lu cumannu di Saddam Hussein cummattiu na guerra sancuinusa contra l'Iran. Doppu la fini dâ guerra, ntô 1991 Saddam Hussein dicisi di annittirisi lu Kuweit, affirmannu ca lu Kuweit era na pruvincia di l'Iraq. L'episodiu fu unanimamenti cunnannatu di l'ONU e na prima guerra contra l'Iraq, appujiata dî risoluzzioni di l'ONU, ristabbilia la suvranità dû Kuweit, e cunnannau l'Iraq a na suvranità limitata ntô sò stissu tirritoriu. 

All'inizziu dû vintunèsimu sèculu, l'Iraq vinni accusatu di aviri armi di distruzzioni di massa, e facci â non dispunibbilità di l'autorità irakeni di farisi cuntrullari di emissari militari ntirnazziunali, na cualizzioni ntirnazziunali, furtimenti vuluta di l'amiricani, e câ scusa puru di luttari contra lu terrurismu ntirnazziunali doppu l'attaccu kamikazi contra li turri gimelli di New York, jittau nterra lu riggimi di Saddam Hussein.

Lu riggimi a maggiuranza sunnita di Saddam s'accapau e lu riggimi novu, appujatu dâ cumunità ntirnazziunali, fu a maggiuranza sciita, cu làrichi autunumìi amministrativi a certi riggiuni dû paisi comu lu Kurdistan, chi all'èbbica di Saddam subbivanu na forti opprissioni.




#Article 296: Bivona (631 words)


Bivona (o Vivona nta àutri parrati siciliani) è un cumuni talianu di 4.225 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti ntâ Sicilia.

S'attrova a 64 chilòmitri dû capulocu, a 503 metri ncapu lu liveddu dû mari. È famusu pi la pruduzzioni di pèrsichi.

Bivona havi sempri statu un paisi assai ligatu ê propi tradizzioni, spiciarmenti chiddi riliggiusi. A unuri dû veru, abbasta nutari li cresi spartuti n tuttu lu turritoriu bivunisi, li quali, cunzidirannu l'abbitanti medi dû paisi, e la ristritta stinnuta dâ citadina, sunnu nummarusi e supiriuri â media. Duranti tuttu un annu sulari, l'avvinimenti riliggiusi ca cuinvòrginu la pupulazzioni lucali sunnu li siquenti:

La festa cchiù mpurtanti di l'astati vivunisi è la Sagra della Pesca, ca veni urganizzata di lu Cumuni nta la secunna mitati d'austu, e rapprisenta l'attrattiva cchiù granni di stu paisi nicareddu, spersu 'n menzu a li muntagni. Lu pèrsicu jancu bivunisi, nfatti, ortri a èssiri na squisitizza, si pò diri ca rapprisenta lu fruttu cchiù diffusu nta tutti li sarmi dî tirrena di Bivona. 

Lu 20 d'austu dû 2006 si fistiggiau la 21° edizzioni, e comu ogni annu la prisenza di nu granni òspiti (quasi sempri cantanti) attribbuìu spissuri a l'avvinimentu. Ntô 2006 fu Mariu Venuti, tuttavìa nta l'anni passati ci foru Silvia Salemi, Anna Oxa, Ivana Spagna, Eduardu Bennatu, Eduardu De Criscenzu, Franciscu Baccini e tanti àutri Big. Di quarchi annu, la manifistazzioni nun si cuncentra sulamenti nta un sulu jornu, ma s'artìcula n tri jurnati cunzicutivi, vennaridìa, sàbbatu, e duminìca (la jurnata finali nunchì chidda principali). Piculiaritati funnamintali di tutta la manifistazzioni è rapprisintata macari di li stands (àrea espusitiva) ca lu cumuni metti a dispusizzioni ntê vìi dû centru di Bivona pi la mustra di l'artiggianatu lucali e nun, e pi li cummircianti di prudutti agru-alimintari tìpici lucali e nun. Duranti la jurnata finali dâ Sagra, dî primi uri dâ mattina nzinu ô tardu pumiriggiu, è pussìbbili tastari gratuitamenti prudutti locali, sclusivamenti a basi di pèrsichi, tra cui li pèrsichi cu lu vinu russu e jancu, li crustati di marmillata di pèrsichi, e lu jilatu â pèrsica.

Sti tastati gratuiti sunnu dislucati n tutti li vìi dû centru citadinu, a lu nternu di particulari stands, adibbiti unicamenti â distribbuzzioni gratuita di prudutti a la pèrsica.

Cu Astati Bivunisa (Estate Bivonese) s'ìnnica lu nzemi di manifistazzioni culturali, musicali, e sportivi ca, cu cadenza pressuchì jurnatara, carattirìzzanu tutti li jurnati d'austu.
A anticipari sti manifistazzioni, c'è n'avvinimentu, assai sicutu dî bivunisi, ca teni occupati la maiuri parti dî carusi dû locu. 
Si sta parrannu dû sicutìssimu Turneu di Càuciu a 5 ca nta l'ùrtimi anni pigghiau la diniminazzioni di Turneu dî munti Sicani. Sta manifistazzioni, nata ntê primi anni uttanta, si svorgi ntâ secunna mitati di giugnettu, e funci di avvinimentu-traghittaturi nzinu ô nizziu dâ vera e propia Astati Bivunisa.  La biddizza di sta cumpitizzioni stà principarmenti ntâ location scigghiuta pi lu sò svurgimentu, rapprisintata dâ Chiazza principali dû paisi, zoè Chiazza San Giuvanni, la quali pi l'accasioni veni adiguata â manifistazzioni sportiva. La chiazza n chistioni, nfatti, cancia lu sò aspettu trasfurmànnusi nta na speci d'arena, datu ca lu nummarusu pùbbricu assisti ê gari, n parti commudamenti assintatu supra dui lunghìssimi vanchi di lignu (muntati ad hoc pi l'avvinimentu), ca custìanu, a nun cchiù di una dicina di cintìmitri, li dui lati dû campu, e n parti n pedi d'arreri li vanchi. Lu scinariu ca, quinni, si veni a criari è arquantu suggistivu, macari pirchì l'àuta qualitati dî squatri ca partècipanu a sta manifistazzioni, pi àutru tutarmenti finanziata dû cumuni di Bivona, hà rinnutu stu turneu unu dî cchiù cumpititivi di l'àutu girgintanu. Arriturnannu â vera e propia Estate Bivonese, c'è a diri ca li tìpichi attivitati, pi lu cchiù sirali, ca vèninu urganizzati sunnu ricunnucìbbili a Rassegne Teatrali, Concerti Musicali, Serate di Cabaret, ecc....




#Article 297: Caniattì (1101 words)


Caniattì (o Canicattì nta àutri parrati siciliani) è un cumuni di 35.003 abbitanti dâ pruvincia di Girgenti.

Lu tirritoriu cumunali, ô cunfini ntra la pruvincia di Cartanissetta e chidda di Girgenti,a la quali apparteni,si stenni pi 91,41 in media cullina.
Lu centru abbitatu jaci, a 465 metri susu lu liveddu dû mari, nta na conca naturali (la vaddi àuta dû ciumi Naru) circunnata di cullini vasci, assai fèrtuli e tradizziunarmenti vucata ê culturi fruttìculi (tannu lu mènnulu, oi la racina Italia, la racina di mustu, la pèrsica e lu varcocu). L'ària si diffirenzia nutevurmenti dû tirritoriu circustanti, unni è assai diffusa la cirialicultura e, n ginirali, n'agricultura stinziva e pòvira. Tali diffirenza è evidenti sìa ntô paisaggiu agrìculu ca ntô centru urbanu.

L’urìggini di Caniattì si pèrdinu ntô tempu. Li rasti archiològgici arritruvati ntâ citati e ntê zoni adiacenti tistimònianu l'asistenza di n'abbitatu già n èbbica pri-rumana.
Lu nomu di Caniattì è d'urìggini àrabba. Diriva di Handaq-attin, ca voli diri fussatu d'argilla, topònimu c’attruvamu nta na carta giogràfica dâ Sicilia sutta a li Saracini.

Doppu la cunquista dâ Sicilia di parti dî Nurmanni, lu signuri dû locu prubbabbirmenti l'Emiru Merciabbili Mulè, fu assidiatu e scunfittu dû baruni Sarvaturi Palmeri (ntô 1087), ch’era ô sèquitu dû Conti Ruggeru e chistu pi ricumpenza ci uffrìu la spata e lu duminiu dû fèudu. Sutta la signurìa dî Palmeri, la furtizza àrabba vinni ampliata e prinnìu l'aspettu d’un casteddu veru e propiu cu na turri.

A li nurmanni succideru li Francisi, cacciati appoi di l’Aragunisi. Ntô 1448 lu fèudu di Caniattì vinni cidutu di Antoniu Palmeri, ca nun avìa figghi, a lu niputi Annirìa De Crescenziu. Chistu uttinni dû reghi Giuvanni d'Aragona la Licentia populandi, zoè la facurtati d’ampliari li cunfini dû fèudu, di ncrimintari l’abbitanti e d’amministrari la Giustizzia. Sutta lu De Crescenziu, Caniattì era na cumunitati rurali ca cuntava di milli a millicincucentu abbitanti, nzidiati ntâ parti àuta dâ citati. A Annirìa succidìu lu figghiu Giuvanni, ca nun avennu figghi màsculi, lassau la barunìa a lu gènniru Franciscu Calòjiru Bonannu, ntô 1507.

Cû casatu Bonannu la citati appi nu ncrimentu dimugràficu mpurtanti; li fiudatari, prima baruna, appoi duchi e nfini prìncipi dâ Cattòlica, fìciru custruiri edifici splèndidi e funtani.
La signurìa dî Bonannu durau nzinu a tuttu lu '700, ma versu la fini dû sèculu accuminzau lu sò diclinu; la sucitati fiudali s’avviava a scumpariri.
L'ùrtimu dî Bonannu, ntô 1819, cidìu la signurìa di Caniattì ô baruni Gabbrieli Chiaramunti Burdunaru.

Doppu li summussi e rivuluzzioni dû 1848 e 1859/61, junciuta l'unitati d'Italia a Caniattì surgeru banchi, mulini e stabbilimenti ca ncrimintaru lu cummerciu. 

Pi la sò pruspiritati agrìcula, funnata suprattuttu supra la cultura dî vigniti di racina di tàvula, Caniattì fu annuvirata ntô 1987 tra li Cento Comuni della Piccola-Grande Italia.

La citati è di sèculi lu centru cchiù mpurtanti longu la dirittrici di cumunicazzioni - oi stratali e ferruviari - ntra Girgenti e Cartanissetta (e di ccà versu Catania e Palermu).

Li protagunisti dâ vita citatina dû novicentu caniattinisi sunnu tanti e annuviràrili tutti fussi mpussìbbili. Èccunni arcuni:
Diegu Cigna (farmacista, omu pulìticu, sinnacalista) - Dumìnicu Cigna (avvucatu, giurista, omu pulìticu, pueta) - Giuvanni Guarinu Amella (avvucatu omu pulìticu, giurnalista) - Dumìnicu Missina (sinnacalista, omu pulìticu, cuupirativista) - Gaitanu Rau (avvucatu, omu pulìticu) - Giuseppi Alàimu (giurnalista, scritturi) - Àncilu La Vecchia (giurnalista, stòricu) - Vicenzu Alàimu (cumannanti dî Guardi Municipali, omu pulìticu) - Sarvaturi Sanmartinu (omu pulìticu) - Munz. Vicenzu Restivu (Arcipreti di Caniattì pi cchiù di 50 anni - Pueta - Giurnalista) -

Versu la fini di l'Ottucentu la citati firvìa d’attivitati cummirciali e nnustriali di rilievu; l'agricultura apparìa avanzata e era prisenti macari un cumpartu minirariu forti, cu estrazzioni di sargemma e sùrfaru (lu tirritoriu è cuntìguu a l'autuchianu salinu ca si stenni a Ovest dû cumuni).

Nta l’anni sittanta dû Novicentu l'econumìa lucali prinnìu un slanciu forti grazzi â splusioni dû finòminu dâ cultura ntinziva dâ racina janca di tàvula dâ varitati Italia, di cui Caniattì divinni centru epònimu. Nta dd’anni la ricchizza appurtata di l'agricultura fu mpruvvisa, tantu di pòniri la citati ntra li centri taliani cchiù dinàmici duranti lu c.d. boom econòmicu di l’anni uttanta, ô paru di citatini dû centru-nord d’Italia.

Tra li monumenti cchiù mpurtanti s’arricòrdanu: 

Purtroppu, pi quantu riguarda li beni culturali, l’Amministrazzioni Cumunali dû doppuguerra a oi, fìciru nenti.

La citati detti li natali a diversi pirsunaggi illustri: lu Viniràbbili patri Giuacchinu La Lumia (Missiunariu Apustòlicu ntô Brasili), Munz. Àncilu Ficarra (Latinista, Vìscuvu di Patti, Arcivìscuvu), lu sinaturi  (patriota, sinaturi dû Regnu d'Italia), lu sinaturi  (Avvucatu, Sinaturi dâ Ripùbbrica), lu scinziatu Antuninu Sciascia (Mèdicu, Scuprituri dâ Fotutirapìa), lu filòsufu Calòjiru Àncilu Sacheli (Prufissuri univirsitariu, filòsufu e pidagogu). Lu patriota risurgimintali Vicenzu Macalusu (Avvucatu, Giurnalista, Patriota dû Risurgimentu), lu capitanu Giuvanni Ippòlitu eroi dâ Granni Guerra dâ Brigata Catanzaru, lu sociòlugu patri Àncilu Brucculeri (Gisuita, Scritturi, ridatturi dâ rivista La Civiltà Cattolica), lu tinenti-culunneddu pilota , eroi dâ Secunna guerra munniali, l'avvucatu Dumìnicu Cigna, giurista, parramintari, giurnalista e pueta, l'avvucatu Giuvanni Guarinu Amella, nasciutu a Sant'Àncilu Muxaru ma ca campau a Caniattì (Avvucatu, Giurnalista, Diputatu ô Parramentu), lu scritturi Giuseppi Alàimu (Giurnalista, Scritturi), lu giurnalista Rai Gaitanu Portaloni, lu pueta Peppi Paci, l'uculista Filippu Caramazza (Prufissuri â Clìnica di l'Univirsitati di Bulogna), li maggistrati Rusariu Livatinu e Antuninu Saetta e tanti àutri.
Nascìu a Caniattì midemma , Salisianu, Missiunariu n Madagascar, dutturi n filosufìa, numinatu di S.S. Binidittu XVI Vìscuvu d’Ambanja (Madagascar).

La citati è famusa puru pi lAccademia dû Parnasu, nasciuta ntô 1922. Tra li funnatura, ca putìssiru bonu èssiri paragunati ê màschiri dâ cummedia di l'arti s’arricòrdanu n’osti, lu quali diclamava li sò versi ô nternu dâ sò attivitati, lu fascista don Cicciu Giurdanu, un filòsufu, prufissuri univirsitariu e pidagogu, lu pruf. Calòjiru Àncilu Sacheli, un farmacista-giurnalista-pulimista e zoè lu sucialista Diegu Cigna, un baruni eccèntricu e granni viaggiaturi, , n’avvucatu, lu quali duranti un prucessu addumannau la pirizzia psichiàtrica pi lu sò assistutu sulu p’aviri scigghiutu iddu comu difinzuri, Sarvaturi Sanmartinu, un pueta, nciuriatu lu canturi di Girgenti, Franciscu Macalusu, un custureri, Giuseppi Paci, auturi dî famusi Màschiri, un vinnituri ammulanti, Petru Grecu. Tra li sò arcadi vannu arricurdati: Luiggi Pirandellu, Marta Abba, Fulippu Tomasi Marinetti, Adrianu Tilgher (ca la difinìu la cchiù audaci Accademia satìrica taliana), Liunardu Sciascia e tanti àutri.

La parrata di Caniattì, essennu, la citati, a cavaddu, ntra li pruvinci di Girgenti e Cartanissetta, hà li sò piculiaritati ca nun s’attròvanu n àutri parti di l'ìsula e ca nfruènzanu lu circunnariu. S’hannu a nutari li studi supra la parrata, supra la sintassi e supra la grammàtica dâ parrata caniattinisa fatti dû salisianu .

(n òrdini arfabbèticu)




#Article 298: Svezzia (540 words)


Lu Regnu di Svezzia (Konungariket Sverige ntâ Svidisi) è un paisi Scandinavu, nta l'Europa dû Nord. Cunfina câ Norveggia a l'ovest e câ Finlandia ô nord-est; lu restu dû paisi è vagnatu dû Mari Bàlticu e dû Kattegat. A causa dû numiru rilativamenti nicu di abbitanti, lu panorama Svidisi è canusciutu pâ sò quieti, li furesti e li muntagni sarvaggi.

Asistinu provi sufficienti pi cridiri ca l'area cumprinnennu la Svezzia muderna fu culunizzata duranti l'ebbica dâ petra, quannnu li ghiacciai di l'urtima ebbica glaciali si ritiraru. Si credi ca li primi abbitanti foru cacciaturi e raccugghituri, chi viveru principarmenti di chiddu chi lu mari uffrìa iddi.

Duranti lu IX e seculu X, la cultura vichinga ciuriu nnâ Svezzia, cu cummerci, cunquisti e culunizzazzioni chi si stinneru supratuttu versû livanti pû ndrizzu dî Stati Baltici, dâ Russia e dû Mari Nìuru.

Ntô 1389, li tri nazzioni di Norveggia, Danimarca e Svezzia eranu uniti sutta un unicu munarca. L'Unioni di Kalmar appi carattiri pirsunali e nun puliticu, e duranti lu seculu XV, la Svezzia risistiu ê ndrizzi di cintralizzari lu cuverni sutta lu re danisi, fina ô puntu di junciri cu na ribillioni armata. La Svezzia succissivamenti si siparau ntô 1523, quannu Gustav Eriksson Vasa, cchiù tardu ricanusciutu comu Gustavu I di Svezzia ristabbiliu la siparazzioni dâ Curuna Svidisi e di l'Unioni.

La Svezzia è na munarchia di quasi un millenniu, câ fiducia cuntrullata dû parlamentu fina ô 1866, e il putiri liggislativu cundivisu tra lu Re e lu Parlamentu (fina ô 1975). 

La Svezzia è divisa in 21 riggiuna o län. In ogni riggiuni cc'è un Cunzigghiu Amministrativu Riggiunali o länsstyrelse chi veni numinatu dû cuvernu. In ogni riggiuni cc'è puru un Cunzigghiu Riggiunali siparatu (landsting), chi è na rapprisintanza municipali numinata dî citadini dâ riggiuni. Ogni riggiuni si dividi pi di cchiù in cumuni (kommuner), pûn tutali di 289 ntô 2002. Asistinu sparti antichi divisioni storichi dû anticu regnu di Svezzia in pruvinci e terri.

La Svezzia havi vantaggiu dûn clima timpiratu, nustanti la latitudini sittintriunali, suprattuttu a causa dâ Currenti dû Gulfu. Nnî muntagni dâ Svezzia sittintriunali pridomina un clima sutta-articu Nnâ parti ô nord dû Circulu Pulari Articu lu suli nun si cala duranti la stati e lu mmernu la notti nun termina.

Gotland e Öland sunnu li dui principali ìsuli svidisi.

Aiutata di paci e neuralità pi tuttu lu seculu XX, la Svezzia havi junciutu un nvidiabbili standard di vita pi menzu dûn sistema ammiscatu di capitalismu e binifici dû statu suciali. Havi un mudernu sistema di distribbuzzioni, eccillenti cumunicazzioni nterni ed esterni, e na forza di travagghiu assai qualificata. Lignami, energia idrualettrica, e minirali firrusi custituiscinu li risorsi di basa dûn econumia pisantimenti disposta verso lu cummerciu cu l'estiru.

Lu sistema dî cumunicazzioni e dî trasporti svidisi è na cumpunenti mpurtanti di l'infrastruttura.

La cultura svidisi dû seculu XX e carattirizzata di l'opiri primarî dâ pillicula, di Mauritz Stiller e Victor Sjöström. Cchiù tardu, attrici celibbri comu Ingmar Bergman, Greta Garbo, Ingrid Bergman e Anita Ekberg attruvaru furtuna a l'estiru.

La mùsica svidisi pop veni priduminata câ prisenza di ABBA, armenu fora dâ Svezzia. 

La littiratura svidisi è puru vibranti e attiva, la Svezzia è terza tra li nazzioni pû numiru di Premî Nobel pâ littiratura.




#Article 299: Spàtula nica (127 words)


La spàtula nica (Platalea minor; pi ngrisi: Black-faced spoonbill o Spàtula câ facci niura) è n'aceddu dâ famigghia Threskiornithidae. Havi na distribbuzzioni d'abbitazzioni la cchiù limitata di tutti li spàtuli. Nfatti è l'ùnica spàtula in via d'estinzioni. Càmpanu abbicinu banni custeri nta l'Asia livanti, supra quarchi ìsula nica di timpa. Ancura si vìdinu abbicinu la costa dâ Corea dû Nord e puru unni cci vannu pî soi migrazzioni di mmernu, voldiri Hong Kong, Taiwan e Vietnam.

Si cridi ca la causa principali dâ scinnita dâ pupulazzioni avissi a essiri la ruina dû sò abbitatu, spiciarmenti pû fattu di l'agricultura aumintanti. Oggi, la speci è chiuttostu prutiggiuta nnâ Corea dû nord, unni ss'isulini di nidificazzioni allatu dî costi hannu tutti statu addichiarati banni prutiggiuti e cu ristrizzioni d'accessu.




#Article 300: Michael Jackson (190 words)


Michael Joseph Jackson (Gary, Indiana, 29 di austu 1958 – Los Angeles, 25 di giugnu 2009) fu nu cantanti, cantautori, ballirinu, musicìsta e cumpositori statunitensi. Iniziau a cantari a soli cinqu anni ntô gruppu famigghiari Jackson Five. Ntô 1979 iniziau a so carriera di sulista e diventau l'artista pop cu cchiù successu di sempri, gràzi soprattuttu all'album Thriller, tuttora l'album chiu vinnutu nta storia da mùsica. Lu successu cuntinuau ntô 1982 cu Billie Jean, e ntô 1987 l'arbum Bad cumpritau la triluggìa dâ luna di Michael Jackson. 

Fu auturi puru di lu hit We are the world ca fu la prima canzuni ca a liveddu munniali cugghiu sordi pi la fami ntô munnu, e n particulari pi la fami n Africa.

Sicunnu lu Guinness di li primati, lu cantanti vinnìu cchiù di 750 miliuna di albums, chistu lu rendì l'attista sulista cchiù famosu di sempri. Murìu lu 25 giugnu 2009 d'attaccu cardiacu, probabilmenti dovutu ai fammaci che pigghiava.

Jackson appi na vita privata cuntruversa. Cchiù voti vinni accusatu di pidofilia ma fu dichiaratu sempri nnuccenti comu dimostrau lu virdittu di li giudici dâ città di Los Angeles ntâ l'annu 2005.




#Article 301: Condoleezza Rice (135 words)


Condoleezza Rice, (14 di nuvèmmiru dû 1954, Birmingham, Alabama - ), è lu sissantaseèsimu e attuali sigritariu di statu di li Stati Uniti dâ Mèrica, lu secunnu di lu cuvernu di George W. Bush avennu pigghiatu lu postu di Colin Powell lu 26 di jinnaru dû 2005. Lu sò status è equivalenti a chiddu di ministru di l'èsteri. Prima d'addivintari sigritariu di statu facía la prufissurissa di scenzi pulìtichi a l'Univirsità di Stanford.

È la figghia ùnica dû pasturi prutistanti John Wesley Rice e di la nzignanti di mùsica Angelena Rice, ca ci mìsiru comu nomu di vattìu Condolcezza, di la sprissioni taliana con dolcezza; pari ca a l'anàgrafi miricana canciaru la secunna c cu na e e lu so nomu ufficiali addivintau Condoleezza, siddu puru la genti la chiama spissu cu lu diminutivu Condi.




#Article 302: Muvimentu eculuggista (190 words)


Lu muvimentu eculuggista è nu muvimentu pulìticu e culturali chi nascìu nta l'anni '80 e chi pigghia comu bannera la difesa di tutta la natura, viventi e non viventi.

Urganizzatu sutta vari formi a liveddu nazziunali e ntiranzziunali, lu muvumentu ecoluggista è rapprisintatu di partiti pulitici chi giniralmenti pigghianu nu nomu ispiratu ô culuri virdi (pi esepiu Grünen n Girmania, li Virdi o li Virdi Arcubalenu n Italia, ou les Verts ntê paisi fracnofuni), chi giniralmenti prumovunu na pulitica attenta all'impattu ambientali dû sviluppu ecunomicu di l'azzioni pulitica. Pi esempiu li partiti virdi s'opponunu ê cintrali nucliari, prumovunu lu sviluppu di formi di enirgia altirnativa comu l'enirgia fotuvulataica e eolica, e lu sviluppu di abbitazzioni chi isulanu lu caluri pi cunsumari cchiù picca enirgia pi cauriarli ntô vernu.

Lu manifestazzioni dû muvumentu ecoluggista sunnu puru urganizzazzioni comu Greenpeace chi si attiva quarchi vota cu azzioni mediatichi pi dinunciari li malifatti di nnustri e urganizzazzioni chi fannu dannu all'ambienti. Lu WWF è puru n'urganizzazzioni chi è attenta â sarvagguardia di l'ambienti, ma la so azziuni nun havi accenti pulitici, e si basa supra lu sviluppu di pruggetti spicifici finanziati di dunazzioni.   




#Article 303: Plutoni (252 words)


Plutoni è nu pianeta nanu e unu dî cchiù luntani dû sistema sulari. Fu scupertu ntô 1930. Havi nu diàmitru di circa 2390 chilòmitri. Anzi ca a na vota Plutoni vinni cunziddiratu comu lu pianeta cchiù nicu dû sistema sulari, duranti nu cungressu d'astrònuma lu 24 di austu, l'astrònuma vutaru p'addicchiari ufficialmenti ca lu Plutoni cumprenni nu pianeta nanu. 

Ntô 1978 fu scupertu nu satèlliti, a circa 19.000 chilòmitri di distanza di Plutoni, e a cui fu datu lu nomu di Caronti. Du' àutri satelliti, Nix e Hydra, foru scuperti ntô 2005 di nu diamitru di 32 e 113 km, e ntô 2011 n'autru satelliti cchiù nicu fu scupertu. Lu sistema Plutoni-Caronti havi na particularitati unica ntô Sistema sulari: pi na manu Caronti duna sempri la stissa faccia a Plutoni (comu la Luna duna sempri la stissa faccia â Terra), ma sparti di chissu, Plutoni videmma duna sempri la stissa faccia a Caronti. Lu risurtatu è ca n'ussirvaturi ca s'attruvassi â supirfici di Plutoni, vidissi Caronti sempri ô stissu puntu dô cielu, e viciversa si l'ussirvaturi s'attruvassi supra la supirfici di Caronti.

Plutoni fu visitatu dâ sonda spazziali New Horizons ntô 2015. Lu survolu pirmisi di fari na cartugrafìa quasi cumpreta dû pianeta nanu e dô sò satelliti principali Caronti.

Li fotugrafiei ca fici ammuscianu na supirfici cu rilativamenti picca crateri, cosa ca ìnnica ca la supirfici prubabbirmenti è rilativamenti ricenti. Na catina di muntagni, situata vicinu l'equaturi  porta lu nomu di al Idrisi, in unuri ô cartografu sicilianu dû XII sèculu.




#Article 304: Picurinu sicilianu (203 words)


Lu Picurinu sicilianu eni un caciu a Dinuminazzioni d'Origgini Prutetta pruduciutu sulu cu latti di pècura nnô tirritoriu sicilianu. (Pruduciutu DOP sicunnu a Regulamentu CE n. 1107/96 dâ Cummissioni dû 12 di giugnu 1996 (Gazzetta ufficiali n. L 148 dû 21/06/1996)).

Caciu a pasta cumpatta janca, dû culuri e sapuri forti, pò èssiri cunsumatu ô liveddu cchiù o menu àutu di staciunatura. Ponnu èssiri jincuti di pipi spezzi: a sta manera lu prudottu veni sulitamenti chiamatu picurinu pipatu.

Di forma cilìndrica, cu li facci n' anticchia cuncavi, havi nu  pisu variàbbili tra li 4 e li 1500 kg.

Lu picurinu sicilianu veni fattu unicamenti cu latti di pècura nteru, a cui veni agghiunciutu lu cagliu. Si passa poi â salatura, ripituta 2 voti doppu 10 jorna, e â ncanistratura all'urtimata, duranti la quali ponnu èssiri agghiunciuti li grani di pipi spezzi. Lu piriodu di staciunatura è variàbbili, puru siddu lu caciu veni pistiàtu friscu.

Veni prudottu nta tutta la Sicilia, ma suprattuttu nnî provincî di Missina, Girgenti, Caltanissetta, Enna e Trapani.

Lu Picurinu sicilianu eni un caciu chi havi na pruvinenza greca antica. Già nna l'antiquitati ha statu ricanusciutu comu unu dî megghiu càcii. Li soi carattirìstichi càncianu addipenni lu liveddu  di staciunatura.




#Article 305: Indunesia (200 words)


LIndunesia è nu statu furmatu di n'arcipìlagu situatu tra la pinìsula dû sud-est asiàticu e l'Australia e tra l'Ocèanu Indianu e lu Pacìficu.

Ntô XIX sèculu l'Indonesia era na culònia ulannisa. 

L'ìsuli principali sunnu Giava e Sumatra. Cunfina câ Malesia nta l'ìsula dû Borneo, cu Papua Nova Guinia tràmiti l'ìsula di Nova Guinia e cu Timor Est nta l'ìsula di Timor. Cci sunnu 17.000 ìsuli indunesi di cui 6.000 sunnu disabbitati.

La prisenza di vurcani è assai forti a causa dû fattu chi lu tirritoriu s'attrova tra la zolla euru-asiatica e la zolla dû subcntinenti indianu. Ntô 1883 lu vurcanu Krakatoa fici n'eruzzioni chi passau â storia comu l'eruzzioni cchiù divastatrici dî tempa muderni. 

L'Indunesia è spartuta nta 33 pruvinci (di cui 2 sunnu tirritorî spiciali e 1 è lu tirritoriu citatinu dâ capitali). Li pruvinci sunnu spartuti nta distritti, furmati di sutta-distritti e cumuni.
Li pruvinci cumprènninu:

Li tirritorî spiciali (daerah istimewa) sunnu Aceh (o Nanggroe Aceh Darussalam) e Yogyakarta, lu tirritoriu citatinu dâ capitali è Giacarta.

L'arti nni l'Indunesia è stata nfruinzata di diversi curturi. Li cèlibbri pupiti javanisi e balinisi, p'àsempiu, cuntèninu aspetti dâ curtura e mituluggia Hindù. 

Assai ìsuli sunnu famusi pî tessuti batik e ikat.




#Article 306: Palla a canistru (241 words)


La palla a canistru (o pallaccanestru) è lu sport di squatra natu nta l'USA ntô 1891. Vinni mmintatu di James Naismith, un prufissuri di la YMCA International Training School di Springfield, Massachusetts chi vulia attruvari na cosa pi fari arricriarisi li studenti duranti lu mmernu e facia tempu tintu.

Naismith scrissi li reuli e attaccau dû tettu na palestra cu na forma di na coppa, tipu chiddi dâ pisca,e du squatri di novi jucatura ciascuni.

La prima partita finiu 1 a 0.

Ntempu di nenti la pallaccanestru addiventau nu sport famusu nta tutti li Stati Uniti.
Nni l'anni 1920 cc'eranu un zaccu di squatri di pallaccanestru pi tutti li stati chi jucavanu ôn liveddu prufissiunisticu, ma nun eranu assai impiattichiti sutta lu prufilu di l'organizzazzioni e li squatri jucavanu na palestra p'abballari.

Nni l'anni 1930 Naismith, nzemmula a autri pirsuni, fici li primi organizzazzioni prufissiunistichi.

A FIBA eni â federaziuni intrenaziunali cca pubblica u rigolamentu roo iocu, ca cancia bastanti spissu. 

Nu campu normali ri palla a canistru eni loncu 28 metri e largu 15.
Un canistru eni iautu 3,05 mt. Attornu ê canistri sunu pittati dui aree luntani rô propriu canistru 6,25 mt. Intra ê dui aree ci su i lunetti dî tiri libbiri, luntani ra linia di funnu 5,80 mt, ro canistru sunu luntani 4,60 mt.

I squatri râ palla a canistru su fatti ri 10 jucatura (12 ntâ i pattite rê picciuotti). Ntô campu appirò trasuno in 5. 




#Article 307: Cricket (182 words)


Lu cricket (â littra: griddu) è nu sport di squatra jucatu tra dui squatri di ùnnici jucatura ciascunu. 

La sò furma muderna si sviluppau 'n Ngriterra, ed è pupulari principarmenti nnî paisi dû Commonwealth. Nni  certi paisi nn'Asia dû Sud, cumpresi l'India, lu Pakistan, lu Bangladesci e lu Sri Lanca, lu cricket pâ majuranza è  lu sport cchiù pupulari. 

Lu cricket è, pi di cchiù, nu sport mpurtanti in Ngriterra, ntô Galles, 'n Australia, 'n Nova Zelanda, nta l'Africa dû Sud, ntô Zimbabwe e nnî Caraibbi anglufoni. 

La lunghizza dû jocu - na partita spissu pò durari sei o chiossai urati p'ogni jornu, e nzinu a cincu jorna - cci nni sunnu assai pausi, pû pranzu e lu tè, e la ricca e cumpricata tirminuluggìa, sunnu aspetti nutèvuli chi ponnu cunfùnniri chiddi li quali nun sunnu sperti di stu sport. 

Pî canuscitura, lu sport e li cuncurrenzi ardenti tra li cchiù mpurtanti nazzioni di cricket furniscinu un passatempu appassiunatu, c'alivoti havi addirittura pruvucatu disgrazzî dipromàtici, particularmenti la seria di brutta fama di Bodyline jucata tra la Ngriterra e l'Australia dî anni 1930.




#Article 308: Football australianu (450 words)


Lu football australianu (o cauciu australianu) è lu jocu dû palluni nazziunali australianu e l'attivitati atlètica cu na lunghizza la cchiù praticata e siquita in Australia. L'entusiasti tifusi dî squatri jìnchinu sempri li granni stadî unni si esìbbinu li partiti di stu jocu dicisamenti spittaculari. Li reuli dû jocu, cudificati ntô 1859 (puru siddu la prima partita vinni disputata un annu prima, ntô 1858, chî reuli senza pinzàricci troppu), havi carattirìstichi chi assummìgghianu nparti ô calciu gaelicu ma dirìvano suprattuttu dû rugby. Dunca l'australiani d'urìggini irlandisi e ngrisi s'accurdaru suprê reuli dûn jocu novu chi putissi rapprisintari l'identitati di na nova nazzioni.

Ntô 1877 fu organizzata la Victorian Football Association cu 12 squatri e ntô 1897, sempri nnû Statu di Victoria, si custituìu la Victorian Football League cu 8 squatri. Cci vuleru cchiù di cent'anni prima ca si stabbiliu l'Australian Football League ntô 1989, quannu quarchi autra squatra di l'autri stati si cci juncìu. Asisti na hall of fame e un museu unni si prisèrvanu magghî e fotu dî campiuni. Ntô 2001 li membri dâ hall of fame èranu 171 e di chissi 17 vennu difinuti comu liggenni. Tra chissi n'attruvamu Ron Barassi, di luntana urìggini taliana, natu lu 27 di frivaru 1936 e chi fu prufessiunista dû 1953 ô 1969. Di tanti sperti è cunziddiratu lu cchiù granni jucaturi di tuttu tempu. Cci sunnu autri prufessiunisti d'urìggini taliana quali: Silvagni, Liberatore, Mercuri, Misiti, Bortolotto, Giansiracusa, e Martello.

Lu football australianu si joca supra nu campu di forma ellettica longa 185 m e larga 155; l'atleti attivi in campu sunnu 18 pi ogni squatra. La partita dura 80' divisi in 4 periodi di 20' cu ntirvallu di circa 20' tra lu secunnu e lu terzu periodu, di circa 6' tra lu primu e secunnu e così comu tra terzu e quartu. Lu palluni elletticu è cchiù granni e dunca cchiù pisanti di chiddu di Rugby. Lu palluni pò essiri cauciatu e curpitu câ manu o cû pugnu pi tutti li dirizzioni.

Ê fini dû campu di jocu stannu 4 pali chi dilimitanu 3 porti: qualunchi cauciu piazzatu, ô volu o di rimmauzzu chi manna il palluni, senza essiri tuccatu pi manu di nuddu jucaturi, drittu ntra porta cintrali vali 6 punti e ntrê porti d'allatu, 1 puntu. Siddu lu palluni veni tuccatu pi manu di cu è gghie, vali sulu 1 puntu, puru siddu lu palluni si trasi la porta cintrali. Campiunati di football australianu s'attrovanu nta varî banni dû munnu: principarmenti ntê nazioni miricani ed europei, ma puru nta l'Africa dû Sud, lu Giappuni, Nauru e la Nova Zilanna. In ogni casu, na liga prufessiunistica s'attrova sulu ntra l'Australia.

Li squatri di AFL (o Australian Football League cuntanu 16:




#Article 309: Irlanda (127 words)


Ripùbblica d'Irlanda è chiamatu anca in Eire.

Statu di l'Unioni Europea cu capitali Dublinu.

Lu Statu Lìbbiru d'Irlanda nasciu ntô 1922 di na firma di nu trattatu anglu-irlannisi. Cumprinnia puru l'attuali Irlanda dû Nord, chi pirò s'arritirau quasi subbitu. Lu statu durau nzinu ô 1937, quannu na custituzzioni chi marcau la nascita di l' EIRE, chi currispunni all'Irlanda muderna, chî strutturi pulitichi e parramintari di òi, eccettu pi na dipinnenza sulu numinali di la curona britannica. 

Ntô 1949, l'Irlanda, già nnipinnenti, si addichiarau puru furmarmenti nnipinnenti dâ curona britannica.

Lu ngrisi è la lingua cchiù parrata oi, ma 'n certi banni si parra ancura la lingua gaèlica. Sti banni unni si senti sta lingua antica vennu chiamati Gaeltacht (voldiri na banna unni si parra la lingua gaèlica).




#Article 310: Pop rock (146 words)


Pop rock cumprenni na sorta di mùsica chi fa parti dû gèniri rock ndrizzatu a na certa parti dû populu, supratuttu ê giuvani. Giniralmenti è un tipu di musica pupulari e liggera, ed è la musica cchiù rapprisintata ntâ hit parade (o p'autri palori, lu Top 40). 

Parrannu ancura giniralmenti, li canzuni chi si sèntinu suprâ radiu, e chi fannu parti dâ hit parade, vennu cunziddirati cchiù comu pop; e li canzuni chi fannu parti dî album di granni successu (e l'artisti chi si riggistranu cchiù l'album dî canzuni a sulu), vennu cunziddirati cchiù comu rock. Ma tanti voti l'artisti e li soi canzuni nun sunnu difintivamenti unu o l'àutru, e veni cchiù còmudu parrannu d'un gèniri chiamatu Pop rock. Stu gèniri si pò diliniari di tali àutri gènira di rock, comu hard rock e heavy metal, ma puru ccà, tanti voti cci attruvamu li ncroci. 




#Article 311: Carta, Fòrficia e Petra (640 words)


 

 Carta, Fòrficia e Petra (o dittu pi qualunchi òrdini, e quarchi vota canusciutu p'autri lingui comu Rock, paper, scissors; Roshambo, Rochambeau, Row-Sham-Bow; Ick-Ack-Ock; Janken; Mora; Morra Cinese; Gawi-Bawi-Bo; JanKenPon; Ca-Chi-Pun; Farkle; Ken Ken Pa; or Kai Bai Bo) è nu jocu di manu pupulari, spissu jucatu di piciriddi. Tanti voti veni usatu ô postu di lanzari na munita nta l'aria, jittari li dadi o tirari a sorti pi scartari cu avissi a jiri primu pi qual'è gghie. Ma cuntrariu ê scelti ammuzzu, stu jocu si pò jucari cu tècnica, picchì assirvannu lu tò rivali, unu pò addunàrisi dî soi dibbulizzi chi ponnu èssiri sfruttati. 

Ogni jucaturi fa la forma dûn pugnu câ sò manu. Nzemmula cùntanu 1 ... 2 ... 3 ... Vai! (voldiri, facèmulu ora!), o dìcinu Carta... Fòrficia... Petra... Joca!, o Carta... Fòrficia e Petra!, ecetra, p'ogni palora ditta, li jucatura fannu finta a puntari lu sò pugnu a ciascunu. Sùbbutu ca l'ùrtima palora veni abbanniata, p'asempiu Vai, Joca, o Petra, ogni jucaturi havi a fari la forma câ sò manu d'una di l'asempî chi sunnu pussìbbili:

L'obbiettivu è bàttiri lu tò rivali scartannu na forma chi è cchiù forti di chidda dû tò rivali sicunnu a sti reuli:

Siddu tutti dui jucatura scègghinu la stissa forma, la partita finisci comu nu pareggiu, e jocanu nautra vota.

Tanti voti, stu jocu cuntìnua, p'asempiu, finu ca unu o l'autru vinci dui di tri partiti, o tri di cincu partiti, o puru quattru di setti partiti, accussì vincennu lu campiunatu.

L'Australiani jocanu pi stu modu: forficia, carta, petra! o carta, forcicia, petra! (comu l'ordini sicilianu), gridannu sulu tri palori (mmeci di quattru) e suttaliniari l'ùrtima palora chi è puru signali pi fari li formi dû jocu. Ovviamenti stu tipu di jocu va cchiù currennu e cci voli menu tempu pi jucàrilu, o si pô jucari lu campiunatu cumprinnennu tanti partiti.

Li Brasiliani accumènzanu lu jocu ntôn modu simili di chiddu australianu, gridannu li palori pi giappunisi pû fattu dâ nfluenza di migranti giappunisi. 

Nta Taiwan, nun fannu la mussa chî manu mentri ca cùntanu. Tutti dui jucatura, ô stissu tempu, fannu li soi formi chî manu doppu cuntari finu a tri, senza mòviri li manu mentri ca cùntanu. St'abbitudini pò cunfùnniri li furasteri, arristannu cû pugnu quannu nfatti lu jocu havi accuminzatu pi veru. Pi chissu, li taiwanisi spissu accumenzanu câ carta jucannu li furasteri, spirannu di bàttiri la petra di lu furasteri.

La stratiggìa di stu jocu addipenni suprô usu di psicoluggìa pi nzirtari o nfruinzari lu cumpurtamentu dû tò rivali. Veni cunziddiratu accitàbbili parrari ntôn modu ngannusu o babbalunaru pi ntrappulari o illùdiri lu tò rivali. P'asempiu: Ju fazzu sempri la petra, o nenti è cchiù forti dâ fòrficia! o carta? ma cu usa la carta comu arma d'affisa?, ecetra.

Matimaticamenti lu jocu òttimu si tratta simpricimenti di scègghiri ammuzzu, e dunca si pò cunchiudiri ca si tratta dûn jocu di nenti quannu veni eliminatu l'usu di psicoluggìa (p'asempiu, jucannu contra nu computer). Ma siddu lu rivali è umanu o nu prugramma di computer chi nun joca ammuzzu, certamenti joca suttaòttima e cu na stratiggìa di cui unu cci pò appruffitàrisi.

Comu Go e Mahjong, Carta, Fòrficia e Petra era mmintatu dî cinisi. Sicunnu ôn libbru ntitulatu Wǔzázǔ (五雜俎 or 五雜組) scrittu di Xiè Zhàozhì (謝肇淛) nta l'èbbica tarda di Ming, li surdati di vintura jucàvanu nu jocu chiamatu shǒushìlìng (手勢令), e si cridi c'avissi a àssiri Carta, Fòrficia e Petra.

Nun avemu ducumenti di Carta, Fòrficia e Petra nta l'ovest prima dî rapporti ufficiali cu l'Asia. Li scritturi dû punenti dâ fini dû seculu XIX sulu ammuntuaru ca era nu jocu asiìticu. Li cinisi e coriani usanu Tissutu nzemmula cu petra e forficia, addimentri li giappunisi l'hannu richiamatu carta. Si pò cunchiudiri di sti fatti ca li miricani pigghiaru stu jocu dû Giappuni duranti lu sèculu XIX.




#Article 312: Ficarazzi (Palermu) (266 words)


Ficarazzi è nu cumuni sicilianu ca s'attrova a 129 Km. di Girgenti, a 132 Km. di Caltanissetta, a 239 Km. di Catania, a 151 Km. d'Enna, a 249 Km. di Missina, a 11 Km. di Palermu, â cui pruvincia apparteni, a 273 Km. di Rausa, a 297 Km. di Sarausa, e a 109 Km. di Tràpani. 

Lu cumuni cunta 9.083 abbitanti e havi na superfici di 356 èttari pi na dinzitati abbitativa di 2.551 abbitanti pi chilòmitru quatratu. Sorgi nta na zona liturali chianiggianti, posta a 23 metri susu lu liveddu dû mari. 

Lu municipiu è situ n Corso Umberto I, tel. 091-495236 fax. 091-496740. 

Rilivanti è ntô paisi la pruduzzioni di prudotti agrìculi e urtufruttìculi. N autunnu si svorci la fera di lu pani e di lu sfinciuni, prudutti tìpici dû locu. 

Fakarazz era lu nomu àrabbu di Ficarazzi, ca signìfica accillenti, mpurtanti. Ntô Mediuevu fu fèu di prupitati dâ famigghia Chiaramonte. Ntô XIV sèculu, lu burgu nicu passau ntê manu dâ famigghia La Grua ca lu cuvirnaru pi tuttu lu XV sèculu. Ntô 1648 lu vicirè Pietro Speciale ci custruìu nu casteddu, c'addivinni la sò dimura: a li nizzi dû 1700 fu trasfurmatu n villa cu na longa e pitturisca scalunata, tutt'oi asistenti. 

Ntra li nummirusa munumenti, cc'è la Cresia del Crocifisso, nta cui si cunzerva nu mpunenti crucifissi lìgniu e l'acquiduttu, c'acchiana a lu 1400. Mpurtanti sunnu macari la Villa Merlo e lu Bagghiu Quattrociocchi. 

Na curiusa custumanza voli ca si poti asciari nu tisoru ntâ vicina campagna di Ficarazzi, assittànnusi susu ddu turrenu e manciannu nu piattu di pasta cu dî sausizzi. 




#Article 313: Geisha (178 words)


Li Geisha sunnu canzunittisti fìmmini ca fannu arti tradizzionali e giappunisi. La so prisenza è vulutu pi festi, spiciarmenti chiddi di òmini d'affari. 

Li picciotti ca vonnu èssiri geisha annu a fàciri nu tirunciniu rigurusu. Mentri stu tirunciniu l'apprennisti studianu li varii arti giappunisi. Sti arti tradizzionali fannu parti dû nzignamentu di na geisha omniscibbili et opinata. L'apprennisti annu a ricèdiri li soi casi, famigghi, possessioni et amici. Nni li occhi dâ apprennista, la vita è tuttu rilativu a fàciri la geisha. N'apprennista va a mparari u cantari, u danzari, u sunari li strumenti e l'arti di cunvirsazzioni. A Kyoto, sti apprennisti si chiàmanu maiko. 

Li geisha si mèttinu nni kimono e si trùccanu la facci tutta n vranca. Si vidi, comu nu turista, tanti giesha nni riggiuni di Kyoto chiamati Gion e Pontocho. Puru si pò vìdiri quarchi geisha a Kanazawa nna la riggioni chiamatu Higashi Geisha District. 

Ma zoccu faci na geisha? La palora ‹‹GEISHA›› significa, littra pi littra, na pirsuna di li arti o pirsuna ca è abbilitata nni li arti (GEI= arti, SHA= pirsuna).




#Article 314: Cunigghiuni (343 words)


Cunigghiuni (o Curliuni nta àutri parrati siciliani) è nu paisi ca s'attrova a 57 chilòmitri di Palermu a 542 metri supra lu liveddu di lu mari. 

L'urìggini di Cunigghiuni si pèrdunu ntî tèmpura e arrisàlunu a lu primu pirìudu di lu neolìticu, ammeri ê sei/setti millanni a.C.; tracci di tanti nzidiamenti s'attruvaru di quannu li primi gruppi umani vìnniru nti l'ìsula: Sicani, Elimi e Finici
Si chiamò Schera nti l'èbbichi antichi (agghiri a vintitrì sèculi arredi) e di idda nni parrò Ciciruni, Cluveriu e Tulumeu e, sicuramenti, s'àppi a picàrisi a li rumani nti l'èbbica di la secunna guerra punica.
Ntô 1080 vinni cunquistata di li Nurmanni e ntô 1095 fu ncurpurata a la diòcisi di Palermu; doppu cint'anni fu ncurpurata a la nova diòcisi di Murriali.
Ntô XIII sèculu lu mpiraturi Fidiricu II,  dipurtò li mussurmani a Lucera n Pugghia, mentri ca nti la citati cci purtò na culònia di Lummardi. 

Nti la la rivuluzzioni dû Vèspiru la citati s'aribbillò, nzèmmula cu Palermu, cuntra a l'Angiuini, ca furu assicutati di l'ìsula.

Ntra lu 1440 e lu 1447 la curuna spagnola si vinnìu la citati e li sò privileggi a tanti signuri feudali, Fidiricu Vintimigghia, li Chiaramunti, e àutri: chistu purtò a nu forti dicadimentu ecunòmicu e suciali. 

Carlu V, quannu a lu 12 di jinnaru dû 1556 lu jìu a visitari, ci dunò lu tìtulu di Animosa Civitas,  picchì nta tutti li guerri ca s'avìanu cummattuti n Sicilia, lu paisi fu sempri unu dî primi c'arrispunnìu a la chiamata.  

Ntra lu sec. XVIII e XIX, la nova burghisìa agrària cci duna n'arrisbigghiata a l'ecunumìa.
Ntô mentri di lu XVIII sèculu, Cunigghiuni canusci nu pirìudu di gravi crisi ecunòmica e pruduttiva, ca porta a l'emigrazzioni di massa agghiri la Mèrica e lu nord Auropa.

Purtroppu, òi la sò fama è lijata â mafia pi curpa di nu nicu gruppu di pirsuna ca arrivaru a èssiri li capi di ss'urganizzazzioni criminali: curliunisi è Birnardu Provinzanu, arristatu ntô 2006, comu puru curliunisi è Totò Riina, àutra pirsunalitati di rilievu dâ mafia muderna, òi n càrciri.




#Article 315: Làscari (1128 words)


Làscari è un cumuni italianu di 3.614 abbitanti da città metropolitana di Palermu, in Sicilia.

S'attrova a 70 metri supra u liveddu du mari e u centru agrìculu nascìu e pièri d'un munti.

Vicinu attruvamu: Campufilici di Ruccedda a punenti, Cifalù a livanti, di Gulisanu a sud-ovest e 'Ratteri a sud-est, mentri u nord è vagnatu du Mari Tirrenu.

U paisi nasci 'nnà n'ebbica abbastanza vicina a nuautri, però dù periudu medievali si pònnu attruvàri e vìriri signali di cristiani 'nnò territoriu du paìsi. 'Nnà l'anni sessanta, 'nnà Contrada Santa Fumìa, 'nnà Contrada Cuvaria e unni c'era a vecchia chiesa dà Maronna du Carmelu, s'attruvaru i resti di 'na necropoli, c'arriscìnnunu du periudu du duminiu di l'Arabi 'nnà Sicilia (827-1061), e s'attruvàru resti di vasi e n'apuocu di doti funerari. Arrisscinni d'a prima mità du XII seculu (precisamènti d'u 1148) a Chiesa di Santu Conu, ch'aveva assai possidimenti e binifici. All'origini, cu nomi Iconio s'intinnèva San Conone, ca 'nsemmula o figghiu Conello, ieni patruonu d'Acerra, dopu s'accuminciò a 'ntiènniri Santu Conu di Nasu. Uoggi, d'a Chiesa si ponnu viriri sulu picca riesti. Tra u XII e u XIII seculu fu costruitu 'ntà l'odiernu territoriu di Làscari u cchiù 'mportanti signali, p'a storia e p'a politica, da prisenza di cristiani 'nnò Cumuni, u Casali fortificatu e a Chiesa di Santa Fumìa. Stù postu fu a risirienza di n'apuocu di suvrani aragonesi di l'isula, e puru u puostu aùnni, p'a tradizioni, a Vicaria e principessa du Regnu di Trinacria Eufemia d'Aragona si livò a vita u 28 frivàru du 1359. Iddi ficiru du Casali a so corti 'nnò periudu estivo, p'u meritu d'un vuoscu riccu di servaggina 'nnè vicinanzi.

'Nnà l'ultimi decenni du Seicentu vari 'ruppi di villani accuminciaru a spustarisi du paisi d'origini, 'Ratteri, versu l'attuali zona di Làscari; precisamenènti 'nnà contrada Li Grutti (chiamata accussì p'a sustanziusa prisenza di rutti di petra arenaria).

Ci vosi a manu di l'istituzioni pubblichi p'u sviluppu da comunità. U Viscuvu di Cifalù e U Principi Don Gaitanu Vintimiglia, Baruni di 'Ratteri, vosiru favuriri a partecipazioni à missa duminicali d'ì migranti 'rattaluci distinannu à nova comunità u sacristanu e 'na rennita.

Accussì, a 400 metri d'u centru urbanu di uoggi, u 26 frivàru 1693 a vecchia chiesa di Santa Fumìa addivintò Parrocchia, e attornu si sviluppò a comunità.

Ma, pi curpa da prisenza du sciùmi Cudduzzu 'nnè vicinanzi du Casali Furtificatu di Santa Fumìa, accuminciàrunu a costruìri na puocu 'i casi vicinu na vecchia turri, chiamata Turri Carbuni (uoggi a turri campanaria) finu a quannu 'sta burgata fui chiamata Làscari du Baruni Gaitanu Vintimiglia (a onuri da so discendenza d'a famiglia di Lascaris, imperaturi di Costantinopoli).

'Ntò 1700 fu costruìta na nova Chiesa, uoggi a Matrici, in onuri a San Francescu d'Assisi e poi in onuri a San Michieli Arcanciulu, a limitari ch'a turri campanaria.

'Nnò 1721 sta Chiesa addivintò a parrocchia, a dannu da Chiesa di Santa Fumìa.

'Ntò 1800 furunu costruìti a Chiesa du Santissimu Crocifissu e a Chiesa da Maronna du Carmelu, uoggi scumparsi. 'Nnè primi reci anni du XX seculu, i dui costruzioni furunu regalati 'o Comuni picchì eranu mali conservati. Accussì a prima Chiesa addivintò l'attuali Casa du Municipiu, duopu i travagghi pi sistimalla 'nnè primi du Novicentu; mentri a secunna, chi era distinata a divintari a scola elementari, uoggi unn'esisti cchiù. 'Nnà l'anni Novanta, pì memoria di sta vecchia Chiesa, costruirunu na chiesetta e a 'ntitolarunu 'a Madri du Munti Carmelu. 

A causa di l'aumentu d'a popolazioni 'nnà frazioni, 'nnò 1840 Làscari addivintò comuni autonomo cu n'amministrazioni diversa di chidda di 'Ratteri. 'Nnò 1890 vinni ratu 'o Paisi u dirittu d'aviri un territorio pi favoriri a criscita urbana e pi pigliarisi l'autonomia da 'Ratteri. Sta cosa si ottinni u 6 ottobri 1929 quannu, pi meritu du Comm. Gaitanu Abbati, u Re Vittoriu Emanueli III autorizzò a cessioni du territoriu.

Chista è a descrizioni araldica d'u stemma du Cumuni di Làscari, cuncessu u 22 aprili du 1968 c'u Decretu du Prisirenti da Repubblica Giuseppi Saragat:

A parti a manca du stemma araldico du paisi ieni un riferimentu o Casali di Santa Fumìa, in onuri a nobiltà du territoriu e ai cristiani ca ficiru u borgu 'nnò XVII seculu, mentri a parti a dritta ieni u riferimenti o borgu chi uoggi ieni u paisi, e chi nasciu tra a fini du XVII secolo l'iniziu du XVIII secolo. A turri 'ncapu u paisi ienu a Turri Carbuni, uoggi a Turri campanaria da Matrici. I culura russu e giallu, ca ci su 'nnò scudu, fannu onuri o stemma da casata nobiliari di Vintimiglia, ca ficiru nasciri u paisi, e ci dettiru u nomi di Làscari.

A Chiesa di San Michieli Arcanciulu ieni a cchiù 'mportanti costruzioni du paisi, e puru a Parrocchia. 
'Nnò 1700 fu costruita in onuri a San Francescu d'Assisi, ma ancora uoggi un sapemu u picchì. Versu a fini du XVII seculu, a Làscari serviva na Chiesa Parrocchiale p'ì culti sacri. Accussì, u Principi Don Gaitanu Vintimiglia, chiesi o Viscuvu di Cifalù Mons. Matteo Orlando di nnominari a Chiesa di Santa Eufemia, anticchia distanti di dovi uoggi si sviluppa u paisi, a Parrocchia. Ma sta chiesa era troppu vicinu o sciùmi, e sta cosa limitava u sviluppu du paisi, accussì u Baruni decisi di fari costruirina nova chiesa vicinu a un vecchiu turriuni, a Turri Carbuni, ca fu trasformata 'nnà turri campanaria, e aunni si sviluppò u centru di Làscari. In seguito, nel 1721 la Chiesa divenne sede parrocchiale. L'opera architettonica, di stile chiaramente francescano, è a croce latina, ha tre navate con due cappelle ai lati del presbiterio ed è caratterizzata da un tetto a capriate.

Della chiesa originaria non rimane quasi nulla. Le ultime tracce vennero cancellate durante i lavori di ristrutturazione del 1950. Al suo interno si conservano, tuttavia, due paliotti in marmo policromo del XVIII secolo con i blasoni dei Ventimiglia, un elegante fonte battesimale con due acquasantiere in pietra lumachella realizzati durante la prima metà del Seicento, provenienti dalla Chiesa di Santa Eufemia e una pala d'altare, della metà del 700, raffigurante San Cono Abate che conferisce il mandato di Parroco di Sant'Eufemia e di beneficiario della Chiesa di Sant'Iconio al presbitero Don Giuseppe Cannella.

L'opera che merita ogni attenzione è, senza dubbio, la pregevole scultura lignea del Cristo crocifisso in legno di cipresso macchiato a noce, Patrono della comunità. L'autore rimane ignoto ma si promuove l'ipotesi che lo stile e la precisione nel rendere conto di ogni particolare anatomico facciano pensare alla scuola dei frati cappuccini.

A fiesta ru paisi iè n'onuri du SS. Crucifissu. Ieni l'urtima duminica di Giugnu.

U paisi, grazi a Pulispurtiva Làscari, havi puru na squatra di palluni ca juoca n'Promuziuoni.

Ntà secunna tappa ru Giru d'Talia 2008, Làscari fu unu ri paisi attraversatu da cursa ri bicichietti.




#Article 316: Gaza (246 words)


Cità palistinisa, Gaza duna lu nomu puru a l'omònima striscia di tirritoriu tra lu cunfini egizzianu, lu disertu israelianu, e lu stremu sud esti dû mari Meditirraniu, chi nzèmmula â Cisgiordania forma lu tirritoriu di l'auturità palistinisa.

Cità d'orìggini assai antichi, Gaza fu a lu nizziu di l'èbbica cristiana nu fuculari dâ diffusioni dû cristianèsimu. Mònici comu S. Ilariuni, foru assai attivi attraversu viaggi pi tuttu lu tirritoriu di lu mperu remanu di l'èbbica.

Oi la striscia di Gaza è n'ària nica-nica misa ppi longu ntâ costa dû Miditirràniu, tra l’Eggittu e l'Israeli, longa 40 chilòmitri e làrica 10, unni càmpanu cchiossai di 1,4 miliuna di palistinisi, cu na dinzitati abbitativa, dunca, di 3.500 pirsuni pi chilòmitru quatratu.

Li cunfini vìnniru stabbiliti ntô 1948, doppu ca si criàu lu statu d’Israeli. Nzinu ô 1967 vinni accupata di l'Eggittu e, appoi, passau sutta a Israeli. Ntô 2005 l’asèrcitu srailianu s'arritirau dâ Striscia, ma cuntìnua a cuntrullàrini li cunfini, lu spazziu aèriu e lu mari.

La pisca, ca era l'attivitati principali, vinni pruibbita ntô 2006 e 35.000 pirsuni, ca campàvanu cu idda, ristaru senza sustegnu ecunòmicu. 
Tutta la pupulazzioni campa nta na situazzioni ecunòmica e suciali assai-assai malamenti e dipenni cumpretamenti di l'aiuti assistinziali, e chistu macari picchì li cuntìnui chiusuri dê vàlichi nun pirmetti li spuratazzioni. Macari lu Prucramma munniali pi l'alimentazzioni dê Nazzioni Uniti (WFP) fici n'appellu suttaliniannu ca la cumunitati ntirnazziunali avissi a pigghiari comu urgentìssima e priuritària la suluzzioni dâ traggèdia umanitària di Gaza.




#Article 317: Bob Dylan (218 words)


Bob Dylan, nomu d'arti di Robert Allen Zimmerman (Duluth, Minnesota, 24 di maiu 1941), è un cèlibbri cumpusituri, musicista e cantanti miricanu. Già di na granni carrera di na quarantina d'anni, veni canusciutu cchiù pî soi canzuni di l'anni 1960 comu Blowin' in the Wind, Mr Tambourine Man, Subterranean Homesick Blues, Like a Rolling Stone, e Lay Lady Lay, sulu pi citàrinni quarchi asempiu. Nta l'anni 1970 n'attruvamu Knocking on Heaven's Door, If not for you, Tangled Up in Blue, Sara e Hurricane.    

Ntô 2004 vinni pubbricatu la prima parti dâ sò triluggìa autobiogràfica: Chronicles - Volume 1.

Sicunnu â pristiggiusa rivista musicali Rolling Stone, la sò canzuna  Like A Rolling Stone è la megghia tra li principali 500 di tutti li tempi. Nisciuta ntô 1965, jiu pi sei minuti, na granni lunghizza pi na canzuna di Pop Rock pi ddu tempu.

Dylan è cunziddiratu una dî stiddi granni ntô firmamentu dâ musica rock. Tanti lu cunzìdiranu puru comu un pueta. Certamenti havi nfluinzatu tanti musicisti di rock, spiciarmenti pî soi lìrichi assai discrittivi e chini di mmàggini viventi e brillanti.

Ntô 2016 vincìu lu premiu Nobel pâ littiratura.

La discugrafìa di Bob Dylan - articulata ntôn arcu di carrera di dui vintini d'anni - è viramenti grannissima, senza mancu cunziddirari li tanti bootleg, ed edizzioni nun ufficiali.




#Article 318: Ratteri (104 words)


Ratteri è un paisi ca s'attrova a 78 chilòmitri di Palermu, a 657 metri supra lu liveddu dû mari.
L'abbitanti di Ratteri si chiàminu Rattaluci.
Lu paisi è di èpuca midiivali e havi tanti monumenti e chiesi chi appartèninu a stu periodu.
Ntâ campagna di Ratteri si trova na chiesa abbannunata e diruccata c'apparteni a l' èbbica Nurmanna. Fatta custruiri di Reghi Ruggeru d'Altavilla, cu assaibeddi archi e freggi.
Oi arresta sulamenti lu purtali principali e acchi muru allatu.

Nta li campagni di Ratteri cc'è un pràniu canusciutu comu Pràniu di pianetti nta lu Parcu di li maduni ca è àutu ammeri 10 metri. 




#Article 319: Corea dû Nord (206 words)


La Corea dû Nord (hangeul: 조선민주주의인민공화국, hanja: 朝鮮民主主義人民共和國) è nu statu asiaticu chi òccupa la parti sittintrionali di la pinisula curiana. Havi na pupulazzioni di circa 24'500'000 abbitanti. La capitali è Pyongyang. Riggiuta di nu cuvernu cumunista di Kim Jong un, è cunsidirata unu dî paisi cchiù poviri e suttasviluppati dâ Terra. 

La prima nazzioni Coreana si chiamava lu regnu di Go-Joseon (criatu ntô 2333 a.c.}. Lu re Chi Wu di Bai-dal vinni chiamatu lu Diavulu Russu dî soi nimici picchì purtava armatura russa ncampu di battaglia. Puru oggi lu nomu Diavulu Russu veni ammintuatu nnâ cultura di pop coreana. Cu tempu, Go-Joseon ( Terra d'Arbarìa) lu cchiù putenti di sti primi stati vinni stabbilutu, s'arrestava n'aspettu assai mpurtanti ntê viti dî coreani fin'oggi. Doppu tanti guerri chî cinisi, ntô postu di Go-Joseon, si jisavanu novi stati. Di chissi, tri sunnu li cchiù mpurtanti, li Tri Regni; Silla (o Scilla) ntô sud-ovest; e Baekje ntô sud-est. La fidirazzioni di Gaya vinni cunquistata di Silla ntô 562.

La Corea vinni spartuta ntra la Corea dû Sud (capitalista) e la Corea dû Nord (comunista) quannu finiu la sicunna guerra munniali ntô 1945. Sta divisioni addivintau cchiù difinitiva doppu la guerra di Corea ca durau dû 1950 ô 1953.




#Article 320: Lercara (253 words)


Lercàra è nu paisi di 6.794 chistiani, situato a 67 chilòmitri di Palermu a 660 metri supra lu liveddu dû mari. A Lercara c'èranu li mineri di sùrfaru e quannu chiueru, nta l'anni cinquanta, li surfarari cchiù picciotti emigraru a lu Bergiu pi travagghiari nta li mineri di carvuni. Lu paisi, ca tannu facìa quinnicimila abbitanti, si spupulò e accamora cci stannu settimila abbitanti. N Lercara si pò vidiri na bedda villa n stili ngrisi c'appartinìa a na famigghia di prupritari di surfari, lu Gardner Rose, megghiu accanusciuta di li paesani comu Villa Rosa.  Sta custruzzioni ha statu accattata di lu cumuni e arripigghiata cu travagghi di ristauru, di fora si vidi ancora quantu era bedda sta villa e comu a sti ngrisi-miricani di l'Ottucentu circàvanu di vìviri comu a paisi d'iddi.
La chiazza principali di Lercara, unni si pò ammirari la Chiesa Matrici, fu arreri ammadunata comu ai tempi antichi, cu granni balati di marmu jancu ca è assai bedda a vidìrisi, essennu addumata di tanti lampiuna quannu accuminza a scurari.

Lercara Friddi nascìu nni lu vaddruni di lu Cozzu Maduri e 'nta lu stissu situ archeologgicu, situatu 'n menzu lu vaddruni di lu Landru e lu vaddruni di Sciumitorto e di lu Platani.

Lercara la ficiru li spagnoli, cu la licenzia popolani 'ntà lu 22 settembiru 1595, pì arrivisciri li feudi popolari abbannunati.Lu patruni era Baldassare Gómez de Amezcua ca si maritò a Francesca Lercaro, 'a figghia di Leonello, ca cci purtò a dote di li feudi Friddi, Friddigrandi e Faverchi.




#Article 321: Villabbati (456 words)


Villabbati è nu paisi ca s'attrova a 1 chilòmitru di Palermu, ntâ vaddi dû ciumi Milicia. 

Lu paisi lu fici nàsciri l'abbati Antoniu Agnedduu, ammeri lu 1700.
Ntô sèculu XIX fu cunzidiratu di li palirmitani comu nu locu di villiggiatura; nfatti lu paisi s'attrova nta la Conca d'oru n menzu ê mannarina ca ancora ora ci sunnu, ma li chiossai d'iddi furu scippati pi ngranniri lu paisi.
Villabati ora è nu paisuni granni e si ponnu attruvari macari mprisi nichi nti l'aria nnustriali, putìi e supirmircati ntô paisi, ca rapprisèntanu l'attivitati ecunòmichi dû locu.

Lu santu patruni di Villabati è San Giuseppi e pâ sò festa (marzu) ntô paisi passa la prucissioni dû Vastuni ri San Giusieppi, si fa lu pani e si và a la chiesa a binidicìrilu, e appoi si priparanu tavulati cu ministruni pi dàrilu ê puvireddi. 

Lu paisi havi macari mpianti spurtivi unni joca la squatra di palluni Splendore Villabati. N'àutru mpiantu è la piscina Hidra, una di li cchiù granni dâ pruvincia. 

Di granni 'nteressi turisticu sunnu la chiesa ottucintesca di Sant'Agata, 'na torri di èpuca spagnola, e li resti di la cità finicia a Cozzo di la Cannita, e havi macari dui chiesi, 'n stili mudernu, ca sunnu San Giuseppi e Sacro Cuore di Gesù.

Carattiristici sunnu lu parchettu di la musica, Palazzu Migliaccio, Villa Vitali, li cuniculi scavati sutta a la supirfici di la Piazza di la Rigioni ('a piazza principali), loghi di riparu duranti li bummi di la guerra e la piazza Guglielmo Marconi cu 'na chiesa muderna (S. Agatone Papa) e cu li resti di un munumentali canceddu pi tràsiri.

Di taliari è macari l'attuali custruzioni chi ospita la caserma di la pulizia municipali e l'aria 'ntunnu, un tempu stazioni firroviaria.

Lu cumuni di Villabbati è situatu nti 'na 'mpurtanti zona strateggica: supra a idda si ramificanu tutti li vii di cumunicazioni tra Palermu e l'àutri paisi (Musulumeli, Ficarazzi, Belmunti Minzagnu). Havi un raccordu autostradali (unu di li cchiù granni di la Sicilia) chi cullega lu scurrimentu viloci Girgenti-Palermu e l'Autostrata A19 chi tanticchia doppu addiventa Viali di la Regioni Siciliana (direzioni Palermu). Villabbati è picciò macari facilmenti raggiungibbili, non sulu pi l'assai nùmmira di strati e strati statali ca l' attraversanu, ma macari pi la lìnia di l' Amat di Palermu ca fa' sirvizziu nti lu paisi: la 224 (megghiu canusciuta comu  'a 24 di li pirsoni cchiù anziani) chi cullega direttamenti la stazioni cintrali di Palermu a lu centru dû paisi. Cu lu passari dû tempu, quinni, la citatina ebbi un 'ncrementu di la pruduzioni 'nsemmula di la qualità di la vita, essennu appuntu un paisi di passaggiu un po' pi tutti.

Villabati è giamiddata cu Żabbar, nu paisi di l'ìsula di Malta dû 1997.




#Article 322: Vìcari (389 words)


Vìcari è nu paisi ca s'attrova a 52 chilòmitri di Palermu. Pi arrivari a lu paisi s’havi a pigghiari la statali Pa-Ag o l’antica statali Pa-Ct. E’ culliatu a li paisi vicini cu strati pruvinciali. La pupulazzioni è di 3000 abbitanti, ca si chiamanu vicarisi.
Lu paisi, misu a 750 metri supra lu liveddu dû mari, s'attrova a punenti di lu munti S. Àngilu. Lu sò tirritoriu è carattirizzatu di autizzi variàbbili ntra li 200 e li 900 metri s.l.m.
A ammeri 4 chilòmitri di lu paisi, ntâ vaddi chiamata Chianotta di Vìcari scurri lu ciumi San Liunardu.
Vìcari è nu paisi privalintimenti agrìculu e veni curtivatu a vigna, furmentu, favi, alivi e mènnuli. Sunnu prisenti videmma nnustri zootècnica e artiggiana, spiciarmenti lavurazzioni di lignu e ferru.

Lu nomu urigginariu di lu paisi veni citatu nta assai ducumenti stòrichi. N latinu è Vicaris, Biccaris, Biccarum; n grecu Boikos, Bico; n àrabbu Bekara, Baqqaraq.
Qualegghiè è l’urìggini di lu nomu, tutti chissi currispùnninu n italianu a “Boaro” o “Vaccaro”.
Tutti li pupulazzioni chi hannu statu a Vìcari hannu lassatu tracci, dunannu li nomi a cosi e posti: Brivaneggia (Burgonecis o burgu dâ morti, locu unni cci justizziàvanu li cunnannati) o Kammi (locu di l’acqua) d’urìggini àrabba.

Lu paisi havi urìggini midievali e già asistìa a l'èbbica nurmanna. Fu fìudu di la famigghia Chiaramunti, ca fìciru edificari lu casteddu, detti rifuggiu duranti li Vespri siciliani a lu justizzieri di Carlu I d'Angiò, Giuvanni di Saint-Remy.

La Matrici barocca è diticata a San Giorgi e sarva nu quatru di Santa Rusulìa di Petru Novelli.
Lu casteddu s'attrova ncapu a na rocca di ammeri 8.000 metri quatri di basi. 
Si trasìa attravirsannu na trasuta cu tri porti ca davanu nta nu curtigghiu nternu, tuttu ntornu cc'eranu li fabbricati unni stavanu li surdati, li stanzi pâ sirvitù, li staddi, li malazzeni e li càrzari.
Ncapu cci stavanu li stanzi dû Signuri, circunnati di turri.
Lu casteddu fu di granni mpurtanza picchì cci ammazzaru a Giuvanni di Saint-Remy, Justizzeri di Palermu e Val di Mazzara e ministru di Carlu I d'Angiò. Nunustanti tanta gloria e tantu anuri, lu casteddu è tristimenti chiusu e ristauratu sulu pi mitati.

Vìcari havi dui frazzioni: Manganaru e Santa Rusulia. Sti frazzioni s'attròvanu a sud di lu paisi, lu primu agghiri Roccapalumma e lu secunnu è attaccatu n Lercara Friddi.




#Article 323: Mota di BACH (204 words)


Ntâ mùsica, la mota di BACH si tratta di na scalina di sti nuttani B stunata, A, C, B vera.

Sta mota di quattru nuttani havi statu usatu di quarchi cumpusituri, nurmalmenti comu n'omaggiu pi Johann Sebastian Bach. Parò l'asempiu canusciutu pâ prima vota, s'attrova ntra na cumpusizzioni di Jan Pieterszoon Sweelinck—è pussìbbili, ma nun saputu pi certu, ca fici omaggiu a unu di l'avi di Johann Sebastian, di cui tanti èranu musicisti iddi stissi.

La pussibbilitati di scriviri lu nomu Bach veni dû tudiscu unni B ndica la B stunata, mentri H ndica la B vera.

J. S. Bach l'usava nta l'ùrtima parti di Die Kunst der Fuge, n'òpira chi nun cci riniscìu accabbari prima ca murìu ntô 1750. Cumparìa nta quarchi òpira sua, p'asempiu, â fini dâ quarta dî variazzioni canònichi nta Vom Himmel Hoch. Vi putiti addunari nta St Matthew Passion nnâ parti unni lu coru canta This man was God's own son most truly (st'omu era propiu figghiu di Diu daveru). Nt'àutri òpiri, puru siddu li nuttani B-A-C-H nun sònanu pricisi, na trascrizzioni dâ mota veni usata (voldiri lu stissu sistema câ scala diversa).

L'òpiri chi apprisèntanu la mota di BACH ntôn modu suttaliniatu, cumprènninu li siquenti, p'òrdini di tempu:




#Article 324: Agnosticismu (261 words)


LAgnosticismu (ca veni dû grecu ἀγνωστικισμός, ca di sò parti veni di ἀγνoεῖν, a-gnoèin, ca va a significari littirarmenti nun canusciri) è ddâ forma di pinzari ca nun duna lu judìzziu 'n capu quarchi prubblema picchì arricanusci ca nun si havi sufficienti canuscenza pi putìri dari na rispunnuta, o ca è umanamenti mpussibbili fallu.
Sta pusizzioni è sulitamenti pigghiata supra lu prubblema dâ canuscenza di l'urìggini dû Universu, di l'esistenza dû Signuri, ma certiduni voti pò macari rivardari la pulìtica, l'etica oppuru la sucità.

Spissu succedi ca li agnostici sunu ncurpati di èssiri minifrighìsti 'n capu ô prubblema dâ fedi e di nun avìri niddunu ntiressi spirituali o riliggiusu. 

Lu nomu vinni addupiratu pâ prima vota ntô 1869 dû naturalista britannicu Thomas Henry Huxley, pi fari accapiri la sò pusizzioni supra â sò cridenza ntô Signuri; lu termini addiveni comu cuntrappusizzioni a l'antichi duttrini cristiani gnostichi, ca dicunu ca la canuscenza dâ riartà ùrtima (gnosi) è dintra a ogni òmu.

L'agnosticu sparti li pusizzioni riliggiusi dû sapiri e dâ fedi. Ntî sta manera na pirsuna riliggiusi veni spartuta di n'ateu, pô fattu ca nu riliggiusu cridi mentri n'ateu nun cridi. L'agnosticu s'allonca 'n capu sti pusizzioni jènnu a diri ca sia l'uni ca l'àutri (riliggiusi e atei) si jettunu supra nu liveddu di canuscenza supra la riartà supiriuri dê cosi, cosa chista cu cui l'agnosticu nun si veni a truvari d'accordu. Assai pirsuni dicunu ca nun ci pò èssiri sta spartuta ntî l'affirmazzioni ca lu cridiri ô Signuri implica ca iddu esisti pi daveru. 
Ntra l'agnosticismu ci sunu certiduni varianti comu:

 




#Article 325: Ebbraismu (290 words)


LEbbraismu (puru dittu Abbraismu) (יהדות) è dda riliggiuni monutìstica carattirìstica dû pòpulu ebbràicu. Lu termini ìnnica puru na filosufìa e cchiù n ginirali la manera di vìviri e di pinsari dî cumunità di urìggini ebbraica diffunnuti nti tuttu lu munnu.

Ha statu forsi la prima riliggiuni monutìstica adducumintata dintra ê pupulazzioni cananàichi monulàtrichi, o, sicunnu àutri, tra li pòpuli straneri schiavi nta l'Eggittu. Nzèmmula ô Cristianèsimu e a l’Islam, l’Ebbraismu veni classificatu comu riliggiuni abbramìtica.
Cchiù n ginirali si pò diri ca si sparpagghiò nna tuttu lu munnu grazzi â dispirsioni di l'ebbrei c’accuminciò a l’èbbica dû Mperu Rumanu, caunsciuta cu lu nomu di diàspora. 

Cu la diaspora, la prisenza di cumunità ebbraichi è attistata puru n Sicilia. Pi esempiu ricenti scavi attistaru a Sarausa nu stabbilimentu di bagni rituali, cu scritti n lingua ebbraica. La prisenza ebbraica n Sicilia s'appi a mantiniri pi tuttu lu mediuevu. Â curti di Fidiricu II tra li ntillittuali ci fu puru Yehudah ha-Cohen Ibn Maqdah, ca scrissi na nciclupidia dâ scienzia di l'èbbica. N èbbica angiuina lu girgintinu Faraj ben Salim fu ncaricatu dû re Carlu I d'Angiò di tradùciri na nciclupidia di scienzia mèdica. L'ebbrei eranu pirò vittima di discriminazzioni. Comu a Vinezzia, n Sicilia nti vari cità c'èranu quarteri risirvati â pupulazioni ebbrea. A Muòrica e a Spaccafurnu, pi esempiu, ancora òi nu quartieri si chiama Cartidduni, e l'uriggini dû nomu è propria nu cartidduni ca cumparia â trasuta dû quartieri ebbreu ntô mediuevu. N'èbbica spagnola, l'ebbrei foru vittima dâ nquisizzioni, e pi manu dâ riggina Isabbedda, ca ntô 1492 emanau nu dicretu contra ebbrei e mussurmani, àppiru a emigrari n massa o a cunvirtìrisi. Di lu XVI sèculu n poi, nun c'è quasi nudda traccia di prisenza ebbrea n Sicilia.




#Article 326: Islam (306 words)


L'Islam (àrabbu إسلام , prun. Islàm = suttamissioni a Diu) è dda riliggiuni monuteista nasciuta nta lu VII sèculu d.C. e funnata supra la pridicazzioni di Muhammad (n àrabbu ﺪﻤﺣﻣ), cunziddiratu l'ùrtimu e difinitivu prufeta mannatu di Diu (Allah) (n àrabbu الله) a li mussurmani.

Li arkān al-Islam (Pilastri dell'Islam) sunnu ddi duviri assulutamenti ubbrigatori pi ugnuni mussurmanu ussirvannu (pùbbiri e sanu di corpu e di menti) pi putìrisi difiniri a raggiuni tali. A sò ntinziunali evasioni cumporta na sanzioni mirali o matoriali. Chisti sunnu:

La shahāda, o tistimunianza di fidi (affirmazioni, ntinziunata, ca esisti un Diu sulu Allah e ca Muhammad è lu sò prufeta); 

La zakāt, o virsamentu a scopu piu di na mposta di purificazzioni dâ ricchizza; 

La salāt, prijera cannùnica a fari 5 voti ô jornu, nni pricisi mumenti (awqāt) ca sunnu scanniti dô richiamu dô muadhdhin (مؤذن, muezzin) dî muschei; 

Lu sawm ramadhān, ﻥﺎﻀﻣﺭ ﻡﻮﺻ, dijunu dô misi di Ramadan pi cu è capaci di sustinìrilu; 

Lu Hajj, ﺞﺣ, pillirinaggiu cannùnicu nnô misi dû Dhū l-hijja â Mecca , chistu macari ppi cu è capaci di sustinìrilu fisicamenti e ecunomicamenti. 

L'Islam fu la riliggiuni ufficiali dâ Sicilia duranti lu piriudu àrabbu, tra lu IX e lu XI sèculu. Nsidiamenti mussurmani eranu prisenti nti vari banni di tutta l'Italia miridiunali e cintrali e vari èbbichi. Addoppu la cunquista nurmanna, pupulazzioni mussurmani cuntinuaru a abbitari n Sicilia. Fidiricu II cummattiu contra li mussurmani di Sicilia chi foru tutti trasfiruti a Lucera, cunvirtuti, o emigrati fora dû tirritoriu mpriali. n'èbbica spagnola, l'islam subbiù na riprissioni assai dura, e ogni traccia di prisenza islamica, comu puru di prisenza di ebbrei, puru iddi pirsicutati, scumparìu cumpritamenti.

Doppu sèculi di assenza, l'islam, grazzi â mmigrazzioni di l'urtimi trent'anni n pruvinenza essenziarmeni di l'Africa dû Nord, è oi la secunna riliggiuni praticata n Sicilia doppu la riliggiuni cattolica.




#Article 327: Lista di divinitati (156 words)


Sta lista di divinitati cumprenni tutti li nomi di li divinitati di tutti li riliggiuni, culturi e mituluggìi. 

N'arrivaru picca ducumenti supra li nomi di li divinitati fìnnichi; lu siguenti è un riassuntu di li divinitati chiù mpurtanti.

Lista di li divinitati grechi

arcuni di li chiù mpurtanti Deva:

Li dei Lusitani (o Anticu-Portughisi) hannu statu misi n rilazzioni cu chiddi di li nvasura, sia Celti chi Rumani. Lu pòpulu lusitanu aduttau li culti di tutti li dui civiltati, nfluinzànnuli cu li propi cridenzi. Arcuni divinitati lusitani fineru pi èssiri aduttati di li Rumani.

Oltri a li àutri divinità già alincati ntâ lista, ci sunnu tanti èssiri mitulòggici minuri di cui si parra spissu ntâ muderna cultura occidintali ca ponnu èssiri prisi n cunzidirazzioni cchiù o menu seriamenti. Sti ntità vennu cumunimenti chiamati Kitchen Gods in ngrisi (Divinità da cucina in talianu).

Divinitati sardi, appartinenti a lu pòpulu nuràggicu, 'n parti dirivati di li dei Finici.

 




#Article 328: Santa Cristina Gela (308 words)


Santa Cristina Gela (Sëndahstina inta la lingua lucali), é nu paisi Arbëreshë, inta la pruvincia di Palermu rintra a Sicilia.  Nu 2007 Santa Cristina Gela appi na pupulazziuni stimata ri 919. 

Li pidoti cumuni inta lu pagghisi sunnu:
Bua, Bruscia, Cassarà, Criscione, Cuccia, Di Maggio, Dorangricchia, Filpi, Lo Greco, Mandala, Matesi, Matranga, Musacchia, (u sicilianu di lu nomu arbanisi Myzeqe), Petrotta, Petta, Polizzi, Rocca, Schirò.

Santa Cristina Gela fu aisuta a la fini ri lu séculu XVIII di nu gruppu de quattru famigghie campagnoli ra Chiana.

Inta lu 1890 AD lu parrinu parrucchiali di lu pagghisi, Papàs Gaetano Arcoleo, canciáu lu ritu ri la missa ri Cattólica bizantina a ritu latinu.

Lu tirritoriu di Santa Cristina Gela veni di tri fei principali: lu feu di lu mísimu nomu Santa Cristina, lu feu di Turdiepi, e poi lu feu di chianettu. Lu tirritoriu di l’úrtimu era riccu di vigni e di aliviti, e era videmma nu rábbatu risidinziali.

Lu pagghisi esti nu pagghisi di tradizziuni agrícula e culinaria, e lu só pani cottu a ligna esti tantu stimatu, e veni spurtatu inta li pagghisi incutti.  Autri prudutti lucali ca vennu stimati sunnu casiarea (ricotta) / gjizë, picurinu / udhos e caciucavaddu / kaskaval), duci (cannola), sfinci cu ricotta) e la carni di campagni lucali (tantu stimatu esti la sasizza cu finocchia / likëngë).

Santa Cristina Gela esti bilingui, li só cristiani párranu lu Arbëreshë, l’italianu e capisciunu macari lu sicilianu. Ma l'Arbanisi eni a lingua matri e ancora i picciriddi a parranu cun tantu amuri. I santacristinari un s'affruntanu a parrari l'arbanisi. S'affruntanu cchiu assai a parrari lu sicilianu picchi u parranu mali e un ci piaci mancu assai, specialmenti chiddu di i paisi vicini comu u Parcu e u Minzagnu. Quannu parranu l'Italianu u parranu cchiu pulitu di i latini picchi nun ammiscanu u dialettu sicilianu cu l'italianu.




#Article 329: Diu (139 words)


Lu tèrmini Diu è usatu nta li riliggiuni monuteisti pi difiniri l'èssiri supremu, aternu e nfinitu, chi criau l'universu.
Nta la tradizzioni riliggiusa abbràica, cristiana e islàmica, Diu havi nu caràttiri propiu, comu si fussi na pirsuna, e na rivilazzioni pùbblica, tràmiti li libbra sacri comu la Bibbia e 'n particular modu lu Vangilu pi li cristiani, a Torah ppi l'ebbrei e lu Coranu pî mussulmani.

Nta li riliggiuna politeisti diu (ca, nta stu casu, s'havi a scrìviri cu la nizziali minùscula) è n'èssiri supiriuri a l'omu pi quantu riguarda la putenza e a li voti, ma nun sempri, puru pi quantu riguarda la sapienza e la muralitati; quasi sempri è immurtali ma nun è dittu. Nta lu casu di li riliggiuni politeisti ogni diu veni dintificatu cu lu sò nomu propiu (lu diu Apollu, lu diu Marti etc.)




#Article 330: Bibbia (126 words)


La Bibbia (di lu grecu Bybla o Biblía chi signìfica li Libbra) è lu libbru sacru di la riliggiuni cristiana. È un testu furmatu di diffirenti libbra, ca s'hannu scrivutu nta diffirenti piriudi di tempu e nta diffirenti lochi.

La Bibbia cristiana cumprenni l'Anticu Tistamentu e lu Novu Tistamentu.

La Bibbia è canusciuta puru cu li tèrmini di Sacri Scritturi, Scrittura, Palora di Diu.

Ogni libbru dâ Bibbia havi n'auturi umanu chi scrivìu cu li sò propî capacitati, secunnu lu stilu dû sò tempu. Ma, pî cristiani, ogni libbru havi puru a Diu comu veru auturi; no nta lu sensu ca Diu si sustituìu a l'auturi umanu, ma ntô sensu ca Diu lu ispirau a scrìviri sulu ddi cosi (e tutti ddi cosi) ca Diu vulìa. 




#Article 331: Anticu Tistamentu (105 words)


LAnticu Tistamentu (dittu puru Vecchiu Tistamentu) è lu tèrmini ca si usa, specialmenti ntra li cristiani, pi numinari la Bibbia ebbràica (Tanach).

La palora tistamentu voli diri allianza. Li libbra di l'Anticu Tistamentu cùntanu la storia sacra di l'umanità e, 'n particulari, di lu pòpulu elettu, l'ebbràicu, prima di la vinuta di Cristu.

L'Anticu Tistamentu è furmatu di varî libbra; lu nùmmiru di iddi cancia a secunnu di li varî chiesi. Li prutestanti cuncòrdanu cu lu cànuni ebbraicu; li cattolici e l'ortudossi pìgghianu comu rifirenna lu cànuni alissandrinu, ca cumprenni un nùmmiru cchiù àutu di libbra: 46.

Chisti sunnu li libbra secunnu lu cànuni alissandrinu: 




#Article 332: Novu Tistamentu (104 words)


Lu Novu Tistamentu è la secunna parti di la Bibbia cristiana. Comu dici lu stissu nomu, è la parti cchiù ricenti di la Bibbia e havi comu rifirenna la pridicazzioni di Gesù Cristu ca custituìu lu novu pattu ntra Diu e l'òmini.

E' furmatu di: li quattru Vanceli, ca rifirìscinu supra la vita e li nzignamenti di Gesù Cristu; l'Atti di l'Apòstuli, unni si cunta la storia di li primi cumunità cristiani; li Littri (suprattuttu scritti di Santu Paulu); l'Apucalissi, ca chiudi lu Novu Tistamentu cu na visioni di la storia futura di lu munnu. 'N tutali, sunnu 27 libbra.

Tuttu lu Novu Tistamentu:




#Article 333: Gautama Siddhartha (769 words)


Gautama Siddhartha, megghiu canusciutu comu lu Buddha Sakyamuni, è lu Buddha stòricu, funnaturi dû Buddhismu. Nascìu ntâ lu 563 a.C.; era figghiu di lu re dû regnu dû clan Shakya, a li pedi di l'Himalaya, ntâ riggiuni ch'oj s'attrova ntâ lu cunfini ntrâ l'India e lu Nepal. Dicidìu d'alluntanàrisi di stu munnu di ricchizzi pi addivintari un mònacu minnicanti e si spustau pi tutta l'India, nsignannu lu caminu dû ruspigghiu (pi chissu fu chiamatu lu Budda ca voli diri l'Arruspigghiatu). Murìu ntornu a lu 483 a.C.

Figghiu di Suddhòdana Gautama, lu Ràjà (ragià) di na ripubblica aristucratica (ma la liggenna dici ca Suddhòdana era nu rè) e di sà cugina e mugghiera Màyà, Siddharta nasciu ntâ capitali Kapilavatthu, cità a 200 km di Benares, ca currispunni secunnu l'archiòlugi indiani a l'attuali Pipràvà, vicinu Lumbini ntô statu di l'Uttarakosala, riggiuni chi oj s'attrova nta lu cunfini ntra l'India e lu Nepal.

Setti jorna poi dâ sò nascita morì sà matri, e Siddharta fu crisciutu da Mahàpajàpati, suoru di Màyà e autra migghiera dû patri, c'appi autri dui figghi. La famigghia di Siddharta appatinia â casta dî guerrieri (kshatrya) e fu struitu pì putiri diviniri ntû futuru lu ragià dû sò regnu e si cunta ca vissi sà juvintù ntû lussu cchiù stremu.

Ntrâ li sedici e li diciannovi anni, iddhu si maritau cù sà cugina Bhàddakàccha, ca pí tanti ntérprétazziuni era na donna cù tri nomi, o p'autri ntérprétazziuni tri donni: Bhaddakaccha, Gopa e Yasodhara, dâ quali appi, atturnu ai venttott'anni, nu figghiu, Rahula. N'annu doppu, cù granni scandalu di sò patri ca si era oppostu, abbandunau sà casta, li ricchizzi, sà famigghia, e tuttu chiddu c'aveva pì viviri ntâ foresta, sulu e n'assuluta povirtà comu n'asceta (samana). 

Ddà vissi canciannu maistri pì circa quatt'anni (536-532). Lu primu fu Alara Kalama difinitu dî testi comu unu di cchù granni yogin du sò tiempu, ca â fini di l'addestramentu lu cunziddirau nu Realizzatu e lu nomminau mastru e cumpagnu, ma Siddharta rifiutau e agghitti da Udraka Ramaputra, n'àutru granni yogin, unni accarzau i stissi risultati. Ancora Siddharta rifiutau la nommina a mastru e accuminzau na ricerca pirsunali.

Dopu n'annu di pràtichi stremi, siccu, débbuli, vicinu a moriri, dicisi d'accittari n'offerta di manciari e venni abbannunatu di tutti. Picca cchiù tardi, ripigghiati li forzi e assittatu ntâ meditazziuni sutta n'àrvulu di ficus religiosa attravirsau li vari jhana (stati di meditazziuni prufunna) (MN 36) e adottau a duttrina dâ «via di menzu» ca rifiutava l'ascetismu stremu e currispunni au Ottùplici Sinteru (SN LVI.11). Raggiuntu accussì nù statu di cuncintrazziuni e purizza dâ menti, ottinni li tri canuscenzi dî sò viti passati, dâ reincarnazioni di l'èssiri secunnu a liggi dû Karma, dâ fini dî furmaziuni mintali ccà càusanu a sinsualità, u diviniri, a gnuranza. Mai però i sinsazzioni piacèvuli cc'accussì vìnniru nvàsiru o rimàsiru ntâ menti di Siddharta (MN 36). 

Sùbbutu appi l'illuminazziuni finali. Dopu di chistu veni chiamatu «Arhat» (lu Beatu).

Picca cchiù tardi iddu cumminci li primi discèpuli (chiddi stissi ca lu abbannunaru) nzignànnucci lu principiu di sà dottrina (li Quattru Nobbili Viritati) ntâ lu parcu di Benares. Cù sti primi cincu discèpuli nasci la prima cumunità buddhista (sangha) dâ storia. Appi poi sùbbutu migghiara di audituri e discèpuli, e addivinni canusciutu comu lu Buddha (dâ radici sanskrita budh = addumari, arrisbigghiari.) L’Anguttara Nikaya cunta ca stu nomu veni di Siddharta: quannu nu bramanu vidènnulu ci spiau s'iddu fussi nu deva (diu), iddu arrispunnìu di no, ci spiau s'iddu fussi n'àncilu, nu spìrdu, e iddu sempri arrispunnìu no. Accussì ci spiau: «allura chi sî?» e iddu arrispunnìu «sugnu sbegghiu» (sa: buddha) (AN IV.36).

Nzignau pí quarantacinc'anni (531 a.C.-586 a.C) ntâ li foresti, li cità e li paisi ntâ chiana dû mediu Gange, ntû particulari ntâ li regni di Maghada e Kosala, tinennu accura ca li sò nzignamenti fussiru tradotti ntâ i lingui parrati dû pòpulu (ntu particulari la lingua Pali), mmèci ca n'sanscritu. Ntû stu periudu sà popularità addiveni grannìssima e ntra lu pòpulu ci venunu attribuiti tanti miraculi. Abbulì lu principiu induista ca dicia ca putivanu «sarvarisi» sulu li bramini e li sacerdoti e stinnitti la pussibbilità di tràsiri ni l'òrdini monàsticu a li donni e a l'òmini di tutti li strati sociali e di tutti li casti.

Quannu iddu avìa sittant'anni ci fu lu primu scisma, vulutu di Devadattha, cuginu e discepulu dû Buddha ca mirava â succissioni. Chist'urtimu cuntatu comu pirsuna assai tinta dî testi buddhisti si dici ca cchiù voti circau d'assassinari lu Buddha. Ntû 586 quannu avìa circa na quattruvintina d'anni morì pí via di na ntussicazziuni alimentari (àutri dìcinu avvilinatu) a Kushingara, nun luntanu di Kapilavatthu.




#Article 334: Giuvanni Meli (579 words)


Giuvanni Meli (Palermu, 6 di marzu 1740 - Palermu, 20 di dicèmmiru 1815) fu unu dî cchiù granni littirati siciliani. 

Vinìu di na famigghia mudesta e di picciottu studiò p'arcuni anni grammàtica e ritòrica.  Doppu aviri studiatu filusufìa e midicina fu dutturi 'n Cinisi. Nta stu pirìudu, liggìu li pueti bucòlichi, l'enciclopidisti e Rousseau, scuprennu lu valuri puèticu dâ lingua siciliana chi aduttò pi casi tutti li sò òpiri.

Ntô 1760 vinni ammittutu nna l'Accademia dû bon gustu e ccà accuminzò a scrìviri li versi, prima pi talianu, poi pi sicilianu.  Pubbricò la sò prima òpira, La Fata Galanti, ntô 1762 doppu lu quali vinni canusciutu di tutti li littirati e famigghi nòbbili di Palermu.

Giuvanni Meli facìa i sò puisì 'ntâ la grutta pirciata a Terrasini, vicinu Palermu. 
 
Na strumientu ca studiava la midicina ottinìu un mpiegu ntô paisi di Cinisi, vicinu Palermu, comu mèdicu tinutu a stipenniu di l'abbazzia binidittina di S. Martinu dî Scali. Duranti stu pirìudu a Cinisi cuntìnuava la sò attivitati di scritturi, pubbricannu puru quarchi saggìstica d'argumentu mèdicu.

Ntô 1772 si trasfirìu a Palermo, unni ntô 1787 vinni ncarricatu câ càttidra di Chìmica a l'univirsità di Palermu; unni arricugghìu e pubbricàu, 'n cincu vulumi, li soi puisìi siciliani. Ntô 1798, quannu la Curti si trasfirìu di Napuli a Palermo, l'abbati Meli era già nu scritturi cèlibbri (a stu tempu Meli si fici chiamari abbati e si vistìu di riliggiusu); lu rè cci assignò na pinsioni, e si didicò cu tranquillitati ê littiri. 

Meli spirimintò cu na forma di linguaggiu ca putemu discrìviri comu nu sicilianu lustru.  Pi na manu, chissu significa ca pruvò a scrìviri di suggetti di tanti gènira, spissu pi nu modu umurìsticu e filusòficu, ma pi l'àutra manu significa macari ca la sò scrittura abballarìa tra n'idioma ca ni pari quasi comu nu talianu arcàicu e la parrata parlimintana di strata di ddù tempu.  Facirmenti avissi a èssiri propiu d'accussì picchì lu sò tema prifirutu era di cuntrastari li carattirìstici di l'èssiri sicilianu, dunca spissu lu linguaggiu rifletti stu cuntrastu.

La Buccolica (1766-1772), spirata di l'Arcadia, pâ majuranza fu scritta ntô pirìudu quannu era dutturi a Cinisi.  Turnatu a Palermu cu na fama di scinziatu e pueta, si didicò â puisìa siciliana, arricugghiennu tuttu lu matiriali ca esistìa. Lu sò Poesî siciliani 'n cincu vulumi niscìu ntô 1787, e na edizzioni in sei vulumi niscìu ntô 1814.

Oltri a cumprènniri La Buccolica la raccolta dî puesìi cumprenni puru puemetti satìrici comu La Fata Galanti (1762); lu puema èpicu-umurìsticu  Don Chisciotti e Sanciu Panza (1785-1787); li Favuli Morali 1810-1814; l' Origini di lu Munnu (1768); li Elegii; li Canzunetti e .

La majuranza di ssi puisìi vìnniru traduciuti, supratuttu pi talianu, ma puru pi ngrisi  (viditi li rifirimenti ccasutta).  Ntô 1787, visitannu Palermu, Goethe s'accappitò a lèggiri lu puema cèlibbri:  L'occhi, ca faci parti di nu gruppu di puemi ca cumprènninu La Lìrica (li canzunetti).  Goethe s'attruvò accussi acchiappatu dû sintimentu di sta puisìa ca iddu traducìu li primi ottu righi pi tudiscu, chiamànnulu Sizilianisches Lied (Canzuni Siciliana).  N'àutru puema ca faci parti di La Lìrica, Lu labbru, fu traduciutu pi tudiscu di J. Herder.  Nu fattu stranu e picca canusciutu è ca Lu labbru fu lu primu puema scrittu pi na lingua itàlica ca fu traduciutu pi finlannisi.  Ssi fatti ni dùnanu n'idìa dû riguardu ca li littirati europei tinìanu pi Meli nni l'ùrtimi anni dû sèculu XVIII.

Li Surci di Fàvuli Murali 

Lu labbru di La Lirica  (li canzunetti) 




#Article 335: Turismu (252 words)


Lu Turismu è dda attivitati ca cunzisti ntô fattu di viaggiari pi visitari, duranti lu tempu lìbbiru, lochi e citati diversi di chiddi unni nurmarmenti si campa.  
La palora Turismu servi puru p'idintificari lu cumplessu di li turisti prisenti nta na ditirminata lucalitati, ntôn particulari pirìudu.
Lu turista scegghi li lochi di li sò viaggi pî mutivi cchiù diversi: di caràttiri naturali, culturali, artìsticu, gastronòmicu, spurtivu, ecc.

Nta lu 2004, ntô munnu, li pirsuni ca viaggiaru pi turismu di variu tipu, niscennu di lu propiu paisi, foru 760 miliuna.
Chistu fu nu nùmmiru assai granni c'addimustra comu lu turismu è n'attivitati ca cuntìnua a crìsciri ogni annu (deci anni fa foru sulu 545 miliuna). 
Li riggiuni di lu munnu ca hannu avutu la cchiù granni crìscita di turisti hannu statu chiddi di l'Asia e dû Pacìficu, unni hannu jutu nnô 2004 lu duppiu di pirsuni chi jeru nnô 1995.
A lu secùnnu postu di li zoni unni lu turismu sta criscennu cchiossai, c'è lu Mediu Urienti. 
 
Ma nta lu munnu la riggiuni cchiù visitata arresta l’Europa, ca vitti agghicari ntô 2004 414 miliuna di turisti, 16 miliuna cchiossai rispettu ô 2003. 
La nnustria dû turismu fa smòviri granni quantitati di danaru: ntô 2003 foru spinnuti cchiossai di 520 miliardi di dòllari.  
Li tudischi sunnu lu pòpulu ca spinnìu cchiossai nta lu 2003: 65 miliardi di dòllari pi viaggiari a l'èstiru; doppu di li tudischi ci sunnu li miricani, li ngrisi, li giappunisi, li francisi, li taliani (cu 20 miliardi) e li cinisi.




#Article 336: Wolfgang Amadeus Mozart (269 words)


Wolfgang Amadeus Mozart (Salisburgu 27 di jinnaru, 1756 — Vienna 5 di dicèmmiru, 1791), musicista austriacu. Lu sò nomu di battesimu era Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart. Educatu ggià di picciriddu â mùsica di sò patri Leopold, sviluppau sùbbutu doti eccezziunali di virtuosismu ô pianuforti e di cumposizzioni. Fu lu compositori cchiù 'mpurtanti ru munnu.
Muriu a trentacincu anni a Vienna.

Fu auturi di na quantità mprissionanti di sinfonìi, cuncerti, òpiri, sunati e missi.
Ricurdamu ccà u Don Giovanni (scritta siguiennu la tradizzioni di ddi tempa 'n italianu), Lu flautu màggicu ca fu una dî primi òpiri di massimu liveddu scritta n tedescu, e lu Requiem scrittu n puntu di morti e cumpritatu di nu sò cullabburaturi, Sussmeyer.

Mozart nasciu nta casa numero 9 da Getreidegasse di Salisburgu. Avia l' aricchia assuluta cioè capiva lu nomi di noti sulu scutannule, comu lu dimustrau na vota, ancora carusu, quannu ntisi lu coru di San Pietru a Roma. Era gintili e sinsibbili. 
I piccuriddu viaggiau ca soru Nannerl pi l' Europa e diviniu lu beniaminu di preti e mpiratura. 
La so prima opera fu La finta semplice chi vinni rappresentata a Vienna.
Mozart vinni puru n Italia unnio cumpunìu na picca di so musichi. Pigghiau lu speron d' oro dû Papa e sustiniu  n esami pi l'aggrigazzioni a l'Accademia Filarmonica di Bologna, all'èbbica titulu assai ricircatu dî musicisti europei. 
Mozart ntrasiu nta Massoneria e fu nominatu Maestru.

La morti mistiusa di Mozart, ancora picciottu alimintau spiculazzioni circa li sò causi. Ispirau puru la liggenna dâ mmiria tra Mozart e Salieri, chi divintau pupulari puru grazzi all'òpira di Pushkin Mozart e Salieri.




#Article 337: Londra (217 words)


Londra (nglìsi London) è la capitali di lu Regnu Unitu. 
È nna metropoli globali, una di li cchiù rànni città di lu munnu, nnà città ca havi granni nfluenzi nni fattu di cultura, cumunicazzioni, pulitica, ecunumia e arti. Londra è la citati cchiù pupulusa di l'Unioni Europea, ccu 7 miliuna e mezzu di abbitanti, ditti lundinisi cà appartinninu a pirsunalità diversi, ca si parlanu cchiù di 300 lingue. A Londra ci su assai musei, teatri e sali di cuncertu. 
Londra è sedi dâ Bursa, ô centru di l'attività ecunòmichi dâ City, lu quarteri ntirnazziunali di l'affari.

La città si trova a lu sud di la Gran Britagna, su la riva di lu hiumi Tamiggi, ca è lungu e navigabbili. Lu climi è miti, ccu l'estati ca nun su assai caldi e l'invirni tipidi, rispettu a la latitudini. Le nevicati e le chioggi su assai frequenti, sia nn'estati ca nn'invirnu. La timpiratura cchiù calla registrata in Londra è di 39 gradi.

Londra havi cchiù di 32 distretti. La Greater London Authority (GLA) è lu curpu amministrativu, respunsabili di la pulitica e di li serviza cittadini, cumu la pulizia, li vigili di lu fucu e li trasporti. La GLA è formata da lu sinnacu e da lu cunsigliu cittadinu. Lu sinnacu attuali è Boris Johnson, elettu ndi lu 2008.




#Article 338: Micheli Amari (594 words)


Micheli Amari (Palermu, 7 di giugnettu 1806 - Firenzi, 16 di giugnettu 1889) fu stòricu, scritturi, e òmu pulìticu sicilianu. Doppu nu piriudu di esiliu in Francia, ppi la sò attività pulìtica contra lu reggimi di Francischieddu, ritorna in Italia unni pòi, rivesti la càrrica di sinaturi a partiri dû 1861.

Era ancora picciutteddu quannu ntô 1820, pigghiannu asèmpiu di sò patri Firdinannu, accuminciau a participari a li riunioni siparatisti ppi la nnipinnenza dâ Sicilia di Nàpuli; ma la rivuluzzioni siparastista dû 1820/21 finìu cu la riprissiuni burbònica e â li siciliani nun cci aristaru ca l'occhi ppi chiànciri. Ntî stu clima, vinni ncriminatu p'aviri scrivutu l'òpira La Guerra dû Vèspiru (La Guerra del Vespro 'n talianu), cca, ppi la mpusizzioni dâ cinzura, niscìu a l'èbbica cû tìtulu Un periodo delle istorie siciliane del XIII secolo; accussì, ppi nun cascari ntê manu dû cuvernu di Nàpuli, si nni fujìu 'n asìliu a Pariggi. Ddocu vinni accugghiutu di àutri siciliani cca si nn'avìanu macari iddi scappati dû solu pàtriu, assicutati dî napulitani. Ccu na situazzioni di chiossai tranquillitati, di unni ora s'attruvava, aripigghiau li sò studî di lingua àrabba, cca duraru ppi cchiù di deci anni; di iddu foru studiati tutti li manuscritti di ssà lingua cca parràvanu dâ Sicilia ntî lu pirìudu dâ duminazzioni islàmica, e nni vinni fora la munumintali Storia di li mussurmani 'n Sicilia (titulata 'n talianu Storia dei mussulmani in Sicilia). Lu primu vulumi di l'òpira, cca è cumposta di tri vulumi, vinni pubbricatu ntô 1854  a Firenzi di l'edituri Felice Le Monnier; lu secunnu vulumi niscìu ntô 1858 e lu terzu, fattu di tri tomi, ntî l'anni 1868-72.

Mentri cca ancura travagghiava supra a la Storia di li mussurmani 'n Sicilia, eppi la pinzata di nu nova travagghiu: la priparazzioni di la Bibbliuteca àrabbu-sìcula, cca vinni appoi pubbricata ntô 1841; macari chista fu n'òpira munumintali, unni vènunu 'llustrati l'òpiri àrabbi cca parràvanu dâ Sicilia, o macari cca nni trattàvanu qualchidunu di li sò aspetti: òpiri giugràfichi, stòrichi, puètichi; prestu l'auturi di ss'òpiri divintaru famusi macari ntî la cultura uccidintali, cumu Al-Idrisi, cumu â lu viaggiaturi  Ibn Gabayr o a lu pueta Ibn Hamdis, cca cantù la Sicilia.

Ntô 1848 turnau 'n Patria ppi participari â la Rivuluzzioni ndipinnintista siciliana dû 1848 e ppi sìdici misi (quantu durau lu novu abbrivisciutu Statu Sicilianu) vinni eliggiutu diputatu ô Parramentu Sicilianu e numinatu Ministru di li Finanzi. Finutu l'autu-cuvernu sicilianu, si nni turnò arrè ntâ Francia unni s'avvicinò a Giuseppi Mazzini e a li sò idìi pulìtichi.

Ntô 1859, â l'universitati di Pisa, ccû cuvernu pruvvisòriu tuscanu, fu prufissuri di lingua e storia àrabba.

Turnau 'n Sicilia ntô 1860 comu ministru di Garibbaldi, participau â la vita pulìtica dê l'Italia unita e vinni numinatu sinaturi a lu 20 di jinnaru 1861; fu appoi ministru dâ Istruzzioni Pùbbrica dô 1862 ô  1864; ntô stissu 1864 ripigghiau lu nzignamentu dâ lingua àrabba ntî l'Istitutu di Studi Supiriuri di Firenzi nzinu â lu 1873 .

Murìu mpruvvisamenti a Firenzi a lu 16 di giugnettu 1889, mentri cca ancura travagghiava ppi fari mudìfichi e aggiustamenti supra â la Storia di li mussurmani 'n Sicilia.

  
Amari fu auturi di Storia della guerra del Vespro siciliano e Storia dei Musulmani di Sicilia; si fa canùsciri comu ricircaturi seriu di l'idintitati siciliana. Lu primu vulumi di I Musulmani di Sicilia fu pubblicatu ntô 1854. Espertu arabbista, traduci in talianu nu nùmmuru mpurtanti di testi dâ prisenza àrabba in Sicilia.  Amari fu tistimoni ntê sò òpiri di nu dialugu e di na tulliranza diffusi ntâ la Sicilia di l'èbbica àrabba.




#Article 339: Lay Lady Lay (102 words)


Lay Lady Lay significa quarchi cosa comu abbaffati ccà amuri mia.  Lu riggista dâ pillìcula, Midnight Cowboy, vulìa usari sta canzuni, ma nfini fu rifiutata.  Cumpari supra l'album Nashville Skyline, chi si pò discriviri comu essiri Country, macari Country Rock, quarchi cosa stranu pi Bob Dylan. Arresta una dî canzuni di Dylan cchiù canusciuta e forsi la cchiù unica 'n termini dû sonu.  Na canzuna senza missaggi ammucciati, è na canzuna simpricimenti dûn omu circannu l'amuri di na fimmina (nnô senzu fisicu). Nun s'arraffa diri ca si tratta dûn tema nun tantu luntanu di quarchi puema di Giuvanni Meli o Ninu Martogliu.




#Article 340: Tanakh (114 words)


Tanákh (תנך , TNK) è l'acrònimu cû quali venunu chiamati li tri testi sacri di la Riliggiuni ebbràica, la nnuminata Bibbia ebbràica, parti di l'Anticu Tistamentu cristianu.
Li tri littri T N K sunnu l'acronimu dâ sprissioni:
Torah, Neviim, Ketuvim (Torah, Prufeti, Àutri Scritti o Aggiògrafi), li tri parti di la Scrittura. 

TNK, secunnu li rèuli funètichi di la lingua ebbràica, si pò prununziari tantu comu tanach ca comu puru (cchiù di radu) tenách.

È ntirissanti nutari ca la palora Bibbia nun havi un tèrmini aquivalenti nnâ lingua ebbràica.

Tutti li libbra sunnu scritti nta la lingua ebbràica cu picca parti 'n aramàicu. Lu cànuni ebbràicu accetta sulu lu testu ebbràicu, dittu testu masorèticu.




#Article 341: Torah (123 words)


Torah è na parola ebbraica ca voli diri liggi, nsignamentu ma 'nta na manèra cchiu istèsa  di lu grècu nòmos comu fu attraduciutu nta a Bibbia dei Sittanta. Cu stu tèrmini si sòlinu chiamari li primi 5 libbra di la Tanach, canusciuti puru cu lu nomu grecu Pentateucu (pénte 'n grecu voli diri cincu, teuchos voli diri libbru), forsi picchì sunnu scritti nta 5 ròtuli di pirgamena.

Lu stissu tèrmini di Torah è usatu nnâ lingua ebbraica pi vuliri diri Liggi Ebbraica 'n sensu ginirali. Si usa la parola Torah shebiktav (traduz.: La liggi ca è scritta) pi nnicari li 5 libbra di lu Pentateucu e la parola Torah shebehalpeh pi nnicari tutti li testi sacri ebbraici.

Li libbra di la Torah sunnu:




#Article 342: Like a Rolling Stone (121 words)


Like a Rolling Stone significa littiralmenti comu na petra rutuliannu.  Ntô 1965 nuddu putìa cridiri ca na canzunu chi durava sei minuti putissi addivintari nu granni successu.  È mpusibbili arraffari quantu nfluenza sta canzuna havi avutu l'urtimi quarant'anni. Arresta la canzuna difinitiva di Bob Dylan. Na canzuna chi si pò discriviri essiri lu Rock) purissimu.  Accuminzannu cûn battu dû tammuru, siquitu di sei minuti dûn triulu dûn organu lamintusu (sunata di Al Kooper) e lirichi arraggiati, unu s'arresta cu nuddi dubbî di quantu maravigghiusa sta canzuna è.   S'attrova ntô album Highway 61 Revisted, lu secunnu album di Dylan chi fu riggistratu chî strumenti alittricati, e nzemmulu cû prossimu album Blonde on Blonde, sunnu forsi li dui album di Dylan cchiù celibbri.




#Article 343: Subterranean Homesick Blues (104 words)


Subterranean Homesick Blues era lu primu Top 40 hit pi Bob Dylan, nu fattu ncridibbili datu c'avia statu già celibbri pi l'urtimi tri anni prima dû 1965.   Sta canzuna vinni dû album Bringing It All Back Home, marcannu la prima vota ca Dylan si riggistrava usannu strumenti alittricati.  Nautra canzuna di stu album, Mr Tambourine Man  jiu a nummiru unu pi The Birds, addimentri ca Dylan stava essennu pigghiatu a scarpi vecchî pi sunari la chittara littrica â Newport Folk Festival.  Singava la fini dâ sò carrera di Folk, e lu principiu dâ sò vita comu na stidda granni nnô munnu di pop rock.




#Article 344: Mr Tambourine Man (142 words)


Mr Tambourine Man (Signuri Tammurinu) rapprisenta la prima vota ca na canzuna di Bob Dylan si nni jiu a nummiru unu dû Top 40, cantata o d'iddu o di nautr'artista.  Prima dû 1965 Peter, Paul and Mary avianu già jutu ntô Top 10 cu dui autri canzuni di Dylan:  Blowin' in the Wind e Don't Think Twice, It's Alright. Sta canzuna marca lu principiu dû geniri Folk Rock, na cumminazzioni dî soni chitarri lettrichi chî temi di Folk.  Sta canzuna porta ssu sonu distintu chi si pò discriviri comu lu sonu di stiddi cascannu a terra.  Si tratta dûn sonu c'arrivau pricisamenti ô mumentu giustu nnô munnu di Rock. Addimentri ca The Birds jeru a nummiru unu, Dylan stava essennu pigghiatu a scarpi vecchî pi sunari la chittara lettrica â Newport Folk Festival - ma chissa si tratta di nautra storia ancura.  




#Article 345: Blowin' in the Wind (111 words)


 Blowin' in the Wind (sbattuliari nnû ventu) rapprisenta la prima vota ca na canzuna di Bob Dylan trasìu nta la Top 10, cantata o d'iddu o di nàutr'artista. A stu puntu Peter, Paul and Mary èranu già canusciuti nnô munnu dû Folk, spiciarmenti a Nova Jorca. Cu sta canzuna, una di cchiù cèlibbri canzuni dû muvimentu di diritti civili di l'anni '60, la fama di tutti dui artisti criscìu di cchiù. Peter, Paul and Mary avìanu nàutra canzuna di successu scritta di Dylan, Don't Think Twice, It's Alright e riggistraru àutri canzuni di Dylan assai canusciuti. Ma ô cuntrariu di Dylan, Peter, Paul and Mary arristaru sempri cantanti di mùsica Folk.




#Article 346: Peter, Paul and Mary (100 words)


Peter, Paul and Mary, comu si cci pò addunari dû nomu, era nu gruppu di tri cantanti, chi supratuttu cantàvanu canzuni di Folk.  Foru unu dî primi gruppi chi accuminzaru a ricriari lu muvimentu di mùsica Folk ô principiu di l'anni 1960.  Certamenti, foru lu primu a arrinèsciri a otteniri successu cummirciali, spiciarmenti câ mùsica di Bob Dylan (Blowin' in the Wind e Don't Think Twice, It's Alright) e Gordon Lightfoot. Lu cchiù granni successu l'àppiru câ canzuna di John Denver, Leaving on a Jet Plane, chi finìu a nùmmiru dui ntô Regnu Unitu, e nùmmiru unu nnî Stati Uniti.




#Article 347: Caiu Giuliu Cèsari (115 words)


Caiu Giuliu Cèsari (o Caju Juliu Cìsari) (13 di giugnettu, 95 a.C.- 15 di marzu, 44 a.C.) ginirali, omu pulìticu e littiratu rumanu.

Lu sò nomu è ricurdatu pi la cunquista rumana di la Gallia (la Francia di oggi), chi cuntau ntâ sò òpira De bello gallico. 

Divintatu cònzuli e triùmviru rumanu, fu ammazzatu ô sinatu di Roma ê idi di marzu dô 44 a.C., nti na cungiura urganizzata di nu gruppu di pirsuni chi pinzàvunu ca Cèsari vulìa accintrari tuttu lu putiri ntê sò manu.

Caiu Giuliu Cèsari nascìu ad Anzio ntâ Ripùbbrica rumana e zzoè a l'Antica Roma, ntô 95 a.C., di carusu cci piacìa â  littiratura, n'fatti cchiù tardu addivintassi nu littiratu.  




#Article 348: Calascibbetta (125 words)


Calascibbetta è un cumuni di 4.797 abbitanti dâ pruvincia di Enna.

Cosi ntirissanti di vìdiri: la chiesa dâ Matrici, fatta fari di Eleonora II d'Araguna pi na grazzia ricivuta; la chiesa dî Cappuccini cu nu dipintu dû pitturi Borremans; la chiesa dû Càrminu cu n'annunciazzioni ca si pensa fatta dû Gagini. La cosa cchiu' mpurtanti è la Necròpuli di Realmesi dû VI e IV sèculu a.C. cu 300 tummi a grotticedda, scavati nna la muntagna. Lu Santu Patronu è San Petru e si fisteggia lu primu luni d'agustu. La festa cchiù mpurtanti però si fa pâ Madonna di Barripù (Madonna di Buon Riposo) ca si fisteggia lu primu fini di simana di sittèmmiru e unni c'e' la Sagra dâ sasizza e la cursa dî Bèrberi.




#Article 349: God Only Knows (134 words)


God Only Knows (significa sulu lu Diu pò sapirinni), fu riggistrata di The Beach Boys ntô 1966.  L'idia pâ canzuna accuminzau câ ntroduzzioni dû pianu di Brian Wilson doppu cui Tony Asher agghiunciu na paia di righi.  Tra dui uri e menzu, la canzuna era accabbata.  Di prima, Wilson si prioccupau ca la radiu nun la sunava picchî la canzuna cuntiniu la palora God (Diu - ricurdannu ca stamu parannu dî Stati Uniti).  Ma fu cunvintu ca nun si trattava di nuddu prubbrema.  In ogni casu, jiu a nummiru dui ntô Regnu Unitu, ma ô cuntrariu ntê Stati Uniti camminau araciu araciu finu a nummiru 39 - e ddà stava prima di scinniri currennu curennu.  Ovviamenti, comu ora, lu populu miricanu nun accetta facili parrannu di Diu nta na manera cchiù o menu liggera.




#Article 350: Good Vibrations (127 words)


Good Vibrations (littiralmenti trèmuli boni), fu riggistrata di The Beach Boys ntô 1966.  Tanti afficiunati di pop rock ancura la cunzìddiranu la megghia canzuna mai riggistrata.  'N ogni casu, tannu si trattava di nu sonu avanzatu nnû senzu tècnicu.  Cci vòsiru 17 sissioni duranti sei misi, usannu quattru stanzi di studiu, prima ca Brian Wilson fussi suddisfattu chi tuttu chiddu ca putìa fari, l'avìa fattu.  Era la prima vota ca lu gruppu avìa usatu nu nastru a 8 pisti (nàutra vota, assai avanzatu pi tannu). La canzuna vinni ricurdata cû sonu di nu strumentu stranu, nu theramin, usatu spissu pî pillìculi di fantascienza, pirchì duna ddu sonu acutu chi rifletti nu tintu auguriu. La canzuna jìu a nùmmiru unu ntô Regnu Unitu e nta li Stati Uniti.




#Article 351: Calatafimi-Seggesta (327 words)


Calatafimi-Seggesta è un paisi di 7.423 abbitanti a 36 chilòmitri di Tràpani, a 338 metri supra lu liveddu di lu mari.

Lu paisi si sviluppò 'nto XI seculu sutta lu casteddu Eufemio di qui ora arristaru picca tracce.'Na vota si chiamava simpricimenti Calatafimi e appoi lu nomu fu canciatu 'n Calatafimi-Segesta. Lu nomu novu è duvutu a lu fattu ca nta la zona di Calatafimi c'è l'anticu situ elimu prima, grecu pòi, di Segesta (ca era di na granni mpurtanza ntô primu millenniu avanti Cristu).

Lu paisi fici parte di lu regio demanio fino a lu 1336, quannu Federico III di Aragona la concesse 'n feudo a so figghio Guglielmo. poi vinni ceduto ai Peralta. Poi ci fu Donna Violante de Prades  a Bernardo Cabrera. Calatafimi fici parte anchi alla Contea di Modica, insemmula a Arcamu, du 1420 a lu1802, quannu fu 'ncaramentata 'nto demanio di lu Regnu di li  Due Sicilie. Cu la spedizione di li Milli 'nto colle  di Piantu Rumano affrontò, lu 15 maggiu 1860 'nta 'na celebri battagghia li truppe borboniche. 'Nto logo dunni vinne lu scontru ci fu eretto nun ranni mausoleo, dunne si cunservanu li spogghie di li caruti. Lu mausoleo canusciuto commu sacrariu di Piantu Romanu, fu progettatu da lu celebri architettu Ernesto Basile[4].

'Nto 1997 pigghiau la denominazione attuali grazi a 'na leggi regiunali presentata da lu sinnacu di di tempi e presirenti di l'Assemblea Regiunali Siciliana Nicola Cristaldi.

La festa di lu Santissimu Crucifisu è una di li festi populari chiù antichi d'Italia, si fa 'nta la città di Calatafimi ogni 5 o 7 anni, 'nta li jorna ca vannu da lu 1º al 3 maggiu.

È 'na festa religiusa in unuri di Cristu Crucifissu, la cui devuzione 'nta la cittadina è collegata a 'n anticu crucifissu di lignu di autori 'gnoto. La festa nun si svurgia ogni annu, ma ogni bota ci fusseru abbastanza sorde pi organizzarila: ogni 10 anni prima, ogni 5 anni da lu 1800.

La populazione calatafimara, divisa 'n ceti, sfila pi tri jorna 'n processiune lanciannu confetti, cucciddati e ciuri.




#Article 352: Èrici (230 words)


Èrici è nu borgu medievali appusatu ncapu di na muntagna, a 17 chilòmitri di Tràpani, a 751 metri supra lu niveddu dû mari. Lu cumuni d'Èrici nglobba però macari la vaddi, dunni oramai c'è chiossai genti. A lu munti di nvernu ci sù sulu 300 cristiani, nveci sutta ci sù quasi 30.000 cristiani. 

Lu paisi nascìu cu l'Elimi, cristiani chi stàvanu n tutta la Pruvincia di Tràpani, chi custrueru mura difinzivi grossi. Si la pigghiaru poi li Cartagginisi e li Rumani chi cunzirvaru li riti riliggiusi e viniràvanu a Veneri Ericina. Nnû Mediuevu traseru l'Àrabbi e li Nurmanni chi mìsiru tri porti (porta Tràpani, porta Carminu e porta Spata) e fìciru nu casteddu. Cu li spagnoli si fìciru puru n'anticchia di cresi e palazzi ca la fìciru addivintari mpurtanti. Nna l'800 ci foru ristruttuazzioni dû paisi ma arristau sempri cu un caràttiri medievali. Avi ancora li vaneddi comu èranu na vota.

Finu a quannu c'era lu fascismu, idda si chiamava Munti San Giulianu. 

Avi 50 anni chi si fannu li cursi chî màchini dâ strata chi la junci cu Valdèrici, la chiàmanu Cronoscalata Monte Erice. 

Dû 2005 è puru cullicata a Tràpani cu na funivìa.

Accussì boni di manciari sunnu: la pasta cû pestu ericinu (attipu chiddu ginuvisi, pirò cu agghia, pummadoru, mènnuli, alivi e basilicò); li Ginuvisi (duci câ crema o câ ricotta); l'Ericinu (licori); li Mustazzola (biscotta duri). 




#Article 353: Mazzara (346 words)


Mazzara (nomu ufficiali Mazara del Vallo) è na citati di 51.164 abbitanti ca s'attrova a 52 chilòmitri di Tràpani, a 8 metri ncapu lu liveddu di lu mari. È nu mpurtanti centru agrìculu e suprattuttu marinaru, canusciutu comu unu di li porti pi varchi di pisca cchiù grossi d'Italia e di lu Mari Miditirràniu. È videmma nu ciurenti centru di cummerciu ìtticu e di bona attivitati viti-vinìcula. L'attività ecunòmica cchiù mpurtanti è la pisca. 

È na citati a chianta quatrata ca sarva ancora li signa e li caràttiri cchiù mpurtanti di la duminazzioni slàmica n Sicilia.

Dintra lu tirritoriu (chi beddru stu tirritoriu) di Mazzara è videmma prisenti n'òasi WWF, na la zona di Capu Fetu, china d'aceddi di mari e aquitrini. N'àutra òasi sta pi jiri li Jurghi Tunni, nu nzemi di lachi nicareddi di urìggini vurcànica dunni diversi speci di aceddi ripòsanu duranti li longhi viaggia.

Portu finiciu ntô sèculu VI e V a.C., passa a li Cartagginisi ntû 409 a.C. e a li rumani ntû 210 a.C.. Ntô 827 vinni uccupata di l'Àrabbi e ciurisci e si sviluppa comu paisi slàmicu ca nzinu a ora s'arricanusci ntra li strati, stratuzzi, vìi, vìiculi, vaneddi, chiazzi e curtigghi ntricati e ramificati comu lu paisi cchiù slàmicu d'Italia. Ntû 1072 veni cunquistata dû cunti Ruggeru I di Sicilia e ntû 1093 addiventa viscuvatu e ciurisci l'edificazzioni barocca di cresi e chiazzi. Àppi videmma nfluenzi di àutri culturi: nfatti, vìnniru li Nurmanni, li Bizzantini, li Svevi, l'Aragunisi e li Spagnoli.

Di vìdiri cci sunnu: 

Ricentimenti, la citat di Mazzara addivintò famusa pi la stàtua greca di vrunzu dû Sàtiru danzanti dû sèculu IV a.C., piscata di nu piscaturi mazzarisi ntô 1998 e ora espunuta nta l'ex Chiesa di S.Eggidiu, addivintata Museu dû Sàtiru. Lu Sàtiru Danzanti è òi ricanusciutu comu la principali attrazzioni turìstica di Mazzara.

Mazzara havi sulu dui frazzioni ufficiali, Borgata Costiera (canusciuta comu La Custera) e Mazara Due, di cchiù ricenti custruzzioni. Ntra li principali quarteri citadini va mmeci ammmintuata la Tonnarella, la zona balniari dû paisi ca si pòpula supratuttu pi la stati.




#Article 354: Sicilia (èbbica cuntimpurània) (495 words)


Ntô 1860 la Sicilia (e lu Regnu dî Dui Sicili) vennu mmàsi sinza dichiarazziuni di guerra sia dî surdati di Garibaldi, prutetti ntô sbarcu dâ marina ngrisi, sia dî 25.000 surdati pimuntisi (dichiarati disirtura) e ajutati d'àutri ufficiali e mircinari di tutti li nazziunalitati (ginirali ungarisi, turchi, surdati algirini, indiani, ecc.) a chissi s'accucchia quarchi vuluntariu sicilianu. La Sicilia, già divastata ecunomicamenti, nun s'arripigghia dâ miseria di unni vinìa. Ntû 1866 Palermu nzurgi e dichiara la nnipinnenza dâ Sicilia di l'Italia, ma lu ginirali Raffaele Cadorna (patri di Luigi Cadorna) bummarda e s'arripigghia la citati.

La guerrigghia di risistenza (vidi lu brigantaggiu) ca dura pì dicenni, e la riprissiuni pimuntisi fannu cintinara di migghiara di vittimi (arcuni fonti storichi dìcinu circa nu miliuna di morti ntâ tuttu lu sud) e sperdi câ migrazziuni di massa ca nta l'anni purta miliuna di siciliani fora (n particulari nta li Stati Uniti d'America). L'urganizzazziuni criminali (mafia) c'accuminzanu a esistiri doppu di l'annissiuni a l'Italia (nun s'avìanu nutizzi di l'asistenza d'urganizzazziuni criminali prima di «l'unità» d'Italia) stìnnunu lu loru puteri ntâ tutta l'ìsula, n Italia e fora d'Italia.

Ntô 1943, duranti la Secunna guerra munniali, la Sicilia, occupata dî forzi tudischi, fu lu tiatru di n'azzioni di libbirazzioni di la parti dî forzi alliati canusciuta comu Opirazzioni Husky. St'opirazzioni sinnau puru l'inizziu di la libbirazzioni italiana dû nazi-fascismu, chi si cunchiudìu lu 25 di aprili dû 1945.

La situazzioni n Sicilia era comunqui assai cunvulsa. Ntra lu 1941 e lu 1943 accuminzanu n'Sicilia l'azziuni di l'EVIS (Esercitu Voluntariu pi l'Indipinnenza Siciliana) guidata di Antonio Canepa, ca veni ammazzatu lu 17 di giugnu dû 1945. Ma nàscinu àutri muvimenti ca custrìncinu lu Rè Umberto I di Savoia a cuncèdiri nu Statutu d'autonomia spiciali (1946). Lu statutu duna â Sicilia assai putiri (magistratura, pulizzia, scoli, università rigiunali, trasporti, e autonomia fiscali), ma stu statutu nun ha datu li risultati spirati, puru pirchì nun ha statu mai applicatu nni la sò ntirizza.

Lu statu italianu ha favurutu la nnustralizzazzioni lurda ^^o cursu di l'anni '60 e '70 chî stabbilimenti petroliferi di Priolu-Melilli e chiddi di Gela. L'emigrazzioni di na bona parti dî l'òmini n età di travagghiu fu nu finòmino di sucità assai prisenti tra la fini dâ secunna guerra munniali e tutti l'anni '70. Na certa nnustrializzazzioni e nu certu sviluppu si potti aviri comunqui ntâ secunna parti dû vintèsimu sèculu. Lu sviluppu e l'ammudirnamentu di l'isula forru frinati di fattura sociu-ecunòmici comu l'alfabbitizzazzioni scarsa nti l'anni '50; la mancanza di nfrastrutturi, l'emigrazzioni, e la prisenza di attività malavitusi liati â mafia chi pi dicenni ha tinutu lu cuntrollu riali di l'isula.

Sulu nti l'anni '90 na ceta cuscienza siciliana si risbigghaiu, grazzi a pirsunalità pulìtichi comu Piu La Turri, Leoluca Orlandu, Enzu Biancu, e all'attività nvistigativa di maggistrati antimafia chi agghicaru a paiari câ sò vita comu Giuvanni Falconi, Paulu Borsellinu e Rosariu Livatinu, cuntribbuennu accussì all'attuali sforzi pi lu dibbillamentu dâ mafia e pi na vera mudirnizzazzioni di l'isula.




#Article 355: Custunaci (108 words)


Custunaci è un paisi ca s'attrova a 20 chilòmitri di Trapani, a 186 metri supra lu liveddu di lu mari.

È famusu pi li so' cavi e la pruduzzioni di màrmuru. Custunaci rapprisenta lu cchiù mpurtanti centru marmìfuru dâ Sicilia e lu sicunnu di l'Italia. Di li so' cavi s'estràssiru diffirenti tipi di màrmuru: l'Avoriu Vinatu, lu Libbecciu, lu Botticinu e, l'ùnicu ca s'estrai puru oi, lu Perlatu di Sicilia. Lu màrmuru di Custunaci s'attrova nnâ mitrupulitana di Milanu, nnô Kennedy Center di Nova York e puru nnâ Basìlica di San Petru, ô Vaticanu.

Custunaci è puru famusu pi i Spinci, un duci particulari fattu principalmenti di patati.




#Article 356: Paceca (179 words)


Paceca è un centru e comune italiano ri chiu assae ri 11.000 abbitante e s'attrova a 7 chilòmitri ri'n Tràpani, a 36 metri supra lu liveddu di lu mari.

U territorio ri Paceca  era già abbitato a partire ru paleolitico, como ricino i repeitti aicheologgici attruvate 'ncapo u Sciarotta. U Sciarotta è u timpune unni poi ci nasce Paceca. Enno vesso l'età modeinna, u primo nucleo ri villaggio si creò nu XIV/XV secolo, a attunniare a chiesa ri Santu Lorenzo ra Citta. Poi u villaggio passao ni mano ai Fardella, cu feudo, ma però porcunemicuriddiu l'abbannunaro lelley. Ca ‘licentia aedificandi et populandi' u re ra Sicilia Pippo u terzo ri Spagna ci rette u titolo ri Principe ri Paceca a u marchese Placido Fardella. U nome Paceca fu pigghiato ru cognome ra mugghiera ri stu marchese, iddra si chiamava Maria Pacheco.

Cchiù avanti, versu u 1938, u comune ri Paceca fu unciutu a chiddro ri Trapane e ci pigghiò a provincia. Paceca ave u territorio ri Trapane sia supra chi sutta e spaitte a metà u territorio ri Trapane.




#Article 357: Villarosa (497 words)


Villarosa è un cumuni di 5.683 abbitanti dâ pruvincia di Enna. Paisi agriculu, si trova ntô centru dâ Sicilia. A Villarosa si curtìvanu alivi, frummintu e minnuli, cosi ca si ponu apprizzari nnì la Festa di la Madonna di la Catina, ca si teni l'8 di sittèmmiru 'nnanzi la chisa Madonna di la Catina, 1 km luntanu dû centru dû paisi. Macari stu paisi, a vistu partiri un saccu du genti pì curpa dâ disoccupazzioni ntô 1900. Li sò abbitanti hannu jutu nta tutti li cuntinenti, ma lu grossu jìu a finiri a Morlanwelz, paisi birgisi, giamillatu cù villarosa ntô 2005.

Villarosa s'attrova a 523 m. s.l.m., ntra na conca ê pedi dû Munti Giurfu. Lu sò tirritoriu si trova mmenzu dî ciumî, lu Salsu( d'acqua salata) e lu Morellu (d'acqua duci). Chist'ùrtimu è affluenti di lu lacu artificiali (Lacu Morello o Villarosa) ca si trova a 5 km dû paisi.

(Fonti: wikipedia taliana)

Di principiu lu paisi avìa lu nomu di San Giacumu di Bombinettu. Ntô 1761 vinni canciatu in Villarosa in omaggiu a la pittrici Rosa Ciotti di Resuttanu, ca fici un particulari pianu rigulaturi( cu li strati perpinniculari) accittatu di l'abbitanti. L'attuali centru annascì pi mèritu di lu duca Placido Notarbartolo, nòbbili palermitanu, ntô 1762. Fu sempri centru ecunòmicu tantu attivu, speci ntô secùlu XIX, quannu si rapiru tanti mineri, du surfaru e sali potassici, ca s'attròvanu ,ntâ zona. Doppu lu cumuni addivintà autònumu. Pi quantu riguarda li munumenti, cci sunnu: la Chiesa Matri (1763) didicata a San Giacumu Maggiori(patronu di lu paisi); Palazzu S.Anna, Palazzu Ducali (ex risidenza di lu duca Notarbartolo); ex Cummentu di li Cappuccini, tutti fatti ntô secùlu XVIII. A la stazzioni di li trena (5 km), c'è lu Museu di l'Arti mineraria e civirtà cuntadina, unicu in Europa 'nta lu sù ggeniri, natu pi mèritu di lu capu stazzioni, Primo David, ca pi l'amuri di fari arristari aperta a stazzioni, cumincià a circari cimeli addumannanuli a paisani risidenti, e paisani ca si trasfireru a l'esteru. Sempri ntâ stazzioni, ca ntô pirìudu dî li mineri sirvìa pi traspurtari surfaru e sali, cc'è macari lu Cimeliu di l'acqui.
(Fonti:wikipedia taliana)

In sustanza dui sù li nomi ca mèritanu minzioni: unu è chiddu dî lu scritturi Vincenzo De Simone,ca, nunustanti campau quasi pi tutta la sò vita a Milanu, purtau a Sicilia nta lu sò cori, e scrissi tanti lìrichi dialittali moltu apprizzati, comu Bellarosa e Terra Amurusa (didicati a Villarosa). L'àutru è Carlo Maria Falzone, ca fu nutaru assai ncignusu, picchì, oltri a scrìviri òpiri prufissiunali comu Il dizionario del notariato, sprummentau un novu sistema di scrittura stenugràfica,un novu mitudu pi sunari a fisarmònica a pianu, fici un carculaturi manùali e si ntirissau a na nova lingua 'ntirnazziunali, chiamata IDO, di cui criau na speciali applicazzioni pi la lingua taliana.
A lu paisi villarusanu, ha statu di ricenti ntitulata na canzuna, Villarosa, di Claude Barzotti, cantanti birgisi di chiari uriggìni siciliani, 'n capu dî classìfichi di lu sò paisi.
(Fonti:Wikipedia 'taliana)




#Article 358: Telescopiu (132 words)


Lu Telescopiu (parola cumposta di tele e skopein ca voli diri vìriri arrassu) è nu strumentu ca pirmetti di vìriri l'uggetti luntani. Àppi na mpurtanza enormi pi putiri stabbiliri quali teorî supra l'universu èranu veri.

Nurmalmenti si dici ca fu nu fabbricanti di lenti ulannisi, Hans Lippershey, a fari lu primu Telescopiu ntornu a lu 1608.

Pirò fu Galileu Galilei ca nta lu 1609 riggistrò lu primu telescopiu ufficiali. Grazzi a iddu fici granni scuperti nta lu campu di l'astronumia ntra li quali una di li cchiù mpurtanti fu chidda dû 7 di jinnaru dû 1610 quannu scuprìu quattru luni di Giovi.

Esìstinu vari tipi di telescopi. Quannu si parra di telescopi, ci si rifirisci suprattuttu a chiddi òttici. Ntra chisti ci nni sunnu di dui tipi: chiddi rifratturi e chiddi riflitturi.




#Article 359: Àrcamu (392 words)


Àrcamu (pi talianu: Alcamo) è na citati a 53 chilòmitri di Tràpani. N sicilianu l'abbitanti sunnu chiamati arcamisi.

Lu nomu “Arcamu” nun si sapi precisamenti di dunni veni, ci sunnu varii virsiuna. Anticamenti si cridìa ca era na palora arabba ma è cchiù probabbili chi veni o di la palora siciliana càccamu o di Arcamu di Troia chi aiutau a lu Re Priamu nta la guerra di Troia. Lu primu nùcliu nascìu 'n capu lu munti Bonifatu dunni c'èni na necropuli, e li resti di Longuru (un villaggiu Elimu a guardia di Siggèsta). L' Elimi si facìanu discenniri puru di li Troiani, ma sapemu ca ô niveddu linguisticu eranu un populu Italicu comu li Siculi, si penza chi eranu lu stissu populu. Successivamenti doppu chi li Rumani scunfiggeru a li Cartagginisi, l'abbitanti di Longuru scinneru di la muntagna, pi putiri travagghiari li terri, e stu novu centru pigghiau lu nomu latinu di Longaricu(m), pi chissu s'attruvaru videmma antichi tannuri Rumani, chi sirvìanu a travagghiari la ciramica, nta lu tirritoriu sutta la muntagna.
Lu primu documentu chi parra di Arcamu è di lu 1154 nni un passu di lu libbru di Ruggeru, scrivutu di lu giugrafu arabbu Al-Idrisi, chi ammùntua Arcamu comu un quasali 'ranni cu tirrena boni a siminàri. Tannu li cristiani si n'avíanu turnatu a stari arreri 'n capu lu munti Bonifatu, mmeci sutta ci stavanu li mussurmani.

La citati dunni s’attrova ora fu ri-funnata ni lu 1233 di lu Mpiraturi Fidiricu II di Hohenstaufen (Fidiricu I di Sicilia) chi poi appi a assicutari li mussurmani pi nun farili strarriari cu li cristiani, vistu chi ci fù un ribellamentu di iddi di lu 1221 ô 1243, e dunca li cristiani pòttiru scinniri di la muntagna. 
Accussì li quattru quartera chi spartìanu Arcamu (S. Vitu, S. Liunardu, S. Ippolitu e S. Nicolò) addivintaru cristiani.

Fu tannu chi ddocu nascìu lu famusu pueta dâ Scola Siciliana Ciullu d'Àlcamu.
La citati addivintau prima un feu dâ famigghia Ventimiglia ( e n’arristau na turri d’un casteddu ncapu lu munti Bonifatu) e poi passau sutta li Cunti di Muòrica chi vi lassaru un beddu casteddu chi s’ attrova ni la Chiazza di la Ripubbrica, ditta all'Arcamisi Ncapu lu chianu.
  

E' na lucalità turìstica cu na plaja dorata troppu bedda di circa 11 Km chi ntâ stati si pòpula di turisti chi vennu di tutti li banni.




#Article 360: Taurmina (223 words)


Taurmina è un cumuni dâ pruvincia di Missina
ca s'attrova a 51 chilòmitri di Missina, a 204 metri di lu liveddu di lu mari. 

L'urìggini di Taurmina (Tauromenion 'n grecu, Tauromenium 'n latinu) pari èssiri sìcula, siddu puru li nfurmazzioni nun sunnu sicuri.
Diudoru Sìculu, nta lu 14° libbru, dici ca li Sìculi occuparu lu Munti Tàuru nta lu pirìudu di la XCVI Olimpìadi (396 a.C.). 

Taurmina è na cità di granni nteressi stòricu-artìsticu unni vali la pena taliari:

Taurmina havi dui porti unni cui si ci pò tràsiri: Porta Catania a Sud e Porta Missina a Nord.
Nni la secunna mità dô vintèsimu sèculu lu turismu criscenti accustrincìu l'amministrazzioni cumunali a chiùdiri lu tràfficu a li màchini e accuminciaru la custruzzioni di tri parcheggi e di na funiculari pi Mazzarrò.

Cammora tràsiri cu la màchina a Taurmina diffìcili è, e lu cumuni havi messu un sirvizziu di autubus franchi ca pòrtanu dô parcheggiu Lumbi nta zona dô Teatru Griecu. Ci sù autubus di Missina e di Catania, si ci pò tràsiri cu l'autustrata A18 (Missina-Catania, unni lu casellu Taurmina Nord bonu è pi ìrisi a taliari la città, lu Taurmina Sud è megghiu pi lu portu e lu Teatru Griecu), cu la Statali 114 (Urientali Sìcula) e cu lu trenu nnâ stazzioni Taurmina-Giaddini (Giardina) chi è cunzidirata una dî chiù pittureschi d'Italia.




#Article 361: Passatempu (127 words)


Un passatiempu è n'attivitati praticata non cu la finalitati di fari danaru ma pi lu sulu ntiressu e divirtimentu cu lu scopu d'arricriari lu corpu e/o lu spìritu.

Tinìrisi occupatu cu nu passatiempu pò purtari a migghiurari canuscenzi, spirienzi, cultura, ecc... Però lu spìritu chi movi ogni passatiempu è sempri chiddu di la suddisfazzioni pirsunali e di lu svagu.

Chiddu chi p'arcuni pirsuni è un passatiempu, p'àutri cristiani pò èssiri un veru e propiu travagghiu. Accussì na custurera di prufissioni pò aviri comu passatiiempu chiddu di didicàrisi a lu jardinu, mentri ca un jardinaru pò aviri comu passatiempu lu patchwork. Quannu un cristianu fa n'attivitati pi travagghiu si dici prufissiunista; quannu la fa comu passatiempu e senza accanzàrici danaru, si dici amaturi.

Asìstinu varî tipi di passatempi:




#Article 362: Cìnima (114 words)


Cìnima e n'abbriviazzioni di la parola cinimatografìa, la tècnica chi cunzisti nni la pruizzioni viluci (24 ô secùnnu) 'n capu a nu schermu di li fotugrammi cuntinuti nta li pillìculi pi criari l'illusioni òttica di muvimentu. (kine 'n grecu voli diri muvimentu)

Lu cìnima si pò diri ca accuminzau la sò storia â fini di lu sèculu XIX 'n Francia, quannu li frati Lumière filmaru la nisciuta d'arcuni travagghiatura di la sò fàbbrica.

Comu forma di riggistrari fatti o di cuntari storî, lu cìnima è na vera e propia arti; nfatti veni puru chiamatu la sèttima arti. La nnustria cinematogràfica movi assai dinari, suprattuttu nta ddi paisi, comu la Mèrica, unni è cchiù sviluppata.




#Article 363: I Am the Walrus (122 words)


I Am the Walrus (littiralmenti ju sugnu lu trichecu), riggistrata di The Beatles ntô 1967.  Fici parti di nu discu di cui tutti dui lati àppiru successu.  L'àutru latu era Hello Goodbye.  Tutti dui s'attròvanu ntâ pillìcula Magical Mystery Tour (littiralmenti giriata mistiriusa e màgica) e puru nta lalbum cû stissu tìtulu. Nàutra vota I Am the Walrus havi nu tìtulu chi nun havi senzu, e li lìrichi dâ canzuna sunnu chini di mmàggini assurdi e strammati.  Ogni riturnellu finisci chî palori dû tìtulu:  ju sugnu lu trichecu, gu gu gu ggiub!; ma, nfini, è na canzuna ca nun si scorda currennu, ntra cui cc'è sempri quarchi cosa nova di scupriri.  Jiu a nùmmiru unu ntô Regnu Unitu e ntê Stati Uniti.




#Article 364: Ancilu Muscu (289 words)


Ancilu Muscu nascìu a Catania ntô 1872. Era lu quattordicèsimu figghiu d'un putiaru e appi a travagghiari di quannu era nicareddu. Fici varî mistieri: lu scarparu, lu muraturi, lu varveri; ma nun ci piacìanu. Chiddu chi ci piacìa pi daveru era cantari canzuna pi li strati e finìu cantannu nta li tiatrini di li mariunetti.

Ntô 1899 trasìu nta la cumpagnia di Giuvanni Grassu senior e prestu accuminciò na rivalità ntra di iddi picchi lu Muscu era un bon'atturi ca piacìa a lu pùbblicu. Accussì Muscu canciau cumpagnìa e si nni jiu a la cumpagnìa di Marinella Bragaglia. Finalmenti ntô 1914 funnau la so cumpagnìa: La Comica compagnia siciliana del Cav. Angelo Musco.
Facìanu parti di la cumpagnìa puru li dui soru Anselmi; una di iddi, Rusina, addivintau la so cumpagna d'arti prifiruta. Doppu un'inizziu difficili, ni l'aprili dû 1915 rapprisintaru, nta lu tiatru Filodrammatici di Milanu, lu Paraninfu di Capuana. Fu un successu granni di pùbblicu e di crìtica. Ancilu Muscu accuminciò a divintari un còmicu canusciutu e li cchiù mpurtanti scrittura siciliani (Pirandellu, Capuana, Martogliu) scrissiru pi iddu testi di tiatru. Ntra li cummedî cchiù famusi, citamu: San Giovanni Decollato e L'aria del continente di Martogliu, e Pensaci, Giacomino!, Liolà e La giara di Pirandellu. 

Ma lu Muscu nun fu sulu 'n atturi di tiatru: a iddu si ntirissò puru lu cìnima. Lu primu film di Muscu fu San Giovanni Decollato (1917-18). Doppu alcuni anni fici: Cinque a zero e Il feroce Saladino di Mario Bonnard, Paraninfo, Fiat voluntas dei e L'eredità dello zio buon'anima di Amleto Palermi, L'aria del continente, Lo smemorato, Pensaci, Giacomino! e Gatta ci cova di Gennaro Righelli, Re di denari di Enrico Guazzoni. 

Muscu murìu a Milanu ntô 1937 a 66 anni.




#Article 365: Eliu Vittorini (165 words)


Eliu Vittorini (Sarausa, 23 di giugnettu di 1908 - Milanu 12 di frivaru di 1966) fu nu scritturi talianu e cummattenti antifascista.

Doppu studi tècnici, Eliu Vittorini travagghia nta nu canteri
au Nord Italia, e pòi si stabbilisci a Firenzi unni ncontra lu
gruppu littirariu di Albertu Carocci e dâ rivista Solaria,
labburatoriu di puisia ermètica e dû rumanzu novu. Pubbrica ntâ
rivista Letteratura la sò Conversazione in Sicilia ntô

A partiri dô 1940, Vittorini trasi ntâ risistenza antifascista
chi discrivi òi nti Gli uomini e gli altri ntô 1945. Pi
quarchi tempu doppu la guerra fu diritturi dû cutidianu cumunista
L'Unità e ô stissu tempu diritturi littirariu di l'edizzioni
Einaudi di Torinu.

Funna la rivista Politecnico e si cunzacra ê sò attività
edituriali, abbannunannu lu rumanzu, e criannu la cullizzioni
Menabo. E' puru lu tradutturi di l'òpira di William Faulkner e di John Steinbeck.

Lassa na pruduzzioni abbunnanti, marcata dâ sò vuluntà di discrìviri
l'abbinimenti unni pigghia parti, e privileggiannu l'azzioni e lu diàlugu.




#Article 366: Vermu dâ sita (343 words)


Lu vermu dâ sita (Bombyx mori, Lingua latina: vermu dâ dudda) è la larva di na vampaciuscia chi è assai mpurtanti 'n tèrmini ecunòmichi comu prudutturi dâ sita. Lu nutrimentu dû vermu dâ sita cumprenni sclusivamenti li fogghî dâ dudda. Sunnu d'urìggini dâ Cina sittintriunali.

Si chiama lu vermu dâ sita picchì ntrizza la sò scorcia dâ sita rozza.  La scorcia veni fabbricata d'una fila cuntinua di sita rozza tra 300 e 900 metri di lunghizza.  

Lu vermu dâ sita havi lu pitittu abbastanti granni. Si mancianu li fogghi dâ dudda cuntinuamenti, jornu e notti.  Pi chissu, crescinu currennu. Quannu lu culuri dî so testi addiventanu cchiù scuri, signìfica ca è tempu pi fari la muta.  Quannu la fannu circa quattru voti, li soi curpi addivèntanu nanticchia giarni e lu peddu addiventa strittu, chi significa ca stannu p'accuppunnarisi câ scorcia dâ sita.

Siddu si lassa lu vermu pi manciaricci fora dâ scorcia iddu stissu, la filusedda veni tagghiata e dunca la sita è ruinata.  Pi chissu, la scorcia veni jittata ntra l'acqua vugghiuta,  ammazzannu lu vermu e facennu la scorcia cchiù facili a sciugghìrila. Lu vermu pò essiri manciatu a stu puntu.

La vampaciuscia matura veni fatta a crisciri sulamenti pi prudùciri la sita e nun pò vulari.   Si pò chiamàrila puru la vampaciuscia dâ sita, o la vampaciuscia dâ dudda.

Ntâ Cina, cc'è na liggenna ca la sita di stu vermu vinni scuperta di na mpiratrici antica chiamata Xi Ling-Shi (). Stava facennu na caminata quannu vitti li vermi. Jìu pi tuccari unu cû sò jitu e straurdinariamenti na filusedda si cci nisciu! Cuntinuava nesciri, ncudduriannucci ntornu dû jitu, e putìa sintirisi livari di friddu. Quannu la sita si finìu, vitti la scorcia e s'addunau ca chissa era la funti dâ sita.  E dunca, di ccà accuminzau na nnustria grannissima.

Li saracini si purtaru cu iddi ntâ Sicilia la canuscenza di sta nnustria.  Era la prima banna di l'Europa unni sti vermi vìnniru crisciuti ntô senzu cummirciali, e pi tanti sèculi la Sicilia era lu centru di l'Europa pi prudùciri la sita.




#Article 367: Christian Goldbach (134 words)


Christian Goldbach (Konigsberg, 18 di marzu 1690 - Mosca, 20 di nuvèmmiru 1764), matimàticu.

A S. Pitirsburgu divintau prufissuri di matimàtica e di storia. Doppu, ntô 1728, si occupau di l'educazzioni di Pietru II, â curti dû zar a Mosca. Viaggiau pi l'Europa e ncuntrau Leibniz, Nicola Bernoulli I, de Moivre, Daniel Bernoulli e Hermann. Lu cchiossai dû sò travagghiu lu fici nta na currispunnenza cu Liunardu Euleru, supratuttu in tiurìa dî nùmmura. Oi lu nomu di Goldbach è liatu a chiddu di na sò famusa cungittura, chi Goldbach pruposi nta na littra a Euleru ntô 1742: lu prubblema di sapiri si ogni nùmmuru pari si pò scrìviri comu na summa di du' nùmmura primi nun ha statu ancora risulutu. Si occupau di summi nfiniti, di tiurìa dî curvi, e di tiurìa di l'equazzioni.




#Article 368: Strawberry Fields Forever (107 words)


Strawberry Fields Forever vinni riggistrata di The Beatles ntô 1967.  Fici l'àutru latu dâ canzuna Penny Lane. Tutti dui foru misi 'ntâ pillìcula Magical Mystery Tour. È na pillìcula stravacante, e li canzuni riflèttinu stu fattu. Màrcanu nu tempu ntâ carrera di The Beatles quannu èranu nutati pi sprummintari câ mùsica, spiciarmenti li mètudi di riggistrari. Strawberry Fields era na casa pî picciriddi senza patri e senza matri, e John Lennon ci java cu l'amici sò quannu era picciutteddu. Forever signìfica pi sempri.  Nfini, nun si tratta di nu tema assai lòggicu, ma è na miludìa bedda cu nu stilu di mùsica assai prugrissivu pi ddu tempu.




#Article 369: The Ashes (130 words)


The Ashes è na partita di cricket (cchiù pricisamenti Test cricket) chi veni jucata ntra la Ngriterra e l'Australia ogni du'anni. Sta seria spurtiva veni chiamata accussì pû fattu ca lu premiu cumprenni na giarra chi cunteni cìniri (ashes pi ngrisi). La storia (o la liggena) è ca quannu la Ngriterra si pirdìu na partita ntô 1882 quattru fìmmini dicìsiru a bruciari li capeddi dî paletti (bails pi ngrisi) di dda partita comu na rapprisintazzioni dâ morti dû jocu ntâ Ngriterra (siccomu c'avìanu persu contra ê soi cucineddi dâ culonia). Dunca, di ddu mumentu, li dui paisi hannu jucatu pi stu premiu. Ogni seria dî Ashes cumprenni cincu partiti Test (chi volidiri partiti jucati ô liveddu massimu). Dunni veni jucatu ogni vota è scanciatu 'n turnu tra li dui cummattanti. 




#Article 370: Nova York (182 words)


Nova York (ca ntô siculish veni chiamata Nova Jorca o Nova Jorki) è na cità dî Stati Uniti chi havi 8,336,817 abbitanti chi cu la sò aria metrupulitana arrìvanu nzinu a quasi 20 miliuna. E' ô centru di l'attività finanziaria e pulìtica dî Stati Uniti, ma puru dî cumunicazzioni, dâ mùsica, dâ moda e dâ cultura.

Fu funnata di l'ulandisi ntô 1626 cu lu nomu di Nova Amsterdam. La cità fu chiamata Nova York in onuri di Giacumu duca di York, e divintau na culonia nglisi ntô 1685 quannu Giacumu succidìu a sò frati comu re d'Inghilterra.

Lu Metropolitan Museum of Art s'attrova ntâ punta orientali dû Central Park a Manhattan. N'autru parcu di vidiri a parti dû Central Park è lu Briarnt Park chi s'attrova vicinu â stazzioni di metru di Manhattan.

Nta lu siculish (Sicilian-English dialect, zoè lu ngrisi sicilianizzatu), la citati di New York veni chiamata Nova Jorca (puru scrittu Nova Iorca) e lu distrittu di Brooklyn veni chiamatu Brucchilin o Brucculinu.

Ntô sicilianu di Sicilia, la citati veni chiamata accussì:

Ntô calabrisi centru-miridiunali, la citati veni chiamata accussì: 




#Article 371: Chiesi Prutistanti (149 words)


Li Chiesi Prutistanti sunnu lu pruduttu di lu muvimentu riliggiusu e pulìticu sviluppàtusi nta lu sèculu XVI e chiamatu Riforma prutistanti.
La palora prutistanti eni addirivata di lu latinu  protestari  ca vulissi significari dichiarari pubbricamenti.
St'aggittivu ci vinni ppi lu fattu ca duoppu ca a Dieta di Speyer nta lu 1526 ci cinzurau li ducumenta di Luteru (riaffirmannu li iditta di Worms nta lu 1521) chissu, sigghiatu, ci arrispunniu scriviennuci na littira di prutesta (lectera protestatis appuntu).

Lu Prutestantèsimu surgìu di la Riforma ca alcuni pridicatura, comu Martin Luteru e Giuvanni Calvinu, vòsiru fari di la Chiesa Cattòlica.

Si chiamau d'accussì picchì na pocu di prìncipi e citati tidischi prutistaru contra la pruibbizzioni, cuntinuta nta l'Edittu di Warms dû 1521, di la pridicazzioni di li duttrini di Martin Luteru nta lu Sacru Rumanu Mperu.

La stissa natura di lu Prutestantèsimu pruvucau la prulifirazzioni di assai chiesi. Li principali sunnu:




#Article 372: Chiesa Ortudossa (207 words)


La Chiesa Ortudossa è una di li tri principali chiesi cristiani; l'àutri dui sunnu la Chiesa Cattòlica e lu gruppu di li Chiesi Prutistanti. Diffunnuta nti tuttu lu bacinu urientali dû Miditirraniu; ntê paisi slavi e ntê cumunità di l'emigrazzioni di sti pupulazzioni attraversu lu munnu, la chiesia ortudossa cunta circa 350 miliuna di fideli.

La Chiesa Ortudossa surgìu nta lu 1054, quannu si appi lu Scisma d'Orienti: lu Papa Liuni IX e lu Patriarca di Costantinòpuli Micheli I si scumunicaru a vicenna. La quistioni principali era l'auturità papali: lu Papa pinzava ca fussi giustu ca iddu, n qualità di succissuri di San Petru, fussi lu capu di tutta la Chiesa, mentri ca li quattru patriarchi orientali a iddu ci dàvinu sulu n'auturità onuraria e pinzàvinu ca èrinu iddi li veri capi di lu cristianesimu orientali.

Duranti e doppu lu Cunciliu Vaticanu II s'hannu fattu sforzi granni pi ripigghiari lu diàlugu ntra la Chiesa Ortudossa e chidda Cattòlica. Lu papa Paulu VI e lu patriarca Athénagoras I, lu 7 di dicèmmiru dû 1965, firmaru na dichiarazzioni pi menzu di la quali nzèmmula dichiaràvanu di livari li ricìpruchi scumùnichi di l'annu 1054. Sta dichiarazzioni vinni liggiuta, nnô stissu mumentu, ntô Cunciliu Vaticanu II e ntâ cattidrali dû Fanar.




#Article 373: Lance Armstrong (125 words)


Lance Armstrong (Plano, Texas, 18 di sittemmiru 1971) fu nu curriduri miricanu di ciclismu prufissiunali. È famusu pi aviri ricumminzatu a curriri doppu èssiri tummatu malatu di cancru. Tra lu 1999 e lu 2005 vinciu pi setti voti cunsicutivi lu giru di Francia. Doppu quattr'anni ca s'avia ritiratu, ntò 2009 torna a curriri pa formazione di l'Astana partecipannu pa prima vuota da so carriera a lu Giru d'Italia e turnannu a curriri a lu Tour de France, aunni arriva terzu.

Doppu lu ritiru dû ciclismu, diversi tistimunianzi di dopaggiu lu ncastranu e l'unioni ciclistica ntirnazziunali addicidi ntô 2012 di annullari tutti li sò vittori ntô Tour de France. Ntô 2013, pi finiri, Lance Armstrong, cunfissau n tilivisioni, nti nu famusu talkshow miricanu, di sìrisi dupatu.




#Article 374: Opirazzioni Husky (1943) (154 words)


Duranti la secunna guerra munniali, lu 10 di giugnettu 1943 li forzi anglu-miricani sbàrcuno ntê costi dâ Sicilia.

Lu pianu d'occupazzioni, dicisu a Casablanca di Roosevelt e Churchill ntô misi di jinnaru, veni chiamatu Opirazzioni Husky. Lu sbarcu acuuminzau ntè matinati nti tutti li spiaggi dû sud dâ Sicilia dâ Licata  spiaggi di Mollarella e Poliscia nzinu a Portupalu e Marzamemi.

Doppu 38 jorna di battagghî, li forzi alliati agghìcunu a Missina, ma nun rinèscinu a mpediri l'evacuazzioni in Calabbria dî forzi di l'Assi. Italiani e tudischi arrìvunu a traspurtari ntô cuntinenti la maggior parti di l'òmini e dî mezzi. Â fini, lu 8 di sittèmmiru a Cassibbili veni firmatu l'armistizziu. Lu cuvernu ufficiali italianu passa dû latu dî forzi alliati. Lu sbarcu in Sicilia, marcau l'inizziu di la libirazzioni italiana, e ristau nta li mimorî dû pòpulu, e resta comunqui unu di l'abbinimenti cchiù mpurtanti dâ storia ricenti dâ Sicilia e di l'Italia.




#Article 375: Pakistan (125 words)


La Ripùbbrica Islàmica dû Pakistan (Urdu: اسلامی ﺟﻤﻬﻭرﻳﺎ پاکستان, islāmī jamhūriya-i-pākistān), o Pakistan (Urdu: پاکستان, pākistān) è na nazzioni chi s'attrova ntâ parti nord occidintali di l'Asia dû Sud e cumprenni tirritori chi usuarmenti sunnu cunziddirati comu appartinenti ô Mediu urienti e a l'Asia cintrali. Chî sò 142 miliuna d'abbitanti, è lu sestu paisi cchiù pupulusu dû munnu, e lu secunnu pi pupulazzioni mussurmana. E' membru dû Commonwealth.

Lu Pakistan cunfina cu l'Innia, l'Afganistan, l'Iran, la Cina e l'Ocèanu Innianu. La capitali è Islamabad: Àutri citati mpurtanti sunnu Karachi, Peshawar e Rawalpindi.

Tra lu primu e lu secunnu sèculu doppu Cristu lu Pakistan era lu tirritoriu ni nu mpiru d'uriggini cinisi, lu mperu Kushan. 
Ntô 1947 lu Pakistan modernu nasci di la siparazzioni di l'India.




#Article 376: Danti Alighieri (168 words)


 
Danti Alighieri nascìu lu 29 di maiu 1265 a Firenzi di na famigghia guilfa vranca.
Sturiau nta l'Univirsitati di Bulogna e fu cunzidiratu lu primu granni pueta di la lingua vulgari fiurintina. Morìu n esiliu a Ravenna ntô 1321. È lu scritturi di la Commedia, nu puema scrittu nti na forma di vulgari fiurintinu chi evolvìu versu na lingua italiana littiraria, e ca tratta di nu viaggiu ntô nfernu, poi ô purgatoriu, e nfini, ô paraìsu. Lu fini di sta puisia ebbica è ca mancu putemu ragghiungiri di suli lu paraìsu. Avemu a spiari sempri l'aiutu di Diu e avemu a essiri sempri umili. Era lu scritturi dû dolcestilnovo e appassiuntu di la scola siciliana. Fu u primu â arricanusciri a littiratura siciliana ntô sagghiu scrittu in latinu De vulgari eloquentia, cca parra ri tutti i vuggari rî Italia circannu chiuddu cca fussi u cchiù miegghiu ppâ littiratura taliana Scrissi puru la Vita nova ca è nu libbru di puisia e di prosa didicatu ô sò amuri, Biatrici.




#Article 377: Grecia antica (134 words)


 
Grecia antica è lu tèrmini usatu pi discrìviri la parti dû munnu chi parrava lu grecu anticu ntê sèculi chi pricideru lu mpiru rumanu. Sta parti cumprinnìa nun sulu lu statu grecu attuali, ma puru Cipru, li costi Egei dâ Turchìa, la Sicilia e lu sud di l'Italia cuntinintali, e li culonî grechi ntê costi di l'Albanìa, di la Bulgarìa, di l'Egittu, dâ Libbia dâ Rumanìa, dâ Spagna e di l'Ucraina.

L'organizzazzioni pulìtica e ecunòmica dâ Grecia antica nun dipinnìa di nu statu cintralizzatu ma di cità chi èrunu puru ripùbblichi ndipinnenti. Li cità-statu cchiù mpurtanti èrunu senza dubbiu Ateni, Alessandria d'Egittu, Tebi, Sarausa, Corintu, Sparta, ma riggiuni comu la Tessaglia o li cità di l'ìsuli dû mari Egeu (Rodi, Samo, lu Dodecannesu), esercitàvunu puru nu putiri mpurtanti ntê rapporti tra li vari entità.
 




#Article 378: Nùmmuru pirfettu (117 words)


Nu nùmmuru pirfettu è nu nùmmuru chi è uguali â somma dê sò divisura (senza cuntari iddu stissu comu divisuri). Pi esempiu 

sunnu nùmmura pirfetti. 

Sapièmu ca li nùmmura pirfetti pari sunnu sulu chiddi di la forma 

unni  è nu nùmmuru primu tali ca  è nu nùmmuru primu di Mersenne, e perciò nzinu a oggi si ni canusciunu 49, quantu li nùmmura primi di Mersenne. Sapièmu puru chi si  è nu nùmmuru pirfettu sparu, allura havi a aviri armenu 8 fattura primi ntâ sò scumposizzioni. Si penza ca di nùmmura pirfetti spari nun esistunu propria, ma sta cungittura nun ha statu ancora dimustrata.

Nun si sapi siddu esìstunu infiniti nùmmura pirfetti, né siddu esistunu nummura pirfetti spari. 




#Article 379: Mprissiunismu (101 words)


Lu mprissiunismu si rifirisci a na scola di pittura (ma puru nu muvumentu artìsticu cchiù giniralmenti), accuminzatu nnâ Francia ntâ secunna mitati dû sèculu XIX, chi durava finu ê primi anni dû sèculu XX.

Lu mprissiunismu si tratta d'accappari na mmàggini ntô modu currennu e abbriviatu, ntrâ na vutata d'occhi, e poi pruvannu a discriviricci e rapprisintaricci cu na forma vaga, luntanamenti, jucannu câ luci, cumu lu suli chi penitra li fogghî di l'arvuli, e nfini facennu cumpariri na frischizza, nu sbriu di culuri e na prijizza nisciuta propiu dû cori. 

Li primi maistri dû mprissiunismu eranu supratuttu francisi, e cumprinneru:




#Article 380: Moai (291 words)


Moai (prununzata MO-AI) sunnu statui di petra chi s'attròvanu supra l'Ìsula di Pasqua. Nnâ maggiuranza di casi, li statui sunnu monulìtichi, voli diri ca sunnu ncisiddati di balati sani, ma ogni tantu s'attrova una chi havi nautra petra sana accucchiatacci (nu Pukau pâ lingua ndìggini) chi veni misa suprâ testa dâ basa. 

Si nn'attròvanu armenu 600 di sti moai pi tuttu l'isula. La maggiuranza eranu ncisiddati a Rano Raraku, unni quasi 400 di cchiù s'arristaru pi diversi fasi di travagghiu. Sta pirrera pari comu si è stata abbannunata cumpritamenti a tutt'ôn corpu, cu quarchi fiura arristannu mmenzu la pirrera senza essiri accabbata. Quasi tutti li moai chi eranu finiti e a postu cchiù doppu si capitaru a essiri arruzzuliati di l'abbitanti ndiggini.  Spissu si succidiu accussì pû fattu dî vuerri nterni.

Sparti dû fattu ca vennu mmagginati spissu comu testuni, tanti dî moai nn'hannu spaddi, vrazza, e corpura, chi duranti lu corsu di seculi, si hannu arrinisciuti essiri ammucciati sutta terra. La significanza dâ palora moai è ancura vaga, e asistinu tanti tiurî circa sti statui. 

La tiurìa cchiù cumuni è ca sunnu stati ncisiddati dî Polinisiani ndiggini armenu 1.000 anni fa. Facirmenti  rapprisentanu li soi avi (marcannu li tabbuti), o forsi mpurtanti pirsuni viventi, o macari sunnu simmuli pristigiusi dî famigghî. La costa di pruducirili avissi a essiri granni; picchì ognunu cci vulìa tant'anni di mpegnu, ma puru picchì eranu traspurtati granni distanzi traversu l'isula. Nun si sapi pricisamenti comu eranu traspurtati, ma facirmenti usavanu li slitti di legnu e/o ruteddi.  Si cridi ca la quantitati di legnu ca era nicissaria pi susteniri la fabbricazzoni cuntinua di ssi munumenti avìa avutu lu risultatu di  spugghiari cumpritamenti li furesti di l'isula.  Chissu putìa spiegari picchì la pirrera vinni abbunnunata accussì currennu.




#Article 381: Arabbia Saudita (103 words)


L'Arabbia Saudita, è nu paisi di la pinisula arabbica riggiutu sutta la forma di na munarchìa.

Culla di la riliggiuni islamica, li citati cchiù canusciuti sunnu Rihad, la capitali, Gedda, portu mpurtanti ntô mari russu; La Mecca, meta di pilligrinaggi di divoti musulmani di tuttu lu munnu, e Medina autra centru di mpurtanza riliggiusa.

Doppu la morti di Re Fahd, divintau re Abdullah bin Abdulaziz al-Saud menzu-frati dû Re Fahd.

Li sò fronteri sunnu cu l'Iraq, la Giordania, lu Kuwait, l'Oman, lu Qatar, lu Bahrein, l'Emirati Arabbi Uniti, e lu Yemen, cu a est lu golfu persicu e a uccidenti lu mari russu.




#Article 382: Twist and Shout (101 words)


 Twist and Shout (chi signìfica â littra: girìa e vannìa), è na canzuna riggistrata di The Beatles ntô 1963 e niscìu sulu ntê Stati Uniti unni jiu a nùmmuru dui e ddà cci arristau pi quattru simani.  Ironicamenti, era Can't Buy Me Love (â littra: non mi pozzu accattari amuri) chi la firmau a jiri a nùmmuru unu.  D'urìggini era na canzuna dî Isley Brothers.  Criticamenti, nun era na granni canzuna; niscìu sulu ntê Stati Uniti p'apprufittari dû straurdinariu successu chi avìanu The Beatles chi, nni ddu mumentu, era propriu fora misura (e, dunca, avemu la sprissioni di ddi tempi:  Beatlemanìa).




#Article 383: Glam rock (131 words)


Glam rock è nu tipu di mùsica  pop rock  chi addivintau pupulari nnî primi anni dî 1970ini.  La palora glam è la forma accurzata dâ palora ngrisi glamorous, chi voli diri quarchi cosa comu èssiri azzizzata bedda bedda.  Lu nomu fa na rifirenna ô fattu ca li gruppi e cantanti di st'èbbica si piaceru avvistìrisi câ robba fantàstica e azzizzàrisi chî facci pittati. Forsi era la prima vota ca puru l'òmini accuminzaru avvistìrisi di na manera di fìmmina, o p'àutri palori, unisex.  

Giniralmenti la mùsica di Glam rock era n'anticchia cchiù pisanti dâ mùsica pop, suttaliniannu li soni dî chitarri alèttrichi, ma nun era mai tantu pisanti quantu, p'asempiu, lu gèniri di hard rock.

Na lista di l'artisti cchiù granni e cèlibbri nnô munnu di Glam Rock, tutti di l'anni 1970:




#Article 384: Cintrali idroelèttrica (305 words)


Na cintrali idroelèttrica è  nu cumpressu di strutturi èdili, miccànichi e elèttrichi, di granni ncignirìa,  unni, l’enirgìa putinziali di l’acqua veni traspurmata nta enirgìa elèttrica.

Na cintrali idroelèttrica è cumposta di dui bacini, unu di munti e unu di valli; appoi ci sunnu una o cchiù turbini idràulichi e nfini tanti altirnaturi, quantu sunnu li turbini.
Videmu n dittagghiu comu funziona la cintrali: ginirarmenti la cintrali idroelèttrica duna lu sò contribbutu sulu pi garantiri î picchi di enirgìa elèttrica c’avi di bisognu la riti nazziunali;  ntô bacinu di munti ( ca comu a chiddu di valli , è spissu custruitu artificiarmenti ) veni arricugghiuta l’acqua, chista,  attraversu l’apirtura di na vàrvula, si fa scìnniri versu valli, passannu nta na particulari cunnutta e si fa passari intra la turbina, ca è l’òrganu miccànicu cchiù mpurtanti, nfatti l’acqua ca passa intra la turbina, metti in rutazzioni li sò pali; chisti fannu girari n’àrburu, unni c’è accuppiatu macari lu giniraturi di currenti elèttrica; daccussì, facennu girari l’artirnaturi si traspurma l’enirgìa putinziali nta energìa elèttrica. Appoi l’acqua ca nesci dâ turbina va intra lu diffusori, ca chianu chianu, attraversu na cunnutta idràulica particulari,  porta l’acqua ntô bacinu di valli.
Comu dissi prima, l’òrganu chiù mpurtanti dâ cintrali è la turbina; ogni cintrali idroelèttrica veni distinta n basi ô tipu di turbina. Li turbini idràulichi cchiù mpurtanti sunnu : la turbina Pelton , la turbina Francis e la turbina Kaplan. Iddi vènunu divirsificati n basi ô nùmmiru spicìficu di giri, pirciò avemu ca la Pelton è na turbina lenta ( picchì  avi nùmmiru vasciu di giri , tra trentacincu e cinquanta ), la Kaplan, nveci è na turbina viloci ( tra cincucentu e milli giri ), nfini la Francis è na turbina a mità strata  (tra cinquanta e quattrucentu giri ). 
La fòrmula pp'attruvari lu nùmmiru spicìficu di giri è: 




#Article 385: Karl Friedrich Gauss (109 words)


Carl Friedrich Gauss (30 di aprili 1777 – 23 di frivaru 1855) fu nu matimàticu e scienziatu tudiscu chi cuntribbuìu assai nta diversi campi, cumpresa la tiuria dî nummura, l'anàlisi, la geomitria diffirinziali, lu magnetismu, l'astronumìa, e l'òttica. Quarchi vota suprannuminatu lu principi dî matimàtichi, Gauss ntroducìu cuncetti chi hannu avutu na nfluenza assai funnuta nta sti disciplini, e chi si pò cumparari a chidda di Archimedi e di Issac Newton. Gauss fu nu picciriddu prudigiusu, e fici li primi scuperti già quann'era carusu. Scrissi la sò opira principali, li Disquisitiones Arithmeticae all'età di 24 anni. Ancora oggi stôpira è considirata comu n'òpira funnamintali di la tiuria dî nummura.




#Article 386: Bachman-Turner Overdrive (104 words)


Bachman-Turner Overdrive (o BTO) era nu gruppu canadiani di pop rock. La sò musica era abbastanti pisanti, putemu diri comu li prutagunisti, picchì dui o tri dî musicisti eranu òmini grossi. Li palori Bachman e Turner rapprisèntanu li cognomi di dui dî musicisti. La palora overdrive pò aviri nu paru di significati pi ngrisi. Si pò discrìviri la manera la quali unu guida na màcchina, spiciarmenti una forti. Puru si pò discrìviri lu sonu di na chitarra lèttrica amplificata finu a unnici (parrannu mitafuricamenti). Qual'è gghie, certamenti lu nomu, pi iddi, jìu assai bonu. Vèninu ricurdati supratuttu pâ canzuna: You Ain't Seen Nothin Yet.




#Article 387: Mùsica rock (198 words)


La musica rock è definita un tipo di musica popolare, molto diffusa durante la seconda metà del secolo XX. La parola rock deriva dalla parola 'pietra' in inglese.
 
La descrizione di 'rock' è difficile da definire con precisione. Può fare riferimento a tanti tipi di stili. Soprattutto, lu clàssicu gruppu di rock cumprenni di sòlitu la vuci (spissu chî armunizzazzioni vucali o cori), li chitarri lèttrichi e na dicisa sizzioni rìtmica (bassu e battirìa). Supra sta basa si cci pò agghiùnciri àutri strummenta (p'asempiu, diversi tipi di tastieri).

Comu finòminu culturali, la mùsica rock havi avutu un mpattu suciali facirmenti cchiù forti di ogni àutru gèniri musicali mudernu. Dî soi urìggini ntê Stati Uniti, è oi diffusu pi tuttu lu pianeta e havi datu princìpiu a tanti suttagènira (viditi ccasutta).

Lu tèrmini rock and roll (o rock'n'roll), usatu spissu ntô postu di rock, giustamenti ndica sulu la prima nàscita dû rock: chidda di l'anni 1950, mentri cû tèrmini rock si ndica un cchiù anchiu gèniri di mùsica, chi si pò stènniri dû rythm and blues finu ô heavy metal (e tutti li variazzioni ntra sti suttagènira).

Pi vìdiri li cchiù granni gruppi di rock cuntrullati li siquenti suttagènira.

 




#Article 388: Grunge (117 words)


La musica grunge rapprisenta nu geniri di musica muderna assai ndipinnenti chi dirivau la sò spirazzioni dû punk rock, thrash metal, e rock altirnativu. Lu geniri arrinisciu attruvarisi granni successu cummirciali â fini dî 1980ini e ntê primi anni dî 1990ini. Gruppi dû nord-ovest dî Stati Uniti,  spiciarmenti di Seattle e diPortland criaru nu sonu novu chi s'addivintau essiri ricanusciutu comu grunge e cchiù doppu attiraru tanti afficiunati a stu geniri di musica. Pi chissu, veni chiamatu spissu comu lu Seattle sound (o lu sonu di Seattle). La pupularitati di grunge è lu primu finominu chi n'aiuta distinguiri la musica pupulari dî 1990ini di chidda dî 1980ini.  Supratuttu sta musica veni duminata di gruppi mmeci di cantanti.




#Article 389: Svintura d'ariupranu avvicinu la costa dâ Sicilia (148 words)


N’ariupranu s’havi abbuccatu 13 chilomitri di Palermu, Sicilia e armenu 14 pirsuni sunnu morti.

Nu volu di Tuninter stava purtannu 39 pirsuni (34 passaggeri e 5 dâ chiurma) quannu si cascau abbicinu la costa dâ Sicilia.

Nu maggistratu di Palermu dissi ca cci nn’eranu vinti chi arristaru vivi.

Lu ATR-72 tunisinu s’avìa lanciatu di Bari e si cridi ca nu prubbrema tecnicu si sviluppau quasi subbutu.  Facirmenti tutti li passaggeri sunnu taliani.

Dici passaggeri si junceru nterra abbicinu a Palermu, lu capitali dâ Sicilia.  Unu dissi ca “è viramenti nu miraclu ca semu vivi”.

L’ariupranu si cascau ntô mari doppu ca lu capitanu addiminnau pirmissioni pi fari n’attirraggiu d’emergenza a l’ariuportu di Palermu Punta Raisi.  Quannu lu capitanu si addunau ca nun si putìa junciri cu l’ariuportu, vinni furzatu a abbucari l’apparecchiu nna l’aqua.  Lu capitanu, Chafik Garbis, dissi:  “lu muturi si firmau e appi a lassari jiricci”.




#Article 390: Big Bang (214 words)


In cosmoluggia, lu Big Bang è la tiuria scientifica di l'origgini di l'universu comu na rapida espansioni dû spazziu chi si jinci di materia a partiri di nu puntu di dinsità e timpiraturi infiniti, ma ntâ nu mumentu precisu dû tempu, chi secunnu li mudelli cchiù accittati currispunni a circa 13,7 miliardi di anni fa.

Lu spustamentu versu lu russu (o redshift) chi si pò ossirvari taliannu li galassi, veni a diri chi li galassi erunu cchiù vicini l'uni a l'autri ntô passatu. Estrapolannu ntô passatu, sti ossirvazzioni portunu a pinsari a n'ebbica unni tutta la materia e l'energia era cuncintrata nta na riggiuni infinitamenti cchiu nica dî diminsioni attuali di l'universu, e chi a partiri di ddà, l'universu s'è espansu.
 
La parola Big Bang è usata pi indicari lu puntu dû passatu chi origginau l'universu e puru la tiuria cosmologgica chi spiega l'origgini e l'evoluzzioni pi espansioni di l'universu.

Na consiquenza dû Big Bang è ca oggi l'universu nun è comu era ntô passatu, né comu sarà ntô futuru. Di stu modellu, George Gamow ntô 1948 sprummintau l'esistenza di na Radiazzioni cosmica di funnu chi fu scuperta pòi ntô 1965 e sirviu a cunfirmari la tiuria dû Big Bang, contra la tiuria altirnativa di l'universu stazzionariu chi all'ebbica avia ancora i sò sustinituri.




#Article 391: Galassia (110 words)


Na galassia è nu gruppu di stiddi lijati ntra di iddi di la forza di gravitazzioni. Sulitamenti na galassia pò cunteniri nzinu a diversi miliardi di stiddi e pò agghicari a na diminsioni di diversi dicini di migghiaia di anni luci. E' lu casu pi esempiu pi lu Jiolu di san Jabbucu, la galassia alla quali apparteni lu suli e lu sistema sulari. Li forzi di gravitazzioni ntiraggiscunu di na manera tali ca li stiddi di na galassia si raggruppunu furmannu spissu formi assai carattiristichi. Cci sunnu accussì li galassi a spirali, li galassi ellittichi, e li galassi irreulari, ca risultunu di li ntirazzioni gravitazzionali di dui o chiossai galassi.




#Article 392: Sistema sulari (137 words)


Lu sistema sulari cumprenni principalmenti na stidda, lu Suli, e ottu pianeti ca cci firrianu tunnu, ca sunnu Mircuriu, Veniri, la Terra, Marti, Giovi, Saturnu, Uranu e Nettunu. Plutoni, Cèriri e àutri corpi cilesti furu ricintimenti catalugati comu pianeti nani. Casi tutti li pianeti hannu appoi nu sistema di satelliti naturali o luni. L'astiroidi, diversi migghiaia di corpi granni (lu cchiù granni, Cèriri, misura 600 km di diamitru) e nichi ca firrianu pi la maggior parti ntra la Terra e Marti, fannu videmma parti di lu sistema sulari, e videmma li cometi, e la Nubbi di Oort di unni li cometi venunu attirati di perturbazzioni gravitazzionali causati principalmenti dû suli. Àutri corpi cilesti, classificati comu planetoidi, hannu statu scuperti nta li ùrtimi anni duimila ntâ parti esterna dû sistema solari: lu cchiù granni di chisti è Sedna.




#Article 393: Nomi pruibbiti (cultura cinisi) (137 words)


Nnâ cultura cinisi, la norma dî nomi pruibbiti vinni siquitata na vota dû populu. Si trattava di na pruibbizzioni contrâ l'usu dî nomi (spiciarmenti li carattiri scritti) dî mpiratura e li soi avi.

Ntê ducumenti dipromàtici e littri scritti tra famigghî, senza usari li nomi pruibbiti d'ogni famigghia vinni siquitati strittamenti d'ogni latu.

Ntô 1777, Wang Xi Hou (王錫侯) scrissi lu nomu dû Mpiraturi Qianlong ntô sò libbru, cû risultatu ca iddu e li soi parenti vinniru tutti misi ntâ pena di morti.

Cci asistìanu tri modi pi scanzari l'usu di ssi carattari scritti:

A st'ura ssi pruibbizzioni nun vennu siquitati strittamenti, ma l'abbitùtini ancura asisti nparti, p'asempiu, quannu li cinisi dannu li nomi ê soi picciriddi, si teninu luntanu d'usari li nomi esatti di soi avi. Dunca si pò diri c'ancura fa parti dâ cultura cinisi.




#Article 394: Arachnida (106 words)


 

Larachnida è na classi d'armali nvirtibrati ntô suttafilu Chelicerata dû filu artropoda. L'aracinida vennu chiamati pû pirsunaggiu mitulòggicu Arachne.

Cci campanu supratuttu suprâ (o ntrâ) terra e s'attrovanu tra 65.000 - 73.000 speci includennu li taràntuli, scurpiuni, e autri armali simili. Si pò distinguiri facili tra l'aracnida e li nsetti pû fattu ca nn'hannu ottu jammi mmeci di sei. 

L'arachnida sunnu supratuttu carnazzeri, mancianu li corpi dî nsetti e autri armali nichi. Tanti hannu lu vilenu - ammazzanu li sò preda e nimmici. Autri fannu li parasiti chi si pòrtanu cu iddi stissi li malittii. L'aracnida nurmalmenti si fannu l'ova, chi si gràpinu chî adulti immaturi.




#Article 395: Bannera di l'Innia (107 words)


La Bannera di l'India, spissu canusciuta comu la Tiranga, chi pi Hindi signìfica di tri culura, vinni aduttata comu la bannera nazziunali dâ Ripùbblica di l'India lu 22 di giugnettu, 1947. 

Nta l'India, lu tèrmini tri culura quasi sempri veni usatu pi rifirìrisi â bannera nazziunali indiana. La bannera cumprenni tri banni, cu zafarana supra, jancu nnô menzu e virdi sutta. Nnô centru s'attrova na rota di blu marinu cu vintiquattru jamozzi. Sta rota veni canusciuta comu Ashoka Chakra, dû pileri di Ashoka chi s'attrova a Sarnath. La bannera è puru la bannera di guerra di l'India. Lu disignu di sta bannera vinni criatu di Pingali Venkayya.




#Article 396: Chiesa Anglicana (132 words)


La Chiesa Anglicana (nglisi: Church of England; latinu: Anglicana Ecclesia) è lu nomu ca pigghiau la Chiesa d'Inghilterra doppu la siparazzioni di la Chiesa Cattòlica, abbinuta nta lu seculu XVI, sutta lu regnu di Enricu VIII.
Lu tèrmini latinu esistìa puru prima di la riforma prutistanti e si rifirìa a la chiesa cattòlica nglisi, accussì comu la chiesa francisi era chiamata Gallicana Ecclesia. 

Doppu lu scisma, la Chiesa Anglicana assumìu na particulari so fisiunumìa duttrinale e organizzativa.
Attualmenti la Chiesa Anglicana si cumponi di li dui pruvinci di Canterbury e di York, a li quali fannu rifirenna tutti li diòcesi nglisi. L'arcivìscuvu di Canterbury havi lu primatu supra tutta la cumunioni anglicana, furmata di ddi chiesi prutistanti prisenti nta lu munnu (suprattuttu di li paisi di lu Commonwealth) ca si prufèssanu anglicani.




#Article 397: Cipru (179 words)


La Ripùbblica di Cipru (grecu: Κύπρος, Kýpros; turcu: Kıbrıs) è n'ìsula (e nu statu) nta l'est dû Mari Meditirràniu, 113 chilòmitri ntô sud dâ Turchia e circa 120 chilòmitri nta l'ovest dâ costa dâ Siria. La parti nord di l'ìsula è occupata di l'esèrcitu turcu dû 1974 e, senza èssiri ricanusciuta di nuddu, sarvu la Turchia stissa, si autoproclamau ndipinnenti dâ parti sud. Ntô 2004 li frunteri foru graputi, ma lu probblema dâ siparazzioni di l'ìsula tra abbitanti chi pàrrunu lu turcu e abbitanti chi pàrrunu lu grecu, resta. Intantu, la parti greca trasìu ntô 2004 a fari parti di l'Unioni europea.

L'ìsula s'attrova ntô meditirraniu urintali, n facci ô Libbanu e Israeli a est e all'Anatolia ô nord. Li costi di l'Eggittu, a sud, ntê banni di Alissandria s'attrovanu a quarchi cintinaru di chilòmitri di Cipru.

L'econumìa è basata supra lu turismu e l'agricurtura. L'isula offri nu clima timpiratu chi pirmetti n'ufferta turistica tuttu l'annu. Cipru esporta parti dâ sò produzzioni di vinu e ogghiu: buttigghi di vinu o di ogghiu cipriota si pònnu facirmenti accattari n'Europa uccidintali.




#Article 398: Pengő (160 words)


La pengő  è n'unitati di munita vecchia dâ  Unghiria, usata dû  21 di jinnaru, 1927 ô 31 di giugnettu, 1946, doppu cui vinni sustituuta câ Forint,  ma sulu doppu nu piriodu càrricu d'iperinflazzioni.  La pengő vinni divisa pi 100 fillér.

Doppu la Prima guerra munniali, l'austru-ungarisi krone s'attrovava assuttigghiata di na criscimogna grannissima d'iperinflazzioni.  Ntrâ Unghiria, vinni circulata na nova unitati di munita, la pengő, câ valuta di 12.500 krone.  

La pengő persi la sò valuta doppu la Secunna guerra munniali, suttô jugu dâ cchiû granni criscimogna d'iperinflazzioni mai ripurtata.  La pengő vinni rivalutata. Ma chissu nun firmau l'iperinflazzioni , e li prezzi cuntinuavanu acchianari, mentri ca cchiù granni ancura eranu li dinuminazzioni novi, nfini juncennu ôn miliardu (1.000.000.000).

L'econumia ungarisi putìa essiri stabbiluta sulu pû menzu di na nova unitati, e pi chissu, lu 1 di austu, 1946, la forint era misu 'n circulazzioni cu na valuta cchiù di miliardu miliardu miliardu (1029) pengő (significa na carrittata mpussibbili mmagginari).




#Article 399: Vancelu di Giuvanni (155 words)


Lu Vancelu di Giuvanni è unu di li quattru vanceli canònici; fa parti di lu Novu Tistamentu di la Bibbia.

L'auturi è scanusciutu ma la tradizzioni voli ca fu Giuvanni, apòstulu di Cristu. Santu Irineu, vìscuvu di Liuni, fu lu primu, ntornu a l'annu 180, a diri chiaramenti ca l'auturi era l'apòstulu Giuvanni. Si sapi ca Santu Irineu havìa canusciutu a Santu Policarpu, vìscuvu di Smirni; Santu Policarpu (ca murìu màrtiri 'n Roma nta lu 155) havìa canusciutu pirsunalmenti a l'apòstulu Giuvanni. Pirtantu si penza ca potti èssiri lu stissu Santu Policarpu a diricci a Santu Irineu ca l'auturi di lu quartu Vancelu havìa statu l'apòstulu Giuvanni.

Lu cuntinutu di lu Vancelu di Giuvanni è n'anticchia diffirenti rispettu a l'àutri tri, ca s'assimìgghianu ntra di iddi e, pi' chissu, sunnu chiamati sinòttici.
Ntra lu Pròlugu e l'Epìlugu, lu Vancelu di Giuvanni prisenta du parti: Lu libbru di li signa e Lu libbru di la gloria.




#Article 400: Lu Libbru di Mormon (101 words)


Lu Libbru di Mormon è un libbru ca parra di li rapporti di Diu cu l'antichi pòpuli miricani.

Secunnu la riliggiuni di li Mormoni, foru na pocu di prufeti ca scriveru lu testu di stu libbru nta tàvuli d'oru e doppu fu lu prufeta Mormon ca li juncìu nta un libbru chi, pi chissu, pigghiau lu so nomu. Lu figghiu di Mormon, Moroni, ammucciau lu libbru nta la cullina di Cumora. 

Doppu assai sèculi, Moroni accumparìu lu 21 di sittèmmiru dû 1823 a lu prufeta Joseph Smith e ci detti struzzioni pi tradùciri lu libbru di so patri 'n lingua nglisi.




#Article 401: Cucina siciliana (1214 words)


La cucina siciliana è custituita di spicialitati aduci e salati ca dunanu na mpurtanza granni a certi prudotti tipichi dâ Sicilia, di quali la priparazzioni e prisintazzioni sunnu assai liati â curtura e ê tradizzioni siciliani.
  

La cucina siciliana ntisa comu arti culinaria è sicuramenti una dî cchiù antichi dû munnu. Già ntô IV sèculu a.C. diversi auturi siciliani si distingueru pi libbra di cucina ca foru canusciuti nti tuttu lu munnu anticu. Lu primu libbru di cucina di l'antichità fu scrittu di Archestratu n forma di puema.

Lu chiattu gastrunòmicu cchiù talianu ca cc'è, la pasta-asciutta, videmma idda, àppi nta l'ìsula dô suli la so' naca a l'èbbica dâ duminazzioni àrabba. Nu testu di st'èbbica mintuvìa na fàbbrica di pasta a Trabbìa. Lu nomu cchiù anticu era maccaruni, ca veni di maccare, zoè ammaccari e scacciari lu frummentu pi mpastàrilu. Ê tèmpura dâ Magna Grecia ntâ Sicilia, agghiri quattru sècula prima di Cristu, la cucina era tinuta n granni cunziddirazzioni: lu cocu Trimalcione (di Sarausa o di Gela) addivintau accussì famusu pi la so' abbilitati, ca nta tuttu lu munnu anticu tutti lu vulìanu. Nu certu Mitecu di Sarausa scrivìu nu trattatu, Lu cocu sicilianu, ca è lu primu libbru di cucina dâ storia.

La cucina siciliana è apprizzata nta tuttu lu munnu pi certi ricetti tìpichi comu l' arancini, li scacci, li cassati, o li graniti, li viscotta di mènnula, la pasta â Norma, la pasta chî sardi, la pasta cull'agghia, lu fassumauru, li sardi a beccaficu, li mpanatigghi, li braciulettini, e varî ricetti di pisci spata.
Li ngridienti di basi sunnu chiddi ca su' pruduciuti n Sicilia: alivi, mènnuli, lumìi, mulinciani, pisci e farina. Asìstunu pi lu menu tri tinnenzi ntâ cucina siciliana: chidda àrabba (Palermu), ca usa amenta, passuluna, pinuli e acìtu; chidda greca (Catania, Missina e Sarausa), ca usa favi, linticchia, mulinciani e cucuzzeddi; chidda dû centru (Enna e Caltanissetta), unni la carni è cchiù prisenti. Taliannu tutti ssi chiatti si vidi ca la cucina siciliana è lu specchiu dâ storia dâ Sicilia.

Ntâ gastrunumìa siciliana s'àppiru nfruenzi dê tanti pòpuli ca agghicaru ccà ntô passatu: grechi, rumani, àrabbi, nurmanni, angiuini, aragunisi, spagnoli, ngrisi, etc... Pòpuli vinuti di li cchiù luntani cuntrati purtaru ntâ l'Îsula dô suli usanzi e ngridienti ca si nzitaru, sinza nudda difficultati, chê tradizzioni lucali.Chidda siciliana, è na cucina tìpica miditirrània, unni li ngridienti funnamintali sunnu: ogghiu, pasta, pisci, frutta, urtaggi e erva arumàtica; ma a ssi basi si jùnciunu sapuri, echi, ciàuri novi, spissu scanusciuti ô palataru cuntinintali, ca nni vènunu dâ storia.

 

 
Jennu arreri ntô passatu dâ Sicilia e dê diversi duminazzioni ca chista àppi, s'ascianu, a una a una, tutti li caseddi di ddu musàicu ca è lu patrimoniu gastrunòmicu ca avemu nti li nostri jorna.

Dâ Magna Grecia, arristaru ntatti li sapuri di l'alivi, dâ ricotta salata, dô meli, di l'agneddu â braci.

Dû pirìudu rumanu nni venunu chiatti comu li sicci ncuti, li cipuddi ô furnu, lu maccu, na purea di favi nzapurita cu erva arumàtica, ca si conza cu l'ogghiu crudu e si mancia cô pani o câ pasta (è na pitanza sìmprici e sapurita, òi sempri cchiù rara: pi sèculi fu lu manciari dê cuntadini e dê sulfatara ca sâ purtavanu ntê campi o ntê mineri).

Dâ duminazzioni àrabba attruvamu mmeci pitanzi d'urìggini urientali comu lu cuscusu, la cassata, la cubbàita (turruni fattu cû meli, ciminu e mènnula) e lu nèttari di jelu, ca l'àrabbi chiamavanu sciarbàt e ca juncìa la nivi di l' Etna a l'issenzi di acrumi e di ciuri: di ddocu vinni lu surbettu ca li jilatari siciliani purtaru a fama munniali. Ntô pirìudu àrabbu la Sicilia pigghia ancora cchiù assai la furma di ìsula filici. Novi curturi (risu, acrumi, canna di zùccaru, zammù, etc..), novi mpurtazzioni (spezzî e troghi), novi mpianti (pi asempiu, li tunnari): n ginirali, videmma la tàula addivintau cchiù sufisticata.

Dô pirìudu angiuinu e aragunisi nni veni lu pupulari farsumagru, ca apprima si chiamau rollò o rullè, dû francisi roulè e ca è lu reghi dê pitanzi siciliani di carni: n'arrutulatu di viteddu mmuttitu di na ricca farcitura. Ntâ cucina siciliana pupulari s'attròvanu echi di usanzi gastrunòmichi francisi, cu nomi urigginali stracanciati cu irunìa: la pasta cacata, cunzata câ ricotta frisca e nu dinzissimu ragù e l'ancidda brudacchiata, traduzzioni di anguilla in brouet, cucinata chî pipi, gènciru, cannedda, tacci di jaròfulu e zaffaranu squagghiatu ntô vinu.

Cci fu appoi lu longu pirìudu dâ duminazzioni spagnola: l'èbbica di li Vicirè. Ô sequitu dê Conquistadores spagnoli ca turnavanu di la Mèrica, si spargìu nta l'Europa lu pummadoru, ca videmma ntâ Sicilia àppi granni furtuna, e, doppu picca tempu, agghicau la mulinciana. Cu sti novi urtaggi si criaru chiatti comu la capunata, ancora òi assai diffusa nta l'ìsula. Nta ssu stissu pirìudu, nasceru lu pan di Spagna, basi di assai duci, e si diffunnìu lu ciucculattu. Lu capìtulu cchiù cèlibbri dâ cucina siciliana e chiddu barunali. Ntê ricchi casi di li accussidditi gattupardi dê sèculi XVIII e XIX, la tàula juncìu fastu straurdinariu. Lu pòpulu nun avìa di chi pistiari e baruni e àuti prilati s'arrubbavanu li cchiù àbbili monzù, zoè mastri dâ cucina (dû francisi monsieur) ca pigghiavanu a propiu sirvizziu p'aviri sempri na tàula raffinata e ricca di mminzioni.

L'arti di la rapprisintazzioni, dâ simigghianza cô veru, sunnu carattiristichi tipicamenti siciliani e attròvanu la cchiù granni sprissioni nta li famusi frutti di pasta riali: sti cosi-duci prilibbati sunnu fatti di pasta di mènnula, cu cunzistenza muddi e prasmàbbili ca pirmetti di mudillari tutti li furmi; vènunu accussì fatti n prifirenza frutti ca, acculurati cu maistrìa, sunnu na sfida a la natura e addivintanu cumpusizzioni di assai beddi naturi morti.

Na vìsita a li mircati di Palermu (la famusa vuccirìa) e di Catania (la piscarìa), abbàstanu pi capiri lu spìritu dâ cucina siciliana. Tuttu veni espostu cu straurdinariu senzu dû culuri e strabbilianti gustu scinugràficu: ncapu a lu bancu dû fruttarulu trufei di carnusi pipiruni giarni, russi e virdi s'artinnanu a cascati di mulinciani ca cancianu dû viola quarisimali o jancu appina azzurratu. Na grannissima quantitati di vrucculi, cucuzzeddi, cacòcciuli, nzalati, fannu cunpusizzioni triunfali. L'espusizzioni dâ frutta frisca e sicca, lassa sinza ciatu pi la ricchizza e la varietati, e ntô mentri lu pisciaru chiama e abbannìa pi fari taliari la so' mircanzìa: li granni tranci di pisci spata, di tunnu chî carni rusati ca fannu di cuntrastu cu l'azzurru e l'argentu dê sardi e di l'anciovi.

Cu sti magnìfichi primi materi si cucìnanu chiatti assai spittaculari, unni ciàuru, culura, luci e sapuri sunnu ilimenti assinziali.

La pasta è n'ilementu principali nti l'alimentazzioni siciliana. Tradizziunali sunnu p'asempiu li cavateddi o la pasta chê sardi ca è macari lu cchiù famusu chiattu sicilianu, unni grossi maccaruni vènunu cunzati cu nu sucu ô ragù di sardi accustati cû finocchiu sarvaggiu, pàssula, pinuli e zaffaranu (straurdinariu ncontru di sapuri e di aromi, si servi cummigghiatu di sardi sani) . Assai pupulari sunnu videmma li ravioli câ ricotta.

Lu pisci spata è una dî spicialitati cchiù apprizzati dâ cucina siciliana. Lu tunnu è videmma na spicialitati tradizziunali, comu lu tistimunianu ancora li vecchi tunnari n disusu ca cci sunnu a vari banni dâ Sicilia. Li cozzi, li cucchiareddi, li calamari, li purpi e li sicci sunnu parti di àutri chiatti a basi di pisci dâ cucina siciliana.




#Article 402: Venezzuela (140 words)


Lu Venezzuela (In Spagnolu Ufficialmenti República Bolivariana de Venezuela). È nu statu dell'Amèrica Miridionali ntà parte settentrionali du continenti, bagnatu du du mare de l'Antilli e dill'Oceanu Atlanticu e confine ccu Colombia, Brasile e Gujana. Tenadi na Superficie de 912.050 km², però rivenniche puru nu territoru de 150.000 km² intra a Gujana. E' na repubblica federali, cu parlamentu bicamerali. A capitali è Caracas.

Li Andi venezzuelane, a Ovest, su costituite de dua cordigliere ca se diriggianu versu a costa aggirannu u baciunu costieru du lacu de Maracaibo. A prima Cordigliera chilla de Perijà, percorredi a parte ovest du lacu, lungu u confine tra Colombia e Venezzuela, metre a sicunna, chilla de Mérida, se dirigiadi versu nordest, duvu culminadi cullu Pico Bolívar (5007 m), e prosegue versu est, a formare a cordigliara da Costa, ca se spingiadi verso a Valle dill'Unare.




#Article 403: Grecia (143 words)


La Grecia (n grecu Ελλάς o Ελλάδα) è na nazziuni di l'Europa, cu na supirfici di 131.940 km² e cu na populazzioni di 10.665.989 abbitanti. La capitali è Ateni.

Autri citati mpurtanti sunnu Saluniccu ( Macidonia ), Patrassu, Corintu, Giannina, Iraklion.

Cunfina a

La Grecia è na ripùbbrica parramintari.

La lingua ufficiali è chidda greca.

La Grecia è unu dî paisi cchiù càrrichi di storia. La storia dâ grecia si perdi ntî liggenni dî pòpuli dû mari, e dâ guerra di Troia, abbinimentu cuntatu nti l'Ilìadi di Omeru ma di cui nun si pò affirmari la storicitati. L'ébbica classica di la Grecia antica va ntonzi di l'VIII sèculu avanti Cristu â cunquista rumana dû III sèculu.

La Grecia è divisa 'n 13 riggiuni cca dô 1 di jinnaru 2011, ccu â rifurma pulìtica dû ministru Kallikratis, si cancia la giografìa pulìtica dâ Grecia.




#Article 404: Jurnata Munniali di la Giuvintù (160 words)


La Jurnata Munniali di la Giuvintù (JMG) è un cuncumiu ntirnazziunali risirvatu a li picciotti di tutti li paisi di lu munnu, cu la prisenza di lu Papa; veni organizzatau di la Chiesa Cattolica e fu na pinzata di Giuvanni Paulu II. Si cèlibbra cu dui mudalitati diffirenti: ogni annu cu l'occasioni di la Duminica di li Palmi nta ogni parrocchia (Jurnata Diocisana) e ogni dui o tri anni nta na cità diffirenti ca ospita, pi quasi na simana, li piddirini vinuti di quasi tutti li paisi di la terra e havi ogni vota un tema spicìficu.
Li picciotti nun vannu a fari na scampagnata ma vannu a passari jorna di prufunna riflissioni, comu si fùssiru veri e propî esercizzi spirituali; duranti li matinati e li sirati assìstinu a catechesî tinuti di varî cardinalî e vìscuvi. Ovviamenti esìstinu puru mumenti di svagu e di festa, e pussibbilità di canùsciri e cunfruntàrisi cu picciotti di tutti li parti di lu munnu.




#Article 405: Baarle (276 words)


Baarle-Hertog e Baarle-Nassau cumprenninu nzemmula lu paisi di Baarle. 22 nchiavatini belgî s'attrovanu ntra e attornu ô paisi. Ntra quarchi banna di sti nchiavatini s'attrovanu ancura eschiavatini ulandisi. Nnû paiseddu belgiu di Zondereigen s'attrova nautra nchiavatina ulandisi, facennu ottu 'n tutali. Ntô 1995 cc'era na sicunna cummissioni di cunfinu chi dicidiu li cunfini ufficiali. Nu tirrennu d'erba chi finadora era neutrali havi statu assignatu ô Belgiu, sparti dî 22 nchiavatini.

Nta quarchi banna dû paisi lu cunfini è nanticchia strittu câ cunsiquenza ca si ponnu attruvari na cucina ôn latu e nautra stanza dâ stissa casa a l'autru latu dû cunfini. Jennu pi stu modu, spissu dividennu li fabbrichi, vinni addicchiaratu ca la porta havi âmmustrari la nazziunalità di l'abbitanti d'ogni casa. P'essiri cchiù chiaru, tutti li nummira dî casi dû paisi ammostranu la bannera belgia o ulandisi (viditi li fotu).

Ntô cumuni di Baarle-Hertog la pulizzia di Baarle-Nassau e di Baarle-Hertog s'hannu junciutu nzemmula, stabbilennu unu ufficiu pi tutti dui. Si tratta di na situazzioni strana, ma nun è cumpritamenti unica. 

L'uriggini di sta siparazzioni tra Baarle-Hertog e Baarle-Nassau s'attrova na cintinara d'anni fa. Ntô seculu XIII lu duca di Brabant desi quarchi parti dâ sò terra ôn nobbili di Breda, ritinennu li parti cchiù prudittivi. Cu tempu, stu pezzu di terra addivintau na parti dâ casa di Nassau, pigghiannu lu nomu Baarle-Nassau. Cchiù doppu tutti li terri dâ casa di Nassau ficiru parti dû statu d'Ulanda, e l'autri terri d'uriggini di Brabant, arristaru nnâ parti dû Belgiu mudernu. E accussì arristau sta situazzioni pulitica straordinaria.

Tutti dui cumuni hannu lu sò situ chi si ponnu junciri agualmenti usannu o baarle-nassau.nl o baarle-hertog.be.

Autri liami:




#Article 406: Sarvaturi Antibo (226 words)


Sarvaturi Antibo nascìu a Altufonti (Palermu) lu 7 di frivaru dû 1962. Àutu 1,70, pisava 52 chila nnû pirìudu di forma agunìstica. Lu sò allinaturi fu Gaspari Polizzi. Vistìu la magghia azzurra di la nazziunali taliana 33 voti. Campiuni d'Europa di li 5000 e di li 10000 metri nnû 1990 e midagghia d'argentu a l'Olimpìadi di Seul 1988 nnî li 10000 metri. É l'ùnicu talianu a aviri vinciutu sia la Coppa d'Europa chi la Coppa dû Munnu.

Accuminzau jucannu a palluni nzinu â fini di la scola media; a 16 anni canuscìu a Gaspari Polizzi ca avìa a addivintari lu sò allinaturi pi lu restu di tutta la sò vita d'attileta.
Già nta la catigurìa juniores fici avvidiri cosi boni (midagghia d'argentu a l'Europei); lu stissu succidìu quannu passau a la catigurìa senior; ma quannu la sò carrera addivintau ccillenti pi daveru fu quannu participau a li Jòcura Olìmpici di Seul dû 1988, dunni vincìu la midagghia d'argentu nni li 10.000 metri. 
Nta lu bienniu 1989-90 fu lu megghiu funnista di lu munnu e l'ùrtimu europeu a duminari la spicialità prima di lu straputiri di li nìuri africani ca dura nzinu a oi. Nni la finali di li 5000 metri di li Jòcura Olimpici di Barcellona 1992, dunni era unu di li favuriti, niscìu fora lu sò prubbrema di saluti ca avìa tinutu ammucciatu: l'epilissia. 

Curriculum: 




#Article 407: Cina (341 words)


La Ripùbblica Pupulari Cinìsa ( n cinìsi 中华人民共和国 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) è nu statu di l'Asia urientali, granni 9.596.960 km², cu 1.306.313.813 abbitanti. È lu statu cchiù pupulatu di lu munnu. La capitali è Pechinu. 
La cina cunfina a lu nord cu la Russia e la Mongolia, a sud cû Vietnam, la Birmania, lu Laos, lu Bhutan e lu Nepal, a uvist cu l'India, lu Pakistan, lu Kazakistan, lu Tagikistan, l'Afghanistan e lu Kirghizistan.

A est ci sunnu granni chianuri, unni ci abbitanu assai cristiani. Lu tirritòriu è assai muntagnusu (lu 85%). Ccà s'attròvanu li muntagni cchiù àuti dû munnu, cumu la catina muntagnusa di l'Himalaya situata ntâ riggiuni autònuma dû Tibet.
Ntô sud, mmeci, cc'è n'autizza ca cancia di 2000 metri nzinu a agghicari a 500 metri, vicinu ô mari. 
La Cina havi assai ciumi. Chiddi cchiù mpurtanti su lu Huang He, Chang Jiang e Xi Jiang.

Li divisioni amministrativi dâ Cina sunnu catigurizzati nti riggiuni autònumi, comu lu Tibet o lu Xinjiang; pruvinci comu lu Qinghai; cità comu Hong Kong.

La Cina vinni abbitata nzina di li tempi cchiù antichi. Ô tempu di Qin Shi Huang ntô terzu sèculu a.C. si facìa la sita cu lu bacu da sita. Fu custruita la Granni Muraglia, longa 6500km ppi nun fari passari li monguli. Pi sècula la Cina fu urganizzata sutta la forma di nu Cinisi. Ntô XII sèculu lu vinizzianu Marcu Polu nti nu sò viaggiu si stabbiliu n Cina e travagghiau â curti dû mpiraturi. Poi, lu primu uttuviru dû 1949, doppu li guerri ccu lu Giappuni, uttenni la nnipinnenza cu la ripubblica pupulari, riggiuta dû muvumentu cumunista sutta la dirizzioni di Mao Tse Tung. 

Puru siddu lu PIL pro capiti è rilativamenti vasciu (7.198 dollari), oi la Cina si sta sviluppannu assai, ca sta divintannu una di li cchiù granni putenzi munniali. La Cina è lu cchiù granni prudutturi di frumintu e è a unu di li primi pusti cu la pisca. Macari li nnustrî sunnu assai sviluppati, ca prudùcinu joca, cellulari, elettrudumèstici e autri cosi di elettronica. 




#Article 408: Argintina (115 words)


LArgintina è nu paisi di la Mèrica dû Sud ca cunfina a nord cu la Bolivia e cu lu Paraguai, a nordest cu lu Brasili, a ovest cu lu Cili, a est cu l'Uruguai e a sudest cu l'Ocèanu Atlànticu. La pupulazzioni havi pi lu 48% urìggini taliani e pi lu 51% spagnoli.

L'Argintina òccupa na supirfici cuntinintàli di 2.766.890 km², ntra la catìna dî l'Andi a ovist e l'Oceanu Atlanticu miridiunàli a est e sud. S'attruva a lu sicùnnu pustu pâ supirfìci ntâ Mèrica dû Sud e a lu ottavu pustu ntô munnu. 
Li ciumi cchiù mportanti d'Ârgintina su: Pilcomayo, Paraguay, Bermejo e Colorado. 
L'Argintina havi climi sempri addiversi, ma di nurmali è timpiratu.




#Article 409: Rudolfu Valintinu (111 words)


Rudolfu Valintinu (o Rudolph Valentino pi ngrisi) (nomu d'arti di Rodolfo Alfonso Raffaele Pierre Filibert Guglielmi) - (Castellaneta, Tarantu, 6 di maiu 1895 - Nova Jorca, 23 di austu 1926) era un atturi italu-miricanu dâ pillìcula muta: natu in Italia emigrau giuvanissimu ntê Stati Uniti unni rinisciu aviri na carrera curta ma di granni successu. Fu canusciutu pâ sò biddizza e fu forsi unu dî primi sex symbol maschili dâ pillìcula. Pû fattu dâ sò morti primatura addivintau na cona dâ cultura pupulari. 

Li soi pillìcula cchiù noti sunnu Sangu e rina, Li quattru cavalleri di l'Apocalissi, Lu giuvani Rajah, tutti fatti pi jancu e niuru e senza sunoru nnî 1920ini.




#Article 410: Giuseppi Gibiliscu (123 words)


Giuseppi Gibilisco nascìu a Sarausa lu 5 di jinnaru dû 1979. Àutu 1,83, pisa 78 chili nû piriudu di forma agunìstica. È unu di li megghiu spicialisti dû munnu nnû sàutu cu l'asta. Lu so allenaturi è Vitaly Petrov. 

Accuminzau a 13 anni cu l'allenaturi Silviu Lentini e doppu aviri stabbilutu lu record talianu di la catigurìa allevi cu la misura di metri 5,05, lassau Sarausa pi stabbilìrisi a la Scola Nazzionali di Attillètica Liggera di Formia pi passari sutta li manu di Vitaly Petrov, allenaturi di Sergey Bubka. Doppu anni di sacrificî nni l'austu di lu 2003, a li Campiunati Munniali di Pariggi, Giuseppi arricugghìu lu fruttu di tantu travagghiu addivintannu Campiuni dû Munnu, sautannu la misura di 5,90 metri, record talianu.




#Article 411: Ambrogio Fogar (127 words)


Ambrogio Fogar nascìu lu 13 di austu dû 1941 a Milanu. 
Nzinu di quannu era picciutteddu, mostra la sò passiuni pi l'avvintura e l'esplurazzioni. A 18 anni attraversa li Alpi ncapu li sci. Prova puru l'emuzzioni di lanzàrisi cu lu paracaduti e doppu otteni lu brivettu di pilotu. Nni l'anni sittanta si dèdica a navigari facennu puru lu giru dû munnu cu na varca a vela 'n sulitariu. Lu 12 di sittèmmiru dû 1992, duranti lu raid Pariggi-Mosca-Pechinu, la sò màchina cappotta e iddu si rumpi la secunna vèrtibbra cirvicali ca ci lisiona lu midudduni, facènnulu arristari paralizzatu pi sempri. Lu 24 di austu dû 2005 mori pi nu nfartu cardìacu.

È lu patri di Rachele Fogar (matri: Katalin Szijarto) e Francesca Fogar (matri: Maria Teresa Panizzoli).




#Article 412: Buenos Aires (129 words)


Buenos Aires è la capitali e la cità cchiù granni di l'Argintina; havi 2.776.138 abbitanti e la so' supirfici è di 202,90 km².

S'attrova nta un latu di la foci di lu ciumi Rio de la Plata (di l'autru latu s'attrova la cità uruguaiana di Montivideu). 

La funnau, ntô 1536, Pedro de Mendoza, però lindios la distruggèru e Juan de Garay la rifunnau ntô 1580.

Lu nomu veni di la Madonna di la cità taliana di Cagliari e prutittura di la Sardegna Nostra Signora di Bonaria ca è puru prutittura di li naviganti; nnâ lingua spagnola si dici Nuestra Señora del Buen Aire.

Nni l'Argintina esisti puru la Provincia de Buenos Aires chi, doppu li canci ca si fìciru nni lu seculu XIX, nun cumprenni cchiù la cità omònima.




#Article 413: Rock and roll (139 words)


La mùsica rock and roll (o rock'n'roll) difinisci un tipu di mùsica pupulari, assai nutèvuli duranti la secunna mitati dî 1950ini e ô principiu dî 1960ini. Lu tèrimini rock and roll veni dû ngrisi unni si usa pi discrìviri lu stissu finòminu.

La discrizzioni rock and roll è difficili difiniri cu pricisitati.  Putemu diri chi si tratta di dd'èbbica di mùsica quannu vinni usata pâ prima vota li strumenti lèttrici.  Dî soi urìggini ntê Stati Uniti, currennu currennu vinni adattata a tutti banni.

Lu tèrmini rock and roll (o rock'n'roll), usatu spissu ntô postu di rock, giustamenti ndica sulu la prima nascita dû rock: chidda di l'anni 1950, mentri cû tèrmini rock si ndica un cchiù anchiu gèniri di mùsica, chi si pò stènniri dû rythm and blues finu ô heavy metal (e tutti li variazzioni ntra sti suttagèniri).




#Article 414: Elvis Presley (140 words)


Elvis Aaron Presley (8 di jinnaru 1935, Tupelo, Mississippi - 16 di austu 1977, Memphis, Tennessee), canusciutu puru comu Lu Re dû Rock and Roll (o puru sulu Lu Re, The King n ngrisi), havi statu unu dî cchiù cèlibbri cantanti di tuttu tempu. 
La sò vita artìstica appi nu scontru suprâ cultura statunitenzi e munniali senza pricidenti. Comu àutri pirsunaggi dû star system dû sò tempu - di Marilyn Monroe a The Beatles - finìu âddivintari na vera e propia cona dâ cultura pupulari dû sèculu XX. 

Vinni canusciutu puru comu Elvis the Pelvis, pû fattu dû sò modu esaggiratu di sbattàrisi lu sò bacinu (nnâ lingua ngrisa, appuntu, pelvis).

Elvis murìu lu 16 di austu dû 1977 dintra lu sò palazzu a Memphis, Graceland, apertu ô pùbbricu nnû 1982. L'aritmia cardìaca fu la càusa ufficiali dâ sò morti.




#Article 415: Pechinu (132 words)


La cità di Pechinu ('n cinìsi Beijing) è la capitali di la Cina o Ripùbblica Pupulari Cinìsa. Beijing voli diri capitali dû Nord.

Havi chiossai di 14 miliuna di abbitanti e è la sicunna cità cchiù pupulusa di la Cina doppu Shanghai. Lu municìpiu di Pechinu cunfina a nord, a ovest, a sud e a est cu la pruvincia di l'Hebei e a sud-ovest cu lu municipiu di Tianjin.

Pechinu è unu di li quattru municipî cinìsi chi havi lu status di pruvincia di la Ripùbblica Pupulari Cinìsi e s'attrova sutta lu cuntrollu direttu di lu cuvernu cintrali. Pechinu è na municipalità nzinu di la custituzzioni di la Ripùbblica Pupulari Cinìsa.

Pechinu è arricanusciuta comu lu cchiù mpurtanti centru pulìticu, culturali e scentìficu di lu paisi; Shanghai è lu maggiuri centru ecunòmicu.




#Article 416: Mar Caspiu (103 words)


Lu Mar Caspiu è un lacu o mari chiusu, ndipinnenti di lu Mari Mediterràniu, chi s'attrova ntra l'Europa e l'Asia. Cunfina a nord cu la Russia e lu Kazakistan, a ovest cu lu Turkmenistan e cu l'Azzirbaiggian e a sud cu l'Iran.

Occupa la parti occidintali di la diprissoni uralucàspica; nfatti la supirfici di li so' acqui s'attrova 28 metri sutta lu liveddu dû mari. Praticamenti è un lacu d'acqua salata alimentatu suprattuttu pi lu ciumi Volga e pi autri menu mpurtanti comu l'Ural, lu Emba e lu Kura.

Havi picca centri abbitati ntê so' rivi; lu cchiù mpurtanti è Bakù, nni l'Azzirbaiggian.




#Article 417: Azzirbaiggian (194 words)


Lu Azzirbaiggian è nu statu di cui lu tirritoriu è cullucatu ntô Caucasu tra l'Asia e l'Europa. 
La capitali è Baku, ntô mar Caspiu.

L'Azzirbaiggian havi na supirfici di circa 86600 km2 e na pupulazzioni di 9'511'100 abbitanti. La capitali è Baku chi havi circa 2'200'000 abbitanti. 
Cunfina cu la Giorgia, l'Armenia, la Turchia e l'Iran e è
dilimitatu a occidenti dî muntagni dû Caucasu e a orienti di lu mar Caspiu. Lu tirritoriu Armenu sipara la exclavi azzera dû Nachicevan dû tirritoriu di l'Azzirbaiggian.
Lu Nagorno Karabakh è na riggiuni a maggiuranza armena, chi s'attrova dintra lu tirritoriu di l'Azzirbaiggian, e di cui ufficiarmenti fa parti, ma chi doppu la guerra dû 1994 tra Armenia e Azzirbaiggian havi de facto nu cuvernu nnipinnenti senza ricunuscimentu ntirnazziunali.

Ntô vintèsimu sèculu l'Azzirbaiggian fu una dî ripùbbrichi ca furmavanu l'URSS. Addivintau nnipinnenti ntô 1991 câ fini di l'Unioni suviètica n sèquitu â crisi dû sistema cumunista ca avia statu â sò basi. 

Lu Nagorno Karabakh è na riggiuna ntrâ Armenia e Azzirbaiggian a magghiuranza armena, cca fu fattu la guerra ppi lu cuntrollu. Ma de factum è nnipinnenti. N rialtati è arricunusciutu cumu nu cuvernu autunumu.




#Article 418: Lussimburgu (551 words)


Lu Lussimburgu , ufficialmenti Granducatu di Lussimburgu (Lussimburghisi: Groussherzogtum Lëtzebuerg, Francisi: Grand-Duché de Luxembourg, tidiscu: Großherzogtum Luxemburg), è nu statu di l'Europa Norduccidintali. Cunfina cu la Girmania a est, cu la Francia a sud e cu lu Belgiu a ovest. Capitali è Lussemburgu.

Lu tirritoriu nun tenadi sbocchi allu mari, è formatu de riggioni. A nord u cosidettu Eisiling (o Ösling), colligatu cullu Massiccio di l'Ardenne, chistu è la parti chiù elevata du paisi (ntà media 400-500 m.s.m), coperta de boschi e de brughiere. A chissu segue n'area ccò pendii collinosi nterrotti de ripite scarpati e, a sud, u Gutland (paisi buanu9, compostu de chianuri lievimenti ondulati e da valli grandi. U vlima è continintali ccò staggioni frische e nviarni friddi.

Prima do 1900 u paisi ere scarsamenti popolatu, erano chiuù o menu 200.000 abbitanti, ma cu u sviluppu di l'industrie arrivarunu tanti autri europei (italiani, spagnoli, portoghesi, francesi, tedeschi, polacchi e via di seguito) e già u 1930 eranu già 300.000, mo' l'abbitanti sunu 459.000 (2006). I forastiari sunu 1/3 da popolazzioni totali, a popolazzioni urbana è du 90%, si parle francisi e tidiscu ntà l'uffici, ma do 1984 na legge ha ammessu puru lussimburghisi cumu lingua ufficiali. Quasi tutti i lussimburghisi su cattolici. E' lu paisi chiù riccu e chiù alfabetizzatu all munnu.

A partiri do 1878 l'economia lussimburghisa ha 'cumininciatu a passare di prevalentimenti agricola a industriali. Nascirono li primi industrie, chilla mitallurgica, di minerali (ancora attiva mo'), pe pua passari nell'anni 70 du XX seculu allu settori finanziariu e di banche, diveniandu u paise chiù riccu du munnu. L'agricultura è puru varia: vite, patati, arberi de frutta, orzu, rose), de nun trascurari l'allevamentu sia chillu bovinu e chillu suinu, cu ricchi pasculi e tecniche d'allevamentu moderne e avanzati. sino allu 2002 c'ere u francu lussimburghisu, sostiuitu i l'euru.

U Nucliu territoriale du Lussimburgu ha 'cuminciatu a si fari versu u 970 cumu possedimentu de Sigefredo I di Bigdau u quali dominave li territori ca facivanu capu allu castellu de Lützelburg. Ccò l'estinzione da dinastia e Sigefredo, u Lussimburgu passò ntò 1136 alli conti du Namur, pua pe via femminili alli duchi di Limburgu. Cedutu ntò 1313 allu conte Enricu IV (diventato mperaturi cume Enricu VII) allu figliu Giuvannu de Boemia, diventò sempre ciù grandi, pua quando Carlu IV mperaturi u passò allu fratu Venceslau diventò ducatu. Nto XV seculu passo alli duchi di Borgogna, nto 1555 passò a Filippu II de Spagna (discendenti di duchi). Tra u '600 e u '700 cuntinuave a essere contesu tra Francia, Spagna e Imperu. Allu Congressu di Vienna (1815) diventò granducatu autonomo sutta Re Guglielmu I di Paisi Vasci, pua passò a Guglielmo II e a Guglielmu III. nto 1890 muartu Guglielmu III, pe la legge salica u Granducatu passò a Adolfu I di Nassau, pua allu figliu Guglielmu IV. Invasu nta tutte e dua guerre, ntò 1948 rinunciò alla neutralità e divenne membru da NATO (1949), CECA (1951). Ntò 1964 Carlotta abdiche pe lu figliu Giuvannu di Borbone-Parma, nta l'anni successivi u paise crebbe in ecomomia e prestigiu, puru pe quantu riguarde l'Unioni Europea, ca difatti ospite alcune sedi importanti. Ntò 2000 Giuvannu abdiche in favori du figlu Enricu, nti primi anni do XXI seculu u Lussemburgu ha continuatu a rivestire nu ruolu importanti sia a livello politico ca fiscali.




#Article 419: Hawaii (131 words)


L'arcipèlacu di l'isuli Hawaii si trova nta l'Oceanu Pacificu e custituisci lu 50esimu stati dî Stati Uniti. Canusciutu ntô munnu pi li plaji e li biddizzi naturali, òspita videmma lu cumplessu astrunòmicu a l'avanguardia ntô munnu ca si cumponi di telescopi Keck e ca è situatu n altitùdini vicinu ô vulcanu Mauna Kea.
La città capitali è Honolulu, la città la chiù ranni e pupulata cha si truva supra l'isula Oahu.
Hawaii è na catina di isuli, ci ni sû ottu principali e na quantitàta di atolli.

Finu ô 1873, li isuli Hawaii eranu nu regnu. Ma a sta data, lì Miricani si arricamparu e ni ficiru na ripublica, finu ô 1898, quannu Hawaii divintau nu tirritoriu miricanu.
Nfini, ntô 1959, li Mricani ficiru di li isuli lu cinquantesimu statu miricanu.




#Article 420: New Orleans (111 words)


New Orleans è la cità cchiù mpurtanti di la Luisiana, nta li Stati Uniti, e havi 484.674 abbitanti (cinzimentu annu 2000).

È un centru ndustriali e havi un portu mpurtanti; è famusa pi la sò ricca eredità culturali, spicialmenti pi la sò mùsica, pi la sò cucina e pi lu sò carnalivari (Mardi Gras).

La cità s'attrova nta li rivi di lu ciumi Mississippi, a circa 160 chilòmitri di lu Gulfu dû Mèssicu.

La cità è canusciuta pi essiri stata tra li cchiù attivi nti l'affirmazzioni dû blues e dû jazz ntâ prima mità dû vintèsimu sèculu, o puntu ca nu stili particulari di jazz pigghia lu nomu di New Orleans.




#Article 421: Turinu (175 words)


Turinu, cità di un miliuni d'abbitanti ntô nord di l'Italia è lu capulocu dû Piemonti. Anticu seggiu di la dinastìa savoia e capitali dû regnu d'Italia doppu l'unificazzioni dû 1861, oggi è la capitali di la ndustria automobbilìstica italiana. In particulari Turinu òspita lu seggiu principali dâ FIAT. 

Torinu fu funnata di romani e nû cursu di seculi piglià granni 'mpurtanza cuomu capitali dâ Savoia, rigioni omonima â famiglia riali ca guvirnà puoi l'Italia duoppu l'unificaziuni du 1861, duoppu stu fattu fu videmma prima capitali d'Italia.

Torinu oi è a quarta citâ d'Italia pi nummaru d'abitanti, ed è sedi di l'Accademia Albertina re Beddi Arti di l'Università di Torinu e dû Politecnicu di Torinu, l'ateneu cchiù famusu e rinomatu d'Italia pî facoltà di ncignirìa.

La cità di Torinu è celibbri puru pi li squatri di palluni dâ Juventus, chi è la squatra ca in Italia ha vinciutu cchiù scudetti (31), e dû Torinu, squatra chi ha vinciutu 7 scudetti.

La cità di Torinu è puru la cità chi ospitau li Joca Olimpici nvirnali dô 2006.




#Article 422: Tirata dâ corda (211 words)


La tirata dâ corda (o tug of war ntâ lingua ngrisa), è nu sport (o nu jocu) chi si tratta di dui squatri chi si cunfrùntanu comu na mustra di forza.

Dui squatri di ottu jucatura ciascunu, chi nun hannu a pisari chiossai di nu pisu priditirminatu pâ sò classi, si nni mèntinu filati a ogni latu di na corda pisanti (di circa 100 millimetri di circumfirenza). 

Pricisamenti ô centru dâ corda, e puru suprâ terra, si marca la linia cintrali e poi pi quattru metri a ogni latu di sta linia cintrali si marca la corda nautra vota. 

Lu menzu dâ corda havi a cuincìdiri câ linia cintrali p'accuminzari lu jocu. Poi quannu l'àrbitru grida tirati! ogni squatra prova a tirari l'àutra squatra versu a sta linia cintrali quantu ca la marca suprâ corda cchiù abbicinu ê soi rivali traversa la linia cintrali, lassannu vinciri li cchiù forti. Na squatra si pò pèrdiri la partita puru siddu si fallinu (p'asempiu, siddu nu membru dâ squatra s'assetta o casca pi terra).

S'attròvanu li club dâ tirata dâ corda pi tuttu lu munnu e veni jucatu di l'òmini e fìmmini. 

Comu nu sport ufficiali fici parti dî Jòcura Olìmpici dû 1900 fina ô 1920, ma nun cci s'havi statu di ddu tempu. 




#Article 423: Sydney (263 words)


Sydney è la capitali dû statu australianu dû New South Wales. È la cchiù granni e cchiù vecchia cità australiana (fu funnata ntô 1788). La cità (dâ banna cintrali) cunta circa 170.000 abbitanti; l'area metropulitana circa quattru miliuna. Nzemmula cu Melbourne, la sò eterna rivali pû titulu di cità cchiù mpurtanti d'Australia, Sydney rapprisenta lu cori finanziariu, cummirciali e culturali dâ nazzioni. Lu munumentu cchiù cèlibbri dâ cità, l' Opera House, inagurata ntô 1973, è iscritta ntô patrimoniu munniali di l'UNESCO.

Sydney s'attrova ntôn bacinu cumpresu tra l'Oceanu Pacificu ô livanti e li Blue Mountains (munti blu) a l'ovest. S'attrovanu lu cchiù anchiu golfu naturali dû munnu, Port Jackson, sparti di 70 plaji, tra cui la celibbri Bondi Beach, nta cui si pratica lu surfing tuttu l'annu. L'area urbana di Sydney è di 1687 kmq, circa li stissi diminsioni dâ Granni Londra, ma cu na dinsità di pupulazzioni assai menu (circa la mità). L'area metropulitana cummigghia n'area di 12145 kmq; la maggiur parti di stu spazziu è accupata dî parchi nazziunali e autri arei virdi.

La maggiuranza dî sydneysiders sunnu d'uriggini britannica e irlandisi. Ntê urtimi anni si cci hannu furmatu granni cumunità di taliani, greci, libanisi e asiatici.

Sydney òspita numirusi squatri e organizzazzioni sportivi, tra cui s'attrovanu:

Facirmenti Sydney è la cchiù mpurtanti cità dû munnu pi quanti riguarda ô campiunatu di rugby. È seggiu di l'Australian Rugby Union, di l'Australian Rugby League, òspita li New South Wales Waratahs dî Super 14s di Rugby, e òspita 9 dî 15 squatri della National Rugby League.

Ntô 2000 ospitau li Jocura Olimpichi XXVII.




#Article 424: Uraganu (107 words)


Nu uraganu (o cicluni) è nu finòminu attimusfèricu carattirizzatu di venta e chiuvuta di na forza assai cchiù forti dâ norma. La forza di n'uraganu veni principalmenti di l'energia sulari ca duranti li jorna chi pricèdunu la furmazzioni di n'uraganu, alimèntanu na furmazzioni  attimusfèrica di tipu vurticusu, cu furmazzioni di mulineddi sempri cchiù granni e cu venta ca ponnu agghicari a 300 kilomitri all'ura. Sti furmazzioni si alimèntanu ntê zoni equaturiali dâ Terra, ma si movunu e ponnu agghicari ntê zoni abbitati dâ Merica cintrali e sittintriunali, pi l'uragani chi si furmanu nta l'Oceanu Atlanticu, o nta l'estremu orienti pi chiddi ca si furmanu ntâ l'Oceanu Pacificu.




#Article 425: Piemunti (168 words)


Lu Piemunti è na riggiuni di l'Italia nord occidintali. Cunfina cu la Valli d'Aosta, la Lumbardia, l'Emilia Rumagna e la Liguria. A uccidenti cunfina cu la Francia. A nord cunfina cu la Svìzzira.

Lu capulocu è Torinu. Àutri capulòchi di pruvincî sunnu: Asti, Alissandria, Nuvara, Verbania, Vercelli e Cuneu. 

Lu Piemunti appi nu rolu mpurtanti ntû prucessu di unificazzioni di l'Italia â mità dû XIX sèculu. Lu regnu dû Piemunti di Vittoriu Emanueli II ispirau e favorizzau li lotti pi l'unificazzioni chi si potti rializzari ntô 1861, puru grazzî â spidizzioni di Garibbaldi 'n Sicilia. 

Lu Piemunti è una dî riggiuni cchiù nnustrializzati e sviluppati ecunomicamenti di tutta l'Italia. A Torinu, la terza cità d'Italia e antica capitali dû regnu d'Italia havi la sedi la FIAT chi è la fàbbrica di màchini chiù mpurtanti d'Italia.

L'agricurtura è puru assai sviluppata. Storicamenti si curtiva lu risu e la vigna. Lu vinu dû Piemunti, comu lu Barbera, lu Barolu o li vini spumanti dâ riggiuni di Asti, è assai apprizzatu.




#Article 426: Estonia (226 words)


LEstonia è nu statu europeu bàlticu,
chi cunfina ô sud câ Lettonia, ô livanti câ Russia,
a l'uccidintali cû Mar Balticu e ô nord cû Golfu di Finlandia.
S'attrova na dicina di chilòmitri dâ Finlandia
siparata dû Golfu di Finlandia
(li dui capitali s'affazzanu a na distanza di quattru vintini di km).

Ntô vintesimu sèculu l'Estonia appi nu piriudu di nnipinnenza ca s'accapau cu l'occupazzioni tidesca prima a la libbirazzioni suviètica cu la fini dâ secunna guerra munniali. L'Estonia custituìu appoi una dî ripùbbrichi baltichi appartinenti a l'URSS, nzinu â nnipinnenza dô 1991. Di lu 2004, l'Estonia trasìu nti l'Unioni Europea. 

Lu Paisi s'affaccia ntô mar Balticu. A Sud cunfina cu la Lettonia e a est câ  Russia. 

L'ecunumìa di l'Estonia è di tipu mudernu e cu rilazzioni stritti cu l'àutri paisi di l'Unioni Europea, ma puru câ Russia. Di lu 1 di jinnaru dû 2011, l'Estonia usa l'euru comu munita nazziunali.

Circa lu 70% dâ pupulazzioni cumprenni èstuni, e cci sunnu varî minuranzi etnichi pruvinenti di l'autri ripubbrichi dâ Unioni Suvietica, particularmenti russi ca campanu suprattuttu ntô nord-est dû paisi (contea di Ida-Virumaa) e ntâ capitali Tallinn. Cc'è, nfini, na nica minuranza di finlandisi.

La cumpusizzioni etnica (2003) è:

La lingua ufficiali è l'èstuni, ca è assai simili â lingua finlandisi. Assai difunnuti sunnu puru la lingua russa, la lingua ngrisi e la lingua tudisca.




#Article 427: Cummattimentu dû Passu di Roncisvalli (119 words)


Lu Passu di Roncisvalli (Roncesvaux ntâ lingua ngrisi e ntâ lingua francisi, Roncesvalles ntâ lingua spagnola, e Orreaga ntâ lingua basca) è lu postu unni cc'era na battagghia cèlibbri ntô 778 unni Orlannu (Roland ntâ lingua ngrisi e ntâ lingua francisi), prifettu di Brittanì vinni battutu dî Baschi. 

Tanti anni doppu stu cummattimentu nicu, crisciu na tradizzioni urali discrivennu nu cummattimentu tra cristiani e saracini, quannu la viritati era ca tutti dui lati dâ battagghia eranu christiani. È veru ca Carlumagnu cummattau contra ê Saracini ntâ Spagna, ma nun cci capitau a sti banni.

La Canzuni d'Orlannu vinni scritta dûn truvaturi scanusciutu dû seculu XI. È la basa dî cantastorî siciliani chi sunnu canusciuti supratuttu di l'opiri dî pupi.




#Article 428: Mperu Kushan (236 words)


Lu Mperu Kushan (c. sèculu I–sèculu III) era nu statu chi ô sò cchiù granni, circa 105–250, si stinniu dâ Tajikistan ô Mar Caspiu a l'Afghanistan e ntô sud fini ô Gangi. Lu mperu vinni criatu dû tribbu Kushan di Yuezhi, nu pòpulu di Xinjiang (lu nomu mudernu), ntâ Cina. Nn'avìanu di cuntatti dipromatichi cu Roma, la Persia e la Cina, e pi quarchi sèculu era ô centru di scanciamentu cummirciali tra lu livanti e lu punenti.

Lu nomu Kushan diriva di lu tèrmini cinìsi Guishuang (Ch:貴霜) chi discrissi una dî cincu tribbù dî Yuezhi (Ch:月氏), na cunfidirazzioni nfurmali di genti Indu-Aurupeu chi parravanu varî virsioni dî lingui tochariani. Chissi rapprisintaru l'Indu-Aurupei cchiù urientali nta termini geograficamenti.

Li Yuezhi si juncìanu cû tirritoriu ellenisticu di Greco-Bactria circa lu 135 a. C., e accuminzaru sustituiri li greci chi s'attrovaru ddà, chi poi si smuveru ntô bacinu Indus (ntâ Pakistan muderna) nnî banni uccidintali dû regnu Indo-Grecu.

Dû sèculu III lu mperu Kushan s'accuminzau a sciugghirisi.

Circa lu 225 Vasudeva I muriu e lu mperu Kushan vinni divisu pi dui, na parti livanti e na parti punenti. 

Circa lu 270, li Kushan pirderu li soi tirritorî abbicinu ô ciumi Ganges unni poi vinni stabbilitu lu Mperu Gupta circa lu 320.

L'urtimi parti dû mperu Kushan vinni distrutti versu lu sèculu V, prima pû fattu di cummattimenti contra li Hun Janchi, e doppu nfini pû fattu dâ crisciuta d'Islam.




#Article 429: Reykjavík (155 words)


Reykjavík è la capitali d'Islandia e chidda cchiù sittintriunali dû munnu (latitudini: 64° 08' N, assai vicinu ô cìrculu pulari àrticu a 66° 33' N). Lu sô nomu ntâ lingua islandisi signìfica Baia dî Fumi, prubbabirmenti pî surgivi d'acqua ca vùgghinu.

Chî sô 115.000 abbitanti circa, è la citati islandisi cchiù granni e unni campa lu 40% dâ pupulazzioni di l'ìsula. S'attrova supra l'Ocèanu Atlànticu e 'n particulari ntô gulfu Faxaflói.

È sedi dû prisidenti dâ ripùbblica, dû parlamentu (Alþingshusið) e dû guvernu. Ci sunnu macari li ammasciati (Canada, Cina, Danimarca, Finlandia, Francia, Girmania, Giappuni, Nurveggia, Russia, Svezzia, Regnu Unitu e Stati Uniti) e àutri 53 cunsulati.

Ci sunnu assai musei e gallerìi d'arti ntâ citati di Reykjavík. La capitali è macari un museu a celu raputu di statui.

L'ariuportu ntirnazziunali Leifur Eiríksson s'attrova ntâ citati di Keflavík, a 46 chilòmitri dâ capitali, ntâ pinìsula di Reykjanes. Mentri cchiù vicinu c'è l'ariuportu nazziunali di Reykjavík.




#Article 430: RAI (103 words)


La Radiotelevisione italiana (RAI) è la sucità statali chi a pàrtiri di 1954 si occupa di televisioni, radiu, cinima e spittaculi sutta diversi aspetti. La sò attività di basi è la diffusioni di 3 canali di televisioni e di radiu (Rai 1, Rai 2 e Rai 3) ntô tirritoriu nazziunali. A sti attivitati s'hannu junciutu autri canali timatichi:

Attività mpurtanti sunnu puru la produzzioni di film pô cinima e di serî pi la televisioni, comu puru la produzzioni, l'organizzazzioni e la sposorizzazzioni di autri attività culturali o di spittaculu chi vannu di documentari scientifici comu Superquarkâ prugrammi di ntrattinimentu comu Festival di Sanremu.




#Article 431: Dinocchiu (692 words)


Lu dinocchiu (jinocchiu o ginocchiu; pl: jinocchia) rapprisenta la riggiuni d'unioni tra la coscia e la gamma di l'artu nfiriuri. Però s'havi a tèniri prisenti ca, oltri a l'articulazzioni femorotibbiali, cumprenni macari l'articulazzioni tibbiufibbulari prussimali, ca non fa parti di l'articulazzioni dû dinocchiu prupiamenti ditta.

Cu tali nomu si disigna videmma la parti dî pantaluna ca cummigghia sta zona oppuru n'articulazzioni ca cullìcanu dui òrgani miccànici, cu limitatu motu rilativu rutatoriu nta n'ùnicu chianu, a diffirenza di quantu abbeni nta unu snodu.

Lu dinocchiu prisenta dui facci, antiriuri (rutùlia) e pustiriuri (puplìtia) e di dui màrcini, ca mèttinu 'n cumunicazzioni li dui facci.

È dilimitatu 'n àutu dû màrcini supiriuri dâ ròtula e abbasciu d'un chianu passanti pâ tubbirusitati tibbiali.

A l'avanti la cuti rivesti quasi di sula lu tènnini dû quatricìpiti e la ròtula. Ntô spissuri dû suttacutàniu è prisenti na vurza mucusa prirutùlia. Arreri, mmeci, un ribbustu gruppu di mùsculi dilìmita na riggiuni a forma di lusanca, ditta pòpliti, unni dicùrrinu vasi e nervi di granni mpurtanza.

Ntâ sta riggiuni si forma un rapportu tra tri supirficî articulari: la strimitati distali dû fèmuru, la strimitati prussimali dâ tibbia e la facci pustiriuri dâ ròtula.

È duminata dâ spurcenza dâ ròtula, o patedda, ô di susu dâ quali è prisenti la vurza sinuviali suvrapatiddari, la quali 'n casu virsamenti articulari è rispunzàbbili dû rivunciamentu ca si veni a criari. Ô di sutta dâ ròtula, lu ribbustu tènnini rutùliu pruduci na salenza sutta la cuti mentri junci la tubbirusitati tibbiali; st'ùrtima si parpa distintamenti sutta la patedda. Quannu lu quatricìpiti fimurali è rilassatu la patedda è mòbbuli, ma a mùsculu cuntrattu idda acchiana liggirmenti e veni fissata. Latirarmenti, ô cunfini tra riggiuni antiriuri e pustiriuri, si parpa distintamenti la testa dû piruni.

La cuti è spissa mòbbuli supra li chiani suttastanti, e prisenta ruchi abbastanza prununzati. Lu tissutu suttacutàniu è scarsu, quasi assenti supra la patedda, unni accogghi ntô sò spissuri la vurza sinuviali prirutùlia. Àutri vurzi sinuviali, di nùmmuru e diminzioni variàbbili, ponnu èssiri prisenti ntô suttacuti circustanti.

La fascia fimurali cuntìnua macari ntâ riggiuni antiriuri dû ginocchiu, unni adirisci ê spurcenzi òssî già arricurdati e a licamenti e tènnini di nzirzioni musculari. Ô di sutta dâ fascia s'attrova lu tènnini dû mùsculu quatricìpiti fimurali ca si fissa â ròtula e cuntìnua ntô licamentu rutùliu nfiriurmenti.

'N currispunnenza dû chianu òssiu s'attròvanu arterî riccamenti anastumizzati a furmari la riti artiriusa articulari dû dinocchiu; st'ùrtima è accumpagnata dâ riti articulari vinusa.

Li nervi sunnu rami dû nervu safenu.

Custituisci la riggiuni di flissioni dâ gamma supra la coscia.

La cuti è cchiù dilicata e suttili rispettu a chidda antiriuri, mòbbuli supra li chiani suttastanti.

Sunnu prisenti rami artiriusi ca pruvennu di l'arterî funni e un riccu curredu di vini supirficiali, tribbutarî dî vini safeni.

La fascia fimurali cuntìnua nta sta riggiuni assumennu lu nomu di fascia puplìtia e trapassa appoi ntâ gamma. Cu sò dipinnenzi cuntribbuisci a rivistiri li mùsculi prisenti.

Prufunnamenti â fascia, li mùsculi cuntribbuìscinu a dilimitari nu spazziu a forma di lusanca dittu fossa puplìtia: li dui lati supiriuri dâ lusanca sunnu furmati dî mùsculi semitinninusu e semimimbranusu midiarmenti e bicìpiti latirarmenti.; li dui lati nfiriuri sunnu furmati dî dui capi dû mùsculu gastrucnemiu. La loggia è nchiusa supirficiarmenti dâ fascia puplìtia e prufunnamenti dû chianu ostiuarticulari. Prufunnamenti s'attrova videmma lu mùsculu puplìtiu.

Ntâ fossa puplìtia, mmersu ntô tissutu adipusu, dicurri lu fasciu vasculunirvusu dû pòpliti, custituiutu, 'n senzu lateru-midiali e supirficiali-prufunnu, di nervu tibbiali, vina puplìtia e arteria puplìtia.

Parti funnamintali di l'articulazzioni dû ginocchiu sunnu li minischi (latirali e midiali), c'hannu a stabbiliri na cuncruenza tra li supirficî articulari di tibbia e fèmuri.
La càpsula dû dinocchiu è macari rinfurzata di na serî di tènnini e licamenti:

Sti strutturi di rinforzu si ncèntranu supra la ròtula, a cui si jùncinu li licamenti cruciati antiriuri e pustiriuri.

Li patoluggìi e li tràumi dû dinocchiu sunnu vari e cumplessi:

Ntê granni armali dumèstici, lu dinocchiu currispunni â riggiuni dû carpu di l'artu antiriuri e â grassedda di l'artu pustiriuri.

Sta riggiuni è spissu seggi di prubbremi cutànî (cicatrici di caduti, ragadi, firuti cunziquenti a difetti d'acchiummu), viscicuna e esustosi.




#Article 432: Peddi (384 words)


La peddi (o cuti) è n'òrganu di l'armali virtibbrati cumpostu d'un liveddu di tissutu ca pruteggi li mùsculi e l'òrgani suttastanti.

La peddi, supra criaturi riularmenti esposti a raji dû Suli, havi na picmintazzioni. La peddi umana varia assai tra li pupulazzioni. Chistu purtau a li voti macari ô razzismu.

La peddi dî Mammìfiri spissu cunteni pila, e si chisti sunnu nta na misura cunzidirèvuli vennu chiamati piddizza. Lu principali scopu dî pili è d'aumintari l'isulamentu dâ peddi. Ncapi certi armali la peddi è assai dura e spissa, e si travagghiata pò addivintari coriu. 

La peddi, si danniggiata, cerca di sistimarisi furmannu na cicatrici, spissu purtannu â sculurazzioni dâ peddi. Idda è canusciuta videmma comu l'òrganu cchiù granni dû corpu umanu, e nfatti la sò supirficî è di circa 2 metra quatri.

'N midicina, la vranca ca studia la peddi si chiama dermatoluggìa.

La peddi è cumposta di dui strati: l'epidèrmidi e lu derma.

L'epidèrmidi è la zona cchiù sterna dâ peddi. È cumpostu di cèlluli nnuruti a càusa dâ chiratina. Â sò basi ci sunnu nummarusi strati di cèlluli ca si riprudùcinu cuntinuamenti, pi rinchiazzari chiddi ca mòrinu e càdinu (causannu, p'asempiu, la fòrfura). 

Lu derma è lu stratu nternu dâ peddi. 'N iddu sunnu prisenti li cèlluli suduriparî, li bulbi pilìfiri e li tirminazzioni nirvusi. mentri â sò basi c'è lu pannìculu adipusu, furmatu di grassu.

Ci sunnu tipi di peddi spissi e àutri, suttili. La peddi spissa s'attrova supra li chianti dî pedi e supra li parmi dî manu. Havi nu stratu di còrnia cchiù granni, ca cunteni un maiuri cuntinutu di chiratina. Supra stu tipu di peddi nun crìscinu li pili: lu sò scopu è nfatti chiddu di migghiurari la prisa. La peddi suttili, mmeci, è prisenti supra tuttu lu restu dû corpu, havi nu stratu di còrnia minuri, è cchiù elàstica. Noltri stu tipu di peddi pirmetti la criscita di pili. 

Li funzioni dâ peddi sunnu li siquenti:

La peddi havi a èssiri puluta riularmenti, autrimenti putissi nciammàrisi o spaccàrisi. Noltri, la peddi nun puluta favurisci lu sviluppu d'elementi patòggini. Si lu lordu nun veni lavatu via abbastanza spissu, oltri a emanari un tintu uduri, la peddi pò ndibbulìrisi.

La peddi mmecchia, addiventa sempri cchiù suttili e dèbbuli. La peddi pò ammalàrisi, p'asempiu di tumuri o di malatii micòtichi.




#Article 433: Testa (395 words)


La testa è la purziuni supiriuri dû corpu dî virtibbrati cullicatu a iddu tramiti lu coddu.
'N particulari, nta l'omu, ndica la parti supiriuri dû craniu, chidda ricuperta dî capiddi, o la capiddatura.

La cima dâ testa si chiama lu cucuzzuni.

Figurativamenti, testa, ndica lu nizziu di na fila, di nu schiramentu o simili, e essiri misu â testa di quarcunu o quarcosa, significa essirinni misu ô cumannu.

L'etimuluggìa dâ palora diriva dû latinu testa ca ndicava, 'n urìggini, un vasu di tirracotta, passatu appoi a ndicari succissivamenti lu craniu.

La testa si distinqui 'n na parti supiriuri ô craniu e na parti nfiriuri e antiriuri ô facci; s'articola supra la culonna virtibbrali midianti la prima virtibbra (atlanti) cu cui si sposta sulidarmenti quannu lu capu veni giriatu.

Cû tèrmini di testa, veni macàri difinuta la parti estrema di l'ossa longhi.

Testa o cruci: jocu ca cunsisti ntô jittari nta l'aria na munita, doppu aviri scummisu supra quali dî dui facci va a èssiri visìbbili doppu la caduta.

'N un muturi ennutirmicu, la testa è lu cuverchiu ca nchiudi la parti supiriuri dûn cilintru, ricchiudi la cammara di cummustioni, susteni l'urgani di distribuzzioni e a li voti l'arvulu a uviti.

Ntê corsi ippichi, ndica la distanza tra dui cuncurrenti a l'arrivu (Asempiu: vincituri pi na testa).

Testa di serii: la squatra o, chiù cumunimenti l'atleta, cunziddirati tra li megghiu, e ca, pi stu mutivu, vannu a aviri un trattamentu favurèvuli ntâ gistioni dî giruna eliminatura o nta l'assignazzioni di corsii di gara o nta l'urdini d'ammissioni â stissa.

Testa opiratrici: urganu fissatu riggitamenti ô vancu dû torniu, custituutu di na buatta a tinuta d'ogghiu, cuntinenti lu mantrinu.
Ntâ testa opiratrici sunnu macàri cullucati ginirarmenti, li miccanismi di variazzioni di vilocitati dû mantrinu e di riduzzioni, mentri a l'esternu sunnu disposti le levi di cumannu dû canciu.
Li testi opiratrici ponnu essiri muntanti supra appusiti basamenti a custituiri li machini cumminati a stazzioni multipli pi lavurazzioni spiciali di serii.

Cacciatura di testi: pòpuli primitivi ca praticàvanu o pràticanu l'usanza di mpiegari li testi dî nimici, dibbitamenti mummificati, pi trufei o sìmmuli prupizziatura. La caccia dî testi fu praticata 'n varii parti dû munnu, 'n particulari 'n Malesia, Milanesia e Merica miridiunali. Li ndiani Jivaro dû suddamèrica, livàvanu la parti òssea e nni riducìanu li diminsioni midianti lu caluri.

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana :




#Article 434: Occhiu (1217 words)


L'occhiu è l'urganu sternu dû senzu dâ vista.

Fa parti di l'apparatu visivu, assai cumplessu e di nutèvuli mpurtanza nta l'àmmitu di l'urganismu ginirali 'n quantu è lu menzu nicissariu â canuscenza dû munnu sternu.

Asìstinu videmma àutri significati ca, 'n quantu strittamenti licati, sunnu trattati 'n sta vuci (vidi «Autri significati»).

Ntê nzetti e ntê crustacei l'occhi sunnu cumposti, 'n quantu custituuti di cchiù occhi sìmplici o ummatidi.
Quannu lu picmentu ìsula tra li singoli ummatidi, ogni ritinula è mprissiunata surtantu dî raggi di lustru ca jùncinu a curpirila drittamenti attraversu la curnea di l'ummatidiu, arriccugghennu na limitata purziuni di la mmàggini.
La mmàggini cumpleta s'otteni dû musaicu criatu d'ogni sìngulu occhiu, s'avi accussì na visioni p'appusizzioni.
Quannu ammanca lu picmentu, li raggi emanati di ciascunu puntu di l'uggettu stìmulanu li ritinuli di cchiù ummatidi e ciascuna di chisti arriccogghi li raggi pruvinenti di cchiù punti, 'n stu casu s'otteni na majuri fusioni dî sìnguli mmàggini: s'avi na visioni pi suvrappusizzioni.

L'occhi sunnu pari e simmìtrici, pusizziunati ntê dui cavitati urvitarii dû craniu (testa), zzoè, li fossi di l'occhi.

L'occhiu è custituutu di:

L'apparatu musculari strinzecu avi lu còmpitu principali di cuurdinari lu muvimentu dî dui bulbi oculari (li vavareddi), ca avi a èssiri sincronu ntê dui occhi.

Cullicatu a l'occhiu si ricanusci un apparatu lacrimali, ca svulci attivitati miccanichi e attivitati prutittivi.

L'occhiu veni prutettu di fora macàri dî pinnulara e dî gigghia.
A occhiu graputu appari na supirficii janca, la sclera, ditta puru biancu di l'occhiu, ca currispunni â supirficii antiriuri dû bulbu oculari c'arresta scupertu, dilimita ô centru n'aria circulari picmintata ditta vavaredda, ca a sô vota dilimita n'ultiriuri aria circulari ditta pupidda, chi di sòlitu si prisenta nìura.

La culurazzioni dâ vavaredda è un caràttiri suggittivu e carattirìsticu; pò èssiri mancàri ìnnici di malattii, comu ntô casu di l'albinismu, quannu si prisenta chiarissima o vinata di russu, 'n rilazzioni ô cumpariri dû cìrculu sanguignu a causa dâ mancanza di picmintazzioni.
Arrivutannu li pinnulara, si va a putiri vidiri nu spazziu dilimitatu dâ cunciuntiva, ô puntu di riflissioni di sta mimbrana s'attrova lu furnici cunciuntivali.
A liveddu dâ cummisura midiali si vanno a putiri rilivari li cunnutti lacrimali.

Tramiti parpazzioni si ponnu ottèniri arcun'elimenti particulari di l'occhiu: lu gradu di cunzistenza dû bulbu, la mutilitati, lu gradu di tinsioni, ecc.

Lu bulbu oculari avi na forma sfiruidali, ntâ quali si ricanusci un polu antiriuri e unu pustiriuri.
A liveddu dû polu pustiriuri si diparti lu nervu otticu di n'area assai limitata di na fitta cruna d'àutre emirgenzi nirvusi, ca custituiscinu li fasci chiù esterni di stu nervu.

Sizziunannu lu bulbu longu l'assi anteru pustiriuri, si va a putiri vidiri comu iddu è suddivisu 'n dui càmmari, una antiriuri e una pustiriuri, siquuti dû corpu vitreu e ntô funnu di na serii di mimbrani, prisenti macàri ê lati.
La cammara antiriuri è dilimitata versu l'esternu dâ curnea, carattiristicamenti trasparenti, mentri pustiriurmenti è limitata dû cristaddinu (lenti bicummessa) e di l'estruflissioni dâ cruna ciliari.
La càmmara pustiriuri è di diminsioni chiù nichi, e è cumprisa tra l'iridi e li furmazzioni ca vinculanu lu cristaddinu â cruna ciliari.
Pustiriurmenti s'attrova lu corpu vitreu (o umuri vitreu) dû bulbu, ca custituisci lu chiù vastu menzu diuttricu dû bulbu, senz'arcuna mpurtanza 'n rilazzioni â cunmirgenza.
Li mimbrani c'abbugginu lu bulbu sunnu:

Ntâ parti pustiriuri di l'occhiu, s'attrovanu lu nervu otticu (primu sicmentu dî vii visivi cumuni) e sustanzi adipusi (ca stabbilizzanu la pusizzioni dû bulbu ô nternu dâ fossa di l'occhiu).

Supra la sclera s'attaccanu li mùscula ca mòvinu l'occhiu, li tutti 6: 4 retti e 2 obbliqui:

L'àutri mùscula di l'occhiu sunnu:

Ciascuna parti di l'occhiu avi na sô carattiristica fisiuluggica.
Ntô svulciri la sô funzioni, l'occhiu si cumporta comu la cammara di na machina futugrafica, urigginannu la furmazzioni di la mmaggini pustiriurmenti, a liveddu dâ ritina, eccitannu la sinsibbilitati dî cilluli prisenti ca, attraversu lu nervu otticu, juncinu li centri gnistici e mnimunici a liveddu curticali: midianti assuciazzioni diretta si junci a dari un nomu a quantu si vidi.

'N rialtati l'occhiu àvi na bona visioni surtantu dû puntu ca si sta taliannu: chiddu ca s'è misu a focu, mentri tuttu lu restu dû campu visivu è uffuscatu (nun a focu). Nuautri nun n'adunamu di chistu grazii â granni mubbilitati di l'occhiu e â sô ottima capacitati di misa a focu dûn novu puntu ussirvatu. Nfatti siddu ni ntiressa vidiri un dittagghiu ca nun stamu taliannu dirittamenti, ma ca è ô nternu dû nostru campu visivu, rivulciamu, 'n na frazzioni di secunnu, li nostri occhi versu ddu dittagghiu mittennulu a focu istantaniamenti.

La misa a focu di l'occhiu umanu dûn suggettu nurmali (emmitropi) varia di 17 cm ô nfinitu. Un suggettu ca nun arrinesci a mittiri a focu n'uggettu postu a na particulari distanza è affettu di miopia, mentri cu nun arrinesci a mittiri a focu l'uggetti posti vicinu a iddu è affettu d'ipermitropia.
L'occhiu pò essiri pirfettu 'n tutti li sô cumpunenti ma rimaniri bluccatu supra un sulu chianu fucali, 'n sta circustanza si parra di turba di l'accumudazzioni. Ntô casu ci sunnu mmeci prubblemi ntâ rifrazzioni, l'occhiu pò mittirisi a focu supra li vari chiani, puru siddu limitatamenti a causa di difetti ntô diametru dû glubbu oculari o p'erruri cunginiti o acquisiti dû sistema di rifrazzioni.
Pi mittiri a focu la mmaggini, l'occhiu varia la curvatura dû cristaddinu, divinennu chiù spissu quannu àvi a taliari vicinu e chiù suttili quannu àvi a vardari luntanu.

L'ipermitropia è un difettu di rifrazzioni, pi cui li raggi luminusi paralleli ca ntrasinu nta l'occhiu, nun vennu cuncintrati supra la ritina, ma cadinu al di la di chista.

La miopia è puru idda un difettu di rifrazzioni, pi cui li raggi luminusi paralleli ca ntrasinu nta l'occhiu, nun vennu cuncintrati supra la ritina, ma cadinu prima di chista.

L'astigmatismu è un difettu ntâ curvatura di la curnea, ca mpidisci la misa a focu longu li miridiani di chista.

La prisbiopia è duvuta a l'altirazzioni nta l'elasticitati dû cristaddinu, ca cumporta na difficultati nta l'accumudamentu di l'occhiu, cu mpussibbilitati di mintiri a focu l'uggetti vicini.
Nu mpruvvisu migghiuramentu dâ prisbiopia, suprattuttu doppu li 60-65 anni, àvi a faciri suspittari na miupizzazzioni di nizziali Cataratta nucliari ca cumporta na variazzioni di l'indici rifrattivo linticulari (Miopia d'indici).

A causa di mutivi diversi, lu musculu ciliari ca ditirmina la curvatura dû cristaddinu, si cuntratti 'n cuntinuazzioni. Stu spasmu si virifica di sulitu 'n suggetti juvini ca hannu sfurzatu troppu la vista luggennu 'n tinti cunnizzioni di luci.
È friquenti videmma nta l'ipermitropi e ntê miopi.

L'occhiu va suggettu a nummarusi, nfiniti azzioni, d'accumudamentu 'n rilazzioni â distanza di l'uggettu di vidiri (misa a focu), oppuru macàri 'n rilazzioni â quantitati di luci prisenti nta l'ammente, ecc.

Tra li malattii di l'occhiu mpurtanti sunnu li malfurmazzioni cunginiti:

Prubblemi tantu cumuni di l'occhiu sunnu li prucessi nciammatori:

L'occhiu è macàri suggettu a prucessi digginirativi:

Esistinu quinni li vizi di rifrazzioni (difetti di vista):

Veni difinuta occhiu n'apirtura uvali o tunna praticata 'n facciati d'edifici, ntê cubbi o ntê tetti.

Occhiu è sinonimu di gemma.

La palora occhiu veni usata ntâ furmulazzioni bibblica dâ liggi dû tagghiuni:

La si usa cumunimenti pi ndicari na vinnitta (o minnitta) o na ritursioni.

Locchiu rapprisenta icunugraficamenti macàri la prisenza di Diu.

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana :




#Article 435: Aricchia (181 words)


L'aricchia è l'òrganu di la ntisa.
Figurativamenti ìnnica la spigazzatura a l'ànguli di na pàggina, usatu cchiù friquentimenti ô fimminili (aricchia).

Si cumponi di tri parti:

Nta l'aricchia nterna è postu n'òrganu ca rileva la pusizzioni e lu spustamentu dâ testa, ditirminannu lu senzu di l'equilibbriu.

È prisenti sulu l'aricchia nterna e è custituutu dû labbirintu mimbranusu, ca s'urìggina dâ viscìcula acùstica (otocisti).
Cumprenni otrìculu, sàcculu, canali semicirculari, laggena.
Li canali semicirculari sunnu tri ntê gnatòstumi, arriducènnusi a dui ntê pitrumizzonti e a unu ntê missinòidi.

Â laggena ca cumpari ntê pisci s'accumpagna lu ricessu basilari nta l'anfibbi, na secunna struflissioni, ca, ntê rèttuli e nta l'acedda, s'allonga 'n un canali spiraliformi, addivintannu la còclia dî mammìfiri.
Nta l'anfibbi anuri, accumpari l'aricchia media, ch'è drittamenti 'n cuntattu cu lu sternu. Chî rèttili e l'acedda si riscontra macari la prisenza di l'aricchiu sternu, ca si cumpleta cû padigghiuna auriculari ntê mammìfiri.
La catina di l'ossicini, cumpleta ntê mammìfiri, è riduciuta a un sulu ossu nta l'anfibbi, la culumedda. Ntê rèttili e nta l'acedda è cumposta di dui suli ossa: staffa e straculumedda.




#Article 436: Manu (121 words)


La manu (macari manu ntâ forma plurali) è la strimitati di l'artu supiriuri furmata dû parmu, dû dorsu e dî cincu jìdita, cu funzioni prènzili e tàttili.
 
E' lu trattu tirminali di l’artu supiriuri, ca cumprenni tutti li strutturi a vaddi di l'articulazzioni dû radiu e dû carpu.

Na manuna è na manu grossa. La palora siciliana manazza è usata, 'n modu dispriggiativu.

La manu manca è la manu dû vrazzu mancu. Ntâ tradizzioni cristiana, la manu manca è chidda assuciata a lu diàvulu.
La manu dritta è chidda chi è ritinuta giusta, ô puntu chi li carusi mancini, ccioé chi accuminzanu a scriviri câ manu manca, vinèvanu nzinu a quarchi annu fa, ubbligati a mparari a scriviri câ manu dritta.




#Article 437: Purmuna (1002 words)


Li purmuna sunnu urgani pâ rispirazzioni 'n ammenti subbaireu, ntê quali s'effittuanu scanci gassusi tra l'ariu immisa 'n na cavitati nterna e un liquitu curpureu.

La palora pò assumiri màcari àutri significati, comu:

Li dui purmuna, drittu e mancu, sunnu posti ntô cavitati turacica ô di susu dû diaframma e l'accupana quasi cumplitamenti, cu esclusioni dû midiastinu, la cavitati cintrali accupata dû cori, e dû spazziu accupata dî grossi vasi sanguigni, dâ trachea e di l'esufagu.
Hannu na forma cunica rreulari, cu na basi cuncava, c'appoja supra lu diaframma e n'apici ottusu, ca spurci dâ prima custola. Sunnu àuti circa 25 cm. Lu sô pesu tutali è di 1.100 g circa, cûn vulumi tutali di 1.700 cmsup3;.La facci esterna è cummessa (p'adattarisi â gaggia turacica), mentri chidda nterna è cuncava (pi faciri postu ô cori).
Supra la facci nterna prisenta na granni fissura, l'ilu purmunari, 'n cui ntrasinu 'n bronchi e l' arterii purmunari e nescinu li vini purmunari.
Li dui purmuna nun sunnu aguali, la sô diffirenza è principarmenti duvuta ô spazziu ca ntô turaci veni accupatu dû cori.

Hannu n'aspettu elasticu, cripitanti sutta cumprissioni. Lu culuri dû purmuni è russu scuru ntô fetu ca nun àvi rispiratu, addiventa ruseu ntô niunatu e ntê juvini, addivintannnu russu scuru nta l'adulti; 'n prisenza di dipusiti di pruvulazzi o di risidui di fumi acquisiscinu un culuri griciu-ardesia.
La sô supirficii appari lucenti a causa dû fugghiettu ca li cummigghia: la pliura viscirali.
Pâ sô attivitati rispiratoria, li purmuna sunnu nnirvati dû nervu vacu e dû nervu simpaticu.

Lu purmuni drittu è pircorsu di dui ncisuri (ncisura urizzuntali e ncisura ubbliqua) ca lu suddividinu 'n tri lobbi (lobbu supiriuri, lobbu midiu e lobbu nfiriuri).
La diramazzioni dû broncu (broncu principali drittu), ca ntrasi ntô purmuni, si suddividi 'n ultiriori tri diramazzioni principali, una p'ogni lobbu: broncu lubbari supiriuri, broncu lubbari midiu e broncu lubbari nfiriuri.

Lu purmuni mancu è pircorsu di na sula ncisura (ncisura ubbliqua) ca lu suddividi 'n dui lobbi (lobbu supiriuri e lobbu nfiriuri).
La diramazzioni dû broncu (broncu principali mancu), ca ntrasi ntô purmuni, si suddividi 'n ultiriori dui diramazzioni principali, una p'ogni lobbu: broncu lubbari supiriuri e broncu lubbari nfiriuri.

La cavitati cuntinenti li purmuna, c'hannu na capacitati di 5-6 litri, è cumplitamenti rivistuta ô nternu di na mimbrana sirusa ditta pliura paritali, pi distinquirila di l'omonimu fugghiettu ca si rinveni ntê purmuna, ê cui formi adirisci e ca appuntu prenni lu nomu di pliura purmunari. Li dui pliuri sunnu siparati dû liquitu pliuricu.

Li dui pliuri e lu spazziu ca custituisci la virtuali siparazzioni tra li stissi cunfiriscinu sicurizza ê muvimenti dâ massa purmunari duranti lu rispiru, muvimenti ca àutrimenti dassiru locu a frizzioni zinu â cumpleta altirazzioni dâ funzioni.

Ntê purmuna pinitranu li bronchi, ca si suddividinu 'n rami sempri chiù suttili e nummarusi, distribuennusi 'n tuttu lu tissutu. Ogni broncu tirmina 'n tubbuli suttili ditti bronchi lubbulari, ognidunu dî quali ntrasi 'n un lubbulu purmunari.
Ogni lubbulu custituisci n'unitati anatumica difinuta. Sunnu nfatti cumplitamenti abbolti 'n un mmulucru cunnittivu ca l'isola e ognidunu d'iddi adempi â funzioni rispiratoria ndipinnentimenti di l'àutri. Li lubbuli sunnu visciculetti d'1 cmsup3; circa.
Ogni lubbulu arricevi un broncu supralubbulari, ca, accumpagnatu di na branca di l'arteria purmunari, pinetra ntô lubbulu stissu (broncu ntralubbulari) unni duna dî branchi cullatirali e appoi si biforca.
Lu lubbulu si suddividi ultiriormenti 'n circa 30 ramificazzioni tirminali (brunchioli rispiratori) ca pinitranu ntê acini purmunari. St'acini sunnu cumposti di viscicoli nfrattuusi (alvioli purmunari) ô nternu di na cavitati ditta nfunnibbolu.
Li scanci gassusi tra lu sangu ca circola ntê capiddari dî purmuna e l'ariu nspirata abbèni pi menzi di l'alvioli. Propiu pirchistu, li vasi artiriusi si suddividinu siquennu fidirmenti ogni singulu broncu, juncennu ogni singulu acinu purmunari, pi cunturnari l'alvioli cu na fitta riti. L'ussiggenu cuntinutu nta l'alviolu, passa ntô sangu attravirsannnu la pareti dî capiddari, sciugghiennusi 'n iddu.
La mpalcatura di l'alvioli è cumplitata dûn ntrizzu di fibbri riticulari ca li rivistinu estirnamenti, ripurtannu l'alviolu â sô pusizzioni naturali, doppu la dilatazzioni duvuta a la nspirazzioni.
Supra li pareti di lu nfunnibbolu s'attruvanu na serii di luggetti a nidu di lapi (vò dìciri comu dintra di na Laparìa): l' alvioli purmunari.
L'alviolu è furmatu di na struttura cunnittiva ca veni sustinuta estirnamenti di na riti di fibbri elastichi, lu sô nternu è cummigghiatu dûn stratu di cilluli appiattuti (epiteliu purmunari), ca cummighia na riti di vasi sanguigni.

P'un jocu abbastanza simplici di prissioni, li muvimenti dâ cascia turacica, 'n rilazzioni cû muvimentu rispiratoriu sunnu siquuti ô nternu dâ massa purmunari ca, cû sô variari di forma e di vulumi, accunsenti la ntrumissioni e l'espulsioni di diffirenti quantitativi d'ariu.
L'ariu ntrasi dû nasu (o dâ vucca), prusequi ntâ farinci, larinci, e trachea, agghicannu ê bronchi. L'ariu si dividi 'n dui ntrasennu ntô purmuni drittu e 'n chiddu mancu, cuntinuannu a
suddividirisi ntê tanti ramificazzioni tirminali, agghicannu a l'alvioli.
Ccà abbèni lu scanciu gassusu dû sangu, ca cedi anidridi carvunica
(espulsa dî purmuna cu l'espirazzioni) carricannusi d'ussiggenu.

Lu purmuni àvi dui circulazzioni sanguigni ndipinnenti, na funziunali (arterii e vini purmunari), l'àutra nutritiva (arterii e vini brunchiali).
L'arteria purmunari si sipara 'n dui ntrasennu 'n ogni singulu purmuni 'n currispunnenza di l'ilu purmunari.
Li capiddari di l'arterii purmunari virsanu ntê vini purmunari, uscenti dû purmuni a l'autizza di l'ilu, purtannu lu sangu nta l'aricchietta manca dû cori.
L' arterii brunchiali, ca s'urigginanu di l'aorta, si ramificanu ntê bronchi, li nutrinu e cunfluiscinu ntê vini brunchiali.

I nervi pruvinenti dî plessi purmunari (granni simpaticu e pneumogastricu)
trasmettinu ê centri nirvusi l'eccitazzioni nicissaria pâ rispirazzioni.

La patoluggia purmunari annuera quatri ca sunnu cumuni a àutri distretti dû corpu comu p'asempii altirazzioni dû circulu (ipiremia attiva), edemi,
trummusi e emmulismu, quatri emurraggici, nciammazzioni (purmuniti, brunchiti, bruncupurmuniti) e la tubbirculosi (ca ntô purmumi àvi sedi ellittiva puru siddu nun esclusiva).
Si ponnu appoi ricurdari:

Spissu la patoluggia purmunari s'àvi a abbaliri di l'opira dâ chirurgia pâ gravitati dî manifistazzioni e pâ nicissitati di prontu ntirventu.

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana :




#Article 438: Ucraina (508 words)


L' Ucraina (Україна trasilittiratu Ucraijna, n'ucraìnu). È nu statu di l'Europa di l'est affazzatu supra ô Mari Nìuru e a lu Mari d'Azov, cunfina cu Russia, Belorussia, Polonia, Slovacchia, Unghirìa, Rumanìa e Moldavia. Doppu la Russia è lu cchiù granni paisi d'Europa comu estinzioni cu li sò 603.700 km². Havi 46.379.223 abbitanti (stima dû 2007), di chissi lu 64% sù Ucraìni, li Russi (vinuti duranti l'èbbica suvietica sù mmeci lu 32% e li minuranzi sù assai picca: Tartari, Belorussi, Pulacchi, Bulgari (ntâ Bessarabia), Unghirisi, Tudischi (ntî pruvinci di Rivne e Volinia), Greci (ntô Mari d'Azov). Data la granni migrazzioni agghiri l'Europa di l'ovest ntôcpiriudu 2000-2005 lu trend dimugràficu è nigativu (-0,9%). La vita media dî genti è vicina a li 68,5 anni, cu na murtalitati nfantili d'agghiri lu 4,4 pi milli. Si parra ucraìnu e russu (chiss'àutru ufficiali n Crimea).La sò capitali è Kiev. Àutri citati mpurtanti sunnu Liòpuli e Odessa. Nel 2015, la Crimea dopo nu'referendum filo-russo si unisce alla Federazione Russa, successivamente l'Ucraina perde anche le oblast di Donetsk e Lugansk, che ora si fanno chiamare Nuova Russia (2016).

L'Ucraina era una di li ripùbbrichi suvietichi cchiù evoluti e avanzati a liveddu ecunòmicu, accussì ca facìa casi 1/6 dû PIL di l'Unioni Sovietica. Assai evolutu nti li campi di l'elittricitati, di la produzzioni di azzaru, ferru e nti l'agricurtura. Veni chiamata Lu granaru d'Europa pi la granni quantitati campi di ciriali ntâ zona. Doppu nu calu di produzzioni ca àppi duranti la fini di l'Unioni Suvietica, ntô 2001 accuminzò cu na bona ripigghiata. Lu 57% dû tirritoriu nfatti è curtivatu e chissu pirmetti lu sviluppu di bona reti idrica. L'Ucraina è videmma nu paisi cu na bona quantitati di risursi minerari e di gas. Chiossai havi na bona nnustria metaddùrgica, eriditati di la vecchia nnustria suvietica. Si curtivanu puru urtaggi e di li ùrtimi anni '90 si curtivanu la racina di vinu propiu. La muneta è l'hrivna.

Abbitatu già di l'antichitati, agghiri lu VI e VII sèculu agghicaru li primi pupulazzioni slavi di li Ruteni, ca accuminzaru a lijarisi sempri chiossai câ Russia. Doppu na parèntisi vichinga e mòngulu-tartara, l'Ucraina addivintò assai russizzata nzinu a casi la fini di lu piriudu dâ Russia Mpiriali (1917). Canuscìu na nica parèntisi ripubbricana ntô piriudu 1918-1920, fu lijata sempri nzinu a lu 1991 a l'Unioni Sovietica e trasìu nti l'ONU cu Russia e Belorussia comu mèmmiru funnaturi (sempri comu Urss pirò). Ntô 1986 cci fu lu casu di Chernobyl, ca scripintò na marea di pulèmichi agghiri l'usu di lu nucliari civili. Ntô 1991 l'Unioni Sovietica si sciugghìu e l'Ucraina addivintò nnipinnenti lu 24 di austu 1991.

Nti lu piriudu post-nnipinnenza s'àppiru na sfunnacata di prubblemi pulitichi ntra filu-russi e europeisti filu-uccintali ca accabbaru cu l'accussidditta Rivoluzzioni Aranciuni (pi li culuri di bandani e maccaturi di li dimustranti) unni acchianaru ô putiri li filu-uccidinatali Viktor Yushenko e Julija Tymoshenko contro il governo, alla difesa del presidente,, furono affidate le forze speciali antisommossa Berkut. N'àutru prubblema puliticu è chiddu di la majuranza russa di Crimea c'addumanna la nnipinnenza di la riggiuni.




#Article 439: Rini (2196 words)


Li rini sunnu urgani escritura dî virtibbrati. Nzèmmula ê vii urinarii custituìscinu l'apparatu urinariu, ca filtra dû sangu li prudotti di scartu dû mitabbulismu e l'espeddi tramiti l'urea. Lu sitturi dâ midicina ca studia li rini e li sô malatii è chiamatu nefroluggia.

Nta l'èssiri umani li rini sunnu situati ntâ riggiuni pustiriuri supiriuri di l'addomi, ê lati dâ culonna virtibbrali, ntê fossi lummari, estirnamenti ô pirituneu ca tappizza la cavitati adduminali.

Ogni rini havi na forma a fasolu. La lunghizza midia è 12 cm, la larghizza 6,5 cm. e lu spissuri 3 cm. Lu sô pisu varia ntê dui sessi: 150 gr. nta l'omu, 135 gr. ntâ fìmmina. Ogni rini è situatu 'n na loggia, la càpsula fibbru-adipusa, ca cunteni macari lu surrini, siparatu dû rini suttustanti dûn settu cunnittivali. La pareti di sta càpsula è custituuta di matiriali fibbrusu, distinta 'n un fugghiettu antiriuri e un fugghiettu pustiriuri, chisti si jùncinu supiriurmenti, mentri nfiriurmenti rimàninu siparati prulungànnusi ntâ fossa iliaca e abbulcennnu l'uriteri finu â viscica.

Ntô rini si distìnguinu na facci antiriuri cummessa, na facci pustiriuri chianiggianti, un polu supiriuri arrutunnatu, un polu nfiriuri chiù appuntutu, un màrgini latirali cummessu e un màrgini midiali.

Ntô màrgini midiali è prisenti na funna fissura virticali longa 3-4 cm., ditta ilu rinali, di cui ntràsinu e nèscinu li vasi rinali (arteria rinali e vina rinali) e di cui parti l'uriteri, ca porta l'urina â viscica. L'ilu mmetti 'n na cavitati scavata ô nternu dû rini, minna rinali, 'n cui sunnu accolti li càlici minuri e majuri dâ pelvi rinali, vasi linfàtici e nervi.

Li pareti dâ minna rinali sunnu rriulari pâ prisenza di spurcenzi, li papilli rinali, currispunnenti a l'àpici dî piràmidi rinali, li cui basi sunnu rivolti versu la zona chiù pirifèrica; tra li papilli rinali esìstinu àutri spurcenzi menu accintuati, li culonni rinali.
A l'esami di na sizzioni fruntali dû rini si distìnguinu pirciò dui zoni: una funna, zona miduddari, disposta attornu â minna rinali, e una supirficiali, zona curticali, ca abbolci la pricidenti.

A l'esami di na sizzioni fruntali dû rini si distìnguinu pirciò dui
zoni: una funna, zona miduddari, disposta attornu â minna rinali,
e una supirficiali, zona curticali.

La sustanza curticali (parinchima) è di culuri russu scuru e abbolci la sustanza miduddari, ca si ncugna prufunnamenti ntâ sustanza curticali, c'uriggina furmazzioni raggiati, chiamati raggi miduddari o piramidi di Ferrein.

La sustanza miduddari (stroma) è di culuri chiaru e è furmata d' 8-11 massi allongati ditti piramidi di Malpichi, li cui àpici si gràpinu 'n cavitati caliciformi (calici rinali, ca cummèrginu versu l'uriteri.

Dâ sustanza curticali pàrtinu dî prulungamenti ca pènitranu tra li piràmidi di Malpichi, chiamati culonni di Bertin. Lu stroma cunteni li vasi sanguigni e linfàtici e li tirminazzioni nirvusi dû plessu rinali.

Ntâ sustanza curticali sunnu prisenti nummarusi gumìtuli micruscòpici custituuti di capiddari sanguigni artiriusi, li glumèruli.

Ognidunu di chisti arricevi lu sangu di n'artiriola affirenti, rivirsànnulu 'n n'artiriola effirenti di càlibbru minuri. Li dui artirioli sunnu cuntigui tantu di custituiri un veru e propiu pidicuddu vasculari di sustegnu (pidicuddu glumerulari).

Lu glumèrulu è abboltu di na mimbrana a duppia pareti, ca custituisci la capsula di Bowman. Lu fugghiettu nternu si ripica 'n currispunnenza dû pidicuddu, estruflittènnusi pi furmari lu fugghiettu esternu.

Lu nsemi dâ càpsula di Bowman e dû glumèrulu custituìscinu lu curpusculu di Malpichi.

Li curpùsculi, d'aspettu sfiruidali, hannu un diàmitru di 150-250 micron.

Ntê curpùsculi si distìnguinu un polu vasculari e un polu urinariu, disposti a l'estremitati upposti.

Lu fugghiettu esternu dâ càpsula di Bowman, si cuntinua ntô latu uppostu ô pidicuddu, furmannu un suttili tubbu a dicorsu turtuusu: lu tubbulu rinali. La cavitati dâ càpsula cumùnica accussì cû tùbbulu.

La parti dû tùbbulu chiù vicina â càpsula è ditta tùbbulu cuntortu prussimali (o di prim'òrdini). A chisti sìquinu un sicmentu a forma di U (ansa d'Henle) e lu tùbbulu cuntortu distali (o di secunn'òrdini). Li tùbbuli rinali sunnu longhi 30-40 mm.

Lu nsemi di glumèrulu, curpùsculu di Malpichi e tùbbulu rinali, custituìscinu lu nifruni. Lu nifruni è l'unità funziunali dû rini, havi zoè la funzioni urupuietica.

Quasi tuttu lu nifruni s'attrova ntâ sustanza curticali, sulu l'ansa d'Henle s'attrova ntâ sustanza miduddari.

Li nifruna sunnu 'n nùmmaru d'oltri un miliuni pi ciascunu rini. Lu nùmmaru diminuisci cu l'etati.

Si distìnguinu nifruna justamiduddari, chiù granni, e nifruna curticali, chiù nichi, ca rapprisèntanu l'85% circa di tutti li nifruna.

L'urina pruduciuta dû nifruni, veni arricugghiuta ntê tùbbuli cullittura, 'n cui cunfluìscinu li tùbbuli cuntorti distali.

Li tùbbuli cullittura si riunìscinu tra iddi, aumintannu prugrissivamenti di càlibbru. Manu manu si dirìgginu ntâ sustanza miduddari e tèrminanu ntê dotti di Bellin, ca si gràpinu ntê càlici rinali.

Li rini nicèssitanu dûn nutèvuli apportu emàticu e pirtantu prisèntanu na ricca vascularizzazzioni. P'ogni jittata cardiaca, circa lu 20% dû sangu fluisci attraversu st'òrgani; di chistu risulta ca ntê rini cìrculanu 'n midia 1.100 ml di sangu ô minutu. Ciascunu rini arricevi, drittamenti di l'aorta adduminali l'arteria rinali, na grossa arteria rinali dû càlibbru di 5-7 mm. 'N currispunnenza di l'ilu di ciascunu rini l'arteria rinali si dividi, ginirarmenti, 'n dui rami, ca pènitranu ntâ minna rinali. Di ciascuna arteria rinali hannu locu cincu arterii sicmintarii: quattru d'iddi dicùrrinu antiriurmenti â pelvi rinali (arterii pripinichi) mentri la quinta dicurri pustiriurmenti â pelvi (arteria sicmintaria pustpinica). St'arterii si divìdinu ultiriurmenti pi dari locu a l'arterii ntirlubbari ca si dirìgginu versu la curticali cumpresi tra la sustanza miduddari e la culonna rinali adiacenti: st'arterii sunnu accolti quinni ô nternu dû lobbu rinali. Quinni, siddu difinemu un lobbu rinali comu custituutu di na piràmidi e dâ mitati di ciascuna dî culonni di Bertin adiacenti, lu tèrmini ntirlubbari nun è dû tuttu currettu pirchî mplica ca st'arterii dicùrrinu tra dui lobbi. Secunnu arcuni anatòmici fussi quinni chiù uppurtunu chiamàrili arterii ntralubbari, puru siddu oramai lu tèrmini cunsacratu dâ tradizzioni e chiddu currintimenti 'n usu è chiddu d'arterii ntirlubbari. L'arterii ntirlubbari, doppu èssirisi bifurcati, acchiànanu finu versu la basi dî piramidi rinali, unni mudìficanu la sô dirizzioni e dùnanu dî rami pirpinniculari a iddi stissi ca pìgghianu lu nomu d'arterii arcuati (lu nomu è duvutu ô sô aspettu, ca ricalca la forma dûn arcu aventi la cuncavitati rivolta versu la basi dâ piràmidi). Di l'arterii arcuati urigginanu l'arterii ntirlubbulari(dâ cummissitati) e l'arterii ritti veri (dâ cuncavitati). L'arterii ntirlubbulari si dirìgginu versu la pirifirìa dû rini, unni si risòlvinu 'n ramùsculi distinati â rrurazzioni dâ càpsula fibbrusa e di chidda adipusa. Di l'arterii ntirlubbulari si distàccanu a àngulu rettu l'artirioli affirenti, ca vannu a custituiri li glumèruli dî curpùsculi rinali circustanti. Ccà lu sangu veni ultrafiltratu e prusequi nta l'artirioli effirenti: di l'artirioli effirenti dirivanti dî glumèruli curticali (chiddi dâ purzioni chiù supirficiali dâ curticali dû rini) s'uriggina na riti piritubbulari, c'oltri a aviri funzioni nutritizii è cuinvolta ntô miccanismu dâ cuncintrazzioni cuntracurrenti; di chiddi dirivati dî glumèruli justamiduddari (li glumèruli ca s'attrovanu ntâ purzioni dâ curticali chiù vicina â miduddari) nàscinu l'arterii ritti spurii: lu sô dicorsu è simili a chiddu di l'arterii ritti puri (si pòrtanu parallilamenti a l'assi dâ piràmidi ntâ purzioni chiù nterna di chista, prinnennu lu nomu d'artirioli ritti e, doppu èssiri agghicati 'n prussimitati di l'àpici, si pìganu e cùmpinu a ritrosu lu stissu pircursu - quinni stissa dirizzioni e versu uppostu - prinnennu lu nomu di vinuli ritti). La diffirenza tra l'arterii ritti spurii e puri risedi principarmenti ntô fattu ca mentri lu sangu cuntinutu ntê secunni è un sangu aventi aguali cumpusizzioni dû sangu prisenti ntô restu dû corpu, lu sangu prisenti nta l'arterii ritti spurii àvi già sùbbutu lu prucessu d'ultrafiltrazzioni. Lu rolu di tutti l'arterii ritti (sia di chiddi spurii ca di chiddi puri) è chiddu d'appurtari nutrimentu â purzioni miduddari dû rini. L'arterii ritti veri si distàccanu dâ cuncavitati di l'arterii arcuati e si pòrtanu ntê piràmidi rinali furmannu riti capiddari piritubbulari.

La circulazzioni vinusa ripeti abbastanza fidirmenti chidda artiriusa. Di l'ilu nesci fora la vina rinali, accantu a l'arteria umònima, e sbocca ntâ vina cava nfiriuri.

Ntô sò cumplessu lu cìrculu rinali sviluppa circa 160 chilòmitra di lunghizza. Li linfàtici dû rini fòrmanu na ricca riti supirficiali e na porivasculari funna. Iddi cunfluìscinu 'n cullittura ca tirminanu ntê linfunodi pri- e paraaurtici.

Pâ riulazzioni di l'afflussu di sangu ntê glumèruli esìstinu particulari furmazzioni:

Lu cuscinettu (o chiumazzeddu) pulari è n'ispissimentu di l'artiriola affirenti, postu sùbbutu prima ca chista ntrasi ntô glumèrulu. L'artiriola perdi la mimbrana
elàstica, l'ennuteliu è discuntinuu, li fibbri musculari vennu 'n parti sustituuti di cèlluli a caràtteri epitiliuidi

Li cèlluli di Goormaghtigh sunnu situati nta l'àngulu cumprisu tra l'artiriola affirenti e chidda difirenti. Sunnu ricugghiuti 'n nichi culonni, 'n rapportu chî cèlluli dû cuscinettu pulari.

La màcula densa dû Zimmermann è 'n cuntattu cu entrammi li tipi di cèlluli pricidenti. Li cèlluli ca la cumpòninu sunnu cilìntrichi, suttili, cu nuclii particularmenti evidenti.

Sti tri furmazzioni assùminu, ntô sò nsemi, lu nomu d'apparatu justa-glumirulari dû rini.

Li linfàtici dû rini fòrmanu na ricca riti supirficiali e na pirivasculari funna. Iddi cunfluìscinu 'n cullittura ca tirminanu ntê linfunodi pri- e paraaurtici.

Li nervi si dispòninu a furmari un plessu rinali ca si distribbuisci ê nifruna e a li diramazzioni dî vasi rinali.

Ô nternu dâ capsula di Bowman, li pareti dî capiddari glumirulari, fòrmanu na pareti filtranti, di cui lu sangu suda ntâ cavitati capsulari. È un finòmenu d' ultrafiltrazzioni, giniratu dâ forti diffirenza di prissioni tra lu sangu (60-70 mm di mircuriu) e lu nternu dâ càpsula (5 mm di mircuriu). La mimbrana filtranti è pirmiabbili a l'acqua, ê sali nurganici e ê nichi mulèculi urgànichi, mentri tratteni li cèlluli (glòbbuli russi, glòbbuli janchi), piastrini e grossi mulèculi prutiichi (fibbruggenu, albumina, glubbulina).

Lu fluidu ntâ càpsula di Bowman àvi quinni la stissa cumpusizzioni dû sangu dâ parti cillulari e prutiica, ma nun pò ancura èssiri cunziddiratu urina. Stu fluidu àvi prima a èssiri suggettu a attivitati di riassurbimentu di parti dû nifruni.

Li dui rini prudùcinu ntê 24 uri 150 litri d'ultrafiltratu glumirulari. Sta granni quantitati veni appoi 'n quasi tutta riassurbuta, pruducennu 1,5 litri d'urina. Li tùbbuli 'n cui l'ultrafiltratu veni cuncintratu, riassòrbinu lu 99% di l'acqua e granni quantitati di sali.

Li sustanzi filtrabbili ntâ càpsula di Bowman ponnu èssiri classificati secunnu la sô mudalitati d'escrizzioni (sogghia rinali):

Ntô tùbbulu cuntortu di 1° òrdini s'àvi lu riassurbimentu di l'80-90% di l'acqua, dû sodiu e dû cloru, di tuttu lu glucosiu, dâ majuri parti dû cauciu, dû magnesiu, dâ vitamina C e di parti dî fusfati.

Nta l'ansa d'Henle veni riassurbuta parti di l'acqua e dû sodiu.

Ntô tùbbulu cuntortu di 2° òrdini veni riassurbuta parti d'acqua e di fusfati e di chidda parti di sodiu nun ancura riassurbitu dî sicmenti pricidenti.

Lu rini è n'òrganu escrituri capaci di svulciri macàri na mpurtanti funzioni riulatrici:

A causa di l'apirtura dâ loggia rinali abbasciu, lu rini pò scinniri (ptosi) 'n varia misura (rini mòbbili o nifruptosi), ntê casi estremi agghica a muvìrisi libbiramenti ntâ panza. Sta patoluggia si virìfica chiù friquintimenti ntô sessu fimminili. Ntô casu sia curputu un sulu rini, chiddu chiù espostu è lu drittu.

La funziunalitati dû rini si basa principarmenti supra:

Difetti a càrricu di puru unu sulu dî punti esposti susu, pròvucanu altirazzioni di l'escrizzione urinaria, ca ponnu essiri limitati, si cumpinsati dâ funziunalitati di l'àutru rini. La cumpinsazzioni abbeni mubbilitannu capacitati di riserva c'aumèntanu lu mpegnu funziunali dî fattura dâ diuresi.

La mancata pirvitati d'unu sei sicmenti dû nifruni, mpidisci la circulazzioni di liquiti purtannu a l'esclusioni furzata dûn nifruni â funziunalitati dû rini. Macàri l'ucclusioni dî capiddari sanguigni, ditirminata d'artiriusclirosi o di cuaculazzioni dû sangu, cumporta st'esclusioni. Esìstinu malatii ca cumprumèttinu la pirvitati dî tùbbuli rinali, pirmittennu la filtrazzioni videmma di cèlluli e di prutiini dû sangu. Cèlluli e prutiini, ca si ritròvanu 'n ammenti àcitu, ponnu cuaculari, divinennu cilintri sòliti, ca ponnu èssiri riscuntrati nta l'urina.

'N prisenza di prucessi digginirativi e di nicrosi dî tùbbuli, lu riassurbimentu d'acqua diminuisci e l'urina espulsa è assai diluuta.

Lu rini pò essiri sedi di nummarusi malatii (nifrupatii), suddivisibbili 'n:

Li nifrupatii mèdichi sunnu classificati tinennu cuntu dâ struttura ca veni nizziarmenti o majurmenti ntirissata: nifrupatii vasculari, nifrupatii ntirstizziali, nifrupatii glumirulari, nifrupatii tubbulari.

Lu sìntumu principali è custituutu dâ prisenza di prutiini nta l'urini (prutiinuria), accumpagnata dâ prisenza di sangu (ematuria).

Si distìnguinu formi acuti (glumirulunifriti acuta post-striptucuccica) e formi crònichi sicunnarii a malatii ginirali.

Lu tissutu ntirstizziali si nciamma e nta l'urini cumpàrinu li glòbbuli janchi. Formi sicunnarii di sti nifrupatii sunnu ditti pielonefriti.

Li pilunifriti acuti sunnu di tipu nfittivu (nfizzioni sèttica di manovri strumintali) oppuru ditirminati d'ustruzzioni mpruvvisa dî vii urinari (càlculu), chiù raramenti di sitticimia.

Li nifrupatii acuti mmunuallèrgichi sunnu sicunnarii ô mpiegu di fàrmaci, c'hannu ditirminatu n'allergia ntô suggettu.

Li pilunifriti crònichi ponnu èssiri cumplicanzi di malfurmazzioni a l'appartu urinariu o dirivari di calculosi rinali. Chiù rari sunnu li causi tòssichi, mmunuallèrgichi o mitabbòlichi.

Dirivanu di lisioni ô sistema circulatoriu dû rini.

Sunnu nifrupatii dirivanti di stati di shock cu iputinsioni gravi o prutratta, oppuru a ntussicazzioni alimintari (particularmenti gravi chidda pruvucata di funci cuntinenti orillanina) o chìmichi. Ponnu èssiri affizzioni cungèniti.

Rivàrdanu li tumuri dû rini: carcinoma rinali (90%), nifrubblastoma, sarcoma (1-2%); rari li tumuri binigni.

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana :




#Article 440: Anatumìa (337 words)


Lanatumìa (dû grecu ανατομή, anatomè = dissizzioni; furmatu di ανά, anà = attraversu, e τέμνω, tèmno = tagghiari) è la scienza ca studia la forma e la struttura di l'urganismi. Fa parti ntigranti dâ bioluggìa

La divisioni tagghiannu è unu dî menzi di studiu di sta scienza, ca 'n manera chiù esatta putissi essiri chiamata morfoluggia.

Veni suddivisa 'n anatumia animali (Zuotumìa) e viggitali (Fitotumìa).

Lu studiu dî rilazzioni tra essiri diversi o urgani d'essiri diversi veni ditta anatumìa cumparata; quann'è limitata a una sula specii animali, veni ditta anatumia spiciali.
Prima rapprisintanti di l'anatumia spiciali è l'anatumia umana; chista pò essiri apprucciata di diversi punti di vista.
Dû puntu di vista mêdicu cunsisti ntâ canuscenza di l'esatta forma, pusizzioni, misura e ntirrilazzioni dî varii parti dû corpu umanu 'n saluti, e a stu studiu vennu dunati li tèrmini anatumìa umana discrittiva o tupugrafica.

Na canuscenza accurata di tutti li dittagghi anatòmici nicissita anni d'ussirvazzioni e è pussiduta sulu di pochi. Lu corpu umanu è accussì cumplessu, ca sulu un ristrettu nummaru d'anatumisti umani patruniggia tutti li sô dittagghi: tanti si spicializzanu sulu supra arcuni parti, comu lu ciriveddu, li visceri, ecc., accuntintannusi di na bona canuscenza ginirali dû restu dû corpu. 
L'anatumìa tupugràfica havi a èssiri apprisa d'ogni aspiranti anatumista tramiti la ripituta dissizzioni e ispizzioni dî cadaveri. Si tratta dûn tipu di canuscenza pi certi versi simili a chidda dûn pilota d'aireu, àvi a essiri pricisa e dispunibbili 'n situazzioni d'emirgenza.

Dû puntu di vista murfulòggicu, l'anatumìa umana è n'affascinanti studiu scintìficu c'havi com'uggettu la scuperta dî causi c'hannu purtatu a l'attuali struttura di l'èssiri umanu, e nicìssita la canuscenza d'àutri scienzi: l'istoluggìa, la citoluggìa e la fisioluggìa.

L'anatumìa patològgica è lu studiu di l'urgani malati. Mentri li varii disciplini dâ nurmali anatumia, ca s'applicanu a vari scopi arricivinu na dinuminazzioni particulari comu anatumìa mèdica, chirurgica, giniculòggica, artistica e supirficiali; la cumparazzioni anatòmica dî diffirenti etnii fa parti dâ scienza di l'antropoluggìa fìsica o di l'anatumìa antropulòggica.

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana :




#Article 441: Pani (293 words)


Lu pani è un prudottu alimintari uttinutu dâ livitazzioni e succissiva cuttura d'un mpastu di farina di ciriali, acqua e cunnimenti.

Avi un postu funnamintali ntâ tradizzioni uccidintali comu cumpunenti primaria di l'alimintazzioni, ô puntu ca lu tèrmini stissu pò addivintari sinònimu di civu o di nutrimentu, nun nicissariamenti fìsicu.

Li rizzetti cchiù diffusi privìdinu a la ncirca dui parti di farina di frumentu e una d'acqua, 'n parti frischi e 'n parti pruvinenti d'un mpastu pricidenti (lèvitu naturali o pasta matri), ma nn'asìstinu nnummarèvuli varianti, pi tipu di farini usati 'n junta o 'n sustituzzioni di chidda di frumentu (p'asempiu granu turcu o sigali, ma videmma ligumi comu la soia), pi tipu di cunnimenti (quasi sempri è prisenti lu sali, ma macari ogghiu, burru, saimi e àutri grassi) o pi forma. Noltri 'n tèmpura ricenti è sempri cchiù diffusa l'abbitùtini di sustituiri lu lèvitu naturali cu lèvitu di birra, ca pirmetti na lavurazzioni e na livitazzioni cchiù lesti.

La priparazzioni e lu cummerciu dû pani sunnu ê jorna nostri garantiti di na efficienti prudizzioni a liveddu nnustriali. Tradizzionarmenti pirò lu pani di casa vinìa priparatu n casa cu la cullabburazzioni di tutta la famigghia. La priparazzioni dâ pasta dû pani si facìa cu nu scanaturi, azziunatu cu na certa forza di n'uòmunu dâ famigghia. Comu lèvitu vinìa usatu lu criscenti, ca vinìa sarbatu e usatu di simana n simana pi la fabbricazzioni dû pani. La priparazzioni dû pani fattu n casa duna ô pani na cunsistenza e nu sapuri particulari, e lu pani si manteni pi na simana, cuntrariamenti ô pani nnustriali standard ca si manteni sulu du' jorna.   

'N arcuni paisi mediu-urientali è diffusu l'usu di pani nun livitatu, o àzzimu. L' Abbrei lu màncianu 'n accasioni dâ cummimurazzioni dâ diàspora.




#Article 442: Alcool (334 words)


âPi na trattazzioni di st'argumentu dû puntu di vista chìmicu, viditi Àlcoli.

Spissu cu stu tèrmini cci si rifirisci a làlcool prisenti ntê vìppiti alcòlichi zzoè l'àlcol etìlicu o etanolu. 

L' Etanolu (CH3CH2OH), l'ingridienti attivu nta vìppiti alcòlichi, ppi scopa di cunzumu eni sempri li prudiciutu dâ firmintazzioni ri parti ri certi speci di lievitu in assenza d'ussigginu.
Lu prucessu appruduci diossidu ri carboniu, e chissu poti essiri utilizzatu ppi renniri frizzanti a vìppita.
Nta ogni casu, stu mètudu lassa risidua di lièvitu e nta na scala 'ndustriali, a carbunazzioni (lu prucessu ppi rènniri a vìppita frizzanti) eni fatta siparatamenti.

Li vìppiti cu na cuncintrazzioni di cchiu ssai di lu 50% d'etanolu ppi vulumi sunu liquida 'nfiammabbili e s'addumunu fàcili fàcili.
Certi vìppiti isotichi pigghianu lu gustu isòticu distintivu attraversu n'addumata 'ntinziunali.

Vìppiti alcolichi ccu nu cuntinutu d'itanolu cchiu gghiautu ponu ssiri incindiati sulu sulu cauriànnuli tanticcedda: ppa isempiu mintinnuli nta nu biccheri bullenti.
Nta a [chimica, l' alcool eni nu tèrmini ginirali ppi nu cumpostu urgànicu unni lu gruppu idròssili (-OH) eni liatu all'atumu ri carboniu, ca in canciu ppo ssiri liàtu a autri atuma di carboniu e autri itroceni.

Alcohol affects the gamma-aminobutyric acid (GABA) receptors, to produce a depressant (neurochemical inhibitory) effect. Other psychoactives affecting the GABA receptor include gamma-hydroxybutyric acid, barbiturates and benzodiazepines. 

Excessive consumption of alcohol leads to a toxication-induced delayed poisoning called hangover (in Latin, crapula refers to intoxication and hangover). Various factors contribute, including the toxication of ethanol itself to acetaldehyde, the direct toxic effects and toxication of impurities called congeners, and dehydration. The hangover starts after the euphoric effects of alcohol itself have subsided, typically in the night and morning after alcoholic drinks were consumed. However, the blood alcohol concentration may still be substantial and above the limits imposed for drivers and operators of other dangerous equipment. The effects of a hangover subside over time. Various treatments to cure hangover have been suggested, many of them pseudoscientific.

N sicilianu l'alcool usatu nta midicina si chiama spiritu.




#Article 443: Nicotiana tabacum (178 words)


Lu Nicotiana tabacum (chiamatu tabbaccu 'n Sicilia) è na chianta urigginaria dû Nord e Sud Mèrica li cui fogghi vennu siccati pi prudùciri sicarri, sicarretti e tabbaccu.

Tra li cumpunenti dû tabbaccu, mpurtanti è la nicutina (vidi), n'alcalòidi e na putenti neurotussina ca veni assurbuta di l'urganismu duranti lu cunzumu dû tabbaccu prucurannu effetti piacèvuli e stimulanti ma ntô cuntempu ginirannu assuifazzioni e dipinnenza.

Lu tabbaccu veni assuntu principarmenti fumànnulu sutta forma di sicarru, sicarretta o abbruciatu 'n pipi. Àutri formi di cunzumu sunnu la masticazzioni o l'aspirazzioni di pruvulazzu di tabbaccu (tabbaccu di ciutu). Tutti li tipi d'assunzioni sunnu dammaggiusi pâ saluti.

Fumari tabbaccu o èssiri esposti ô fumu d'àutri (fumu passivu) è particularmenti nucivu pâ saluti. 
Ntô fumu dû tabbaccu sunnu cuntinuti oltri 3 000 cumposti tra cui tanti cancirìggini rispunzàbbili di:

Dosi di nicutina supiriuri a 300 mg cunnùcinu a gravi ntussicazzioni epàtichi e ô shock anafilàtticu, ntô casu 'n cui lu corpu non pruvvedi a eliminari l'eccessu tràmiti na maiuri urinazzioni o riggettu.

Fumari vicinu a na fìmmina prena pò causari dammaggî ô fetu.




#Article 444: Furmaggiu (130 words)


Lu furmaggiu  (o frumaggiu) è un dirivatu dû latti, uttinutu facènnunni pricipitari la caseina. Lu furmaggiu pò èssiri cunzumatu friscu o doppu staciunatura. Secunnu a liggi taliana i furmaggi si dividinu intra furmaggi crudi, ca su chiddri prodotti â temperatura massima di 38 °C, semi-cotti, prodotti tra i 38 e i 48 °C e cotti prodotti a nna temperatura superiori ai 48 °C. 

Pi prudùciri lu furmaggiu, lu latti veni virsatu 'n na quadara graputa, unni è quaddiatu a la temperatura ca si addisia; appoi si junci lu quagghiu, na sustanza chìmica estratta dû stòmmacu dî mammìfiri lattanti. Lu quagghiu fa raggrumari li particeddi di caseina discioti ntô lìquitu, ca pricìpitanu supra lu funnu furmannu na massa pastusa ditta quagghiata. Dâ quagghiata s'uttennu li vari tipi di furmaggi:

Furmaggi lucali:




#Article 445: Furmentu (371 words)


Furmentu (o frummentu) è lu nomu ginèricu pi nnicari arcuni speci dû gèniri Triticum dâ famigghia dî Graminacei.

È usatu pi nnicari sia la chianta ca li cariòssiti di tali chianti.

Lu gèniri si suddividi 'n diversi speci, tra cui:

Lu granu duru e lu granu tìnniru sunnu utilizzati pi l'alimintazzioni umana (vidi). Lu granu duru cunteni cchiù prutiini di chiddu tìnniru. Lu granu duru pruduci sìmuli e simulati dî grànuli grossi cu spìculi netti, mentri dû granu tìnniru s'uttennu farini dî grànuli tunniggianti. Lu granu duru è utilizzatu pâ pruduzzioni di pasta alimintaria (e macari di pani), chiddu tìnniru di pani o di pasta a l'ovu.

La chianta dû furmentu è cunziddirata  e veni abbicinnata cu culturi di rinnovu (granuturcu, barbabiètula) e di liguminusi furaggeri (erba mêdica, trifogghiu, ecc.).

Lu tirrenu veni prima priparatu cu n'aratura a media prufunnitati (30-40 cm), appoi erpicatu p'affinàrinni la supirfici, e nfini cuncimatu. La sèmina s'effèttua a uttùviru cu na , ca distribbuisci li chicchi 'n fili paralleli picca distanziati, ntirrànnuli a na prufunnitati riulari di 2-3 cm (p'ogni èttaru sunnu nicissari 2 q di sumenzi). Àutri lavurazzioni sunnu la cuncimazzioni mmirnali, la rullatura dû tirrenu pi riaccustari li ràdichi e lu diservu chìmicu a frivaru pi distrujiri l'erbi nfistanti. La chianta si sviluppa lestamenti 'n primavera e junci n'autizza pari a 80-150 cm; a jugnu li spichi sunnu maturi e pronti pâ ricota.

Cunzisti ntô tagghiu dâ chianta (mititura) e ntâ siparazzioni dî chicchi dâ pagghia e dâ pula (tribbiatura). 'N gèniri sti dui upirazzioni sunnu svolti cuntimpuraniamenti, cu lu mpiegu di na metritrebbia.

Ntê riggiuni a clima timpiratu friddu, si cultiva lu furmentu : li cariòssidi cuntennu na sustanza janca e farinusa, di cui si ricava la farina. Ntê riggiuni a clima timpiratu càudu, si cultiva mmeci lu furmentu : li cariòssidi sunnu vìtrii e dùnanu na farina granulusa (ditta sìmula). Li risi p'èttaru vàrianu dî 30-35 q pû granu tìnniru, ê 20-25 q pû granu duru.

Li primi classificazzioni foru chiddi fatti di Varruni e di Tiufrastu. Na distinzioni cchiù pricisa vinni però fatta sulu ntô 1719 da M. P. Tournefort e, attraversu chiddi succissivi di Percival (1921), di Vavilov e di Becker, s'è junti a na sistimàtica suddisfacenti dû gèniri.




#Article 446: Zea mays (1396 words)


Lu Zea mays (chiamatu granu turcu, ranu turcu, furmintuni, jimmanu oppuru nigghiu 'n Sicilia) è na chianta ervàcea ànnua dâ famigghia dî Graminàcei (tribbù dî Maydeai).

È urigginariu dâ Mèrica centru-miridiunali e lu nomu (mais) è d'urìggini arauca (maiz).

'N sicilianu veni chiamatu videmma: granuni (o 'ranuni), furmintuni, granu turcu, ecc.

'N talianu veni chiamatu: granturco o granoturco, granone, formentone, formentazzo, frumentone, grano siciliano, melica o melega, melgone, melgotto, ecc.

Havi ràdicchi fasciculati, fustu ribbustu e drittu cu gruppa evidenti; li fogghi anchî sunnu guainanti, lanciulatu-liniari; li ciuri sunnu diclini.

Li ciuri maschili sunnu arricogghiuti nta na pannocchia purtata a l'àpici dû culmu, mentri li ciuri fimminili fòrmanu na nciuriscenza a spica ngrussata (spàdici), a l'ascidda dî fogghi a mitati circa dû fustu; la ficunnazzioni è ncruciata.

Li cariòssidi, riunuti a maturitati ntô tùtulu lignusu (vulgarmenti e mprupiamenti ditta pannocchia), assùminu na culurazzioni variàbbili dû jancu ô giarnu, a l'aranciuni addumatu, ô viulàciu. Li cariòssidi sunnu disposti 'n fili di nùmaru pari d'8 a 24, ma si nni ponnu attruvari macai di 4 o 48. Ognidunu gruppu porta na sula pannocchia, cchiù raramenti dui o tri. Lu nùmmaru di pannocchî pi chianta varia assai chî varitati, finu a un màssumu di 23 ntâ varitati duru.

Lu granuturcu è tra li ciriali cchiù diffusi ô munnu, comu furmentu e risu.
Li sumenzi dî diversi varitati sunnu usati pi farini, canigghî, mancimi, pâ fabbricazzioni di birra, p'arricavàrinni ogghiu, amitu, ecc.
Lu granuturcu è usatu videmma ntâ fabbricazzioni di licori.

Lu granuturcu veni classificatu 'n basi â lunghizza dû ciclu viggitativu:

La tagghia dâ chianta diminuisci cû diminuiri dû ciclu viggitativu.

Lu granuturcu addumanna na nutèvuli ammiscata crumusòmica; esiggenza nota ê maiscultura dâ Carnia ca simìnanu un chiccu di granutucu giarnu ogni 20-25 chicchi di granuturcu jancu; ô stissu modu fannu li nnìggini dâ Mèrica cintrali ca ê màrgini o addrittura ô nternu dî campi, simìnanu o tullìranu la prisenza dû tiusinti (Euclaena mexicana), ritinuta d'arcuni butànici la forma spuntània dû granuturcu attuarmenti cultivatu.

Li màssumi pruduttura di granuturcu sunnu Stati Uniti, Cina, Brasili, Messicu, Argintina. 'N Europa è cultivatu sulu ntê riggiuni a stati càuda e ùmita ntê paisi barcànici e 'n Italia.

'N Italia s'attròvanu quasi esclusivamenti mais di tipu nnurata (a cocciu 'n parti còrniu e 'n parti farinusu). Ntê riggiuni frischi, privali la cultivazzioni di mais cchiù tardivi e di granni tagghia, mentri ntê zoni sicchi di chiddi cchiù pricoci e vasci.
Li riggiuni nta cui è maiurmenti cultivatu sunnu: Vènetu, Lummardia, Pimunti e Friuli Vinezzia Giulia (di suli prudùcinu li 2/3 dû granuturcu talianu); la pruduzzioni nazziunali cummigghia l'85% dû fabbisognu nazziunali, lu ristanti veni mpurtatu suprattuttu di Stati Uniti e Mèrica miridiunali.

Lu granu turcu è na cumpunenti mpurtanti di l'alimintazzioni umana, e macari di chidda d'armali d'addivamentu: la sò cumpusizzioni chìmica nun è cumpreta comu chidda dû furmentu.

Lu mais si cunzuma e cucina 'n diversi modi:
Ancura supra la pannocchia ca veni lissata o fatta â grigghia. È n'usu tipicamenti miricanu.
Sgranatu e lissatu: li chicchi accussì trattati ponnu èssiri sirvuti nta nzalata o comu cuntornu. 
Li chicchi scacciati e tustati si cunzùmanu, a l'usu anglusàssuni, assuppati ntô latti solitamenti pâ prima culazzioni e vennu ditti Corn Flakes, mentri si vennu simpricimenti tustati dùnanu locu a na paddina leggia, janca e cruccanti di forma nun riulari: è lu famusu Pop Corn.
Dû germi s'utteni n'ogghiu ca, comu chiddu di l' giriasuli, cuntribbuisci a abbasciari lu liveddu di culistirolu ntô sangu. Tuttavia havi un puntu di fusioni vasciu, zoè mudìfica la sò struttura a cuntattu cu gradi di caluri rilativamenti vasci e chistu nni renni autamenti scunzigghiàbbili l'usu di cottu, specî pî fritti.

La farina di granuturcu è utilizzata ntâ priparazzioni di diversi piatti (tra li quali lu cchiù notu è la pulenta), arcuni tipi di pani e arcuni duci. Si distinchi 'n farina bramata, a grana grossa, p'uttèniri pulenti particularmenti sapuruti e gustusi, ciurettu di farina pi pulenti pasticciati, moddi e dilicati, fumettu di mais, pi na farina finìssima adatta â pruduzzioni di duci e viscotta. Tra li cchiù noti 'n Italia attruvamu li Pasti di Mèlica.
L'usu dû granuturcu havi lu putiri d'allintari lu funziunamentu dâ tiròidi, e aggisci comu mudiraturi dû mitabbulismu.

La distinazzioni zuotècnica è chidda cchiù cumuni e cchiù stisa, 'n particulari pi: pullami, buvini, viteddi d'addivamentu, suini, cavaddi e uvini.
Particularmenti elivata è la diggiribbilitati di li strattivi nazzutati, cu valuri di l'òrdini dû 90%. Cchiù mudesta, 'n ogni specî animali, la diggiribbilitati dâ prutiina.

Lu granu turcu veni utilizzatu nta l'alimintazzioni di l'ursi (la cussidditta alimintazzioni nun diretta). Nfatti, sti plantìgradi si nùtricanu cû cori dû fruttu dâ chianta dû granuturcu e, ntô cursu dî misi estivi, ntê lucalitati muntani e pidimuntani dû Parcu Nazziunali d'Abbruzzu, l'ursu si nni cibba a sazzitati duranti l'uri nutturni. 
Nta l'anni nn'arreri, l'Enti Parcu, cu na biddìssima e afficaci nizziativa, avìa privistu còngrui rimbursi ê privati cittadini pirchì cultivàssiru a mais (o a àrvuli di fruttu) li sò appizzamenti di tirrenu e nni distinàssiru parti dâ riccolta a l'alimintazzioni di l'ursu. 
'N tali modu li campi cultivati s'èranu stisi sempri cchiù nta l'àrî ô di fora dî centri urbani e l'ursu putìa purtàrisi ntê siti, cu cchiù sicurizza pâ sò nculumitati. 
Purtroppu oi a càusa dî difficultati ecunòmichi di l'Enti Parcu, stu prucettu nun è cchiù attivu e l'ariali cultivati si sunnu arriduciuti nutevurmenti criannu un nutèvuli disaggiu tra la pupulazzioni ursina ca, si vidi sempri cchiù spissu, custrinciuta a abbicinàrisi ê centri abbitati cu cunziquenzi facirmenti mmagginàbbili.

La granedda di granuturcu veni sumministrata 'n pannocchia, 'n granu nteru o dicurticatu, 'n granu, 'n granu vapurizzatu e scacciatu, 'n granu macinatu. Ccillenti mancimi pî vacchi di latti, abbastacchì è ntigratu cu àutri alimenti 'n gradu di cumpinzàrinni la dificienza prutèica. Lu granuturcu è un cibbu pisanti e pirchistu tanti addivatura prifirìscinu usàrilu comu parti di na'ammiscata di cuncintratu cu furaggi cchiù ricchi di cillulosa, comu la canigghia o l'oriu macinatu.

Lu granuturcu è lu ciriali d'elezzioni pû ngrassu dû maiali, tantu di vèniri prisu comu standard di cunfrontu cu àutri ciriali. Li dificienzi prutèichi vennu curretti cu sieru di latti e câ junciuta di na justa pircintuali di cruscami e farini prutèichi, d'arridùciri manu manu ca lu suinu crisci.

Videmma nta l'alimintazzioni dû pullami è un prizziusu e nun sustituìbbuli mancimi di basi. La quantitati d'usari addipenni dâ scigghiuta d'àutri mancimi, ca sunnu 'n gradu di dunari un bonu apportu d'amminuàciti essinziali, di càuciu e di vitamini.

Nzèmmula a l'aina, lu granuturcu è lu ciriali cchiù sumministratu ê cavaddi. L'equini sàrvanu megghiu lu sò pisu siddu alimintati cu frenu e granuni, mmeci ca cu frenu e aina.

Resti di granu turcu scuperti 'n Mêssicu, acchiànanu ô 3000 a.C.. 'N arcuni ritruvamenti archiològgici di l'anni '60, a Citati dû Mèssico, foru scuperti pòllini dâ specî 'n turrena ca foru datati a circa uttantamila anni prima.
Sicuramenti canusciuti di Maya e Aztechi, nfatti lu diu dâ chiuvuta era raffiguratu cu 'n manu na chianta di granuturcu. Lu granuturcu fu purtatu 'n Spagna di Cristuforu Culommu.
'N Italia fu canusciutu versu lu nizziu dû XVI sèculu, ma la sò ntruduzzioni 'n Europa fu assai lenta. Vinìa chiamatu (e l'è tuttura) granturcu, pi nnicàrinni la pruvinenza esòtica.

Ntô XVII sèculu la cultivazzioni dû granuturcu si diffunnìu ntâ chianura padana; 'n prupòsitu, Emiliu Sireni scrissi di marcia triunfali dû granuturcu (Storia del Paesaggio Agrario: cap. 55) e junsi nunustanti li risistenzi e li cuntrasti dî travagghiatura agrìculi (jurnateri), lu cui sfruttamentu e li cui cunnizzioni alimintari arrèstanu fortimenti aggravati dâ diffusioni dû granu turcu. La cultura e lu cunzumu dû granuturcu ntrasi suventi nun sulu a chiddu dî ciriali minuri tradizziunali ma nzinu a chiddu dû furmentu; e già lu Goethe, ntô sò viaggiu 'n Italia, putìa rilivari li cunziquenzi nifasti di n'esclusiva nutrizzioni a basi di granu turcu pî pupulazzioni rurali. 

Ntô XVIII sèculu lu granuturcu, nunustanti risulti carenti d' amminuàciti essinziali e dipaupiranti pû turrenu, si spanni pû prufittu c'arrinesci a garantiri.

Ntô trivenetu si cultiva lu granu turcu giarnu (Maranu Vicintinu) e varitati cû chiccu jancu; ntê Lanchi s'usa ancura oi la varitati ottufila 'n quantu la pannocchia è custituiuta d'ottu fili di simenzi. Ntô Canavisi è tuttura ripirìbbuli la melia d'la spina  (o pignulettu o nustranu d'ìsula), varitati assai priggiata e pruduttiva cu chicchi dutati di punta spinusa.

Ntô linguaggiu dî ciuri e dî chianti è cunziddiratu sìmmulu di pruspiritati.




#Article 447: Ninu La Rocca (175 words)


Ninu La Rocca (5 di aprili 1959), pùggili talianu attivu nta l'anni '80. Doppu diversi vittori, appi na fini di carrera cuntruversa.

Nu pùggili diffirenti di tutti l'àutri: mai si vitti unu comu a iddu. Quannu cummattìa facìa certi nùmmira ca facìa scialari nnô virillu. Miscava certi timpulati ca mancu si vidìanu. L'avvirsari li cugghiuniava, ma sempri cu rispettu: era troppu viloci ppi iddi e li pugna di l'avvirsari lî schivava tutti.
Vincìu cchiù di cinquanta ncuntri, quasi sempri ppi ccappaò. Appoi eppi a cummàttiri pû titulu eurupeu e pirdìu, pirchì s'acciuncau supra l’occhiu e cci niscìu sangu.
Pirò, puru si Ninu era viloci, nun minava forti, li sò pugna nun èranu pisanti. Arrivau a cummàttiri pû tìtulu munniali, a Munticarlu (1984), ma lu miricanu Don Curry lu castiau, mittènnulu cappaò.
Cchiù tardu, di l'86 finu a l'89, Ninu fu campiuni d'Europa dê pisi welter. Si maritau cu n'attrici pornu, Manuela Falorni, chidda chi si faci chiamari la Vèniri janca, e nn'eppi nu figghiolu. Quannu divorziaru, idda cci fici càusa e si tinni la criatura.




#Article 448: Mircuriu (pianeta) (160 words)


Mircuriu, è nu pianeta dû sistema sulari. Dista dô suli circa 55 miliuna di chilomitri, veni a diri 3 voti cchiù picca dâ Terra. E' nu pianeta rucciusu: comu Veniri, la Terra e Marti, havi na supirfici dura. Sparti di chistu è chiddu chi havi la dinsità cchiù àuta doppu la Terra, fruttu di nu cori di ferru fusu, causa puru di nu campu magneticu simili a chiddu dâ Terra. Di nu diamitru di circa 4850 chilomitri, è lu pianeta cchiù nicu doppu Plutoni. Furrìa tornu ô suli nta 88 jorna e tornu a iddu stissu ntâ 54 jorna. Pi stu effettu la parti rivorta versu ô suli arriva a timpiraturi di circa 350 gradi, e unni fa notti la timpiratura scinni a -190 gradi. Pi loncu tempu la sula sonda spazziali chi l'ha visitatu e fotografatu di vicinu è la sonda Mariner 10 ntô 1974-75. La sunna Messenger dâ NASA passau di Mircùriu lu 14 di jinnaru dû 2008. 




#Article 449: Franchincenzu (214 words)


Lu franchincenzu è na rèsina prufumata tirata fora di l'àrvuru Boswellia thurifera o B. sacra. Veni utilizzata ntô ncenzu.

La palora franchincenzu veni dû francisi vecchiu franc encens chi significa lu veru o puru ncenzu. È canusciutu puru comu olìbbanu, nu tèrmini dirivatu dû àrabbu al-lubán (lu latti), na rifirenna a l'astrattu lattimusu di l'àrvuru dû franchincenzu. 

Lu franchincenzu vinìa usatu largamenti nnî riti riliggiusi. Ntô Vancelu di Matteu 2:11, oru, franchincenzu e mirra eranu li tri doni rijalati a Gesù dî Tri Re Magi pruvinenti dû livanti. Lu sviluppu dâ cristianità svalanzau lu mircatu pû franchincenzu duranti lu seculu IV, l'addisirtazzioni fici cchiù difficili attravirsannu lu sdisertu dû Rub al Khali, nta l'Aràbbia, e li criscenti ncursioni dî firriamunni Parti nnû Vicinu Livanti cci fìciru pi certu ca lu cummerciu dû franchincenzu si riducissi ê minimi têrmini doppu lu 300.

Si ricorda ca lu mpiraturi rumanu Neroni abbruciau nu quantitativu di franchincenzu abbastanti ca s'arristau addumatu pûn annu a Roma, p'occasioni dî funirali dâ sò muggheri Poppea.

La città pirduta di Ubar, na vota identificata cu Irem dî Culonni, ntô Oman mudernu, si riteni ca fussi un centru dû cummerciu dû franchincenzu accantu â riscuperta via dû ncenzu. Ubar vinni riscuperta ô princìpiu dî 1990ini e accamora cci stannu accabbannu li scavi archeològgici.




#Article 450: Giovi (pianeta) (153 words)


Giovi cu li sò 143.000 chilòmitri di diàmitru è lu pianeta cchiù granni dû sistema sulari. Situatu a circa 778 miliuna di chilòmitri dû suli, cumpleta n'òrbita tornu ô suli ogni 11 anni e 315 jorna. Lu periodu di rotazzioni è di 9 uri e 55 minuti, e sta rotazzioni cchiuttostu lesta ci duna na forma tanticchia alluncata a l'equaturi.
Nun avennu na supirfici dura ed essennu di diminsioni 'mpurtanti, è l'esempiu tìpicu di pianeta giganti gassusu, na catigurìa di pianeti chi 'ncludi puru Saturnu, Uranu e Nettunu.

Giovi è puru ô centru di nu sistema di luni o satèlliti chi furrìanu tornu a iddu. Si nni canùscinu 63, ma li cchiù granni e puru li primi a èssiri scuperti sunnu li satelliti galiliani Io, Europa, Ganimedi e Callistu, picchì furru scuperti di Galileo Galilei, quannu iddu anvintau u telescopiu (1610).

A granni forza di gravitati cuntribbuìsci a bilanciari l'òrbita di l'âutri pianeti.




#Article 451: Cathy Freeman (119 words)


Catherine «Cathy» Astrid Salome Freeman (Mackay, Queensland, Australia, 16 di frivaru 1973) è na campiunessa australiana di l'attillètica, spicialità 400 metri piani, vincitrici di dui tìtuli munniali e n'oru olìmpicu.

Cathy Freeman è n'aborìggina, e è stata indicata spissu comu simmulu dâ ntagrazzioni razziali tra li ndiggini e lu restu dâ pupulazzioni australiana.

Ntâ cirimonia d'apirtura era idda chi addumau la ciamma olimpica. Poi lu 25 di sittemmiru 2000, ntôn stadiu olimpicu china d'australiani, vinciu la midagghia d'oru pî 400 metri piani, lu cintèsimo oru olimpicu pi l'Australia. Era la prima midagghia olimpica vinciuta dûn aborigginu.

Idda havi vintu puru dui tìtuli munniali (Ateni 1997 e Siviglia 1999) e un argentu olimpico Atlanta 1996, sempri pî 400 metri piani.




#Article 452: Jòcura Olìmpici (1454 words)


.

Li Jochi Ulìmpici sunnu n'eventu spurtivu ca si fa ogni quattru anni e ca cunsisti nni la dìsputa di gari e turnii di li diffirenti disciprini spurtivi ntra li megghiu attilleti e squatri di lu munnu. 

Li Jochi Ulìmpici, sunnu canusciuti videmma comu lUlimpiadi, ca nun si havi a cunfunniri cu l«Olimpiade». St'ùrtima ìnnica lu piriudu di tempu di quattru anni ntra n'edizzioni dî Jochi Ulìmpici e la succissiva. 

Lu nomu Jochi Ulìmpici vinni scigghiutu p'arricurdari li jochi ca si facìanu ntâ Grecia antica appressu la citati di Olìmpia, nnî quali participàvanu li megghiu atleti greci.

Lu baruni Pierre De Coubertin â fini dû sèculu XIX àppi l'idìa d'urganizzari li jochi sìmili a chiddi di l'antica Grecia, e dunca escludìu la participazzioni di attilleti di sessu fimminili. La prima Ulimpiadi di l'èbbica muderna abbinni a Ateni ntô 1896. A cuminzari dû 1924, vìnniru istituiti videmma li Jochi Ulìmpici mmirnali spicìfici pî sport mmirnali. A cuminzari dû 1994 l'edizzioni mmirnali nun si teni cchiù nnû stissu annu di l'edizzioni estivi ma, nfatti, dui anni doppu di chidda.

La bannera ulìmpica raffiura 5 aneddi ntrizzati n campu jancu. La cumminazzioni di sti sei culura simmuleggia tutti li nazzioni, mentri lu ntrizzu dî aneddi rapprisenta l'univirsalitati dû spìrtu olìmpicu.
Comu afferma lu stissu CIO, è sgarratu crìdiri ca lu culuri d'ogni aneddu avissi a rapprisintari nu ditirminatu cuntinenti.

Lu muttu ulìmpicu è Citius, altius, fortius, ovveru Cchiù lestu, cchiù àutu, cchiù forti

L'urìggini di li antichi Jochi Ulìmpici si pirdìu nnû tempu, puru siddu asìstunu assai liggenni supra li sò urìggini. La prima riggistrazzioni scritta di la cilibbrazzioni dî jochi nni Olìmpia è di l'annu 776 a.C., puru si cirtamenti chissa nun fu la prima uccasioni nta cui si tènniru.
Li jochi èranu essinzialmenti na manifistazzioni lucali, e nizzialmenti sulu na gara vinìa disputata, lu stadion. Succissivamenti àutri sport si junceru â cursa e li jochi agghicaru a cumprènniri li siquenti gari:

Di ddu mumentu li jochi addivèntanu araciu araciu sempri cchiù mpurtanti nta tutta la Grecia antica, juncennu l'àpici ntô VI e ntô sèculu V a.C.. L'Ulimpiadi avìanu videmma na mpurtanza riliggiusa, n quantu si facìanu nn'anuri di Zeus, dû quali na enormi statua s'attruvava n Olìmpia. 

La participazzioni era risirvata ê greci lìbbiri ca putìanu vantari avi greci.
La niccissitati d'addidicari assai tempu a l'allinamenti cumpurtava ca sulu chiddi dî classi cchiù ricchi putìanu participàri.
Li jochi pirderu gradualmenti mpurtanza cu l'aumintari dû putiri rumanu nnâ Grecia. Quannu lu cristianesimu addivintò la riliggiuni ufficiali dû Mperu Rumanu, li Jochi Ulìmpici vìnniru viduti comu na festa pagana, e ntô 393, lu mpiraturi Tiudosiu I li pruibbìu, punennu fini a na storia durata 1000 anni. Dî Jochi Ulìmpici di l'antichitati li fìmmini èranu cumpritamenti esclusi.

Ntô sèculu XVII na festa spurtiva ca pigghiò lu nomu di l'Ulimpiadi si tinìa ntâ Ngriterra. Nnî sèculi siquenti eventi sìmili vìnniru organizzati nnâ Francia e nnâ Grecia, ma si trattàva di manifistazzioni di na scala nica e sicuramenti senza èssiri ntirnazziunali. Lu ntiressi nnâ rinàscita dî Jochi Ulìmpici abbinni quannu li ruini di l'antica Olìmpia vìnniru scupruti dî archeòloggi tudischi ntâ mitati dû sèculu XIX.

Cuntimpuraniamenti un baruni francisi, Pierre de Coubertin, circava na spiegazzioni â scunfitta francisi nnâ guerra francu-prussiana (1870 - 1871). Si cunchiudìu ca li francisi nun avìanu ricivutu n'aducazzioni fìsica sufficenti, e si mpignò pi migghiuràrila. De Coubertin vulìa puru attruvari un modu di abbicinari li nazzioni, di pirmèttiri ê picciotti dû munnu di luttari ntôn campu spurtivu, chiuttostu chi nni na guerra. E la rinasciuta dî Jochi Ulìmpici addummò la spiranza d'agghicari a st'ubbettivu. 

Dî 245 participanti pruvinenti di 15 nazziuni dâ prima edizzioni ntô 1896, li Jochi Ulìmpici hannu crisciutu nzinu a supirari li 10.500 atleti agghicati di 200 paisi diversi ê Olimpiadi dû 2000 a Sydney. 

Nzèmmula chî Munniali di calciu, l'Ulimpiadi rapprisintanu l'eventu cchiù granni dû munnu. A Sydney cc'èranu prisenti chiossai di 16.000 addetti dâ stampa e dâ televisioni, e si stima ca 3,8 miliarda di pirsuni vìttiru l'Ulimpiadi nnâ televisioni. 

 
L'Ulimpiadi dû 2012 hannu statu assignati a Londra.

Lu muvimentu Ulìmpicu utilizza diversi sìmmuli, principarmenti spirati a l'idii e a l'idiali esprimuti di De Coubertin. 

Facirmenti lu sìmmulu cchiù canusciutu sunnu li cincu cìrculi. Sti aneddi ntrizzati rapprisèntanu l'unitati dî cincu cuntinenti, mentri li cincu culura (blu, giarnu, niuru, virdi, russu) foru scigghiuti picchì vennu utilizzati n pràtica in tutti li banneri dû munnu. Li cincu cìrculi cumpàrinu puru supra a bannera olìmpica, ca veni jisata a ogni edizzioni dî jochi.

Lu muttu olìmpicu ufficiali è Citius, Altius, Fortius, na sprissioni latina chi signìfica cchiù lestu, cchiù àutu, cchiù forti. La frasi la usaru pâ prima vota n uccasioni di li Olimpiadi dû 1924 di Pariggi.

La ciamma olìmpica s'adduma a Olimpia e si porta pi menzu di na staffetta di tedòfuri nzinu a la citati ca òspita li Jochi, unni veni usata pi addumari lu braceri ulìmpicu, duranti la cirimonia d'apirtura. La ciamma ulìmpica annanfa ntô braceri pi tutta la durata di l'Ulimpiadi, e veni astutata duranti la cirimonia di chiusura.

La cirimonia di apirtura di n'Ulimpiadi cumprenni diversi elementi tradizziunali. 

S'accuminza di la sfilata dî paisi participanti, cu l'atleti ca màrcianu ntô stadiu spartuti pi nazzioni. Li paisi sfìlanu secunnu l'òrdini alfabbèticu, cu l'accizzioni dû paisi uspitanti, ca trasi pi ùrtimu nta lu stadiu. Ogni dilijazzioni nazziunali è priciduta di n'alferi cu la bannera dû sò paisi. Fari lu portabannera di la propia nazzioni a l'Ulimpiadi è cunzidiratu nu granni unuri e spissu stu rolu veni assignatu a unu di l'atleti cchiù rapprisintativi. Ô tèrmini di la sfilata, lu capu di statu dû paisi urganizzaturi grapi furmarmenti l'Ulimpiadi. 

Successivamenti, si sona l'innu olìmpicu e si jisa la bannera ulìmpica. Quinni agghica lu mumentu di la trasuta nta lu stadiu di la torcia cu la ciamma ulìmpica, doppu la longa staffetta ca nta li misi pricidenti la purtò di Olimpia a la sedi di li Jochi. La torcia dâ ciamma ulìmpica si usa p'addumari lu focu ulìmpicu c'abbrucia pi tutta la durata dî jochi. Ô stissu tempu vennu libbirati li palummi janchi, sìmmulu di paci.

Nfini, tutti li portabannera si riunìscinu nturnu a nu palcu, dunni nu rapprisintanti di l'attilleti e unu dî jùdici di gara prununzanu lu juramentu ulìmpicu, mpignànnusi a nomu di tutti a participari e a judicari secunnu li reuli.

Sparti di l'elimenti tradizziunali, lu prugramma dâ cirimonia di apirtura di sòlitu prividi videmma na parti artìstica chî balli e canti spirati dû folklori e dâ storia dû paisi uspitanti.

La cirimonia di chiusura è cchiù sìmprici e menu furmali di chidda d'apirtura. 

L'attilleti tràsinu ntô stadiu ammiscati ntra iddi stissi, sinza distinzioni pi nazzioni. Veni astutatu lu focu ulìmpicu, e la bannera ulìmpica veni calata e cunzignata ô sinnacu dâ citati ca ospita la succissiva edizzioni di l'Ulimpiadi. Lu prisidenti dû CIO addicchiara ufficiarmenti chiusi li Jochi Ulìmpici. 

Puru ntâ cirimonia di chiusura cc'è spazziu pâ parti artìstica, cu richiami sia ô paisi chi havi appena uspitatu li Jochi, sia â nazzioni ca li ospita ntra quattr'anni.

Ê Olimpiadi dû 2000 cc'èranu prisenti 28 disciplini spurtivi, secunnu la classificazzioni aduttata dû CIO. Dunca abbisogna tèniri prisenti ca a voti cchiù sport vennu raggruppati sutta lu stissu nomu (p'asempiu, ntô natari sunnu cumpresi puru li tuffi). Sulu 5 sport hannu sempri statu prisenti ê Olimpiadi nzinu dû 1896: attillètica liggera, ciclismu, schirmiari, ginnàstica e natari. A sta lista si pò junciri lu canuttaggiu, ca era n prugramma ntô 1896, ma li gari furu annullati a causa dû malutempu. 

Nni l'Ulimpiadi mmirnali sunnu attuarmenti 7 li disciplini spurtivi. Sci di funnu, pattinaggiu di fiura, hockey supra ghiacciu, cumminata nòrdica, sautu chî sci e pattinaggiu di vilucitati hannu sempri statu prisenti nnî prugrammi di l'Ulimpiadi mmirnali. 

Nni l'ùrtimi anni lu CIO havi junciutu novi sport ntô prugramma ulìmpicu, ntra cui lu snowboard e lu beach volley. Di lu 1920 n avanti, nudda disciplina havi mai statu livata dû prugramma ulìmpicu, ma datu unni sunnu già agghicati n tèrmini di grannizza, lu CIO s'arrisirbò la pussibbilitati d'escludiri arcuni sport doppu lu 2004. 

Nzinu ô 1992 ê Olimpiadi attruvàvanu postu videmma li sport dimustrativi. Li gari di sti disciplini nun facìanu parti dû cuntu dî midagghi ufficiali. Spissu si trattava di sport assai pupulari ntô paisi uspitanti, ma picca nutati a liveddu munniali.

È diffìcili stabbiliri cu è lu cchiù granni attilleta ulìmpicu di tutti li tempi, datu la variazzioni dî sport e l'evuluzzioni di l'Ulimpiadi dû 1896 a òi. Chissa è la classifica di l'attilleti chi hannu vinciutu cchiù midagghî d'oru:

Sta classifica teni cuntu dî risultati di l'Ulimpiadi dû 1906, dunni Ray Ewry vincìu dui midagghî d'oru. Ddi Jochi nun vennu pirò arricanusciuti dâ crunuluggìa ufficiali di l'Olimpiadi; sinza sti midagghî, Ray Ewry si ferma a quota 8.




#Article 453: Croazzia (182 words)


La Croazzia è na ripùbbrica nnipinnenti chi òccupa na parti di la pinìsula balcànica e chi facìa parti di la Jugoslavia. La capitali è Zagabria.

La storia ricenti dâ Croazzia la metti nti nu rolu cintrali ntâ storia europea. Doppu la secunna guerra munniali la Croazzia fu na ripùbbrica dâ fidirazzioni Juogoslava, nzinu â morti di Titu e â siparazzioni ntô 1991 dî vari ripùbbrichi ca addivintaru nnipinnenti. La siparazzioni fu pirò assai dulurusa e causau na lonca guerra tra Serbia Croazzia ca si purtau ô loncu pi diversi anni. 

Cu la fini dê guerri jugoslavi, la Croazzia accuminzau nu pircursu di mudirnizzazzioni e di avvicinamentu prugrissivu ê standard suciali pulitichi e ecunòmichi europei ca la purta a trâsiri nti l'Unioni Europea lu primu di giugnettu dû 2013 cumu 28èsimu statu membru.

Cunfina cu la Slovenia, cu la fidirazzioni di Serbia, la Bosnia-Erzegovina e l'Unghirìa. A sud-ovest, la Croazzia è vagnata dû mari Adriàticu, e pussedi nu vastu arcipèlagu di ìsuli chi vannu di l'Istria, nzina â fruntera cû Montenegru.

La Croazzia è na Ripùbbrica parramentari, l'Assimbrea Nazziunali. Ava circa 140 diputati.




#Article 454: Ventu sulari (114 words)


Lu ventu sulari è na currenti di particelli (cchiù chi autru protoni di auta energia, ~500 keV) mannati fora di l'attimusfera sulari. Puru l'autri stiddi ammùstrano lu stissu finòminu, e si parra quindi di ventu stiddari, o puru di scàpitu di massa.

Ntô sistema sulari, la cumpusizzioni di stu ventu è agauli â curuna dû Suli: 73% idròginu e 25% èliu, cû restu furmatu di tracci, e è pisantimenti ionizzatu. Abbicinu â Terra, la vilucità dû ventu sulari varia di 200 km ô secunnu a 900 km/sec. La mèdia è di 450 km/sec. Lu Suli perdi circa 800 kg di matiriali ogni secunnu (a rispettu dâ massa dû Suli stu scàpitu è cumpritamenti nsignificanti).




#Article 455: Bielurussia (102 words)


La Bielurussia è nu statu di l'Europa urientali.

Ripùbbrica Pòpulari Bielurussa ô 1918 nzinô 1919. Statu mèmmira di l'Unioni Sovietica ô 1919 nzinô 1991, câ Ripùbbrica Sucialista Suvietica Bielurussa.

Di na supirfici di 208.000 chilomitri quatrati, nun havi sboccu ntô mari e cunfina cu la Pulonia e la Lituania a ovest, la Lettonia a nord, la Russia a est, e l'Ucraina a sud. La capitali è Minsk.

La Bielurussia è na ripùbbrica prisidenziali. Oi lu prisidenti è l'attuali Alexander Lukachenko. Lu primu ministru è Mikhail Myasnikovich.

La Bielurussia havi 6 Voblasci.

La lingua ufficiali è la lingua bielurussa, ô 1995 lu russu.




#Article 456: Valletta (298 words)


Valletta è la capitali di Malta e havi na pupulazzioni di circa 7.650 abbitanti. Valletta è canusciuta nta tuttu lu munnu pî sò munumenti stòrici ed è ricanusciuta di l'UNESCO comu patrimoniu munniali di l'umanità.

La cità fu funnata dî cavaleri di San Giuvanni ntô 1566 chi ci dèsiru lu nomu dû gran mastru di l'èbbica: Jean de la Valette. Li cavaleri chi si nstallaru a Mdina, ntô centru di Malta quarchi tempu prima, pinsavanu chi l'ìsula si putìa difenniri megghiu di l'attacchi di lu mpiru uttumanu, cu na seria di furtificazzioni â trasuta dû portu granni. Lu scopu era essntziarmenti di difisa, senza mmagginari chi appoi la cità attirassi genti di tutti li banni, divintannu accussì mpurtanti.

Lu munumentu principali dâ Valletta è senza dubbiu la co-cattiddrali di San Giuvanni, massima tistimunianza di architittura riliggiusa lassatu dî cavaleri. Nti l'oratoriu, di unni ci si trasi dâ chiesa, s'attrovanu na para di tili di Caravaggiu, chi tra lu 1607 e lu 1608 oigghiau li voti di cavaleri novizziu, prima di èssiri misu 'n carciri e di si ni scappari 'n Sicilia.

La cità òccupa na bona parti dâ pinìsula tra lu portu granni e ma baia di Marsa Muscettu. Vinennu dâ Sicilia, a cui è culligata di nu rigulari sirvizziu di passaggeri, si agghica ntô quarteri dû portu. Lu portu è friquintatu nun sulu di navi cummiricali, ma puru di navi di crucera granni chi vèninu di tutta l'Europa. La cità vera e propria s'attrova acchianannu li stratuzzi supra lu portu, e è spartuta dû restu di l'ìsula di Malta dî bastiuna antichi, cu na porta principali, davanti a Republic street, la strata principali dâ cità. La porta principali si pò attravirsari facirmenti pirmittennu d'agghicari â chiazza principali dî pullmann chi portunu unn'è e gghiè nti tutta l'ìsula. 




#Article 457: Serbia e Montenegru (136 words)


Nzinu ô 2006 la Serbia e Montenegru era na cunfidirazzioni di 10.800.000 abbitanti e nu statu di 
l'Europa centru-orientali. Di na supirficî di 102.350 chilòmitri quatrati, cunfina cu l'Unghiria, la Croazzia, la Rumanìa, la Bulgarìa, la Bosnia-Erzegovina, la Macidonia e l'Albanìa e havi puru nu sboccu ntô mari Adriàticu. Cu la Slovenia, la Croazzia e la Macidonia furmava la Jugoslavia, statu chi ristau unitariu nzinu a picca tempu doppu la morti di Titu. La capitali è Belgradu.
Lu territoriu dû Kòssuvu, ufficialmenti appartinenti â Serbia, ma abbitatu di na maggiuranza di genti chi parra albanisi, rivènnica la nnipinnenza dâ cunfidirazzioni, comu puru parti dâ pupulazzioni dû Montenegru.

Ntô Maiu 2006 lu pòpulu di Montenegru vutaru pâ ndipinnenza dâ cunfidirazzioni. La Serbia cunfirmau sta dicisioni lu 3 di giugnu, 2006 pi criari dui novi stati ndipennenti d'Europa.




#Article 458: San Marinu (101 words)


La Ripubbrica di San Marinu (27.300 abbitanti) è nu statu di l'Europa centru-miridunali.

E' la cchiù antica ripubbrica dû munnu. Fu funnata secunnu la tradizzioni ntô 301 di Santu Marinu chi si rifuggiau ddà ppi fujiri li pirsicuzzioni anticristiani.

Havi na supirfici di 61 chilomitri quatrati, nun havi sboccu ntô mari e cunfina sulu cu la Talia, tra l'Emilia-Rumagna e li Marchi. La capitali è San Marinu.

La Ripubbrica di San Marinu amministrativamenti è spartuta n Castiddi, ca sunnu spartuti ognunu n Curazìi.

Lu castiddu è l'equivalinti amministrativu sanmarinisi dû cumuni.

Li curazìi sunu l'equivalinti sanmarinisi amministrativu di li frazzioni italiani.




#Article 459: Ripùbblica di Macidonia (435 words)


La Ripùbblica di Macidonia dû Nord ('n macìduni Република Северна Македонија), 2.043.000 abbitanti supra na supirficî di 25.713 chilòmitri quatrati, è nu statu europeu. Cunfina cu l'Albanìa, la Bulgarìa, la Serbia, lu Montenegru e la Grecia. La capitali è Skopje. C'è na sciarra cu la Grecia pi l'utilizzu di la dinuminazzioni, pirchì pî grechi, la Macidonia è na riggiuni greca, assuciata a Alissandru Magnu. Pi chistu la ripùbbrica di Macidonia a l'ONU è rapprisintata sutta lu nomu FYROM, abbriviazzioni ngrisi di Former Yougoslavic Republic of Macedonia.  

Lu tirritoriu è muntagnusu e assai sismicu. Lu massimu munti dâ riggiuni è lu Munti Korab (2764 metri). Lu clima è cuntinentali mudiratu, e li pricipitazzioni su rilativamenti scarsi. Li voschi foru quasi tutti eliminati ppi fari spazziu ê pasculi. Nti l'aree forestali risidui ci sunu cignali, lupi, ursi e linci.

Di 2.043.000 abbitanti, lu 66% su macedoni, lu 23% albanesi, ci sunu minoranzi turchi, rumeni, slavi mussulmani, serbi, zingari e via di seguitu. E' lu paisi chê cunnizzioni socio-sanitari tra li peggiu misi dû Continenti. La murtalità nfantili ô 11%°, na spiranza di vita agghiri ê 73 anni, l'analfabitismo ô 10,9%. La pupulazzioni è urbanizzata ô 62%, e a Skopje sulu ci su lu 20% da pupulazzioni, e nudda cità agghica a 100.000 abbitanti. Li lingui ufficiali sunu lu maceduni e l'albanisi, ma li vari cumunità sàrbanu l'idioma propriu. Li cchiossai su cristiani ortodossi, ma l'albanesi e li turchi sunu mussulmani.

Pur sviluppatasi nto sicunnu dopoguerra con la creazione di un discreto tessuto industriali, la Macedonia era la chiù povera repubbica delli stati Jugoslavi. Culla crisi e la caduta da Jugoslavia, a Macidonia è pigghiatu chiù depressione economica. Ma l'agricoltura è sempre in primo piano, produce tabaccu, vinu, frutta, risu, ciriali, pummidori. L'allevamentu è bovinu e ovino, cu metodo anticu è praticata nti muntagni. Doppu la crisi si stannu formando industrie pisanti e metallurgiche.

Doppu a fini da Jugoslavia lu commerciu ha suffertu assai. Tuttavia de l'anni a seguire, ha avutu novi tratti cummerciali. Li partners sunu l'Italia, la Girmania, la Bulgaria e la Slovenia.

Duminata quasi sempri di stati vicini, s'è unita alla Jugoslavia finu allu crollu sua. Doppu l'indipendenza, su stati allu potere nu pocu i comunisti e l'alliati democratici. Nto 1993 l'ONU formule (doppu l'adesione) u numi sua internazionali, Ex-Ripubblica Jugoslava di Macidonia pi distinguirla da Macidonia greca, e per le pretese greche supra u territoriu. Ntò frattempu ha modernizzatu u sistema politicu generali, aiutatu di l'Unioni Europea, ha chiesto l'adesione puru a idda. Ntò 2006 vene eletto primu ministro Nikola Gruevski, un giuvane avvocato e economista, avvie na serie de riforme per risanari l'economia.




#Article 460: Cubba (126 words)


Accura:siddu stai circannu lu cèlibbri palazzu palirmitanu di lu stessu nomu talìa La Cubba

La Ripùbbrica di Cubba è n'arcipèlacu di li Caràibbi sittintriunali, ca s'attrova ntra lu Mari dî Caràibbi, lu Gulfu dû Mèssicu e l'Ocèanu Atlànticu. 

La capitali è L'Avana. Àutri cità mpurtanti sunnu Santiagu di Cubba, Santa Clara. Dû primu di jinnaru 1959 lu cuviernu, nisciutu di na rivuluzzioni di tipu cumunista, fu diriggiutu di Fidel Castru pi cinquant'anni. La gistioni dû cuviernu di l'ìsula è cuntruversa. D'un latu Fidel Castru assicuràu na scolarizzazzioni e curi mèdichi all'avanguardia rispettu a àutri paisi di l'Amèrica Latina. Di l'àutru latu li libbirtati pirsunali hannu statu seriamenti limitati, e la crisi ecunòmica duvuta â scumparuta di l'URSS e all'embargu miricanu aggravau la situazzioni nti l'ùrtimi anni. 




#Article 461: Vèniri di Willendorf (342 words)


La Vèniri di Willendorf, canusciuta videmma comu la Fìmmina di Willendorf, è na statuedda di 11,1 cm d'autizza di na fiura fimmìnia, asciata nti nu situ paleoliticu vicinu a Willendorf n Austria, ntô 1908 di l'archeolugu Josef Szombathy. È sculputa di petra di caucina ca nun s'attrova n àutri banni, eggh'è culurata câ terra russa.

Mmeru lu 1990, studiannu arredi l'anàlisi di stu situ, vinni stimatu ca era sculputa tra 22.000 e 24.000 anni di prima. Dî soi urìggini nun si sapi casi nenti, nì comu vinni criata, nè la significanza culturali.

La Vèniri nun vinni fiurata comu na rapprisintazzioni pricisa ma chiutostu na idializzazzioni dâ furma fimminili. Li sò vulva, minni, e panzata grossa sunnu esaggirati, suggirennu na rifirenna â firtilitati. Li sò vrazza sunnu ncruciati supr'ê sò minni e nun havi nudda facci visìbbili. La sò testa è cummigghiata cu acchiccosa chi assummigghia a trizzi di curaddu. 

La sò ncìuria, ca si fa paragunari sta fiura grossa â mmaggini clàssica di «Vèniri», nun veni accittata facirmenti di tanti analisti muderni. Facirmenti si tratta di na discrizzioni sìmprici ca pò accuntintari li ipòtisi basi dâ vita di l'òminu primitivu. Ma pi l'àutra manu, li stòrichi cchiù abbirsati ritèninu na difficurtati a accittari sti tipi di spiegazzioni sìmprici. Àutri prupòninu ca la sò grassizza putissi rapprisintari lu sò liveddu àutu ntâ sò sucitati di cacciaturi-cugghituri, e sparti dâ sò firtilitati òvvia, putissi èssiri videmma nu sìmmulu di sicuranza e successu.

Li pedi dâ statua nun sunnu tali ca pò arristari additta sula. Pi stu fattu veni prupunutu ca signìfica ca era sculputa câ ntinziuni d'èssiri tinuta, mmeci d'èssiri taliata comu n'uggettu d'arti. Quarchi archeoluggista cci pìnzannu comu nu ciarmu chiutostu di na cona di na dia. Àutri hannu avanzatu l'idìa ca macari la statua vinni pittata p'èssiri misa intra a vaggina, macari comu nu ciarmu di firtilitati.

La Vèniri di Willendorf fa parti dâ cugghiuta dû Naturhistorisches Museum a Vienna. 

Nzinu â scuperta di sta statua, àutri statueddi sìmili si cci hannu asciatu. Vennu tutti quanti canusciuti giniralmenti comu fiurini di Vèniri.




#Article 462: Ferruvìa Circumetnea (428 words)


La Ferruvìa Ciccumetnea (o Circumettinnèa) è na lìnia ferruviària a  scartamentu ridottu ca gira pi 110 chilòmitri 'n cìrculu ntornu a l' Etna e nta 3 urati porta li genti di Catania ô Ripostu. Dô 1999 lu primu trattu c'attravisava la cità di Catania, vinni suttirratu e addivintau la Metropulitana di Catania.

La Circumetnea fu vuluta dâ Pruvincia di Catania, dâ Càmmira di Cummerciu e dê cumuni ettinnèi ntirissati. Lû primu attu ufficiali fu lu règgiu dicretu dô 31 di dicèmmiru 1883 e la  cuncissioni ppi travagghiari lu detti lu 23 di maiu 1889 lu ministru dô tisoru Giuvanni Giolitti  . La Sucità Siciliana di pùbbrichi travagghi di lu mprindituri nglisi Robert Trewhella si pigghiau lu subbappartu.
Lu 2 frivaru 1895 trasìu 'n funzioni lu trattu Catania-Dernò (oggi Adranu) e 'n picca tempu tutti l'àutri. Ntâ stati dû 1898 la tratta dô Ripostu ô Portu di Catania era ntiramenti pircurrìbbili cu màchina a vapuri a la vilocità massima di 27 km all'ura. S'avìanu rializzatu 'n picca tempu 22 ponti, 6 tùnnilli e macari stazzioni, dipòsiti e casi cantuneri.  

Edmondu De Amicis si cci fici un viaggiu ô princìpiu dô XX sèculu e ci scrivìu un libbru  «Ricordi di un viaggio in Sicilia».
Ô 30 maiu 1911 ci viaggiaru lu Re e la Riggina, Vittoriu Manueli III e Elena dô Montenegru. 

Ntô 1937, quanndu c'era na pulìtica ecunòmica autàrchica, s'accattaru  6 litturini Fiat pp'arrispammiari nafta e curriri cchiù viloci .
La litturina accuminciau a sustituiri li primi cafirreri a vapuri.

Ntô doppuguerra la Circumetnea essennu siriamenti danniggiata dâ guerra s'attruvau senza sordi ppi cuntinuari a travagghiari, pirciò ntô 1947 lu ministru dê Trasporti  la fici addivintari Gistioni cummissariali cuvirnativa. Cu li sordi dô ministeru, si pòttiru accattari àutri litturini di secunna manu; ntô '70 finarmenti arrivaru 13 màchini novi dô tipu disel-alèttricu di custruzzioni Fiat Ferruviaria-Officini Miccanichi dâ Stanga. Ntô 1980 àutri litturini usati ca èranu superchiu ntê Ferruvìi Calabbru Lucani e di la ferruvìa chiusa ppi sempri Ferruvìa Castedduvitranu-Portu Empedocli di la FS. Pi ùrtimu arrivaru ntô 1991 5 litturini novi di lu mudellu -ADe 21-25 fabbricati ntâ la fàbbrica catanisi di la Zona nnustriali di Catania, ITIN .

Lu trattu nizziali, dô Portu ô Burgu , non c'è cchiù 'n supirfici, picchì scavaru sutta e cci fìciru la prima mitrupolitana di la Sicilia. 

'N princìpiu, quannu accuminciaru avìanu 12 màchini a vapuri ca, comu s'usava a ddu tempu, vìnniru vattiati e cci dèsiru lu nnomu pròpriu:
 
Oggi arristaru sulu dui lucumutivi a vapuri ppi mustra , la  N.10 Mascali e la N. 14 canusciuta comu la meusa.




#Article 463: Ruggeru I di Sicilia (302 words)


Ruggeru I (1031 – 22 di giugnu, 1101), munarcu nurmannu dâ Sicilia, era lu figghiu cchiù nicu di Tancredi d'Autavilla. Agghicau nna l'Italia miridiunali versu lu 1055.

Cu sò frati Rubbertu lu Guiscardu rinisceru a cunquistari la Calabbria versu lu 1060. Ruggeru ricivìu lu casteddu di Miletu unni iddu stabbilìu la sò risidenza e la sò capitali. 

Doppu sta cunquista, accuminzaru attaccari la Sicilia chi a ssu tempu era ancura cuvirnatu dî saracini.  Prima li dui frati èranu ammitati di l'emiru di Catania, lu quali era impignatu nta na sciarra cu lu califfu di Girgenti. L'aiutari l'emiru fu sulu na scusa p'accuminzari la cunquista dâ Sicilia. Cunquistaru Missina ntô maiu di 1061 e di ccà cuntinuaru pigghiari tirritori fini ca cunquistaru Palermu ntô jinnaru di 1072. La cunquista dâ Sicilia cci vulìa trent'anni, e nfini, ntô frivaru di 1091 Nuotu vinni cunquistatu. Oramai Ruggeru cuntrullava tutta la Sicilia e s'addicchiarau lu Duca di Sicilia. 

Siccomu l'ìsula a ddu tempu cumprinnìu na pupulazzioni di saracini e greci (pi quasi nu sèculu doppu la cunquista dâ Sicilia, li latini arrèstanu ntâ minuranza), Ruggeri capìu bonu c'avìa usari li formi di cuvirnari bizzantini e àrabbi chi già èranu stabbiluti nta l'ìsula pi sèculi.
Ô stissu tempu ca Ruggeru s'apprufittau di st'urganizzazzioni di statu, si didicau a la ricristianizzazzioni e rilatinazzazzioni di l'ìsula. E ô stissu tempu ca la Sicilia si stava turnannu a l'ambitu uccidintali, Ruggeru mantinìu saracini ntra li soi forzi armati e avanzau lu cummerciu sicilianu pi tutti li zoni musulmani dû mari meditirràniu.

Quannu murìu lu 22 di giugnu, 1101 avìa sittant'anni e era canusciutu comu lu «Granni Cunti dâ Sicilia». La sò terza muggheri, Adilasia di Monferratu spusata ntô 1089, arristau riggenti. Cu idda appi dui figghi: Simuni e Ruggeru, st'ùrtimu, chi porta lu stissu nomu, addiventa famusu comu sò patri.




#Article 464: Nurmanni (786 words)


Li Nurmanni rapprisèntanu nu pòpulu nòrdicu chi discinneru dî Vichinghi cu nturnu vineru dî paisi dû nord comu Svezzia, Norveggia e Danimarca. A partiri dû sèculu IX sti vichinghi accuminzaru a fari li briganti e li latri di mari pi tutta l'Europa sittintriunali, ma comu si vidi ntâ mappa â manu dritta, s'attruvàvanu puru a l'autru latu di l'Europa. Pû fattu dî soi ticnichi di navigazzioni e battaglia assai avanzati, sti vichinghi s'addivintaru currennu currennu na forza minazzusa pi tutta l'Europa.

Circa lu 900 s'attruvàvanu spissu ntô nord dâ Francia, abbicinu lu cunfini mudernu cû Belgiu, e cci accuminzaru stabbiliri li culonî nichi. Ntô 911 Carlu III, lu Sìmprici cidìu nu tirritoriu a unu dî capi di sta genti chi si chiamava Hrolf (o Rollu, e di ccà accuminza la storia dî Nurmanni.

Tra dui ginirazzioni, sti vichinghi addivintaru christiani e vinneru latinazzati (criannu nu dialettu dû francisi chiamatu lu francisi nurmannu. Ntô sèculu XI li Normanni (oramai cumpritamenti latinizzati e ammisculati cû pòpulu lucali) accuminzaru fari li soi propî cunquisti, jennu ô nord, abbersu la Ngriterra, e ô sud, abbersu l'Italia miridiunali.

Già di longu tempu li re danisi e chiddi anglusassuni eranu a guerra pû cuntrolli di l'ìsula. St'ùrtimi cô tempu s'avàvanu mparintatu chî duchi nurmanni. Grazzî a sti linìi di parintatu lu re anglusassoni Eduardu lu Cunfissuri (figghiu di na nurmanna) avìa pututu scippari ntô 1042 la curuna dû figghiu di Canutu (Knut) lu Granni, raffurzannu la prisenza nurmanna ntâ Ngriterra; nfatti s'attruvàvanu assai nurmanni ntâ sò curti.

Ntô 1066 Eduardu murìu senza discinnenti, ma lassannu comu lu sò aredi lu duca Gugliermuo di Nurmannia. L'aristucrazzia ngrisi avìa elettu Aroldu chi rignau pi quarchi misi. Ma ntô uttùviru Gugliermu attravirsau la Manica pi fari valiri li soi propî diritti. Lu sò asèrcitu abbattìu l'anglusassuni ntô cèlibbri Cummattimentu di Hastings e Aroldu fu ammazzatu cu na fileccia. Tra quarchi misi Gugliermu, dittu lu Cunquistaturi, fu ncurunatu re di l'arciviscuvu di Westminster.

Gugliermu ntroducìu ntâ Ngriterra lu feudalisimu francisi ma veni cchiù ricurdatu pâ ridazzioni dû Domesday Book, na nchiesta cû scopu di riggistrari li beni e li pirsuni dû tirritoriu dû regnu. Stu cinsimentu, accabbatu ntô 1086 pâ lingua latina ricca di tèrmni anglusassuni, è unu dî ducumenti cchiù mpurtanti ô liveddu stòricu, suciali, ecunòmicu e pulìticu.

Quasi cuntimpuraniamenta â conquista dâ Ngriterra, gruppi di nurmanni s'attruvavanu già nta l'Italia miridiunali, p'accuminzari comu surdati di vintura, attirati dî pussibbilitati chi uffrìanu li ribbillioni antibizzantini in Puglia. Sti surdati di vintura, circa lu 1025, uffreru li soi sirvizzi pi cuegghiè chi vulìa pagari. Pi stu modu s'arriccheru, e araciu araciu criscìu li tirritorî chi cuntrullaru (lu primu fu la cuntea d'Aversa cu Rainulfu Drengot ntô 1030). Prestu, trasìu ntà scena la famigghia Autavilla cummannata di Gugliermu vrazzu di ferru (mortu ntô 1046), cu iddu veni nu canciamentu radicali di l'aspirazzioni dî nurmanni nta l'Italia miridiunali.

Papa Liuni IX, vidennu la sò Beniventu minazzata, pruvau a trattinìrili; ma l'asèrcitu puntificiu fu ruinusamenti battutu nnû cummattimentu di San Paulu di Civitati (1054), lu Papa fu catturatu, e così Beniventu arristau n'ìsula puntificia nta na terra nurmanna.

Ntô 1059 Rubertu lu Guiscardu d'Autavilla strincìu un pattu cu Papa Niccolò II, lu Cuncurdatu di Melfi, cu cui si addicchiarava lu duca di Puglia (chi cumprinnìu puru la Basilicata), la Calabbria, parti dâ Campania e la Sicilia (chi era però ancura ntê manu dî musulmani). Li Nurmanni rinisceru a prestu a accabbari la prisenza bizantina e dunca puteru didicarisi â Sicilia.

Ruggeru I di Sicilia, lu frati di Rubertu, cummannau nu gruppu di cavalleri ntô 1061 attaccannu l'ìsula e criannu na prisenza nurmannu pirminanti abbicinu a Missina. Rinisceru ntô 1072 a arrivari in Palermu, chi vinni poi addicchiarata la capitali. La cunquista dâ Sicilia cci vulìa trent'anni, ma ntô 1091 cascau l'urtimu paisi saracinu, Notu, a tuttâ Sicilia era sutta lu cummannu nurmannu.

Ruggeru I muriu ntô 1101, e sò figghiu Ruggeru II, nfini, rinisciu a uniri la Sicilia e li tirritorî nurmanni di l'Italia miridiunali pi furmari lu Regnu di Sicilia, criannu accusì in Italia nu statu di diminsioni cunziddirèvuli: lu Regnu nurmannu di Sicilia. Ruggeru II, vinni numinatu re di Sicilia nnâ cattidrali di Palermu duranti la notti di Natali dû 1130. Iddu agghiunciu lu Ducatu di Nàpuli ntô 1137 e li Assisi di Arianu ntô 1140. Lu Regnu era organizzatu ntôn modu feudali strittu basatu suprâ pirsuna dû munarcu. 

Lu Regnu nurmannu di Sicilia nta l'Italia miridiunali appi tèrmini ntô 1194 cu morti di Tancredi di Lecci) doppu cui vinni sutta lu cuntrollu dû svevu, Arricu VI di Hohenstaufen (mortu ntô 1197), a causa dû sò matrimoniu cu Custanza di Sicilia (la figghia di Ruggeru II, morta ntô 1198), juncennu la curuna mpiriali cu chidda dâ Sicilia.




#Article 465: Littiratura siciliana (952 words)


La littiratura siciliana cumprenni tutti li opiri di puisia, tiatru, di prosa scritti pi lu cchiussai in lingua siciliana. La littiratura siciliana havi na cumpunenti pupulari mpurtanti, raffurzata dû fattu ca pi sèculi e ancora oggi li ducumenti in lingua siciliana scritta nun custituìscinu la sula parti di la pruduzzioni littiraria siciliana, ssennu mpurtanti puru chidda urali. 

 
La littiratura siciliana nasci cu lu svilupparisi dâ lingua siciliana n sequitu a riconquista svevu-normanna dâ Sicilia. Lu mpiraturi svevu Fidiricu II avia criatu na vera e propria curti di pueti e littirati chi dèsiru nu mpulsu ditirminanti â nascita dâ littiratura siciliana, o puntu chi la scola siciliana chi ni dirivau fu nu rifirimentu littirariu fora dî cunfini stissi dâ Sicilia. La lingua siciliana dû XIII sèculu agghicau a nfluinzari la nascita di na lingua italiana littiraria, grazzi all'opira di Danti, chi ntô De vulgari eloquentia arricanusci â scola siciliana lu status di rifirenza littiraria di l'èbbica.

Cô passari dî seculi, la lingua siciliana si diffirinziau assai di la lingua italiana littiraria, ô puntu ca oggi li autura siciliani scrivunu in italianu o n sicilianu a secunna di lu cuntestu littirariu e suciali, pi cui l'opira è criata.  E accussì pi li temi trattati, li situazzioni discrivuti, e l'origginalità di stili, da parti di littiratura scritta in italianu di auturi siciliani comu Pirandellu, Verga, Capuana, pò puru essiri cunsidirata a pienu titulu comu littiratura siciliana.

Unu dî pirsunaggi di la littiratura pupulari cchiù canusciuti è Giufà. Lu scritturi e studiusu di la lingua siciliana Giuseppi Pitré ntô libbru Racconti popolari sicilani    
parra di cunta chi tràttunu di Giufà chi si tramannàvunu uralmenti di ginirazzioni 'n ginirazzioni, e ancora oggi li cunta di Giufà sunnu assai pupulari.

La littiratura siciliana culta cuminzau ntô sèculu XIII à l'l'èbbica nurmanna sutta Fidiricu II, chi fu iddu stissu littiratu e animaturi di la Scola Siciliana.
Doppu Danti, l'italianu divintau la lingua culta ufficiali dî littirati siciliani e Pueti Siciliani, chi però truvàvunu ispirazzioni nni la cultura pupulari siciliana tantu ca quasi tutti lassaru quacchi òpira in sicilianu.

Lu Tiatru sicilianu havi na mpurtanza granni nni la littiratura siciliana. Pirandellu marcau la storia dû tiatru dû vintèsimu sèculu ccu storî pigghiati di ambientazzioni siciliana, ma chi sunnu universalmenti rapprisintati attraversu tuttu lu munnu.

La puisìa è l'arti di trasmèttiri lu propiu missaggiu, usannu paroli, li soi soni e lu ritmu dî frasi: pi chissu, la puisìa havi pi si stissu arcuni qualità dâ mùsica, e rinesci a trasmèttiri sintimenti e stati d'arma megghiu di comu rinesci a fari la prosa. La puisìa nun havi un significatu comu un pezzu di prosa, o pi dìrilu megghiu, lu significatu è sulu na parti dâ cumunicazzioni chi si vidi quannu si leggi o si ntenni nnû puema: l'autra parti nun sunnu virbali ma emutivi. 

A sti dui aspetti dâ puisìa si nni junci un terzu quannu un puema, mmeci chi veni liggiutu drittamenti, veni ntisau: cû sò linguaggio dû corpu e lu modu di lèggiri, lu litturi ntèrprita lu testu, dànnucci (nivitabilmenti) na nova diminsioni chi è cchiù tiatrica.

Esistennu significatu e sonu renni assai difficili tradùciri la puisìa nta autri lingui, picchi lu sonu e lu ritmu origginali addivèntanu persi e hannu a èssiri sustituiti dûn adattamentu nnâ nova lingua, chi nnâ maggiuranza di casi è sulu n'apprussimazzioni.

La puisìa nascìu prima di la scrittura: anzi li primi formi di puisìa fôru sulu orali o, comu l'antichissimu cantu a batoccu di li cuntadini e li cunti di li Cantastorî (Omeru fu unu d'iddi, senza dubbiu lu cchiù famusu). Ntê tirritori anglusassuni sta discinnenza orali di la puisìa fu veru  forti (e ancora è ), e nta li puisii in lingua ngrisi sunnu assai mpurtanti l'allittirazzioni, l'onomatopea e l'assunanzi anchi fora li rimi, chi poi sunnu rispittati sulu fonologicamenti e cu eccezzioni friquenti.

Nta l'età rumana la puisìa era quantitativa, si basava vol diri supra l'altirnanza tra sìllabbi longhi e sìllabbi curti: lu metru cchiù diffuso - spiciarmenti picchì metru di l'èpuca - era l'ESAMiTRu. La puisìa avìa a èssiri liggiuta o ricitata scannènnula riurusamenti a tempu, anchi si  certi studi ricenti linguìstici  parissi c'avìssiru mustratu la natura milòdica di la lingua latina, ca la facìssiru assumigghiari cchiù quasi a li lingui orientali ca a l'attuali lingui niolatini. 

Appressu, doppu l'annu milli, si svilupparu furmi novi di puisìa e  metrichi novi nta l'Italia, la puisìa, nto piriudu dâ Scola Siciliana, e cchiù doppu, Danti Aligheri e di lu Dolci Stil novu, s'affirmò comu menzu di ntrattinimentu littirariu e privalentimenti pigghiò na furma  scritta: chistu purtò li pueti taliani a fari òperi cchiù strittamenti adirenti a li liggi grammaticali e stilìstici di ddu  gèniri, e a fari cchiù  attinzioni a li qualità visivi di la parola scritta, comu la rima e l'altirnarsi di li versi.

La puisìa siciliana appi lu sò sviluppu màssimu ntê versi di mpurtanti artisti. Tra d'iddi: Bartulumeu Asmundo, Girolamo D'Avila, Antonio Veneziano, Simuni Rau, Giovanni Meli, Domenico Tempio, Luiggi Capuana, Ninu Martoglio, Vicenzu De Simone, Alfredu Danese, Giuvanni Formisano (e un pocu di lu tempu nostru: Ignazio Buttitta, Salvatore Quasimodo, Sarvaturi Camilleri, Maria Sciavarrello, Gnazziu Maiorana e Antoninu Magrì.

Nun fôru tutti a nzignarisi ntê megghiu scoli di pinzeru, tanti nfatti vinianu dâ misiria, èranu genti sìmplici e pòvira ma chini di sbriu dintra l'arma. Chistu dimostra comu spissi voti la cultura cchiù granni non è àutru ca lu prudottu dâ civiltà dû viviri e di l'amari dâ pòvira genti. 

E quannu scumpareru sti artisti ginuini arristò sulu un vacanti o, siddu vulemu, un  filiddu, un ricordu di l'orìggini antica, pi cui tanti oggi lòttanu uffrennu a la nova cultura òpiri cu un senzu d'anticu  visitatu di novu, p'addifènniri tanta miravigghiusa arridità.

Pizzudda di testi 'n Lingua siciliana antica




#Article 466: Custanti II (193 words)


Custanti II (7 di nuvemmiru 630 - Sarausa, 15 di sittemmiru 668) fu mpiraturi bizantinu.
Figghiu di Custantinu III, l'esercitu lu pruclamau mpiraturi ntô 641 doppu na rivolta contru Eracliu II.
Custanti II appi a difenniri lu mpiru contra l'Arabi in Asia e contra li Slavi ntê Balcani e li Longobbardi in Italia. Ntô 649 ncaricau l'esarca di Ravenna Olimpiu di tèniri d'occhiu lu papa pi na quistioni rilativa a na ligghi riliggiusa cuntruversa emanata di Custanti, ma lu cumplottu organizzatu contra lu papa falliu. L'àrabbi ntantu cunquistarru diversi tirritori a urienti, facennu videmma na ncursioni n Sicilia ntô 652. Ntô 663 diriggìu n'azzioni ntô sud di l'Italia contra li Longobardi, chi lu cunvincìu a trasfiriri la capitali di lu mpiru a Sarausa pi organizzari megghiu di difisi contra li mussulmani e ripigghiari lu cuntrollu dô mari Meditirraniu. La mala fama chi Custanti s'havìa varagnatu, ammazzannu pirsunalmenti sò frati quannu era ancora a Costantinopoli e la dicisioni di trasfiriri la capitali in Sicilia fu all'origgini dûn cumplottu contra di iddu organizzatu di lu nobbili arminianu Mecèzziu: fu ammazzatu a Sarausa di nu sirventi mentri ca si faciva lu bagnu. Ci succidìu Custantinu IV.




#Article 467: Sicilia (èbbica bizzantina) (443 words)


Lébbica bizzantina in Sicilia accumenza cu la cunquista dâ Sicilia all'Ostrogoti ntô 551, e si finisci cu l'uccupazzioni arabba dâ Sicilia, cuminzata a Mazzara ntô 827 e cumpritata ntô 878 cu la cunquista di Sarausa e quarchi annu doppu Catania e Missina. Pi tuttu stu pirìudu la Sicilia fici parti di lu mpiru bizzantinu. La prisenza e la cultura bizzantina supravvissi pi tuttu lu piriudu àrabbu grazzî â na rilativa tulliranza armenu nzinu a libbirazzioni nurmanna â fini di lu dudicèsimu sèculu

Quannu Ravenna vinni accupatu dî Longubbardi nnô menzu dû sèculu VI, Siracusa addivintau lu centru dû mperu bizzantinu ntô punenti. Lu grecu pigghiau lu postu dû latinu comu la lingua ufficiali e li riti dâ cresia greca vìnniru adattati. Ntra l'anni 663 e  668  Siracusa addivintau la sedi dû mpiraturi Custanti II, e puru lu centru dâ cresia pi tuttu la Sicilia.

La Sicilia nta ddì sèculi era na terra di fruntera. Siddu finu a Custanti II la principali prioccupazzioni dû cuvernu bizzantinu era di difènniri l'isula dê barbari vinuti dû nord, doppu la morti di Mecèzziu, chi succidìu a Custanti ntô 668, la Sicilia fu minazzata puru dê mussulmani, chi pruvarru a tràsiri ripitutamenti e sacchiggiaru la cità di Sarausa ggià ntô 669 o 670.

La fini dâ duminazzioni bizzantina dâ Sicilia è liata â vicènna di Eufemiu, nu ginirali bizzantinu, secunnu certuni vìttima dûn complottu. Li tassi dumannati dê bizzantini èrunu assai àuti, e iddu, assai carismaticu, versu lu 823 riniscìu a fàrisi elegghiri mpiraturi, cuntrullannu na Sicilia chi si vulìa nnipinnenti dû controllu bizzantinu. Quannu li bizzantini ripigghiarru lu controllu dâ Sicilia, Eufemiu dumannau l'aiutu di l'àrabbi di Kairouan, e ntô 827 participau ô sbarcu àrabbu a Mazzara, chi marcau l'inizziu dâ cunquista arabba dâ Sicilia, e la fini dû duminiu bizzantinu dâ Sicilia.

Li bizzantini riniscèrru a cuntrullari ancora pi dicènni diversi zoni dâ Sicilia orientali. Accussì, Muòrica ntô 844-845; Sarausa ntô 878 doppu n'assediu luoncu, Taurmina ntô 902 e l'ùrtumu avampostu bizzantinu, Rumetta fu pirdutu sulu ntô 965. 

Puru doppu la cunquista arabba, la pupulazzioni ristau mpruntata â cultura bizzantina, grazzî a rilativa libbirtati di cultu cuncissa di l'arabbi. Quannu li nurmanni agghicarru a Palermu ntô 1072, truvaru nu vìscuvu bizzantinu, Nicodemu, pi fàrisi fari la missa di cilibbrazzioni dâ libbirazzioni di l'arabbi. 

Nun sunnu assai li tracci chi li bizzantini lassaru. A Castigghiuni si pò taliari na chiesia di èbbica bizzantina. A Catania na chiesa dû VI sèculu, ntitulata a Santa Maria dû Rutunna, è ancora visibbili ntâ zona archiològgica di l'Odeon. Si pò diri chi nu stili tipicamenti bizzanzinu si pò asciari ntê monumenta di èbbica Nurmanna, comu li musàici dâ cattiddrali di Munriali.




#Article 468: Sydney Swans (184 words)


Li Sydney Swans (â littra:li cigni) sunnu na squatra di Football australianu chi jòcanu ô Sydney Cricket Ground, un campu di cricket a Sydney. Li Swans sunnu l'ùnica squatra di Sydney chi fa parti dâ Australian Football League, la cchiù àuta liga. 

D'urrìggini li Swans èranu di South Melbourne, lu club nascìu ntô 1874, ma lu sò dumiciliu vinni spustatu a Sydney ntô 1982 quannu l'AFL dicidìu a stènniri lu campiunatu pi tutta l'Australia mentri, n pricidenza, lu campiunatu cumprinnìu sulu li dùdici squatri rrigginali dû statu di Victoria.

Prima di spustari lu sò dumiciliu, arriniscìu a vìnciri lu tìtulu pi 3 voti ntô 1909, ntô 1918 e ntô 1933.  

Comu Sydney la squatra si cci juncìu ntô granni finali ntô 1996, ma pirdìu contra li  North Melbourne Kangaroos.  Ntô 2005, doppu 72 anni senza successu, finarmenti arriniscìu a vìnciri lu granni finali (chi rapprisenta l'ùrtima partita dâ staciuni e dunca cui vinci veni addichiaratu campiunatu).

Li jucatura cchiù canusciuti dû passatu sunnu Barry Hall, Adam Goodes, Michael O'Loughlin, Brett Kirk, Tadgh Kennelly,  Leo Barry, Roy Cazaly, Bob Skilton, Paul Kelly e Tony Lockett.




#Article 469: AFL (182 words)


La Australian Football League (AFL) rapprisenta la cchiù auta liga di Football australianu. Vinni furmata quannu la cchiù vecchia Victorian Football League (nata 1897), era stinnuta duranti li 1980ini e li 1990ini.

L'AFL cumprenni na liga di na sula seria di sìdici squatri. La staciuni dura pi 22 simani di partiti home and away (â littra, a casa e fora casa, o partiti rigulari) e poi cci sunnu li finali. La staciuni rigulari va di marzu a austu. Li finali si jòcanu pi quattru simani ntô misi di sittèmmiru. Pî finali, li primi ottu squatri partìcipanu e, ntâ quarta simana, dui squatri cummàttinu pâ granni finali chi si joca ô Melbourne Cricket Ground (campu di cricket di Melbourne. Ntô 2005, la granni finali vinni vinciuta dî Sydney Swans, battennu West Coast Eagles 58-54 davanti a 92.000 spittatura.

Stu sistima di finali signìfica ca la squatra chi finisci ô nùmmuru unu doppu la staciuni rigulari, nfatti, nun vinci nenti. Pi forza, havi a vìnciri la granni finali p'èssiri addicchirata la campiuni di l'annu.

(Note: Many clubs play several home matches at alternate grounds.)




#Article 470: Filusufìa (2449 words)


La difinizzioni di filusufìa resta nu prubbrema filusòficu di p'iddu stissu, e ô scopu di ntruducìrinni lu cuncettu, putemu dìciri ca si tratta dû studiu dû significatu e dâ justificazzioni dâ canuscenza dû cchiù ginirali, o univirsali, aspettu dî cosi, nu studiu ca veni cumpiutu furmulannu linguisticamenti li prubbremi, uffrènnunni la suluzzioni e justificànnula, e usannu pruciduri argumentativi rigurusi. Oltrimodu è lu studiu dî principî primi e dî raggiuni ùrtimi, e macari attivitati ntillittuali ch'elàbbura n'aspettu particulari dâ rialtati.

La filusufìa studia cuncetti comu chiddu di l'asistenza, dû beni, di la canuscenza, e dâ biddizza (è lu tema affruntatu di la stètica). Cerca d'arrispùnniri a dumanni comu Zocch'è lu beni?, o Comu è pussìbbuli canùsciri?. Tra li cchiù famusi filòsufi attruvamu Sòcrati, Platuni, Aristòtili, Plutinu, Tomasi d'Aquinu, Cartesiu, John Locke, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche, Edmund Husserl, Martin Heidegger, Ludwig Wittgenstein, e Voltaire.

Pupularmenti, la palora filusufìa è spissu usata pi significari saggizza, o na pruspittiva di vita (na filusufìa di vita), o principi basilari arreri ô mètudu pi jùnciri n'ubbittivu (comu 'n la mê filusufìa di guida di l'àutu...). Si tratta di significati diversi di chiddu accadèmicu, ca veni trattatu di st'artìculu.

Urigginarmenti, filusufìa significava l'amuri pi la saggizza. Philo- addiriva dâ palora greca philein, ca signìfica amuri, e -sofìa, dû grecu sophia, o saggizza. Pari ca la ntruduzzioni dû tèrmini filusufìa sia d'attribbuiri ô pinzaturi grecu Pitàgura, c'avissi cuniatu stu tèrmini pi nnicari la 'ricerca' dû sapiri di parti di l'omu, dunca philo-sophos (mentri sulu li dei pussidìssiru chinamenti la sufìa)(vidi Diogenes Laertius: De vita et moribus philosophorum, I, 12; Ciciruni: Tusculanae disputationes, V, 8-9). St'attribbuzzioni è cirtamenti basata supra nu branu d'un libbru pirdutu di Eraclidi Punticu, discìpulu di Aristòtili. È una dî noti liggenni Pitagòrichi di stu tempu. Di fattu lu tèrmini filusufìa nun vinni usatu assai prima di Platuni. Lu filòsufu sustituisci la palora sufista (di sophoi), usatu succissivamenti pi discrìviri li saggi, nzignanti di ritòrica, mpurtanti ntâ Dimucrazzìa atinisa. Tra li primi sufisti s'attròvanu chiddi c'ora chiamarìssimu filòsufi. 

Urigginarmenti l'àmmitu dâ filusufìa era tutarmenti ntillittuali. D'allura addivinni lu studiu di n'àmmitu ntillittuali particularmenti astrattu, nun spirimintali. Di fattu, comu minziunatu supra, filusufìa è na palora diffìcili di difiniri e la dumanna Zoccu è la filusufìa è dummana discussa di li filòsufi. Spissu s'asserva ca li filòsufi sunnu ùnici 'n quantu nun sunnu d'accordiu mancu supra quali sia lu sò campu di discussioni.

La filusufìa nasci ntâ Grecia antica ntô Sèculu VI a.C. nnî culonî urientali di l'attuali Turchia.

Li filòsufi divìdinu la longa storia dâ filusufìa uccidintali 'n filusufìa antica, filusufìa mediuevali, filusufìa muderna e filusufìa cuntimpurànea. La filusufìa antica è duminata di tri filòsufi: Sòcrati, Platuni e Aristòtili.

La Filusufìa Mediuevali custituisci nu mpunenti ripinzamentu di la ntera tradizzioni clàssica sutta l'ammuttata dî dumanni posti di li tri granni monuteismi. Li noma cchiù mpurtanti di stu pirìudu sunnu Avicenna e Averruè 'n àmmitu islàmicu, Mosè Maimunidi 'n àmmitu abbràicu, Abbilardu, Tomasi d'Aquinu e Duns Scotu 'n àmmitu cristianu.

La Filusufìa Muderna s'estenni di lu 1600 nzinu a lu 1900 circa, e tra li Primi Filòsufi Muderni li cchiù mpurtanti sunnu René Descartes, Thomas Hobbes, John Locke, David Hume, Immanuel Kant, e Soren Kierkegaard. La Filusufìa dû diciannuvèsimu sèculu, ca è spissu trattata comu nu piriudu a iddu stanti, fù duminata dâ Filusufìa post-kantiana tudisca e di li filòsufi idialisti comu Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx, e F. H. Bradley. Àutri mpurtanti pinzatura dû piriudu foru John Stuart Mill, Friedrich Nietzsche e Søren Kierkegaard.

Ntâ Filusufìa dû vintèsimu sèculu li filòsufi europei e miricani pigghiaru strati diversi. La cussidditta Filusufìa Analìtica, cu Bertrand Russell, G. E. Moore, e Ludwig Wittgenstein, si sviluppau suprattuttu a Oxford e Cambridge, unni si riuneru macari li mpiristi lòggici emigrati dâ Girmania e di l'Austria (p'asempiu Rudolf Carnap) e àutri studiusi miricani (comu W. V. Quine, Donald Davidson, e Saul Kripke, o com'è gghiè di lingua ngrisa (p'asempiu A. J. Ayer).

'N Europa (spiciarmenti 'n Girmania e Francia), li finominuluggisti tudischi Edmund Husserl e Martin Heidegger graperu la strata, prestu siquiuti di Jean-Paul Sartre e àutri asistinzialisti, a tutta na serî di -ismi ca purtaru ô postmudirnismu; ca dumina li scoli di tiurìa crìtica e li dipartimenti di filusufìa di Franza e Girmania, ca cuntìnuanu li pruggetti pirsiquiuti di sti filòsufi. 

Si vidi l'elencu di filòsufi cèlibbri e l'artìculu Storia dâ filusufìa, pi nfurmazzioni urtiriuri.

Comu 'n ogni campu di studiu accadèmicu, la filusufìa si suddividi 'n nummarusi suttadisciprini. La filusufìa pari aviri nu nùmmaru particularmenti àutu di suttadisciprini, 'n larga parti a causa dû fattu c'asisti na tinnenza a sviluppari na filusufìa di, pi quasi tuttu zoccu veni studiatu. Li neòfiti di sta materia sunnu di norma mmitati a pristari particulari attinzioni a lòggica, mitafìsica, filusufìa dâ menti, filusufìa dû linguaggiu, epistimuluggìa, filusufìa dâ scienza, ètica e filusufìa pulìtica, 'n quantu (certu, discutibbirmenti) disciprini cintrali dâ filusufìa.

E' na banalitati (armenu pi cu scrivi ntruduzzioni â filusufìa) dìciri ca ognidunu havi na filusufìa, puru siddu nun tutti sunnu 'n gradu di rializzàrilla o di difènnirilla. Siddu s'è già ntirissatu ô studiu di la filusufìa, pò èssiri ca si voli migghiurari lu propiu modu di campari o di pinzari, o cchiù simpricimenti si disìi prènniri cunfidenza cu una dî cchiù antichi àrî dû pinzeru umanu. D'àutra parti, siddu nun si cumprenni lu pirchì di tuttu chiddu, pò èssiri d'aiutu scummigghiari chi è ca mutiva tanti pirsuni a filusufiggiari, e aviri na ntruduzzioni a lu mètudu filusòficu, ca è mpurtanti pi cumprènniri comu li filòsufi pènzanu.

La filusufìa havi appricazzioni pràtichi. Li cchiù obbî sunnu l'ètica e la filusufìa pulìtica. Li filusufìi pulìtichi di John Locke, Jean-Jacques Rousseau, Karl Marx, John Stuart Mill, e John Rawls dèttiru forma (o foru usati pi justificari) ê cuverni e a li sò azzioni. La filusufìa di l'aducazzioni mèrita pur'idda attinzioni; L'aducazzioni prugrissiva ca fu prumuvuta di John Dewey appi nu prufunnu mpattu supra li pràtichi aducativi dû XX sèculu.

Àutri appricazzioni mpurtanti, ma menu mmidiati, si ponnu attruvari 'n epistimuluggìa, ca aiuta a difiniri li nuzzioni di canuscenza, prova e cridenza justificata. La filusufìa dâ scenza discuti li funnamenti dû mètudu scintìficu e àutri argumenti ùtili ê scinziati. L'estètica pò aiutari a ntirpritari l'arti. Macari l'ontuluggìa, sicuramenti la cchiù astratta e chidda ca pari la menu pràtica tra li vranchi dâ filusufìa, appi cunziquenzi mpurtanti pi la lòggica e la nfurmàtica. 'N ginirali, li varî filusufìi di, comu la filusufìa dû drittu, ponnu furniri ê spicialisti di li rispittivi campi na canuscenza cchiù funna dî basi tiòrichi e cuncittuali dâ propia disciprina.

Secunnu la visioni dâ tradizzioni filusòfica anglu-miricana e la tradizzioni dû Cìrculu di Vienna, la filusufìa havi a emulari li mètudi esatti dâ scienza e dâ matimàtica ma, 'n senzu strittu, la filusufìa havi a èssiri distinta dâ scienza. Nun è còmpitu dâ filusufìa cunnùciri espirimenti. L'espirimenti jòcanu nu rolu rilivanti ntâ suluzzioni di li prubbremi filusòfici. Quarcunu pò ubbittari a chiddu, avennu canuscenza dî ntirsizzioni tra filusufìa e scienza. Li filòsufi spissu fannu rifirimentu e ntirprètanu lu travagghiu scintìficu di li fìsici ca svòrcinu espirimenti supra lu spazziu-tempu e la miccànica quantìstica (si vidi: filusufìa dâ scienza). Nàutri cìtanu spissu lu travagghiu spirimintali svotu 'n psicoluggìa quannu discùtinu di filusufìa dâ psicoluggìa. 'N ginirali, tanti filòsufi ca stùdianu filusufìa dâ scienza hannu na furmazzioni scintìfica.

Nun c'è dubbiu ca li filòsufi a voti ntirprètanu e fannu rifirimentu ô travagghiu spirimintali svotu 'n vari campi, spiciarmenti ntê filusufìi di l'accussì ditti scienzi spiciali. Ma chiddu nun è surprinnenti: lu scopu di sti vranchi dâ filusufìa, è d'aiutari a ntirpritari l'aspetti filusòfici dû travagghiu spirimintali, ma nun sunnu li filòsufi ca svòrcinu l'espirimenti e furmùlanu li tiurìi espricativi di li dati arricugghiuti.

Asisti na raggiuni stòrica funnamintali pi cui la filusufìa nun è spirimintali. 'N urìggini, lu scopu dâ filusufìa era chiddu di n'attivitati ntillittuali cumpritamenti astratta. Nzinu a li tèmpura muderni li pirsuni ca nuàutri oi chiamamu scinziati èranu nnicati comu filòsufi naturali, overu filòsufi ca stùdianu la natura. Ntô cursu di l'anni, lu raiu d'azzioni dâ filusufìa si jìu via via arriducènnusi, mentri li diversi scienzi divinìanu disciprini nnipinnenti a tutti l'effetti. Li primi scienzi a distaccàrisi foru la fìsica e la chìmica, siquiuti cchiù ricintimenti dâ psicoluggìa.

Cci si pò spiari pirchì li studiusi nizziaru a trattari sti scienzi spiciali comu nnipinnenti di la filusufìa. La risposta, p'ogniduna di chisti è ca nizziaru a èssiri studiati usannu rigurusi e bonu difinuti mètudi d'assirvazzioni e spirimintazzioni. La filusufìa, ntô sò senzu cchiù strittu, chiddu c'arresta vàlidu ancora oi, è essinziarmenti quarchicosa ca cu é gghié havi a èssiri 'n gradu di fàciri assittatu 'n purtruna, ô lìmmiti circunnatu di li libbra e di l'artìculi scritti dî scinziati (e d'àutri filòsufi).

Naturarmenti la filusufìa è luntana di l'èssiri tutarmenti nun-assirvativa e nun-mpìrica. Cirtamenti la filusufìa fa n'usu essinziali di l'assirvazzioni dû munnu. Ma st'asservazzioni, va diciutu, sunnu ginirali assai, assirvazzioni comu Mi pari ca ju pozzu fàciri dî lìbbiri scigghiuti e Criju ca uccìdiri na pirsuna, siddu mai nicissariu, richedi nu vàlidu mutivu. Assirvazzioni comu a chisti hannu a richèdiri na certa attinzioni, ma ntâ maiuri parti di li casi, nun richèdinu na canuscenza cchiù spicializzata di chidda 'n pussessu dâ pirsuna cu na nurmali aducazzioni, a ccizzioni dâ canuscenza spicializzata riguardanti la filusufìa stissa.

Arcuni principianti cunfùnninu filusufìa e psicoluggìa, ca puru sunnu campi bonu distinti. La filusufìa, comu la psicoluggia, studia la menti, ma studia macari àutri cosi ca vannu oltri la menti, supra li quali la psicoluggìa nun havi nenti di dìciri. Li modi 'n cui filòsufi e psicòluggi stùdianu la menti sunnu diffirenti. Lu studiu dâ menti effittuatu dâ psicoluggìa, cuimmorci n'attenta e spicìfica assirvazzioni di particulari finòmini mintali, e anchi na spirimintazzioni; pi contra li filòsufi pènzanu a aspetti cchiù ginirali dâ menti, dumanni comu Zocch'è la cuscenza? e Qual'è la rilazzioni tra menti e corpu?

Zoccu distinchi la filusufìa di li studi riliggiusi, pur'iddi nun spirimintali? Parti dâ tiuluggìa, chiddi ca si spìanu zocch'è Diu e comu pruvàrinni l'asistenza, si suvrapponnu chiaramenti a chiddu ca li filòsufi chiàmanu filusufìa dâ riliggiuni. Chistu nun custituisci nu prubbrema. Similarmenti, li studi clàssici, s'occùpanu di li filòsufi greci, comu a Sòcrati e Platuni, e quinni si suvrapponnu a àrî dâ filusufìa quali la storia dâ filusufìa greca. Macari chistu nun è nu prubbrema. Nudda di chisti suvrappusizzioni nquina lu cuncettu di filusufìa, o di studi riliggiusi o di studi clàssici.

Ma cunziddiramu àutri parti di li studi riliggiusi, la parti mpìrica, ca spissu si cuncentra supra lu studiu cumparativu di li diffirenti riliggiuni munniali. Sta parti di studi riligiusi, pò èssiri distinta dâ filusufìa ô stissu modu 'n cui vennu distinti l'àutri scenzi suciali. Cchiù pricisamenti, vennu cuimmurciuti assirvazzioni spicìfichi di particulari finòmini, o particulari pràtichi riliggiusi, mentri la filusufìa nun si nn'occupa.

La Matimàtica diffirisci dâ filusufìa p'àutri mutivi. Idda usa arcuni mètudi di prova, rigurusi e spicìfici assai, ca li filòsufi cèrcanu a li voti d'emulari, ma raramenti dùpricanu cu lu stissu gradu di riguri. Comu cunziquenza, li matimàtici difficirmenti sunnu 'n disaccordiu supra li risurtati, mentri li filòsufi naturarmenti discùtinu supra d'iddi. A parti chiddu, tanti filòsufi nun cèrcanu mancu di rènniri lu sò travagghiu rigurusu 'n senzu matimàticu. Cuntrariamenti ê matimàtici, li filòsufi sunnu 'n disaccordiu macari supra lu mètudu, e li diffirenzi mitudulòggichi ponnu spissu èssiri usati comu mutivazzioni dî diffirenti cunchiusioni.

N'àutru modu pi distìnchiri la filusufìa dâ matimàtica è lu siquenti. La matimàtica, oltri nu certu niveddu di basi, richedi na canuscenza strimamenti spicializzata, ca pò èssiri uttinuta sulu tràmiti duru travagghiu e cuncintrazzioni. Nun è lu tipu di disciprina ca pò èssiri assicutata câ canuscenza 'n pussessu dâ pirsuna d'aducazzioni media. La filusufìa nurmarmenti richedi tali sforzi, ma nu filòsufu pò spissu spigari li sò argumenti, senza troppa difficurtati, a nu nun-filòsufu ntilliggenti 'n menu di deci minuti.

Nu matimàticu talianu ca s'occupa spissu di li rapporti ntra filusufìa e matimàtica, è Piergiorgio Odifreddi ()

A quantu pari la filusufìa è na disciprina ca si basa supra la canuscenza 'n pussessu dâ pirzuna midiamenti aducata, e nun fa usu dâ spirimintazzioni e di l'assirvazzioni attenta, puru suddu pò ntirpritari filusuficamenti spirimenti e assirvazzioni.

Cchiù custruttivamenti, si pò dìciri ca la filusufìa è la disciprina ch'esamina lu significatu e la justificazzioni d'arcuni dî nostri cchiù funnamintali cumminzioni, 'n basi a nu nzemi di mètudi ginirali. Ma zoccu si ntenni cu cumminzioni funnamintali?

Na cumminzioni è funnamintali siddu riguarda dd'aspetti di l'universu ca si ncòntranu cchiù cumunimenti, ca si ncòntranu unn'è gghiè: l'aspettu univirsali dî cosi. La filusufìa studia, p'asempiu, zocch'è lasistenza stissa. Studia anchi li valura - la justizza dî cosi - 'n ginirali. Sicuramenti ntâ campata umana attruvamu l'attinenza dû valuri o dâ justizza unni è gghiè, nun sulu la justizza murali, puru siddu pò èssiri mpurtanti assai, ma macari cchiù 'n ginirali, la justizza ntô senzu di quarsiasi cosa ca sia auspicàbbili, lu senzu, p'asempiu, 'n cui nu pumu, nu dipintu o na pirsuna ponnu èssiri tutti justi. (Overu siddu asisti n'ùnicu senzu 'n cui tutti quanti ponnu dìrisi justi).

Naturarmenti, la fìsica e l'àutri scienzi stùdianu arcuni aspetti univirsali dî cosi; ma lu fannu spirimintarmenti. La filusufìa studia l'aspetti ca ponnu èssiri analizzati senza spirimintazzioni. Chiddi sunnu l'aspetti dî cosi ca sunnu viramenti ginirali; pi fari n'àutru asempiu, li filòsufi si spìanu zocca sunnu l'uggetti fìsici 'n quantu tali, distinchènnuli dî sò prupitati e dî rilazzioni tra d'iddi, e macari distinchennu tra corpu e menti. Li fìsici prucèdinu comu siddu la nuzzioni di corpu fìsicu fussi abbastanti chiara e elementari - e 'n funnu putissi anchi èssiri d'accussì - ma comu è gghiè li fìsici dùnanu chistu passuntu, e quinni si ponnu dumanni supra comu tutti li corpi fìsici si cumpòrtanu, e fannu spirimenti p'attruvari la risposta.

agnusticismu --
autruismu --
anti-rialismu --
Aristutilismu --
asistenzialismu --
coerentismu --
cuncittualismu --
Cunfucianisimu --
canuscenza --
cunsiquenzialismu --
cuscenza --
Cusmuluggia --
custruttivismu --
dicustruzziunismu-- 
ditirminismu --
edonismu --
egoismu --
egoismu psicològgicu --
empiricismu --
epicureismu --
etica --
etica appricata --
fimminismu --
filusufìa analitica --
filusufìa buddista --
filusufìa (advaita) --
filusufìa di l'azzioni --
fisicalismu --
funnaziunalismu --
furmalismu --
idialismu --
idialismu tudiscu --
irrazziunalismu e estiticismu --
irrialismu --
matirialismu --
matirialismu francisi --
miccanicismu --
mintalismu --
mimetica --
nativismu --
naturalismu --
numinalismu --
Ntuizziunismu --
ontuluggìa --
opirazziunalismu --
patrinalismu --
pissimismu filusòficu --
pusitivismu luggicu --
Platunismu --
pragmatismu --
Prisucratici --
prubabbilismu --
raffurzamentu dâ rialtati --
razziunalismu --
rialismu --
rilativismu --
sculasticismu --
suggittivismu --
sulipsismu --
stuicismu --
sturicismu --
Tauismu --
tilioluggia --
tiuria critica --
Tumismu --
Tumismu analiticu --
tradizzionalismu --
Trascinnentalismu --
utilitarianismu --




#Article 471: Ètica (418 words)


Lu tèrmini Ètica diriva dû grecu ethos, custumi. É dda branca dâ filusufìa ca studia li funnamenti di zoccu veni cunziddiratu bonu, justu o murarmenti currettu. Si pò macàri difiniri comu la ricerca di na gistioni adiquata dâ libbirtati. 

Spissu veni videmma ditta filusufìa murali. 'N àutri palori, idda havi comu uggettu li valuri murali ca ditèrminanu lu cumpurtamentu di l'omu. 

E' cunsuitùdini diffirinziari li tèrmini 'ètica' e 'murali'. Cuppuru ca iddi spissu sunnu usati comu sinònimi, si prifirisci l'usu dû tèrmini 'murali' pi ndicari l'assemi di valuri, normi e custumi dûn ndividuu o dûn ditirminatu gruppu umanu. Si prifirisci risirvari la palora 'ètica' pi rifirìrisi ô ntentu razziunali (zoè filusòficu) di funnari la murali ntisa comu disciplina.

L'ètica pò èssiri discrittiva siddu discrivi lu cumpurtamentu umanu, oppuru nurmativa, e autrisì priscrittiva siddu duna ndicazzioni. 'N ogni casu lu ndaggini verti supra lu significatu dî tiurii ètichi.

Pò èssiri anchi suggittiva, quannu s'accupa dû suggettu c'agisci, ndipinnintimenti d'azzioni o ntinzioni, e uggittiva, quannu l'azzioni è rilazziunata ê valuri cumuni e a l'istituzzioni.

La storia di l'ètica è custituuta dâ succissioni dî riflissioni supra l'omu e supra lu sô aggiri. Â basi di ciascuna cuncizzioni di l'ètica sta la nuzzioni dû beni e dû mali, dâ virtuti e na ditirminata visioni di l'omu e dî rapporti umani. Tali idei sunnu spissu currilati a na particulari riliggiuni.

L'ètica a basi riliggiusa, nfatti, fissa normi di cumpurtamentu ca pritenni vàliti pi tutti, mentri l'ètica laica nun mira a mpòniri valuri aterni e si dimostra sulitamenti attenta a l'esiggenzi umani ca tennu cuntu dî cunnizzioni e dî trasfurmazzioni stòrichi.

I filòsufi hannu di sempri risirvatu un nutèvuli spazziu ê prubblemi ètici. Tra iddi si cìtanu 'n particulari Sòcrati, Platoni, Aristòtili, Nicculò Macchiaveddi, Ugu Grozziu, Jean-Jacques Rousseau.

Noltri foru ntirissati puru Giuvanbattista Vicu, Immanuel Kant, Johann Gottfried Herder, Friedrich Schiller, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud.

Lu funnamentu di l'ètica cristiana è l'esircizziu di l'amuri versu lu pròssimu, midianti lu quali s'esprimi l'amuri versu lu Criaturi. Pû cristianu (ntô sensu di chiddu di fidi cristiana, e quinni ca cridi ntô Patri, ntô Figghiu, e ntô Spiritu Santu), lu prubblema murali cuinvolci chiddu dâ sarvizza di l'arma e dû lìbbiru arbitriu.

L'ètica laica oscilla tra pusizzioni vicini a l'ètica cristiana, abbrazzata di Platoni e Aristòtili, e àutri ca si nni distàccanu 'n modu dicisu, ossìa abbalurati di Nicculò Macchiaveddi e Georg Wilhelm Friedrich Hegel, pi pòniri l'accentu supra la struttura statuali â quali avissi a èssiri subburdinatu lu cumpurtamentu di lu ndividuu.




#Article 472: Frutta (158 words)


Câ palora frutta si riggrùppanu cumunimenti lu nzemi di li vari tipi di frutti cummistìbbili cumprisi arcuni ca nun sunnu prupiamenti frutti comu li pumacei e escludènnunni àutri comu li pumadora principarmenti 'n basi ô tipu d'usu ca si nni fa nta l'alimintazzioni.

Esisti na granni varitati d'àrvuli di fruttu: 'n tutti li riggiuni si cultìvanu li pumacei (puma e pira) e li purpusi (pèrsichi, varcoca, prugni, cirasi e susini); ntê riggiuni a clima miditirraniu si cultìvanu macari l' agrumi (limuna, aranci e mannarini) e la frutta 'n gusciu (nuci, nuccioli e mènnuli). Li tèmpura di maturazzioni sunnu diversi e chistu pirmetti d'aviri purpusi nnâ stati, agrumi nnû mmernu, pumacei ntê staciuni ntirmedii.

Tanta frutta, sia frisca ca sicca, è usata cummirciarmenti comu manciari, manciata frisca o 'n marmillati e cunfitturi o àutri tipi di cunservi. Spissu la frutta è videmma nu ngridienti pi varî piatti, spiciarmenti li duci. Siddu frisca, 'n gèniri, veni manciata a fini pastu.




#Article 473: Café (1101 words)


C'è cu riteni lu café urigginariu dâ Persia, cu di l'Etiopia e cu di lArabbia Filici; ma di qualegghiè postu sia, è cirtamenti na chianta urientali c'havi forma d'arvuliddu sempri virdi lu cui fustu s'isa dî 4 ê 5 metra e nun acquista sulitamenti chiù di 5 a 8 cintimetra di diametru. 

Lu megghiu café è puru sempri chiddu di Moka, lu ca putissi cunvalidari l'upinioni essiri chistu viramenti lu sô locu nativu. Si dici ca n' preti mussurmanu, a Yemen, avennu assirvatu dî crapi ca manciavanu li bacchi di na chianta di ddi cuntrati, eranu chiù fistivuli e viù vivaci di l'àutri: ni abbrustuliu li simenzi, li macinau e, doppu avirinni fatta nanfusioni, scupriu lu café tali e quali ancora oj lu si bevi.

Sta prizziusa bibbita ca diffunni pi tuttu lu corpu nu juconnu eccitamentu, fu chiamata la bivanna ntillittuali, l'amica dî littrati, dî scinziati e dî pueti pirchî - scutuliannu li nervi - duna chiarîa a l'idei, fa la mmagginazzioni chiù viva e chiù lestu lu pinzeru.

Pi ricanusciri la buntati di lu café l'unica cosa di faciri - macàri a riscu di scummudari monsieur de la Palisse - è pruvarillu (tinennu cuntu ca lu culuri virdi, ca tanti apprizzanu, spissu ci veni cunfirutu artificiarmenti - nota: chistu armenu è quantu sustinîa Artusi a fini Ottucentu quannu stesi lu sô cilibbirrimu manuali).

La tustatura mirita n'attinzioni spiciali ca, priscinnennu dâ qualitati dû café, addipenni dâ midisima la chiù o menu bona riuscita dâ bibbita. Megghiu è darici la calura gradatamenti e pirciò è di prifiririsi la ligna ô carvuni, pirchî megghiu si pò riulari. 

Quannu lu café accuminza a cripitari e faciri fumica, va scossu spissu lu tustinu mentri s'hàvi a aviri cura di livarilu appena presi lu culuri castagnu-brunu e prima ca emetta l'ogghiu (a Firenzi, 'n tempura antichi, p'arristarinni subbutu la cummustioni lu si distennî a l'ariu graputu); pssima sarîa mmeci l'usanza di nchiudirillu tra dui piatti, pirchî in stu modu putissi appuntu diffunniri l'ogghiu essinziali, cu sussiquenti pirdita di l'aroma (va dittu ca lu café perdi ntâ tustatura lu 20 pi centu dû sô pisu, cussicchî di gr. 500 ntô torneranno 400).

Comu diversi qualitati di carni fannu lu brodu megghiu, accussì di diversi qualitati di café, tustati siparatamenti, s'utteni n'aroma chiù gratu. La miscela idiali putissi essiri chista: gr. 250 di Porturicu, 100 di San Dumingu e 150 di Moka. Macàri gr. 300 di Porturicu cu 200 di moka dunanu n'ottimu risurtatu. Cu gr. 15 di stu pruvuli si pò faciri na tazza di café abbunnanti; ma quannu s'è 'n parecchi, ponnu abbastari gr. 10 a testa pi na nica tazza usuali. Nni va tustatu pocu pi vota e cunsirvatu 'n vasu di mitallu bonu nchiudutu, macinannu via via ddu tantu ca nicissita, pirchî perdi facirmenti lu ciauru.

A chiddi ê quali l'usu dû café pruvoca troppu eccitamentu e nsonnia veni cunzigghiatu d'astinirisinni o usarinni cu mudirazzioni/mutirazzioni; l'effettu putissi videmma essiri currettu ammiscannuvi macàri n'antichia di cicoria o oriu tustatu. L'usu custanti putissi niutralizzari l'effetti nigativi di lu café supra tanti pirsuni, ma putissi videmma nôciri, essennuvi dî timpiramenti tantu eccitabbili di nun essiri curriggibbili. Va d'iddu ca ê chiù giuvini l'usu dû café jissi propiu pruibbutu.

Lu café - a quantu pari - esircita n'azzioni menu eccitanti ntê locura umiti e paludusi e è forsi pi sta raciuni ca li paisi 'n cui si nni fa majuri cunsumu 'n Europa sunnu lu Belgiu e l'Olanna. 'N Urienti, unni s'usa d'arriducirillu 'n pruvuli finissimu e facirillu a l'antica pi bivirillu ancôra trubbulu, lu briccu, ntê casi privati, è sempri supra lu focu.

Secunnu lu médicu Paulu Mantigazza, patulogu e iggienista, lu café - cuntrariamenti a chiddu ca cumunimenti si penza - nun favorisci 'n arcunu modu la diggistioni; tuttavia pò essiri fatta na distinzioni: lu criteriu pò essiri rifirutu a chiddi a li quali lu café nun pruvoca eccitazzioni particulari, mentri pi chiddi sinzibbili â bivanna, pò purtari la sô azzioni macàri supra lu nervu pneumugastricu; e è un datu di fattu nnigabbili ca ponnu diggiriri megghiu (e l'usu nvarsu di pigghiari na tazza di bonu café doppu un lautu pranzu nn'è na tistimunianza, mancu troppu ndiretta). 

Prisu â matina a dîunu pari ca lu café sbarazza lu stommacu dî risidui di na mpirfetta diggistioni e lu pridisponi a ua culazzioni ciù pititusa (adduciutu e allungatu cu acqua pò anzi sustituiri la prima culazzioni).

Prima di mittirisi 'n viaggiu lu café nun è cunzigghiatu, siddu nun doppu aviri manciatu. 'Nfatti è nu stimulanti e facilita l'attinzioni, ma favurisci videmma n'ipirsicrizzioni gastrica fastidiusa, suprattuttu a stommacu vacanti.

Vinizzia pî sô rapporti cummerciali 'n Urienti fu la prima a faciri usu di lu café 'n Italia, forsi finu dû XVI seculu; ma li primi putii di café foru graputi sulu ntô 1645; nta lu stissu piriodu a Londra e a Pariggi na libbra di café vinîa pajata finu a 40 scudi. L'usu si jiu appoi via via giniralizzannu pi crisciri finu ô mmensu cunsumu ca si nni fa tuttora; 

E già già tri seculi nn'arreri lu médicu e littratu Franciscu Redi ntô sô ditirammu cantava:

E dui seculi fa pari ca l'usu 'n Italia nni fussi ancora ristrettu, sidd'è veru com'è veru ca a Firenzi nun si chiamava ancora caffettiere (cafitteri) ma acquacedrataio (acquacidrataru) chiddu ca vinnîa ciucculata, café e àutri bibbiti.

Carlu Guldoni, ntâ cummeddia La sposa persiana, fa diciri â schiava Curcuma:

Macàri la Cummeddia di l'arti, 'n un certu sensu, s'è accupata dû café: e sempri cu Guldoni ca - ntâ sô Putîa dû café (), ammientata 'n na chiazzetta vinizziana - metti mmucca ô caffettiere (cafitreri) Ridolfu sta battuta: Tutti cercan di fare quello che fanno gli altri. Una volta correva l'acquavite, adesso è in voga il caffè.

A liveddu macruecunumicu, lu café è un pruduttu ca pò furniri riflissioni ntirissanti. P'asempiu, dû 1980 a lu 2002 lu prezzu dû café crudu diminuiu dû 70%. Nta lu 2003, lu prezzu dâ qualitati arabbica supra lu mircatu ntirnazziunali era di 40 dollari pi centu libbri, menu dâ mitati dî costi medi di pruduzzioni (circa 90 dollari). Lu Cummerciu equo-sulidali ntô stissu annu lu pajava chiù di tri voti tantu, 141 dollari pi 100 libbri. 

Ntê primi anni Nuvanta, lu valuri cummirciali glubbali dû café era di circa 30 miliardi di dollari, di cui 12 miliardi ristavanu ê paisi d'uriggini; tra lu 2000 e lu 2001 havîa agghicatu a 65 miliardi, di cui sulu 5,5 miliardi ristavanu a li paisi pruduciutura. Pi poniri rimediu a sta situazzioni, Oxfam International abbiau na campagna di nfurmazzioni (cunsultabbili 'n )

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana:




#Article 474: Birra (903 words)


La birra è na bivanna alcoolica arumatizzata cu luppolu ottinuta dâ firmintazzioni (ginirarmenti ndotta quinni nun spuntania), pi menzu dûn levitu, dî zuccari estratti dû maltu d'oriu o d'àutri ciriali 'n grani o giumma maltati o nun. Bivanna d'antica uriggini diffusa prissuchî in tuttu lu munnu. S'hannu tistimunianzi di pruduzzioni dâ birra addirittura pressu li sumeri. Dui eranu li principali tipuluggii pruduciuti ntê casi dâ birra: na birra d'oriu chiamata sikaru (pani liquitu) e n'àutra di farru ditta kurunnu. La chiù antica liggi ca riulamenta la pruduzzioni e la vinnita di birra è, senz'arcunu dubbiu, lu Côdici d' Hammurabi (1728-1686 a.C.) ca cunnannava a morti cu nun rispittava li criteri di fabbricazzioni ndicati e cu grapîa un lucali di vinnita senza auturizzazzioni.

Dî quattru elementi basi (acqua, maltu, luppolu, levitu) pi menzu di cincu fasi standard (ammustamentu, filtrazzioni, vugghitura, firmintazzioni, maturazzioni) si pò utteniri na gamma particularmenti ampia (pi carattiristichi urganulittichi, tassu alcoolicu e tipoluggia di cunsumu) di birri.

Lu sô valuri alcoolicu è cumprisu ginirarmenti tra lu 2 e lu 9 pi centu; ma 'n casi particulari pò supirari lu 14-15 pi centu.

Pâ sô fabbricazzioni, 'n tanti Piesi urientali (tra cui Cina e Jappuni sto male ) o 'n arcuni gnustrii p'abbattiri li costi supra li materii primi veni utilizzatu lu risu, mentri nta lu cuntinenti africanu si fa ricorsu ô migghiu e ô sorgu. Lu prucessu di lavurazzioni abbeni ô nternu di granni quadari e privedi n'arumatizzazzioni dû cumpostu basi cu luppolu e àutri priparati arumatici.

La granni parti dâ pruduzzioni brassicola abbeni 'n pruduzzioni di tipu gnustriali. Zò nun di menu, nta l'urtimi anni si stannu affirmannu mputanti rialtati di pruduzzioni artiggianali videmma 'n Italia, oltri a li paisi di tradizzioni birraria chiù sulita. Esisti macàri nu mpurtanti (armenu di lu puntu di vista qualitativu) muvimentu di birrificatura casalinchi, ditti macàri homebrewers.

Nummarusi sunnu li pussibbilitati di classificari li birri. Na particularmenti ntuitiva, ma picca significativa siddu utilizzata com'unicu fatturi di discriminazzioni, è chidda basata supra la ndicizzazzioni dû culuri, ginirarmenti misuratu 'n EBC o SRM. Lu culuri addipenni dû tipu di maltazzioni subbutu di li ciriali mpiegati. Autra carattiristica visiva dâ birra è dunata dâ limpizza o di l'upacitati ginirarmenti duvuta â prisenza di levitu 'n suspinsioni (ntê birri di pruduzzioni gnustriali lu levitu veni eliminatu prima di lu mbuttigghiamentu (misa 'n buttigghia) pi menzu di particulari filtri).

Autra tipoluggia di classificazzioni è 'n base a lu levitu utilizzatu. Nn'esistinu dui granni famigghi a firmintaezioni auta (Top-Fermenting Yeast) comu lu Saccharomyces cervisiae (e dî sô zucca) o a firmintazzioni bascia (Bottom-Fermenting Yeast) comu lu Saccharomyces carlsbergensiss (e dî sô zucca).
Lu mustu di maltu firmintatu cu leviti a firmintazzioni auta duna chiddi ca 'n ngrisi vennu difinuti Ale tra cui, 'n gradazzioni di culuri dî chiari pagghierinu ê scuri passannu pî russu ambrati, pali, amber, brown, porter e stout.
Dâ firmintazzioni pi menzu di levitu a firmintazzioni bascia s'uttennu li chiù diffusi Beer. Tra chiddi chiari si citanu li Pilsner o Lager (dû nomu dû carattiristicu prucessu di stuccaggiu 'n macazzini a timpiratura prôssima ô zeru. Dû tudiscu Lager), tra l'ambrati li Marzenbier e tra chiddi scuri li Vienna, li Bock e li Dunkel.
Esisti na terza catiguria di birri uttinuti di firmintazzioni spuntania chiamati Lambic ca spissu vennu arumatizzati â frutta.

N'ulteriuri tipu di classificazzioni pò essiri ligata ô gradu alcolicu, ginirarmenti misuratu 'n pircintuali d' alcol supra lu vôlumi dâ bivanna (ABV, Alcool By Volume), o â quantitati di zuccari firmintabbili prisenti ntô mustu prima dâ firmintazzioni misuratu 'n gradi Platu. Stu tipu di tassonumia hàvi particulari significatu pi la gnustria e lu fiscu. Ogni nazzioni hàvi dinuminazzioni carattiristichi ca dirivanu dâ tradizzioni.
'N Italia si ponnu friggiari di l'appillativu birra doppiu maltu li birri cu nun menu di 14,5 gradi Platu (quinni nun significa c'hannu lu doppiu di maltu!), birra spiciali si nn'hannu chiù di 12,5, birra si nn'hannu armenu 10,5 e titulu alcolumetricu vulumicu supiriuri a 3,5%, birra leggîa o birra light lu pruduttu cu gradu Platu nun nfiriuri a 5 e nun supiriuri a 10,5 e cu titulu alcolumetricu vulumicu supiriuri a 1,2% e nun supiriuri a 3,5%, birra analcolica è risirvata ô pruduttu cu grado Platu nun nfiriuri a 3 e nun supiriuri a 8 e cu titulu alcolumetricu vulumicu nun supiriuri a 1,2%.

La pruduzzioni casalinca dâ birra rispecchia ntô nicu la pruduzzioni gnustriali. Pirciò è mpurtanti, oltri ca pâ pruduzzioni di na birra fatta 'n casa di qualitati, 'n gineri, supiriuri a chidda cummirciali; videmma pi na funzioni didattica.

L'attrizzaturi nicissarii pi na birrificazzioni casalinca sunnuo 'n gineri cugghiuti 'n kit e distribuuti di ditti spicializzati. Lu costu di sti kit e di pochi dicini d'euro. Lu kit di sôlitu cunteni na latta d'estrattu di maltu nicissaria pâ prima pruduzzioni, unu o dui biduna 'n plastica alimèntari pâ firmintazzioni, pruduciuti pâ pulizzia dî strumenta, un dinsimetru pi misurari la dinsitati di lu mustu cu rilativa pruvetta, un mèstulu, e l'istruzioni pi lu nteru prucidimentu. Oltri a lu kit è nicissariu sulu na pignatta di diminsioni upportuni (di 10 a 25 litra) e tanta passioni.

Pâ pruduzzioni casalinca sunnu dispunibbili 3 diversi tipi di prucidimenti, ca diffiriscinu tra d'iddi pâ difficultati e pâ qualitati dû pruduttu finali.
'N ordini criscenti sia di difficultati ca di qualitati avemu:

Lu prucidimentu adattu a nu principianti è sicuramenti lu primu, e è divisu summariamenti ntê siquenti fasi:

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana:




#Article 475: Pulìtica (706 words)


Secunnu n'antica difinizzioni sculàstica, la pulìtica è l'Arti di cuvirnari li sucitati. Lu tèrmini, di dirivazzioni greca (di polis , citati), s'àpplica tantu a l'attivitati di chiddi chi s'attròvanu a cuvirnari pû menzu pupulari 'n dimucrazzìa, o pi àutri menzi nta àutri sistemi.

Nnâ Grecia èrinu canusciuti tri formi di cuvernu e li sò rilativi digginirazzioni (sta suddivisioni apparteni a Aristòtili):

Nta lu munnu ellènicu si canuscìa puru la Diarchìa, lu cuvernu di dui òmini, comu succidìa a Sparta.

Lu mediu evu è n'èbbica longa e la pùlitica appi cancimenti a secunnu dî pirìudi.

Doppu la cascata di lu rumanu mperu, li barbari ca arrivàranu, àppiru pocu senzu dâ pùlitica, su, cu stu tèrmini, vulemu diri cura da citati o cchiù 'n ginirali dû statu.

Li barbari prima di sistimàarisi ntra li cunfini di lu mperu nun èranu sidintari e nun avìanu citati. Quannu chisti arrivàranu ntê citati rumani pi cuvirnàrili usàvanu li genti rumani chi canuscìanu lu dirittu e li leggi. Li rignanti si limitàru a difènniri lu tirritoriu e a cummanari l'asèrcitu. 

Ntrattempu pi curpa di li cuntìnui attachi, li citati s'accuminzaru a alliggirìrisi e li cristiani sinni scappàvanu versu li campagni. Accussì finu a l'annu milli li citati si ndibbuleru, e senza citati nun cci putìa èssiri libbirtati, diritti municipali, e pirciò pùlitica, mentri si raffurzava l'auturitati di li feudatari e i genti ca stavanu do feudu erunu comu servi.U feudatariu non si curava di comu stavunu i cristiani stanziati ntra lu sòo tirritoriu, iddu nuon si sinteva ubbrigatu a dari sirvizzi a li genti anzi pritinneva ca chisti avìanu a travagghiari gratuitamenti li sò terri.

Doppu lu milli, quannu lu cummerciu s'accuminzava a ricupigghiari e si furmava na classi bugghisi li citati accuminzarànu a crisciri e a chiamari genti dî campagni. A stu puntu era nicissariu furmari nu cuvernu dâ citati, picchì lu feudatariu pi diversi mutivi era ncapaci di cuvirnàrili.

Lassannu pèrdiri li diversi formi di cuvernu ca li citati si daru, li cuvirnanti si prioccupàvanu di dari sirvizzi e cittadini, d'accussi primu di tuttu si furmaru un sistema di tassazzioni pi custruiri mura, strati, ponti, e macari aviri n'asèrcitu di mircinari.

In agghiunta li citati arricivìanu dî feudatari diritti particulari e li cristiani ca stàvanu dda ntra nun èraunu assuggittati â liggi dû feudatariu ma a chidda da citati. Si furmava accussì un sistema di dirittu spiciali diverssu di chiddu dû feudu.

Pi tutti sti cosi veni citatu si pò diri ca â partiri di l'annu milli la pùlitica ricumincia a asìstiri comu elementu essinziali dâ vita dî cittadini.

Doppu lu Mediuevu ca vitti la nàscita e la crìscita dê Cumuni, lu Rinascimentu, ca si grapi nta l'annu Dòmini 1492 (scuperta di la Mèrica), rapprisenta la furmazzioni di li granni stati di l'Europa: lu Regnu di Castìgghia e chiddu d'Araguna abbiàru fora l'àrabbi dâ pinìsula Ibèrica e furmaru na munarchia putenti; li francisi, doppu la guerra dê cent'anni, rimannaru li ngrisi di unni hàvunu vinutu, nti la sò ìsula; e lu stissu rignanti ngrisi, doppu la guerra di li dui rosi, arrinisciu a aviri la meghiu contru a li baruni.
Sulamenti la Girmania e l'Italia aristaru spartuti nta tanti stati nichi ca si facèvunu la guerra ntra d'iddi stissi.
Li rignanti di ssi granni stati ca si furmaru, circaru nta tutti li modi di livari forza a li baruni e feudutari, picchì vulianu accintrari tutti li puteri nta li sò manu. Fu nta chistu piriudu ca s'accuminzò a furmari a burocrazzìa, furmata di funziunari dû re ca sirvèvunu a ncassari li tassi e amministrari lu statu.
Nta stu piriudu, pirciò, la pulìtica nun era ristritta sulamenti alla citati, ma s'allargava a tuttu lu statu e era cumannata dô re e supra di iddu c'era sulu DominiIddiu. Li Rignanti nun arricanuscianu nudda àutra autoritati, ne dô Papa e mancu di lu Mpiraturi.
La pulìtica dô re era chidda di addifènniri lu statu contru a li cuntinui attacchi, àviri n'esèrcitu forti e armatu cu li novi armi di focu, aumintari la ricchizza cû l'acricurtura, lu cummerciu, e la navigazzioni.
Finu alla rivoluzzioni francisi lu re si rafforza e addiventa l'unicu centru di poteri dô statu. Sulu nta la Nghirterra a lu puteri dô re si cuntrapponi chiddu dû parlamentu, sprissioni dâ burghisia.




#Article 476: Vinu (2049 words)


Lu Vinu è na vìppita alcòlica uttinuta esclusivamenti dâ firmintazzioni alcòlica (tutali o parziali) di racina (fruttu dâ viti) piggiata o no, o di mustu di racina.
Lu tèrmini veni dû Latinu vinum (a sô vota nfruenzatu dû Grecu οἶνος).

Lu vinu si pò utteniri di qualitati di racini c'appartèninu â speci Vitis vinifera o ca pruvennu dûn ncruciu tra sta speci e àutri specî dû gèniri Vitis, comu p'asempiu la Vitis labrusca, la Vitis rupestris, ecc.; 'n Italia pâ pruduzzioni di vinu ponnu èssiri usati sulu racini c'appartennu â speci Vitis vinifera.

La terminoluggìa rilativa ô vinu utilizza tanti vucàbbuli 'n lingua francisa; pi certi tipi d'iddi esìstinu li currispunnenti tèrmini 'n talianu, mentri p'àutri è pussìbbili usari sulu li tèrmini francisi.

Lu tèrmini vinu pigghia urìggini dâ palora sànscrita vena (amari) di cui dirìvanu macari li tèrmini Venus e Vènire. Diversi ritruvamenti archiulòggici addimustranu ca la vitis vinifera criscìa spuntania già 300.000 anni fa. Studî ricenti tènninu a assuciari li primi digustatura di tali bivanna già a lu neolìticu; si penza ca la scuperta fu casuali e duvuta â firmintazzioni naturali abbinuta 'n cuntinitura unni li primi uminidi ripunìanu la racina. Li chiù antichi tracci di cultivazzioni dâ viti foru rinvinuti supra li rivi dû Mari Caspiu e ntâ Turchia urientali. Li primi ducumenti riguardanti la cultivazzioni dâ viti acchiànanu ô 1700 AC, ma è sulu câ civirtati egizzia ca s'havi lu sviluppu dî cultivazzioni e di cunsiquenza la pruduzzioni di lu vinu. 
Lu mperu rumanu duna n'ultiriuri mpulsu â pruduzzioni dû vinu, ca passa di l'èssiri un pruduttu elitariu a diveniri na bivanna d'usu cutidianu. 'N stu pirìudu li culturi dâ viti si diffùnninu supra granni parti di lu tirritoriu, e cu l'aumentari dâ pruduzzioni crìscinu videmma li cunsumi.
A ogni modu, lu vinu pruduciutu a ddi tèmpura era tantu diffirenti dâ sustanza ca canuscemu oj.
A causa dî tècnichi di cunsirvazzioni (suprattuttu la vugghitura), lu vinu risultava èssiri na sustanza sciruppusa, assai duci e assai alcòlica. Era quinni nicissariu allungàrilu cu acqua e aggghiùnciri meli e spezzî p'utteniri un sapuri chiù gradèvuli.
Cu la sdirrubbata dû Mperu Rômanu la viticultura trasi 'n na crisi dâ quali va a nèsciri sulu ntô mediuevu, grazzî suprattuttu ô mpulsu dunatu dî mònaci binidittini e cistircensi. Propiu ntô cursu dû mediuevu vannu a nàsciri tutti ddi tècnichi di cultivazzioni e pruduzzioni ca vannu a agghicari praticamenti immutati finu a lu sèculu XVIII. Ntô Setticentu s'agghica a utteniri un pruduttu mudernu; grazî â stabbilizzazzioni dâ qualitati e dû gustu di li vini, nunchì â ntruduzzioni dî buttigghî di vitru e di li tappi di sùvaru.
Ntô sèculu XIX l'oidiu e la fillussera, malattìi dâ viti pruvinenti dâ Mèrica, distruinu enormi quantitati di vigneti. Li cultivatura sunnu custrinciuti a nzitari li vitigni supravvissuti supra viti d'urìggini miricana (Vitis labrusca), risistenti a sti parassiti, e a utilizzari riularmenti antiparassitari comu lu surfu.
Ntô novicentu mmeci s'havi, nizziarmenti di parti dâ Francia, la ntruduzzioni di nurmativi ca vannu a riulamintari la pruduzzioni (urìggini cuntrullata, difinizzioni dî tirritorî di pruduzzioni, ecc.) ca vannu a purtari a nu ncrimentu qualitativu ntâ pruduzzioni dû vinu a scàpitu dâ quantitati.

L'enoluggìa è lu studiu dû vinu 'n ginirali;
idda s'accupa dâ viticultura, dâ vinificazzioni, di l'affinamentu (cumprisa la cunsirvazzioni 'n cantina) e dâ digustazzioni.

Lu nomu diriva dû grecu oinos (vinu) e logos (studiu).

Li vini ponnu èssiri classificati sia 'n funzioni dû vitignu (varitati di viti utilizzata pâ pruduzzioni) ca 'n funzioni dâ zona di pruduzzioni.
Li vitigni chiù famusi e diffusi ntô munnu (li cussidditti Vitigni ntirnazziunali) sunnu tra li niuri lu Cabernet-Sauvignon, lu Cabernet franc, lu Merlot, lu Pinot noir, lu Zinfandel e la Syrah; tra li janchi lu Sauvignon blanc, lu Chardonnay, lu Muscat e lu Riesling.
Li zoni di pruduzzioni chiù famusi ntô munnu sunnu lu Bordeaux, la Bourgogne la Champagne e l'Alsace 'n Francia, La Rioja 'n Spagna e la Napa Valley 'n California.
'N Italia li vitigni chiù diffusi sunnu tra li russi lu Nebbiolo, lu Sangiovese, lu Primitivo e lu Montepulciano; tra li janchi lu Trebbiano, lu Vermentino, la Vernaccia e lu Moscato.
Li zoni di pruduzzioni chiù rinumati 'n Italia sunnu lu Barolo, lu Barbaresco, lu Chianti e Montalcino.
Ntâ Sicilia cci sunnu tanti speci di racina pi fari lu vinu, comu nzolia, catarrattu, carricanti pi' ianchi e pignateddu, mascalisi, catanisi e supratuttu niuru d'aula pi fari li vini niuri.

Oramai macari la Sicilia addivintau mpurtanti nnô vinu e tanti fannu vinu bonu e lu vìnninu nta tuttu lu munnu, ma la zona di pruduzzioni cchiù mpurtanti arresta la zona cumprinnennu Notu, Aula, Pachinu e Rusulini, unni si cunta 3.000 anni ca si fa vinu.

Nta l'Unioni Europea la pruduzzioni e la classificazzioni dî vini sunnu disciplinati d'appòsiti riulamenti cumunitarî e dî rilativi normi nazziunali applicativi.
La riulamintazzioni cumunitaria sparti li vini 'n dui granni catigurìi:

Sunnu li vini pruduciuti ntâ Cumunitati Europea utilizzannu li racini auturizzati, e ca nun sunnu suttaposti ôn particulari disciplinari di pruduzzioni.

Sunnu li vini pruduciuti ntâ Cumunitati Europea nta lu rispettu di nu spicìficu Disciplinari di pruduzzioni ca difinisci li tipi di racina ca si ponnu utilizzari, la zona di pruduzzioni, lu gradu alcòlicu, lu mmicchiamentu e àutri paràmetri.

Li Vini di Qualitati Pruduciuti 'n Riggioni Ditirminati cumprènninu noltri li siquenti suttacatigurìi:

La nurmativa taliana (Liggi 164/92) sparti li vini ntê siquenti catigurìi:

Sta catigurìa idintifica li vini pruduciuti cu racini auturizzati, senza aviri a rispittari particulari disciplinari di pruduzzioni; si tratta di li vini di tàula veri e propî, zoè chiddi ginìrici di qualitati chiù mudesta, ca ponnu ripurtari supra l'etichetta la sula ndicazzioni Vino da tavola (Vinu di tàula) e lu nomu o la raciuni suciali di lu mbuttigghiaturi; facultativamenti ponnu ripurtari la ndicazzioni dû culuri: Bianco, Rosato, Rosso (Jancu, Rusatu, Russu), ma nun lu o li vitigni utilizzati e l'annu di pruduzzioni

Pi ndicazzioni geogràfica tìpica dî vini si ntenni lu nomu geogràficu di na zona utilizzatu pi disignari lu pruduttu ca nni diriva.
Sta catigurìa cumprenni li vini di tàula pruduciuti 'n ditirminati riggioni o arei geogràfichi (auturizzati pi liggi), a li voti, secunnu un ginìricu disciplinari di pruduzzioni; iddi ponnu ripurtari supra l'etichetta, oltri â ndicazzioni dû culuri, videmma la ndicazzioni di lu o di li vitigni utilizzati e l'annata di riccolta dî racini.
La minzioni IGT pò èssiri sustituuta dâ menzioni Vin de pays pî vini pruduciuti 'n Vaddi d'Aosta, e dâ menzioni Landwein pî vini pruduciuti ntâ pruvincia di Bulzanu.

Ginirarmenti 'n sta catigurìa tràsinu li vini di tàula di qualitati chiù àuta.

È oppurtunu pricisari noltri ca ntê dui catigurìi supra discrivuti si ponnu attruvari macari vini d'elevatissima qualitati (e costu); la sô cullucazzioni tra li Vini di tàula o tra l'IGT è duvuta sia a scelti cummerciali, sia â mpussibbilitati, pâ sô cumposizzioni (vitigni utilizzati), di tràsiri nta li disciplinari di li vini di qualitati dî zoni di pruduzzioni.

Pi dinuminazzioni d'urìcini dî vini si ntenni lu nomu geogràficu di na zona vitìcula particularmenti vucata; iddu veni utilizzatu pi disignari un pruduttu di qualitati e rinumatu, li cui carattirìstichi sunnu cunnessi a l'ammienti naturali e a li fattura umani.
La catigurìa di li vini DOC cumprenni li vini pruduciuti 'n ditirminati zoni geogràfichi nta lu rispettu di nu spicìficu disciplinari di pruduzzioni (appruvatu cu Dicretu Ministiriali).
Tali vini, prima d'èssiri mittuti 'n cummerciu, hannu a èssiri suttaposti 'n fasi di pruduzzioni a na priliminari anàlisi chìmicu-fìsica e a n'esami urganulètticu ca cirtìfica lu rispettu dî riquisiti privisti di lu disciplinari; lu mancatu rispettu dî riquisiti nni mpidisci la misa 'n cummerciu câ dicitura DOC.

La catigurìa dî vini DOCG cumprenni li vini pruduciuti 'n ditirminati zoni geogràfichi ntô rispettu di nu spicìficu disciplinari di pruduzzioni (appruvatu cu Dicretu Ministiriali).

Li DOCG sunnu risirvati ê vini già ricanusciuti DOC d'armenu cincu anni ca sunnu ritinuti di particulari preggiu, 'n rilazzioni ê carattirìstichi qualitativi ntrìnsichi, rispettu â media di chiddi di l'anàloghi vini accussì classificati, p'effettu dâ ncidenza di tradizziunali fattura naturali, umani e stòrici e c'hannu acquisutu rinumanza e valurizzazzioni cummerciali a liveddu nazziunali e ntirnazziunali.
Tali vini, prima d'èssiri misi 'n cummerciu, hannu a èssiri suttaposti 'n fasi di pruduzzioni a na priliminari anàlisi chìmicu-fìsica e a n'esami urganulètticu ca cirtìfica lu rispettu di li riquisiti privisti dû disciplinari; l'esami urganulètticu noltri havi a èssiri ripitutu, partita pi partita, videmma ntâ fasi dû mbuttigghiamentu, pî vini DOCG è nfini privista macari n'anàlisi sinsuriali (tastata) siquuta di n'appòsita Cummissioni; lu mancatu rispettu dî riquisiti nni mpidisci la misa 'n cummerciu cu la dicitura DOCG.

Li DOCG e li DOC sunnu li menzioni spicìfichi tradizziunali utilizzati di l'Italia pi disignari li VQPRD (vini di qualitati pruduciuti 'n riggioni ditirminati).

Arcuni di tali vini ponnu videmma friggiàrisi dî dicituri Classico (Clàssicu), Riserva o Superiore (Supiriuri).
La spicificazzioni Classico ndica un vinu pruduciutu 'n na zona d'orìggini chiù antica nta l'àmmitu dâ stissa DOCG o DOC.
La menzioni Riserva è attribuuta a li vini ca vennu suttaposti ôn pirìudu di mmicchiamentu chiù longu rispettu a chiddu privistu di lu disciplinari.

La dicitura Superiore è attribuuta ê vini c'hannu na gradazzioni alcòlica chiù àuta rispettu a chidda privista dû disciplinari.

Li vini si diffirènzianu tra iddi pû sistema di vinificazzioni (vini nurmali e spiciali) e pî prupritati urganulèttichi: culuri, ciàuru, gustu e retrogustu; àutri parametri cuncùrrinu a difiniri li carattirìstichi d'un vinu: alcol, acititati, sapiditati, sinsazzioni d'astrincenza (duvuta ê tannini).
Noltri ogni vinu è carattirizzatu di na timpiratura di sirvizziu (timpiratura idiali pâ cunsumazzioni) e d'abbinamenti uttimali cu ditirminati pitanzi.

Si ntènninu pi vini nurmali ddi vini mmessi ô cunsumu dopu aviri subbutu lu sulu processu di vinificazioni (quinni senza ntirventi tècnici succissivi o agghiunti d'àutri cumpunenti).

Lu vinu jancu o biancu si prisenta a l'aspettu di culuri giarnu 'n varî tunalitati (dû virdulinu a l'ambratu, passannu pû pagghirinu e lu duratu); è ginirarmenti carattirizzatu di ciàuri fluriali o fruttati, e va cunsumatu a na timpiratura di sirvizziu cumprisa tra 8 °C e 12 °C; ô gustu privàlinu li sinsazzioni di frischizza e acititati, puru siddu cu l'aumintari dâ timpiratura di sirvizziu putìssiru prisintàrisi sgradèvuli sinsazzioni d'amaru.
L'accuppiamenti uttimali sunnu chî pitanzi a basi di pisci, mulluschi, crustacî, virduri e carni janchi, e 'n ginirali cu piatti di cuttura viluci e suchi picca strutturati.

Lu vinu rusatu si prisenta a l'aspettu di culuri tra lu rosa tinui, lu cirasuolu e lu chiarettu; è ginirarmenti carattirizzatu di ciàuri fruttati, e va cunsumatu a na timpiratura di sirvizziu cumprisa tra 10 °C e 14 °C; a lu gustu privàlunu li sinsazioni di leggia acititati, d'arumaticitati e di levi curpusitati.
L'accuppiamenti uttimali sunnu cu pitanzi gustusi a basi di pisci, pasti sciutti cu suchi dilicateddi, salumi leggî.

Lu vinu nìuru o nìvuru si prisenta a l'aspettu di culuri russu scuru 'n varî tunalitati (di lu purpura a lu rubbinu fin'ô granatu e a l'aranciatu e o niuru); è ginirarmenti carattirizzatu di na granni varitati di ciàuri (ciuri, frutta, cunfittura, ervi, spezzî) e di na chiù o menu elevata sinsazzioni di muddizza/murbidizza, curpusitati e astrincenza; va cunsumatu a na timpiratura di sirvizziu cumprisa tra 14 °C e 20 °C.
L'accuppiamenti uttimali sunnu chî carni russi, la cacciaciuni, li frumaggi, e tutti li pitanzi basati supra cutturi prulungati e suchi strutturati.

S'utteni midianti macirazzioni carvùnica. Havi un culuri ntensu e forti aromi primarî.

Si ntènninu pi vini spiciali chiddi ca doppu lu prucessu di vinificazzioni e prima d'èssiri mmessi ô cunsumu vennu suttaposti a ultiriuri ntirventi tècnici o a l'agghiunta d'àutri cumpunenti.
Li vini spiciali sunnu:

(di sviluppari)

L'etichetta custituisci na sorta di Carta d'idintitati dû vinu, 'n quantu cunteni tutti l'elimenti nicissari p'idintificari lu pruduttu a cui si rifirisci.
Li nfurmazzioni c'hannu a èssiri ripurtati supra l'etichetta sunnu stabbiluti sia dî normi 'n viguri ca dî rispittivi disciplinari di pruduzzioni; la quantitati di nfurmazzioni di ripurtari supra l'etichetta aumenta cu l'aumintari dû liveddu qualitativu dû vinu.

Vutti e Barrique

Flûte

(di sviluppari)

'N Italia 31 vini, a lu dicèmmiru 2004, riciveru la Dinuminazzioni d'Orìggini Cuntrullata e Garantuta (DOCG)
Noltri p'un vinu a Dinuminazzioni d'Orìggini Cuntrullata è 'n corsu d'emanazzioni lu Dicretu d'appruvazzioni dâ DOCG.
L'elencu cumpretu s'attrova ntâ rilativa vuci.

'N Italia chiù di 300 vini riciveru la Dinuminazzioni d'Orìggini Cuntrullata (DOC).
L'elencu cumpretu s'attrova ntâ rilativa vuci.

'N Italia nummarusi sunnu li (IGT).
L'elencu cumpretu s'attrova ntâ rilativa vuci.

(di sviluppari)




#Article 477: Raccamu (114 words)


Lu raccamu è dd'attivitati artiggianali e ddu prodottu dû disignu cu l'agugghia supra a un tissutu. È n'arti finìssima  praticata nzinu di li tempi antichi e oi è un passatempu diffusu ntu tuttu lu munnu. La distinzioni ntra arti e passatempu dipenni - comu pi tutti l'àutri attivitati artiggianali - di l'accuratizza di l'esecuzzioni dû travagghiu.

Lu raccamu n Sicilia avìa puru na funzioni educativa e suciali nzinu all'anni '70 dû vintèsimu sèculu. La carusa ca finìa â scola, ma ca era ancora troppu nica pi spusarisi o pi gghiri a travagghiari, vinìa mannata ntâ mastra, dû quarteri, unni nsemmula cu nu gruppu di àutri carusi comu a idda, si mparava l'arti dû raccamu. 




#Article 478: Papa (216 words)


Papa è lu tìtulu chi havi lu vìscuvu di Roma e capu di la Chiesa Cattòlica, lu Summu Pontèfici, e li patriarchi di Alessandria d'Eggittu. La sedi di Roma si riteni funnata di l'apòstulu Petru (pi chissu lu Papa veni difinutu lu succissuri di Petru); chidda di Alessandria la funnau l'evancelista Marcu. Nnû Cunciliu di Nicea si dicidìu di assignari a lu papa di Alessandria lu secunnu postu doppu chiddu di Roma. U papa attuali è Papa Franciscu.

Lu Papa di Roma è, secunnu la duttrina cattòlica, lu liggìttimu succissuri di Petru e lu capu dû culleggiu episcupali. É lu titulari dû maggisteru cclesiàsticu e lu esèrcita di sulu o cu li vìscuvi nnû Cunciliu Ecumènicu; 'n particulari, è nfallìbbili quannu duna li difinizzioni ex cathedra di virità ssenziali supra la fidi e la murali. Nni l'esercizziu di lu sò putiri, lu Papa è coadiuvatu dû culleggiu di li cardinali e di la Curia Rumana.

Lu Còdici di Dirittu Canònicu difinisci ô Papa Òrganu supremu di la putistà di giurisdizzioni e nta la sò pirsuna si assùmmanu li putiri leggislativu, esecutivu e amministrativu; oggettu di la sò giurisdizzioni sunnu: la fidi, li custumi e la disciplina cclesiàstica; la sò giurisdizzioni s'estenni a tutti li singuli chiesi, a tutta la gerarchìa cclesiàstica e a tutti li fideli.




#Article 479: Lepisma saccharina (409 words)


Lepisma saccharina (nomu cumuni moddu o pisciteddu d'argentu) è nu nzettu nicareddu e senza l'ali chi nun cci piaci â luci.  Sta speci pigghia lu sò nomu cumuni dû culuri firranti dû sò corpu.  Li pisciteddi d'argentu càmpanu manciannu carbuidrati comu l'àmidu o lu zùccaru, e chissu spiega l'urìggini dû nomu scintìficu. Apparteni a l'òrdini Thysanura, e havi statu ngiru pi 300 miliuna d'anni.

La lunghizza dâ lepisma saccharina, senza cuntari li jammi, è unu o du cintìmetri.  Li soi  granfi sunnu longhi e comu fila.  Nn'havi dui, tri o quattru pedi chî granfi.  Li soi còrpura sunnu lùcidi comu lu mitallu pû fattu dî soi scagghi argintati, chi cci vennu doppu avennu dipirdùtusi ssi scagghi pâ terza vota.

Addipinnennu â sò cundizzioni viventi, lu pisciteddu d'argentu cci voli quattru misi prima d'addivintari maturu, e quarchi vota cci voli tri anni.  Cu na timpiratura nurmali, addiventa maturu doppu ôn annu.  Pò campari tra dui o ott'anni.   Quannu la timpiratura s'attrova tra  25 e 30 gradi, la fìmmina fa circa centu ova, usuarmenti dintra li spacchi.  È mpussìbbili pî pisciteddi d'argentu ripruducìrisi nni l'ambienti friddi e sicchi.

Lu manciari prifirutu dî pisciteddi d'argentu cumprenni elimenti chi cuntèninu àmidu, o polisaccharidi comu s'attrova nta l'adèsivi: codda, màstici, libbra, fotugrafii, zùccaru, capiddi, canigghiola e terra.  Ma puru si pò mèttiri cu cuttuni, linu, sita e fibbri artificiali, e macari nsetti morti.  Tuttavia, pò jiri senza manciari pi quattru misi, senza fari mali ô sò corpu.

Li pisciteddi d'argentu càmpanu nni l'abbitazzioni umani, comu fannu li blatti e scravagghi.  Si tròvanu sutta li frigurìfiri, o ntê gabinetti abbastanti cauri.  Si cci piacinu arrusicari li libbra, arazzi e tissuti.  Pi l'autra manu, li blatti si prifiriscinu li cundizzioni cchiù cauri, e s'attròvanu ntê panificci, unni si mancianu la farina e pani.

Pû fattu ca hannu la natura nutturna, lu fùttiri d'iddi si canusci sulu di st'urtimi anni.  Lu màsculu e la fimmina si cci furrìanu canti canti mittènnusi 'n bruddu.  Lu màsculu si fa la  sperma, accumighiata di garza.  La fìmmina trovi la sperma e la pigghia.

Lu nìmicu naturali di lu pisciteddu d'argentu e nu nsettu canusciutu comu la  furficedda (Forficula auricularia).

Binchè veni canusciutu comu nu nsettu dannìficu, lu dannaggiu causatu dû pisciteddu d'argentu è di pocu cuntu e st'armali fannu nudda mprissioni suprô salutu umanu.  Ntê fàbbrichi, siddu nun cci asisti la caurizza e l'umiditati, li pisciteddi d'argentu nun càmpanu.  St'autri misuri ponnu eliminari la pupulazzioni, ma sulu pi picca tempu:




#Article 480: Vela (sport) (121 words)


Lu sport dâ vela si pràttica a bordu di varchi chi camìnanu grazzi â nu sistema di veli chi sunnu azziunati dû ventu. 
Li veli, la dispusizzioni, la grannizza, sunnu spustati di n'equipaggiu o ciurma cu lu scopu di iri cchiù viloci pussìbbili ntâ dirizzioni ca si voli.

A liveddu cumpititivu asìstinu cursi n flotta (unni tutti li varchi ca cùrrinu òccupanu na riggiuni di mari), e cursi di match racing unni li varchi si ncòntranu dui a dui.

La cumpitizzioni cchiù antica e pristiggiusa dô munnu è l'America's cup chi si curri circa ogni 3 anni. La squatra chi diteni la coppa
attuarmenti è  la squatra svìzzira Alinghi. La pròssima edizzioni di l'America's cup è a Valencia forsi ntô 2010.




#Article 481: Archioluggìa (122 words)


Larchioluggìa (tèrmini dirivatu dû grecu Αρχαιολογία, cumpostu di αρχαίος archàios anticu e λόγος, lògos = discursu o studiu) è la disciprina chi studia li civirtati e li culturi umani, e li sò cullicamenti cu l'ammienti circustanti. Si tratta d'arricògghiri, ducumintari e analizzari li tracci matiriali chi hannu lassatu (archititturi, manufatti, resti biològgici e umani).

L'archioluggìa è tradizziunarmenti spartuta 'n disciplini a secùnnu di l'èbbica chi veni studiata (p'asempiu archioluggìa clàssica; archioluggìa nnustriali o paleontoluggìa), o a secùnnu ê tècnichi di nnàggini (p'asempiu archioluggìa subbàcquia o archioluggìa spirimintali), o di spicìfichi prubbremi (p'asempiu archioluggìa urbana), o ancora suprâ basa dû tipu di matiriali esaminatu (p'asempiu numismàtica o epigrafìa). 

Li tècnichi e mètudi di nnàggini addipènninu di li modi d'ossirvamentu dû finòminu di nnàggini.




#Article 482: Cumunismu (5235 words)


St'artìculu parra dû cumunismu comu forma di sucitati custruiuta ntunnu a l'econumìa dû donu, comu ideoluggìa ca susteni tali forma di sucitati, e comu muvimentu pupulari. Pi chistioni riguardanti l'urganizzazzioni dû muvimentu cumunista, si vidi l'artìculu Partitu Cumunista Italianu. Pi chistioni riguardanti stati cuvirnati dûn partitu cumunista (e tuttu chiddu a iddi assuciatu), si vidi Statu cumunista.

Pi cumunismu si ntenni na duttrina ca tiurizza la criazzioni di na sucitati ntâ quali la pruduzzioni e/o la distribbuzzioni dî beni e dî sirvizzi si svolci 'n modu cumuni, câ prupitati cullèttiva dî menzi di pruduzzioni e scelti cullittivi circa la distribbuzzioni di li beni e dî sirvizzi pruduciuti ô fini di garantiri un majuri benèssiri dî citatini, evitannu li disuguagghianzi suciali e ecunòmichi ca carattirìzzanu li sucitati basati supra la prupitati privata dî menzi di pruduzzioni e supra lu lìbbiru mircatu.

P'arcuni na tali sucitati è sulu n'idiali a cui tènniri, mentri pî marxisti lu cumunismu nun è na duttrina ma un muvimentu; nun movi di princìpi ma di fatti.

Dû puntu di vista stòricu lu cumunismu mudernu pò èssiri cunziddiratu na currenti dû sucialismu, ma d'iddu distintu. Comu chistu, havi urìggini ntô muvimentu upiraru ca si sviluppa 'n Europa a partiri dâ mitati dû XIX sèculu pi cuntistari li nciustizzii dû capitalismu.

Ma l'aspirazzioni a criari na sucitati agualitaria havi urìggini assai chiù luntani e detti vita ntô cursu dî sèculi a tiurii ca ntô tempu assumeru cunnutazzioni e rializzazzioni diffirenti, ca 'n siquutu ripircurramu, suscitannu cunsensi e crìtichi d'ogni gèniri. Comu rializzazzioni pràtica comegghiè tutti li majuri rivuluzzioni cumunisti canusciuti urigginaru dittaturi tutalitarii. 

Tanti pinzatura uccidintali cuncipiru e addifinneru ideî di cumunismu, arcuni tantu sìmili a chiddi appoi addivinuti noti cu stu tèrmini ntô XIX sèculu: Platoni, ntâ Ripùbblica scrittu ntô IV sèculu a.C. tiurizza l'abbulizzioni di li beni privati, c'hannu a èssiri gistuti di na classi di ntillittuali pû supiriuri ntiressi dû statu, mittennu di latu li miri e l'aviditati pirsunali.

Macàri ntô cristianèsimu di l'urìggini ci sunnu aspirazzioni di tipu cumunìsticu, supra basi vuluntaria. Nun tiurìzzanu formi di statu valèvuli pi tutti li cittadini. St'idiali vannu a attruvari spazziu nta l'òrdini munàstici oppuru, suprattuttu ntô mediuevu, 'n arcuni muvimenti eriticali.

Idiali di tipu cumunìsticu e un prucettu d'abbuliri la prupitati privata torna 'n auggi a l'èbbica dâ Riforma prutistanti, câ guerra dî cuntadini, ca scunvolci l'Europa e è affucata ntô sangu. Tra li prutagunisti di stu muvimentu rivuluzziunariu si va a annuvirari Thomas Müntzer e Giuvanni di Leida

Chiù tardu L'Utopia di Tomasi Moru e La Citati dû Suli di Tomasi Campanedda discrìvinu aguarmenti àutri cumunitati idiali 'n variu gradu cumunisti.

L'idia di cumunismo aleggia duranti l'Illuminismu, nfruinzannu diversi filòsufi e suprattuttu Jean-Jacques Rousseau, l'Abbati di Mably e Morelly (lu cui pinzeru nfruenza prufunnamenti la Rivuluzzioni francisa e lu Jacubbinismu), e àutri cìrculi rivuluzziunari agualitari, ncarnati ntâ pirsuna di Jean Paul Marat.

S'assignàlanu appoi, tra l'espirimenti di cumunismu riali, videmma li reducciones (riduzzioni) dû Paraguay chiantati dî Gisuiti ntô XVIII sèculu.

Tant'idialisti dû XIX sèculu, culputi dâ miseria matiriali e murali dâ rivuluzzioni gnustriali, fùnnanu cu picca furtuna cumunitati utupìstichi, suprattuttu ntô Novu Munnu. Lu filòsufu francisi Ètienne Cabet, ntô sô libbru Viaggi e avvinturi di Lord William Carisdall in Icaria discrivi na sucitati idiali 'n cui un cuvernu elettu dimocraticamenti cuntrolla tutti l'attivitati ecunòmichi e supirvisiuna l'attivitati suciali, lassannu sulu la famiggghia com'ùnica àutra unitati suciali ndipinnenti. Ntô 1848 cerca senza successu d'urganizzari cumunitati icariani ntê Stati Uniti, puru siddu arcuni nichi cumunitati icariani càmpanu finu ô 1898.

Li cunnizzioni d'estrema puvirtati di l'upirara ntô cursu dâ prima fasi dâ rivuluzzioni gnustriali, sullìcitanu la nàscita tra d'iddi di na nova cuscenza pulìtica, ca a li voti sfocia nta l'elabburazzioni di tesi cumunisti. Lu chiù mpurtanti filòsufu a crìdiri ntô cumunismu è Karl Marx ca usa lu tèrmini tra l'àutru nta lu Manifestu dû Partitu Cumunista scrittu cu Friedrich Engels.

Cu Marx e Engels lu cumunismu addiventa un muvimentu rivuluzziunariu. 'N cuntrastu cu l'idei utupìstichi di Owens e Saint-Simon, Marx e Engels affèrmanu ca lu cumunismu nun putìa emèrgiri di cumunitati nichi isulati ma sulu glubbarmenti, dû corpu dâ ntera sucitati. Lu Manifestu pruponi na littura/liggiuta dâ storia sutta la lenti dû cuncettu di lutta di classi: lu muturi dâ storia è ntô cuntrastu tra na piccidda eliti, ca pussedi o cuntrolla li menzi di pruduzzioni e la granni majuranza di pirsuni, ca nun pussedi quasi nudda. 

Ntâ fasi stòrica discrivuta dû Manifestu, lu capitalismu, la burghisìa (capitalisti ca ditinìanu li menzi di pruduzzioni) upprimìa lu prulitariatu (travagghiatura gnustriali). Nta l'òpira Das Kapital (Lu Capitali), Karl Marx analizza comu li capitalisti cumpràssiru forza travagghiu di li travagghiatura uttinennu lu drittu di rivènniri lu risurtatu di l'attivitati pruduttiva comu prufittu (vidi Tiuria dû valuri pî dittagghi); chistu, secunnu Marx, porta a na nun justa e nun sustinìbbili distribuzzioni dâ ricchizza. Pi Marx era sulu chistioni di tempu: li classi travagghiatrici di tutt'u munnu c'avìa junciutu lu modu di pruduzzioni capitalista, pigghiata cuscenza di li sô cumuni ubbiettivi, si sarìanu junciuti pi ruvisciari lu sistema capitalista ca l'upprimìa, ridistribbuennu li ricchizzi suttratti di manera nun justa. Lu cunsiddirava un risurtatu nun evitàbbili dûn prucessu stòricu 'n attu, siddu lu svulcimentu dâ storia avissi siquutu la lòggica di na razziunalitati higgeliana, putènnusi comegghiè virificari, qualora lu sucialismu nun avissi arrinisciutu a mpunìrisi, lu mbarbarimentu dâ sucitati attraversu la ruina di tutti li dui classi 'n lutta.

Dî ruini dû capitalismu sarìa sorta na sucitati 'n cui, doppu un piriudu di transizzioni (dittatura dû prulitariatu) 'n cui lu Statu avissi cuntrullatu li menzi di pruduzzioni, la sô prupitati avissi passatu â sucitati stissa nta lu sô cumplessu (lu Statu era distinatu a dissolvìrisi). La dittatura dû prulitariatu, comu fasi transitoria, vinìa accussì a cuntrapponìrisi â dittatura dâ burghisìa, comu mpusizzioni â minuranza di li capitalisti dâ vuluntati dâ stragranni majuranza dâ pupulazzioni (lu prulitariatu). La prupitati privata avissi statu limitata a l'effetti pirsunali (prupitati ndividuali). La cunsiquenza dâ prupitati cullettiva di li menzi di pruduzzioni sarìa stata, nta l'òttica di Marx, la fini dâ divisioni dâ sucitati 'n classi suciali e, di cunsiquenza, la fini dû sfruttamentu e la china rializzazzioni dû ndividuu. L'atèismu, carattiristica dû cumunismu marxista, era na cunsiquenza lòggica dû matirialismu dialètticu ca lu marxismu aduttava comu mètudu.

L'idei di Marx foru sviluppati 'n tanti dirizzioni diversi: arcuni pinzatura pìgghianu di Marx sulu lu mètudu d'anàlisi dâ sucitati, mentri lu nascenti muvimentu sucialista nn'abbrazza cu entusiasmu la parti rivuluzziunaria, mittennu 'n secunnu chianu lu pinzeru di li sucialisti nun marxisti (Pierre-Joseph Proudhon, l'anàrchicu Bakunin, li già citati utupisti e tanti àutri). Fu ntô signu di Marx ca fu criata la Secunna Ntirnazziunali Sucialista. Ntô piriodu succissivu â morti di Marx a lu tèrmini cumunismu vinni di sòlitu prifirutu chiddu, tannu aquivalenti, di sucialismu. La granni divisioni tra li siguaci di l'idei di trasfurmazzioni suciali di Marx passava tra li cussidditti sucialisti rifurmisti o gradualisti comu Karl Kautsky 'n Girmania, Fulippu Turati 'n Italia o li marxisti austriaci e li sucialisti rivuluzziunari comu Rosa Luxemburg 'n Girmania o Jacintu Minotti Sirrati 'n Italia. Ntrammi li gruppi pinzavanu ca lu cumunismu fussi la naturali evuluzzioni dâ sucitati uccidintali, ca comu era evuluta dû fiudalèsimu a lu capitalismo burghisi pi la crisi di lu stissu fiudalèsimu, s'avissi evuluta naturalmenti di capitalista a cumunista pi causa di li cuntraddizioni nterni dû capitalismu. La diffirenza stava ntô mètudu ca ritinìanu nicissariu pi sta transizzioni: mentri li sucialisti rifurmisti ritinìanu ca lu passaggiu si sarìa virificatu graduarmenti, attraversu na serii di riformi suciali, li sucialisti rivuluzziunari pinzàvanu mmeci ca stu canciamentu nun sarìa mai abbinutu spuntaniamenti ma avissi richestu na rivuluzzioni.

Karl Marx e Friedrich Engels studianu macari àutri formi di cumunismu. Partennu dî ricerchi di Lewis Morgan e d'àutri antropologgi iddi cuntimpuranei, affèrmanu ca li primi umìnidi campàvanu nta na sorta di sucitati cumunista, chiamata cumunismu primitivu: lu picca ca pussidìanu vinìa cundivisu ntra tutti, comu videmma li prudutti di l'attivitati di li sìnculi ('n massima parti civu). Arcuni gruppi isulati di pirsuni campàvanu finu a picca anni fa nta stu modu. 'N tutti li sucitati muterni tuttavìa la prupitati privata joca un rolu funnamintali, facennu sòrciri lu cuncettu di sucitati classista.

Sta tesi vinni criticata d'arcuni inniani miricani, comu Russell Means, ca vidìanu lu cuncettu di cumunismu primitivu comu na distursioni dâ rialtati duvuta â mpusizzioni di nu schema tiòricu uccidintali pricustituutu supra na situazzioni ca mmeci nun cuincidìa pi nenti cu sta visioni simpricistica dî cosi; peju ancora, Means e l'àutri dinunciàvanu comu sta distursioni fussi strumintali, duvuta ô disìu di ricavàrinni provi di purtari a sustegnu ntô dibbàttitu ideològgicu 'n Europa. 'N particulari, l'antropoluggìa dû XIX sèculu, li cui risurtati Marx e l'àutri citàvanu comu prova a fauri dî sò tesi, era basata supra ricerchi pisantimenti nfruinzati di priggiudizzi razziali, privi di na vera cumprinsioni dî culturi 'n esami e di sò assirvazzioni diretti.

Cuntimpuraniamenti ê duttrini di Marx s'avìa sviluppata tuttavìa n'àutra forma di duttrina cumunista: lu cumunismu anàrchicu. L'anarchismu pigghia li mossi dû pinzeru di Pierre-Joseph Proudhon: nun tutti li pinzatura ca si difineru anàrchici aduttataru un mudellu d'econumìa cumunista (lu stissu Proudhon a un certu puntu rivalutau 'n parti la prupitati privata). La pulèmica tra Proudhon e Marx fu accussì viulenta ca quannu lu primu pubblicau un vulumi ntitulatu Filusufìa dâ Miseria lu secunnu arrispunnìu cû pamphlet Miseria dâ filusufia. Lu scontru tra anàrchici e marxisti divampau ô nternu di l'Assuciazzioni ntirnazziunali dî travagghiatura (Prima Ntirnazziunali). Tra lu 1871 e lu 1872 Marx e Engels arrinisceru difinitivamenti a mèttiri l'anàrchici 'n minuranza e a facìrilli espèlliri dâ Ntirnazziunali. 

Lu chiù mpurtanti tiòricu anàrchicu dû primu piriudu è sicuramenti lu russu Michail Bakunin ca esposi la sò duttrina pû chiù 'n Statu e Anarchia. Pi Bakunin libbirtati e aguagghianza èranu dui ubiettivi nun scinnìbbili. Lu Statu, câ sò divisioni tra cuvirnati e cuvirnanti, tra cu pussedi la cultura e cu esequi lu travagghiu fìsicu, era 'n iddu stissu un apparatu riprissivu e avìa a èssiri dissoltu senza lu passaggiu pi na fasi ntirmedia.

Bakunin ndividuau l'equivuci e li pussìbbili rischi dâ nuzzioni di Marx di dittatura dû prulitariatu. Secunnu Bakunin lu marxismu era l'ideoluggìa di chidda ca chiamava eliti dâ classi duminata, abbiata a addivintari classi duminanti a sò vota, e, 'n particulari, era l'ideoluggìa dî ntillittuali sradicati. La cunquista dû putiri di parti di li cumunisti marxisti, secunnu Bakunin, avissi purtatu nun â libbirtati ma a na dittatura ticnocràtica. Siddu c'è nu Statu ci havi a èssiri pi forza duminiu di na classi supra l'àutra... Zoccu signìfica ca lu prulitariatu havi a elivàrisi a classi duminanti? E' pussìbbili ca tuttu lu prulitariatu si metti â testa dû cuvernu?... Li marxisti sunnu cuscenti di tali cuntraddizzioni e si rènninu cuntu ca un cuvernu di scinziati va a èssiri effittivamenti na dittatura... Iddi si cunsòlanu cu l'idia ca tali duminiu va a èssiri timpuraniu.... La massa dû pòpulu va a vèniri spartuta 'n dui armati, chidda agrìcula e chidda gnustriali, posti a l'òrdini dî ncigneri di Statu ca vannu a custituiri la nova classi puliticu-scintìfica priviliggiata. (Michail Bakunin, Statu e Anarchia)

Lu mudellu prupostu di Bakunin era chiddu di na lìbbira fidirazzioni di cumuni, riggiuni e nazziuni 'n cui li menzi di pruduzzioni, cullittivizzati, avìssiru statu drittamenti ntê manu dû pòpulu tràmiti un sistema d' autoggistioni.

Idei sìmili a chiddi di Bakunin foru sviluppati di Pëtr Kropotkin, sò cunnazziunali, scinziatu oltri ca filòsufu. Criticannu lu darwinismu suciali ca funcìa di justificazzioni â cumpitizzioni capitalìstica e ô mpirialismu, ntô sò saggiu Mutual Aid (1902) Kropotkin si pruponi di dimustrari comu tra li specii animali privàlinu la cuupirazzioni e l'armunìa. Propiu cuupirazioni e armunìa, senza nicissitati di na stratificazzioni giràrchica, avìssiru a èssiri li princìpi di l'urganizzazzioni suciali umana. Kropotkin pigghia p'asempiu li poleis grechi, li cumuni midievali e àutri spirienzi stòrichi comu asempi di sucitati autogistuti. L'ètica nun avissi a èssiri mposta dî liggi dî Statu ma scaturiri spuntaniamenti dâ cumunitati. Comu Bakunin, Kropotkin s'àugura la scumparsa dû Statu e la nstaurazzioni dûn cumunismu fidiralista, autogistutu e dicintratu.

Nunustanti li divircenzi li sucialisti e l'anàrchici di varii tinnenzi foru unànimi ntô vidiri ntô Cumuni di Pariggi (1871) lu primu tintativu di parti dû muvimentu upiraru di criari na sucitati cumunista. Li cumunardi pigghiaru lu cuntrollu di Pariggi pi dui misi e cummatteru tantu contra la Prussia ca contra lu cuvernu francisi. Lu Cumuni ntrudussi na serii di liggi c'arriducìanu lu putiri dî ditintura di prupitati, comu chiddi ca cancillàvanu li dèbbiti, prima di vèniri suppressa ntô sangu. Marx chiù tardu criticau li cumunardi pi nun èssirisi addifisi cu chiù enirgia, ma la ludau comu primu asempiu di nsurrizzioni upirara.

Vidi videmma la vuci Rivuluzzioni russa

L'usu dû tèrmini cumunista cancia (e acquisisci un significatu distintu di sucialista) quannu ntô 1917 lu partitu leninista pigghia lu putiri 'n Russia câ Rivuluzzioni d'uttùviru, funnannnu succissivamenti l' Unioni dî Ripùbblichi Sucialisti Suviètichi (URSS). Doppu la rivuluzzioni Lenin pruponi nfatti ê fazzioni rivuluzziunarii di li sucialisti marxisti d'espèlliri la fazzioni rifurmista, canciari lu nomu dî sô partiti 'n Partitu Cumunista e unirisi 'n na nova Terza Ntirnazziunali ca appoi addiventa la Ntirnazziunali Cumunista, abbriviatu 'n siquutu 'n Comintern. La nova Ntirnazziunali s'ispira ô mudellu suvieticu, accetta la leadership dû Partitu Cumunista di l'Unioni Suvietica (PCUS) e adotta la virsioni bulscèvica dû marxismu. 

Lu cumunismu tenni a idintificàrisi chî vicenni di l'URSS, puru siddu tanti règgimi e muvimenti cumunisti si distaccanu, pi varii raciuni, di l'Unioni Suvietica.

Ntô pinzeru di Lenin, comu ntô marxismu classicu, lu primu passu dâ pigghiata dû putiri di parti dû prulitariatu cunsistîa 'n na rivuluzioni: lu dôminiu burghisi avîa a essiri sustituutu dû dôminiu dû prulitariatu (ntô pinzeru marxista classicu sta fasi veni chiamata dittatura dû prulitariatu). Lenin però, c'avìa riprisu la tiuria di Hobson supra lu mpirialismu, a diffirenza di Marx ca cridîa ca la rivuluzzioni sarîa abbinuta ntê paisi 'n cui lu capitalismu era chiù avanzatu, iputizzau ca la rivuluzzioni putissi abbèniri prima ntê nazzioni arrètrati, comu la Russia zarista, ch'eranu chiù fraggili pirchî subbivanu cuntimpuraniamenti sia li sullicitazzioni nterni dû canciamentu suciali sia la prissioni cuncurrenti dî stati cunfinanti, ecunumicamenti e suciarmenti chiù muterni. Lenin puntau nun supra lu muvimentu di massa quantu chiù supra l'opira di n'avanguardia prulètaria cumposta di partiti cuesi, bonu urganizzati e retti di na riggita disciplina.

Sta virsioni dû marxismu è ditta marxismu-lininismu e fu a longu l'ideoluggia ufficiali (e la sula ammisa) di tuttu lu bloccu di nazzioni facenti capu a l'Unioni Suvietica.

La majuri parti di li sucialisti rivuluzziunari accittaru doppu quarchi pirplissitati la pruposta. Nun mancaru però l'accisi critici di Lenin, comu Rosa Luxemburg ca ntravitti la nvuluzzioni dittaturiali ca la Rivuluzzioni d'Uttuviru stava prinnennu sutta la dirizzioni dû PCUS. 

Nta l'era Lenin tuttavia st'auturitarismu era attinuatu di l'ampia/ancia libbirtati di discussioni ô nternu dû Partitu Cumunista e dâ participazzioni pupulari a l'abbinimenti rivuluzziunari, ca s'avîa espressa ntâ nascita di li soviet, li cunzigghi di cuntadini e upirara.

Vidi macàri vuci Josif Stalin. 
La pulitica suvietica e la prassi cumunista canciaru radicarmenti cu l'ascisa comu succissuri di Lenin di Josif Stalin, ca trasfurmau l'URSS 'n unu dî peji règgimi tutalitari dû XX sèculu. Stalin prima estromisi dû putiri cu cumplessi manovri lu vecchiu gruppu diriggenti bulscèvicu, dû quali Leon Trotsky era l'espunenti chiù brillanti/lucenti, quinni si sbarazzau unu a unu dî sô rivali riali o putinziali accusannuli di varii diviazzioni pulitichi e tradimenti mmagginari (Granni purghi di l' anni '30 ca vittiru/vistiru tra li vittimi quasi tutti l'espunenti dû vecchiu gruppu diriggenti bulscèvicu. Ogni forma di libbirtati fu eliminata e fu nstauratu un règgimi di tirruri 'n cui tutti putìanu essiri dûn mumentu a l'àutru accusati di quarchicosa, arristati, turturati e, quannu si trattava di membri/membra dû PCUS, spissu custrinciuti a ammèttiri li sô nun esistenti dèlitti 'n pubblici prucessi prima di vèniri uccisi o ntirnati 'n campi di cuncintramentu (famiggiratu Arcipèlagu Gulag).

A l'ideoluggia sucialista si sustituiu l'arbitriu di Stalin. La cullittivizzazzioni furzata, ca pruvucau miliuna di morti, e la ndustrializzazzioni sutta la guida statali nun avìanu chiù lu scopu di criari na quarchi forma di sucitati sucialista ma chiuttostu chidda di riffurzari la nazzioni suvietica e lu putiri dû sô dittaturi. La pulitica astira/estira machiavèllica di Stalin passava dû sutegnu graputu a li muvimenti antifascisti quannu la sô pusizzioni putìa niscirinni riffurzata â ricerca dûn cumprumisu semi-sicretu câ Girmania nazzista pi spartirisi la Pulonia (Pattu Molotov-Ribbentrop, 1939). Li ndicazzioni ca mpartìa a li partiti cumunisti (lu Comintern avìa oramai addivintatu na cinghia di trasmissioni dî vuluntati dâ diriggenza suvietica anzichî un locu di discussioni) eranu aguarmenti capaci di subbiri bruschi stirzati dûn mumentu a l'àutru. A ogni capriola ideoluggica cu sustinìa na tesi cuntraria vinìa pirsiquitatu e tacciatu/tazzatu di tradimentu.

Paradussarmenti nta l'anni '30 bonu picca s'addunaru dâ piega ca la situazzioni stava prinnennu 'n URSS: ô cuntrariu, Stalin junciu na pupularitati videmma majuri di li leaders suvietici pricidenti. Sappi prisintàrisi a li cumunisti comu na guida sulida e abbili, â sinistra 'n ginirali comu unu dî picca leader ca facissi quarchicosa pi cummattiri lu fascismu (armenu prima dû Pattu Molotov-Ribbentrop) e a libbirali e cunsirvatura comu un mudiratu c'avìa abbannunatu li villitati di Trotsky di na Rivuluzzioni pirmanenti e ca nun custituìa pirciò chiù un piriculi pi l'àutri paisi. Cu l'abbentu dû fascismu tanti avîanu nfatti accuminzatu a prunusticari la morti dâ dimocrazzia burghisa e a ritèniri ca fascismu o cumunismu suvieticu fussiru li suli vii pussibbili. L'abbilitati manipulatoria dâ prupaganna e la mpussibbilitati pi tanti militanti cumunisti di visitari di pirsuna l'URSS e rinnirisi cuntu dâ riali situazzioni dû paisi favuriru lu dittaturi.

Tra li tistimunianzi, cumparsi sulu chiù tardu, supra li campi di cuncintramentu staliniani putemu citari chidda d' Alexander Solzhenitsyn, e tra l'opiri littirarii di dinuncia supra la riprissioni staliniana lu ròmanzu Buio a Mezzogiorno (Scuru a Menzujornu) d' Arthur Koestler, c'avìa rumputu cû cumunismu propiu pi sta raciuni. Autri ntillittuali ca spizzaru lu cunfurmismu supra l'URSS, tannu mpiranti ntô munnu prugrissista, foru George Orwell, André Gide, Ignazziu Siluni (ntrammi ex-cumunisti). Macàri Ntoni Gramsci, l'ex sicritariu dû Partitu Cumunista d'Italia, dû carziri unni era ditinutu a causa dâ sô uppusizzioni a lu fascismu, fici canusciri la sô uppusizzioni â pirsicuzzioni di Trotzkij e dî vecchi diriggenti bulscèvichi.

Lev Trotzkij, lu tiuricu dâ Rivuluzzioni Pirmanenti, bullatu comu lu tradituri nummaru unu e custrinciutu a fujiri di l'URSS, dinunciau la pulitica di Stalin ma cu scarsu/scausu successu. Funnau videmma na Quarta Ntirnazziunali di Partiti cumunisti dissidenti ditti d'iddu trotzkisti, ma fu uccisu 'n Mèssicu dûn sicariu di Stalin.

La prima verra munniali, chî sô miliuna di morti, parìa aviri datu/dunatu raciuni a cu criticava l'òrdini suciali e puliticu esistenti e a cu ritinìa ca lu sistema capitalisticu avissi purtatu a rivalitati distruttivi e disastrusi tra li nazzioni. La crisi ecunòmica dû '29 rivilau li cuntraddizioni e la nun adiquatizza dû capitalismu libbirista di l'èbbica, furnennu ultiriuri arcumenti a li tiurici di na rivuluzzioni sucialista. Ô stissu tempu però li cumunisti, nzèmmula a l'àutri forzi di sinistra di l'èbbica, happiru a prènniri attu dûn finumenu novu e priuccupanti: la crisi e lu mpuvirimentu dî nazzioni europei nun purtava a rivuluzzioni prugrissisti, ma â distruzzioni dâ dimocrazzia e a l'affirmàrisi di règgimi auturitari di destra/dritta, di cui l'asempi chiù eclatanti eranu lu fascismu talianu e lu nazzismu tudiscu.

L'abbentu dû fascismu cògghiu li cumunisti comu l'àutri forzi pulitichi nun priparati: 'n Italia, unni eranu un nicu partitu appena nasciutu, e 'n Girmania, unni eranu una dî majuri forzi pulitichi di l'èbbica, iddi foru tra li puchissimi a circari/cèrcari d'urganizzari na vera risistenza e a mantèniri n'urganizzazzioni clannèstina videmma doppu l'affirmazzioni dû règgimi. Lu rolu funnamintali svoltu di li cumunisti ntâ lutta a lu fascismu fu spiegatu 'n diversi modi: iddi eranu pû chiù pirsuni cu forti cumminzioni idiali, priparati a n'evintuali/abbintuali azzioni clannèstina e â pussibbilitati d'essiri pirsiquitati pî sô idei pulitichi. Noltri avìanu ê sô spaddi l'urganizzazzioni ntirnazziunali dû Comintern e lu pristiggiu di l'URSS, puru siddu nun sempri li suvietici l'appujaru 'n modu effettivu. Ntô primu piriodu, nfatti, lu sforzu antifascista di li cumunisti happi un grossu limiti ntâ pulitica dû Comintern di cunziddirari li forzi rifurmisti di sinistra nimici di cummattiri anzichî allèati: lu tèrmini sucialfascismu cuniatu pi bullari li sucialdimocratici fu la manifistazzioni chiù evidenti di st'attiggiamentu. Si pinzava nfatti ca lu fascismu avissi statu un finumenu transitoriu (tesi chista purtroppu cundivisa di tanti assirvatura di l'èbbica), c'avissi sdirrubbatu lassannnu via libbira â lutta tra cumunisti e li sô uppusitura pi criari na sucitati altirnativa ô capitalismu e ca li sucialdimocratici, cumpròmisi chî forzi cunsirvatrici, s'avissiru attruvati dâ banna upposta dî barricati. Sta pulitica fu 'n parti mposta di Stalin e 'n parti nizziarmenti favuruta d'arcuni partiti cumunisti, comu lu Partitu Cumunista Tudiscu, ca eranu divisi di n'aspra rivalitati chî sucialdimocratici. P'ultiriuri apprufunnimenti supra stu puntu si pò liggiri Nascita e avvento del fascismo (Nascita e abbentu dû fascismu') di l'ex cumunista talianu Ancilu Tasca, e Da Potsdam a Mosca di Margaret Buber-Neumann, cumpagna di unu di li principali diriggenti dû Partitu Cumunista tudiscu.

Li cunsiquenzi disastrusi di l'abbentu dû fascismu e li migghiara di vittimi cumunisti di li règgimi fascisti (la chiù cèlibbri ntê primi anni è forsi lu secunnu sicritariu dû Partitu Cumunista d'Italia, Ntoni Gramsci, mortu 'n carziri doppu na longa e durissima priggiunia) purtaru a un ripinzamentu e â nova pulitica dî Frunti Pupulari, allèanzi di tutti li forzi di sinistra 'n funzioni dimocratica e antifascista: lu primu asempiu di Frunti Pupulari fu chiddu spagnolu ca vinciu l'elizzioni ntô 1936 (vidi videmma vuci Verra civili spagnola). Anticchia tempu doppu macàri 'n Francia s'affirmau un cuvernu di Frunti Pupulari, furmatu di sucialisti e radicali e appujatu dî cumunisti di l'esternu.

Duranti la verra di Spagna li cumunisti, ca nizziarmenti ntô paisi nun eranu ca un nicu partitu, acquisiru na forza e un pristiggiu nutèvuli grazzî a l'ajuti militari ca l'URSS fici pirvèniri a li ripubblicani spagnoli e ca s'attruvaru a gèstiri. Lu Comintern favuriu la nascita dî Brigati Ntirnazziunali, urganizzati di li cumunisti ma graputi a antifascisti d'ogni tinnenza pulitica, ca pirmisiru/pirmèttiru a cu vulìa dari lu sô cuntribbutu ndividuali â causa spagnola di participari â lutta.

Propiu 'n Spagna però si manifistaru li ripircussioni dâ riprissioni staliniana dû dissensu supra la lutta antifascista. 'N stu paisi esistìanu nfatti un forti muvimentu anarchicu (vidi paragrafu cumunismu anarchicu) ripprisentatu di li sinnacati FAI (Federación Anarquista Ibérica) e CNT (Confederación Nacional del Trabajo), e un nicu ma attivu partitu marxista-lininista d'ispirazzioni troijskista e antisuvietica, lu POUM (Partido Obrero de Unificación Marxista). La principali diffirenza di ndirizzu puliticu tra POUM e cumunisti filu-suvietici duranti la verra era ca li primi ritinìanu nsiparabbili verra antifascista e rivuluzzioni sucialista, mentri pî sècunni ogni àutru ubbiettivu avìa a essiri subburdinatu â vittoria supra lu ginirali Franciscu Francu e li sô milizziani. Sutta istigazzioni di Stalin lu POUM vinni accusatu d'essiri un muvimentu di traditura ca uggittivamenti favurivanu li fascisti e li sô membri/membra pirsiquitati (Andreu Nin, lu sicritariu, vinni turturatu e assassinatu 'n carziri). E' cuntruversu lu rolu avutu dû sicritariu dû Partitu Cumunista d'Italia, Parmiru Tugghiatti, tannu emissariu dû Comintern 'n Spagna, 'n st'abbinimenti.

Parallilamenti l'espirimenti di cumunismu libbirtariu e autoggistutu di l'anarchici vinìanu scuraggiati o ntirrumputi, puru siddu li diriggenti anarchici arrinisceru pi lu chiù a sarvàrisi dû tirruri stalinianu grazzî â sô forza pulitica. Lu 17 di maju 1937 a Barcillona s'happiru addirittura viulenti scontri armati tra POUM e CNT di na parti e cummattenti nquatrati nta l'urganizzazzioni cumunisti di l'àutra. Sti fatti foru ripurtati tra l'àutri di George Orwell, tannu cummattenti 'n Spagna 'n Omaggio alla Catalogna (Omaggiu â Catalugna) e trasposti cinimatugraficamenti di Ken Loach 'n Terra e Libbirtati.

Cu l'aggrissioni di l'URSS di parti d'Hitler naufragaru difinitivamenti li tintativi di Stalin di pirvèniri ôn appeasement cû nazzismu: l'URSS câ sô ligginnaria Armata Russa divinni n'allèatu prizziusu e nun sustituibbili ntâ sècunna verra munniali (prubbabirmenti lu paisi ca pajau lu prezzu chiù autu ntâ verra) accanzannu nummarusi simpatii. 'N Italia, doppu l'8 di sittèmmiru 1943, li Brigati Garibbaldi d'ispirazzioni cumunista divinniru la chiù mpurtanti forza militari e pulitica dâ Risistenza. Câ svolta di Salernu, Tugghiatti avìa auspicatu n'unitati di tutti li forzi antifascisti, munarchici cumprisi, e li partiggiani cumunisti aggiru 'n n'òttica di sulidaritati nazziunali ca cuntribbuiu â sô pupularitati sia a liveddu di massa ca tra cu luttava pâ dimocrazzia 'n Italia. 'N Juguslavia mmeci la Risistenza cumunista capiggiata dû Marisciallu/Marasciallu Titu si scuntrau chî partiggiani nazziunalisti, li cètnici. Un casu a parti è la Cina, 'n cui lu Partitu Cumunista Cinisi avìa pirdutu di tempu li cuntatti cû Comintern e era mpignatu 'n n'annusa verra civili contra lu cuvernu nazziunalista e filufascista di Chiang Kai-shek ca fu sulu pruvvisuriamenti ntirrumputa pi faciri frunti cumuni contra lu Giappuni.

Â fini dâ verra lu muvimentu cumunista s'avìa unnegghiè riffurzatu: 'n Italia p'asempiu, sutta la guida di Parmiru Tugghiatti chiddu ch'era un nicu gruppu di militanti divinni un granni partitu di massa, suttraennu ô sturicu Partitu Sucialista Talianu la leadership dâ sinistra. L'attiggiamentu di tanti dimocratici canciau quannu si vitti lu gèniri di pulitica ca Stalin facìa mèttiri 'n attu ntê zoni di l'Europa urientali accupati di l'Armata Russa.

Puntuarmenti li cuverni dimocratici vinìanu nfatti sustituuti di cuverni monopartitici retti di cumunisti fideli a Stalin tramiti colpi di Statu urchistrati di Mosca. Unni esistìa un muvimentu cumunista di massa, comu 'n Cecusluvacchia, li purghi eliminaru prestu li diriggenti nun 'n linia cu l'URSS o nun sufficintimenti malliabbili. Â fini l'Europa urièntali avìa vidutu nasciri na currìa/cintura di Stati satèlliti saldamenti cuntrullati di l'URSS e cu sistemi puliticu-suciali ricalcati supra lu mudellu suvièticu. Sti paisi foru ditti Dimocrazzii Pupulari, nomu ca suttaliniava lu stadiu menu avanzatu rispettu a chiddu di l'URSS dû sô sistema puliticu, ca nun putìa ancora essiri difinutu sucialista.

La riazzioni di l'Uccidenti, ca 'n ddu mumentu vulìa diciri suprattuttu li Stati Unuti di Mèrica, fu 'n arcuni mumenti eccèssiva (vidi paragrafu finali) e purtau a un prugrissivu rriggitimentu di li dui granni blocchi ca si cunfigurau comu verra fridda.

Esistìanu però dui règgimi cumunisti ca nun èranu criazzioni di l'Armata Russa ma ch'eranu lu fruttu di na lutta civili e di na risistenza antifascista nterni: la Ripùbblica sucialista fidirali di Juguslavia prisiduta dû Marasciallu Titu e la Ripùbblica Pupulari Cinisa, c'avissi stata pruclamata ntô 1949 di Mao Tse Tung e àutri ex guirriggheri cumunisti. Li cuverni di ntrammi sti paisi nun avìanu nudda ntinzioni di suttamittirisi passivamenti ê dittami di l'URSS ma ô cuntrariu ammivanu a essiri un puntu di rifirimentu pî muvimenti cumunisti ntê rispèttivi riggioni.

Ntô 1948 l'attiggiamentu ndipinnenti dû cuvernu tituista purtau â sô scumunica di parti di Stalin. Li cunsiquenzi pû paisi foru nizziarmenti tantu gravi: la Juguslavia, ch'era appena nisciuta di na verra divastanti, s'attruvau cumpritamenti isulata supra lu chianu ntirnazziunali e Titu si cumpurtau chî fideli di Stalin cû stissu accanimentu cu cui 'n Unioni suviètica li curpèvuli di diviazziunismu tituista vinìanu pirsiquitati. Graduarmenti tuttavia lu paisi arrinisciu a ritagghiàrisi un sô spazziu. La diculunizzazzioni pirmisi a Titu d'attruvari na ntisa chî paisi dû Terzu Munnu ca circavanu na cullucazzioni ô di fora di li dui blocchi. 1955 Titu participau â Cunfirenza di Bandung e fu tra li prumutura dâ nascita dû Muvimentu dî Nun-Alliniati. Ntô 1956, câ distalinizzazzioni, la Juguslavia fu riabbilitata di Nikita Khruščёv, ma prifiriu prusèquiri pâ propia strata. Binificiau d'ajuti sia di l'URSS ca di li paisi uccidintali e, nta l' anni '60, l'emancipazzioni dû mudellu suvièticu pirmisi ô cuvernu di dari nizziu a arcuni tra li chiù ntirissanti espirimenti di riforma pirsiquuti dûn paisi cumunista a partitu unicu. Fu nauguratu lu sistema di autoggistioni dî fabbrichi, prumossu dûn gruppu di tiurici marxisti antistaliniani, ch'era un tintativu di dari cuncreta attuazzioni a l'idei di Marx, passannu dâ prupitati statali di li menzi di pruduzzioni â prupitati suciali e rivalutava arcuni elimenti di l'econumia di mircatu.

Parallilamenti vinni purtatu avanti un ampiu/anciu prugramma di dicintramentu amministrativu, ntisu a dari n'adiquata ripprisentanza ê varii nazziunalitati ca cumpunìanu lu paisi. Lu sistema juguslavu accussì comu s'è cuncritizzata doppu sti riformi è statu uggettu d'apprizzamenti e di critichi. Di na parti s'è fatta nutari la majuri libbirtati d'esprissioni di cui gudìanu li cittadini juguslavi rispettu ê dimocrazzii pupulari cuntrullati di l'URSS, lu supiramentu dî rigititati dû sistema ecunòmicu di marca stalianiana, l'effittivu ricanuscimentu di li dritti dî minuranzi etnichi e linguistichi. Di l'àutra foru misi 'n evidenza li limiti dûn mudellu ca ristava auturitariu a lu vèrtici dû sistema puliticu e li difetti dû mudellu di l'autoggistioni, accusatu d'arcuni di pruvucari n'auta nflazzioni e n'autu tassu di disaccupazzioni, d'àutri di riprènniri arcuni di l'aspetti menu encumiabbili di l'econumia capitalistica. (pâ critica dûn sucialista libbirtariu ô mudellu juguslavu vidi sta traduzzioni taliana di na )

Câ dissuluzzioni di l'URSS li Partiti Cumunisti prisenti ntê nazzioni dimocratichi, ch'avìanu sviluppatu spissu n'ideoluggia e na prassi distaccata di chidda di l'URSS, scigghieru 'n tanti casi di lassari ntô nomu lu tèrmini cumunista, pricisannnu ca nun usanu sta palora cu ntenti nustargici ma pi ndicari n'idiali ca ci pari ancora dû tuttu attuali. Nta l'ex règgimi cumunisti l'ex partiti cumunisti subbiru spissu prufunni trasfurmazzioni e tanti d'iddi putissiru essiri fatti ntrasiri ntâ catiguria dâ sucialdimocrazzia. Ci sunnu ancora arcuni règgimi retti di partiti unici ca si difiniscinu cumunisti (Cina, Laos, Vietnam, Curea dû Nord e Cubba, st'urtima sutta la guida di Fidel Castro) ca fannu rifirimentu a l'ideoluggia urigginaria ma adottanu 'n arcuni casi n'econumia mpruntata a criteri pracmatici.

    

Sutta règgimi auturitari di destra lu tèrmini cumunismu fu spissu usatu pi ndicari sia pirsuni giniricamenti di sinistra comu sinnacalisti e upirara, sia 'n sensu dispriggiativu parrina, medici e cuegghiè àutru avissi lu curaggiu di cuntraddiri lu règgimi affirmannu la rialtati di li fatti, e facirinni uggettu di pirsicuzzioni.

Câ verra fridda videmma ntê dimocratici Stati Unuti si scatinau 'n arcuni mumenti sturici na caccia ê majari (cumunisti) e s'happi la tinnenza a vidiri lu cumunismu comu un bloccu cumpattu senza distinzioni e comu un sinònimu di tutalitarismu. Vinniru bullati comu cumunisti macàri pirsunaggi, muvimenti o règgimi ca nun l'èranu ma ca vinìanu viduti comu na pussibbili amminazza pi li USA.

La Paura russa (Red Scare) fu un finumenu sociu-puliticu duranti dui distinti piriodi di ntensu anticumunismu ntâ storia dî Stati Unuti: dû 1917 al 1920 e duranti li primi anni '50. Ntrammi li piriodi foru carattirizzati di nu diffusu scantu dâ nfruenza dî cumunisti supra la sucitati statunitensi e dâ nfiltrazzioni cumunista ntô cuvernu USA. Sti scanti sprunaru mmistigazzioni aggrissivi, mpriggiunamenti e cunnanni a morti di pirsuni ca si ritinìa fussiru mutivati di l'ideoluggia cumunista o assuciati a muvimenti pulitici cumunisti o sucialisti. Tra li casi chiù eclatanti citamu la vicenna di Saccu e Vanzetti, dui taliani emigrati ntê Stati Unuti, suspittati d'anarchia e cunnannati a morti chî fausi accusi d'umicidiu e rapina a manu armata, nunustanti la tutali carenza di provi e la succissiva riabbilitazzioni (1977) di parti dâ buròcrazzia statunitensi. Iddi vinniru justizziati lu 23 austu dû 1927, ntô Massachussetts. E n'àutru casu dignu di nota è chiddu dî miricani Ethel e Julius Rosenberg, coppia di cuniuggi cunnannati a morti, accusati nun justamenti di spiunaggiu a fauri di l'URSS, e justizziati lu 19 giugnu 1953.

Attuarmenti un nicu nummaru di pirsuni, pruvinenti suprattuttu dî riggioni ndustrializzati, scigghieru di nèsciri dâ sucitati muterna e di campari 'n cumunitati, picciddi sucitati altirnativi: lu finumenu vitti lu sô apici duranti lu boom dâ contra-cultura nta l' anni 1960, ma 'n misura ridotta dura tuttora. Sti pirsuni sunnu spissu disignati comu novi bohemién o hippies.




#Article 483: Anarchìa (1058 words)


La palora anarchìa diriva dû grecu αναρχία, (anarchia), ca significa senza cuvirnanti (an- significa senza, la radica arch- pò essiri traduciuta cu cuvernu o dôminiu).

Lanarchìa è na forma di sucitati unni tinninziarmenti s'annullissi quarsiasi forma d'auturitati mposta; l'anarchici cridinu ntâ capacitati naturali di l'omu d'auturiulàrisi 'n sucitati. L'esistenza di rèuli e cumminzioni suciali nta l'anarchia nun è esclusa a priori a pattu ca li rèuli e li cumminzioni vennu libbiramenti ditirminati e accittati dâ cumunitati ntirissata e nun ripprisentinu na mpusizzioni dirivanti dû majuri putiri d'arcuni rispettu a l'àutri.

Sibbeni ntâ storia di l'omu esisteru nummarusi rializzazzioni di sucitati e urganizzazzioni basati supra principi anarchici, lu Cumuni di Pariggi dû 1871 fu forsi lu primu tintativu di sucitati anarchica a accanzàrisi risunanza glubbali; s'arricorda lu cummentu di Michail Bakunin, unu dî granni pinzatura sturici di l'anarchia. Autri rializzazioni cuncreti e vasti dî principi anarchici ntâ sucitati si ritrovanu duranti la verra civili 'n Spagna, duranti la quali li travagghiatura, spissu attraversu l'urganizzazzioni anarcosinnacalisti comu la CNT 'n Catalugna e Araguna, dettiru prova d'autuggistioni dî trasporti pubblici e dei l'azzienni pruduttivi sia gnustriali ca agricoli: attraversu l'assimblei di basi foru rializzati cullittivizzazzioni dî terri cunfiscati ê latifunnisti e, 'n arcuni casi, fu addirittura abbuluta la prupritati privata; stu capitulu si nchiudiu a causa di na scunfitta militari, nfatti oltri a cummattiri li nazziunalisti di Franciscu Francu (appujatu di l'Italia Fascista e dâ Girmania Nazzista), l'anarchici happiru a vardàrisi videmma dî cumunisti, ch'eranu appujati di Stalin cu l'espressu divetu d'armari macàri l'anarchici. Fu però tantu mpurtanti videmma l'espirienza dâ Makhnovicina, zoè l'Ucraina nsorta sutta la guida dû ginirali cuntadinu/viddanu Nestor Ivanovich Makhno e la risistenza dâ citati russa di Kronstadt. Ntrammi st'espirienzi vinniru cancillati dâ nurmalizzazzioni suvietica attraversu l'utilizzu di l'Armata Russa cumannata dû Ginirali Lev Trockij.

Lu tèrmini anarchìa veni macàri mprupiamenti utilizzatu pi suttaliniari cavusu/causu (caos) e cunfusioni, mentri lu pinzeru anarchicu godi di nummarusi estimatura, comu Noam Chomsky, notu espunenti dû MIT.

Lu principiu funnamintali ca sta â basi dû pinzeru anarchicu si funna supra n'idiali di libbirtati estrema ca pricluda quarsiasi forma di cuvernu (Tutti li partiti senza ccizzioni, ntâ misura 'n cui si pruponnu la cunquista dû putiri, sunnu varitati di l'assulutismu, Lu cuvernu supra l'omu di parti di l'omu è la schiavituti, Cuegghiè mi metti li manu addossu/ncoddu pi cuvirnarimi è n'usurpaturi e un tirannu: iu lu pruclamu mê nimicu - Pierre-Joseph Proudhon)

Anarchìa è lu nsemi di rapporti antiauturitari ca ndividui e cullittivitati scègghinu pi rilazziunàrisi tra iddi.

Anarchìa è videmma la ricerca e spirimintazzioni di n'urganizzazzioni suciali urizzuntali ca si poni 'n tutali uppusizzioni e altirnativa cuncreta a l'attuali sistema di putiri ca veni cunziddiratu di l'anarchici statali, auturitariu, girarchicu, capitalisticu, militarescu.

Na sucitati anàrchica è na sucitati ca voli basàrisi supra lu libbiru accordu, supra la sulidaritati, supra li libbiri assuciazzioni, supra fidirazzioni, supra lu rispettu pâ sincula ndividualitati ca nun vulissi facirinni parti, secunnu lu principiu ca li dicisioni valinu sulu pi cu l'accetta.

'N na sucitati anarchica si rifiutanu quinni liggi, cumanni, mpusizzioni, principi funnati supra lu vuliri dâ majuranza, ripprisentanzi, discriminazzioni, castichi, verri comu mitodu pi risolviri cintrasti, rializzannu la gistioni e lu supiramentu dî cunflitti attraversu assimblei di cumunitati o chiarimenti e accordi tra li diretti ntirissati.

Lu pussessu è vidutu comu la pussibbilitati d'usari li cosi pû vantaggiu di tutti, nun comu chidda di privari àutri di ddi cosi.
Na sucitati anarchica tenni a rializzari lu principiu Di ciascunu secunnu li sô pussibbilitati, a ciascunu secunnu li sô bisogni. Tinennu cuntu dî risursi di cui si pò disponiri, sta frasi/frasa si pò liggiri macàri comu di ciascunu secunnu li sô capacitati e ntinzioni, a ciascunu secunnu li pussibbilitati ginirali. 

Nun vi vannu a essiri prisumibbirmenti sulu situazzioni di paci e ci vannu a essiri ancora cunflitti tra l'essiri umani, ma li cuntrappusizzioni vannu a essiri qualitativamenti diffirenti di chiddi attuali. 'N na sucitati anarchica la justizzia nun pò essiri prirugativa di n'istituzzioni, ma è ntô pircorsu d'accordu, ginirali o sinculari, culèttivu o ndividuali, tra li pirsuni.
Lu dissensu e lu cunflittu sunnu ricanusciuti comu nurmali e umani; anarchicu è lu cèrcari/circari d'accurdàrisi. 

L'idia di na sucitati anarchica fa quinni ripinzari la stissa sucialitati umana, obberu lu rapportu tra pirsuni, e quinni ammustra ch'è artificiusa la distinzioni tra pirsuna e sucitati. Na sucitati anarchica è funnata supra la pirsuna cuncreta e supra la sô capacitati di criari formi suciali; s'evita quinni di stabbiliri cûn prucessu d'astrazzioni dî valura murali assuluti e di criari strutturi funziunali a iddi videmma a discapitu dî pirsuni.

Secunnu lu pinzeru anarchicu li nicissitati di paci, justizzia e benessiri nun ponnu quinni justificari strutturi di putiri pubblichi quali statu, cresia e esercitu. Chiù ntô privatu, vannu ripinzati macàri famigghia, scola, e travagghiu comu sunnu cumunimenti ntisi.

L'idia di zocch'è bonu e disidirabbili/addisiabbili è nfatti suggèttiva, multiformi, mutèvuli, e nun si pò ripprisentari comu suvrumana, né s'hàvi a adurari 'n quantu entitati astratta, e tantu menu 'n forma cuircitiva.

La sucitati vuluta di l'anarchici rifiuta ca dî valura umani vennu mitizzati e cunziddirati comu supiriuri a òmini e fimmini cuncreti.

'N na sucitati anarchica, si distincui nittamenti l'urganizzazzioni di putiri, auturitati e girarchia.
Partennu dû fattu ca putiri, auturitati e girarchia dunanu na libbirtati e na justizzia illusorii, pirchî sunnu funnati propiu supra lu cuntrariu dâ libbirtati e propiu supra lu cuntrariu dâ justizzia, 'n na sucitati anarchica si sequi lu filu d'arianna di l'antiauturitarismu versu iputesi urganizzativi di vita 'n cumuni, ca pirmèttinu na sempri majuri rializzazzioni dî putinzialitati ndividuali e cullettivi. 

Na sucitati anarchica nun è pirciò na sucitati dû cunsensu chiù o menu estortu o ndottu, ma na sucitati cuntinuamenti rigginirata di l'accordu.
Secunnu lu pinzeru anarchicu sulu la libbirtati pò figghiari la libbirtati, sulu la justizzia figghia justizzia.

Arcuni muvimenti o ndividui anarchici, ntô cursu dâ storia, s'hannu risi prutagonisti di manifistazzioni viulenti nunchî d'attèntati. N'asempiu sturicu supra tutti, l'assassiniu d' Ummertu I di Savoia di parti di l'anarchicu Gaitanu Bresci ca dichiarau d'aviri uccisu pi vinnicari li migghiara di morti nnuccenti massacrati dû reggiu esercitu a Milanu quarchi annu prima. Vannu suttaliniati però videmma l'episodi 'n cui l'anarchici foru accusati nun justamenti di tali atti, si vidi p'asempiu lu casu di Saccu e Vanzetti nta l'USA di l'anni 1920 o la vicenna di Juseppi Pineddi ligata â straggi di Chiazza Funtana.

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana:




#Article 484: Ellissi (176 words)


N' ellissi è na fiura geometrica piana lissa. Si pò difiniri comu lu nsiemi di punti tali chi la somma dî distanzi di du punti fissi ditti fochi è custanti (talìa la fiura). 

Siddu è cintrata ntâ l'origgini si pò rapprisintari algebbricamenti di l'equazzioni 

La forma di l'ellissi è pirciò simmetrica rispettu a du assi: chiddu ca passa pi li du fochi si chiama assi maggiuri e chiddu ca passa pi lu centru di l'ellissi e urtugunali ô primu, e ca si chiama assi minuri. Li distanzi tra lu centru di l'ellissi e li ntiriszzioni di l'assi maggiuri e minuri si chiamanu rispittivamenti semiassi maggiuri e semiassi minuri. 

L'ellissi fu sprummintata già in ebbica greca, ma pi diversi sèculi nun appi nudda applicazzioni pratica. Ntô Rinascimentu l'ellissi fu usata pi spiegari pi esempiu lu muvumentu di l'orbiti dî corpi cilesti tornu tornu a nu corpu principali. La scuperta dû muvumentu ellitticu dî corpi cilesti è duvuta a Kepleru e rapprisenta la prima applicazzioni di l'ellissi nti nu prubblema riali.

La giniralizzazzioni n tri diminsioni è l'ellissoidi.




#Article 485: Montenegru (122 words)


La Ripùbbrica di Montenegru (serbu: Црна Гора, Crna Gora, chi signìfica munti nìuru) è nu paisi nicu e muntugnusu dî Balcani chi s'affaccia cû mari Adriaticu e chi fu unita câ Serbia cû nomu di Fidirazzioni Jugoslava di Serbia e Montenegru.
La sò capitali è Podgòrica e sta riggiuni, chi havi nu sboccu ntô Mari Miditirràniu,

Godi di na làrica autunumìa rispettu ô putiri cintrali cunfidiratu chi è gistutu a Belgradu, ô puntu ca li sò villeitati nnipinnintisti, sfuciaru lu 21 di maiu 2006 nti l'appruvazzioni cu 55.4 % di la parti dû pòpulu di nu referendum pi la nnipinnenza. Lu Montenegru, comu puru lu Kòssuvu, n'àutra riggiuni nnipinnintista dâ cunfidirazzioni serbu-montinegrina, adotta na munita, l'euru, chi nun è chidda dâ Serbia.




#Article 486: Srinivasa Ramanujan (194 words)


Srinivasa Aaiyangar Ramanujan, (tamil : ஸ்ரீனிவாஸ ஐயங்கார் ராமானுஜன், (Erode (India), 22 di dicèmmiru 1887 - Kumbakonam (India) 26 di aprili 1920) fu nu cèlibbri e giniali matimàticu innianu. Travagghiò principarmenti ntâ tiurìa dî nùmmura e addivintò cèlibbri pî sô famusi fòrmuli di summi nfiniti, spissu currilati a custanti mpurtanti n matimàtica comu π et e, e chi hannu purtatu a l'ammirazzioni di ginirazzioni di matimàtici. A la sò morti lassò ammeri 6000 tiuremi casi tutti nisciuti di la sò mmagginazzioni e sinza traccia di dimustrazzioni, e cci vosi tuttu lu vintèsimu sèculu pi addimustràrili.

La matri di Ramanujan lu educò a l'innuismu, e n particulari ô cultu di Brahma. La sò famigghia havìa picca picciuli, ma comu matimaticu autuddidatta, Ramanujan arriniscìu a pubbricari arcuni artìculu avanti èssiri mmitatu â Ngriterra di nu prufissuri di Oxford, G.H. Hardy. Ntô 1913 Hardy havìa arricivutu na carta manuscritta di Ramanujan, e nquitatu dû cuntinutu di nu liveddu eccizziunali vosi assulutamenti farlu vèniri. Ergu accuminciò na cullabburazzioni ntra li dui ca àppi a èssiri ntirrutta sulu picchì Ramanujan era dèbbuli di saluti e macari sintìa nustalgia dâ sò terra. Ntô 1919 partìu pi l'India unni n'annu doppu murìu.




#Article 487: Afganistàn (231 words)


L'Afganistàn (Pashtu/Persianu Dari: Afğānistān, افغانستان) è nu statu di l'Asia cintrali. Cunfina a ovest cu l'Iran, a sud e a est cu lu Pakistan, a nord cu lu Turkmenistan, l'Uzbekistan e lu Tagikistan, e cu la Cina nni la parti chiù a est. Nudda parti dû sò tirritòriu cunfina ô mari.

La cchiù granni citati è Kabul chi n'havi na pupulazzioni di circa 1,5 miliuna di pirsuni. Lu sò jornu nazziunali si fisteggia lu 18 di austu. 

La maggiuranza dâ pupulazzioni è islàmica: circa 84% sunnu sunni e circa 15% sunnu shi'a. 

Occupatu nta l'anni '80 di la Russia, chi avìa sustinutu nu cuvernu cumunista riggiutu di Najubullah, fu pi nu certu tempu nta l'anni '90 cuvirnatu di nu riggimi teocràticu, riggiutu dî talibbani dû Mullah Omar. Doppu l'attintati dû 11 di sittèmmiru 2001 a New York, attribbuiti ô gruppu tirrurista talibbanu di Bin Laden, na cualizzioni guidata dî Stati Uniti libbirarru l'Afganistan, chi oggi cerca di ricustruirisi di manèra dimucràtica.

L'Afgnaistàn havi un tirritoriu privalentimenti muntuusu. Li cimi cchiù àuti arrìvinu a 3000 e passa metri. Lu clima è friddu di nvernu e càudu d'estati. Ccà ci sù li maggiuri escursioni tèrmichi dô munnu.

Doppu la guerra dû 2001-2002, l'Afganistan è furmarmenti nu statu dimucràticu. Lu prisidenti è aiutatu di nu cunsigghiu di saggi, chi rapprisèntinu li vari tribbù afgani. Votazzioni a suffraggiu univirsali pirmìsiru di elèggiri nu parramentu nazziunali. 




#Article 488: Tavuledda dî suffissi custanti (117 words)


Nta la tavuledda ccà sutta, putiti agghiùnciri suffissi novi, e fàciri canciamenti, ecc.

La lingua siciliana antica e la lingua tuscana antica sunnu li ginitura dâ lingua taliana attuali. Pi chiddi ca vonnu sapìrinni chiassai supra li suffissi latini e greci dâ lingua taliana (e quinni dû sò patri: lu sicilianu), vi cunzigghiamu st'elencu di culligamenti ccà sutta (putiti usari li prifissi latinu-taliani e grecu-taliani dati, traducènnuli 'n sicilianu, pi cumpritari la nostra tavuledda susu):

Suffissi dirivativi taliani (sulu 'n talianu):

Tema numinali latinu e talianu (sulu 'n talianu):

Suffissi dirivativi taliani (sulu 'n talianu):

Suffissi taliani d'urìggini furastera (sulu 'n talianu):

Suffissi taliani d'urìggini greca (sulu 'n talianu):

Nomi propri taliani (sulu 'n talianu):

Pàggina-menù ginirali:




#Article 489: Fascismu (2337 words)


Lu fascismu (o fascìsimu) deriva da li fasci di combattimiento fu un muvimentu pulìticu dû XX sèculu ca surcìu 'n Italia a partiri dâ fini dâ prima guerra munniali, 'n parti comu riazzioni â Rivuluzzioni Bulscèvica dû 1917 e a li primi lutti sinnacali upirari, 'n parti 'n pulèmica câ sucitati libbirali-dimucràtica nisciuta lacirata di l’espirienza dâ verra. Lu nomu diriva dâ palora fasciu (lat.: fascis) e fa rifirimentu a li fasci usati di l'antichi littori comu sìmmulu d'unioni. L’ascia prisenti ntô fasciu simmulizzava lu sô putiri, 'n particulari lu sô putiri jurisdizziunali.

Funnaturi e ispiraturi di lu muvimentu fascista fu Binitu Mussulini, ca lu 23 di marzu dû 1919 detti vita a Milanu ôn nicu gruppu dinuminatu Fasci italiani di combattimento (Fasci taliani di cummattimentu). Lu fascismu fu unu di li granni muvimenti nazziunalisti diffùsisi rapidamenti 'n Europa nta l'anni vinti e trenta dû sèculu scursu 'n tanti paisi europei, accumunati di na matrici cumuni di cunsirvaturismu, nazziunalismu, razzismu, auturitarismu e cultu dâ pirsunalitati dû capu: lu nazzismu 'n Girmania, li guardî di ferru 'n Rumania, lu franchismu 'n Spagna.

Lu fascismu tinnìa a mpòniri na priminenza dû partitu fascista, idintificatu cû Statu, 'n ogni aspettu dâ vita pulìtica e suciali. Puru cummattennu lu cumunismu e lu sucialismu comu nimici dâ patria e dâ sucitati (cu lu direttu appoju, 'n chistu, dâ granni nnustria e di li capitalisti privati, scantati dî rivinnicazzioni sinnacali, cu cui lu fascismu appi sempri nu rapportu priviliggiatu) Mussulini mutuau dâ duttrina sucialista tanti idei, criannu nu statu furtimenti cintralizzatu e efficenti e strutturannu l’econumìa 'n un mudellu assai sìmili ô sucialismu curpurativista.

Li ràdichi dû fascismu, comu di l'àutri reggimi tutalitari europei “cucini” dû piriodu, vannu ndividuati ntâ prufunna crisi dâ sucitati taliana di lu primu doppuguerra e ntê dèbbuli ràdichi dâ sô dimucrazzìa libbirali. L’ideoluggìa dû fascismu fu elabburata nta l' anni '20 di Sergiu Panunziu e succissivamenti stilata ni n'artìculu scrittu di Juanni Gintili duranti lu sô ncàrricu di ministru di l’Istruzzioni e appoi siglatu di Mussulini, ma nun vinni mai viramenti applicata, ristannu un ducumentu privu di sìquitu. Lu fascismu campau suprattuttu dâ vuluntati di Mussulini e si limitau a siquiri arcuni principî di màssima d'iddu ndicati di vota 'n vota e a alimintari lu cultu dâ pirsunalitati, aduprannu li menzi di cumunicazzioni di massa pi trasmèttiri n'idiali d'omu forti, dicisu e risulutu.

Di certu lu fascismu si riallazza a currenti di pinzeru ultracunsirvatrici, c'acchiananu a lu XIX sèculu, 'n ginirali cuntraddistinti dâ critica contra lu pritisu matirialismu e l’idia di prugressu dî sucitati capitalisti burghisi, ritinuti distruttrici dî valura cchiù prufunni dâ civirtati europea. Tali scoli di pinzeru tènninu a rievucari n’idia rumàntica, e secunnu tanti sturicamenti nun esatta, di na mìtica sucitati premuderna, armònica e urdinata, 'n cui li diversi ceti dâ società, ognidunu nta lu sô àmmitu, cullàbburanu pû beni cumuni. Di chistu prumana la crìtica â dimocrazzìa libbirali e â sucitati di massa c'abbilisci l’omu (lu nùmmaru contra la qualitati), finu a jùnciri a pinzatura ca supra lu finiri dû sèculu XIX e lu nizziu di lu sèculu XX ritinìanu esauruta la funzioni dâ civirtati uccidintali (Alfred Rosenberg Il mito del XX secolo, Oswald Spengler, Il tramonto dell’Occidente).

'N Italia lu fascismu attruvau li sô pricursura, nta l'anni pricidenti â prima guerra munniali, ntô muvimentu artìsticu dû futurismu (lu cui ispiraturi, Filippu Tommasi Marinetti, aderìu succissivamenti ô muvimentu di Mussulini), ntô dicadintismu e nta l’arditismu di Gabrieli D'Annunziu e nni àutri nummarusi pinzatura e azziunisti pulìtici nazziunalisti ca si ritrovaru ntâ rivista Il Regno (Giuseppi Prizzulini, Luiggi Fidirzuna, Juanni Papini), tanti dî quali militaru 'n sìquitu nta li fila fascisti.

Fu la nun discutìbbili abbilitati di pulìticu di Binitu Mussulini, ex lider massimalista dû Partitu Sucialista Talianu, cummirtutu â causa dû nazziunalismu e dâ Granni Guerra, a fùnniri lu cunfusu nzemi d'idei, aspirazzioni, frustrazzioni di l'ex cummattenti rèduci dâ dura spirienza dâ guerra di trincea, 'n un muvimentu pulìticu ca ô nizziu appi na chiara ispirazzioni sucialista e rivuluzziunaria (vidi lu prugramma dî fasci di cummattimentu dû marzu 1919) e ca si cuntraddistinsi finu di sùbbitu pâ viulenza dî mètudi mpigati contra l'uppusitura.

La crisi ecunòmica dû doppuguerra, la disaccupazzioni e la nflazzioni criscenti, la smubbilitazzioni di l’esèrcitu (ca ristituìu â vita civili migghiara di pirsuni), li cunflitti suciali e li sciòpiri ntê fàbbrichi dû nord, l’avanzata dû partitu sucialista divinutu lu primu partitu a l'elizzioni dû 1919, criaru, nta l'anni 1919-1922, li cunnizzioni pûn gravi ndibbulimentu dî strutturi statali e pûn criscenti timuri di parti di li ceti agrari e nnustriali di na rivuluzzioni cumunista 'n Italia supra lu mudellu di chidda 'n cursu 'n Russia.

Nni sta situazzioni fluida, Mussulini cugghìu l’accasioni e, abbannunannu rapidamenti lu prugramma sucialista e ripubblicanu, si punìu ô sirvizzu dâ causa antisucialista; li milizzî fascisti, appujati di li ceti pussidenti e di na parti di l’apparatu statali ca vidìa 'n iddu lu ristauraturi di l’òrdini, lanciaru na viulenta affensiva contra li sinnacati e li partiti d'ispirazzioni sucialista (ma videmma cattòlici), spicialmenti ntô nord d’Italia (Emilia Rumagna, Tuscana 'n particulari modu), causannu nummarusi vìttimi ntâ sustanziali ndiffirenza dî forzi di l’òrdini. Li viulenzi foru ntâ granni parti di li casi pruvucati dî squadristi fascisti, ca di forma sempri cchiù chiara foru appujati di Dinu Granni, l’ùnicu riali cumpitituri di Mussulini pâ leadership ô nternu dû partitu, ca ntô cungressu di Roma dû 1921 si fici di parti e detti via lìbbira a lu futuru Duci.

La viulenza criscìu cunziddirivurmenti nta l'anni 1920-22 finu â Marcia supra Roma (28 di uttùviru dû 1922). Di frunti a l’avanzata di milizzî fascisti mal armati e guidati supra Roma, lu Reghi Vittoriu Emanueli III di Savoia, prifirennu evitari ogni spargimentu di sangu, dicidìu d'affidari lu ncàrricu di Prisidenti dû Cunzigghiu a Mussulini, ca nni ddu mumentu avìa 'n Parramentu nun chiù di 22 diputati. Vittoriu Emanueli mantinni sempri lu cuntrollu di l’esèrcitu: siddu avissi vulutu, avissi pututu senza prubblemi cacciari di Roma Mussulini e li forzi fascisti, nfiriuri 'n tuttu â varniggioni di stanza ntâ capitali; quinni nun si pò parrari, a riguri di tèrmini, di corpu di statu 'n quantu Mussulini uttinni lu cuvernu ligarmenti, cu nu ncàrricu (quant'e gghiè uggettu di tanti e prufunni crìtichi) di lu suvranu.

Di primu ministru, li primi anni di Mussulini (1922-1925) foru carattirizzati dûn cuvernu di cualizzioni, cumpostu di nazziunalisti, libbirali e pupulari, ca nun assumìu finu ô delittu Mattiotti cunnutati dittaturiali. 'N pulìtica nterna Mussulini favurìu la cumpreta ristaurazzioni di l’auturitati statali, cu lu nsirimentu dî fasci di cummattimentu ntô nternu di l’esèrcitu (funnazzioni, ntô jinnaru dû 1923, dâ Milizzia vuluntaria pâ sicurizza nazziunali) e la prugrissiva idintificazzioni di lu Partitu 'n Statu. 'N pulìtica ecunòmica e suciali vìnniru emanati prubbidimenti ca favurìanu li ceti gnustriali e agrari (privatizzazzioni, libbiralizzazzioni di l'affitti, smantiddamentu di li sinnacati).

Ntô giugnettu dû 1923 vinni appruvata na nova liggi elitturali majuritaria, c'assignava dui terzi di li seggi â cualizzioni c'avissi uttinutu armenu lu 25% dî suffraggi, rèula puntuarmenti applicata nta l'elizzioni dû 6 d'aprili 1924, ntê quali lu “listuni fascista” uttinni nu straurdinariu successu, aggivulatu macari di li brogghi, dî viulenzi e dî ntimidazzioni contra l'uppusitura.

L’assassiniu dû diputatu sucialista Jacumu Mattiotti, c'avìa spiatu l’annullamentu di l'elizzioni pi l'irriularitati cummisi, pruvucau na mumintania crisi dû cuvernu Mussulini. La dèbbuli risposta di l'uppusizzioni (sicissioni di l’Aventinu), ncapaci di trasfurmari lu sô gestu nni n’azzioni antifascista di massa, nun fu sufficienti a alluntanari li classi diriggenti e la Munarchìa di Mussulini ca, lu 3 di jinnaru 1925, rumpìu li nduggi e, cûn notu discursu ntô quali assumìa supra d'iddu la ntera rispunsabbilitati dû delittu Mattiotti e di l'àutri viulenzi squadristi, di fattu pruclamau la dittatura, supprimennu ogni risidua libbirtati e cumplitannu l’idintificazzioni assuluta dû Partitu Nazziunali Fascista cû Statu.

Dû 1925 finu â mitati di l' anni trenta lu fascismu canuscìu picca e isulati uppusitura, sippuru mimuràbbili ('n bona parti cumunisti comu Ntoni Gramsci, sucialisti comu Petru Nenni, dimo-libbirali comu Juanni Amènnula, libbirali comu Pieru Gubbetti), tanti di li quali pajaru câ vita, l’esiliu, peni ditintivi o lu cunfinu lu sô rifiutu di lu fascismu. La stragranni majuranza dî taliani, videmma chidda vicina ô partitu pupulari, attruvau un modus vivendi câ nova situazzioni, vidennu forsi 'n Mussulini un baluardu contra lu matirialismu e lu sucialismu e suprattuttu contra lu disòrdini ecunòmicu succissivu â verra '15-18: di parti sô, lu fascismu talianu nun esircitau mai na granni òpira di nduttrinamentu dâ pupulazzioni comu chidda ntraprisa dû nazzismu 'n Girmania, ma chiuttostu, comu lu franchismu spagnolu, si limitau ntâ majuri parti di li casi a esìggiri sulu na participazzioni di facciata.

Tali situazzioni vinni favuruta di lu riabbicinamentu câ Cresia Cattòlica, ca culminau ntô Cuncurdatu di l’11 di frivaru 1929, cu cui si nchiudìa l’annusa chistioni di li rapporti tra Statu e Cresia graputa nta lu 1870 dâ breccia di Porta Pia e ca ristituìa ô cattulicèsimu lu rolu di riliggiuni di Statu.

'N pulìtica èstira Mussulini, doppu lu ncidenti di Corfù dû 1923, pûn longu piriudu nun si discustau di l’ubbiettivu dû mantinimentu dû status quo 'n Europa cu na pulìtica prudenti e scevra d'abbinturi militari, nunustanti la ritòrica nazziunalista. L’Italia mantinni òttimi rilazzioni cu Francia e Nghilterra, cullabburau a lu ritornu dâ Girmania ntô sistema dî putenzi europei puru nta li lìmmiti dû Trattatu di Versailles, tintannu autresì d'estènniri la sô nfruenza versu li Paisi sorti dû sfacelu dû Mperu austru-ungàricu (Austria e Ungaria) e ntê Barcani (Arbania, Grecia) 'n funzioni anti-juguslava. L’Italia fu noltri unu di li primi paisi europei a stabbiliri ntô 1929 rilazzioni dipromàtichi cu l’Unioni Suviètica. Ntô 1934 Mussulini s'eriggìu a difinsuri di la ndipinnenza di l’Austria contra li miri annissiunìstichi dâ Girmania hitleriana, sibbeni l’abbicinamentu talianu cû Paisi cunfinanti, ca lui Duci purtau sinu â pirsunali amistati cû cancilleri Dolfuss (ammazzatu appuntu di li tudischi), nun avissi 'n funnu ubbiettivi tantu diffirenti.

L’affirmazzioni di lu nazzismu 'n Girmania e lu successu d' Hitler nta l'anni 1934-36, di frunti â sustanziali inazzioni dî dimocrazzìi uccidintali, cummìnsiru Mussulini ca vi fussi pi l’Italia l’uppurtunitati d'espànniri ultiriurmenti lu sô pristiggiu e li sô cunquisti tirrituriali, puru cûn apparatu gnustriali gràcili e pruvatu dâ crisi ecunòmica dû 1929 e cûn esèrcitu arritratu e mal equipaggiatu. Ntô 1935 l’Italia mmadìu cûn pritestu l’Etiopia, ca vinni rapidamenti cunquistata (maju 1936: pruclamazzioni dû Mperu) puru cu atrucitati quali lu mpiegu di gas e straggi ndiscriminati contra l’uppusizzioni dâ pupulazzioni lucali.

Picca misi doppu l’Italia fascista si schirau chî franchisti ntâ verra civili spagnola, mmiannnu videmma un corpu di spidizzioni di 20.000 òmini. Longi dû riffurzari ecunumicamenti lu paisi, sti mprisi ndibbuleru lu cunsensu ô règgimi jittannu li primi simenzi dû risintimentu pupulari, e 'n pulìtica èstira l'alluntanaru di Francia e Nghilterra spincènnulu a alliniàrisi 'n manera criscenti cu la Girmania nazzista (1936: Assi Roma-Birlinu, 1937: Pattu Anticomintern cumprinnenti macàri lu Giappuni; 1938: acquiscenza di Mussulini a l’annissioni di l’Austria; 1939: Pattu d'Azzaru 'n funzioni affensiva). Ntô 1938 Mussulini fici prumulgari dû Reghi li liggi razziali antisemiti, ca nun avìanu pricidenti 'n Italia e ca foru applicati senza entusiasmu. Ntô marzu di 1939, senza arcuna vera raciuni, urdinau l’accupazzioni di l’Arbanìa già saldamenti ntâ sfera di nfruenza taliana, punènnuvi comu cuvirnaturi (vicirré) lu jènniru Galiazzu Cianu.

Nunustanti li clàusuli dû Pattu d’Azzaru (assistenza autumàtica 'n casu di verra), ntô sittèmmiru dû 1939 Mussulini si dichiarau nun billiggiranti, ma ntô giugnu dû 1940, contra la vuluntati di granni parti dî girarchii fascisti, trasìu 'n verra contra Francia e Nghilterra, fidannu ntâ ràpida vittoria tudisca. L’impriparazzioni di l’esèrcitu e l’incapacitati dî sô cumannanti cunduceru a tirrìbbuli scunfitti supra tutti li frunti (Grecia 1940) e â ràpida pèrdita dî culunî di l’Àfrica Urientali (1941) e dâ Libbia (1943), criannu nu ndibbulimentu dî difisi ca grapìu li porti â mmasioni dâ Sicilia.

Lu 25 di giugnettu 1943 na manovra ordita di parti d'arcuni mpurtanti girarchi (Granni, Vuttara e Cianu) cu l’appoju dû Reghi, si traducìu nn'un famusu Òrdini dû jornu prisintatu a lu Granni Cunzigghiu dû Fascismu cû quali si spiava a lu Reghi di riprènniri lu putiri, e purtau a l’arrestu di Mussulini e â sdirrubbata a l’antrasatta dû fascismu, ca si dissulvìu ntra lu giùbbilu dâ pupulazzioni; ma la caduta di Mussulini nun priludìa â cunchiusioni dâ verra, ca si prutrassi p'arcuni simani ntâ criscenti ammiguitati dû novu cuvernu Badogghiu. Cu l’8 di sittèmmiru nizziau l’ùrtima fasi di lu fascismu, ca riturnau ê sô urìggini ripubblicani e sucialistiggianti cu la funnazzioni dâ Ripùbblica Suciali Taliana (RSI, ditta videmma Ripùbblica di Salò dâ lucalitati 'n cui appi sedi), cu a capu nu sfiduciatu e oramai spentu Mussulini. La RSI, ùrtimu cuvernu fascista 'n Italia ca cuvirnau supra li tirritori sittintriunali nun ancora accupati dê forzi alleati, vitti macari la participazzioni d'arcuni effettivi di l’esèrcitu, oramai sbannatu, e àutri elimenti nun appartinenti a lu fascismu. L’adisioni â RSI, suprattuttu nta l’òttica di st'ùrtimi, fu un tintativu di riscattari quarchicosa di l’anuri talianu pirdutu l’8 di sittèmmiru cu lu mpruvvisu canciu d'allianza a favuri di l'Alliati, fattu ritinutu vriugnusu videmma pî mudalitati cu cui abbinni e pû cumpurtamentu, ritinutu nun qualificàbbili, tinutu dû marasciallu Badogghiu, dû Reghi Vittoriu Emanueli III e dû statu majuri di l’esèrcitu talianu. Comu la Ripùbblica di Vichy 'n Francia, macari chidda di Salò fu sustanziarmenti nu statu satèlliti dâ Girmania Nazzista, sippuru cu nu mìnimu d'autunumìa duvutu suprattuttu â stima ch'Hitler ancora avìa pi Mussulini, e li forzi ripubblichini foru suprattuttu mpignati ntô cuntrollu dû tirritoriu e ntâ riprissioni dî muvimenti partiggiani.

Lu 25 d'aprili 1945 la libbirazzioni dû nord Italia e la fucilazzioni di Mussulini signaru la fini dâ verra e dû fascismu 'n Italia, c'armenu pi nustalgìa supravvivìu, nunustanti lu divetu dâ Custituzzioni Ripubblicana, ntê partitini munàrchici e suprattuttu ntô Muvimentu Suciali Talianu d' Arturu Michulini: tanti ex-ministri fascisti e nutàbbili dû partitu si riciclaru appoi ntâ niunata Dimucrazzìa Cristiana, ca vincìu l'elizzioni dû 1948 cu na majuranza schiaccianti e cuvirnau l’Italia dû doppuverra pi dicenni. L’MSI arridducìu ntô 1994 li liami cû muvimentu mussulinianu e si trasfurmau 'n Allianza Nazziunali.

di sviluppari

La fonti di st'artìculu è Uicchipidia Taliana:




#Article 490: Mùsica dâ Groenlannia (242 words)


La mùsica dâ Groenlannia havi dui cumpunimenti, inuit e danisi, ammiscati chî nfluenzi di l'USA e lu Regnu Unitu. Lu cchiù granni bullu è ULO dû paisi di Sisimut chi riggista mùsica rock, mùsica pop rock (p'asempiu, Rasmus Lyberth) e mùsica hip hop (p'asempiu, Nuuk Posse). Riggìstranu puru mùsica pupulana inuit. Quarchi cumpusituri dâ musica classica usa li temi dâ Groenlannia ntâ sò mùsica, p'asempiu, Poul Rovsing Olsen e Adrian Vernon Fish.

L'innu nazziunali dâ Groenlannia è Nunarput utoqqarsuanngoravit, chi significa «Lu nostru paisi, chi si sta nvicchiannu». Addinvintau ufficiali ntô 1916, e era cumposta di Jonathan Petersen chî palori di Henrik Lund, tutti dui dâ Groenlannia.

La mùsica tradizziunali c'arristau doppu lu cuntattu cu l'europei, s'attrova oggi ntô livanti e ntô nord-est di l'ìsula. Cumprenni mùsica sacra sunata chî tammuri. Li magari usanu li tammuri comu parti dâ sò riliggiuni. Piseq è na forma di canzuna pirsunali chi rifletti la vita cutiddiana. 

Quannu si cci arrivaru li danisi, cci nni purtaru novi strumenti cu iddi, p'asempiu lu viulinu. Tanti formi di mùsica europei addivintaru pupulari, spiciarmenti l'inni, e nu stili di mùsica chi assummigghia mùsica country. 

La mùsica rock dâ Groenlannia accuminzau ntô 1973. Oggi Groenlannia òspita la festa di rock annuali, Nipiaa, a Aasiaat.

Li banni di rock cchiù cèlibbri sunnu Kalaat, Siissisoq, Angu e Zikaza.

Nzinu dû 1984, lu hip hop miricanu havi avutu na granni nfluenza, e lu gruppu, Nuuk Posse, havi avutu lu cchiù successu st'ùrtimi anni.




#Article 491: Tommasu Campailla (109 words)


Tommasu Campailla (Muòrica, 7 di aprili 1668 - 6 di frivaru 1740) fu pueta, filòsufu e scinziatu. Dèbbuli di
saluti nun si muvìa mai di Muòrica. Scrissi l' Adamo, ovvero il
Mondo Creato, puema n 20 canti, chi è nu riassuntu di l'idei
filosòfichi, teològgichi e scintìfichi chi purtava avanti.

N midicina sprummintau nu sistema pi curari la sifilidi, l'artrosi e àutri maladî di tipu
reumàticu. Lu sistema cunzistìa di na vutti, unni lu malatu s'assittava
e chi era intrisa di vapuri di cinabbru, chi vinìa assurbutu dâ peddi
du malatu. Lu sistema appi nu certu successu a liveddu ntirnazziunali,
e fu usatu nzina a la mminzioni dâ pinnicillina.




#Article 492: Aiti (268 words)


La Ripùbblica di Haiti è un paisi situatu ntrâ terza cchiù punenti di l'ìsula di Hispaniola e l'ìsuli cchiù nichi di La Gonâve, La Tortue, Les Cayemites, e Ile a Vache ntô Mari dî Caràibbi, ô livanti dâ Cubba. Haiti havi Hispaniola 'n cumuni câ Ripubblica Duminicana. L'ària tutali di Haiti è 27.750 kmsup2; e la capitali è Port-au-Prince ca s'attrova in Hispaniola.

D'urìggini na culònia francisi, era la prima ntô cuntinenti amiricanu, doppu li Stati Uniti p'addicchiari la sò ndipinnenza. Nustanti stu fattu, arresta unu dî paisi cchiù pòviri dû cuntinenti. Accamora s'attrova ntôn statu di l'anarchia doppu ca lu pòpulu s'arribbillaru contra lu prisidenti.

Schiavi libbirati rinisceru a luttari contra la Francia e a essiri la prima nazzioni caraibbi p'addivintari ndipinnenti. 

Haiti havi ssi deci pruvinci:

La terra di Haiti è muntagnusu chî chianuri stritti custeri. 

Haiti è unu dî cchiù poviri e menu sviluppati paisi dû munnu. Havi cuntinuatu scinniri la scala munniali nzinu dî 1980ini.

Quasi 70% dâ pupulazzioni addipenni â agricultura pi campari. Quasi nenti travagghiu havi statu criatu l'ùrtimi deci anni.

La maggiuranza dâ pupulazzioni campa assai cuncintrata nnî citati e li chianuri custeri. Circa 95% hannu na discinnenza africana. La cchiù granni citati è la capitali, Port-au-Prince, chi havi 2 miliuna di pirsuni, e poi Cap-Haïtien nn'havi 600.000.

La lingua francisi è una di dui lingui ufficiali, ma sulu una pi ogni dicina di pirsuni la parra. Quasi tutti pàrranu Krèyol, l'autra lingua ufficiali. La lingua ngrisi veni parrata cchiù spissu, spiciarmenti tra li picciotti e lu ripartu cummirciali.

La Cattolicismu Romanu è la riliggiuni dû statu. Tanti pràticanu lu voodoo. 




#Article 493: Psicoluggìa (124 words)


La palora psicoluggìa diriva dû grecu psyche (ψυχή) = spirtu, arma (ma puru farfalla) e logos (λόγος) = discursu, studiu: dunca studiu dû spìritu o di l'arma. 

La psicoluggìa muterna è na scienza, sia dû puntu di vista dî fini chi dî mètudi; si pò difiniri comu lu studiu dî rapporti chi ntircùrrinu tra n'èssiri viventi (èssiri umanu, ma puru armalu) e l'ammia nta cui chistu campa. Rifirenni chi s'esprìminu, appuntu, ntôn certu cumpurtamentu.

La difinizzioni chi si sapi oggi dâ psicoluggìa è chidda di scienza chi studia lu cumpurtamentu umanu, cumprinnennu li funzioni psìchichi e li prucessi mintali di ntilliggenza, mimoria, pircizzioni e li spirienzi nterni e suggittivi, quali li sintimenti, l'aspittativi, li mutivazzioni sia cuscenti ca ncuscenti.

Putemu usari li siquenti distinzioni:




#Article 494: Suciuluggìa (159 words)


La suciuluggìa studia li rèuli suciali e li prucessi chi unìscinu (e sipàranu) a li pirsuni, no sulu comu nnivìdui ma comu parti di assuciazzioni, gruppi e istituzzioni.

Secùnnu a na tìpica difinizzioni, la socioluggìa è lu studiu dâ vita suciali di òmini, gruppi e sucitati. La socioluggìa si òccupa dû nostru cumpurtamentu comu èssiri suciali. Accussì lu campu di ntiressi dâ socioluggìa tratta di l'anàlisi dî brevi cuntatti tra ndivìdui anònimi suprâ strata nzinu ô studiu di prucessi suciali glubbali.

Ntra li sociologgi o pinzatura 'n campu sociològgicu cchiù mpurtanti s'attròvanu:
Auguste Comte, Herbert Spencer, Emile Durkheim, Georg Simmel, Max Weber, Karl Marx, Pitirim Sorokin, Talcott Parsons, Robert K. Merton, Paul F. Lazarsfeld, Robert Lynd, Alwin Gouldmer, Charles Wright Mills, Herbert Marcuse, Theodor W. Adorno, Erving Goffman, Ludwig Gumplovicz, Vilfredo Pareto, George Herbert Mead, Jürgen Habermas, Niklas Luhmann, Michel Foucault, Pierre Bourdieu, Alain Touraine, Franco Ferrarotti, Robert Park, Ferdinand Tönnies, Ernest Burgess, Roderick McKenzie, Louis Wirth.

Max Weber




#Article 495: Statìstica (129 words)


La statìstica è na disciprina ca tratta dati ca hannu na forma nummèrica o assimilàbbili a na forma nummèrica. Cumprenni lu nzemi dî tècnichi ca sèrvinu a cògghiri certi canuscenzi ginirali partennu di dati cumpreti o nun cumpreti, e utilizzannu nu sistema scintìficu pricisu e ricurusu pi l'anàlisi, lu trattamentu e la ntirpritazzioni dî dati.

Si pò distìnguiri la statìstica discrittiva e la statìstica nfirinziali.

La palora statìstica diriva dû latinu status e fu usata pâ prima vota di Girolami Ghilini ntô 1589. A l'èbbica, e già prima, la palora era liata ê prubbremi di cinzimentu e di mmintariu. Ma la statìstica, comu scienza, si sviluppau chinamenti sulu ntô sèculu XX.

La statìstica attrova appricazzioni 'n Bioluggìa, Dimugrafìa, Econumìa, Scienzi di l'Aducazzioni, Ncignirìa, Midicina, Assicurazzioni, Psicoluggìa, Socioluggìa, Fìsica, Astronumìa.




#Article 496: Dimucrazzìa (477 words)


La Dimucrazzìa è dda forma di cuvernu nta la quali li dicisioni li pigghia la maiuranza di li citadini, attraversu un prucessu elittivu. Stu tèrmini veni di lu grecu δημοκρατία (demokratia), parola cumposta di δήμος (demos), ca voli diri pòpulu, e κράτειν (kratein), ca voli diri rigulari, guvirnari, cchiù lu suffissu ία (ia). Dunca lu significatu è cuvernu di lu pòpulu.

La dimucrazzìa nun è un cuncettu cristallizzatu, ma pò attruvari na sò sprissioni stòrica ntâ ricerca cuntinuata pi dari ô pòpulu la capacitati di cuvirnari effittivamenti.

Na prima classificazzioni dâ dimucrazzìa pò èssiri tra dimucrazzìa diretta e dimucrazzìa nun diretta. 

Li primi difinizzioni di dimucrazzìa acchiànanu a l'antica Grecia e sunnu arquantu diversi di chiddi usuali oi.

N'asempiu è lu principiu aristutèlicu ca distingui tra tri formi puri e tri formi currutti di cuvernu, 'n basi a comu diteni lu putiri chiddu ca cuverna, obberu siddu sia nu ntiressi ginirali o ndividuali, ntô cuvernu dâ majuranza o dâ multitùdini, di unu sulu o di picca (rispittivamenti munarchìa e oligarchìa). La dimucrazzìa fa parti dî formi currutti essennu difinuta d'iddu comu lu cuvernu a vantaggiu dî pòviri, zoè cuvernu di na parti contra l'àutra. 

La dimucrazzìa è na forma di cuvernu ca si diffunnìu ntâ storia muderna.

Ntâ millinaria evuluzzioni dû cuncettu di dimucrazzìa ci foru nutèvuli affinamenti di l'idia.

Supra lu cuncettu di dimucrazzìa mudernu appiru grossa nfruenza l'idei illuministi, li rivuluzzioni dû sèculu XIX , 'n particulari la Rivuluzzioni francisi cû sò muttu di libbirtati, agualanza e fratirnitati. Sia la carta custituzziunali miricana di lu 1787 ca chidda francisa dû 1791 virtìanu supra lu principiu dâ siparazzioni di li putiri (liggislativu, esicutivu, judizziariu). Lu suffraggiu univirsali, lu primatu dâ custituzzioni e la siparazzioni dî putiri sunnu li basi dâ dimucrazzìa rapprisintativa.

N'àutra mpurtanti carattirìstica dî dimucrazzìi muderni è la siparazzioni tra Statu e Cresia, zoè la ndipinnenza di tutti li riliggiuni. Stu principiu è strittamenti cunnessu cu chiddu dâ laicitati dû statu.

'N siquitu si diffunnìu lu cuncettu ca na dimucrazzìa muderna hàvi a aviri videmma na stampa lìbbira, evidinziannu accussì un  quartu putiri.

Pi tanti òi a li putiri esistenti abbisogna agghiùnciri di l'auturitati, comu chidda ca garantisci la cuncurrenza e chidda ca s'accupa dâ privacy (risirvatizza) di li cittadini e di li sò dati pirsunali.

Ma nun abbisogna scurdàrisi Sen, indianu lu quali chiarisci ca la dimucrazzìa nun è na mminzioni di l'Uccidenti: Chidda ca va curretta è la tesi, fruttu sulu di gnuranza, dû ccizziunalismu uccidentali 'n materia di tulliranza. A stu prupòsitu Sen cita l'edittu d'Erragudi, emanatu ntô III sèculu a.C. 'n India, un manifestu â tulliranza.

'N difinitiva òi lu cuncettu di dimucrazzìa è vidutu 'n modu dinàmicu, comu na nicissitati pâ forma di cuvernu d'adattàrisi ê sviluppi ecunòmici e suciali 'n modu di garantiri ô pòpulu li diritti funnamintali.

Supra li liami tra privacy e dimucrazzìa ntâ sucitati cuntimpurania:




#Article 497: Dittatura (187 words)


Dittatura è lu tèrmini cu cui s'ìnnica na forma auturitaria di cuvernu 'n cui lu putiri è accintratu 'n un sulu òrganu, si nun addirittura ntê manu dû sulu dittaturi, nun limmitatu di liggi, custituzzioni, o àutri fattura pulìtici e suciali nterni ô statu.

'N senzu latu, dittatura havi quinni lu significatu di pridomìniu assulutu, auturitarismu, tutalitarismu.

Lu tèrmini dittatura havi urìggini ntâ Ripùbbrica rumana, unni nnicava l'ufficiu dû dittaturi e la durata di dd'ufficiu. 'Nfatti, la càrrica di l'anticu dittaturi rumanu - c'assumìa lu putiri privalentimenti 'n tempu di guerra - era circuscritta ntô tempu durannu circa sei misi. Lu tèrmini dittatura assumìa quinni na valenza diversa di chidda odierna, avennu caràttiri di ccizziunalitati e essennu a durata limmitata.

Na dittatura dû prulitariatu fu tiurizzata di Karl Marx, ca la cunziddirava na fasi prupidèutica pû passaggiu dû capitalismu ô cumunismu.

Comu pi li tiranni e li dèsputi n ginirali, macari pi li dittatura d'agni paisi e tempu (ca a li pricidenti ponnu èssiri assimilati) è òpira àrdua, di parti videmma dî cchiù priparati studiusi di storia, tracciàrinni idintità e carattirìstichi n tèrmini d'assuluta ubbittivitati e niutralitati.




#Article 498: Nazziunalismu (1003 words)


Si pò parrari di nazziunalismu pî duttrini e li muvimenti ca sustennu l'affirmazzioni, l'esaltazzioni e lu putinziamentu dâ nazzioni ntisa comu cullittivitati omuggenia, ritinuta dipusitaria di valura tradizziunali tipici e sclusivi, dû patrimoniu culturali e spirituali nazziunali, sibbeni sta difinizzioni nun è univoca.

Tramuntatu doppu la traggidia dî dui verri munniali lu nazziunalismu classicu nasciutu nta l'Europa di l'800, jiu criscennu un nazziunalismu 'n formi novi ca, sutta la cuvirtura dî cchiù varii spinti ideoluggichi, fu la naca dâ via cinisa a l'autunòmia, dû nun alliniamentu, e dî lutti ô culunialismu ntô terzu munnu. Accabbata la diculunizzazzioni, dissulvuta l'URSS e tramuntata l'amminazza dâ verra fridda, lu nazziunalismu puliticu ntê paisi islamici fu 'n parti rimpiazzatu dû funnamintalismu riliggiusu, mentri 'n àutri parti dû pianeta comu 'n Africa e 'n mediu Urienti, li rivinnicazzioni nazziunalistichi si traduceru 'n veri e propii verri supra basi etnica. L'avanzari spissu nvasivu dâ glubbalizzazioni 'n spiciali modu ecunòmica pruduciu na riazzioni c'arridussi lu nazziunalismu a etnicismu.

Pircurrennu la storia, lu tèrmini fu usatu pi la prima vota dû tudiscu A. Weishaupt, funnaturi dâ setta di l'illuminati, e di l'àbbati A. Barruel ntê Mémoires pour servir à l'histoire du jacobinisme (1798) ma divinni d'usu cumuni sulu nta l'urtimi dicenni di l'800, li primi manifistazzioni dû nazziunalismu s'happiru 'n siquitu a lu Cungressu di Birlinu (1878), e siddu nizziarmenti la currenti fu cumuni 'n tutta l'Europa, surceru succissivamenti schemi diffirenti nta li vari paisi, tra cui vannu arricurdati lu Nazionalismu Umanitariu (Rousseau, Herder) ancora ligatu ô cosmopulitismu setticintescu, lu Nazziunalismu Jacubbinu nun tulliranti ntê cunfrunti dî dissensi nterni e animatu di zelu missiunariu, lu Nazziunalismu Libbirali (Burke, Guizot, Von Stein, Cavour) ca priviliggiava la suvranitati nazziunali 'n un cuntestu di garantuta libbirtati ndividuali, pulitica, ecunòmica; lu Nazziunalismu Ecunòmicu (List e la scola prutizziunìstica tudisca), ca studiava li mudalitati d'autusufficienza ecunòmica nazziunali.
ocaca!
Louis Snyder, ntô sò The meaning of nationalism (1954) pruponiu n'approcciu sturicu-crunuluggicu ndividuannu quattru formi di nazziunalismu succiduti ntô tempu:

Nfini, E. J. Hobsbawm (Nation and nationalism, 1990) accogghi la tesi pruposta di M. Hroch supra la divisioni dî muvimenti nazziunalistici 'n tri fasi:

a) riscuperta littiraria e folclorica dâ cultura pupulari;

b) l'aggitazzioni pulitica di lu nazziunalismu militanti di nichi gruppi;

c) l'adisioni a muvimenti di massa.

'N ginirali, si distingui tra lu nazziunalismu dimucraticu o libbirali ca s'affermau 'n Europa e Mèrica Latina duranti la prima mitati di l'800, e lu nazziunalismu dâ sècunna mitati dû XIX sèculu. Lu primu pinzava â nazzioni comu cumunitati ca cuesisti pacificamenti e parititicamenti cu àutri nazzioni (tipica p'asempiu di Giseppi Mazzini), mentri lu sècunnu è ligatu â riazzioni contra la dimucrazzia parramentari e ô spansiunismu dî nazzioni d'Europa mpignati ntâ gara di supranità extraeuropea, lu culunialismu.

L'unificazzioni tudisca dû 1870 scunvolciu l'equilibri europei e accilirau lu sfasciu dî vecchi mperi multinazziunali, lu nazziunalismu assumiu carattiri diversi ntê varii nazzioni: l'Nghilterra s'idintificau ntâ missioni mpiriali britannica, la Girmania si sfurzau di criari nu statu auturitariu a forti vucazzioni prutizziunista e cu suggistioni pangirmanisti (von Treitschke e von Sybel), la Francia si strinciu attornu ô tradizziunalismu munarchicu e cattòlicu dâ destra di Barrès, manifistati graputamenti 'n accasioni di l'affari Dreyfus.

'N sta fasi lu nazziunalismu talianu si prisintau comu muvimentu elitariu, tra cui spiccaru li figuri di Gabrieli D'Annunziu, succissivamenti si passau a na fasi cchiù prupiamenti pulitica ligata ô nomu di Curradini cûn prugramma ca taliava a lu raffurzamentu di l'auturitati statali comu rimediu contra lu particularismu puliticu, e la verra pi l'affirmazzioni dû pristiggiu talianu. Lu jurnali Il Regno fu lu primu urganu ufficiali dû muvimentu nazziunalista talianu, e lu nazziunalismu svolciu un rolu mpurtanti 'n arcuni mumenti dâ storia d'Italia, comu 'n accasioni dâ guerra di Libbia (1911-1912), dû ntirvintismu â viggilia dû primu cunflittu munniali, dâ campagna supra la vittoria mutilata nta lu primu doppuverra. Lu muvimentu si funniu cû fascismu ntô frivaru dû 1923.
'N Italia, Portugaddu e Girmania, lu nazziunalismu jucau un rolu funnamintali nta l'elabburazzioni di l'ideoluggìi dî fascismi ô putiri, lu rapportu tra nazziunalitati, nazziunalismu e mpirialismu dî règgimi tutalitari fu a lu centru dû dibattitu sturiugraficu post-sècunna verra munniali.

Nzèmmula ô cumunismu e ô capitalismu, ntô panurama succissivu â sècunna verra munniali vannu agghiunciuti li muvimenti nazziunalistici o di libbirazzioni nazziunali ca mitteru cuntinuamenti 'n forsi la lòggica eggimunica dî dui supirputenzi. Câ cunchiusioni dâ staciuni di diculunizzazzioni, ca cuinvulciu drittamenti o nun drittamenti cintinara di miliuna di ndividui, lu nazziunalismu puliticu pariu comegghiè ntrasiri 'n na fasi di declinu, a iddu fu sustituutu, ntô munnu arabbu e 'n ginirali islamicu, dû nazziunalismu riliggiusu, antimiricanu ntâ rivuluzzioni iraniana dû 1979, antisuvièticu ntâ mmasioni suviètica di l'Afghanistan sempri ntô 1979, antiisraèlianu ntê tirritori palistinisi accupati. Lu nazziunalismu riliggiusu è chiuttostu na forma variàbbili a sècunna di l'area ntirissata, di risistenza cullèttiva 'n nomu di valura tradizziunali, â mudirnitati accussì comu ntisa di l'Uccidenti.

Nta l'urtimi anni si turnau a parrari di nazziunalismu 'n rilazzioni â caduta dî cumunismi e 'n particulari modu dâ caduta di l'Unioni Suviètica quali unicu mperu supravvissutu â prima verra munniali, lu mperu esternu (paisi di l'Europa urientali) si siparau cu mudalitati riativamenti pacifichi, siddu s'esclude la Rumania, e lu mperu nternu, obberu li stati ca furmavanu la fidirazzioni suviètica, lu siquiu di ddà a brevi. Tali disgrigazzioni detti modu a un novu tipu di nazziunalismu, cunfiguratu comu etnonazziunalismu, d'affirmàrisi ntâ fascia dû cuntinenti eurasiaticu ca va dâ costa balcanica di l'Adriaticu nzinu a l'Asia cintrali, abbasta arricurdari lu cunflittu nta l'ex Juguslavia e ntâ Cicenia russa. Lu nazziunalismu accussì, â fini dû XX sèculu assumiu il voltu di l'etnicismu, spissu esaspiratu e ammiscatu a funnamintalismi riliggiusi, tribbalismu, lucalismu o cumunitarismu, comu ntô casu di l'Africa subsahariana e 'n particulari modu 'n Ruanna e Burunni nel 1994.

Difiniri l'etnia, li verri etnichi e lu stissu etnicismu 'n quanto surrugatu dû nazziunalismu, è tantu difficili videmma pî scinziati suciali e l'antropologi, lassannu accussì graputi cumplessi chistioni.

Li majuri muvimenti etnonazziunalisti 'n Europa sunnu lu Vlaams Belang ntâ Fiandri,l'FPOE 'n Austria e la Liga Nord 'n Italia.

Tratti ca l'accumunanu sunnu:




#Article 499: Glubbalizzazzioni (407 words)


Cû tèrmini glubbalizzazzioni si ìnnica lu finominu di crisciuta prugrissiva dî rilazzioni e dî scanci di diversu tipu a liveddu munniali 'n diversi ammiti assirvatu a partiri dâ fini dû XX sèculu. Sicunnu Anthony Giddens la glubbalizzazioni è l'istinsiunu di li rappurti ntra lochi giugraficamenti e culturalmenti distinti nta manera tali ca li lochi stissi trasunu 'n comunicazzioni ntra iddi.

'N campu ecunòmicu glubbalizzazzioni dinota la forti ntigrazzioni ntô cummerciu munniali e la criscenti ntirdipinnenza di li paisi l'uni di l'àutri. Câ stissa palora si ntenni macàri l'affirmazzioni dî multinazzuznali ntô scènariu di l'ecunumia munniali. 'N stu sitturi si fa rifirimentu di vota 'n vota e â pruduzzioni spissu dislucata ntê paisi di lu sud di lu munnu; e â vinnuta, ca vidi li prudotti d'arcuni marchi tantu spunsurizzati 'n cummerciu 'n casi tutti li paisi dû munnu.

E' propiu nta l'accizzioni ecunòmica ca la glubbalizzazzioni è cuntistata d'arcuni muvimenti no-global e new-global. (vidi videmma Pòpulu di Seattle, No logo)

Cu glubbalizzazzioni, a liveddu midiaticu, cci si rifirisci â diffusioni di menzi di cumunicazzioni glubbali, comu Internet. Ntô stissu campu lu tèrmini ìnnica macàri la prugrissiva diffusioni di nutizzìi supra suggetti ntirnazziunali ntê nutizziari lucali.

Nfini lu tèrmini glubbalizzazzioni è utilizzatu videmma 'n ammitu culturali e ìnnica giniricamenti lu fattu ca nta l'èbbica cuntimpurania ci s'attrova spissu a rappurtàrisi cu l'àutri culturi, e a liveddu nnividuali a causa di migrazzioni stàbbili, e nazziunali ntê rapporti ntra li stati. Spissu ci si rifirisci macàri a l'elivata e criscenti mubbilitati dî pirsuni cu na pirmanenza limitata timpurarmente (turisti, òmini d'affari, ecc..).

Nta lu mmagginariu cullèttivu la glubbalizzazzioni è spissu pirciputa comu nu finòminu prugrissivu, ca si jiu sviluppannu liniarmenti ntô tempu 'n modu naturali, e ca vidi la cunnizzioni attuali ntê sudditti ammiti comu na fasi ntirmedia tra lu giniricu passatu e lu futuru.

Ntâ cuscenza dî pòpuli lu finòminu si sta cunsulidannnu nzèmmula â diffusioni dû puntu di vista glubbali e ô mpegnu cuncretu pi nu munnu megghiu ô di ddà dî propi ntiressi pirsunali e dî cunfini nazziunali. Si parra sempri cchiù spissu di glubbalizzazzioni dî dritti e ntonsi di rispettu di l'ammienti, d'eliminazzioni dâ puvirtati, d'abbulizzioni dâ pena di morti e emancipazzioni fimminili 'n tutti li paisi dû munnu.

Chiossai, di pari passu â diffusioni di nutizzìi supra scala munniali e â prugrissiva prisa di cuscenza dî prubblimatichi glubbali, accuminzanu a svulcirisi granni manifistazzioni câ participazzioni cuntimpurania 'n nummàrusi lucalitati di dicini di miliuna di pirsuna.




#Article 500: Antonellu di Missina (659 words)


Antonellu di Giovanni d'Antoniu, chiamatu Antonellu di Missina (Missina 1430 circa - 1479), pitturi. Funni la cultura fiamminga e la cultura prospètticu-munumintali italiana. Lu sò viaggiu a Venezia è dicisivu pi Giovanni Bellini e la succissiva arti italiana.

Nasci ntô 1430 circa a Missina, di Giovanni, scalpillinu. Si mparau l'arti probabbilmenti tra Missina e Palermu. Dû 1445 ô 1455 è a Napuli unni, secunnu a na tistimunianza, ntâ putìa dû pitturi Colantoniu, veni a cuntattu cu la pittura fiamminga, spagnola e pruvinzali. 

A Antonellu veni attribbuita l' Annunciata, sarbata ntê Musei Cìvici di Comu, chi si rifà pi lu stili e cunugrafìa a l'ambienti napulitanu di gustu fiammingu e deci tavuleddi cu Biati franciscani rializzati pi la  pala dipinta di Colantoniu pi la chiesia di San Lorenzu Maggiori.

La cusidditta Crucifissioni di Sibiu dû 1455 circa, sarbata ô Muzeul de Artà di Bucarest, icunugraficamenti riprenni li Calvari fiamminghi. Dû stissu annu ma succissiva è la Crucifissioni di Anversa, sarbata ô Musée Royal de Beaux Arts: nta parti vascia dâ tàvula, l'òpira è prittamenti fiamminga mentri ntâ parti àuta, 
si vidi la canuscenza dû spazziu di l'arti italiana. 

Dû 1457 è la prima cummissioni comu mastru: un gunfaluni pi na cunfratirnità di Reggiu Calabbria. Dû 1460 ô 1465 si trova a Missina. Ntô 1460 circa ci veni attribbuita l'esecuzzioni dâ cusidditta, unni si vìdunu puru l'influssi di l'òpira di Piero della Francesca. Li dui tavuleddi di Reggiu Calabbria Abramo servito dagli angeli e San Girolamo penitente sunnu dû periudu doppu lu 1460. 

Tra lu 1465 e lu 1470 circa rializza lu Ritrattu d'omu dû Museu Mandralisca di Cefalù. Ntê ritratti Antonello, a diffirenza di àutri italiani, chi utilizzàvanu la posa di prufilu, adotta la pusizzioni a tri quarti, tipicamenti fiamminga, chi pirmetti n'anàlisi fìsica e psiculòggica cchiù minuta.

Lu schema cumpusitivu di stu ritrattu veni pigghiatu sempri ntê ritratti succissivi: lu pirsunaggiu è nsiritu nta nu sfunnu scuru cu lu bustu tagghiatu sutta li spaddi, testa furriata versu destra mentri l'occhi, ô cuntrariu, sunnu fissi supra chiddi dû spittaturi, la luci illùmina lu latu destru dâ facci mentri lu latu mancinu è nta l'ùmmura. Ntê ritratti succissivi metti sempri nu zòcculu di màrmuru di sutta cu nu cartidduzzu pittiatu câ firma e la data.

Ntô 1470 circa è a Venezzia unni veni in cuntattu cu la pittura di Giovanni Bellini. Lu Salvador Mundi è la sò prima òpira firmata e datata: Mille simo quatricentessimo sexstage/simo quinto viije Indi antonellus/messaneus me pinxi, ma cchiù probabilmenti lu fici ntô 1470. 

Turnatu in Sicilia rializza lu Politticu di san Gregoriu. Dû 1474 è lAnnunciazione dû Museu Bellomu di Sarausa, unni lu spazziu nun è unificatu dâ pruspittiva, ma di na fina graduazzioni di luci.

Dû stissu annu è lu San Girolamu ntô studiu, sarbatu â National Gallery di Londra. 

Ntô 1475 accumenza l'àutru pirìudu vinizzianu nzina a l'autunnu dû 1476. Studia la fiura umana sia pi quantu riguarda l'anatumìa chi la espressivitati, dirivati di la spirienza belliniana e pierfrancescana.

Dû 1475 è lEcci Homo dû Collegiu Alberoni di Piacenza firmatu e datatu: 1473 Antonellus Messaneus me pinxit.

Dû stissu annu sunnu: La Crucifissioni dâ National Gallery di Londra, firmata e datata: 1475/antonellus messaneus/me pinxit; lu 
Ritrattu d'uomunu dâ National Gallery di Londra; la Pietà dû Museu Correr; lu Ritrattu d'uomunu, chiamatu Lu Cunnuttieru dû Louvre; lu Ritrattu d'uomunu dâ Gallirìa Borghesi e la Madonna col Bambino dâ National Gallery di Washington.

Tra lu 1475 e lu 1476 pittìa la Pala di san Cassiano ora a Vienna, òpira mutilata di cui rèstunu la Vèrgini supra lu tronu e quattru santi a mezzu bustu. 

Tra lu 1475 e lu 1478 pittìa la Pietà dû Museu del Prado di Madrid. Dû 1476 circa è lu San Sebastianu di Dresda.

Tra lu 1476 e lu 1478 fa lu Cristu â culonna dû Louvre. Doppu ca riturnau in Sicilia, rializza ntô 1476 l'Annunziata di Palermu cugghiuta ntô mumentu ca l'àncilu si nni jiu. Murìu a Missina ntô 1479.




#Article 501: Sucialìsimu (1051 words)


Lu sucialìsimu è na currenti di pinzeru lijata ê muvimenti pulìtichi ca a partiri dû sèculu XIX luttaru pi canciari la vita suciali e ecunòmica dî classi menu abbienti e 'n particulari dû prulitariatu.

Lu muvimentu upiraru, di cui niscìu fora lu sucialìsimu, prisintau pâ prima vota lu prubbrema dâ justìzzia suciali e di la parità ecunòmica ô centru di l'aggenna pulìtica. Trasfurmau radicarmenti li formi dâ pulìtica urganizzànnusi 'n partiti di massa e circannu di cuurdinari la propia attivitati pulìtica a liveddu ntirnazziunali. 

Lu sucialìsimu nizziarmenti si metti contr'a ô libbiralìsimu clàssicu, ca pòstula lu libbirìsimu 'n econumìa, addumannannu mmeci la nazziunalizzazzioni o la sucializzazzioni di tutti o parti di l'attivitati ecunòmichi. Cuntesta l'idia dî niutralitati di l'istituzzioni statali rispettu â lutta di classi e si batti pûn mutamentu dû rolu dû Statu o, addirittura, ntâ virsioni avanzata di Karl Marx e ripigghiata di l'anarchismu, pi la sò eliminazzioni.

Supra lu chianu ntirnazziunali lu muvimentu sucialista nasci comu un muvimentu pacifista e favurèvuli a l'autuditirminazzioni dî pòpuli, cuntrappunènnusi a lu nazziunalismu e a lu mpirialismu. Ntâ prassi tuttavìa tanti partiti sucialisti o currenti d'iddi finìscinu p'abbannunari lu pacifismu e lu ntirnazziunalismu, appujannu li mprisi bèllichi dî sò paisi cu mutivazzioni patriòttichi. Stu votafacci pruvoca 'n tanti paisi pulèmichi e scissioni.

Partiti e muvimenti estrimamenti diversi tra iddi si difineru sucialisti: tanti d'iddi supravvìvinu ancora òi e fòrmanu una dî cchiù mpurtanti currenti pulìtichi 'n Europa, nunchî la principali cumpunenti dâ sinistra europea. Lu muvimentu sucialista canusci nummarusissimi scissioni, accusi ricìprochi d'aviri tradutu l'idiali urigginari, etc. La scissioni cchiù mpurtanti è prubbabirmenti chidda virificata ô ndumani dâ Rivuluzzioni d'Uttùviru, ca vidi na larga fedda dâ sinistra dî partiti sucialisti staccàrisi e scègghiri la dinuminazzioni cumunista, già utilizzata 'n passatu d'arcuni tiurici sucialisti comu Karl Marx. Pi nfurmazzioni supra lu cumunismu e supra àutri particulari currenti dû sucialismu si rimanna ê pàggini rilativi, accussì comu pi l'illustrazzioni dittagghiata dî duttrini dî vari pinzatura sucialisti. 

Li muvimenti ottucinteschi dirìvanu dî lutti rivuluzziunarî ripubblicani, 'n particulari dâ spirienza dâ rivuluzzioni francisa cû muvimentu dî Muntagnardi e dî Sanculotti, e dî rivolti cuntadini ca dû Mediuevu si ripitìanu ciclicamenti contra l'aristucrazzìa tirriera; a li voti sti rivolti assumìanu cunnutati riliggiusi ca sfuciàvanu nta l'agualitarismu e ntâ cumunioni dî beni di pruduzzioni. 
Ntô sèculu XIX s'appi lu sucialismu di Robert Owen 'n Regnu Unitu, mentri in Francia na nfruenza supra li primi muvimenti l'appi videmma lu Sansimunismu (vidi Henri de Saint-Simon), na currenti pulìticu-riliggiusa ca divulgava lu pacifismu e la cumunioni di li beni nta na sucitati c'avissi datu a ogni ndividuu lu rolu a iddu cchiù cunciniali. Ntô stissu filuni si nsirìu Auguste Blanqui.

Li primi muvimenti sunnu difinuti sucialismu utupìsticu e poneru li basi di l'ideoluggìa sucialista, ndividuànnuni li scopi e prupunennu un mudellu vuluntariu di vita suciali cumuni.

Lu tèrmini sucialismu scintìficu venu cuniatu di Karl Marx pi ndicari la sò visioni dû sucialismu, illustrata ntê sò nummarusi òpiri supra la sucitati, la storia e l'econumìa. 'N uppusizzioni a lu sucialismu utupista, Marx ritinìa ca la prassi dû muvimentu upiraru avissi a èssiri ispirata di na rigurusa anàlisi. 

A Marx si devi la nuzzioni di lutta di classi, illustrata ntô Manifestu dû Partitu Cumunista. Marx si pruponi ntê sò òpiri di dimustrari comu lu capitalismu, gistutu dâ burghisìa upprimissi lu prulitariatu (travagghiatura gnustriali) ntâ fasi stòrica 'n cui scrivìa. Nta l'òpira Das Kapital (Lu Capitali), Karl Marx analizza comu li capitalisti accattàssiru forza travagghiu dî travagghiatura uttinennu lu drittu di rivìnniri lu risurtatu di l'attivitati pruduttiva comu prufittu (vidi marxismu pî dittagghi); chistu, secunnu Marx, porta a na nun justa e nun sustinìbbili distribbuzzioni dâ ricchizza.

Pi Marx era sulu chistioni di tempu: li classi travagghiatrici di tuttu lu munnu, prisa cuscenza dî sò cumuni ubbièttivi, s'avìssiru unutu pi ruvisciari lu sistema capitalista ca l'upprimìa, ridistribbuennu li ricchizzi nun justamenti suttratti a iddi. Lu cunziddirava un risurtatu nun evitàbbili dûn prucessu stòricu 'n attu.

Dî ruini dû capitalismu sarìa sorta, doppu un piriodu di transizzioni (dittatura dû prulitariatu), na sucitati 'n cui lu Statu avissi cuntrullatu li menzi di pruduzzioni, la sò prupitati avissi passatu â sucitati stissa ntô sò cumplessu (lu Statu era distinatu a dissulvìrisi). La prupitati privata avissi statu limitata a l'effetti pirsunali. La cunsiquenza dâ prupitati cullittiva di li menzi di pruduzzioni avissi stata, nta l'òttica di Marx, la fini dâ divisioni dâ sucitati 'n classi suciali e, di cunsiquenza, la fini dû sfruttamentu e la china rializzazzioni dû ndividuu. L'ateismu, carattirìstica dû sucialismu marxista, era na cunsiquenza lòggica dû matirialismu dialètticu ca lu marxismu aduttava comu mètudu.

L'idei di Marx vennu sviluppati 'n tanti dirizzioni diversi: arcuni pinzatura pìgghianu di Marx sulu lu mètudu d'anàlisi dâ sucitati, mentri lu nascenti muvimentu sucialista nn'abbrazza cu entusiasmu la parti rivuluzziunaria, mittennu 'n secunnu chianu lu pinzeru di li sucialisti nun marxisti comu l'anàrchici Pierre-Joseph Proudhon o Michail Bakunin e li già citati utupisti. 

Fu ntô segnu di Marx ca fu criata la Prima Ntirnazziunali Sucialista (o Assuciazzioni Ntirnazziunali dî Travagghiatura), l'urganizzazzioni ca raggruppava li muvimenti sucialisti di tutta Europa.

Prestu s'evidenzia tuttavìa na granni divisioni tra li siguaci di l'idei di trasfurmazzioni sociali di Marx e li sucialisti 'n gèniri. 

Li cussidditti sucialisti rifurmisti o gradualisti comu Karl Kautsky 'n Girmania, Filippu Turati 'n Italia o li marxisti austriaci vidìanu cu favuri li spirienzi dimucràtichi e ripubblicani comu pussìbbili approdu di l'istanzi di canciamentu dâ sucitati. 

Li primi sucialisti rifurmisti nun mittìanu 'n discussioni l'idìa ca lu sucialismu fussi la naturali evuluzzioni dâ sucitati uccidintali, ca comu avìa evulutu dû fiudalèsimu ô capitalismu burghisi pi la crisi dû fiudalèsimu stissu, avissi avutu a evulvìrisi naturarmenti di capitalista 'n sucialista pi via dî cuntraddizzioni nterni dû capitalismu. Ma ritinìanu ca lu passaggiu s'avissi virificatu graduarmenti, attraversu na serî di riformi suciali. 

Vidiri sucialdimucrazzìa.

Li sucialisti rifurmisti pinzavanu ca lu sucialismu fussi la naturali evuluzzioni dâ sucitati uccidintali, ca s'avissi a evùlviri naturarmenti di capitalista 'n cumunista pi via dî cuntraddizzioni nterni dû capitalismu, tràmiti na siquenza di riformi. 

Puru cuncurdannu supra tali evuluzzioni, li sucialisti rivuluzziunari comu Rosa Luxemburg 'n Girmania o Jacintu Minotti Sirrati 'n Italia pinzàvanu mmeci ca stu canciamentu nun avissi mai abbinutu spuntaniamenti, ma avissi richiestu na rivuluzzioni. 

Doppu la Rivuluzzioni russa dû 1917 e la terza ntirnazziunali dû 1919 lu sucialismu rivuluzziunariu cuincidìu sustanziarmenti cû cumunismu.




#Article 502: Libbirtarismu (204 words)


Libbirtarismu (o Libbirtarianismu) putissi èssiri un sinònimu d' anarchismu. L'anàrchici, nfatti, si difinìscinu spissu libbirtari.
Di tanti dicenni stu tèrmini è però usatu pi difiniri, 'n senzu cchiù anchiu, ddi tiurìi ca dùnanu priminenza â scigghiuta nnividuali davanti ê pritisi di qualegghiè putiri pulìticu. Accussì, 'n senzu strittu, è usu cumuni difiniri libbirtarismu (o libertarianism 'n ngrisi) la currenti anarcu-capitalista, zoè la virsioni cchiù strema dû pinzeru libbirali, la quali attruvau li propi sprissioni cchiù significativi 'n Murray N. Rothbard.
Lu libertarianism affunna li sò ràdichi ntâ tradizzioni dû ndividualismu miricanu e nta l'anarchismu autòctunu dû XIX sèculu (Warren, Spooner, Tucker) e prufessa l'idìa d'un mircatu cumpritamenti autorigulatu ca mmesti agni aspettu dâ vita dû nnivìduu, nclusi li sirvizza di prutizzioni, la giustizzia e lu drittu. La maiuranza dî sò tiòrici sunnu fautura dû giusnaturalismu lockianu, ma asisti videmma na varianti utilitarista (David Friedman). 'N Europa li màssimi spunenti di tali tiuria pulìtica sunnu Hans-Hermann Hoppe e Anthony de Jasay.
'N Italia l'istanzi libbirtari attruvaru diffusioni grazzi a l'òpira d'arcuni editura comu l'edizzioni Liberilibri, Rubbettino e Leonardo Facco. Lu 24 di Sittèmmiru di 2005 si custituìu a Trivigghiu (Bergamu) un  ca si pruponi d'aggiri quali mprisa d'idei e ô di fora dî lòggichi partìtichi.




#Article 503: Razzismu (2372 words)


Zoccu cumunimenti veni difinutu razzismu è nu nzemi d'attiggiamenti cchiù o menu marcati, d'azzioni cchiù o menu manifesti, di priggiudizziu nigativu e/o discriminazzioni supra basi etnica e/o razziali. 
Cumunimenti lu razzismu è n'ideoluggìa ca prufessa la supiriuritati di na razza rispettu a n'àutra e justifica n'evintuali discriminazzioni e/o upprissioni di chiddi li quali sunnu cunziddirati nfiriuri.

E' pussìbbili spigari lu razzismu comu l'esaspirazzioni dû tassu d'etnocintrismu fisiuluggicamenti prisenti ntâ sucitati, n cunnizioni di cumpitizzioni ecunòmica ntra gruppi nti un cuntestu di risursi limitati.
N stu quatru tri sunnu li cunnizzioni funnamintali pû manifistàrisi dû razzismu:

Autru fatturi di cunziddirari nti na pruspèttiva sturica, è ca lu razzismu è nu finòminu rilativamenti ricenti e è strittamenti cunnessu a l'etati culuniali, quannu li granni putenzi europei svilupparu ideoluggìi razzisti pi risulviri la dissunanza ntra valura cristiani d'aguagghianza e caritati e lu sfruttamentu dî pupulazzioni ndiggeni n Amèrica comu n Africa.

Razzismu scintificu    è lu tèrmini utilizzatu pi ndicari na particulari forma stuica di razzismu urganizzatu, funnata a partiri di lu XIX° sèculu n Europa e ntê Amèrichi, ca nasci n àmmitu univirsitariu ntra li scienzi naturali e suciali di l'èbbica, prinnennu nizziu dâ bioluggìa, di l' antropoluggìa, dâ ginitica, dâ midicina, dâ criminoluggìa e dâ sociuluggìa, rifacènnusi n manera spissu distorta â tiurìa evuluzziunista di Charles Darwin e ô pusitivismu.

Primisa òi ritinuta nfunnata di sta tiurìa pseudoscintifica fu chidda di ritèniri ca l'èssiri umani fussiru custituuti di razzi diversi, ogniduna ôn gradu diversu d'evuluzzioni rispettu a l'àutri, e ca li mitodi di classificazzioni dâ zooluggìa putìanu èssiri utilizzati pi ndagari li carattiristichi dî stissi. N sta classificazzioni s'ammiseru graduatorii ca prisuppunìanu arcuni razzi èssiri supiriuri pi liveddu evulutivu e ntillèttivu a l'àutri. N particulari idda cridetti di ducumintari ca la cussiditta razza janca (o ariana) fussi lu liveddu massimu ragghiuntu di l'evuluzzioni naturali dâ specii umana.

Sustinennu l'esistenza di razzi supiriui sti tiurìi desiru lu via â nascita di l'eugginitica (eu = bona genia = discinnenza), àutra pseudoscienza ca mirava â prisirvazzioni dâ purizza dû patrimoniu giniticu dî pòpuli janchi, sustinennu na campagna pulìtica cuntra li matrimoni e li rapporti ntirrazziali ca putissiru purtari â nascita di figghi razziarmenti mpuri e digginirati.

Assirtura di sta tiurìa foru espunenti di primu chianu, ô massimu liveddu, dî scienzi naturali e suciali di tuttu lu munnu, p'oltri un sèculu. La classificazzioni dî cussidditti razzi fu lungamenti utilizzata pi raciuni pulìtichi, e dibbattuta ntra li scinziati, ca non arriniscìanu a ragghiunciri risultati univirsarmenti cundivisi. Majuritariamenti, dû 1870 ô 1936 idda sustinìa la supiriuritati di na prisunta razza nurdica o girmanica (ntâ quali èranu nclusi li italiani dû nord), supra tutti l'àutri, ntra cui chidda miditirrania italica.

Usati duranti lu XIX° sèculu a sustegnu dû culunialismu e dû drittu â schiavitù, l'esitu pulìticu cchiù vistusu di sti tiurìi ntô XX° sèculu foru li liggi razziali n tanti parti di lu munnu (USA, Sudafrica, Girmania, Italia...), e lu stèrminiu nazzista.

Lu razzismu scentificu vinni rifiutato puliticamenti e scintificamenti sulu doppu la fini dâ Sècunna Verra Munniali, quannu câ pubblicazzioni dâ «Dichiarazzioni supra la razza» ntô 1950 l'UNESCO dicritau n manera ufficiali la nun esistenza dî razzi umani e ncuraggiau li nummàrusi biologi a arricurdari custantimenti l'assenza di validitati scintifica dâ nuzzioni di razzi umani.

A siquitu di zò li stissi tiurìi nun sunnu però dû tuttu scumparsi, ma ancora òi vennu n granni banna riattualizzati d'arcuni estremi minuranzi pulìtichi simpricimenti sustituennu â palora razza chidda d' etnia, pòpulu o civirtati. Sustituennu a l'elimentu bioluggicu (nun cchiù riprupunìbbili) chiddu culturali, iddi arrinèscinu a mantèniri ntatta la stissa pricidenti mpustazzioni pseudo-scientifica.

Lu razzismu scintificu fu pricidutu, asciancatu e siquitu d'àutri formi di razzismu urganizzatu, dittu macàri pri-scintificu. Ntô mèritu di st'urtimu la palora razza nun è rifiruta ôn tipu bioluggicu, ma ô sensu cchiù ginirali di catigurìa o gèniri. St'àutra forma di razzismu nun è menu mpurtanti, e n dittagghiu prenni tanti noma spicifici a secunnu di l'uggettu dâ discriminazzioni: classismu siddu rifirutu â discriminazzioni n basi â classi suciali, castèismu siddu n basi â casta d'appartinenza, sèssismu siddu n basi ô sessu, ecc.

Tesi duminanti òi, ca tenta di spiègari li causi di lu razzismu urganizzatu e scintificu, è chidda utilitarista: lu razzismu zoè nascissi privalintimenti di mutivi d'utilitati pulìtica, a difisa dî privilèggi, di l'ecònumia e di lu putiri di na fazzioni cuntra l'àutra. 

Lu razzismu ndividuali mmeci è cunziddiratu dâ psicoluggìa un gravi disturbu mintali di tipu narcisisticu, comu macàri la xenofobbia.

Ntô XIX sèculu, n Europa e n Amèrica, arcuni scinziati svilupparu varii tiurìi supra li diffirenzi bioluggichi ntra li razzi e sti tiurìi foru a sò vota strumintalizzati pi liggittimari pusizzioni e pratichi razzisti. Tanti di sti tiurìi foru di tannu abbannunati dâ cumunitati scintifica pirchî ritinuti errati o pirsinu pseudoscintifichi.

Ntâ Mèrica culuniali, ancora prima ca la schiavitù culuniali divinissi cumpritamenti basata supra basi razziali, migghiara di schiavi africani èranu a lu sirvizziu dî janchi, a ciancu d'àutri travagghiatura nun libbiri janchi vinculati di cuntratti a tèrmini. N arcuni casi lu tèrmini dû sirvizziu pî schiavi africani significava libbirtati e la cuncissioni dûn tirrenu, ma chisti abbinìanu raramenti, e pochi africani divinniru prupitari tirreri n stu modu.

Ntô 1676, Nathaniel Bacon cunducìu na rivolta cuntra lu cuvirnaturi e lu sistema di sfruttamentu ca rapprisintava: lu sfruttamentu di li culoni cchiù pòviri di parti dî prupitari tirreri sempri cchiù ricchi. Bacon comegghiè murìu, forsi di dissinteria, e la rivolta cissau. L'unitati di lu muvimentu pupulista di Bacon era chiddu ca priaccupava chiassai li prupitari tirriri, e divinìa ergu stratèggicu attruvari na manera di dividiri puliticamenti la pupulazzioni pi cuntrullàrilla. Pû cuvirnaturi l'aspettu cchiù nun aspittatu e amminazzusu dâ rivolta di Bacon era la sò multirazzialitati.

Accussì, di ddu mumentu n appoi, li ricchi prupitari diciseru/dicideru ca sulu l'africani avissiru stati utilizzati comu schiavi, e ê culoni janchi vinniru prumisi li binifici c'avissiru stati risirvati a l'africani siddu avissiru cuntinuatu a aviri cuntratti di sirvizziu a tèrmini. Stu canciamentu detti abbiu ô longu e nfami piriodu dâ sucitati schiavista miricana, ntâ quali li schiavi vinìanu sfruttati pi l'agricultura, e nutivurmenti ntâ pruduzzioni di cutuni e tabbaccu. Ntô nordest la schiavitù era menu cumuni, di sòlitu riligata ê sirvitù dumèstica nun vuluntaria. La siparazzioni suciale basata supra lu culuri dâ peddi pirmiau prestu ogni aspettu dâ cultura culuniali miricana.

La schiavitù ntê stati cunfidirati tirminau ufficiarmenti câ Pruclamazzioni d'Emancipazzioni (Emancipation Declaration), ca vinni emanata ntô 1 di jinnaru 1863 dû prisidenti Abraham Lincoln. La schiavitù tirminau ntô paisi nteru cû tridicèsimo aminnamentu, ca vinni dichiaratu ratificatu ntô 18 di dicèmmiru 1865. Nunòstanti chistu, rimasugghi di razzismu rimaseru/rimaneru ntê Stati Unuti chî cussidditti liggi di Jim Crow, disparitati ntâ crianza (aducazzioni) e atti vandalici diffusi. Lu passaggiu dû Civil Rights Act ntô 1964 fu significanti ntô mudificari l'accittazzioni suciali di lu razzismu n Amèrica. 

Lu muvimentu miricanu graputamenti razzista cchiù canusciutu è forsi lu Ku Klux Klan, urganizzazzioni di cunfratirniti d' estrema dritta, ca prumovi la tiurìa dâ supranitati dâ razza janca. Ufficiarmenti lu Klan avissi abbannunatu la clannistinitati e la viulenza, scigghiennu na cchiù dimucratica lutta pulìtica. Doppu stu canciu di linia pulìtica, n Amèrica, si furmaru na miriadi di gruppi ca si rifanno a l'ideoluggìa e ô folclori nazzista, comu lu WAR (White Aryan Resistance), lu circuitu dû White Pride World Wide e lu Partitu Nazzista Miricanu.

A partiri di l'unificazzioni italiana l'establishment pulìticu e culturali italiani nfruinzatu dî tiurìi ntirnazziunali dû razzismu scintificu (vidi articulu ntâ paggina) dû pusitivismu e di l'eugginitica s'urintau versu pusizzioni razzisti e antimiridiunali (e tanti studiusi miridionali sustinniru a sò vota l'anti-miridiunalismu). Di stu clima pulìticu e culturali foru artifici ntra l'àutru li pubblicazzioni dû criminologu Cèsari Lumbrusu (auturi di saggi tinnenti a addimustrari l'innata natura criminali di li miridiunali e pû quali lu nteru pòpulu di lu Menzujornu assumi li cunnutati dû dilinquenti atavicu), li tiurìi di Giseppi Sergi, Luiggi Pigurini, Alfredu Nicèfuru (prisidenti dâ Sucitati Italiana d'Antropoluggìa e dâ Sucitati Italiana di Criminoluggìa, ca scrivìa: La razza maliditta, ca pòpula tutta la Sardigna, la Sicilia e lu menzujornu d'Italia avissi a èssiri trattata aguarmenti cû ferru e cû focu - dannata â morti comu li razzi nfiriuri di l'Africa, di l'Australia, ecc.), di Enricu Ferri (sècunnu cui la minuri criminalitati nta l'Italia sittintriunali dirivava dâ nfruenza cèltica), Gugghiermu Firreru, Arcancilu Ghisleri, nunchî di tantissimi àutri maggistrati, mèdici, psichiatri, òmini pulìtici, ca nfruinzaru grannimenti l'upinioni pubblica italiana e munniali.

Nun foru pusizzioni isulati, ô cuntrariu era la cumminzioni scintifica dâ quasi tutalitati di l'òmini di cultura europei, nunchî dî ceti diminanti e di l'upinioni pubblica di l'èbbica. Già ntô 1876 la tesi razzista fu chinamenti avaddata dâ cummissioni parramintari di nchiesta supra la Sicilia ca cunchiudiu: «la Sicilia s'abbicina macari cchiù a qualegghiè àutra banna d'Europa ê nfocati areni dâ Nubbia; n Sicilia cc'è sangu càuru, vuluntati mpiriusa, cummuzzioni d'animu rapida e viulenta». Zoè li stissi carattiristichi psico-ginitichi ca, cû stissu idinticu linguaggiu, li razzisti di tuttu lu munnu attribbuìanu â cussidditta razza niura. E di chistu èranu accusati li miditirranei: d'èsseri mèticci, discinnenti di pupulazzioni priistorichi di razza africana e simitica.

Stu clima ditirminau tri cosi:

L'attiggiamentu dû statu italianu, ca già ntô 1876 accittau la tiurìa di l'esistenza d'armenu dui razzi n Italia: l'euroasiatica (padana e ariana), l'euroafricana (centru-miridiunali e nigruidi), cuntribbuìu n modu ditirminanti â nascita dûn diffusu razzismu antimiridiunali ntô nord Italia e n tuttu lu munnu. Basànnusi supra li dichiarazzioni dî scinziati italiani li Stati Uniti di Mèrica desiru locu a formi espliciti d'apartheid pulìticu ntê cunfrunti dî miridiunali (n particulari ntê stati dû sud di l'USA: Alabbama, Virginia, ecc.). Cchiù n ginirali l'immigrati italiani vinìanu siparati ô sò arrivu a Ellis Island (New York), li sittintriunali vinìanu fatti sbarcari dû latu risirvatu ê janchi (whites) li miridiunali di chiddu risirvatu ê nun janchi (non-whites). Divisioni ufficiarmenti avaddata dâ Cummissioni Dillingham dû Sènatu dî Stati Uniti ntô 1911. A li siciliani appoi, pi via dâ cchiù ricenti (mediuèvali) cummissioni cu mori e saracini, spittava ntô prufunnu sud miricanu lu suprannomu/la nciuria di white niggers (negri culuri chiaru) oltri chiddu di black dagos (black = negru  dagos di dagger= accutiddaturi) cu cunsiquenti apartheid ecunòmicu, pulìticu e suciali. La sò paja era nfiriuri a chidda dî niuri e nzèmmula a iddi spissu èranu linciati pi futili mutivi: dû 1880 ô 1930, sècunnu li dati ufficiali, lu 90% di tutti li linciati europei nta l'USA èranu immigrati italiani, miridiunali e/o siciliani. E èranu spissu amminazzati dû Ku Klux Klan.

La stissa campagna razzistica si svulcìu n l'Australia e n àutri nazzioni di cultura anglosassuni, ma nun sulu. Finu a quannu, versu la fini di l' anni 1930 n Italia vinniru varati prubbidimenti, li cussidditti liggi razziali fascisti, principarmenti cuntra li pirsuni di riliggiuni ebbraica o d'uriggini simitica, a difisa di na prisunta razza italiana. Ntô 1938 nfatti arcuni scinziati italiani suttascrisseru lu Manifestu dâ razza, notu macàri comu Manifestu dî scinziati razzisti, lu cui testu fu scrittu nti netta cuntraddizzioni chî pricidenti tiurìi, e n iddu si vosi affirmari - p'uppurtunismu pulìticu, duvutu a l'allianza câ Girmania - l'esistenza di n'unica iputetica razza italiana, ntiramenti ariana. 

Lu Manifestu dâ razza dû fascismu assimilava li pòpuli latini miditirranei, prima cunziddirati nfiriuri, a chiddi girmanici e ariani, facènnuli ntrammi puri ariani e quinni razziarmenti supiriuri a tutti l'àutri (sèmiti, camiti, asiatici, slavi, ecc.). La sò pubblicazzioni cuincidiu cu chidda dî liggi razziali n Italia, ca foru rispunsàbbili dâ dipurtazzioni e uccisioni di cintinara di migghiara d'ebbrei, zingari e appartinenti a àutri etnii. Comu effettu gruttescu, l'annu doppu la pubblicazzioni dû Manifestu dâ razza, ntô 1940, li miridiunali nta l'USA divinniru ufficiarmenti whites (janchi).

Tuttavia nì stu ripèntinu e cortu canciamentu, nì lu succissivu capulinìa dû razzismu scintificu, rijittatu comu pseudoscienza subbutu doppu la Sècunna Verra Munniali, mudificaru la mintalitati furmata n casi un sèculu di prupaganna antimiridiunali. Formi nconsci e semi-clannistini di razzismu antimiridiunali pirsisteru finu a òi e sunnu spissu ducumintati di dinuncii pirvinuti a liveddu munniali. Oi st'anticu razzismu veni n granni banna riattualizzatu d'arcuni simpricimenti sustituennu â palora razza chidda di cultura, pòpulu o civirtati e mantinennu ntatta la stissa pricidenti mpustazzioni pseudo-scintifica.

Sècunnu arcuni sociuloggi n Italia a partiri di lu doppuverra l'ffetti di sta longa campagna prupagannistica avissiru datu locu a dui psicoluggìi: la prima ô nord sarìa carattirizzata di nu diffusu sintimentu narcisisticu d'esaggirata autustima (lu Nord guida murali d'Italia), la sècunna ô Sud avissi ditirminatu un vastu sintimentu fatalista, autucummisiratoriu e diffidenti ntê cunfrunti dû statu.

Nta l'urtimu dicenniu a chistu s'agghiunciru finòmini d'abbirsioni cuntra li pòpuli sèmiti (l' arabbi) e nun cristiani (n particulari musurmani) ntra li quali cci sunnu li stissi europei, comu l'arbanisi. St'attiggiamenti sunnu facirmenti misuràbbili ô nord unni di tempu arcuni cunsistenti minuranzi pulìtichi sunnu turnati a èssiri graputi sustinitrici di st'antichi tiurìi pseudoscintifichi e razzistichi ca pustulavanu l'esistenza di civirtati e pòpuli supiriuri. Nun sunnu mmeci misuràbbili quantitativamenti ô sud unni nudda idìa xenofobba ricugghiu finora mai anchi cunsensi pulìtici.

Lu razzismu anti-ebbraicu, c'hàvi uriggini sturichi e riliggiusi cchiù antichi, sècunnu tanti ndaggini dimuscupichi cuntinua a esistiri n tutta Italia, sibbeni n formi menu manifesti.

Nti l'anni (1870-1945) ntû munnu mpera lu «razzismu scentificu», e la cchiùparti di l'antrupòlugi e dî criminòluggi italiani (li cchiù famusi sunnu (Cesare Lombroso, Luigi Pigorini, Arcangelo Ghisleri, Guglielmo Ferrero, Enrico Ferri), e puru siciliani comu Giuseppe Sergi e Alfredo Niceforo ripètunu, scrìvunu e pùbbricanu ntê cunvegni italiani e ntirnazziunali ca li siciliani e li miridiunali hannu statu parzialmenti «cuntaminati» di geni d'origgini africana e câ cultura meridiunali evi primitiva e inferiuri. Sta conclusioni ha statu puru accittata dû cuvernu e dî politici italiani (atti dâ cummissiuni d'indaggini ntâ Sicilia dû 1876).

Li criminologgi cunchiusuru ca cù stu «fattu» s'avissi a spiegari la «natura viulenta» e la cultura «criminali» dî meridiunali. Stati miricani comu l'Alabama cunzideranu li siciliani «non-whites» e li suttapunnu a l'apartheid. A Ellis Island (New York) l'immigrati italiani venunu spartiti: italiani dû nord (janchi) di na banna, chiddhi dû sud di n'àutra. La Dillingham Commision dû senatu dî Stati Uniti (atti dû 1911) stabbilisci ca l'italiani dû sud nun sunnu uguali a chiddhi «janchi» dû nord e ca li siciliani hannu forti nfluenzi «nigroidi». Ntâ sta manera si spiega l'origgini dû preggiudizziu sia italianu ca munniali contru li meridiunali. Sta discriminazziuni ntâ vari modi dura dô 1890 ô 1940.




#Article 504: Mpirialismu (668 words)


Lu mpirialismu è na pulìtica finalizzata a stènniri lu cuntrollu di l'autoritati supra entitati straneri cu mètudi d'annissioni e/o di mantinimentu di lu putiri, sia dirittamenti supra lu tirritoriu sia cu menzi nun direttti di esircizziu dû cuntrollu supra la pulìtica e/o l'ecònumia d'àutri stati. Lu tèrmini è usatu a li voti pi discrìviri la pulìtica di nu statu tisa ô mantinimentu di culonî e dominî 'n terri luntani, puru siddu lu statu stissu nun si cunzìddira nu mperu.

'N sensu latu lu tèrmini mpirialismu pò ndicari na pusizzioni ntillittuali, ca mplicassi la cumminzioni ca la cunquista e lu mantinimentu dî mperi hannu na valenza pusitiva; tali puntu di vista è spissu unutu a lu prisuppostu dâ supiriuritati culturali, o d'àutru tipu, ntrìnseca a lu putiri mpiriali. 

Cuniatu 'n Francia, a li tèmpura dû Secunnu Mperu, 'n rifirimentu a li disigni eggimònici di Napuliuni III, lu tèrmini mpirialismu s'affirmau 'n Nghilterra, â fini di l'anni '70 di l'Ottucentu, pi ndicari lu prugramma di spansioni culuniali dû cuvernu Disraeli, e trasìu appoi nta l'usu cumuni comu sinònimu di pulìtica di putenza e di cunquista tirrituriali supra scala munniali.

Sibbeni sunnu spissu utilizzati comu sinònimi, li tèrmini culunialismu e mpirialismu hannu 'n rialtati un significatu diversu.

Nfatti lu culunialismu, praticatu 'n Europa finu dî tempura dî granni scuperte geografichi, è ligatu suprattuttu â nizziativa di privati e si carattirizza pi na pinitrazzioni quasi esclusivamenti ecunòmica, mentri lu mpirialismu, ca nasci â fini di l'Ottucentu, prisupponi lu disegnu dûn cuvernu cintrali, voltu a ubbièttivi d' assuggittamentu pulìticu e sfruttamentu ecunòmicu.

Li fattura â basi dû finòminu dû mpirialismu sunnu multèplici e varianu a secunna dî diversi nazzioni.

'N particulari, li paisi c'avìanu già canusciutu na ntensa ndustrializzazzioni, prima tra tutti la Gran Britagna, foru attratti di mutivazzioni ecunòmichi:

Nun mancaru appoi li mutivazzioni di caràttiri ideològgicu e pulìticu:

'N particulari li paisi ca si jittaru nta l'abbintura mpirialista senza aviri un sòlidu sviluppu nnustriali, comu p'asempiu la Girmania e l'Italia, lu fìciru suprattuttu pi mutivi di pristiggiu, videmma a costu di cumpiri scelti nun cumminienti dû puntu di vista ecunòmicu.

Quasi tutti li cunquisti culuniali foru signati di l'usu nun discriminatu dâ forza contra li pupulazzioni ndìggeni, e li friquenti rivolti ca scattàvanu si cunchiudìanu spissu 'n veri e propî massacri.

Di lu puntu di vista ecunòmicu, la spirienza culuniali appi arcuni effetti pusitivi supra li paisi ca nni foru mmistuti, purtannu ôn migghiuramentu di l'apparatu pruduttivu, ma chistu a prezzu dûn cuntinuu dipaupiramentu di risursi culturali e umani. 

Noltri, la criazzioni di econumìi urientati essinziarmenti a l'espurtazzioni stravulcìu 'n tanti casi un miccanismu pruduttivu urientatu versu lu mircatu nternu e ca garantìa armenu la sussistenza dâ pupulazzioni.

Fu misu 'n motu un prucessu di sviluppu, ma 'n funzioni dî ntiressi dî culunizzatura, li quali di lu restu s'apprupiaru sistimaticamenti di granni parti dî ricavi ecunòmici dî paisi culunizzati.

L'effettu dû mpirialismu supra li culturi dî paisi culunizzati fu dirumpenti.

Li sistemi culturali c'avìanu na cchiù sòlida tradizzioni e ch'èranu ligati a strutturi pulìticu-suciali urganizzati, comu ntê paisi di l'Asia e dû Nord Africa s'addifinneru megghiu.

Bonu diversu fu lu casu di l'Africa cchiù arcàica, animista e pagana. Ccà foru nfatti altirati ê funnamenta l'equilibbri dî tribbù e dî villaggi, mentri nteri sistemi di vita, di riti e di valura traseru rapidamenti 'n crisi.

Supra lu chianu pulìticu la spansioni culuniali finìu pi favuriri la furmazzioni o l' arruspigghiu di nazziunalismi lucali, a òpira suprattuttu dî novi quatri diriggenti, ca si furmaru ntê scoli europei e v'assurbiru l'idiali dimucràtici e li principi di nazziunalitati.

L'Europa s'attruvau a espurtari chiddu ca menu avissi addisiatu: lu bisognu d'autucuvirnàrisi e di dicìdiri dû propiu distinu.

Nta l'ùrtimi anni, li crìtichi ô mpirialismu foru mossi, chiù ca supra lu chianu pulìticu, supra lu sò aspettu culturali, cu particulari riguardu â criscenti nfruenza glubbali dâ cultura miricana. 
Arcuni tuttavìa discùrrinu supra stu significatu allargatu dâ palora supra la basi ch'è estrimamenti suggettivu distìnguiri tra ntirazzioni ricìprochi e nfruenza ndutta.

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana:




#Article 505: Fimminismu (676 words)


Lu fimminismu fu un muvimentu sortu nta l' anni '60, cu lu ntentu di mudificari radicarmenti la divisioni sissuali di li roli maschili e fimminili e quinni di rimèttiri 'n discussioni, 'n tutti l'aspetti dû campari assuciatu, na girarchizzazzioni umana c'assigna un menu o un cchiù a li diversi ndividui 'n basi a meri rapporti di putiri c'attròvanu funnamentu propiu ntâ sissualitati maschili e ntê sò prujizzioni suciali e pulìtichi.
Lu fimminismu pirtantu rimittìu 'n discussioni, a partiri di l'anàlisi dâ propia sissualitati (autucuscenza), tutti li sittura dâ sucitati, dâ quali cuntistava l'aspettu e lu caràttiri furtimenti maschilista, e lu fattu d'èssiri ritta supra discriminazzioni di sessu ndividuannu li nessi esistenti tutt'òi tra la sissualitati e li putiri. 

N'antisignana di lu muvimentu, cchiù emancipazziunista ca fimminista datu macari lu piriodu stòricu, fu Olympia de Gouges ca cu la Dichiarazzioni dî dritti dâ fimmina e dâ cittadina dû 1792 ponìu li sò cuntimpuranei di frunti ô rolu nigatu ntô spazziu pùbblicu dî fìmmini.

Nta l'anni anni Sittanta lu muvimentu, armenu ntâ sò parti majuritaria, cintrau li sò pràtichi pulìtichi di l'anàlisi dâ suggittivitati, ca puru pirmani ancora òi 'n arcuni gruppi, a un àmmitu suciali luttannnu pâ cunquista di cchiù granni dritti civili ca purtaru in Italia â ntruduzzioni dû divorziu, â mudifica dû drittu di famigghia ntô 1975, a l'istituzzioni dî cunsultorî familiari, â liggi supra li pari uppurtunitati, â libbiralizzazzioni di li cuntraccittivi e a l'appruvazzioni dî liggi ca rigulanu l'abbortu.

Enormi la pruduzzioni littiraria, filusòfica, pulìtica pruduciuta dî fìmmini di l' anni '70 a òi. Prima di tannu, tanti sunnu li testi ca jìssiru liggiuti e studiati: tra chisti rimani a tutt'òi funnamintali l'òpira di Simone de Beauvoir, ca didicau â storia dî fìmmini e a li stiriutipi maschili un vuluminusu saggiu (Il secondo sesso, 1949).

Lu fimminismu doppu l'anni '70 'n Francia e 'n Italia acquista la cunnutazzioni tiòricu-pulìtica di pinzeru dâ diffirenza sissuali. Criannu locura/lochira di discussioni e di mpegnu, comu sunnu li libbrarìi dî fìmmini, li centri di ducumintazzioni, l'assuciazzioni culligati â ricerca di lu pinzeru e dâ storia fimminili, lu pinzeru dâ diffirenza fimminili appi modu di sprimìrisi e addivintari canusciutu, videmma nta l'Universitati. 

Li scritti dâ filòsufa francisa Luce Irigaray inauguraru sta scola di fimminismu. L'Ètica dâ diffirenza sissuali è lu sò scrittu pubblicatu nta l'anni '80. Luce Irigaray, già a l'èbbica di Speculum lu sò testu dû 1975, avìa stata traduciuta 'n talianu di Luisa Muraru. E' st'autrici funnatrici dâ Libbrarìa dî Fìmmini di Milanu, cu àutri fìmmini, comu Lia Cigarini, ispiratrici d'unu di li primi gruppi siparatisti di fìmmini, lu Demau ntô 1966. 

Sti fìmmini e àutri, comu nta l'anni succissivi li filòsufi dâ Cumunitati Diòtima di Virona, custrueru e svilupparu lu pinzeru dâ diffirenza sissuali 'n Italia e la ricerca ca lu sustinni. Macari nni àutri paisi comu la Girmania e la Spagna, câ Cumunitati Duhoda di Barcillona, ci sunnu gruppi ca fannu rifirimentu a lu pinzeru dâ diffirenza sissuali. 

Li fìmmini, òi, ricanùscinu lu valuri dâ prisenza fimminili ntâ storia nun cchiù rivinnicannu 'n prima istanza li disaggi ca campau cû patriarcatu ma analizzannu e ricanuscennu l'òpira di civilizzazzioni ca li fìmmini svulceru ntê sèculi e la divirsitati dû pinzeru fimminili ntê sò tanti sprissioni. 

Lu pinzeru dâ diffirenza sissuali è na mpustazzioni ca teni cuntu anzituttu dî pràtichi fimminili supra lu travagghiu, di l'attravirsamentu dî rilazzioni matri-figghia e òi videmma di nu sguardu rivoltu ô sessu maschili quannu voli ntirrugàrisi supra li diffirenzi tra li sessi. 

Li fìmmini ca fannu rifirimentu ô pinzeru dâ fimminilitati comu diffirenza custrueru un pircursu ca grapi novi strati di canuscenza. Attraversu la rivuluzzioni fimminista, câ sò taciuta e estisa ntisa, siddu filusufìa, storia, cìnima, arti, drittu, psicoluggìa, pedaguggìa e storia dâ scienza pussièdinu novi punti di vista, sti canuscenzi traseru macari ntâ vita cutidiana canciannu tanti mudalitati di trasmissioni dî canuscenzi e di ntirazzioni suciali, dî quali nun sempri la sucitati è cuscenti. É quinni na ricustruzzioni dû sapiri umanu ca nun si scorda d'aviri n'urìggini ntâ pulìtica, ntâ vita cutidiana e ntô sò cuncretu mpiegu ntô tempu.




#Article 506: Funnamintalismu (218 words)


Cu funnamintalismu (riliggiusu) si ntennni di sòlitu na forma strema di ntigralismu riliggiusu, ca s'havi quannu un cridenti pritennni ca la propia visioni dû munnu (ntisa 'n senzu anchiu, quinni cumprisu l'aldilati) havi a valiri pi tutti. L'àutri vennu cunziddirati nfidili siddu nun adirìscinu a l'ùnica riliggiuni vera. 

Etimològgicamenti funnamintalismu signìfica lu ritornu di na riliggiuni a li sò principi urigginari (veri o prisunti ca sunnu).
Di stu puntu di vista lu funnamintalismu è spissu ligatu â littura diretta di li testi sacri, senza ntèrpriti, fattu cumuni chistu 'n tanti setti prutistanti e cchiù diffusu 'n Italia tra li Tistimoni di Gèova.

Lu funnamintalismu tenni a èssiri comegghiè ligatu ê tri granni riliggiuni monoteìstichi: Abbraismu, Cristianèsimu, Islam. Ntê riliggiuni basati supra tanti divinitati risulta prisumibbirmenti cchiù fàcili accittari na pluralitati d'idìi e quinni un certu rilativismu culturali.

Pi tanti lu tèrmini funnamintalismu jissi macari applicatu a arcuni tiurìi ecunòmichi (tipicamenti niulibbirìstichi) pi li quali lu mircatu avissi a èssiri l'ùnicu rigulaturi dâ vita suciali.

Lu tèrmini funnamintalismu, comu puru chiddu di ntigralismu, jissi usatu cu prudenza e cu misura. Difficirmenti chiddi a cui veni assignatu un tali tèrmini cuncòrdanu cu tali catalucazzioni, ca fa ntènniri ca l'usu dî tèrmini ntigralismu e funnamintalismu è a li voti un signali dâ prisenza di prufunni diffirenzi culturali tra l'assirvaturi e l'assirvatu.




#Article 507: Barcillona (Missina) (874 words)


Baccialona Pizzaottu (Baccialona o Baccellona ntâ parrata lucali) è nu cumuni sicilianu di 41.569 abbitanti dâ pruvincia di Missina.

La sò ària è di 58,89 km2. Lu cumuni cunta ammeri 42.000 abbitanti ca sù chiamati bacciallunisi e pizzauttisi, ma acchidunu li nciurìa mancia cagnola i baccialunisi e 'nfummicati i pizzauttisi. Chistu picchi si cunta chi in tempu di guerra i baccialunisi si manciavanu i cani pi fami. A Pizzaottu, inveci, c'era na funnaci unni si facianu i matuni, e c'era na ciminera intra 'o paisi ('nta zona du vecchiu spitali) chi ittava fumu notti e jonnu... eccu picchi a 'nciuria di 'nfummicati. Pizzaouttu è ranni quantu menza città, e l'autra menza è Baccialona. Pizzaottu è moltu antica, mentri Baccialona è moderna. Sunnu divisi du ciumi Longanu, e si pi sfuttuna i comuni s'avissuru a dividiri attonna, tutti i cosi cchiù 'mpurtanti si trovanu nto territoriu i Baccialona. L'amministrazioni da città non s'avissi a scuddari chi avissi a curari puru i biddizzi di Pizzaottu, chi sunnu tanti, inveci di spenniri tutti i picciuli pi Baccialona.

Lu nomu havi urìggini di l'umònima citati catalana. Mmeci l'àutra banna di lu nomu (Pozzo di Gotto) veni di lu nomu di Niccolò Goto, nu nòbbili missinisi, chi avìa la patrunanza supra la Pizz'a Ottu.

Ô viaggiaturi attentu non ci può scappari â sumigghianza tra â posizzioni giografica dâ cìtati catalana e chidda dâ cìtadina dû Tirrenu. È chista l’ipotisi cchiù accriditabbili chi trova funnamentu ntâ duminazzioni dâ Curona d'Aragona (1282 – 1516) e poi ntâ Sicilia Spagnola dû 1516 - 1713 quannu l’isula ppî quasi cinqu seculi è suttaposta â nfluenza Ibberica, confluendu unitamenti ô Regnu di Napuli sutta â giurisdizzioni dâ Curona di Spagna. Â stissa analugia ravvisaru i primi conquistaturi pruvenenti dâ Cuntea d'Aragona e dâ Cuntea di Baccialona di Spagna. Â cîtati catalana, degradanti supra i lievi e spogghi prupaggini timminali dî Pirenei e affacciata a meridiuni supra û Mediterraneu, ppî contru, â secunna è pusata ntâ chìanura chi scinni a sittintrioni a latu dî rilevi cuddinari e virdissimi dâ catina dî Peloritani, s'affaccia ntô golfu di Patti ntô mari Tirrenu ntâ patti infacci all'isuli Eolie ntâ pozzioni di costa cumprisa tra â penisula di Milazzo a levanti e û promuntoriu dù Tunnaru a punenti. Û nucleu cchiù anticu dâ cìtadina s’idintifica ccû Pizzaottu, chi potta û nomi duvutu ô scavu d'un puzzu a usu irrigu ntâ terra cultivata posta tra û turrenti Idria e û Longano, appartinenti ô missinisi Nicolò Goto comu discrittu in latinu vulgari ntô documentu datatu 1463: “ … Nicolao de Gotho, … , in quo Puzzo de Gotho …”. Ntô 1571 i Pizzauttisi ottenunu dâ Gran Corti Arcivescuvili di Missina l'autorizzazzioni a eliggiri û Cappeddanu di stanza a San Vitu senza cchiù dipenniri dall'Arcipretura di Milazzu. Ottenutu û ricunuscimentu, è avanzata â richiesta di riscattu â Corti di Madrid contru û putiri vessatoriu di Milazzu, â cui giurisdizzioni Pizzaottu dipindia puliticamenti e fisicamenti, costituendunni nâ luntana frazzioni, vinculu chi sarà definitivamenti ntirruttu û 22 maìu 1639 e sanciutu ccû reggiu dicritu dû Viceré sutta û regnu di Filippu IV di Spagna, assumi û titulu “Libera et Realis Civitas Putei de Gotho”. Â frazzioni a punenti dû turrenti Longanû a sô vota, dipinnia dâ giurisdizzioni di Castroreale e avia già seguitu l'esempiu dâ cumunità vicina ribbillandusi ai giurati Castriciani, facendu ricanusciri in campu ecclesiali â propria innipinnenza. Atti nutarili risalenti ô 1522 â Castroreale, riportunu â denominazzioni dâ cuntrada o casali di “Barsalona”, nomi da attribuiri verosimilmenti â prisenza ntê libbri di battjiu di Pizzaottu dû nominativu di “Graziosa Barsalona”, ppî contru è vera â tisi chi û nomi â località fu datu dî marinari spagnoli avendu riscuntratu â nutivuli rassumigghianza dî dui territori. L'autonomia dû casali di Baccialona è delibbirata dû Parlamento Siciliano Assimbrea Riggiunali Siciliana, ricanusciuta dû Re û 15 maìu 1815 e ratificata â Vienna û 28 fìvraru 1823 dû Re Firdinannu IV di Burboni o Firdinannu I dî Dui Sicili. L'unioni amministrativa dicritata û 5 iènnaru 1835 'ntrasi in viguri û 1º giugnu 1836 ppî vuliri di Re Firdinannu II dî Dui Sicili o Firdinannu V di Burboni, decidendu chi û novu cumuni furmatu dâ fusioni dî dui antichi cuntradi purtassi û nomi cumpletu di Baccialona Pizzaottu. Sunnu scartati dô Re tutti l'opzioni di nomi avanzati dirivati dâ palora Longanu, riscuotendu l'apprezzamentu unanimi, ppî contru, â binivulenza iniziali si trasfurmmirà in odiu e rancuri ntê cunfrunti dû munarca in seguitu all'azzioni criminali intraprisi in tutta â pruvincia, in particulari modu a Milazzu e Missina, chi cci valiu â ngiuria di Re Bomba. Â cìtati appena custituita, i baccialunisi e i pizzauttisi ricuprirunu un ruolu ditimminanti ccû nutevuli contribbuti ppâ cacciata difinitiva dî Burboni dâ pruvincia e dâ Sicilia intira, sempri fattivi ntâ tutti î vicenni 'nsiriti ntô prucessu d'unificazzioni dû nascenti Regnu d'Italia.

Ntâ l'aria currispundenti all'attuali territoriu cumunali sunnu stati rinvinuti i seguenti nsidiamenti:

L'attivitati ecunòmichi principali sunnu l'agricultura, l'addivamentu (bovini e ovini) e l'artiggianatu. Li culturi privalenti sunnu li ciriali, la racina, li gissi, l'alivi, l'agrumi e li tabbacchi. Carattirìstica è la pruduzzioni artiggianali dû lignu e 'n particulari modu dî vutti.

Francesca Chillemi, bacciallunisa di diciottu anni, fu Miss Italia 2003.

I riti dâ Sumana Santa sunnu nâ manifestazzioni riligiusa populari tipica dû periudu pasquali.




#Article 508: Capitalismu (2255 words)


Lu tèrmini Capitalismu si rifirisci 'n gèniri a:

La palora capitalismu è usata cu tanti significati diffirenti, a li voti upposti. 'N ogni casu, la majuri parti sunnu varianti dâ difinizzioni sistema ecunòmicu 'n cui li beni capitali appartennu a privati ndividui.

Comu tanti tèrmini d'usu cumuni, e comu la majuri parti di li tèrmini cu mplicazzioni ideològgichi, capitalismu havi tanti significati, e tanta cunfusioni diriva dû sô utilizzu, siddu nn'havi un significatu particulari, o nun è un simprici slogan o nsultu usatu senza particulari significati (o peju, cu lu ntentu di figghiari cunfusioni).

Lu capitalismu comu finòminu (zoè, lu sistema dâ prupitati privata dû capitali) è cirtamenti diversu di lu capitalismu comu ideoluggìa (la prumuzzioni filusufica di tali sistema) -- na nuzzioni cumpritamenti diversa.

L'uppusitura dû capitalismu a voti nèganu ca chisti rapprisèntanu cosi sustanziarmenti diversi, o dicinu ca vannu di pari passu. Puru siddu si pò discutiri siddu dui significati dâ palora capitalisme dû stissu tipu sunnu o menu 'n quarchi modu aquivalenti 'n basi a na particulari nuzzioni suggèttiva d' aquivalenza, p'evitari di sautari di palu 'n frasca travisannu li pusizzioni di l'àutri quannu s'accusa quarchidunu d'èssiri un sustinituri dû capitalismu, sti cuncetti diversi vannu chiaramenti distinti.

Pî sucialisti scintifici lu capitalismu è un sistema ecunòmico-suciali basatu supra lu privileggiu di classi e supra lu sfruttamentu. Li menzi pi pruduciri la ricchizza - li menzi chî quali la sucitati supravvivi - sunnu munupulizzati di na nichissima minuranza dâ pupulazzioni, o 'n modu pirsunali o nun dirittamenti attraversu lu Statu, cû risurtatr ca tutti l'àutri hannu a vinniri li propii capacitati lavurativi/travagghiativi a dda minuranza pi na ritribbuzzioni, pûn salariu o stipenniu ca nun pò mai èssiri equu rispettu a lu valuri di chiddu ca si pruduci - 'n àutri circustanzi nun ci sarìa arcunu prufittu. E è lu prufittu ca prucura a dda minuranza lu sô rèddito priviliggiatu e ch'è lu scopu ncuranti dâ pruduzzioni sutta lu capitalismu. 
La lutta di cumpitizzioni pî prufitti ntô capitalismu porta a aumintari li ritmi di pruduzzioni, stress e nsicurizza a lu travagghiu, a faciri dammaggi a l'ammienti, a verri e sprecu pi priparativi di verra ca li spisi p'armi rapprisèntanu.

Ci sunnu tanti ideoluggìi pulìtichi diffirenti e a li voti upposti ca valutanu pusitivamenti lu capitalismu:

Tanti ideoluggìi diffirenti e a voti cuntrapposti s'upponnu a lu capitalismu 'n favuri di lu cullittivismu o ecònumia chianificata, tra cui:

Autri ideoluggìi pruponnu na fusioni dî dui approcci:

Poichî esistinu accussì tanti ideoluggìi divirgenti ca prumòvinu o s'upponnu a lu capitalismu, pari difficili accurdàrisi supra na lista d'argumintazzioni pro o contra. Ciascuna di l'ideoluggìi susu elincati fa affirmazzioni assai diversi supra lu capitalismu. Arcuni si rifiutanu d'utilizzari stu tèrmini.

Tuttavia, pari pussìbbili ndividuari quattru chistioni siparati e distinti supra lu capitalismu c'hannu chiaramenti supravvissuti ô XX sèculu e sunnu ancora òi discussi. Arcuni analisti sustennu o sustinniru di pussidiri risposti simprici a st'addumannati, ma li scienzi pulìtichi li vèdinu 'n ginirali comu diversi sfumaturi di griciu:

E' assai difficili dari na risposta ubbièttiva. 'N apparenza, nun ci fu mai n'accordu chiaru supra li mplicazzioni linguistichi, ecunòmichi, etichi e murali, zoè, supra l' di lu capitalismu stissu.

N'anticchia comu nu partitu pulìticu ca tutti cèrcanu di cuntrullari, a priscinniri di l'ideoluggìa, la difinizzioni di capitalismu 'n un datu mumentu tenni a riflèttiri li cunflitti cuntimpuranei tra gruppi di ntiressi.

Arcuni cumminazzioni tutt'àutru ca obbii dimòstranu la cumplissitati di lu dibbattitu. P'asempiu, Joseph Schumpeter sustinni ntô 1942 ca lu capitalismu era cchiù efficienti/afficaci di quarsiasi altirnativa, ma cunnannatu dâ sô justificazzioni cumplessa e astratta ca lu cumuni citadinu â fini nun avissi difisu.

Noltri, li varii assirzioni si suvrapponnu parziarmenti, cunfunnennu la majuri parti dî participanti ô dibattitu. Ayn Rand fici na difisa urigginali dû capitalismu comu còdici murali, ma li sô argumintazzioni 'n mèritu a l'efficienza nun èranu urigginali, e èranu scelti pi sustèniri li sô assirzioni 'n tema di murali. Karl Marx sustinìa ca lu capitalismu fussi efficienti/afficaci, ma iniquo nta l'amministrazzioni di nu scopu nun murali, e pirtantu 'n difinitiva nun sustinìbbili. John McMurty, un cummintaturi currenti di lu muvimentu no-global, cridi ch'è divinutu sempri cchiù equu nta l'amministrazzioni di tali scopu nun murali. Robin Hanson, n'àutru cummintaturi attuali, si spia siddu l'adattizza e l'equitati e la muralitati ponnu èssiri rialmenti siparati di menzi ca nun sunnu pulìtici.

Nfini, l'argumintazzioni s'appèllanu furtimenti a gruppi di ntiressi diversi, sustinennu spissu li sô pusizzioni comu dritti.

Li prupitari attuarmenti ricanusciuti - suprattuttu azziunisti di sucitati e ditintura d'atti di prupitati tirrera o dritti di sfruttamentu dû capitali naturali, sunnu ginirarmenti ricanusciuti comu sustinitura di dritti di prupitati estrimamenti forti.

'N ogni casu, la difinizzioni di capitali s'anchiau/anciau 'n tempura ricenti pi cumprènniri li mutivazzioni d'àutri gruppi di ntiressi mpurtanti: artisti o àutri criatura ca s'affidanu ê liggi di drittu d'auturi; ditintura di marchi e brivetti ch'ammigghiòranu lu cussiddittu capitali ntillittuali; upirara ch'esircitanu pû cchiù lu sô misteri guidati dûn corpus imitativu e cunnivisu di capitali istruttivu - li misteri stissi - hannu tutti mutivu di prifiriri lu status quo dî liggi di prupitati attuali rispettu a qualegghiè nsemu di pussìbbili riformi.

Pirzinu judici, midiatura o amministratura ncarricati di l'esicuzzioni equa di quarchi còdici eticu e dû mantinimentu di quarchi rilazzioni tra capitali umanu e capitali finanziariu ô nternu di na dimucrazzìa rapprisintativa capitalistica, tènninu a aviri ntiressi pirsunali a sustèniri l'una o l'àutra pusizzioni - tipicamenti, chidda c'assegna a iddi un rolu significativu nta l'ecònumia capitalista.

Sècunnu Karl Marx, stu rolu nn'havi na riali nfruenza supra la sô cugnizzioni, e li cunnuci nisurabbirmenti versu punti di vista nun cunciliàbbili, zoè, nuddu accordu è pussìbbili midianti la cullabburazzioni di classi tra gruppi di ntiressi upposti, e è chiuttostu la lutta di classi a difiniri lu capitalismu. Sta pusizzioni fu prumossa di tanti muvimenti rivuluzziunari di lu XX sèculu, ma fu spissu abbannunata 'n pratica poichî parìa cunnuciri â verra di classi, na viulenza nfinita tra li diversi punti di vista.

Oi, videmma ddi partiti tradizziunarmenti cuntrari ô capitalismi, p'asempiu. lu Partitu Cumunista Cinisi di Mao Tse Tung, nni vèdinu un rolu ntô sviluppu dâ sô sucitati. Lu dibbattitu è cuncintratu supra li sistemi di ncèntivi, nun supra la chiarizza etica o supra la struttura murali cumplissiva dû capitalismu.

N'argumintazzioni muderna mpurtanti è ca lu capitalismu simpricimenti nun è nu sistema, ma surtantu nu nsemi di dumanni, prubblimatichi e assirzioni riguardanti lu cumpurtamentu umanu. Simili â bioluggìa o a l'ecoluggìa e â sô rilazzioni ô cumpurtamentu animali, cumplicatu di lu linguaggiu di la cultura e di l'idei umani. Jane Jacobs e George Lakoff argumintaru siparatamenti l'esistenza di n'etica dû guardianu funnamintarmenti ligata â cura e â prutizzioni dâ vita, e di n'etica dû cummircianti cchiù ligata â pratica, esclusiva tra li primati, dû cummerciu. Jacobs pinzava ca li dui avissiru sempri stati siparati ntâ storia, e ca quarsiasi cullabburazzioni tra d'iddi fussi curruzzioni, zoè quarsiasi sistema unificanti ca pritinnissi di faciri assirzioni riguardanti ntrammi, sarìa simpricimenti a lu sirvizziu d'iddu stissu.

Autri duttrini si cuncèntranu supra l'applicazzioni di menzi capitalisti ô capitali naturali (Paul Hawken) o a lu capitali ndividuali (Ayn Rand) - dannu pi scuntata na struttura murali e ligali cchiù ginirali ca scuraggia l'applicazzioni di sti stissi miccanismi a èssiri nun viventi 'n modu cuircitivu, p'asempiu la cuntabbilitati criativa ca cummina la criativitati ndividuali cû cumplessu funnamentu istruttivu dâ cuntabbilitati stissa.

A parti argumintazzioni assai ristritti c'avanzanu miccanismi spicifici, è arquantu difficili o privu/privatu di sensu distinguiri li critichi di lu capitalismu dî critichi dâ civirtati europea uccidintali, dû culunialismu o di lu mpirialismu. St'argumintazzioni spissu ricòrrinu ntircanciabbirmenti ntô cuntestu di l'estrimamenti cumplessu muvimentu no-global, ch'è spissu (ma nun univirsarmenti) discrivutu comu anti-capitalista.

Ntô XVI sèculu nasci lu sistema capitalisticu, carattirizzatu dû mpiegu di manudòpira salariata, di l'usu sistimaticu di machini, e di l'urganizzazzioni di l'attivitati pruduttivi ô fini di mutiplicari lu capitali mmistutu. 

Già nta l'XI sèculu, s'avìa passati di n'ecònumia di sussistenza (ossia ca cunsuma zoccu pruduci) a n'ecònumia mircantili, ntâ quali li dirrati alimèntari, ca 'n pricidenza avìanu sulu valuri d'usu, avìanu assmutu un valuri di scanciu, essennu 'n parti distinati â vinnita. Li fiudatari, pi prucuràrisi li merci di lussu ca li novi cummerci mittìanu a sò dispusizzioni, avìanu favurutu tali trasfirmazzioni e cunsintutu la nascita dâ burghisia. La classi fiudali era però arinisciuta a mantèniri la propia pusizzioni priminenti cuncidennu monopoli e privileggi ê curpurazzioni di mircanti. 

Abbunnanzìa di capitali di mmèstiri, scumparsa dâ sirvituti dâ glebba, espropriu dî picciddi cuntadini, dispunibbilitati di forza travagghiu, favuriscinu ntô XVI sèculu la nascita di na classi mprinnituriali ca mmesti capitali nta l'acquistu di machini, materii primi, attrezzi, simenti e ntô pajamentu di salari, pi pruduciri beni di cummirciari, multiplicannu accussì lu capitali mmistutu. 

Li salariati nun campanu megghiu dî servi dâ gleba, però mentri st'urtimi, essennu ligati â terra nun sunnu patruna dâ propia forza travagghiu, lu salariatu pò vinniri tali forza travagghiu (anzi l'hàvi a pòniri 'n vinnita, poichî nun pussiède li menzi di pruduzzioni pi travagghiari 'n propiu).

Lu mprisariu hàvi comu fini la pussibbilitati di riimmèstiri capitali e prufitti p'uttèniri utili sempri majori, punennu iddu stissu e li propri dipinnenti ô sirvizziu di lu capitali. P'uttèniri tali risurtatu hàvi a sapiri spagnari/sparagnari, usari razziunarmenti forzi, tempu e pruduzzioni e sapiri valutari li rischi.

Pi dispòniri di manu d'òpira salariata è nicissariu ca scumpari la sirvituti dâ glebba, pi mudificari li mitodi di pruduzzioni è nicissariu ca cessa lu riggidu cuntrollu dî curpurazzioni pirchî si ponnu acquistari terri hàvi a cissari lu vincolu di l'inalinabbilitati, pi pristari o prènniri a prèstitu danaru nun hannu a èssiri vinculanti li diveti dâ Cresia contra l'usura. 

Gradatamenti tali cunnizzioni si virificanu: lu sirvaggiu scumpari, lu siquestru dî beni dâ Cresia e li enclosures (tirreni dimaniali ca, 'n Ngrlterra, passanu ê privati) cunsèntinu l'acquisizzioni di nutèvuli quantitati di tirrenu; li pruibbizzioni dâ Cresia contra l'usura sunnu elusi; li curpurazzioni sunnu ancora putenti 'n citati, ma nun ntê campagni unni li mprinnitura furniscinu materii primi e attrizzaturi ê labburatori familiari extraurbani (sistema dumèsticu) e, a voti, nzignanu sistemi di travagghiu cchiù rapidi, ritiranu lu prudottu finutu e l'immèttinu supra lu mircatu. Tali sistema pirmetti di pruduciri merci cchiù ecunòmichi e quinni cchiù facili di vinniri.

Ntô XVI sèculu nascinu li manifatturi (attivitati tipugrafica, mitallurgica, miniraria e fabbrichi d'armi) c'abbannunanu lu sistema dî labburatori familiari (c'adattavanu a lu sistema capitalisticu la pruduzzioni artiggianali) e cuncintravanu la manudòpira salariata 'n fabbrichi, attrizzati cu strumenta furnuti dû capitalista. Tali sistema pirmetti di sparagnari/spargnari supra li spisi ginirali e cunsenti la cullabburazzioni suciali (li forzi dî travagghiatura vennu usati cchiù razziunarmenti) Cumpari la divisioni dû travagghiu ca pirmetti d'accilirari la pruduzzioni e limita l'apprinnistatu ô piriodu nicissariu a mparari pochi, simprici upirazzioni (bonu cchiù cumplessu è l'apprinnistatu di n'artiggianu)

Ntô XVI sèculu si virifica un nettu ncrimentu dimugraficu, suprattuttu ntê citati, ca sunnu li centri dâ pruduzzioni e dî scanci. A Anversa ntô 1513 nasci la prima bursa pû cummerciu dî tituli e, finu ô 1560, la citati resta lu cchiù mpurtanti centru finanziariu europeu. 
L'attivitati spiculativi privalinu supra chiddi pruduttivi, li banchi arriccògghinu e distribbuiscinu li capitali e, puru essennu di p'iddu mpruduttivi, fannu pajari pî propi sirvizi. Li granni bancheri sunnu 'n rapportu cû putiri pulìticu, a lu quali cuncèdinu prèstiti uttinennu, appalti e privileggi e, nun di radu nfruènzanu li scelti pulìtichi. Lu capitali finanziariu addipenni dî vicenni pulìtichi e quinni, quannu li suvrani nun uttimpèranu ê mpegni finanziari assunti, gravi crisi scunvolcinu l'attivitati finanziaria ditirminannu na serii di fallimenti e na ricissioni ginirali (è zoccu accadi ntô 1557, quannu lu reghi di Spagna e lu reghi di Francia pajanu li criditura nun 'n oru, bensì 'n tituli di statu svalutati) àutri capitali sunnu spirpirati 'n attivitati nun pruduttivi o distruttivi, noltri aumenta la pupulazzioni nun pruduttiva (funziunari, curtiggiani etc.),

La crisi ecunòmica dâ sècunna mitati dû 1500 pirmetti a li fiudatari di riprinnirisi e allenta l'affirmàrisi dû capitalismy. A la fini di lu XV sèculu, lu Miditirraniu avìa ancora na mpurtanza priminenti ntô cummerciu europeu, ma li scuperti geografichi spòstanu l'assi ecunòmicu europeu versu l'Atlanticu e acquisiscinu mpurtanza Sivigghia, Cadici, Anversa, Londra e Amsterdam. Nunòstanti zò li bancheri taliani rèstanu li cchiù attivi e àbbili 'n Europa, la pruduzzioni dâ seta ntô XVI sèculu è quasi un munupoliu talianu, Firenzi e Vinizzia pruducinu priggiati vitrerii e ntô Milanisi e ntô Briscianu sunnu assai sviluppati la mitallurgia e la fabbricazzioni d'armi. Carrara esporta li sò marmi/marmuri, edilizzia, tipugrafia e editoria (Manuzziu a Vinizzia) sunnu li cchiù prugriditi d'Europa. L'agricultura, grazzî a l'estisi òpiri di bunifica cunsenti nu ncrimentu dâ pruduzzioni, e l'Italia pò espurtari ciriali.

La Spagna mporta dâ Mèrica oru e argentu, ca appoi affluiscinu 'n tutta Europa pruvucannu na gravi nflazzioni, ifatti, li mineri miricani sunnu assai pruduttivi e la manudòpira schiava costa puchissimu e quinni oru e argentu pèrdinu valuri (e, cunsiquintimenti, videmma li muneti cuniati cu tali mitalli). Noltri l'aumentu dâ quantitati di muneta circulanti e la criscita dimugrafica, pruvòcanu n'aumentu dâ dumanna di prudotti, â quali nun currispunni ncrimentu dâ pruduzzioni e li prezzi, duranti lu XVI sèculu, quatruplicanu. La burghisia trai vantaggiu di l'aumentu dî traffici, e aumenta li prezzi, adiquànnuli â nflazzioni, però li salari nun aumèntanu 'n prupurzioni, quinni li nòbbili ca campanu di rènniti fissi, li salariati e li cuntadini vèdinu pijurari li propii cunnizzioni ecunòmichi, mentri aumèntanu li vadagni dî grussisti e dî ntirmidiari. La classi fiudali si ndibbulisci e tra salariati e ctntadini sirpeggia lu malucuntentu (nta l'Europa urièntali però la nubbiltati è ancora ligata â terra e trai vantaggiu dâ situazzioni).

La fonti di st'articulu è Uicchipidia Taliana:




#Article 509: Libbiralìsimu (3176 words)


Li tèrmini libbiralismu e libbirali vennu usati sia ntô linguaggiu cumuni ca ntâ tiurìa pulìtica cu significati diversi. Ccà n'accupamu esclusivamenti dû libbiralismu comu duttrina pulìtica. Ntô linguaggiu cumuni libbiralismu pò èssiri usatu comu sinònimu di magnanimitati e larghizza di viduti. La palora veni dâ francisi libéral (zoè libbirali). 

A picca a picca versu lu nizziu dû sèculu XIX  libbirali accuminzau a divèniri aquivalenti di favurèvuli a lu ricanuscimentu dî libbirtati ndividuali e pulìtichi. La prima citazzioni 'n lingua ngrisa cu stu significatu acchiana ô 1801. 'N sensu mudernu si riteni ca lu tèrmini libbiralismu fu usatu pâ prima vota ntô 1812 'n Spagna ntô parramentu riggiunali (las Cortes) di Càdici. Li ràdichi dû libbiralismu sunnu tuttavìa assai cchiù antichi. Ponnu èssiri attruvati ntê duttrini giusnaturalìstichi di John Locke, ntê tiurìi dî filòsufi scuzzisi David Hume (Edimmurgu, 1711-1776) e Adam Smith (1723–1790) e nta lIlluminismu francisi. 

Sturicamenti lu libbiralismu nasci comu ideoluggìa dâ burghisìa ntô mumentu 'n cui idda lutta contra li munarchìi assuluti e li privileggi di l'aristucrazzìa a partiri dâ fini di lu sèculu XVIII. L'èsitu di sta lutta porta a l'istaurazzioni dû Statu libbirali. 

Lu libbiralismu è prubbabbilmenti, nzèmmula â dimucrazzìa e ô sucialismu, la duttrina ca cchiù nfruinzau la cuncizzioni muderna dû Statu e dû sô rapportu câ sucitati. Si pò dìciri ca cuntaminau quasi tutti l'àutri duttrini suciu-pulìtichi: si parra nfatti di libbiraldimucrazzìa pi ndicari li dimucrazzìi muderni, ma videmma di sucialismu libbirali (o libbiralsucialismu), di cattulicèsimu libbirali e macari di cumunismu libbirali. Propiu pi chistu però, difiniri l'idintitati dû libbiralismu 'n quantu tali è diffìcili, puru siddu esìstinu pinzatura ca si difinìscinu libbirali senza àutri accizzioni videmma ê nostri jorna. A prupòsitu dû libbiralismu comu cunciputu dî sô funnatura, c'havi mmeci n'idintitati chiuttostu chiara, jamu a parrari di libbiralismu clàssicu o puru.

Si pò dìciri a ogni modu ca zoccu cuntraddistingui lu libbiralismu pulìticu 'n ogni èbbica stòrica è la cridenza nta lesistenza di dritti funnamintali e nun viulàbbili ca fannu capu ô ndividuu e laguagghianza di li citadini davanti â liggi (aguagghianza furmali). Lu puntu di vista di lu ndividuu e lu gudimentu dâ libbirtati ndividuali è cunziddiratu lu paràmitru vàlidu pi judicari la buntati di n'urdinamentu pulìticu/suciali. Nni st'òttica li putiri dû Statu hannu a ncuntrari lìmmiti bon pricisi pi nun lèdiri li dritti e li libbirtati di li citadini. Nni diriva lu rifiutu di vota 'n vota di l'assulutismu munàrchicu, dû cliricalismu, dû tutalitarismu e 'n ginirali d'ogni duttrina ca pruclama/abbannìa lu sacrificiu dû ndividuu 'n nomu di fini esterni a iddu.

Lu risvoltu dû libbiralismu 'n materia riliggiusa è lu laicismu e la siparazzioni tra Statu e Cresia: ntê palori di Camillu Cavour Lìbbira Cresia 'n lìbbiru Statu. Ma lu libbiralismu è laicu videmma pirchî addumanna ô Statu di nun ntirfiriri ntê scelti murali ndividuali: Nuddu mi pò custrìnciri a èssiri filici a sô modu (comu zoè iddu si mmàggina lu benèssiri di l'àutri òmini), ma ognidunu pò ricircari la filicitati pâ via c'a iddu ci pari bona, purchî nun reca priggiudizziu â libbirtati di l'àutri di tènniri ô stissu scopu. (Immanuel Kant).

E' nicissariu nfini arricurdari ca ntê Stati Uniti lu tèrmini liberal havi na sfumatura di significatu diversa: putissi èssiri traduciutu cu prugrissista o sucialdimucràticu chiuttostu ca cu libbirali. Pari ca l'usu dâ palora liberal pi difiniri iddi stissi di parti di l'ex-sustinitura di lu New Deal nta l' USA fu duvutu ô fattu ca lu maccartismu avìa rinnutu la palora sucialista signu di suspetti simpatìi suviètichi.

La lingua taliana poni na distinzioni tra libbiralismu e libbirismu: mentri lu primu è n'ideoluggìa pulìtica, lu secunnu è na duttrina ecunòmica ca tiurizza lu disimpegnu dû Statu di l'econumìa: pirciò n'econumìa libbirista è n' econumìa di mircatu nun timpirata di ntirventi esterni. 

La lingua francisa parra di libéralisme politique (libbriralismu pulìticu) e libéralisme économique (libbiralismu ecunòmicu) st'ùrtimu chiamatu videmma laissez-faire, littiralmenti. lassati fàciri!), lu spagnolu di liberalismo social e liberalismo económico. La lingua ngrisa parra di free trade (lìbbiru cummerciu) ma usa lu tèrmini liberalism macari pi rifirìrisi ô libbirismu ecunòmicu. Neo-liberalism ('n sicilianu niulibbirismu) è lu tèrmini usatu pi ndicari na duttrina iper-libbirista di destra sustinuta tra l'àutri di Margaret Thatcher e Ronald Reagan. Sibbeni li niulibbiristi si pruclàmanu a li voti li veri eredi dû libbiralismu clàssicu, tanti cuntistaru sta pritisa e ritennu ca li niulibbiristi ponnu chiuttostu èssiri cullucati tra li cunsirvatura (a lu Partitu Cunsirvaturi ngrisi appartinìa nfatti la Thatcher). 

La furmulazzioni dâ duttrina libbirista si devi a Adam Smith e a lu sô saggiu La Ricchezza delle Nazioni (La Ricchizza dî Nazzioni). L'idei di Smith foru entusiasticamenti accugghiuti di li primi libbirali. Lu libbiralismu clàssicu era sprissioni di n' eliti burghisi ligata ô munnu dû cummerciu e di l'affari ca s'uppunìa a lu prutizziunismu e a lu mircantilismu mposti dî munarchìi di l'èbbica. Secunnu sti pinzatura li còmpiti dû Statu s'avìssiru a ridduciri ô mìnimu ndispinsàbbili (funzioni jurisdizziunali, difisa, òrdini pùbblicu). 

Lu libbiralismu clàssicu è essinziarmenti na duttrina di li lìmmiti dû putiri pulìticu. Lu prubblema di cu havi a aviri stu putiri ntê propii manu è mmeci l'uggettu dâ riflissioni dâ dimucrazzìa: la dimucrazzìa ntô sô spìritu/spirdu urigginariu richiedi ca lu putiri pulìticu è fattu dirivari di lu pòpulu e ch'iddu l'esèrcita dirittamenti o attraversu rapprisintanti eletti, ma nun si priaccupa d'evitari la cuncintrazzioni di lu putiri né di tutilari li minuranzi. A lu stissu modu, comu jamu a vidiri, ntô Statu Libbirali n'anchia fedda dâ pupulazzioni è esclusa dû putiri pulìticu e dû drittu d'elèggiri li sô rapprisintanti. Câ trasfurmazzioni dî Stati libbirali 'n Stati dimucràtici la distinzioni jiu sfumannu. Li dimucrazzìi muderni sunnu videmma ditti libbiraldimucrazzìi pirchî cummìnanu lu principiu dâ suvranitati pupulari cu la tutela di li dritti libbirali, la divisioni dî putiri etc.

Lu filòsufu ngrisi John Locke pò èssiri cunziddiratu a tutti l'effetti lu pricursuri di lu libbiralismu, accussì comu la Secunna Rivuluzzioni ngrisa (Gluriusa Rivuluzzioni ngrisa) pò èssiri viduta comu l'anticidenti dî Rivuluzzioni Libbirali dû nizziu dû sèculu XIX. 'N Ngriterra la mpusizzioni di lìmmiti ô putiri di lu suvranu abbeni, a diffirenza ca nta l'àutri paisi europei, attraversu nu prucessu stòricu graduali ca veni fattu nizziari addirittura ntô Mediu Evu câ cuncissioni dâ Magna Charta. Lu passaggiu di lu fiudalèsimu ô Statu libbirali abbeni senza la midiazzioni di l'assulutismu munàrchicu, siddu s'escludi lu piriodu di regnu dî Tudor, carattirizzatu dûn nutèvuli accintramentu dî putiri ntê manu dî suvrani. Lu tintativu dâ succissiva dinastìa dî Stuart di prulungari lu sistema assulutìsticu cu minuri abbilitati purtau ô scoppiu (o â scattata) dâ Prima Rivuluzzioni ngrisa. Doppu nummarusi scunvulcimenti pulìtici ntô 1689 lu Parramentu ngrisi arriniscìu a purtari 'n tronu la dinastìa dî Hannover ca si mpignava a garantiri a lu Parramentu stissu e a li citadini ngrisi na serî di dritti e libbirtati sulinnimenti pruclamati ntô Bill of Rights. La Ngriterra fu accussì lu primu Statu ô munnu a èssiri cuvirnatu di na munarchìa custituzziunali, la tìpica forma di cuvernu dû libbiralismu clàssicu.

Nta lui 1690 Locke, c'appartinìa a lu Partitu Whig (cchiù tardu chiamatu Partitu Libbirali), pubblicau anònimu li Dui Trattati supra lu Cuvernu, ca cuntìnuanu la justificazzioni murali dâ Rivuluzzioni, lu drittu di risistenza contra un cuvernu nun justu. Locke partìa dâ tiurìa di lu cuntrattualismu (già avanzata di Thomas Hobbes e ripigghiata appoi ntô cèlibbri Cuntrattu suciali di Jean-Jacques Rousseau). Ntô Statu di natura tutti l'òmini sunnu aguali e gòdinu di na libbirtati senza lìmmiti. A diffirenza di Hobbes Locke ritinìa ca l'òmini cèdanu a lu corpu pulìticu na parti dâ sô libbirtati sulu pirchî iddu tuteli lu sô drittu â prupitati. Lu Statu nun pò pirciò lèdiri li dritti naturali, la famusa triadi vita, libbirtati e prupitati, viulannu lu pattu suciali.

Lu libbiralismu è di sòlitu cunziddiratu, nzèmmula â dimucrazzìa muderna, na filiazzioni di l'Illuminismu. Nfatti iddu s'ispira a l'idiali di tulliranza, libbirtati e aguagghianza propî dû muvimentu illuminista, cuntesta li privileggi di l'aristucrazzìa e dû cleru e l'urìggini divina dû putiri dû suvranu.

Montesquieu (1689-1755) ntâ sô òpira Lu Spìritu dî Liggi fissa n'àutru puntu funnamintali dâ duttrina pulìtica libbirali: la cridenza ntâ siparazzioni dî putiri (putiri liggislativu, putiri esicutivu e putiri judizziariu) comu garanzìa contra l'arbitriu dû putiri statali. Immanuel Kant esprimi lu sô cridu libbirali parrannu di libbirtati, aguagghianza e ndipinnenza comu di li princìpî c'hannu a règgiri nu Statu civili.

Abbisogna assirvari comegghiè ca nun tutti l'illuministi sustìnniru cuncizzioni pulìtichi libbirali. Voltaire e Jean-Jacques Rousseau, p'asempiu, puru avennu nfruutu supra la nàscita di lu libbiralismu nun ponnu èssiri cunziddirati libbirali. Voltaire nun è nfatti ntirissatu â chistioni dâ rapprisintanza pulìtica e dâ divisioni dî putiri: p'iddu l'idiali resta chiddu dûn disputismu illuminatu rittu dûn reghi-filòsufu saggiu e tulliranti. Rousseau, di parti sô, rifiuta la dimucrazzìa rapprisintativa prifirennu la dimucrazzìa diretta. La sô cuncizzioni dâ vuluntati ginirali â quali li citadini hannu a suttamittìrisi nun pari prividiri noltri la tutela dî minuranzi. Rousseau veni pirciò cunzzidiratu cchiù lu patri dâ dimucrazzìa ca di lu libbiralismu.

John Locke cuniau, comu vìstimu, la sprissioni ca riassumi la cuncizzioni libbirali clàssica di li dritti ndividuali: vita, libbirtati, prupitati. 
Li dritti libbirali pi ccillenza sunnu chiddi c'òi vennu chiamati dritti civili: tra iddi ci sunnu la libbirtati di paràbbula, di riliggiuni, l' habeas corpus, lu drittu a n'equu prucessu e a nun subbiri punizzioni crudeli o digradanti. La libbirtati dûn ndividuu ncontra un lìmmiti ntâ libbirtati di n'àutru ndividuu ma nun pò èssiri ristritta 'n nomu di valura murali o riliggiusi 'n zoccu riguarda la sfera privata dû ndividuu. A sti dritti s'agghiùncinu li garanzìi a tutela dâ prupitati privata, riassunti ntô dittu ngrisi no taxation without representation (sulu l' assimblei liggislativi hannu lu drittu a tassari li sudditti).

N'àutru puntu nun rinunciàbbili dû libbiralismu è nfatti lu Statu di drittu: la liggi emanata di l' assimblei liggislativi è l'ùnica diputata a stabbiliri li lìmmiti dâ libbirtati ndividuali.
Pi John Locke, David Hume, Adam Smith e Immanuel Kant li carattirìstichi ca li liggi avìanu a aviri pi putiri èssiri rispittusi dâ libbirtati èranu:

Si sviluppa la cunsuitùdini di fissari 'n un ducumentu sulenni sti dritti, supra l'asempiu dû Bill of Rights ngrisi: li Carti dî dritti dî novi Stati miricani ndipinnenti e li primi eminnamenti â Custituzzioni dî Stati Uniti dâ Mèrica sunnu l'antinati di l'elenchi di dritti privisti dî Custituzzioni ottucinteschi e di chiddi attuali.

La rivuluzzioni francisa dû 1789 e la majuranza dî rivuluzzioni dâ prima mitati dû sèculu XIX sunnu ditti rivuluzzioni libbirali: iddi hannu nfatti pi scopu la cuncissioni di na Custituzzioni ca lìmita li putiri dû munarca e hannu di sòlitu a capu la burghisìa benestanti (pi chissu sunnu macari ditti rivuluzzioni burghisi). 
Li culonî ca vannu a dari urìggini ê Stati Uniti dâ Mèrica s'attròvanu mmeci 'n un diffirenti cuntestu pulìticu. Lu putiri contra lu quali si lutta nun è na munarchìa nazziunali ma la Curuna ngrisa. Noltri la pupulazzioni janca dî Stati Uniti nun è stratificata suciarmenti comu chidda europea: nun esisti n'aristucrazzìa contra cui luttari né un cleru urganizzatu (li culoni miricani sunnu prutistanti), né esisti na classi di veri e propî nuddatinenti (prulitariatu) a causa di l'abbunnanzìa di tirreni. Videmma la guerra di sicissioni miricana pò èssiri viduta comu na rivuluzzioni libbirali, ma facennu pi sti raggiuni li duvuti distinzioni: idda nun porta â nstaurazzioni di na munarchìa custituzziunali ma di na Ripùbblica. 
Tra li ducumenti cchiù cèlibbri di l'èbbica dî rivuluzzioni libbirali avemu a citari la Dichiarazzioni dî dritti di l'omu e dû citadinu emanata duranti la Rivuluzzioni francisa e la Dichiarazzioni di Ndipinnenza Miricana c'altera la triadi di Locke parrannu di vita, libbirtati e ricerca dâ filicitati.

Lu Statu libbirali clàssicu ca s'istaura a sìquitu di sti rivuluzzioni è lu Statu mìnimu, li cui funzioni sunnu limmitati a còmpiti di difisa e òrdini pùubblicu. Pi lu cchiù lu drittu di votu è ristrinciutu a chiddi c'hannu un certu liveddu di rèdditu (suffraggiu cinsitariu) e ca sanno lèggiri e scrìviri. 
La custituzzioni dû Statu libbirali è tipicamenti brevi e flissìbbili. (La Custituzzioni dî Stati Uniti dâ Mèrica ancora na vota si diffirenzia, pirchî prividi n'elabburata prucidura di rivisioni.) 

Lu Statu libbirali si trasforma 'n arcuni paisi (Ngriterra) 'n Statu dimucràticu attraversu nu prucessu graduali. 'N àutri paisi (Francia) la risistenza dî classi duminanti porta a scontri viulenti (moti dû '48, riprissioni dû Cumuni di Pariggi).
Li Stati Uniti custituìscinu un casu a parti: li prubblemi c'hannu a affruntari sunnu diversi di chiddi di li paisi europei (cchiù ca na lutta tra classi suciali pirchî l'USA addivèntanu na vera dimucrazzìa si poni la chistioni, ca va a èssiri risulvuta sulu tantu tempu doppu, di nclùdiri ntô sistema pulìticu gruppi discriminati comu l' afrumiricani e l' inniani dâ Mèrica). 

A partiri dâ secunna mitati dû sèculu XIX, propiu quannu pari aviri triunfatu, lu libbiralismu accuminza a èssiri uggettu di sfirzanti crìtichi. L'attacchi sunnu di segnu diversu ma 'n gèniri pàrtinu di dui assunti: lu libbiralismu avissi na cuncizzioni parziali dâ libbirtati e di l'aguagghianza e na visioni astratta e astòrica dû ndividuu.

Un primu gruppu di crìtichi pruveni dû nascenti muvimentu sucialista. Filòsufi comu Karl Marx assèrvanu ca li dritti di l'omu sustinuti dî libbirali nun sunnu univirsali ma espriminu l'esiggenzi di na ditirminata classi suciali (la burghisia) 'n un ditirminatu mumentu sturicu (lu passaggiu dû fiudalèsimu a lu capitalismu). Pirciò li classi duminanti nun ricanuscinu a tutti li dritti pulìtici e sunnu pronti macari a rifiutari la libbirtati di parabbula e di sprissioni a cu va contra li sô ntiressi. L'aguagghianza furmali pruclamata dî libbirali nun havi sensu finchî pirmaninu enormi disuguagghianzi ecunòmichi: la libbirtati pulìtica senza aguagghianza ecunòmica è nu ngannu, na frodi, na buggia/minzogna: e li travagghiatura nun vonnu buggii/minzogni. ntê palori di nàutru cèlibbri rivuluzziunariu, l'anarchicu Michail Bakunin. Marx nutri scarsa fiducia ntâ pussibbilitati di scippari â burghisia lu putiri utilizzannu l'istituzzioni ch'idda stissa criau (li parramenti, l'elizzioni) ma cridi ntâ nicissitati dûn rivulcimentu rivuluzziunariu: d'iddu va a emèrgiri un sistema ecunòmicu ca renni pussìbbili la china emancipazzioni dî ndividui.

Lu rumanticismu, câ sô riazzioni contra l'illuminismu, critica l'univirsalismu libbirali e metti ô centru dâ pulìtica l'idìa di nazzioni. L'òmini nun sunnu cchiù aguali ma signati dî diffirenti idintitati culturali e di l'appartinenza ô corpu nazziunali. 'N arcuni virsioni la duttrina nazziunalista nun metti 'n crisi l'idìa di n'aguagghianza di dritti tra l'èssiri umani. Spissu però è prisenti l'idìa dâ supiriuritati dûn pòpulu supra l'àutri (p'asempiu ntô nazziunalismu tudiscu) mentri l'idei razzisti, avanzati 'n Ngriterra di Joseph Arthur de Gobineau, vennu usati comu justificazzioni pâ spansioni mpirialista europea.

La visioni quasi sacrali dû Statu prisenti ntâ filusofia d' Hegel, riprisa di nummàrusi filusofi sturicisti, veni puru idda a voti usata contra lu libbiralismu, pi dari na nova justificazzioni â subburdinazzioni dû ndividuu ô putiri pulìticu. Chistu nunòstanti Hegel fussi pirsunarmenti favurèvuli â rivuluzzioni francisa e a li principi di libbirtati. 

Cuntinua appoi a mantèniri na certa ustilitati versu lu libbiralismu, puru siddu 'n manera via via cchiù sfumata, la Cresia Cattòlica. Videmma quannu accèttanu li règuli di lu sistema libbirali li primi partiti cattòlici, ca nascinu a lu nizziu dû sèculu XX, si fannu purtatura di na visioni dû munnu assai diffirenti. Iddi cuntrapponnu all'individualismo libbirali la visioni di na sucitati articulata 'n corpi ntirmedi e rapporti sulidaristici. Siddu 'n materia ecunòmica prisèntanu prugrammi a voti suciarmenti avanzati, riprisi 'n parti di chiddi sucialisti, cuntinuanu a uppunirisi â stinzioni dî libbirtati ndividuali, spiciarmenti ntâ sfera dû drittu familiari.

Arcuni filusofi arrispunninu a l'accusi rivolti dî sucialisti â sô cuncizzioni circannu d'accògghiri na parti di l'ubbiezzioni e d'agghicari a na midiazzioni tra li dui duttrini. Ricanuscinu zoè la nicissitati di riformi 'n arcuni campi dâ sucitati (spiciarmenti p'arriduciri li disuguagghianzi suciali)

Na critica assai seria è chidda purtata dû Premiu Nobel pi l'ecònumia Amartya Sen, lu quali ntô 1970 dimustrau matimaticamenti la mpussibbilitati dû rispettu cuntimpuraniu dû libbirismu e di l'efficienza paretiana. Sta sô dimistrazzioni, nota comu paradossu di Sen, fu siquuta dû sviluppu di na tiurìa suciali scevra di tali paradossu, tiurìa pi cui Sen ricivìu lu Nobel ntô 1998.

Àutri filòsufi e òmini pulìtici tuttavìa cuntinuaru a sustèniri ca libbiralismu e libbirismu fùssiru nun siparàbbili, 'n uppusizzioni 'n particulari a lu sucialismu. Putemu citari Luiggi Einaudi ca nta Il Buongoverno (pubblicatu ntô 1954, paggina 118) scrissi/scrivìu: La libertà economica è la condizione necessaria delle credenze (La libbirtati ecunòmica è la cunnizzioni nicissaria dî cridenzi) [= pirchî ciascunu pò abbrazzari libbiramenti na fidi]. La libbirtati ecunòmica è la cunnizzioni nicissaria dâ libbirtati pulìtica. o l'ecunumista Friedrich von Hayek ca difinisci lu sucialismu La via della Servitù (La via dâ Sirvituti). Li libbirali ca tiurizzanu lu libbirismu ecunòmicu comu parti nun rinunciàbbili dî sô duttrini si situanu ô jornu d'òi 'n gèniri a destra 'n tema d'econumìa ma ô centru, â sinistra o ô centru-sinistra 'n tema di dritti civili.

'N tèmpura cchiù ricenti arcuni pinzatura s'autodifineru libbirali senza spusari n'approcciu ecunòmicu libbirista: p'asempiu l'ecunumista John Maynard Keynes 'n Ngriterra criticau lu laissez-faire (lassati fàciri 'n francisi) ma cuntinuau a sustèniri lu Partitu libbirali ngrisi, mentri Pieru Gubbetti, filòsufu antifascista talianu e diritturi dû jurnali La Rivuluzzioni Libbirali tiurizzau pûn certu piriodu la cumpatibbilitati tra libbiralismu e marxismu). A prupòsitu di Gubbetti e di li militanti antifascisti di Justizzia e Libbirtati si cuniau macari lu tèrmini libbiralsucialismu pi ndicari l'upirazzioni di sìntesi ca sti pinzatura tintàvanu di fàaciri tra sucialismu e libbiralismu. La currenti dû libbiralismu ca nega la mpurtanza dû libbirismu si situa 'n gèniri puliticamenti ô centru-sinistra.

Lu cummerciu è n'attu suciali. Cu porta avanti la vìnnita di beni â cullittivitati va a tuccari li ntiressi d'àutri pirsuni e dâ sucitati 'n ginirali; e pirciò ntô sô upiratu, 'n linia di principiu, è suttapostu â jurisdizzioni dâ sucitati. Li ristrizzioni di lu cummerciu o dâ pruduzzioni distinata ô cummerciu, sunnu 'n effetti ristrizzioni; e 'n iddu na ristrizzioni è un mali: ma li ristrizzioni 'n chistioni riguardanu sulu la parti dâ cunnutta umana ca la sucitati è cumpitenti a limitari, e sunnu sbagghiati sulu pirchî nun prudùcinu 'n rialtati li risurtati ch'era sô ubbittivu uttèniri. (dû saggiu On Liberty).
Pi cu cundividi lu puntu di vista di Mill, mentri lu libbiralismu pulìticu è na filusufìa, lu libbirismu havi caràttiri mpìricu e lu lìbbiru mircatu è vidutu cu favuri sulu siddu rializza l'ubbittivi èticu-pulìtici propî di lu libbiralismu pulìticu. 

'N rilazzioni a st'urtima difinizzioni sorci lu prubblema dû rapportu (e dî ntirfirenzi) tra la sfera dâ libbirtati e lu sètturi dû drittu. Li normi liggislativi tènninu a limmitari, ntâ sô rilivanza pricèttiva, lu carattiri d'assulutizza dâ libbirtati. Esisti na catigurìa di normi, chiamata “minimu eticu”, ndispinsàbbili pi rigulamintari li ntiressi ndividuali e chiddi di rangu ginirali. Lu drittu noltri attribbuisci ô Statu di li putiri pi garantiri a tutti la civili cunvivenza ntâ paci e ntâ sicurizza (“minimu dû minimu eticu”). D'àutra parti lu cuncettu di libbirtati nun pò èssiri idintificatu unicamenti cu chiddu di licitati juridica, fissànnunni li lìmmiti cu tutti li cumpurtamenti umani ca nun sunnu contra legem. Sarìa nfatti troppu cumodu limmitàrisi a rispittari li liggi p'appoi faciri tuttu zoccu nun è esprissamenti pruibbutu.”

Dû saggiu “Liberalismo” scrivutu ntô 1973 di Friedrich von Hayek pi l'Enciclopedia Triccani.




#Total Article count: 508
#Total Word count: 197155