#Article 1: Casteddu (675 words)


Casteddu (Cagliari in italianu, Càller in cadelanu, Castell de Càller in cadelanu antigu, Cáller in ispagnolu antigu) est sa capitale e sa tzitade prus manna de Sardigna. 

Casteddu est una de is prus tzitades antigas de Sardigna, e paret chi dd'aiant fundada sos fenìtzos a inghiriu de su sèculu VIII a.C., in s'oru de s'istáinu de Santa Igia. Su numene Fenitzu fiat Caralý, numene plurale ca giai dae tempus meda fiat formada dae unas cantas biddas.

Is romanos, lompidos in su 238 a.C., dd'aiant fata sea de provìntzia e amanniada, faghende·dda crèschere a inghiriu de sa Pratza de su Cramu fintzas a Santu Sadurru: a foras de sa parte bìvida fiant sos campusantos de Tuvixeddu (iare cartaginesu) e Bonàiri. In su sèculu II ap.C. dd'ant fata colònia. In edade cristiana at tentu unu pìscamu. In edade romana puru su numene fiat plurale: Carales. Sos bividores depiant èssere unos 30.000.

Mancari a serru, Casteddu (tando Carales) at sighidu a bìvere a suta de vàndalos e gregos bizantinos, sende sèmper sa sea de su guvernadore provintziale. In su 711 perou paret chi is arabos dd'apant iscontzada e abruscada, e tando sos bividores ant lassadu sa tzitade romana pro si nche istugiare in una ala prus segura, a s'oru de s'istàinu. A pustis no s'at a intendere prus de Carales, ma de Santa Ìgia (Santa Gilla, Santa Illa, it. Santa Cecilia).

In edade giuigale, Santa Igia fiat sa capitale de su Giuigadu (Regnu) de Càlari: su numene de sa tzitade antiga si fiat sarbadu in su de su logu. Santa Igia teniat unos 15.000 bividores, una tzinta de muros e una crèsia cadirale: sos rastos si podiant bìdere galu in su '800 in ue oe est sa Tzentrale Elètrica.

In su 1216, sa Giuighessa Beneita de Lacon aiat permìtidu a unos cantos pisanos de fraigare unu casteddu in ue oe est su bighinadu de Casteddu de susu. Idea mala, ca in sas gherras intre de Pisa e Gènua su giuigadu si diat èssere alliadu a sa segunda: in su 1258 sos pisanos e sos àteros giuigados sardos alliados issoro iscontzant Santa Igia e nche isparghent su sale. Sos bividores lassant sas ruinas, unos cantos andende a Domunoas e Bidda de Cresia, àteros a fundare Biddanoa, s'apendìtziu de Casteddu chi totu connoschimus.

Su casteddu si naraiat Castellu de Castro de Callari, de custu est bènnidu su numene sardu de sa tzitade: Casteddu. Is sardos no podiant bìvere in su Casteddu, ma sceti in sos apendìtzios (Stampaxi, Biddanoa, Lapola), e si carchi sardu fiat agatadu a intru de is muros a ghennas serradas (est a nàrrere a su note), fiat acumpangiadu a foras, ghetadu dae sa Turre de Santu Francau (o de carchi àtera).

In su 1324 is catalanos ant cunchistadu sa Sardigna pisana, fundende una tzitade in su monte de Bonàiri (est a narrere àire bona), ma passende giae in su 1325 in Casteddu, boghende is pisanos e intrende·bi sceti bividores catalanos. In sas gherras intre de Aragone e Arbaree, Casteddu dd'ant assitiada sos arbaresos prus bortas, ma no dd'ant mai pigada.

Dae su 1410 Casteddu, chi is catalanos nàrant Càller est sa capitale de unu regnu unidu, su Regnum Sardiniae et Corsicae (Regnu de Sardigna e Corsica). Su re est su de Aragone, apresentadu de unu bisurre o de unu guvernadore. In prus inoghe s'acorrat su Parlamentu (sos Istamentos). Tando bi depìant esser unos 10.000 abitantes.

Fintzas a sa gherra tzivile de su 1700-1714, sa Sardinna est abarrada a suta de s'Aragone a in antis e de sa Ispagna a pustis, cun pagu noas pero de importu: s'universidade (1626), sa Cadirale (pisana, ma torrada a fare in stile barrocu), sa Festa de Sant'Efis, etz.

Pigada dae is austrìacos in su 1708 e torrada a cunchistare dae sos ispagnolos in su 1717, est assinnada cun totu sa Sardigna a su Duca de Savoia in su 1720. Su primu guvernadore est istadu su barone de Saint-Rémy (su de su Bastione). 

Semper abarrada cun is Savoias, oe est su cabulogu de sa Regione Autònoma de sa Sardigna de sa Repùblica Italiana.




#Article 2: Limba corsicana (203 words)


Sa limba corsicana, cossa o corsa est una de sas Limbas Romanzas.

Su logu printzipale de manigiu de su corsu est sa Còssiga e a sighire su nord de sa Sardigna. Custu limbazu appartenet a su gruppu italo-romanzu, e si assimizat tantu a su toscanu chi sos limbistas cussiderant a bortas su cossu comente unu dialetu italianu, mancari s'evitet de lu narrer gai pro chistiones de tipu politicu. Custu est su chi naraiat in subra a su corsicanu Niccolò Tommaseo:

S'istadu frantzesu reconnoschet su corsicanu comente una limba rezonale propia. Sigundu a cantu narat una cherta sientifica, oe in die sos corsicanos allegant in sa limba de su logu semper prus pagu, difatis est in perigulu de estintzione.

Sa limba cossa tenet ses o noe variantes ma, comente accadit puru in sa sarda, bi nde at duas chi diant a partzire s'isula in duos: sa de su cabu de susu, o comente narant sos cossos etotu de sa Corsica suprana, chi si narat corsu supranacciu, e sa de su cabu de jossu chi si narat corsu suttanacciu e tenet meda ite bider cun su galluresu (antzis, a parrer de limbistas medas su limbazu faeddadu in sa Sardigna setentrionale est una variante de cossu).




#Article 3: Launeddas (1229 words)


Is launeddas (reuleddas in logudoresu) sunt un'istrumentu musicale a alenu sighidu, de impreu populare fintzas dae sos tempos prus antigos. Unu brunzeddu agatau in su sartu de Ìtiri, chi amostat unu sonadore de launeddas, nde testimonzat s'esistèntzia giai in su tempus nuraghesu. Est fatu de canna de arriu segada in su mentras de sa luna manna de freàrgiu e lassada sicare pro nessi tres annos. 

S'istrumentu est cumponidu dae tres cannas de longària e grussària diferentes; duas prus longas sunt presas cun ispagu pìghidu in duos puntos distintos e formant sa croba, cando chi sa de tres, prus curtza, est isorta. Su bassu o tumbu est sa canna prus longa de sa croba (60 cm pagu prus o mancu) e, a su sòlitu, est setzionadu in duas o prus partes; est sena istampigheddos e dat petzi una nota, sa tònica, fundamentale pro s'intonatzione. Sa segunda canna de sa croba, longa su mesu de sa prima e mutida mancosa ca si sonat cun sa manu manca, dat sas notas de acumpangiamentu, difatis tenet bator istampigheddos retangulares pro sos pòddighes e unu pros sos acordos. Sa canna isorta, mutida mancosedda o destrina ca si sonat cun sa manu dereta, tenet bator o chimbe istampigheddos, semper retangulares, e dat sas notas melòdicas.

Su sonu est produidu dae unu limbatzu, chi vibrat comente colat s'àera, tacheddadu in unu pitzu, de canna etotu, cramadu cabitza chi s'incassat in su cabu de sas cannas. Pro incassare sa cabitza a sa canna s'impreat cheròpighe, chi si ponet finas subra de sos limbatzos pro acordare s'istrumentu; a segunda de sa cantidade càmbiat su timbru de sonu e s'otenent sonos acutos o graes.

Pro sonare sas launeddas s'impreat una tècnica particulare cramada alenu sighidu, chi permitit de inspirare s'àera dae su nasu e de l'espirare dae sa buca. A pustis de aer prenu sa buca de àera, unfrende sos cantergios, in antis chi custa nch'agabet si devet fàghere un'àtera inspiratzione a manera de otènnere unu sonu sighidu.

Totu s'istrumentu est cramadu finas cuntzertu, giogu o fàsciu de cannas e, a segundu de sa longària de sas cannas leat sos nùmenes de puntu de òrganu, contrapuntu, mediana, pipia, fioràssiu, ispinellu e àteros. Cando non sunt impreadas, sas launeddas si costoint in un'istugiu, a s'ispissu de pedde, mutidu stracàsciu.

Francu in sas bandas in ue fiat difusu su cantu a tenore, mescamente in su Campidanu e in su Sarrabus, sa presèntzia de unu sonadore de launeddas fiat indispensàbile pro acumpangiare sos ballos, mescamente in sas festas. Sa fortuna de sos sonadores est andada minimende in su cursu de su Noighentos, finas a sos annos Otanta cando pro more de istùdios subra de sa mùsica ètnica, est torradu a nàschire s'interessu pro s'istrumentu.

Unu contributu indipensabile in s'istudiu de s'istrumentu l'hat dadu su musicologo danesu Andreas Fridolin Weis Bentzon chi hat registradu e trascrittu in pentagramma medas sonadas traditzionales.

Is Launeddas funt andadas sparessendi a pagu a pagu in su ‘900, parti poita ca funt arribaus in Sardigna is sonetus e parti poita est arribada, de foras, fintzas atra casta de musica.

Sa tradizioni est abarrada bia in d’unas cantu biddas, anca ddu atiat Scolas de sonadoris beni connotas chi funt stetias sighidas de is sonadoris benius apustis. Medas sonadoris ant lassau s’arregordu, ma no est abarrau nisciunu documentu.

Su primu a essiri intrau in d’una sala de registratzioni est stetiu Efisceddu Melis (1890-1970), sonadori de sa Scola de su Sarrabus. Funt abarraus is documentus de is registratzionis chi hat fattu me in Milano in si 1930, 1937, 1950 e 1962, in parti in discus a 78 girus chi funt stetius, de pagu, torraus a masterizzai e pubbricaus in CD. (Punte organu)

Connotu po essiri su mellus sonadori chi s’arregordit, (Mediana)  iat  tentu una fida turmentada. Me is sonadas cosa sua ddu adiat troppu novidadis e no praxiant meda me is pratzas de is ballus, anca is baddadoris no fiant avesus a nodas diversas meda de is chi iant sempiri intendiu. Praxiat de prus, Antoni Lara (1886-1979), issu puru de Bidda de Putzu chi fadiat a gara cun Melis po essi capassu, ma issu fiat prus arrispetosu de sa traditzioni. (Mediana a pippia)

I duus sonadoris iant circau po totu vida de si nci passai pari pari, fintzas a candu, a s’oru de 70 annus si fiant postus de accordiu po fai una registratzioni impari. Su risultau est stetiu una de is prus bellas cuncordias chi si siant mai intendias, registrada in Milano in su 1962. (Punte organu e Fiorassiu)

Sa Scola de su Sarrabus est sighida a andai a innantis gratzias a Aureliu Porcu (Bidda de Putzu) e a Luigi Lai (Santu 'Idu) chi, me is annus de sa crisi de is launeddas ant  sighiu a mantenni bia sa tradizioni e gratzias puru a medas amministratzionis comunalis, ant amostau a medas giovanus sa conoscenzia insoru, boghendinci, fortzis po sempiri, su pirigulu de sparessi de is sonus de canna e de custa musica antiga.

Aurelio Porcu, (Spinellu a Pipia) est stetiu unu de is chi ant  sonau de prus me is pratzas de is ballus anca baddant ancora a sonu ‘e canna; po ispassiu s’attriviat a cantai puru. In custaregistrazioni cantat accumpangiau de su maistu Antoni Lara. (Cantzoni a curba).

Luigi Lai (Fiorassiu) riconnotu de totu cantus cumenti su mellus  sonadori de oi nc'est bessiu unu pagu foras de sa traditzioni e at tentu esperientzias cun cantadoris e sonadoris de musica classica, ligera e jazz.

Atru sonadori, scienti de Melis e Lara, chi at lassau su Sarrabus po andai a bivi a Oristanis (Santa Justa), est stetiu Felicinu Pili (1919-1982). Issu at tentu importantzia manna po fai connosci in Oristanis sa moda de sonai de su Sarrabus, a prus pari accumpangendi i Gruppus Folkloristicus chi insaras fiant cumentzendi a sì formai. (Tripidi a Fiorassiu)

Sa scola de sa Trexenta at tentu cumenti de rappresentanti prus importanti Dionigi Burranca de Samatzai, ma chi biviat in Ortacesus, scienti de Beppi e Francischeddu Sanna. Burranca (Mediana a pippia) tenit su meritu puru de ai scipiu atirai a sa musica sarda sonadoris no sardus, chi ant imparau is sonadas de is launeddas po ddas torrai a fai cun atrus strumentus. Su scienti prus mannu chi hat tentu, Sergiu Lecis de Assemini est stetiu unu de is organizzadoris de s’Associazioni Culturali “Sonus de Canna” chi est fadendi un’opera importanti de ricerca e valorizzazioni de is launeddas a prus pari po sa Scola de sa Trexenta.

Sa Scola de su Campidanu ‘e Casteddu no at lassau nisciuna documentazioni discografica, funt abarradas sceti is registrazionis chi iat fatu AF Bentzon de Pasqualinu Erriu (Punt’’e organu),  scienti de Giovanni Pireddu. Gratzias a is registratzionis de Bentzon  funt stetias allogadas una pariga de sonadas de cresia de Efisio Cadoni (Messa)

Su Campidanu de Oristanis puru at tentu unu sonadori nomenau: su Brichi, de Crabas, ma nemus tenit arregordu de is sonadas suas. Oi in diri sa traditzioni benit poderata de Giovanni Casu (Paui) chi secundu AF Bentzon sonada in d’una manera prus antiga de is sonadoris de is atras scolas. (Passu ‘e tresi)

Unu sonadori chi tenidi unu stili diversu est Beppe Cuga de Ovodda, bidda de sa Barbagia, chi sonat ballus chi assimbillant a i cussus de cabu ‘e susu sonaus a sonettu. In custus urtimus annus at bessiu a pillu medas sonadoris nous, chi funt unu bellu spettu po is launeddas, po is annus chi ant a benni.




#Article 4: Calendàriu (352 words)


Unu calendàriu est una manera de calculare sas dies, sas chidas, sos meses, sas festas chi capitant in s'annu. 

Esistint varios calendarios, pro es. su calendariu cinesu, su calendariu musulmanu e ateros. 

Nominamos su calendariu romanu, ca at apidu importantzia pro nois otzidentales. Sos Romanos aiant unu calendariu chi s'est mustradu imperfetu. In su calendariu romanu si faeddaiat de calendas, sas primas dies de su mese, e de “idi”, idas chi indicaiant sa medade de su mese (su 15 in tzertos meses, su 13 in ateros). Giuliu Cesare l'at cherfidu riformare. S'est leadu comente puntu de riferimentu s'equinotziu de beranu fissendelu a su 25 de martzu, e s'annu fut de 365 dies e 6 oras. Su contu s'est mustradu isbagliadu, ca ognia annu si depiat bogare 11 minutos e 12 segundos. Passende sos annos e sos sèculos custu isbagliu aumentaiat. In sos seculos prus bortas s'est presentada s'intentzione de lu cambiare, spetzialmente dae parte de sos Pabas, chi s'agataiant su problema de fissare sa data de tzertas festas. Su problema fut tocadu puru dae carchi Conciliu. Su Conciliu de su Lateranu 1518 e su Conciliu de Trento (1545-1563) chi at impostu sa riforma de su calendariu). Su Paba Gregoriu XIII (Ugo Boncompagni, elegidu in su 1572) s'est impignadu pro riformare su calendariu. Pro 10 annos sunt esaminadas varias propostas. Una pariat rispondere bene a su bisonzu. Fut fata connoschere a sos res, principes, Universidades. Sa decisione fut chi in su mese de santuaine de s'annu 1582 in su calendariu nou si saltaiant 10 dies, e a su 4 de santuaine sighiat su 15 de santuaine. S'equinotziu de beranu depiat essere su 21 de martzu, e no si nche depiat allontanare meda, e pro custu s'est introdusidu s'annu bisestile.
Ligada a su calendariu est sa chistione de su contu de sos annos in Otzidente. Su monacu Dionisi su Minore, chi est bividu in su sèculu V-VI at fissadu su contu de sos annos dae sa naschida de Gesu Cristu, ponindela in su 753 dae sa fundatzione de Roma, ma paret chi epat fatu un'errore, e custa data si depet antitzipare de 4-7 annos.




#Article 5: Bàca (123 words)


Sa bàca esti unu mamiferu, allevadu po sa produtzione de su latte ( bacca de fruttu) e po sa petta. Benidi allevadu lassendelu pasculare in campagna o tenindelu in istallas o in sos duos modos. Esistini varia ratzas de 'accas; calicuna est allevada po su latte, ca nde produede meda.  Ateras sunu allevadas po sas petta. Un'acca, cando anzada dada unu 'itellu (bitellu, biju). Su masciu de custu tipu de memiferu est su 'oe (boe), su masciu castrau.  Unu tempus boes e baccas funi meda usados po tribaglios, po arare, po tirare su carru, po triulare. Su masciu adattu po sa riprodutzione est su trau. Dae boes e baccas maselladas si ogada puru sa pedde e -i su corzu chi servidi in s'industria.




#Article 6: Limba sarda (16419 words)


Su sardu (/ˈsaɾdu/, lìngua sarda /ˈliŋɡwa ˈzaɾda/ in sas variantes iscritas cun sa grafia campidanesa o limba sarda /ˈlimba ˈzaɾda/ in sas variantes iscritas cun sa grafia logudoresa e in LSC) est una limba chi faghet parte de su grupu romanzu de sas limbas indoeuropeas chi, pro diferentziadura ladina siat a sos faeddadores nativos, siat a sos non sardos, siat a sos istudiosos de cale si siat tempus, si depet cunsiderare autònoma dae sos sistemas dialetales de àrea itàlica, gallica e ispànica e duncas classificare che a idioma a contu suo in su panorama neolatinu. Est una limba faeddada in s'ìsula de Sardigna.

Est classificada che a limba romanza otzidentale e medas istudiosos la tenent in cunsideru comente sa prus cunservativa de sas limbas chi derivant de su latinu; a tìtulu de esèmpiu, s'istòricu Manlio Brigaglia rilevat chi sa fràsia in latinu pronuntziada dae unu romanu aposentadu in Forum Traiani Pone mihi tres panes in bertula diat currispòndere a sa tradutzione sua in sardu currente ponemi tres panes in bèrtula. Cando chi sa base lessicale siat, tando, belle totu de orìgine latina, su sardu cunservat nointames testimonias de su sostratu linguìsticu de sos Sardos antigos in antis de sa conchista romana, tantu chi s'evidèntziant paràulas protosardas e, in nùmeru minore meda, fenìtziu-pùnicas, in vocàbolos medas, mescamente topònimos. In s'edade de mesu, moderna e cuntemporànea sa limba sarda at retzidu influèntzias de superistradu dae su gregu-bizantinu, su lìgure, su toscanu, su catalanu, su castiglianu e s'italianu.

Dae su 1997 sa lege regionale a sa limba sarda reconnoschet sa matessi dignidade de s'italianu. Dae su 1999 est fintzas tutelada dae sa lege natzionale italiana n. 482/99 in paris a unas àteras ùndighi minorias ètnico-linguìsticas, costituinde cussa prus robusta pro su chi pertocat sos nùmeros, chi sunt sighende in calada meda.

  

Mancari custa classificatzione siat criticada a banda de unos cantos autores e istudiosos, su sardu propiamente naradu benit partzit, fatu-fatu, a bisu de unas cantas persones in duas ortografias istandardizadas e chi si cumprendent una cun s'àtera. Sa de unu diat dèpere èssere relativa a sos dialetos tzentru-setentrionales (o logudoresos) e s'àtera a cussos tzentru-meridionales (o campidanesos). Sas caraterìsticas chi benint fatu-fatu cunsideradas pro sa partzidura sunt s'artìculu determinativu plurale (is ambigènere in campidanesu, sos / sas in logudoresu) e su tratamentu de sas vocales etimològicas latinas E e O, chi abarrant sas matessi in sas variantes tzentru-setentrionales e sunt mudadas in I e U in cussas tzentru-meridionales; esistent però medas dialetos mutidos de transitzione, o Mesanía (es. arborense, barbaritzinu meridionale, ogiastrinu, etc.), chi presentant sos caràteres tìpicos como de una, como de s'àtera variedade ipotizada.

Custa visione dualìstica de sos dialetos sardos, registrada sa prima borta dae su naturalista Francesco Cetti in su Setighentos e torrada a pònnere dae s'editore de su ditzionàriu sardu-italianu de Giovanni Spano, masaprestu chi sinnalare sa presèntzia de isoglossas beras, costituit sa proa de un'adesione psicològica de sos sardos a sa partzidura amministrativa de s'ìsula fata in època ispagnola intre unu Caput Logudori (Cabu de Susu) e unu Caput Calaris (Cabu de Giosso) e dae ue naschet, a pustis, a sa traditzione ortogràfica in una grafia logudoresa e una campidanesa illustre.

Su fatu chi custas grafias illustres nascant dae un'astratzione de sos dialetos chi s'agatant in su territòriu, chi imbetzes si còllocant in unu ispètru internu o continuum de faeddadas intellegìbiles una cun s'àtera, faghet in manera chi resurtet difìtzile a sinnare una làcana bera intre sas variedades internas de genia logudoresa e de genia campidanesa, problemàtica comuna in sa distintzione de sos dialetos de sas limbas romanzas.

Sos dialetos sardos, fintzas si acumonados dae morfologia, lèssicu e sintassi chi, in sustàntzia, sunt parìviles, presentant diferèntzias de caràtere fonèticu e a bortas fintzas lessicale de annotu; ma fintzas gasi, custas non impedint sa cumprensibilidade de unu cun s'àteru.

Sa limba sarda la chistionat galu oe in belle totu s'ìsula de Sardigna unu nùmeru de locutores chi variat intre 1.000.000 e 1.350.000 unidades, a s'ispissu bilìngues (sardu/italianu) in situatzione de diglossia (sa limba sarda est impreada mascamente in s'àmbitu familiare e locale in su mentres chi cussa italiana est impreada in sas ocasiones pùblicas e pro sa belle totalidade de s'iscritura). In manera prus a sa minuda, dae un'istùdiu commissionadu dae sa Regione Sardigna in su 2006 resurtat chi b'apant 1.495.000 persones, pagu prus o mancu, chi cumprendant sa limba sarda e 1.000.000 de persones, pagu prus o mancu, in gradu de la chistionare. In manera aprossimativa, sos locutores ativos de su campidanesu diant èssere pagu prus o mancu 670.000 (su 68,9% de sos residentes, cun 942.000 persones in gradu de lu cumprèndere), e sos faeddadores de sas variedades logudoresas-nugoresas diant èssere pagu prus o mancu 330.000 (incluende sos locutores chi istant in S'Alighera, in su Turritanu e in Gaddura) e pagu prus o mancu 553.000 sos in gradu de lu cumprèndere. Petzi nemmancu su 3% de sos residentes de sas zonas sardòfonas non diat tènnere carchi cumpetèntzia de sa limba sarda. Su sardu est sa limba traditzionale in parte manna de sas comunidades sardas in ue istat s'82% de sos sardos (su 58% in comunidades cunsideradas ligadas a sa grafia campidanesa, su 23% in cussas ligadas a sa grafia logudoresa).

Pro more de su disterru dae sos tzentros sardòfonos, mascamente logudoresos e nugoresos, cara a sas zonas costeras e a sas tzitades de su nord de sa Sardigna su sardu est, non pro àteru, faeddadu fintzas in sas àreas chi, in su tempus coladu, non fiant cunsideradas sardòfonas:

Un'arresonu a banda cheret fatu pro sos duos idiomas chistionados in su nord estremu de s'ìsula, chi pro su chi pertocat a sa linguìstica gravitant cara a sa Còrsica e a sa Toscana: sa unu in su nord-est, chi s'est isvilupadu dae una variedade de su toscanu (su corsicanu meridionale) e s'àteru a nord-ovest, influentzadu dae su toscanu/corsicanu e dae su genovesu. Sa parte manna de sos istudiosos los cunsìderat chistionadas sardas pro su chi pertocat a sa geografia ma, pro su chi pertocat a sa tipologia issoro, reconnoschent chi faghent parte de su sistema linguìsticu italianu de casta corsicana/toscana pro sintassi, grammàtica e in parte manna fintzas lèssicu. Sèculos de abarrare a cusrtu s'unu cun s'àteru ant causadu su fatu chi, intre su sardu e sos dialetos sardu-corsicanos chi faghent parte de s'àrea italiana, b'esserent influèntzias pari-paris, siat fonèticu-sintàticas siat lessicales, chene però chi custa cumportaret s'annuddamentu de sas diferèntzias fundamentales intre sos duos sistemas linguìsticos. Prus a sa minuda, sos chi benint mutidos idiomas sardu-corsicanos sunt:

In sas zonas de difusione de su gadduresu e de su tataresu, sa limba sarda la cumprendet una parte manna de sa populatzione (su 73,6% in Gaddura e su 67,8% in su Turritanu), fintzas si la chistionat una minoria de locutores: su 15,1% in Gaddura (chene sa tzitade de Terranoa, in ue sa sardofonia tenet unu ruolu mannu, ma inclende sas enclaves linguìsticas minores che a Luras) e su 40,5% in su Turritanu, gràtzias a sas medas ìsulas linguìsticas in ue sos duos idiomas istant paris.

Custa tàula sinottica est cuntènnida in su raportu, giai tzitadu, de Anna Oppo (curadora), Le Lingue dei Sardi. Una Ricerca Sociolinguistica, commissionadu dae sa Regione Autònoma de Sardigna a sas Universidades de Casteddu e de Tàtari.

 
Sas orìgines e sa classificatzione de sa limba protosarda o paleosarda non sunt galu connotas cun tzertesa. Unos cantos istudiosos, intre sos cales su linguista isvìtzeru espertu de sos elementos de sostratu Johannes Hubschmid, ant crèidu de pòdere reconnòschere medas istratificatziones linguìsticas in sa Sardigna preistòrica. Custas istratificatziones, chi podent èssere postas in sa cronologia in unu perìodu longu meda chi andat dae s'edade de sa perda a cussa de sos metallos, diant ammustrare, a segunda de sas ricostrutziones propostas dae sos autores diferentes, cosas simigiantes cun sas limbas paleoispànicas (proto-bascu, ibèricu), limbas tirsènicas e su lìgure antigu.

Fintzas si sa dominatzione de Roma, incumentzada in su 238 a.C., at importadu giai dae deretu in s'amministratzione sa limba latina in s'ìsula, custa no est istada bona a remplasare in presse cussas pre-romanas, intre sas cales su pùnicu, chi at sighidu a èssere chistionadu finas a su de II sèculos d.C. Medas raighinas nuràgicas sunt abarradas chene mudas, e in medas casos sunt istados incameradas in su latinu locale (che a nur, chi podet bènnere dae Norace e s'agatat in topònimos che a Nurri, Nurra e medas àteros); in sa regione de s'ìsula chi at derivadu su nùmene suo dae su latinu Barbaria (in sardu logu de sos Bàrbaros, lemma comunu a s'antigu Barberia) sa gente sua at fatu resistèntzia a s'assimilatzione linguìstica e culturale romana pro meda longu, e prus che totu in su territòriu de Ortzai, belle su 50% de sos topònimos si podent derivare dae su sostratu linguìsticu protosardu. In paris a sos nùmenes de logu, in s'ìsula bi sunt diversos nùmenes de prantas, animales e formatziones geològicas ligados a sos idiomas indìgenos.

Nointames, durante sa dominatzione longa romana, su latinu est divenidu in manera graduale sa limba mama de sa parte manna de sos abitantes de s'ìsula. Pro more de custu protzessu profundu de romanizatzione, sa limba sarda de oe est classificada comente a limba romanza o neolatina, ca tenet caraterìsticas fonèticas e morfològicas prètzisas a su latinu clàssicu. Unos cantos linguistas pensant chi sa limba sarda moderna siat istada sa prima limba a si partzire dae sas àteras limbas evolvende·si dae su latinu.

A pustis de sa ruta de s'Imperu romanu de Otzidente e sa parèntesi curtza vandàlica, sa Sardigna, torrada a conchistare dae Bisàntziu, at tentu dae sos bizantinos influèntzias polìticas e culturales pro belle chimbe sèculos; sa limba grega de sos bizantinos at frunidu in prèstidu unas cantas espressiones rituales e formales a su sardu e b'at àpidu fintzas un'ispartzidura de s'impreu de s'alfabetu grecu.

Su sardu est istadu, durante su perìodu medievale, sa limba ufitziale e natzionale de sos bator Giudicados isolanos, antitzipende in emantzipatzione sas àteras limbas neolatinas. Presentaiat, craru, unu nùmeru prus mannos de arcaismos e latinismos cunfronta a sa limba de oe, s'impreu de caràteres oe abbandonaos e, in medas documentos, una grafia de sa limba iscrita influentzada dae sos influssos de sos iscrivanos, fatu-fatu toscanos, genovesos o catalanos.

Dante Alighieri, in su De vulgari eloquentia suo (1303-1305) nde chistionat e nde bogat a sos sardos in manera crìtica, a rigore no italianos (Latii), fintzas si parent chi si podant pònnere in paris a sos italianos, ca issos ebbia diant èssere privos de unu vulgare issoro pròpiu e istorchent sa gramatica che a sas monincas istorchende a sos òmines: narant difatis domus nova e dominus meus, ca a parre suo non diant tènnere vulgare preferende imbetzes istòrchere su latinu.

Custa rapresentatzione cuntestada de su sardu, chi a parre de Dante fiat latinu sìncheru, est istada confutata non dae sa chirca sientìfica moderna ebbia, ma fintzas dae su fatu chi su sardu, chi si fiat evòlvidu in manera autònoma dae su latinu, esseret devènnidu giai in cudda època una limba chi non cumprendiat belle nemos francu sos isolanos. Famados sunt duos versos de su de XII sèculos atribuidos a su trovadore proventzale Rambaldo de Vaqueiras, chi in su poema suo Domna, tant vos ai preiada paragonat su sardu a su tedescu e a su bèrberu: «Non t'entend plui de unu Todesco / Sardesco o Barbarì» (lett. Non ti cumprendo prus de unu tedescu / o sardu o bèrberu) e cussos de su fiorentinu Fazio degli Uberti (su de XIV sèculos) chi, in su Dittamondo, iscriet de sos sardos: «una gente che niuno non la intende / né essi sanno quel ch'altri pispiglia» (lett. una gente chi nemos cumprendet / nen issos cumprendent su chi sos àteros murmutant).

Su primu documentu iscritu in ue cumparent elementos de sa limba sarda est de su 1065, s'atu de lassa fatu dae Barisone I de Torres indiritzadu a s'abate Desiderio pro de s'abbadia de Montecassinu, connotu fintzas che a Carta de Nicita.

Àteros documentos de annotu mannu sunt sos Condaghes, sa Carta de Orzocu (1066/1073), su Privilègiu Logudoresu (1080-1085) cunservadu in s'Archìviu de Istadu de Pisa, sa Prima Carta casteddaja (1089 o 1103) bènnida de sa crèsia de Santu Sadurnu in sa diòtzesi de Casteddu e, paris a sa Segunda Carta Marsigliesa, como cunservada in sos Archìvios Dipartimentales de sas Bouches-du Rhone in Marsìglia, in paris a unu autu (1173) intre su Pìscamu de Civita Bernardo e Beneitu, chi tando fiat amministradore de s'Òpera de sa Crèsia majore de Pisa.

Sos Istatutos Tataresos (1316) e cussos de Casteddu Sardu (c. 1334), iscritos in una grafia chi oe diamus pòdere bìdere simigiante che a cussa logudoresa, sunt un'àteru esèmpiu de importu de documentatzione linguìstica de sa Sardigna setentrionale e de sa Tàtari cumonale; est infines giustu a mentovare sa Carta de Logu de su Regnu de Arborea (1355-1376), chi est abarrada in vigore finas a su 1827.

A pustis de s'iscumparta de su giudicadu de Casteddu e de cussu de Gaddura in sa de duas metades de su de XIII sèculos, in sos ex-territòrios giudicales rùidos in suta de su domìniu de sos de sa Gherardesca e de sa Repùbblica de Pisa b'at àpidu unu protzessu de toscanizatzione manna de sa limba locale chi, a parre de su linguista Eduardo Blasco Ferrer, at causadu una prima frammentatzione de su sardu, in antis de tando parìvile meda; a parre de Carlo Tagliavini, in s'ìsula s'andaiat formende una koinè illustre basada in su mollu ortogràficu logudoresu. Sa limba toscana s'at difùndidu fintzas gràtzias fintzas a s'istantziamentu de mòngios benedetinos, camaldolesos e vallombrosiani in s'ìsula. Un'importante documentu in vulgare toscanu est su Breve de Bidda de Crèsia, redatu in forma definitiva in su 1304 e costituidu dae unu còdighe de leges de sa tzitade minerària de Bidda de Crèsia (oe Igrèsias). De època posteriore est su Breve portus kallaretani, redatadu in latinu ma chi nos est arribbadu in sa tradutzione toscana (1318-1319). In cussos matessi annos at bidu sa lughe unu testu in latinu, su Liber fondachi, imbentàriu de importu de sos benes pisanos in su Giudicadu de Gaddura, in ue s'agatat un'insertu in toscanu (1317-1318) e s'elencu de sos topònimos in sardu e toscanu. In su setentrione de sa Sardigna, imbetzes, sunt istados sos genovesos a impònnere s'influèntzia issoro, siat pro mèdiu de sa nobilia sardu-genovesa de Tàtari, siat pro mèdiu de sos membros de sa famìlia Doria chi, fintzas a pustis de s'annessione de s'ìsula a banda de sos catalanu-aragonesos, ant cunservadu sos fèudos issoro de Casteddu Sardu e Monteleone che a vassallos de sos soberanos de sa Corona de Aragona.

Sa primu crònaca redatzionada in limba sive ydiomate sardu benit dae sa de duas metades de su de XIII sèculos e sighet sos istilemas tìpicos de su perìodu. Su manuscritu, redatadu dae un'anònimu e cunservadu, oe, in s'Archìviu de Istadu de Torinu, tenet su tìtulu de Condagues de Sardina e sighet sos fatos de sos Giùighes de su Giudicadu de Torres; s'ùrtima editzione crìtica de sa crònaca diat èssere istada torrada a publicare, in su 1957, dae Antoni Sanna.

Sa polìtica èstera de su giudicadu de Arborea, indiritzada a unificare su restu de s'ìsula in suta de su regnu suo e a preservare s'indipendèntzia sua dae influèntzias istràngias, est colada intre una positzione de alleàntzia cun sos aragonesos in funtzione antipisana a una, de sensu contràriu, antiaragonesa, instaurende unos cantos ligàmenes culturale cun sa traditzione italiana. Sa contrapositzione polìtica intre su giudicadu de Arborea e sos soberanos aragonesos, devènnidos egèmones in Sardigna, s'est manifestada fintzas cun s'adotzione de unos cantos mollos culturales toscanos, che a unos cantos mòdulos linguìsticos in s'Aristanesu e s'Istile de s'Incarnatzione pisana, architetura militare e religiosa. Nointames cussu, in lìnia cun sa polìtica èstera sua, su giudicadu s'est distìnghidu pro medas innovatziones, che a una casta de iscritura cantzelleresca (sa gòtica cantzelleresca arborensa) e pro una durita a si sutapònnere tropu a s'influssu de culturas furisteras, madurada in sa consièntzia de una identidade autòctona, ètnica, antropològica, culturale e linguìstica sua. In cada manera, una carchi influèntzia italiana est pòdida abarrare in su giudicadu arborense pro more de sa presèntzia, in cue, de unos cantos notàios, giuristas e mèigos bènnidos dae s'Itàlia, e de unos cantos òmine de armas toscanos a cabu de milìtzias locales, che a Cicarello de Montepulciano e Giuliano de Massa.

S'infeudamentu de sa Sardigna fatu dae su paba Bonifacio VIII in su 1297, sena tènnere contu de sas realidades istatuales giai in cue, at batidu a sa fundatzione nominale de su Regnu de Sardigna. Una fase longa de gherras intre Arborea e Aragonesos, acabada cun sa vitòria definitiva de custos ùrtimos in Seddori in su 1409 e sa rinùntzia de sos deretos de sutzessione arboresos a banda de Gullielmu III de Narbona, at marcadu sa fine de s'indipendèntzia sarda; ant neutralizadu in manera sistemàtica cada focolàiu de rebellia antiaragonesa, che a s'abbolotu indipendentista de S'Alighera in su 1353 e cussa de Macumere in su 1478, a pustis de su cale s'ìsula l'ant partzida arbitrariamente duos Cabos de pertenèntzia iscrobada. S'assimilatzione a pustis de sa conchista de s'ìsula at investidu cada aspetu de sa sotziedade; su catalanu, sa limba prus difùndida in sa Corona de Aragona, at pigadu difatis su status de limba egèmone, in una cunditzione diglossica in ue su sardu (fintzas si non fiat iscumpartu de su totu dae s'impreu ufitziale: sa Carta de Logu matessi su Parlamentu l'at estèndida a totu s'ìsula in su 1421) fiat limitadu, in sa bida pùblica e intelletuale, a una positzione segundària: sos dialetos sardos chistionados in su cabu de suta ant subidu una sèrie de prèstidos dae s'idioma dominante in nùmeru tale de creare in Casteddu, in ue su catalanu at achidadu in manera intrea a su sardu, espressiones idiomàticas che a Non scit su catalanu (No ischit su catalanu) pro indicare una persone chi no ischiat comente s'espressare in manera curreta. S'abogadu Sigismondo Arquer, autore de sa Sardiniae brevis historia et descriptio (su paràgrafu relativu a sa limba de cust'òpera diat èssere istadu pagu prus o mancu pigadu fintzas dae Conrad Gessner in su suo In subra de sas limbas diferentes in impreu in sas vàrias natziones de su globu), cunsertat cun Giuanne Frantziscu Fara in su referire chi su catalanu e s'ispagnolu esserent faeddados in sas tzitades, mascamente dae sos burghesos minores e dae su cleru, e su sardu in su restu de su Regnu. Sos Gesuitas, chi ant fundadu unos cantos collègios in Tàtari (1559), Casteddu (1564), Igrèsias (1578) e S'Alighera (1588), in s'incumintzu ant promòvidu una polìtica linguìstica de suportu a su sardu, ma a pustis l'ant mudada in manera lestra cara a s'ispagnolu. Ant contribuidu a sa difusione populare de su catalanu sas làudes religiosas in onore de Maria e de sos santos, sos goigs (dae ue benit su tèrmine gosos, in unas cantas biddas pronuntziadu gòcius).

S'influèntzia de su toscanu, intre su de XIV e su de XV sèculos, s'est manifestada in su Logudoro, siat in carchi documentu ufitziale, siat che a limba literària: s'internatzionalizatzione europea de su Rinaschimentu italianu, partinde dae su de XVI sèculos, diat àere, difatis, torradu a allùghere, in unos cantos autores plurilìngues, su riellu pro sa cultura italiana, manifestende·si mescamente in s'impreu agiuntivu de cussa limba, in manera parallela a su sardu e a cussas ibèricas. In sos matessi sèculos o in època pagu a pustis, fintzas pro more de sa difusione progressiva de su cursu in Gaddura e fintzas in zonas mannas de sa Sardigna nord-otzidentale, cosa de sa cale amus chistionadu in antis, su logudoresu setentrionale at assùmidu unas cantas caraterìsticas fonèticas (palatalizatzione e sonos fricativos-palatalizados) dèpidas a su cuntatu cun s'àrea linguìstica toscana (sic).

In custu primu perìodu ibèricu tenimus una documentatzione iscrita de sa limba sarda tantu in literadura cantu in atos notariles, essende s'idioma prus difùndidu e chistionadu, chi però esplicat bene s'influèntzia ibèrica. A esempru: Antoni Cano (1400-1476) - Sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu (su de XV sèculos, publ. 1557):
 
In su de XVI sèculos, su sardu at connotu una prima rinàschida literària. S'òpera Rimas Spirituales de su literadu Giròmine Araolla, tataresu chi at iscritu in sardu, castiglianu e italianu, si poniat su còmpitu de magnificare et arrichire sa limba nostra sarda, a sa matessi manera de su chi sos poetas ispagnolos, frantzesos e italianos aiant fatu pro sa limba issoro, sighende ischemas giai collaudados (es. a Deffense et illustration de la langue françoyse, il Dialogo delle lingue): gasi, pro sa prima borta, est istada posta sa chi mutint chistione de sa limba sarda, a pustis aprofundida dae medas àteros autores.

Antoni Lo Frasso, poeta naschidu in S'Alighera (tzitade chi ammentat cun afetu in versos medas) e chi istaiat in Bartzellona, est istadu cun probabilidade su primu intelletuale de su cale tengiamus testimonia a assentare in sardu lìricas amorosas, fintzas si iscriendende de prus in unu castiglianu prenu de catalanismos; si tratat mescamente de duos sonetos (Cando si det finire custu ardente fogu e Supremu gloriosu exelsadu) e de unu poema in otavas reales, chi fàghent parte de s'òpera printzipale sua Los diez libros de fortuna de Amor (1573):
 

In su 1479 b'at àpidu s'unificatzione intre su regnu de Castìglia e su de Aragona. Custa unificatzione, de caràtere dinàsticu ebbia, no at cumportadu, in suta de su profilu linguìsticu, mudadas de sorta, a su nessi finas a s'incumintzu de su de XVII sèculos. Su castiglianu o ispagnolu at tardadu difatis a s'impònnere che a limba ufitziale de s'ìsula: finas a su 1600 sos editos ufitziales, difatis, los publicaiant mescamente in catalanu, e petzi dae su 1602 a in antis ant incumentzadu a impreare fintzas su castiglianu, chi diat èssere divenidu una limba ufitziale de s'ìsula in su 1643. Petzi tando sa Sardigna est intrada de su totu in s'òrbita linguìstica ispagnola. S'ispagnolu, o castiglianu, s'est afirmadu duncas a tardu, e diat èssere abarradu una limba elitària ligadas a sos campos de sa literadura e de s'imparu, a diferèntzia de su catalanu, chi aiat tentu una fortza de propagatzione manna bastante pro si nche intrare in sa parte manna de sas cussòrgias de sa Sardigna tzentrale e meridionale e in unas cantas àreas de cussa setentrionale (ma de seguru no in su capìtulu de Tàtari, in ue sos atos ufitziales los ant iscritos in sardu logudoresu finas a su 1649 e sos istatutos de unas cantas cunfrarias tataresos in italianu), resistinde a forte meda in sos atos pùblicos e in sos libros de batiare. Nointames custu, sos istudiosos sardos de s'època connoschiant bene a beru s'ispagnolu, e diant àere iscritu tantu in ispagnolu cantu in sardu finas a su de XIX sèculos; Vissente Bacallar Sanna, pro esempru, est istadu unu de sos fundadores de sa Real Academia Española.

In su de XVII sèculos b'est istada una produtzione literària fintzas in italianu, pro cantu limitada. Si trataiat de unos cantos iscritores plurilìngues, che a Sarvatore Vitale, naschidu in Maracalagonis in su 1581, chi in paris a s'italianu at impreadu fintzas s'ispagnolu, su latinu e su sardu, Efìsiu Soto-Real (su nùmene beru suo fiat Giuseppe Siotto), Eusebio Soggia, Prospero Merlo e Carlo Buragna, chi fiat istadu pro tempus meda in su Regnu de Nàpoli; in totu, ponende fatu a sas istimas de s'iscola de Bruno Anatra, belle s'87% de sos libros imprentados in Casteddu fiat in ispagnolu.

Su sardu est abarradu su matessi che a s'ùnicu e ispontàneu còdighe de sa populatzione sarda, respetadu e fintzas imparadu dae sos conchistadores. Sa situatzione sotziolinguìstica fiat caraterizada dae una cumpetèntzia, siat ativa siat passiva, in sas tzitades de sas duas limbas ibèricas e de su sardu in sas biddas, comente ant iscritu autores medas, che a s'ambasciadore e Visitador Martin Carillo (chi si pensat chi siet istadu s'autore de s'irònicu ditzu a pitzu de sa nobilia sarda de Casteddu: pocos, locos y mal unidos), s'anònimu de su Llibre dels feyts de armes de Catalunya (in ue b'at iscritu: parlen sa llengua catalana molt polidament, axì com fos a Catalunya), su retore de su collègiu gesuita tataresu Baldassarre Pinyes chi a Roma iscriiat: pro su chi pertocat sa limba sarda, iscat paternidade bostra chi issa no est faeddada in custa tzitade, ne in S'Alighera, ne in Casteddu: la faeddant solu in sas biddas. Sa presèntzia manna, in su cabu de subra, de feudatàrios valentzianos e aragonesos, in prus a sos sordados mertzenàrios cue stanziati de guàrdia, at fatu in manera chi sos dialetos logudoresos siant istados prus espostos a sas influèntzias castiglianas; annotamala, unos àteros vetores de intrada sunt istados, pro cantu pertocat sos prèstidos linguìsticos, sa poesia orale, sas òperas teatrales e sos gozos (parùula sarda adatada dae gozos). Sa poesia pobulare s'at arricada de unos àteros gèneres, che a sas anninnias, sos atitos, sas batorinas, sos berbos e paraulas e sos mutos e mutetos. B'at de ammentare su fatu chi medas testimonias iscritas de su sardu ant permanentadu fintzas in sos atos notariles, chi fintzas issos ant subidu castiglianismos e italianismos in su lèssicu e in sa forma, e in s'allestimentu de òperas religiosas cun punnas de catechesi, che a Sa Dottrina et Declarassione pius abundante e Sa Breve Suma de sa Doctrina in duas maneras.

Un'atu de su 1620, presente totora in s'archìviu de Bosa, est unu documentu chi de sa limba atestat s'impreu mannu.

Su sardu fiat fintzas una de sas pagu limbas chi depiant èssere connotas pro pòdere èssere ufitziales de sos tercios ispagnolos. Podiant difatis fàghere carriera petzi sos chi faeddaiant sardu, ispagnolu, catalanu o portughesu.
 
In s'ìnteri su pàrracu orgolesu Ioan Mattheu Garipa, in s'òpera Legendariu de Santas Virgines, et Martires de Iesu Christu chi aiat adatadu, annanghende e mudende, però, medas cosas, dae unu testu in italianu (su Leggendario delle Sante Vergini e Martiri di Gesù Cristo), at postu in evidèntzia sa nobilia de su sardu cunfrontende·la a su latinu clàssicu e atribuinde·bi in su Pròlogu, che a Araolla in antis de issu, una valèntzia ètnico-natzionale de importu mannu: 
In sos primos annos de su Setighentos, in s'ìsula est arribbada s'Arcadia, e s'est bida una variedade manna de ghèneros poèticos, chi variaiant dae sa poesia èpica de Remundu Congiu a cussa satìrica de Gian Pietro Cubeddu e a cussa sacra de Giuanne Delogu Ibba.

 
S'èsitu de sa gherra de sutzessione ispagnola at determinadu sa soberania austrìaca de s'ìsula, chi ant cunfirmadu a pustis sos tratados de Utrecht e Rastadt (1713-1714); chi però est durada bator annos ebbia ca, in su 1717, una flota ispagnola at torradu a ocupare a Casteddu e, in s'annu a pustis, pro mèdiu de unu tratadu ratificadu a pustis in s'Aia in su 1720, sa Sardigna l'ant assinnada a Vitòriu Amedeu II de Savoja in càmbiu de sa Sitzìlia. S'ìsula est intrada, in custa manera, in s'òrbita italiana a pustis de cussa ibèrica. Custu tramudòndiu de autoridade, in su comintzu, pro sos sùdditos isulanos no at mudadu nudda in contu de limba e costùmenes: sos sardos ant sighidu a impreare su sardu e sas limbas ibèricas, e fintzas sos sìmbulos dinàsticos aragonesos e castiglianos nche los ant remplasados cun sa rughe sabàuda petzi in su 1767. Custa positzione fiat dèpida a tres resones polìticas: in antis de totu sa netzessidade, in su primu tempus, de respetare a sa lìtera sos disponimentos de su Tratadu de Londra, firmadu su 2 de austu de su 1718, chi imponiat su respetu de sas leges fundamentales e de sos privilègios de su Regnu chi aiant apenas pigadu; in segundu logu, su bisòngiu de non nde pesare abolotu in su fronte internu de s'ìsula, chi fiat galu filo-ispagnolu; in s'ùrtimu logu, sos regnantes sabàudos creìant galu de si pòdere liberare de sa Sardigna, e si torrare a pigare sa Sitzìlia. Custa prudèntzia s'agatat in su mese de làmpadas de su 1726 e de ghennàrgiu de su 1728, cando su re at espressadu s'intentu non giai de abolire su sardu e s'ispagnolu, ma petzi de difùndere in manera prus funguda su connoschimentu de s'italianu. Su perdimentu de su dominadore nou in su comintzu, cara a s'alteridade culturale chi reconnoschiant a su possedimentu isolanu si bidet dae un'istùdiu apòsitu, commissionadu e publicadu dae issos in su 1726 e fatu dae su gesuita barolese Antonio Falletti, de su nùmene Memoria dei mezzi che si propongono per introdurre l'uso della lingua italiana in questo Regno (Memòria de sas ainas chi si proponent pro introduire s'impreu de sa limba italiana in custu Regnu) in ue si racumandaiat a s'amministratzione sabàuda de aplicare su mètodu de aprendimentu ignotam linguam pro notam expōnĕre (presentare una limba disconnota [s'italianu] pro mèdiu de una connota [s'ispagnolu]).

Sa polìtica de su guvernu sabàudu in Sardigna, tando dirìgida dae su ministru Bogino, de alienare s'ìsula dae s'isfera culturale e polìtica ispagnola in manera de l'alliniare a su Piemonte, at tentu però che a efetu s'introdutzione direta de s'italianu pro lege in su 1760 sighende a sa lìtera su chi giai fiat in sa terramanna e mascamente in su Piemonte, in ue s'impreu de s'italianu fiat consolidadu ufitzialmente dae sèculos, e afortiadu galu de prus dae s'editu de Rivoli. In su 1764, s'imponimentu de sa limba italiana lu ant infines estèndidu a totus sos setores pùblicos; custu protzediat a mantu tenta cun sa riorganizadura de sas Universidades de Casteddu e Tàtari, chi ant bidu sa lòmpida de personale continentale, e cussa de s'imparu inferiore, in su cale s'istabiliat s'acudida de insegnantes acudidos dae su Piemonte pro supplire a su fatu chi in Sardigna, de insegnantes sardos italòfonos no bi nde fiant. Custa manovra naschiat mescamente dae unu progetu de acapiare sa cultura sarda a cussa continentale e de afortiare su domìniu savojardu in sa classe culta isulana, ligada a a sa penìsula ibèrica, pro mèdiu de una bogadura linguìstico-culturale e de neutralizadura de sos elementos pròpios de su domìniu antepostu; fintzas gasi, s'ispagnolu at sighidu s'impreare meda, in sos registros parrochiales e autos ufitziales, finas a su 1828, e s'efetu prus immediatu est istadu duncas s'emarginatzione sotziale de su sardu, sigomente pro sa prima borta fintzas sos tzetos ricos de sa Sardigna rurale (sos printzipales) ant incumintzadu a cunsiderare sa sardofonia che a un'isvantàgiu. Su sistema amministrativu e penale de erèntzia frantzesa introduidu dae su guvernu sabàudu, bonu a s'isparghinare in cada bidditzolu de sa Sardigna, at rapresentadu pro sos sardos su canale printzipale de cuntatu diretu cun sa limba egemone noa; pro sas classes prus artas, sa supressione de s'òrdine de sos Gesuitas in su 1774 e su càmbiu issoro cun sos filo-italianos Scolòpios, e fintzas sas òperas de mollu illuminìsticu, imprentadas in Italia in italianu, ant tentu unu ruolu de annotu in s'italianizatzione primària issoro. In su matessi perìodu de tempus, medas cartògrafos piemontesos ant italianizadu sos topònimos de s'ìsula: fintzas si unos cantos sunt abarrados chene tocados, parte manna si at dèpidu adatare a sa pronùntzia italiana, o a si cambiare cun dessinnatziones in italianu, chi abarrat galu oe, fatu-fatu artifitziale e cun un'interpretatzione totu isballiada de cussu chi boliat nàrrere in s'idioma locale.

Sa relatzione intre sa limba nativa e sa noa, insertende·si in intro de unu cuntestu sinnadu, istoricamente, dae unu sentidu forte de alteridade linguìstica, s'est posta giai dae su comintzu in su tèrmine de unu raportu (fintzas si no eguale) intre limbas distintas a forte, masaprestu chi intre una limba e unu dialetu suo comente imbetzes fiat acontèssidu, a pustis, in sas àteras regiones italianas; sos ispagnolos matessi, chi fiant sa classe dirigente aragonesa e castigliana, soliant a castiare su sardu che a una limba distinta siat respetu a sas pròpias siat a s'italianu. Nointames su toscanu pro medas fiat istràngiu de su totu, cussu idioma aiat acumpridu finas a tando unu ruolu suo in sa Sardigna setentrionale, in ue bi fiat istadu, in sas faeddadas e in sa traditzione iscrita, unu protzessu de toscanizatzione incumentzadu in su de XII sèculos e consolidadu a pustis; pro s'ateru, in sas zonas sardòfonas chi currispondent a s'àrea tzentru-setentrionale e meridionale de s'ìsula, s'italianu fiat belle disconnotu a belle totu sa populatzione, dota e nono.

In su finire de su Setighentos, a pustis de sa rivolutzione frantzesa, s'est formadu unu grupu de burghesos minores, mutidu Partidu Patriòticu, chi pensaiat a s'idea de fraigare una Repùbblica Sarda luida dae su presòngiu feudale e in suta de s'amparu frantzesu; ant duncas difùndidu in s'ìsula medas pamphlet chi fiant imprentados mascamente in Còrsica e iscritos in limba sarda, e in ue si naraiat, ispirende·si a sos Lumes chi sos pìscamos sardos naraiant giacobino-massònicos, chi su pòpulu si nde depiat pesare contra su domìniu piemontesu e sa tirannia baronale in su sartu. Su produtu literàriu prus famadu de custu perìodu de tensiones, tzocadas su 28 de abrile de su 1794, est istadu su poema antifeudale de Su patriotu sardu a sos feudàtarios, che a testamentu morale e tzivile nutridu de sos ideales democràticos frantzesos e sinnadu dae unu sentimentu patriòticu rinnovadu.

Su primu istùdiu sistemàticu in subra de sa limba sarda l'at redatadu, in su 1782, su filòlogu Matzeu Madau, cun su tìtulu de Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua antologia colle due matrici lingue, la greca e la latina. Lamentende in sa premissa su declinu generale de su sardu (Sa limba de sa sarda natzione nostra, veneràbile pro s'antighidade sua, pregevole pro s'òtimu fundu de so dialetos suos, netzessària a sa sotziedade privada e pùblica de so compatriotas nostros, abarrat in ismèntigu mannu finas a oe, de issos matessi abbandonada che a egada e dae sos istràngios ignorada che a inùtile), s'intentu patriòticu chi animaiat Madau fiat cussu de arribbare a su reconnoschimentu de su sardu comente limba natzionale de s'ìsula; però, su clima de repressione de su guvernu sabàudu in subra de sa cultura sarda diat àere induidu su Madau a cuare sos proponimentos suos cun intentos literàrios, sena mai los traduire in realidade. Su primu volùmene de dialetologia comparata l'at realizadu, in su 1786, su gesuita catalanu Andres Febres, connotu in Itàlia cun su nomìngiu de Bonifacio d'Olmi, chi fiat torradu dae Lima in ue aiat publicadu unu libru de grammàtica mapuche in su 1764. Aende·si tramudadu a Casteddu, s'est apassionadu a su sardu e at fatu unu traballu de chirca in subra tres dialetos dillindados; punna de s'òpera, intitulada Prima grammatica de' tre dialetti sardi, fiat sa de «dare sas règulas de sa limba sarda» e imputzare sos sardos a «cultivare e avantagiare s'idioma issoro de sa pàtria, cun s'italianu paris». Su guvernu de Torinu, esaminada s'òpera, non nde at permitidu sa publicatzione: Vitòriu Amedeu III at cunsideradu un'afrontu su fatu chi su libru cuntenneret una dèdica bilìngue fata a isse in italianu e sardu, un'errore chi sos sutzessores suos, fintzas si richiamende·si a sa pàtria sarda, diant àere a pustis evitadu, faghende impreu de s'italianu ebbia. In su clima de restauratzione monàrchica sighidu a sa fallida rivolutzione angioiana, unos àteros intelletuales sardos, totus caraterizados tantu dae un'atitùdine de devotzione cara a s'ìsula issoro cantu de cumprovada fidelidade cara a sos Savoja, ant postu difatis, in manera galu prus crara, sa chistione de sa limba sarda, impreende però generalmente s'italianu che a limba veiculare de sos testos. In su de deghennoe sèculos, mascamente, a intro de s'intellettualidade sarda s'est registrada una fratura intre s'aderèntzia a unu sentidu natzionale sardu e sa proa de lealidade cara a sa apartenèntzia italiana noa. Pagu a pustis de de s'abbolotu antipiemontesu, in su 1811, b'est sa publicatzione de su satzerdote Vissente Remundu Porru, referida però a sos dialetos meridionales ebbia (e pro custa resone su tìtulu fiat Saggio di grammatica del dialetto sardo meridionale) e, pro prudèntzia cara a sos regnantes, espressada petzi in funtzione de s'imparu de s'italianu, in tames chi de tutela de su sardu. De annotu est su traballu de su canònicu, professore e senadore Giuanne Ispanu, sOrtographia sarda nationale de su 1840; fintzas si, ufitzialmente, sighiat s'esèmpiu de su Porru, a su cale si rinviaiat, issu at artziadu unu dialetu de su sardu de base logudoresa a koinè illustre ca fiat prus a probe a su latinu, in manera anàloga a su dialetu fiorentinu chi si fiat impostu culturalmente, in Itàlia, che a limba illustre.

A parre de su giurista Carlo Baudi de Vesme, sa proscritzione e s'irraighinamentu de sa limba sarda dae cada profilu privadu e sotziale de s'ìsula diat èssere istadu auspicàbile e netzessàriu, che òpera de intzivilimentu de s'ìsula, in manera de l'integrare in s'òrbita italiana de su Regnu. S'imparu primàriu, ofertu in italianu ebbia, at contribuidu duncas a una difusione, fintzas si lenta, de cussa limba intre sos nativos, inneschende pro sa prima borta unu protzessu de erosione e estintzione linguìstica; su sardu l'ant difatis presentadu, in su sistema educativu, che a sa limba de sos miserabiles e de su fàmene, che a responsàbile de s'isulamentu e de sa misèria seculare de s'ìsula; s'italianu fiat, imbetzes, totu pintadu che a s'agente de pro s'emantzipare, unu mèdiu pro s'integrare in totu cun sa Terramanna. In su 1827 ant, in fines, abrogadu pro semper sa Carta de Logu, s'istòricu corpus giurìdicu chi fiat traditzionalmente connotu comente sa «consuetud de sa nació sardesca», pro la remplasare cun sas prus modernas Leggi civili e criminali del Regno di Sardegna (Leges tziviles e criminales de su Regnu de Sardigna), publicadas in italianu pro òrdine de su re Càralu Felitze.

Sa fusione perfeta de su 1847 cun sa terraferma sabàuda, naschida in s'ispera de unu «trapiantamentu in Sardigna, chene riservas e impèdicos, de sa tziviltade e cultura continentale», diat àere determinadu sa pèrdida de s'autonomia polìtica sarda chi galu abarraiat, e marcadu su momentu istòricu in ue, in manera cunventzionale, «sa ‘limba de sa sarda natzione’ at pèrdidu su balore de trastu de identificatzione ètnica de unu pòpulu e de sa cultura sua, de codificare e avalorare, pro divenire unu de sos medas dialetos regionales subordinados a sa limba natzionale».

Nointames custa polìtica de assimilatzione, s'innu de su Regnu de Sardigna sabàudu e de su Regnu de Itàlia (assentadu dae Vitòriu Angius e musicadu dae Giovanni Gonella in su 1843) diat abarrare S'hymnu sardu nationale fintzas a cando, in su 1861, non l'ant remplasadu issu puru cun sa Martza Reale. Su canònicu Salvatore Carboni at publicadu in Bologna, in su 1881, un' òpera polèmica intitulada Sos discursos sacros in limba sarda, in su ue issu si lamentaiat chi sa Sardigna hoe provinzia italiana non podet tenner sas lezzes e sos attos pubblicos in sa propia limba e, iscriende chi sa limba sarda, totu chi non uffiziale, durat in su Populu Sardu cantu durat sa Sardigna, si domandaiat in fines proite mai nos hamus a dispreziare cun d'unu totale abbandonu sa limba sarda, antiga et nobile cantu s'italiana, sa franzesa et s'ispagnola?.

Su regìmene fascista nche at intradu, infines, sa Sardigna in su sistema culturale italianu pro mèdiu de su traballu de su sistema educativu e de cussu mono-partìticu, in una sèrie semper prus manna de multas e proibitziones pro cumplire s'assimilatzione culturale, e chi ant batidu a unu decadessimentu sotziolinguìsticu de su sardu galu prus mannu. Intre sas medas espressiones culturales sutapostas a tzensura, su regìmene est arribadu fintzas a bandire, dae su 1932 a su 1937 (1945 in unos cantos casos), su sardu dae sa crèsia e dae sas manifestatziones de su folklore isolanu, che a sas garas poèticas tentas in cussa limba; paradigmàticas sunt sas dibatas intre su poeta sardu Antioco Casula (connotu cun su nùmene de Montanaru) e Gino Anchisi, chi tando fiat giornalista de s'Unione Sarda. Isse, chi fiat resèssidu a fàghere bandire su sardu dae sos giornales isolanos, at afirmadu chi «morta o moribunda sa regione, mortu o moribundu su dialetu (sic)». Un'àteru casu est su de un'àteru poeta, Salvatore Poddighe, chi s'est ochidu pro manu sua pro more de una depressione nàschida cando li fiat mortu s'amigu e li aiant secuestradu su traballu mannu suo, Sa Mundana Cummedia.

Sa cunsièntzia de s'erosione linguìstica est intrada meda prus a tardu, in s'agenda polìtica, cunforma a su chi est acontèssidu in unas cantas àteras periferias europeas in ue bivent ateras minorias etno-linguìsticas: a s'imbesse, cussu perìodu est totu sinnadu dae su fatu chi sa classe mèdia italianizada su sardu non lu boliat, sicomente sa limba e sa cultura sarda si trataiant che a sìmbulu de rustighesa e de su fatu ca sa regione fiat meda in segus. Una parte manna de sa classe dirigente e intelletuale sarda, sensìbile meda a s'arresonu isvilupadu peri cussas continentales, fiat cumbinta difatis chi s'ìsula podiat sighire a in antis sceti boghende su cuntestu sotzio-culturale traditzionale, cando non interrende·lu de su totu (cit. Manlio Brigaglia).

Cando sa Carta pro s'autonomia si fiat iscriende in su 1948, su legisladore at isseberadu de no incluire, che a fundamentu de sa ispetzializade sarda, riferimentu perunu a s'identidade geogràfica e culturale, ca tando si timiant ca de custa manera podiant pònnere fogu pro pretesas autonomistas prus radicales cando non de òrdine indipendentista, e limitende·si masaprestu a su reconnoschimentu de unas cantas preguntas, de genia sotzioeconòmica tìpica, a su continente; est dae in cue chi naschet s'idea de nche intrare in Sardigna s'industria pesante, sas installatziones militares, e unu pranu de rinàschida aprontadu dae Roma. S'autonomia sarda fiat atesu meda dae una fundada in pitzu de una identidade funguda, cun su resurtu chi si podet faeddare de «un'autonomismu economitzìsticu in manera crara, ca non at bòlidu o no faghiat a si pigare un'autonomia forte, cun raighinas in sa cultura, un'ispetzialidade sarda chi non fiat sceti arresonende in tèrmines de arretradesa e poberesa econòmica» (cit. Mariarosa Cardia). In su mentras, àteras polìticas de genia assimiladora fiant aplicadas fintzas in su segundu pustisgherra, totu sighende a italianizatzare logos istòricos e ogetos de sa bida cuotidiana, e torrende a un'imparu obrigatòriu chi at imparadu sa limba italiana ma no ammitiat su sardu; antzis, iscoragende·lu in manera ativa pro mèdiu de proibitziones e bardiamentu difùndidu de chie lu promoveret: sos mastros teniant in minisprètziu sa limba, pensende·la unu dialetu ruzu e contribuende a un'abbassamentu galu prus mannu de su prestìgiu suo in sa comunidade sardòfona.

In sos annos Setanta, s'est registradu unu protzessu mannu de remplasamentu linguìsticu cara a s'italianu non in su Campidanu ebbia, ma fintzas in àreas geogràficas chi unu tempus beniant cunsideradas cunservadoras pro su chi pertocat a sa linguìstica, che a Macumere in sa provìntzia de Nùgoro (1979); a sa ridefinitzione de s'istrutura econòmicu-sotziale galu in atu est currispòndida, difatis, una mudadura prus manna de su repertòriu linguìsticu, chi at determinadu issu matessi un'islitamentu de sos balores in subra de sos cales si basaiant s'identidade ètnica e culturale de sas comunidades sardas. S'italianizatzione culturale de sa populatzione sarda aiat tando assùmidu proportziones gasi mannas de induire a Giovan Battista Pellegrini, in s'Introduzione a s'Atlante istòricu-linguìsticu-etnogràficu friulanu, a bantare, a contu suo, sos sardos ca issos si naraiant dispostos a atzetare chi s'idioma issoro, fintzas si fiat «unu mèdiu espressivu meda prus pagu subordinadu a s'italianu» esseret cunsideradu unu dialetu de s'italianu ebbia, in cuntrastu craru a s'altivesa e a sa lealidade linguìstica de sos friulanos. Custa chistione est istada ogetu de anàlisis sotziològicas in sas mudadas acontèssidas in s'identidade de sa comunidade sarda, cun sas atitudines suas contra a sa sardofonia influentzadas dae unu stigma de una primitividade e arretradesas farsas ma propagandadas a longu dae sas istitutziones, de òrdine polìticu e sotziale, favorèvoles a s'italianidade linguìstica. Su sardu diat àere subidu un'arretramentu chene pàsida cara a s'italianu, pro more de unu cumplessu de sa minoria chi at ispintu sa comunidade sarda a un'atitùdine de minisprètziu pro sa limba issoro.

S'est osservadu, a livellu istitutzionale, una cuntrariedade forte de su sardu e in su tzicùitu intelletuale italianu, cuntzetu interiorizadu a pustis in s'immaginàriu comunu natzionale, issu fiat (su prus de sas bortas pro resones ideològicas o che a resìduu, adotadu pro inèrtzia, de ideas e propaganda betzas naschidas dae sas primas) fatu-fatu definidu che a dialetu italianu, in manera contrària a s'opinione de sos istudiosos e fintzas de unos cantos natzionalistas italianos che a Carlo Salvioni, subinde totu sas discriminatziones e sos pregiudìtzios ligados a custu assòtziu, mescamente su de èssere cunsideradu una forma bassa de espressione e èssere ligadu a unu traditzionalismu de carchi genia.

Sas normas istatutàrias, delineadas in cussa manera, s'i sunt riveladas, in su cumplessu, unu traste inadeguadu pro rispòndere a sos problemas de s'ìsula; intre sos annos chimbanta e sessanta, annotamala, est incumentzadu su protzessu beru de càmbiu radicale e definitivu de sa limba sarda cun cussa italiana, pro more de sa difusione, siat in su territòriu isolanu siat in su restu de su territòriu italianu, de sos mèdios de comunicatzione de massa chi trasmitiant in sa s'idioma italianu ebbia. Mescamente sa televisione at difùndidu s'impreu de s'italianu e nd'at fatzilitadu sa cumprensione e s'impreu fintzas intre sas persones chi, finas a cussu momentu, s'espressaiant in sardu ebbia. Partinde dae sa fine de sos annos sessanta, in cointzidèntzia cun sa rinàschida de unu sardismu declinadu in suta de su sinnu de unu revivalismu linguìsticu e culturale, ant cumintzadu a èssere aviadas medas campagnas pro otènnere unu bilinguismu paritàriu a beru che a elementu de salvaguàrdia de s'identidade isolana: una prima recherta l'at fata una delìbera adotada a s'unanimidade dae s'Universidade de Casteddu in su 1971, in ue si pediat a s'autoridade polìtica regionale e natzionale su reconnoschimentu de sos sardos che a minoria etnolinguìstica e de su sardu che a idioma coufitziale de s'ìsula. Famadu su richiamu patriòticu espressadu unos cantos mese in antis de mòrrere, in su 1977, dae su poeta Remundu Piras, chi in Non sias isciau invitaiat a su recùperu de sa limba pro s'opònnere a sa dessardizatzione de sas generatziones de su tempus benidore. In sos annos '80, a s'atentu de su Cussìgiu regionale sunt istados presentados tres progetos de lege chi aiant cuntènnidu prètzisu a sa delìbera adotada dae s'Universidade de Casteddu; in su 1983 est istadu presentadu unu disinnu de lege a su Parlamentu italianu, ma chene resessida. Una de sas primas leges aprovadas definitivamentedae su legislatore regionale, sa Lege Cuàdru pro sa Tutela e Valorizatzione de sa Limba e de sa Cultura de sa Sardigna de su 3 de austu de su 1993, est istada botzada dae sa Corte Costitutzionale a pustis de unu ricursu de su guvernu tzentrale, chi la cunsideraiat esorbitante pro aspetos plùrimos dae sa cumpetèntzia integrativa e atuativa possedida dae sa Regione in matèria de imparu. Comente s'ischit, sos sardos ant dèpidu isetare àteros bator annos pro chi sa normativa regionale no esseret sutaposta a giudìtziu de costitutzionalidade, e àteros duos pro chi su sardu poderet agatare reconnoschimentu in Itàlia in manera contemporànea a àteras ùndighi minorias etnolinguìsticas.

Una chirca promòvida dae MAKNO in su 1984 at riveladu chi sos 3/4 de sos sardos fiant a favore meda de s'imparu bilìngue in sas iscolas (su 22% de su campione cheriat un'introduimentu obrigatòriu e su 54,7% unu facoltativu) cantu de unu status de bilinguismu ufitziale che a sa Badde de Aosta e su Südtirol (62,7% de su campione a favore, 25,9% contràriu e 11,4% dudosu). Custos datos sunt istados in parte corroborados dae un'àtera iscumbata demoscòpica acumprida in su 2008, in ue su 57,3% ammustraiat un'atitudine favorèvole cara a sa presèntzia de su sardu in oràriu iscolàsticu in paris a s'italianu.

Unas cantas personalidades pensant chi su protzessu de assimilatzione diat pòdere batire a sa morte de su cuntzetu de natzione sarda in manera diferente dae su chi est acontèssidu, pro esempru, in Irlanda. Nointames resurtent ligados a sa limba e cultura sarda sentidos identitàrios profundos, su chi si bidet pro mèdiu de anàlisis paret chi siat una lenta ma costante regressione in sa cumpetèntzia siat ativa siat passiva de cussa limba, pro resones de natura printzipalmente polìtica e sotzioeconòmica (s'impreu de s'italianu presentadu che a una crae de avantzamentu e promotzione sotziale, su stigma assotziadu a s'impreu de su sardu, su s'ispopulamentu progressivu de sas zonas internas cun sos sardos chi si tramudant a sas costas, s'aflussu de gente dae sa penìsula e sos problemas potentziales de comprensibilidade intre sas limbas chistionadas, etc.): su nùmeru de pipios chi diat impreare in manera ativa su sardu crollat a unu datu inferiore a su 13%, cuntzentradu in sas zonas internas che a sa Costera, sa Barbàgia arta e sas Baronias. Pighende in esàmene sa situatzione de unos cantas biddas logudoresas (che a Laerru, Tzaramonte e Piaghe) in ue su tassu de sardofonia de sos pipios est a curtzu a su 0%, b'at chi chistionat de unu suitzìdiu linguìsticu beru chi bi diat èssere in pagas deghinas de annos.

In cada manera, sas anàlisis sotziolinguìsticas giai mentovadas narant chi custu protzessu non resurtat su matessi in totue pro nudda, ca si bidet in manera meda prus crara in sas tzitades chi no in sas biddas. A sa die de oe, su sardu est una limba chi s'agatat in una cunditzione instàbile de diglossia (chi est arribbada a divènnere dilalia) e commutatzione de còdighe, e chi no intrat (o non bi tenet difusione manna) in s'amministratzione, in su cummèrtziu, in sa crèsia, in s'iscola, in sas universidades locales de Tàtari e de Casteddu e in sos mass mèdia. Sighende s'iscala de balia linguìstica proposta de unu pannellu apòsitu de s'UNESCO in su 2003, su sardu diat flutuare intre una cunditzione de in perìgulu de estintzione de seguru (definitely endangered: sos pipios no imparant prus sa limba), chi l'ant atribuidu fintzas in su Libru Ruju, e una de perìgulu sèriu de estintzione (severely endangered: sa limba est mascamente impreada dae sa generatzione de sos mannois in susu); sighende su critèriu EGIDS (Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale) propostu dae Lewis e Simons, su sardu diat èssere a làcana intre su livellu 7 (Instàbile: sa limba no est prus trasmìtida a sa generatzione imbeniente) e su livellu 8 (Moribunda: sos ùnicos faeddadores ativos de sa limba apartenent a sa generatzione de sos mannois), chi currispondent de pare a pare a sos duos grados de s'iscala UNESCO giai mentovados. Pro sos datos publicados dae s'ISTAT in su 2006, su 52,5% de sa populatzione sarda impreat s'italianu ebbia cun sas famìlias issoro, mentras su 29,3% pràticat intrèveru linguìsticu e petzi su 16,6% narat de impreare su sardu o àteras limbas no italianas; a foras de s'ambiente privadu e de sos amigos, sas pertzentuales decretant torra sa predominàntzia esclusiva de s'italianu (77,1%) contra a su sardu e a sas àteras limbas, totu firmas a su 5,2%.

Sos annos '90 ant connotu unu rinnovamentu de sas formas espressivas in su panorama musicale sardu: medas artistas, ispatziende dae sos gèneres prus traditzionales che a su càntigu (cantu a tenore, cantu a chiterra, gosos, etc.) e a su teatru (Mario Deiana) a cussos prus modernos che a su rock (Kenze Neke, Askra e KNA, Tzoku, Tazenda, etc.) e fintzas rap e hip hop (Dr. Drer  CRC posse, Quilo, Sa Razza, Malam, Su Akru, Menhir, Stranos Elementos, Randagiu Sardu, Futta, etc.) impreant difatis sa limba pro promòvere s'ìsula e reconnòschere sos problemas betzos e sos disafios noos suos. Bi sunt fintzas unos cantos films (che a Su Re, in parte Bellas mariposas, Treulababbu, Sonetàula, etc.) realizados in sardu cun sos sutatìtulos in italianu, e unos àteros (che a Metropolis) cun sos sutatìtulos in sardu.

Partinde dae sas sessiones de esàmene tentas in su 2013, ant ispantadu gente meda, bidu chi non b'at galu un'istituzionalizatzione de facto de sa limba, sos tentativos de unos cantos dischentes de presentare s'esàmene o parte de cussu in limba sarda. Sunt annotamala semper prus fitianos fintzas sos decraros de matrimòniu in custa limba pedidos dae sos còjubes.

At creadu interessu meda s'initziativa virtuale de unos cantos sardos in Google Maps, in risposta a un'ordinàntzia de su Ministeru de sas Infrastruturas chi ordinaiat a totu sos sìndigos de sa regione de eliminare sos cartellos in sardu piatzados a s'intrada de sos tzentros abitados: totu sos comunos aiant difatis torradu a impreare su nùmene originàriu issoro pro belle unu mese, finas a cando s'iscuadra de Google no at isseberadu de torrare a pònnere  sa toponomàstica in italianu ebbia.

De annotu est s'impreu, fatu dae unas cantas sotziedades isportivas che a sa Dinamo Basket Tàtari e a su Casteddu Fùbalu, de sa limba in sas campagnas promotzionales suas. A pustis a una campagna de adesiones, su sardu est istadu incluidu intre sas limbas chi podent èssere isseberadas pro s'interfache de Facebook. S'optzione de issèberu como est ativa e chi si siat la podet impreare; sa limba sarda la si podet pònnere fintzas in Telegram. Su sardu est presente che a limba configuràbile fintzas in unas àteras aplicatziones, che a F-Droid, Diaspora, OsmAnd, Notepad++, Stellarium, Skype, etc. In su 2016 est istadu inauguradu Apertium, su primu tradutore automàticu dae s'italianu a su sardu, VLC mèdia player pro Android, Linux Mint Debina Edition 2 Betsy, etc. Fintzas su motore de chirca DuckDuckGo l'ant bortadu totu in limba sarda.

In su complessu, dinàmicas che a reconnoschimentu che a minoria linguìstica fatu a tardu meda, acumpangiadu dae un'òpera de italianizatzione graduale ma pervasiva promòvida dae su sistema educativu, dae cussu amministrativu e dae sos mèdios, sighidu dae su segamentu de sa trasmissione intergeneratzionale, ant causadu su fatu chi oe sa balia de su sardu si potzat definire arruinada in manera grae. B'at una partzidura sustantziale intre chi creet chi sa lege in tutela de sa limba siat arribbada tropu a tardu, pensende chi s'impreu suo siat istadu oe remplasadu dae su de s'italianu, e chie imbetzes narat chi siat fundamentale pro afortiare s'impreu currente de custa limba. Sos cunsideros in subra de sa frammentatzione dialetale de sa limba sunt portados che a un'argumentu contràriu a un'interventu istitutzionale pro su mantenimentu suo e sa valorizatzione sua: àteros faghent notare su fatu chi custu problema l'ant giai afrontadu in unas àteras zonas europeas, che a esèmpiu sa Catalugna, in ue sa s'introduzione totale in sa bida pùblica est istada possìbile petzi gràtzias a unu protzessu de istandardizatzione de sos dialetos suos, chi fiant eterogèneos fintzas issos. In generale, s'istandardizatzione de sa limba est contierrada, essende sugeta a polèmicas o, in sas tzitades, indiferèntzia.

In sustàntzia, sa comunidade sardòfona diat costituire galu, cun belle 1,7 milliones de chistionadores chi si definint nativos (de sos cales 1.291.000 istant in Sardigna), sa prus manna minoria linguìstica reconnota in Itàlia fintzas si est, in manera paradossale, in su matessi tempus sa chi tenet su prus pagu de tutela de totu cantas. A foras de s'Itàlia, in ue pro como no est prevìdida belle peruna possibilidade de insegnamentu istruturadu de sa limba (s'Universidade de Casteddu si distinghet pro àere abertu sa prima borta unu cursu in su 2017), si tenent, a bortas, cursos in istados che a sa Germània (universidades de Istocarda, Mònacu, Tubinga, Mannheim, etc.), s'Ispagna (universidade de Girona), s'Islanda e sa Tzèchia (universidade de Brno); pro unu tantu de tempus, su prof. Sugeta nde teniat unos cantos in Giapone, in s'universidade de Waseda (Tòkyo).

Su grupu de chirca Euromosaic, commissionadu dae sa Cummissione Europea cun s'intentzione de sestare unu cuadru de sa situatzione linguìstica in sos territòrios europeos sinnados de minorias etnolinguìsticas, concruit gasi su raportu suo:
 
Essende su protzessu de assimilatzione belle lòmpidu a cumpridura, abarrende su bilinguismu belle petzi in sa carta (pòmpia sa setzione reconnoschimentu istitutzionale) e manchende galu atziones cuncretas pro un'impreu ufitziale fintzas petzi a intro de sa Sardigna, sa limba sarda sighit duncas cun s'agonia sua, si puru cun una lestresa prus bassa cunfronta a carchi su tempus coladu, mescamente gràtzias a su remenu de medas assòtzios culturales chi nde promovent s'impreu. In su mentras, s'italianu sighet a eròdere, in su tempus, semper prus tretos assotziados a su sardu, giai in istadu de deperimentu generale cun s'etzetzione giai mentovada de unas cantas sacas linguìsticas. Fintzas si sa pràtica linguìstica de su sardu est in netu declinu in totu s'ìsula, est imbetzes comunu in sas generatziones noas de cale si siat classe sotziale, in ue b'at fintzas gente chi chistionat s'italianu ebbia, s'impreu de s'italianu regionale de Sardigna (mutidu fatu-fatu ironicamente italianu porcheddinu dae sos sardòfonos pro minisprètziu): est una chistionada dialetale de s'italianu chi cun a intru suo medas influssos fonològicos, morfològicos e sintàticos de su sardu fintzas in cussos faeddadores chi non tenent perunu connoschimentu de cussa limba.
 
In dies de oe b'at fintzas chie pensat chi siet improbàbile chi s'agatet in presse una solutzione normativa a sa chistione linguìstica sarda. In cada manera, si podet nàrrere chi sa limba sarda, at giai postu sas rastas suas in s'italianu locale de oe comente sostratu.

Sa limba sarda l'at reconnota che a limba de sa Regione autònoma de sa Sardigna a pustis de s'italianu sa lege regionale n. 26 de su 15 de santugaine de su 1997 Promotzione e valorizatzione de sa cultura e de sa limba de sa Sardigna (sa lege regionale previdet sa tutela e valorizatzione de sa limba e de sa cultura, pari dignidade cunfronta a sa limba italiana cun riferimentu fintzas a su catalanu de S'Alighera, a su tabarchinu de s'ìsula de Santu Perdu, a su tataresu e gadduresu, sa cunservatzione de su patrimòniu culturale/bibliotecàriu/museale, sa creatzione de Consultas Locales in subra de sa limba e sa cultura, sa catalogatzione e su tzensu de su patrimoniu culturale, cuntzessione de contributos regionales a fainas culturales, programatziones radiotelevisivas e testadas giornalìsticas in limba, impreu de sa limba sarda in fase de discussione in sos òrganos de sos entes locales e regionales cun verbalizatzione de sos interventos acumpangiada dae sa tradutzione in italianu, impreu in sa posta e in sas comunicatziones orales, riprìstinu de sos topònimos in limba sarda e installatzione de cartellos sinnalèticos istradales e urbanos cun sa denumenatzione bilìngue).

Sa lege regionale àplicat e regulamentat unas cantas normas de s'Istadu a tutela de sas minorias linguìsticas.

Perunu reconnoschimentu est istadu imbetzes atribuidu, in su 1948, a sa limba sarda de s'Istatutu de sa Regione Autònoma, chi est lege costitutzionale: s'ausèntzia de normas istatutàrias de tutela, a diferèntzia de sos Istatutos istòricos de sa Badde de Aosta e de su Trentinu-Südtirol, faghet in manera chi pro sa comunidade sarda, nointames rapresentet ex lege n. 482/1999 sa prus minoria linguìstica prus manna in Itàlia, non s'àplichent sas leges eletorales pro sa rapresentàntzia polìtica de sas listas in Parlamentu, fintzas si tenent contu de sas ispetzìficades de cussas minorias.

A su sardu (che a su catalanu de S'Alighera) s'aplicant, imbetzes, s'art. 6 de sa Costitutzione (Sa Repùblica tutelat cun normas apòsitas sas minorias linguìsticas) e sa lege n. 482 de su 15 de nadale de su 1999 Normas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas chi previdet atziones de tutela e valorizatzione (impreu de sa limba minoritària in sas iscolas maternas, primàrias e segundàrias in paris cun sa limba italiana, impreu dae s'ala de sos òrganos de Comunos, Comunidades Montanas, Provìntzias e Regione, publicatzione de atos in sa limba minoritària abarrende però s'esclusivu balore legale de sa versione italiana, impreu orale e iscritu in sas amministratziones pùblicas cun s'esclusione de sas fortzas armadas e de politzia, adotzione de topònimos agiuntivos in sa limba minoritària, riprìstinu a pustis de dimanda de nùmenes e sambenados in sa forma originària, cunventziones pro su servìtziu pùblicu radiotelevisivu) in logos definidos dae sos Cussìgios Provintziales a pustis de dimandas de su 15% de sos tzitadinos de sos comunos interessados o de 1/3 de sos cussigeris cumonales. Pro pòdere aplicare custu reconnoschimentu, chi s'àplicat a sas …populatziones…chi chistionant…sardu, su chi diat esclùdere a rigore gadduresu e tataresu, in cantu in manera geogràfica sardos ma in manera linguìstica de tipu corsicanu, e de seguru su lìgure-tabarchinu de s'ìsula de Santu Perdu.

Su Regulamentu atuativu D.P.R. n. 345 de su 2 de maju de su 2001 (Regulamentu de atuatzione de sa lege 15 nadale 1999, n. 482, cun sas normas de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas) ponet règulas in sa lacanadura de sos àmbitos territoriales de sas minorias linguìsticas, in s'impreu in sas iscolas e in sas universidades, in s'impreu in sa pùblica amministratzione (a banda de sa Regione, de sas Provìntzias, de sas Comunidades Montanas e de sos membros de sos Cussìgios Cumonales, in sa publicatzione de atos ufitziales de s'Istadu, in s'impreu orale e iscritu de sas limbas minoritàrias in sos ufìtzios de sas amministratziones pùblicas cun istitutzione de un'isportellu apòsitu e in s'impreu de indicos iscritos bilìngue …cun pari dignidade gràfica, e in sa facultade de publicatzione bilìngue de sos atos prevìdidos dae sas leges, semper abarrende s'eficatzidade giurìdica de su testu in limba italiana ebbia), in su riprìstinu de sos nùmenes e de sos sambenados originàrios, in sa toponomàstica (…disciplinada dae sos istatutos e dae sos regulamentos de sos entes locales interessados) e sa signalètica istradale (s'in casu siant prevìdidos sinnales indicadores de localidades fintzas in sa limba ammìtida a tutela, s'àplicant sas normativas de su Còdighe de su Caminu, cun dignidade gràfica matessi de sas duas limbas), fintzas in su servìtziu radiotelevisivu.

Sa prima manu de testu de s'atu de ratìfica de sa Carta europea de sas limbas regionales o minoritàrias de su Cussìgiu de Europa de su 5 de santandria de su 1992 (giai sutascrita, ma mai ratificada, dae sa Repùbblica Italiana su 27 de làmpadas de su 2000) chi est galu in suta de esàmene dae banda de su Senadu previdet, chene esclùdere s'impreu de sa limba italiana, atziones in prus pro sa tutela de sa limba sarda e pro su catalanu (imparu preiscolare in sardu, annestru primàriu e segundàriu a sos dischentes chi lu rechèrgiant, insegnamentu de s'istòria e de sa cultura, formatzione de sos insegnantes, diritu de s'espressare in limba in sas protzeduras penales e tziviles chene gastos agiuntivos, cunsentire s'esibitzione de documentos e proas in limba in sas protzeduras tziviles, impreu in sos ufìtzios istatales a banda de sos funtzionàrios in cuntatu cun su pùblicu e possibilidade de presentare dimandas in limba, impreu in s'amministratzione locale e regionale cun possibilidade de presentare dimandas orales e iscritas in limba, publicatzione de documentos ufitziales in limba, formatzione de sos funtzionàrios pùblicos, impreu in paris de sa toponomàstica in sa limba minoritària e adotzione de sos sambenados in limba, programatziones radiotelevisivas regulares in sa limba minoritària, sejos de seguridade fintzas in limba, promotzione de sa cooperatzione transfrontalera intre amministratziones in ue si chistionet sa matessi limba). Si notet chi s'Itàlia, in paris a sa Frantza e a Malta, no at galu ratificadu custu tratadu internatzionale.

Sas formas de tutela prevìdidas pro sa limba sarda sunt belle sas matessi de cussas reconnotas pro su friulanu e in generale belle totus sas àteras minorias ètnicu-linguìsticas de s'Itàlia (albanesas, catalanas, gregas, croatas, franco-proventzales e otzitanas, etc.), ma inferiores de meda a cussas asseguradas pro sas comunidades francòfonas in Badde de Aosta, a cussas islovenas in Friuli-Venètzia Giùlia e, infines, a cussas làdinas e germanòfonas in su Tirolu de su Sud.

Annotamala, sas pagas leges a tutela de su bilinguismu mentovadas finas a como non sunt aplicadas o aplicadas petzi in parte. In custu sensu su Cussìgiu de Europa, chi in su 2015 aiat abertu un'iscumbata in Itàlia pro sa situatzione de sas minorias ètnicu-linguìsticas suas (cunsideradas in s'àmbitu de sa Cunventzione-cuadru che a minorias natzionales), at denuntziadu s'acostamentu à la carte dae s'ala de s'istadu cun issas, cun s'etzetzione de su giai mentovadu casu tedescu, frantzesu e islovenu (limbas pro sa cale tutela s'Itàlia at dèpidu sutascrìere acordos internatzionales). Nointames su reconnoschimentu istatale formale, difatis, non b'at belle peruna espositzione mediàtica in sa limba de minorias in manera polìtica o in manera numèrica prus lecas che a sa sarda, e sas risursas frunidas pro progetos de abbivamentu linguìsticu che a s'insegnamentu bilìngue, limitadu a casos sìngulos, e in prus isperimentales, non sunt sufitzientes fintzas pro respetare sas aspetativas prus bàsicas. Su sardu a oe no est istadu galu, difatis, introduidu in sos programmas ufitziales intrende mascamente in unos cantos progetos iscolàsticos (mòdulos de bintibator'oras) chene peruna garantzia de continuidade.

Sa revisione de s'ispesa pùblica de su guvernu Monti diat àere abbassadu galu de prus su livellu de tutela de sa limba, chi fiat giai bassu si non nullu, atuende una distintzione intre sas limbas sugetas a tutela in base a acordos internatzionales e cunsideradas minorias natzionales ca de limba mama istràngia (tedescu, islovenu e frantzesu) e sas chi faghent parte de comunidades chi non tenent un'istrutura istatale istràngia a palas, reconnotas in manera simple che a minorias linguìsticas. Custu disinnu de lege, nointames apat creadu una reatzione dae prus alas de su mundu polìticu e intelletuale isolanu, est istadu impugnadu dae su Friuli-Venètzia Giùlia ma non dae sa Sardigna, a pustis chi l'ant traduidu in lege, chi non reconnoschet a sas minorias linguìsticas chene Istadu sos benefìtzios prevìdidos in tema de assinnatzione de sos orgànicos pro sas iscolas; cun sa sentèntzia nùmeru 215, depositada su 18 de trìulas de su 2013, sa Corte Costitutzionale at però decraradu che a incostitutzionale custu tratamentu diferentziadu.

Su sardu est reconnotu che a limba dae sa norma ISO 639 chi l'atribuit sos còdighes sc (ISO 639-1: Alpha-2 code) e srd (ISO 639-2: Alpha-3 code). Sos còdighes prevìdidos pro sa norma ISO 639-3 ricalcant cussos impreados dae su SIL pro su progetu Ethnologue e sunt:

Pro s'elencu de sos comunos reconnotos che a minoritàrios in manera ufitziale, pro s'art. 3 de sa lege n. 482/1999 e pro sos topònimos ufitziales in limba sarda relativos pro s'art. 10 pòmpia Topònimos de sa Sardigna.

Sa delìbera de sa Giunta regionale de su 26 de làmpadas de su 2012 at introduidu s'impreu de sos nùmenes ufitziales bilìngues in s'istemma de sa Regione Autònoma de sa Sardigna e in totu sas produtziones gràficas chi rapresentant sas fainas suas de comunicatzione istitutzionale. Duncas, cun sa matessi evidèntzia gràfica de s'italianu, si ponet s'iscritzione ecuivalente a Regione Autonoma della Sardegna in sardu, est a nàrrere «Regione Autònoma de Sardigna».

Su 5 de austu de su 2015 sa Cummissione Paritètica Istadu-Regione at aprovadu una proposta, inoltrada dae s'Assessoradu de s'Imparu Pùblicu, chi diat tramudare a sa Regione Sarda unas cantas cumpetèntzias amministrativas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas, che a su sardu e a su catalanu aligheresu. Su 27 de làmpadas de su 2018, su Cussìgiu Regionale at infines varadu su TUE in subra de sa disciplina de sa polìtica linguìstica regionale. Sa Sardigna si diat èssere, in teoria, dotada gasi, pro sa prima borta in s'istòria regionale sua, de un'aina reguladora in matèria linguìstica, cun sa punna de assuprire a sa lacuna originale de su testu istatutàriu: nointames, su fatu chi sa giunta regionale no apat totora provididu a emanare sos netzessàrios decretet attuativi faghet in manera  chi su chi b'at in sa lege aprovada no apat galu agatadu peruna aplicatzione bera, e chi custa cosa apat blocadu s'imparu de su sardu in sas iscolas, chi bi fiat istadu pro annos e chi cussa lege at blocadu. In prus, b'at chie narat chi custa lege de su 2018 siat istada fata cun punna polìticas pro negare s'unidade de su sardu, ligare sa limba sarda a su folklore folklorizende issa matessi e chi tèngiat fintzas problemas de àtera genia, chi diant pòdere causare chi s'istadu l'impugnet.

In su 2021, su Tribunale de Aristanis at abertu un'isportellu limba sarda pro permìtere a sos tzitadinos de interagire in sardu cun s'istitutzione e a sos magistrados e a sa politzia de otènnere agiudu s'in casu mai apant bisòngiu de tradutziones o consulèntzias linguìsticas.

Vocales: /ĭ/ e /ŭ/ (curtzas) latinas ant cunservadu sos timbros originales issoro  e ; pro esempru su latinu siccus divenit sicu (e non che a s'italianu secco, frantzesu sec). Un'àtera caraterìstica est sa mancàntzia de sa ditongatzione de sas vocales mèdias (/e/ e /o/). Pro esempru su latinu potest divenit podet (pron. ), chene ditongu a diferèntzia de s'italianu può, ispagnolu puede, frantzesu peut.

Esclusivos — pro s'àrea romanza de oe — de sos dialetos tzentru-setentrionales de su sardu sunt annotamala su mantenimentu de sa [k] e de sa [g] velares in antis a sas vocales palatales  e  (es.: chentu pro s'italianu cento e su frantzesu cent).

Una de sas caraterìsticas de su sardu est s'evolutzione de  in su fonema cacuminale  (es. cuaddu, fintzas si custu no acontesset s'in casu de sos prèstidos imbenientes a sa latinizzazione de s'ìsula - cfr. bellu - ). Custu fenòmenu est presente fintzas in sa Còrsica de su sud, in Sitzìlia, in Calàbria, in sa penìsula Salentina e in unas cantas zonas de sas Alpes Apuane.

Una de sas cumplicatziones printzipales, siat pro chi s'acurtziet a sa limba siat pro chi, fintzas ischende·la chistionare, non l'ischit iscrìere, est sa diferèntzia intre iscritu (si si cheret sighire un' ùnica forma gràfica) e chistionadu creada dae unas cantas règulas, intre sas cales est importante a nde mentovare a su nessi unas cantas in totu sas normas ortogràficas de su sardu, siat sa LSC siat cussas locales.

In su chistionòngiu, generalmente, non si podet baliare sa cunsonante finale de unu faeddu. Custu cando, però, si lassat isulada in pàusa o in serrada de fràsia, ca si nunca giai podet èssere presente fintzas in sa pronùntzia. Sa limba sarda si caraterizat duncas pro cussa chi mutint vocale paragògica o epitètica, a sa cale s'apojat sa cunsonante giai mentovada; custa vocale est, de sòlitu, sa matessi chi pretzedet sa cunsonante finale, ma in sa grafia campidanesa non mancant esèmpios chi s'istesient dae custa norma, in ue sa vocale paragògica est la i fintzas no essende sa chi pretzedet s'ùrtima cunsonante, che a su casu de cras (crasi, cras), tres (tresi, tres), etc. Custa vocale no andat mai iscrita; bi podent èssere etzetziones che a unos cantos tèrmines de orìgine latina abarrados sos matessi in su tempus, francu pro su chi pertocat a sa vocale paragogica, chi però si sunt ispartzinados in s'impreu pobulare fintzas in sa variante sardizada issoro (sèmper o sèmpere, lùmen o lùmene) e, in unas cantas variantes de su tzentr-setentrionales, de sos acabos de s'infinitu presente de sa 2ª coniugatzione (tènner o tènnere, pònner o pònnere). Pro su chi pertocat a sos latinismos, in s'impreu atuale si preferit a no iscrìere sa vocale paragogica, duncas semper, mentras in sos verbos de sa segunda coniugatzione est baddu majoritària sa grafia cun sa e, si puru meda difùndida fintzas cussa chene, pro custu iscrìere masaprestu chi iscrìer. Sos tèrmines in totu sas grafias si iscrient in sa matessi manera. Pro custa resone cras abbarrat semper cras fintzas si lu pronùntziant crasa o crasi.

Gai pro esempru:

Sas vocales e e o stanti in positzione pretonica cara a sa vocale sos, divenint mòbiles podende·si trasformare in custa ùrtima.

Gai, pro esempru, at a èssere curretu a iscrìere e nàrrere:

Bi suntunas cantas etzetziones raras a custa règula, comente dimustrat s'esèmpiu chi sighet: buddire (buddire patata, a esèmpiu), e boddire, chi bolet nàrrere collire (frutas e frores).

Cando s'agatant in positzione mediana intervocalica, o pro efetu de cumbinatziones sintàticas particulares, sas cunsonantes b, d, g divenint fricativas; sunt gasi fintzas si si presentat, intre vocale e consonante, un'intramesadura de sa r. In custu casu, sa pronùntzia de sa b est uguale de su totu a cussa de sa b/v ispagnola in cabo, sa d est uguale a sa d ispagnola in codo. Intre vocales, su dilèguu de sa g est sa norma.

E duncas, pro esempru:

In sa pronùntzia de medas variantes ispartzindadas in totu sa Sardigna, ma non in totu cantas (a es. su sardu nugoresu faghet etzetzione), est su fenòmenu de sonorizatzione de sas consonantes surdas c, p, t, f, cando benint pretzèdidas dae sas vocales o sighidas dae sa r; sas primas tres divenint fintzas fricativas.

Gasi pro esempru:

Custu dipendet dae sa grafia.

Sete partigheddas, chi tenent balore vàriu, pròvocant un'afortiamentu de sa consonante chi a li sighit: custu càpitat pro more de un'isparitzione, virtuale ebbia, de sas consonantes chi custos monosìllabos teniant pro acabu in su latinu (una de cussas est un'italianismu annànghidu dae pagu tempus).

duncas, pro esempru:

In su sistema suo sa morfosintassi de su sardu s'iscòstiat dae cussu sintèticu de su latinu clàssicu e mustrat un'impreu prus mannu de sos fàbricos analìticos cunfonta a unas àteras limbas neolatinas.

 
Finas a su 2001 non bi fiat galu a disponimentu, pro sa limba sarda, peruna istandardizatzione ne iscrita, ne orale (cust'ùrtima no esistet nemmancu oe). Sos tentativos antepostos los aiant ostacolados sas autoridades ibèricas e, a pustis, sabàudas.

Pro pòdere cunsentire un'aplicatzione efetiva de su chi est prevìdidu dae sa Lege Regionale n. 26/1997 e dae sa Lege n. 482/1999, in su cuadru de sa situatzione s'atuale in ue medas gente, chene bases iscientìficas ogetivasma pro more de una chistione polìticu-istòrica, cunsiderat sa limba sarda che limba partzida in duos o prus grupos dialetales diferentes (logudoresu e campidanesu o logudoresu, nugoresu e campidanesu, e b'at fintzas chie chircat de incluire su tataresu e su gadduresu, limbas diferentes, in sa limba sarda), sa Regione Sardigna at incarrigadu una cummissione de espertos de elaborare un'ipòtesi de Norma de unificatzione linguìstica subra-dialetale (sa LSU: Limba Sarda Unificada, publicada in su 28 de freàrgiu de su 2001), chi identificaret una limba-mollu de riferimentu (basada in subra de s'anàlisi de sas variantes locales de su sardu e in s'issèberu de sos mollos prus rapresentativos e cumpatìbiles) cun sa punna de garantire a s'impreu ufitziale de su sardu sas caraterìsticas netzessàrias de tzertesa, coerèntzia, univotzidade, e difusione subralocale. Custu istùdiu, fintzas si balidu pro su chi pertocat a s'iscièntzia, no est mai istadu adotadu a livellu istitutzionale pro medas cuntrastos locales (ca l'aiant acusada de èssere una limba imposta e artifitziale e de no àere risòlvidu su problema de su raportu intre sas variantes tratende·si de una mediatzione tra sas variantes iscritas in sa grafia logudoresa, duncas privilegiadas, e no aende propostu una grafia vàlida pro sas variantes iscritas de sòlitu cun sa grafia campidanesa) ma at su matessi, annos a pustis, costituidu sa base de partèntzia pro sa redatzione de sa proposta de sa LSC: Limba Sarda Comuna, publicada in su 2006, chi partende dae una base de mesania, acollit elementos pròpios de sas fueddadas (e tando naturales e no artifitziales) de cust'àrea, in s'àrea murra de transitzione intre sos chi benint mutidos su logudoresu e campidanesu de sa Sardigna tzentrale, pro assegurare a sa limba comuna su caràtere de subradialetaliedade e subramunitzipaliedade, fintzas lassende sa possibilidade de rapresentare sas particularidades de pronùntzia de sas variantes locales. Nointames custu, fintzas a custu istandard non sunt mancadas crìticas o propostas de emendamentos.

Sa Regione Sardigna in is annos passados at sighidu sa norma LSC in sa tradutzione de paritzos documentos e delìberas e in medas àteras cosas.

In prus de sa Regione, s'istandard isperimentale LSC nche dd'ant impreadu comente sèberu voluntàriu parìtzos àteros entes, iscolas e mèdios de informatzione, medas bias in manera cumplementare cun grafias chi sunt prus probianas a sa pronùntzia locale.

Pro su chi pertocat custos impreos ant fatu un'istima pertzentuale, cunsiderende isceti is progetos finantziados o cofinantziados dae sa Regione pro sa difusione de sa limba sarda in is ufìtzios linguìsticos comunales e subra-comunales, in sa didàtica in is iscolas e in is mèdia dae su 2007 a su 2013.

Su Monitoràgiu a pitzus de s'impreu isperimentale de sa Limba Sarda Comuna 2007-2013 a cura de su Servìtziu Limba e Cultura Sarda de s'Assessoradu pro s'Istrutzione Pùblica, che dd'ant publicadu in su giassu ìnternet de sa Regione Sardigna in su mese de abrile 2014.

Pro su chi pertocat is progetos iscolàsticos finantziados in s'annu 2013, pro esèmpiu, dae cussa chirca nd'est essida a pitzus una preferèntzia ladina de is iscolas pro s'impreu de s'ortografia LSC in pare cun una grafia locale (51%), cunforma a s'impreu esclusivu de sa LSC (11%) o a s'impreu escluscivu de una grafia locale (33%)

Imbetzes pro su chi pertocat is progetos editoriales in sardu in is mèdia regionales, finantziados in su 2012 dae sa Regione, agatamus una presèntzia prus manna de s'impreu de sa LSC (chi diat pòdere derivare dae una premialidade de 2 puntos in sa formatzione de is graduatòrias pro leare is finantziamentos: premialidade chi non nche fiat in su bandu pro is iscolas). Segundu cuddos datos resurtat chi sa produtzione testuale in is progetos de is mèdia est istada pro su 35% in LSC, pro su 35% in LSC e in una grafia locale e pro su 25% in una grafia locale ebbia.

A ùrtimu mentovamus a is ufìtzios linguìsticos locales cofinantziados dae sa Regione, chi in su 2012 ant impreadu in s'iscritura pro su 50% sa LSC, pro su 9% sa LSC in pare cun una grafia locale e pro su 41% una grafia locale ebbia.

In su 2016 una chirca in subra de s'impreu de sa LSC in àmbitu iscolàsticu, fata in Orosei, at ammustradu chi sos pitzinnos no aiant problema perunu a impreare cussa norma fintzas si sa chistionada issoro fiat diferente. Nemmancu unu de sos alunnos at refudadu sa norma o l'at cunsiderada artifitziale, ammustrende sa valididade sua comente aina didàtica. Sos resurtados los ant presentados in su 2016 e publicados de su totu in su 2021. 

Sa Regione Sardigna, cun delìbera de Giunta regionale n. 16/14 de su 18 de abrile de su 2006 Limba Sarda Comuna. Adotzione de sas normas de riferimentu a caràtere isperimentale pro sa limba iscrita in essida de s'Amministratzione regionale at adotadu in manera isperimentale sa LSC che a limba ufitziale pro sos atos e sos documentos emìtidos dae sa Regione Sardigna (abarrende su fatu chi, pro more de s'art. 8 de sa Lege n. 482/99, tenet balore legale su testu redatadu in limba italiana ebbia), dende facultade a sos tzitadinos de iscrìere a s'Ente in sa variedade issoro e istituinde s'isportellu linguìsticu regionale Ufitziu de sa Limba Sarda.

S'indicant inoghe in suta unas cantas de sas diferèntzias prus de annotu pro sa limba iscrita cunfronta a s'italianu o a àteras limbas:

 
Sa grammàtica de sa limba sarda si diferèntziat meda dae cussa italiana e de sas àteras limbas neolatinas, mascamente in sas formas verbales.

Su plurale si faghet, che a in sas limbas romanzas otzidentales, agiunghende -s a sa forma singulare.

In casu de paràulas chi acabant in -u, su plurale si format in LSC e in sa grafia logudoresa in -os e in cussa campidanesa in -us.

Sos artìculos determinativos tenent sa forma salida derivada dae su latinu IPSE/IPSUM/IPSA pro mèdiu de sa fase intermèdia issu (isse)/issa, issos/issas (pro sa LSC, su log e su nug.) e issu/issa, issus/issas (pro su camp.). Sunt fintzas impreados cun su pronùmene relativu chi in sas espressiones sos chi / is chi… , su chi… in manera prètzisa a sas limbas romanzas otzidentales (cfr. s'ispagnolu los que…, las que…, etc.), ma fintzas comente a in su tataresu e su gadduresu; un'àteru impreu los bidet in cumbinatzione cun sa prepositzione de in espressiones che a sos de Nùgoro / is de Casteddu, etc.

In su cumplementu dirìgidu referidu a una persone, esistet cussu chi si mutit acusativu personale, chi impreat sa prepositzione a: pro esempru apo bidu a Giuanne che a a s'ispagnolu (he visto a Juan).

Sos pronùmenes àtonos indiretos (in dativu) e dirìgidos (in acusativu) si distinghent in sardu, che a in sas àteras limbas romanzas, in sa de tres persones singulares e plurale ebbia. In sas tabellas aparit semper in antis sa LSC o sa grafia logudoresa e, a pustis, cussa campidanesa. Pro cantu pertocat a sa de unu e a sa de duas persones plurales, sas variantes nos e bos sunt impreadas in sa grafia logudoresa, mentras cussas nosi e bosi in sos dialetos tzentrales de transitzione (Bilartzi, Sèneghe, Paule, Busache, Sòrgunu, Miris, Samugheu, etc.) e sa forma si in sa grafia campidanesa clàssica.

Sos pronùmenes àtonos dirìgidos e indiretos podent èssere cumbinados intre issos in fràsias in ue est presente siat unu cumplementu ogetu siat unu cumplementu de tèrmine dende orìgine a sos pronùmenes dòpios. In custu casu, su sardu sighit sa règula generale de sas limbas romanzas, in ue su cumplementu de tèrmine pretzedet su de ogetu.

Si sos pronùmenes dòpios pretzedent su verbu (comente est su casu cun totu sos modos fata etzetzione pro su gerùndiu e pro sa de duas persones sing. e plur. de s'imperativu, in ue lu sighint semper) in sardu benint iscritos semper in manera separada, che a in ispagnolu, in catalanu e in italianu (fata etzetzione in custu casu pro sa de tres persones sing. e plur. glielo):

Si sighint su verbu, duncas a pustis de unu gerùndiu o a sa de duas persones sing. e plur. de s'imperativu, sos pronùmenes dòpios podent èssere iscritos in sardu in tres maneras:

B' at de ammentare chi in sardu sos pronùmenes personales àtonos indiretos e dirìgidos pretzedent fintzas s'infinitu; intre sas limbas romanzas agatamus custu fàbricu in frantzesu e in su portughesu brasilianu: so bènnidu pro ti bìdere (frantz. je suis venu pour tene voir; port. bras. vim parat lhe ver (o parat ver a você), t'apo mutidu pro ti nàrrere una cosa (frantz. j'a sos appelé pour tene nàrrere quelque chose; port. bras. liguei parat lhe dizer uma coisa).

Su pronùmene àtonu dativu in sardu si impreat fintzas pro fraigare sa frase relativa. In sa limba faeddada su fàbricu prus fitianu est difatis sa pitzoca chi ddi chèrgio fàghere su regalu est una cumpàngia de Frantziscu. B'i sunt fintzas àteros duos sèberos, prus pagu impreados ma bàlidos a sa matessi manera: sa pitzoca a chie/a sa cale chèrgio fàghere su regalu est un'amiga mea.

In sardu, che a in s’ispagnolu, su portughesu, su catalanu e fintzas s’italianu (in unos cantos esèmpios fintzas in sa limba iscrita, in unos àteros in cussa chistionada), si podent addopiare siat su dativu siat s'acusativu; in custa manera otenimus unu fàbricu cun unu pronùmene e unu sustantivu o, fintzas, cun duos pronùmenes, un'àtonu e s'àteru tònicu. Sa particularidade in su sardu est chi s'addopiamentu est semper possìbile, fintzas in frases relativas e, pro su chi pertocat a s’acusativu dòpiu, fintzas si su sustantivu benit a pustis. Pro more de s'influssu de su sardu custu impreu est fitianu fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna. Esèmpios de dativu dòpiu  sunt dd'apo dadu su libru a Mario, a mie mi praghet su licore de murta, sa pitzoca chi dd'apo presentadu a Juanni est un'istràngia; s’acusativu dòpiu l'agatamus in frases che a su libru dd'apo giai leadu, non dd’apo bidu a Bustianu (cust’ùrtimu impreu, cun su sustantivu pospostu, in paris a su sardu s’agatat fintzas in s'ispagnolu de s’Argentina, no lo vi a Sebastián; in unas àteras limbas e in s'ispagnolu de Ispagna si preferit s'antepositzione de su sustantivu, fàbricu possìbile fintzas in sardu: a Bustianu non dd'apo bidu, Sebastiano non l'ho visto, a Sebastián no lo he visto, ecc.).

Sos pronùmenes tònicos in sardu in sa de unu e sa de duas persones singulares tenent una forma ispetziale si pretzèdidos dae sa prepositzione a, casu singulare intre sas limbas romanzas, e cun/chin, caraterìstica chi su sardu cumpartzit cun s'ispagnolu, su portughesu e su napoletanu. Fintzas in custas tabellas est sinnada in antis sa forma logudoresa e a pustis cussa campidanesa. Si b’at una forma in LSC diferente dae ambas, in antis de totus b’est cussa. Sas formas de sa de tres persones singulares e de sas tres persones de su plurale cointzident e non benint repìtidas pro custa resone. Annotamala, custas formas sunt fintzas uguales a sas de sos pronùmenes sugetu chi li currispondent, comente acontesset fintzas in ispagnolu, catalanu, portughesu, italianu e, cun s'etzetzione de lui in logu de il, fintzas in frantzesu.

Sa prepositzione segundu podet èssere apostrofada si la sighet una vocale: segund'issu o segundu issu.

Su sardu faghet impreu abundosu meda de partigheddas pronominales in cuntestos medas: in unos cantos casu custu impreu est cumpartzidu cun su catalanu, s'italianu e su frantzesu, in unos àteros casos est pròpiu de su sardu, no agatende·si in custas limbas nen, craru, in s'ispagnolu o in su portughesu, bidu chi ambas non faghent impreu de avèrbios pronominales. Comente acontesset in manera ispeculare in s’italianu, su frantzesu e su catalanu, sa partighedda nde (in campidanesu ndi) si impreat cun verbos chi, fintzas no essende in issos matessi riflessivos ma transitivos, ammitent s'impreu de sos pronùmenes riflessivos in presèntzia de unu cumplementu ogetu, che a s'esèmpiu mi còmporo una paja de pantalones. Si s'ogetu no est mentovadu in manera crara benint impreados sos avèrbios pronominales. Esèmpios tìpicos de custu impreu sunt pigare e e comporare, ma fintzas bìdere, castiare, lèghere, papare, bìdere e medas àteros: mi nde pigo/mi nde leo, mi nde pigo/mi nde leo, me ne prendo, je m'en prend, me n'agafo. Tenimus, duncas, custu fàbricu cun totus sos pronùmenes riflessivos: mi nde pigo/leo, ti nde pigas/leas, si nde pigat/leat, nos nde pigamus/leamus, bos nde pigàis/leàis, si nde pigant/leant. Su verbu pigare si impreat in parte manna de sa Sardigna, ma in Logudoro si preferit leare (in cantu in su setentrione de s'ìsula pigare signìficat fintzas artziare), chi podet dare chi bèngiat dae s'ispagnolu llevar, verbu chi imbetzes in unas àteras partes signìficat comporare. Duncas mi nde leo podet èssere mi nde pigo o mi nde còmporo, ti nde leas ti nde pigas/còmporas, etc. Sa cumbinatzione pronùmene-avèrbiu pronominale andat semper iscrita separada (francu si sighit su verbu, casu possìbile petzi cun gerùndiu e imperativu), fintzas in sa de unu e sa de duas persones plurales, nointames in custas persones in sa parte manna de sas variantes tzentru-setentrionales sa s non si pronùntziet e resurtet pro custu no'nde, bo'nde. In sos dialetos tzentrales si pronùntzia, e si podet fintzas iscrìere, nosi nde, bosi nde, mentras in cussos meridionales sa diferèntzia intre sa de unu e sa de duas persones plurales podet bènnere a rùere, resurtende de cunsighèntzia ambos uguales a sa de tres singulare e plurale: si nde.

Fintzas s'impreu de sos avèrbios pronominales cun verbos intransitivos chi sinnalant ischirriada dae unu logu e chi ammitent sos pronùmenes riflessivos, che a andare, partire, etc., est cumpartzidu dae su sardu cun su catalanu, su frantzesu e s’italianu: mi nde ando, apostrofadu in mi nd'ando (m'en vaig, je m'en vais, me ne vado), ti nd'andas, si nd'andat, nos nd'andamus, bos nd'andeis, si nd'andant . In custu casu, ultres a nde/ndi, in logudoresu podimus tènnere fintzas che (de cale est difùndida fintzas sa grafia ke): mi k'ando (mi che ando), ti k'andas, etc.

Fitianu in sa matessi manera, in custas bator limbas, est s'impreu de custas partigheddas cun verbos intransitivos chi reent su cumplementu de tèrmine. Inoghe sos pronùmenes cun cales benint cumbinados sos avèrbios pronominales sunt cussos àtonos indiretos, in dativu, e in sardu a sa de tres persones singulares e plurales est furriadu s'òrdine issoro. Duncas s'avèrbiu pronominale pretzedet su pronùmene dativu:  nde ddi dao/nde li dao. Sas formas possìbiles sunt: mi nde das, ti nde dao, nde ddi/nde los dao, nos nde das, bos nde dao, nde ddis/nde lis dao.

Su sardu impreat, però, sos avèrbios pronominales fintzas in àteras duas situatziones in ue issos, in sasas limbas romanzas majores, non sunt presentes:

In totus custas cumbinatziones, siat cun sa partighedda nde/ndi siat cun sa chi, sos avèrbios pronominales aparint semper in antis de su nùmene, francu cando sunt cun su gerùndiu e s'imperativu, in ue aparint a pustis. In custu ùrtimu casu, comente pro sos pronùmenes indiretos e dirìgidos, podimus iscrìere sa cumbinatzione verbu-pronùmene dativu-avèrbiu pronominale in tres maneras: separados dae unu tratigheddu, dende-nde-ddi (dende·bi·nde), de unu puntigheddu, o fintzas unidos, jandendeddi.

Unos àteros avèrbios pronominales impreados in sardu sunt sos chi remplasant s'indicu de unu logu determinadu, che a in s’italianu ci pro inoghe o in cue, in frantzesu y e in catalanu hi cun sos matessi impreos. In sas grafias logudoresas e campidanesas clàssicas si impreat sa matessi partighedda siat chi su logu in chistione siat indedda, siat chi siat a curtzu, est a nàrrere bi e nche, in ue bi podet èssere apostrofadu, mentras nche nono: b'ando/nch'ando, b'enis (bi benis)/nche benis. In sas variantes tzentrales o de mesania s'impreant però duas formas, ddoe pro indicare unu logu a indedda de chi faeddat, che pro nd'indicare unu a curtzu, e ambas podent èssere apostrofadas: dd'ando, ch'enis (che benis, in LSC non cheret apostrofada). Ddoe non depet èssere confùndida cun su pronùmene àtonu dirìgidu ddu.

In su faeddu, cando in o cun si ligant a s'artìculu indeterminativu unu / -a, s'agiunghet pro eufonia una -d epentètica, chi però non cheret iscrita. Duncas, pro esempru:

Sos verbos tenent tres coniugatziones (-are, -ere / -i(ri), -ire / -i(ri)).

S a morfologia verbale diferit in manera notèvole dae cussa italiana e cunservat caraterìsticas de su latinu tardu o de sas limbas neolatinas otzidentales. Sos verbos sardos in su presente indicativu tenent sas custas particularidades: sa prima persone singulare acabat in -o in sas variantes tzentru-setentrionales (acabu chi tenet in paris cun in s'italianu, in s'ispagnolu e in su portughesu; ambas custas ùrtimas duas limbas tenent cadauna petzi bator verbos cun un’àteru acabu a sa 1ª persone sing.) e in -u in su campidanesu; sa segunda persone sing. acabat semper in -s, che a in ispagnolu, catalanu e portughesu, acabu derivadu dae su latinu; sa de tres persones singulares e plurale tenet s’acabu caraterìsticu in -t, pròpiu de su sardu intre sas limbas romanzas e bènnidu diretamente dae su latinu; sa prima persone plurale tenet in su sardu tzentru-setentrionale sos acabos -amus, -imus, prètzisos a sos de s'ispagnolu e de su portughesu -amos, -emos, -imos, chi sunt uguales a sos de su latinu; pro csu chi pertocat sa de duas persones plurales, sas variantes tzentru-setentrionales tenetn in sa de duas e de tres declinatziones s’acabu -ides (latinu -itis), mentras sas variantes tzentru-meridionales tenent in sas tres declinatziones -àis, -èis, -is, acabos uguales a sos ispagnolas -áis, -éis, -ís e a sos portughesos, limba in ue sa 2a persone pl. est però disusada, in dies de oe.

S'interrogativa si format generalmente in duas maneras:

Pighende in cunsideru sos tempos e sos modos diferentes, sindicativu passadu remotu est belle de su totu iscumpartu dae s'impreu comunu (che a in sas limbas romanzas setentrionales de sa Gàllia e de s’Itàlia de su Nord) remplasadu dae su passadu imbeniente, ma resurtat atestadu in sos documentos de s’Edade de Mesu e, galu oe, in sas formas cultas e literàrias in intrèveru cun s'imperfetu; s'evolutzione istòrica sua in su tempus de s’Edade de Mesu a sas formas cultas de oe est istada de pare a pare pro sa de tres persones singulares e plurale: ipsu cant-avit-ait/-ayt-isit/-esitissu cant-esi/-eit; ipsos cant-arunt/-erunt-aynt-isin/-esinissos cant-esi/-ein. In sas variantes tzentru-meridionales est istadu remplasadu in manera totale dae su passadu imbeniente. Un'impreu galu atuale de su passadu remotub’est, però, in sos dialetos tzentrales de transitzione o Mesanía, in ue est impreadu pro su verbu èssere.

Sindicativu benidore simpre si format pro mèdiu de su verbu àere/ài(ri) a su presente prus sa prepositzione a e s'infinitu de su verbu in chistione: es. deo apo a nàrrere/deu apu a na(rr)i(ri), tue as a nàrrere/tui as a na(rr)i(ri) (cfr. Latinu tardu habere ad + infinitu), etc. In sa limba faeddada sa prima persone apo/apu podet èssere apostrofada: ap'a nàrrere.

In sos dialetos tzentru-setentrionales e in sa LSC, su cunditzionale presente si format impreende una forma modificada de su verbu dèpere prus sa prepositzione a e s'infinitu: pro esempru deo diat nàrrere, tuas dias nàrrere, etc. In sos dialetos de transitzione e in cussos tzentru-meridionales, imbetzes de dèpere s'impreat sa forma de s'imperfetu de su verbu ài(ri), prus sa prepositzione a e s'infinitu: deu emu o apia a na(rr)i(ri), tui apias o íast a na(rr)i(ri), etc.

S'imperativu negativu si format impreende su dennegu no/non e su congiuntivu: pro esempru no andes, non còmpores, che a a sas limbas romanzas ibèricas.

Su gerùndiu, in sardu, tenet funtziones medas e medas isfumaduras chi non s’agatant in italianu ne in àteras limbas romanzas; unos cantos impreos s'atzapant in ispagnolu, catalanu o portughesu, unos àteros in inglesu, unos àteros galu sunt pròpios de su sardu ebbia e s'agatant fintzas in s'italianu regionale. Sas funtziones printzipales suas sunt:

Sa forma progressiva si format cun s'ausilare èssere prus su gerùndiu: pro esempru so andende/so andande/seu andendi, fia faghende/fipo faghende/fui faende/femu faendi, caraterìstica comuna a sa limba inglesa, a su tataresu e a su gadduresu.

Su sardu però, tenet un'impreu in prus totu suo de custa forma, difatis l'estendet fintzas a atziones chi non sunt istadas galu incumintzadas, ma chi (si suponet chi) ant a èssere batidas a tèrmine luego. Custu impreu est comunu meda fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna, in ue est meda difùndidu in totu sos pìgios sotziales de sa populatzione sarda. In custu casu s'ausiliare chi reet su gerùndiu, èssere in sardu, stare in italianu, podet fintzas èssere omitidu: ma tando, andas a mi lu fàghere su cumandu o nono? (so) andende (ma allora, vai a farmi la commissione oppure no? (sto) andando [italianu regionale de sa Sardigna ] / ora vado [italianu istandard]). In s'italianu regionale sardu est fintzas possìbile impreare giai (già) cun funtzione de benidore: già sto andando/già vado, che a calcu de su sardu giai so andende; custu impreu esistet fintzas in ispagnolu e portughesu (ya voy/já vou). S'impreu de su gerùndiu referidu a un'atzione benidora s’agatat in s'inglesu, ma non in unas àteras limbas romanzas o in su tedescu (iingl. I'm going now/I'm gonna go now; spagn. ya voy/ahora voy/voy a ir ahora (mismo); port. já vou/vou mesmo/vou ir agora; cat. ara vaig; fran. je vais maintenant; ted. ich gehe jetzt ). Fintzas in sardu est possìbile agiùnghere un'avèrbiu chi afòrtiet s'idea de s’immediadesa de s'atzione, comente a in s’ispagn. mismo o in port. mesmo (matessi), pro esempru etotu o matessi, lassende·si fortzis in s'impreu comunu prefèrrere su primu ca in sardu est matessi comente a avèrbiu, mentras su segundu l'est fintzas comente a agetivu. Sa frase risultante est difìtzile de bortare a s’italianu, a su mancu a sa lìtera: so andende como etotu.

Su verbu àere/ài(ri) est impreadu a sa sola petzi in sas variantes tzentru-setentrionales; in sas variantes tzentru-meridionales est impreadu petzi che a ausiliare pro formare sos tempos cumpostos, mentras cun su significadu de s'italianu tènnere su verbu tènnere/tènni(ri) lu remplasat semper, comente acontesset in s’ispagnolu, su catalanu, su portughesu (in ue su verbu haver est belle de su totu iscumpartu) e su napuletanu. Pro custa resone in custu ischema benint indicadas in manera ùnica sas formas de su presente e de s'imperfetu de sos dialetos tzentru-meridionales, chi sunt sas solas ue in sos tempos assentados aparit su verbu àere/ài(ri)..

B'at una categoria de verbos chi in, sas grafia logudoresa e nugoresa, tenent s'infinitu pròpiu de sa segunda coniugatzione in -ere, e chi però, segundu s'orìgine issoro, apartenent a sa de tres, de sa cale ant cunservadu unos cantos acabos in su presente indicativu. Apartenet a custa genia pro esempru bènnere, ca sa coniugatzione sua in su presente est: bèngio/benzo/bengio, benis, benit, benimus/benius, benides/benies/benìs, benint; o abèrrere/apèrrere : abèrgio/aperjo/aperzo/apegio, aberis/aperis, aberit/aperit, aberimus/aperimus/aperius, aberides/aperies/aperìs, aberint/aperint. Benint coniugados a sa matessi manera cumbènnere ( 1a persone cumbèngio/cumbenzo), cobèrrere/nug. copèrrere (cobèrgio/coberjo/coberzo/crobegio), fèrrere (fèrgio/ferjo/ferzo/fegio), mòrrere (mòrgio/morjo/morzo/mogio), iscobèrrere/iscrobèrrere/nug. iscopèrrere (iscobèrgio/iscoberjo/iscoberzo/iscrobegio).

Medas verbos tenent una coniugatzione generalmente regulare, mantenende però irregulare sa prima persone sing. de su presente: bàlere (bàlio/bazo/bagio), chèrrere (chèrgio/cherjo/cherzo/chegio), dòlere (dolo/dozo/dogio), pàrrere (pàrgio/parjo/parzo/pagio), cumpàrrere (cumpàrgio/cumparjo/cumparzo/cumpagio), pòdere (potzo/potho), pònnere (pòngio/ponzo), tènnere (tèngio/tenzo), mantènnere (mantèngio/mantenzo).

Intre sos nùmeros sardos agatamus duas formas, masculina e feminina, pro totu sos nùmeros chi acabbant cun su nùmeru unu, escludende s'ùndighi, su chentu e ùndighi e gasi sighende, pro su nùmeru duos e pro totus sas chentinas escludende sos nùmeros chentu, millichentos, etc. Custa caraterìstica est presente uguale siat in s'ispagnolu siat in su portughesu. In sardu tenimus, duncas, pro esempru, unu pipiu / una pipia, duos pitzinnos / duas pitzinnas, chentu e unu rios, chentu e una biddas, dughentos òmines / dughentas domos.

In sardu tenimus, che a in s'italianu, duas formas diferentes pro milli e duamìgia/duamiza/duamilla.

Sos nùmeros dughentos, treghentos e, petzi in campidanesu, seschentos tenent una forma pròpia, dughentos e treghentos in LSC e logudoresu, duxentus, trexentus e sexentus in campidanesu, in ue su duos, su tres e su nùmeru chentu sunt modificados; custu fenòmenu est presente fintzas in portughesu (duzentos, trezentos); sas àteras chentinas imbetzes benint iscritas chene modificare nen su nùmeru de base nen chentu/centu, pro custu batorchentos/cuatrucentus, otochentos/otucentus, etc. Su fonema ch de chentos in sa grafia logudoresa si pronùntziat semper g, a etzetzione de su nùmeru seschentos, e sa c de su campidanesu centus semper comente a x (j frantzesu de journal). In nugoresu ch si pronùntziat imbètzes semper k, pro custu totus sos nùmeros sunt iscritos cun ch in custa variante.

Sos nùmeros 101, 102, gasi comente 1001, 1002, etc., andant iscritos in manera separada chentu e unu, chentu e duos, milli e unu, milli e duos, etc. Fintzas in custu casu, custa caraterìstica est cumpartzida cun su portughesu. Chentu est apostrofadu, fatu-fatu: chent'e unu, chent'e duos, prus raru est chi acontessat fintzas a milli: mill'e unu, mill'e duos, etc.

Sos nùmeros chi acabant cun unu, a etzetzione de ùndighi, chentu e ùndighi, etc., fatu-fatu benint apostofados fintzas issos, siat in sa forma masculina issoro siat in cussa feminina, si sa paràula chi sighet incumentzat pro vocale o pro h: bintun'òmines, bintun'amigas, etc.

biancu/ant. arbu, nieddu, ruju/arrùbiu, grogu, biaitu/asulu, birde/birdi/bildi, arantzu/aranzu/colore de aranju, tanadu/viola/biola, castàngiu/castanzu/baju.

In custu paràgrafu s'elencat, chene pretesa de cumpletesa peruna in mèritu, una parte de cussu muntone lessicale chi faghet parte siat de su sutaistradu, chi de sos medas subraistrados. In sos nùmenes cun duas o prus variantes si aporrit in antis su chi b’est in LSC, a pustis cussu in logudoresu (si est diferente dae sa LSC), e a pustis galu su campidanesu. Medas chircas ant postu in lughe su fatu chi sa cumpetèntzia de sos faeddadores adultos de su sardu no ammitet unu nùmeru de prèstidos, bènnidos de sas medas limbas dominantes in sos sèculos, prus mannu de su 15,5% de su lèssicu possedidu. Si bi sunt prus tèrmines, intre parèntesis o, si non bi sunt parèntesis, a primu, est su chi est in LSC.

GAL → Gallura ant. Gallula, Garteddi, Galilenses, Galile

KAL/KAR- → Karalis → ant. Calaris (Casteddu), Carale, Calallai

muvara/muvrone (mugrone), toneri (tacu, torrione), garroppu (gorropu), chessa

Sas boghes in ue no est inditada s'etimologia sunt boghes de orìgine latina de sas cales s'ispagnolu at modificadu su significadu originàriu chi teniant in latinu e su sardu at pigadu su significadu ispagnolu; pro sas boghes chi s'ispagnolu at pigadu dae unas àteras limbas est indicada s'etimologia issoro comente indicada dae sa Real Academia Española.

 
Dae sa limba sarda derivant tantu sos nùmenes istòricos de persone (nùmene / nomen / nòminet-e / lumene o lomini) e sos nomìngios (nòmìngiu o paranùmene / nominzu / o paralumene / paranomen / paranomine-i), chi sos sardos si diant àere cunferidu unu cun s'àteru finas a s'època cuntemporànea, cantu una parte manna de sos sambenados (sambenadu / sangunau) difùndidu galu oe in totu s'ìsula.




#Article 7: Limba italiana (1441 words)


S'Italianu (italiano [itaˈljaːno]  o lingua italiana [ˈliŋɡwa itaˈljaːna]) est una limba romanza de sa famiglia europea de is limbas indoeuropeas. S'italianu derivat de su latinu volgare de s'imperu romanu e, in paris a su sardu, est sa limba chi prus s'acostiat a issu. S'italianu est sa limba ufitziale in Itàlia, In Isvìtzera (in ue est sa limba prìntzipale de su Ticino, is baddes Graubünden de Calanca, Mesolcina, Bregaglia e val Poschiavo), Santu Marinu e sa tzitade de su Vaticanu. Tenit unu status de limba minoritaria in Ìstria (Croàtzia e Islovènia). Formalmente tenit status ufitziale in Albania, Malta, Mònacu, Montenegro (Kotor) e Gretzia (Ìsulas Ionicas e de su Dodecanesu), e est cumprèndida in Còrsica (custu derivat de su fatu ca su Corsu tenit una relata strinta cun s'italianu) e Savoja. Fiat puru limba ufitziale in partes de su Nord-Africa (Lìbia) e Àfrica orientale (Eritrea, Somàlia e Etiòpia), in ue galu est impreada in diferentes setores. S'italianu est faeddadu puru de meda comunidades emigradas in Amèrica e Austràlia. S'italianu est puru inclùdidu asuta is limbas s'atu costitutivu de is limbas de minoria in Bòsnia e Erzegòvina e in Romania, mancari in custos Paisos s'italianu no est né una limba co-ufitziale né una limba amparada che minoria. Meda faeddadores de s'italianu sunt bilingue in italinanu (in s'istandard o in is variedades regionales) e in is limbas regionales.

S'italianu est una de is limbas prus difùndidas de s'Europa, essende una de is limbas ufitziales de s'Organizatzione de sa seguresa e de sa cooperatzione in Europa e un ade is limbas de traballu de su Consigiu de Europa. Est sa secunda limba prus faeddada in s'Unione Europea cun 67 miliones de faeddadores (15% de sa populatzione de s'UE), e est faeddada comente secunda limba de 13.4 miliones de tzitadinos de s'UE (3%). Tenende contu de is faeddadores de s'italianu in Paiosos non UE (comnete s'Isvìtzera,s' Albania e su Regnu Unidu) e is àteros cuntinentes, su nùmeru totale de faeddadores est prus o mancu de 85 miliones. S'italianu est sa limba ufitziale de sa Santa Sede, chi serbit puru comente lingua franca in sa gerarchia ecclesiastica aici comente est sa limba ufitziale de s'Ordine soberanu de Malta. S'Italianu est connotu che limba de sa musica pro s'impreu suo sa terminologia musicale e in s'òpera. S'influentzia sua est difùndida puru in is artes e in su mercadu de is benes de lussu.

S'Italianu est istadu adotadu de s'Istadu a pustis de s'unificatzione de s'Itàlia, essende istadu prima una limba literaria basada a pitzus de sa faeddada toscana de is classes artas de sa sotziedade fiorentina. S'isvilupu suo est istadu influentzadu puru de àteras limbas italianas e in misura minore de is limbas germànicas de is invasores a pustis sa rura de s'imperu romanu de otzidente. S'incorporatzione de faeddos cultos de su latinu est un'àtera frma de prestitu lessicale atressu s'influentzia de sa limba iscrita, de sa terminologia iscientifica e de su latinu eclesiasticu. Atessu su mesuevu e  su primu pèriodu modernu meda literados italianos fiant literados in latinu purue aici issos ant adotadu meda faeddos in is iscritos issoro e mancari cando faeddaiant puru in italianu. s vocales suas sunt is secundas prus a su costadu de su latinu a pustis de su sardu .Comente in meda limbas romanzas s'atzentu est peculiare e a s'imbesse de àteras limbas neolatinas s'italianu mantenit sa diferentzia intra vocales curtzas e longas. Belle totu is faeddos e is sillabas in italianu acabbant cun vocales puras, fatore ca portat a impreare is faeddos italianos in sa poesia cun fatzilidade manna. S'italianu tenet unu sistema de vocales cun 7 sonos ('e' e 'o' tenint sonos mesubascios e mesuartos); su latinu clàssicu nde teniat 10, 5 curtzas e 5 longas.

Trassintru su mesuevu,sa limba iscrita in Europa fiat su latinu mancari sa majoria de is persones fiant analfabetas e isceti una minoria fiat esperta in sa limba.In sa penisula italiana aici comente in totu Europa sa majoria de sa gente chistionaiat una limba vernaculare locale. Custos dialetos si sunt evolvidos de su latinu volgare in su corsu de is sèculos a manera ispontanea chentza istandard o imparos. custos no sunt in nisciunus sensu dialetos de s'italinanu istandard ca imbetzes aiat cumintzadu a si evolvere propriu comente unu de cussos dialetos locales, ma sunt limbas sorres de s'italianu. Sa mutua intelligibilidade intra s'italianu e custos dialetos variat meda propriu comente intra s'italianu e is àteras limbas romanzas in generale. Is limbas romanzas de s'italia podent diferire a manera manna puru in totu is livellos (fonologia, morfologia,sintassi, lèssicu, pragmatica) e sunt classificados tipologicamente comente limbas diferentes[][].

S'istandard italianu tenit un'origine literaria e poetica de is iscritores tiuscanos de su de doighi sèculu, e mancari su coro de sa grammàtica e de su lèssicu sunt basicamente is matessi de cussos impreados a Firentze in su de treighi sèculu[] s'istandard modernu de sa limba est istadu fraigadu de eventos retzentes. Comuncas su latinu vernaculare che limba faeddada in sa peninsula tenet un'istòria longa meda. Difatis is primos testos chi nos sunt arribados ca podent de seguru èssre mutidos vernaculares (est a nàrrere distintos de su latinu volgare) sunt formas legales connotas comente Placiti Cassinesi de sa provìntiìzia de Benevento ca arribant de su 960–963, mancari s'indevingiu Veronese, nde benit meda proabilmente de su de oteo o s'inghitzu de su de noe sèculu cuntenit una forma de vulgare latinu ca podet èssre bitu che unu primu tipu de dialetu vernaculare italianu[].

Sa limba chi at a èssere cunsiderada comente italiana si fiat isvilupada in sa Tuscana tzentrale e est istada pro sa primu borta formalizada a s'inghitzu  de su de batordighi sèculu atressu su traballu de s'iscritore toscanu Dante Alighieri, iscritu in sa limba nativa sua fiorentina. Is poemas èpicos de Dante, connotos colletivamente comente sa Commedia, a sa cale a pustis su'iscritore Tuscanu Giovanni Bocaccio aiat postu su tìtulu de Divina fiat lèghidu apetotu in sa penìsula e est diventadu s'istandard canònicuu ca totu is italianos istruidos podiant cumprèndere. Dante est como creditadu comente s'istandardizadore de sa limba italiana. In annanta a s'espositzione guadangiada, su dialetu fiorentinu aiat guadangiadu prestigiu gràtzias a su balore polìticu e culturale de Firentze a su tempus e su fatu ca linguisticamente fiat unu pnte intra is dialetos setentrinales e cussos meridionales[]. aici su dialetu de Firentze est diventadu sa base pro sa limba ufitziale de s'Italia.

S'italianu est istadu adotadu progressivamente comente limba ufitziale de meda de si istados italianos antitzipende s'unificatzione e a bellu a bellu pighende su postu de su latinu  puru cando sunt istados dominados de potentzias furisteras (comente s'Ispagna in su regnu de napoli o s'Austria in su lombardu-venetu), ,mancari is massas ant sighidu a chistionare sa limba vernaculare issoro.S'italianu fiat puru una de is meda limbas reconnotas de s'imperu austro-ungaricu.

S'Italia belle semper at tentu unu dialetu distintivu pro ogni tzitade ca is tzitades fiant pensadas francu eventos retzentes che tzitade istados. Cussos dialetos immoi ant influentzadu s'italianu cun meda carateristicas produtzende is italianos regionales. Is diferentzias prus mannas intra u'italianu de roma e cussu de Milanu sunt pro esempru sunt is geminatziones de is cunsonantes initziales e sa pronuntzia de is e atzentadas, e de is s in calincunu casu: e.g. va bene andat bene est pronuntziadu [vabˈbɛːne] de unu Romanu (e de cale si siat italinau ca faeddat s'istandard), [vaˈbeːne] de unu Milanesu (e de cale si siat faeddadore in ue su dialetu nativu istat in susu de sa Linia La Spezia–Rimini); a casa a domo est [akˈkaːsa] pro unu romanu, [akˈkaːsa] o [akˈkaːza] pro s'istandard, [aˈkaːza] pro unu milanesu o in generale de su nord[].

A s'imbesse de is limbas Gallo-Italicas de su nord-Italia, s'italo-dalmata Napolitanu e is dialetos correlados sunt abbarrados a foras de s'influentzia franco-otzitana introdusidos in nord italia de is poetas franco-proventzales in su mesuevu, ma a pustis sa cunchista normanna de su sud-Italia, sa Sitzilia est diventada sa primu terra italian a adotare sa metrica lirica ( e is faeddos) in poesia.adopt Occitan lyric moods (and words) in poetry. Ma in su casu de is limbas italianas de su nord-Italia , is academicos donant conca a no sobravalutare is efetos istrangios a pitzus de s'isvilupu de is limbas.

Su potere econòmicu e s'isvilupu relativamente avantzadu de sa Tuscana a su tempus (taru mesuevu) ant donadu importantzia a su toscano mancari su venetu est abbarradu comente limba de su commertziu e su genovesu est abbarradu che limba de su commèrtziu in totu su Mediterràneu. S'influentzia semper prus manna de Firentzedurante su perìodu de sa famiglia Medici, s'umanismu e su rinascimentu ant fatu de su daletu suo o prus chi no àteru de una versione rafinada de custu, unu istandard in is artes.




#Article 8: Limba romuna (402 words)


Sa limba rumana (in rumanu: limba română, IPA ['limba ro'mɨnə]) est una limba indoeuropea chi pertènnet a su grupu orientale de sas limbas romanzas e limba mama de sa majoria de sos bividores de Romania e Moldàvia. In medas àteras isulas limbisticas de minoria in totu sa penìsula Balcànica, si faeddant àteras limbas chi tenent relatos meda istrintos cun su rumanu.

Intre sas limbas romanzas ocupat sa de 5 posiduras pro nùmeru de faeddadores in s'Unione Europea, a fatu de ispagnolu, portughesu, frantzesu e italianu. Pro resones de diferentziatzione tipològica, sa limba rumana est narada fintzas dacorumanu, mentras pro resones polìticas sas autoridades de sa Moldàvia impitant sa denominatzione de moldavu pro si refèrrere a sa limba faeddada in ie, mancari b'apant bellas che pagas diferèntzias intre sas duas, chi pro manna parte pertocant s'atzentu prus chi no àteros aspetos. 

Sa limba rumana est faeddada de unu nùmeru aprossimadu de 28 milliones de pessones de sas cales, prus de 20 milliones bivet in Romania, in ue est sola limba ufitziale e, annotamala, segundu sos datos de su 2002, limba mama pro su 90% de sa populatzione. Fintzas in Moldàvia est limba ufitziale, mancari suta nùmene de moldavu, e limba mama de unu 80% de sa populatzione.

Chene contare sos istados mentovados, est una de sas ses limbas ufitziales de sa provìntzia serba autònoma de Vojvodina. Est una de sas limbas ufitziales de s'Unione Latina e de s'Unione Europea. Non Prus, si faeddat in sas comunidades de emigrantes rumanos in Germània, Istados Unidos, Frantza, Israele, Rùssia e prus de reghente Ispagna e Itàlia (sa presèntzia de s'allega rumana in Itàlia est redundante, giai ca a fatu de Romania e Moldàvia in ie b'ant casi 2 milliones de rumanofonos), intre àteros.

Una anàlisi istatìstica, chi partzit sos faeddos rumanos pro orìgine etimològica e conduida dae Dimitrie Macrea (1961) e basada subra su Ditzionàriu de sa Limba Rumana Moderna (49.649 faeddos) at relevadu sa cumponidura sighente:

Chi s'anàlisi s'istrighet a su vocabolàriu bàsicu de 2.500 faeddos fitianos, semanticamente ricos e protutivos, s'eredade latina passat in antis, sighida dae neologismos romanzos e de su latinu clàssicu, mentras ca sos imprèstidos islàvicos arribant a coa. Su lèssicu rumanu assimìgiat pro su 77% a s'italianu, pro su 75% a su frantzesu, pro su 74% a su sardu, pro su 73% a su catalanu, pro su 72% a su portughesu e a su reto-romanzu, pro su 71% a s'ispagnolu.




#Article 9: Nùgoro (172 words)


Nùgoro est sa sea de sa Provìntzia de Nùgoro e est su tzentru prus mannu de sa Barbàgia de Nùgoro, in sa Sardigna. 

Posta a sos pedes de su Monte Ortobene, in unu tacu de granitu a unos 600 m.s.m., Nùgoro est crèschida comente tzentru aministrativu a cumintzare dae sa segunda metade de s'800.

Inoghe sunt nàschidos Grazia Deledda, iscritora, binchidora de su prèmiu Nobel pro sa Literatura in su 1926, Salvatore Satta, autore de Il Giorno del Giudizio e Francesco Ciusa iscultore c'ha fattu s'opera La madre dell'ucciso fentomada bene puru a sa Biennale di Venezia. 

Sas primas evidèntzias de sa presèntzia de òmines in Nùgoro sunt de su II millenniu a.C., sun sos restos de una biddichedda chi s'agatat a curtzu a su nuraghe Tanca Manna.
In su Monte Orthobene in sos tretos de Sedda Ortai b'at tratzas de fortificatziones chi si pensat siant de s'edade 'e su Ramine.
De s'edade nuràgica bi sunt medas nuraghes (a su mancu trinta) chi istant a supra de sos montes de sa tzitade.




#Article 10: Fìsica (136 words)


Movimentos in caminos derettos, in caminos curvos, bantzigadores, relativos, cumpostos, vettores.

Sa de duas lezes de Newton, ispessias de fortzas, fortzas de inertzia, meccanica tzeleste, ecuilibriu.

Printzipios de cunservatzione:
Cantidade de movimentu, tzentru de massa, enerzia de gravidade, enerzia elastiga, pendulu, colpos, mamentu angulare.

Movimentos armonigos, undas meccanicas, caratteristigas de sas undas, reflessione, efratzione, diffratzione, printzipiu de Huygens.

Printzipiu de subrappositzione, interferentzia, esperimentu de Young, undas istatzionarias, cannau vibradore.

Fenumenos unduladores:
Sonu, báttidos, effettu Doppler, polarizatzione.

Reflexione e refratzione subra pizos pianos, ispizos curvos, pizos curvos, lentes, puntos conzugados, lama, prisma, illuminamentu.

Mudas in sos gas, tzirculos, movimentu brownianu, macchinas termicas, irreversibilidade, cambiu de istadu.

Relatividade galileana, ispessiale, zenerale.

Eletritzidade e mannetismu:
Campos, flussu, movimentu de una garriga in d'unu campu eletrigu, forza de Lorentz, condutzione, tzircuitos.

Indutzione eletromannetiga, generadores, tzircuitos in currente alternada, undas eletromannetigas.




#Article 11: GNU Free Documentation License (597 words)


Sa GNU Free Documentation License (GNU FDL) est unu permissu de copyleft pro contènnidos lìberos, creadu dae sa Free Software Foundation pro su prozetu GNU. S'iscritu ufitziale de su permissu est disponìbile a s'URL e puru a s'URL est disponìbile sa tradutzione no ufitziale in Italianu.

Su GNU FDL l'ant creadu pro dispensare sas iscrituras de software e materiale de imparu. Narat chi onzi esemplare de su materiale, modificadu puru, cheret dispensadu cun su matessi permissu. Custos esemplares faghet a bender·los e, si riproduidos in cantidade manna, cherent produidos puru de una manera chi siat fàghile de los modificare torra. Sa Wikipedia est sa incunza prus manna de documentos chi utilizat custa impronta de permissu.

Su isvilupu legale de Debian non cunsiderat su GNU FDL unu permissu lìberu, pro ite non respetat sas Debian Free Software Guidelines (ide  e , in Ingresu).

Su permissu separat craramente su Documentu dae sa Parte Segundària. Custa parte podet contenner informatziones a pitzus de su ligàmene intra s'autore (o s'editore) e su suzetu de su documentu, ma nissuna informatzione a pitzus de su suzetu matessi. Diferentemente dae s'iscritu de su documentu, chi su cambiamentu suo est permissu cun conditziones eguales (e puru incompatìbiles) a cussas de su GNU General Public License, carchi una de sa Partes Segundàrias ant carchi restringhimentu istudiadu pro garentire s'atributzione zusta de s'iscritu a sos autores pretzedentes.

In su particulare, sos autores de una versione pretzedente cherent ispetzificados e carchi setzione eguale ispetzificada dae s'autore orizinale e chi pertocat su ligàmene suo cun su documentu, non cheret modificada. Si su documentu est modificadu, su tìtulu suo cheret modificadu (nessi siat chi s'autore pretzedente apat contzessu su permissu de lu mantenner eguale). Su permissu aministrat puru sa fatzada de innanti e de addaisegus, a prus chi sas partes assinnadas a sa Istòria de su documentu, a sos ringratziamentos, a sas dèdicas e a sos riconnoschimentos.
fick die muschis ihr huren

Pro apricare custu permissu a unu documentu iscritu, cheret posta una còpia de su permissu (in inglesu!) in su documentu e inseridu custu avisu zustu a pustis de sa pàzina de su tìtulu:

Copyright (c)  ANNU  NÒMENE BOSTRU.
est garantidu su permissu de copiare, distribuire e/o modificare
custu documentu sighende sos tèrmines de su Permissu pro
Documentatzione Lìbera GNU, Versione 1.1 o onzi versione
a pustis pubricata dae sa Free Software Foundation; cun sas
Setziones Non Modificàbiles ALLISTRARE SOS TÌTULOS, cun sos Iscritos
Coberta LISTA, e cun sos Iscritos de Coberta de Palas LISTA.  Una
còpia de su permissu est postu in sa setzione intitulada Permissu
pro Documentatzione Lìbera GNU.

Si non bi sunt Setziones non Modificàbiles, cheret iscritu sena Setziones non Modificàbiles imbetzes de narrer cales sunt non modificàbiles. Si non bi est Iscritu Coberta, cheret iscritu nissunu Iscritu Coberta imbetzes de s'iscritu Coberta est LISTA; e de sa matessi manera cheret fatu pro s'Iscritu de Coberta de Palas.

Totus sos artìculos de sa Wikipedia sunt distribuidos cun su GNU Free Documentation License. Pro una mezus informatzione faghet a abaidare . Sa còpia locale de su permissu, comente chèrfidu dae su GNU FDL, est in .

Nissunu materiale chi est proibidu a lu distribuire a mercadu podet esser impreadu in unu documentu suta permissu GNU FDL, pro esempru unu artìculu de Wikipedia, ca su permissu non proibit unu utilizu cumertziale. Comuncas, in unos acasos ispetzìficos, s'impreu cumertziale diat poder esser onestu e in cuddu acasu cussu materiale no at abisonzu de esser distribuidu suta GNU FDL si custu impreu pertocat a totu sos utentes potentziales de su documentu orizinale. Unu esempru craru est dadu dae sas parodias.




#Article 12: Wikipedia (2360 words)


Wikipedia est una entziclopedia multilìngue a cuntènnidu lìberu, iscrita dae boluntàrios chi traballant paris e sustenta dae sa Wikimedia Foundation, unu comitadu chi non pedit cumpensu. Ae como, est pubricada in 200 limbas (unas 100 in ue sos sotzios sunt ennanghinde paràulas, cun  sa ingresa chi est sa prus cumprida) e cuntenet boghes cale siet una entziclopedia traditzionale, almanacu, ditzionàriu geogràficu, entziclopedia de novas. Sa tarea sua est de iscriere e fagher connoschere una entziclopedia internatzionale lìbera, bortada in d'unu rigòre 'e chistiònos, gai chi siet lèggida in cada zassu de su mundu. Wikipedia est giai unu de sos sitos de consultatzione prus impreados in su web, rezzinde nessi 60 miliones de compudadas pro die. 

Wikipedia cuntenet gasì 1,8 miliones de artìculos. Prus de 700.000 de custos sunt in ingresu, prus de 280.000 in tedescu, prus de 150.000 in frantzesu e prus de 130.000 in zaponesu. Sa versione italiana at coladu sos 67.000 artìculos. Wikipedia est nàschida su 15 ghennàrgiu 2001 comente progetu complementare de Nupedia (unu progetu cun tarea sìmile ma fattu dae espertos). Sende semper crèschida in popularidade, at dadu bida a medas progetos frades comente Wikitionary, Wikibooks e Wikinews. La contivìgiant boluntàrios a sa manera wiki, in su sentidu ca sos artìculos podent èssere modificados dae chie si siat o gasi. Sos boluntàrios de Wikipedia sustenent sa polìtica de su a bisura neutrale chi narat ca sas opiniones presentadas dae personas de importu o dae operas literàrias cherent contadas comente benin allegadas, ae mutu postu, chena manizzos. No c'at de s'ispantare si compudande Wikipedia s'agatant faddinas o aligarzas,si gasi, cherent zerriados sos sotziòs chi an'a bier issos si c'at de ite mendare, o si est abile, lu mendat su chi est leginde e totu.   

Sa nomena de Wikipedia comente sistema de consultatzione est istada ogetu de cuntierras: l'ant alabada pro sa distributzione sua lìbera, pro sa compilatzione lìbera e pro su rigòre de argumentos, e atatzada pro pregiudìtzios sistèmicos presuntos (diant èssere privilegiadas sas boghes de interessu pro sos contribudores sena abaidare as'importu issoro reale), sa preferèntzia de s'acòrdiu a sas provas, lacunas pro unos cantos argumentos e amancu de responsabilidade e autoridade cando acarada cun sas entziclopedias traditzionales. Sos artìculos suos sunt remonados dae sos mass media e dae istitutos acadèmicos e sunt disponìbiles suta su permissu GFDL. S'editzione tedesca l'ant distribuida in compact disc e de medas editziones ant creadu unos mirror o unos progetos derivados.

Sa tarea de Wikipedia est de creare un'entziclopedia lìbera e credìbile — antzis sa prus entziclopedia manna in s'istòria, e pro amprària e pro fundària de sos argumentos sighidos. Su fundadore suo Jimmy Wales descriet Wikipedia comente unu isfortzu de creare e distribuìre una entziclopedia lìbera de sa megius calidade chi fagat a ongi persona in su praneta in sa limba sua. Creada in su giassu web wikipedia.org, Wikipedia tirat su nùmene suo dae s'unione de sa paraula wiki, paraula hawajana chi cheret nàrrere lestru e chi la ponent a unu tipu de software collaborativu, e dae pedia, sufissu de entziclopedia chi in grecu cheret nàrrere imparu. Wikipedia, in sas intentziones de Wales, diat deper arribare a una calidade pari o megius de s'Entziclopedia Britannica e èssere publicada finas in papiru. 

Bi sunt o bi fint medas àteros progetos de entziclopedias in Internet. In unos cantos, ant impreadu sas polìticas editoriales e sa propriedade pro sos artìculos traditzionales, comente s'Entziclopedia Stanford de Filosofia o Nupedia, chi est giai morta, ambas duas cumpiladas dae espertos. Giassos web prus informales comente h2g2 o Everything2 serbint comente ghias generales e sos artìculos issoro los iscrien e controllant personas comunes. Progetos comente Wikipedia, Susning.nu, e sa Enciclopedia Libre, sunt imbetzes wiki ue sos artìculos los adelantant medas autores e no esistet perunu protzessu formale de revisione. Wikipedia est diventada su prus mannu de custos wiki entziclopedicos pro nùmeru de artìculos. A diferèntzia de medas entziclopedias su cuntènnidu de Wikipedia est lassadu suta su permissu GNU Free Documentation License.

Wikipedia tenet totu unu paris de lìneas de ghia impunnadas a identificare su tipu de informatzione bonu pro lu pònnere in issa. Las remonant medas bortas in sas cuntierras pro detzidere si unu tzertu cuntènnidu cherat agiuntu, revisionadu, trasladadu a unu progetu frade o bogadu.

GFDL, su permissu chi sos artìculos de Wikipedia sunt lassados disponìbiles, est unu de sos medas permissos pro su copyright de tipu copyleft, sende chi permitet sa redistributzione, sa creatzione de òperas derivadas e s'impreu cumertziale de su cuntènnidu suta conditzione chi siat apoderada s'atributzione a sos autores e chi su cuntènnidu abarret disponìbile suta GFDL. Cando carchi autore contribuit a su progetu cun materiale originale, sos deretos de autore abarrant in possessu suo ma isse cuncordat a lassare su traballu suta GFDL. Su materiale de Wikipedia podet duncas èssere distribuidu a, o incorporato dae, fontes chi a contu issoro impreent custu permissu. De su cuntènnidu de Wikipedia bi sunt medas mirror o progetos derivados a partire dae còpias de sos database. Mancari totu sos iscritos siant disponìbiles suta GFDL, una perchentuale manna de imàgines e sonos in Wikipedia non sunt lìberos. Elementos comente logos agiendales, esempros de cantzones o fotos giornalìsticas amparadas dae copyright sunt impreadas cun una decraratzione de fair use (in Itàlia s'idea de fair use non bi est in su corpus legale, e duncas òperas chi cuntenerent custos elementos diant podere èssere no amìtidas). Wikipedia at retzidu finas materiale suta conditzione chi non si podant produire traballos derivados o chi podat èssere impreadu petzi a intru de Wikipedia. Comuncas, unas cantas editziones atzetant petzi cuntènnidos multimediales lìberos de copyright.

Wikipedia l'ant impreada sos media, acadèmicos, e àteros comente referimentu o suplementu. Organizatziones de noas ant remonadu artìculos de Wikipedia comente fontes o faeddende de s'informatzione in su Web, calicunu de manera regulare. Segundu sas listas mantentas dae contribuidores de Wikipedia, sos artìculos los ant remonados medas bortas in sos news media. Prus pagas bortas, l'ant impreada in istùdios acadèmicos, libros, cunferèntzias, e càusas in giudìtziu.

Wikipedia abratzat 92 editziones in limba ativas a maju 2005. Sas editziones suas prus mannas sunt, in òrdine decreschente, sa inglesa, tedesca, frantzesa, giaponesa e svedesa. In totale, Wikipedia cuntenet 205 editziones in limba cun unu nùmeru totale de unos 1,8 miliones de artìculos.

Sas editziones in limba traballant ongi una pro contu suo. Non sunt obrigadas dae su chi bi est in sas àteras ma sunt petzi tentas a respetare sas lìneas ghia comente su puntu de bista neutrale. Comuncas sos artìculos e sas imàgines sunt comunes intra sas editziones, sos primos gràtzias a unu traballu de tradutzione, sas segundas gràtzias a sa regorta Wikimedia Commons. Sos artìculos traduidos rapresentant una partighedda petzi de sos artìculos de ongi editzione.

Casi totu sos chi abisitant su giassu de Wikipedia podent cumpònnere un'artìculu e àere luegus mustradas sas modìficas issoro. Wikipedia est fraigada in su combinchimentu chi su traballu a paris intra sos utentes potzat in su tempus megiorare sos artìculos, prus o mancu de sa matessi manera chi adelantant su software open source. Sos autores de sos artìculos non depent àere pro fortza una connoschèntzia o calìfica formale pro sos argumentos contivizados e sunt avisados ca sas contributziones issoro podent èssere modificadas sena piedade e redistribuidas a piaghere dae chie lu chèrgiat. Sos artìculos non sunt controllados dae un'utente o grupu editoriale particulare e sas detzisiones de pigare pro su cuntènnidu e pro sas polìticas editoriales de Wikipedia bessint pro  e carchi borta dae votu, mancari a Jimmy Wales tochet sa detzisione finale. 

Pro su naturale abertu de custu progetu, medas bortas bi sunt gherras editoriales o cuntierras longas cando sos editores non arribant a unu acòrdiu. Unos cantos de custa comunidade ant ispricadu su protzessu de cumponidura in Wikipedia comente unu traballu a paris, o unu protzessu in crèschida de darwinismu sotziale, ma custa sa comunidade pro su prus non la cunsiderat una auto-presentada giusta. Sos artìculos sunt semper sutapostos a modìficas, gai chi Wikipedia non decrarat mai finidu un'artìculu. Sos dannàrgios sunt unu problema costante pro Wikipedia.

Wikipedia rechedet a sos collaboradores de osservare unu puntu de bista neutrale cando iscrient e de no carrigai peruna chirca originale.

Su puntu de bista neutrale, una lìnea de cumportamentu non negotziaditza, faghet crara sa tarea de s'entzicropedia e cuddu de rapresentare sas cuntierras, descriere·las, innantis de ingagiare·si pro issas. Si bi arribant, Wikipedia non diat èssere iscrita segundu unu puntu de bista ogetivu, ma diat presentare de manera impartziale totu sas caras de una chistione, atribuidos a sos sustenidores issoro de manera neutrale. Custa polìtica imponet ca onzi unu de custas caras depat retzire unu pesu uguale a sa popularidade sua. Issa est istada criticada pro àere una tarea chi no faghet a tocare, pro èssere inutilosa cun unu materiale sena fundòriu e cunfirmas e pro permìtere chi siant rapresentados lados ofendidores de sa morale.

Opiniones o teorias chi non sunt istadas giai pubricadas sunt cunsideradas chircas originales, e custu no est permìtidu in Wikipedia. Sa polìtica de sa chirca no originale afirmat ca cuddu tipu de materiale non faghet a l'atribuire cun siguresa suta unu puntu de bista neutrale e ca non depat èssere intrada una cale chi siat idea o prospetu originale de unu contribuidore. 

Sos collaboradores de Wikipedia mantenent in prus totu una bariedade de polìticas e lìneas ghia minores. In cuntrastu con àteros wiki de su tempus suo, comente su Portland Pattern Repository de Ward Cunningham (cunsideradu s'imbentore de su wiki), sos Wikipedianos impreant sas pàginas de cuntierra pro resonare de sas modìficas a sos artìculos, innantis de lu fàghere a intru de sos artìculos etotu. 
Sos collaboradores de Wikipedia medas bortas modìficant, moent e burrant cuddos artìculos chi cunsiderant disadatos pro una entzicropedia, comente sas definitziones de ditzionàriu (pro custas esistent progetos ad hoc comente su Wikitzionàriu) o iscritos dae fontes originales. Medas bortas sas editziones de Wikipedia istabilint cumbentos de istile.

Pàginas ligadas:

In Wikipedia non bi sunt distintziones formales intra sos contribuidores, sas detzisiones sunt pigadas arribende a s'acòrdiu intra cuddos chi traballant. In su ghènnargiu de su 2005, Wikipedia aiat a inghìriu de 13.000 utentes chi contribuiant in cuddu mese cun nessi chimbe elaboratziones; 9.000 de custos utentes ativos traballaiant pro sas tres editziones prus mannas. Unu grupu prus ativu de unos 3.000 utentes, e prus de su mesu traballaiat pro sas tres editziones prus mannas, at contribuidu pro prus de 100 elaboratziones a mese. Segundu Wikipedia, su bator unu de su tràficu de Wikipedia benit dae utentes no assentados chi cun paga probabilidade podent èssere cramados editores.

Sos traballos de mantenimentu sunt fatos dae unu grupu de boluntàrios adelantadores, agiudadores, buròcrates e aministradores, e su nùmeru issoro est a inghìriu de chentenas de unidades. Sos aministradores sunt sos prus numerosos de su grupu e gosant unos cantos previlègios comente su de poder impedire chi sos artìculos potzant esser modificados, de burrare sos artìculos o de blocare de manera temporànea o permanente unos cantos utentes in sa modìfica de Wikipedia. Sas atziones de dannàrgios o sas infratziones minores de sas lìneas ghia podent cumportare un'avertimentu o unu blocu temporàneu, e blocos longos o permanentes a sighida de infratziones prolonghiadas e graes los dat Wales o, comente in s'editzione inglesa, unu Cussìgiu Arbitrale.

Su giae cumponidore capu de Wikipedia Larry Sanger at naradu ca àere su permissu GFDL est comente una afiantza de libertade, est una motivatzione forte a traballare in una entziclopedia lìbera. In un'istùdiu a pitzus de Wikipedia comente comunidade, su professore de Economia Andrea Ciffolilli at afirmadu ca su costu bassu de transatzione in su pigare parte a unu software wiki creat unu catalizadore pro sa crèschida collaborativa e ca una acostada a sa costruzione creativa incoràgiat su pigare parte. Wikipedia est istada bida comente unu esperimentu sotziale de anarchia o demograzia. Su fundadore suo at respustu ca no est istada pensada de gai ma antzis nde est una cunsighèntzia. In una pàzina a pitzus de su fàghere chircas cun Wikipedia, sos autores suos ispricant ca Wikipedia est de importu comente comunidade sotziale. Est a narrer, a sos autores de artìculos podent dimandare de difèndere o crarire su traballu issoro e sas cuntierras faghet a las bìere luegus. Sas editziones de Wikipedia cuntenent medas bortas unu bangu de sas informatziones puru, ue sa comunidade respundet a sas preguntas.

Wikipedia l'ant creada in su ghennarzu de su 2001 in inglesu, a pustis de cuntatos intra Larry Sanger e Ben Kovitz, e finas gràtzias a su traballu de Jimbo Wales, chi at postu a dispositzione sos server netzessàrios pro s'esperimentu. 

Sa fase isperimentale est istada luegus sighida dae una fase de adelantamentu mannu chi at bidu cun s'andare de su tempus una crèschida lestra de utentes assentados (a làmpadas 2004 unos 7.500 in sa versione in limba inglesa, prus de 1.100 in sa in italianu) e una impinnada ispantosa de su nùmeru de artìculos produtos (a gratis e traballende imparis), chi at passadu de meda sos 600.000 (boghende dae su contu sos  e sas pàzinas ).

Su 22 cabudanni 2004 Wikipedia tota canta est at passadu su milione de artìculos.

S'istòria de Wikipedia, in inglesu, faghet a la legher in .

Mancari a beru manna meda comente comunidade (mìgias de utentes ativos e una cantidade ispantosa de artìculos e informatziones), sos server de wikipedia sunt casi piticos: una deghina de elaboradores (duos database e carchi server web), postos in un'àngulu de s'aposentu chi òspidat sos server de Bomis.com (pro nde ischire de prus, bae ). 

Su prozetu est finantziadu pro su prus dae una persona, prus sas donatziones boluntàrias, aiat giustu unu dipendente pro su primu annu (a pustis prus nemus), sos server los manìgiat una persona part-time petzi, finas custu boluntàriu. Sa versione de oe de su software l'at iscrita casi tota unu programadore ebia e bi est unu team de boluntàrios chi lu tenet agiorronadu e lu megiorat passu passu.

Esistent unos cantos cache-server in Parigi pro allestrare su tràficu europeu.

Sa versione sarda de Wikipedia, chi ses leghende como, tenet a nominzu Bichipedia. Est nàschida in Abrile de su 2004.

Non esistet una pronùntzia ufitziale. Una preguntadedda intra sos wikipedianes italianos at portadu a pizu ca unzi unu la pronùntziat a comente cheret. 
Sas pronùntzias finas a oe connotas sunt:




#Article 13: Limba Sarda Unificada (301 words)


Sa Limba Sarda Unificada (LSU) est una proposta de norma iscrita pro sa limba sarda. Sas normas sunt istadas publicadas in su 2001 dae sa Rezione Autònoma de sa Sardinna (RAS), Assessoradu de sa Cultura, cun su tìtulu LIMBA SARDA UNIFICADA / Sìntesi de sas Normas de base: ortografia, fonètica, morfolozia, lèssicu. Sa LSU est su resurtadu de su traballu de una Cumissione de espertos de limba sarda incarrigados dae sa RAS: Eduardo Blasco Ferrer, Roberto Bolognesi, Diego Salvatore Corraine, Ignazio Delogu, Antonietta Dettori, Giulio Paulis, Massimo Pittau, Antoninu Rubattu, Leonardo Sole, Heinz Jürgen Wolf, e Matteo Porru (su segretàriu). 

Su primu incàrrigu a sos membros de sa Cumissione est istadu atribuidu cun una prima Cunventzione n. 59/117 de su 29 de nadale de su 1998 (Zunta de tzentru-manca cun Assessore de sa Cultura Ballero) e cunfirmadu cun una segunda Cunventzione n. 52/105 de su 28 de nadale de su 1999 (Zunta de tzentru-destra cun Assessore de sa Cultura Onida). Sa Cumissione at traballadu finas a su 28 de frearzu de su 2001. In totu custu tempus ant traballadu pro 21 riuniones.

Comente resurtat in sa Premissa de su libreddu Sa norma istandard unificada deliberada dae sa cumissione cheret mediare intro de sas variedades tzentru-orientales, prus cunservativas e sas meridionales de s'ìsula, prus innovativas, e est rapresentativa de sas variedades prus a curtzu a sas orìzines istòricu-evolutivas de sa limba sarda, prus pagu esposta a interferèntzias esternas, meda documentadas in testos literàrios, e in foras de sa Sardinna prus insinnadas e rapresentadas in sas sedes universitàrias e in su mundu sientìficu.

E, comente ponet sa Presentada: Sa norma elaborada podet esser impreada liberamente dae chie si siat, mescamente dae sas aministratziones pùblicas e privadas, ma finas dae sas impresas de onzi casta, dae sos sòtzios, dae sos òrganos de informatzione, etc.




#Article 14: S'Alighèra (844 words)


S'Alighèra (in saligheresu L'Alguer, in tàtaresu L'Aliera, in italianu Alghero) est una tzitade situada in sa provìntzia de Tàtari in sa Sardigna nord-otzidentale. B'at 40.461 tzitadinos.
	 

S'Alighera, tzitade in su nord ovest de sa Sardigna. S'Alighera est istada fundada a suta de sos genovesos de sa famìlia de sos Doria (cun su numene Alghero), imparentada cun familias de su Rennu de Torres. Est istada disputada tra sos Genovesos, sos Pisanos e su Rennu de Arborea. In su 1354 est istada cunchistada dae Pedru IV de Aragona, tando sa populatzione originària sardòfona est istada bogada e cambiada cun colonos arribende dae sos Paisos cadelanos.

No si ischit in ue sa populatzione originale siat finida, forsis in Dèsulu. Dae carchi documentu agatadu dae pagu, paret a unu logu no a canta meda ma nemancu a tesu, in una bidda noa (Biddanoa Monteleone?).

S'Alighera creschende, in su 1500 incomintzant sas cuntierras cun Tàtari.

In su 1503 diventat sea de Diòtzesi e in su 1612 sos Gesuitas aberint unu Collegiu, sa primu iscola.

In su 1652 S'Alighera benit colpada dae una pestilentzia grave chi nde ochit a abitantes meda.

Su 1720 passat a suta de sos Savoja, in pari cun totu sa Sardigna e nde essit de s'àrea polìtica ibérica.

Sa tzitade fiat intro de muros chi la difendiant. Oe puru sa tzitade betza mustrat sos sinnos de su passadu cadelanu: palatzios de familias catalanas; monumentos: su campanile e parte de sa Seu, sa crèsia de Santu Frantziscu, sas Turres e sas murallas chi serraiant sa tzitade...

Oe puru s'aligheresu, resistente in sa boghe de sos mannos e pagu faeddadu dae sos giovanos e pitzinnos, est de origine catalana.
S'aligheresu no s'est isvilupadu sighende s'evolutzione de su cadelanu de Catalugna, est finidu pro divennere unu cadelanu cun unu isviluppu suo, pro su fatu de aturare isoladu dae su restante, e cun influentzias de sardu e italianu.

In s'Alighera esistint duas iscolas de pénsu: chie cheret cullegare s'aligheresu a su cadelanu de Catalugna, ispinghende a atzetare cambiamentos pro dduu fàghere divennere su catalanu de oe, e chie imbetzes cheret allogare s'aligheresu comente est, pensamentosu prus de ddu tènnere biu in sa faeddada e iscritúra. Ambaduos is tretos però bolent agiudare e favoressere sos collegamentos culturales, turìsticos e economicos puru (gemellagios) cun Bartzellona e sa Catalugna.

In sa tzitade betza, si podet leghere su numene de sas carrelas in cadelanu (carrer, carrerò) e in italianu. In s'Alighera s'intendet faeddare in  sardu puru: sos chi dae sa biddas sunt andados a bivere in s'Alighera e a pustis de medas annos cun sos amigos o in domo sighint a lu faeddare.

Su portu, pro naves de pisca, est de importu turisticu puru. Sa pisca de corallu, chi in passadu fiat de importu, sighit galu oe.

In su sartu de s'Alighera s'agatant olivarios e si prodùet ògiu bonu e meda, nc'ant bingias famadas puru (Cantine Sella e Mosca, Cantina di Santa Maria la Palma ).

S'Alighera tenet unu aeroportu suo (Aeroporto di Alghero-Fertilia Riviera del Corallo)

Sa bìa nada de sos duos mares collegat sa tzidade cadelana cun Portu Turres. In medas dae s'Alighera andaìant e andant a traballare a Portu Turres in su petrolchimicu.

Bellas sas prajas de s'Alighera e de su territoriu. Logos famados, Cabu de Cassa e sas Grutas de Netunu sunt visitadas dae sos turistas dae mare o dae terra (Escala del cabirol, prus de 600 iscalinas). Dae pagu ant abertu su Parcu de Porto Conte, de paritzos km de isterrida, e valorizende sos fraigos de sa ex Colonia penale de Tramariglio.

In su 1800, de sa tzitade betza si distruent parte de sas murallas pro faghere logu a sos fraigos de sa tzitade noa. Abarrant is turres antigas: sa Turre de l'Esperò Reial, o Turre Sulis; sa Turre de Santu Jagu, sa Turre de Santu Giuanne, sa turre de Porta Terra (Turre de sos Ebreos) e ateras e parte de sa muralla. Is cresias: sa Seu, santu Frantziscu, santu Migheli (Miali), sa Misericordia, su Cramu.

Unu santuariu a foras de s'Alighera, su santuariu de Baluvilde. Esistint ateras cresias in su sartu: sant'Anna, s'Isperantzia, Sant'Austinu. Custas sunt sas cresias antigas, a pustis bi sunt sas cresias noas, sas parrochias, sete in tzitade e ses in is apenditzios.

In su sartu s'agatant sitos archeologicos: sa Necropoli Anghelu Ruju (3300-1800 a.C) iscoberta in su 1903: una de is prus mannas in Sardigna, 38 tumbas o domos de janas, iscavadas in sa pedra arenaria e calcarea. Su Nuraghe Palmavera, a 8 km dae s'Alighera (XV-X a.C.), unu nuraghe e una bidda nuragica. Bi ant agatadu meda materiale chi como s'agatat in su Museu Sanna de Tatari. Sant'Imbenia, cun rastros romanos; Monte Carru, in ue ant agatadu ischeletros umanos.

Caraterìsticos sunt sos burgos in su sartu de s'Alighera: Santa Maria la Palma, Guardia Grande, Loretella, Sa Segada, Maristella. Fertilia, est fundada in periodu fascista e abitada dae su 1948 dae istrangios.

S'Alighera tenet unu presone, s'Ispidale Tzivile e s'Ispidale Marinu. Dae pagu est sa sea de sa Facultade de Architetura de s'universidade de Tàtari e de una sea de s'Universitat Oberta de Catalunya.

	 

	 




#Article 15: Futei (615 words)


Futei (nùmene ufitziale in sardu) o Furtei est unu comunu de unos 1.700 bividores de sa  provìntzia de Sud Sardigna.
    

Furtei s'agatat in su Campidanu de Mesu e a pretzisu in sa Valentza-Marmilla, da atraessat su Frùmini Mannu e est in is pees de unu montigheddu carcàreu. Istesiat unos 45 km. de Casteddu, est sa gianna de sa Marmilla e de sa Trexenta pro chine benit de su Campidanu. Est fàtzile arribare a Furtei passende pro sa SS 197 pustis 4 km de s'ingrugiada de Biddasanta (SS.131 km.40), in deretura de Barùmini.

Pagas sunt sas testimonias de sos Pùnigos (cussòrgia Santu Brai), meda prus pagos sos rastos romanos: abarrat feti unu ponte de pedras acanta a sa bidda.
Unos cantos de nodas istòricas narant chi Furtei est istada una bidda medievale de una cancu importàntzia. In su 1358 Furtei est istada donada in fèudu a Guglielmo Bertrando de Torrente.

In su mentres de su perìodu de sa dominatzione aragonesa Furtei fiat parte de sa Curadoria de Nuràminis. Candu, in su XIV sèculu, sos aragonesos aiant tzerriadu in Casteddu su primu stamentu, Furtei, chi giai gosaiat de franchìgias, ddui aiat imbiadu sos representantes suos. In su 1414 Furtei est essida baronia e est istada donada a is Sanjust. Su 8 de freàrgiu de su 1421 su rei Alfonsu V de Aragona aiat donadu sa bidda a Donnu Dalmàtziu Sanjust, pro sa balentia chi issu aiat amostadu in sa gherra de Còrsica.

Sa concedidura dd'ant cunfirmada su 10 de abrile de su 1426. Mortu Donnu Dalmàtziu chena de fedu, sa bidda est passada, segundu su pregone de su 19 de freàrgiu de su 1456, a su frade Antoni Alibertu, chi at donadu cumentzu a is contes de Santu Larentu. Sa bidda est abarrada a is Sanjust finas a su 1839, cando l'ant luida. Su 1561 est s'annu de s'inghitzu de una sèria de àutus filigresialis, chi si cunserbant in s'archivu arcobispale de Casteddu. Sa filigrèsia avedale est dedicada a Santa Bàrbara, ma in sos àutos de sa vìsita pastorale de su arcobispu Melano in su 1777 resurtat chi Santa Bàrbara fiat s'abogada, mentris Santu Antiogu fiat su titolare de sa crèsia. Oe Furtei est connota pro sas mineras de oro.

Ant agatadu tretos de muros e pomentos de trinta domos de s'edade de su ferru e de s'edade antiga. In su Cùcuru de Santu Brai sos Cartaginesos ant tramudadu una primu fortilesa nuràgica segundu sa fòrmula de s'architetura militare insoro. Su montigheddu anca fiat su nuraghe dd'ant afortiadu cun unu muru o una barandilla de pedras, e l'ant pratzidu in duas partes ponende parte de su nuraghe aintro de una turre tzentrale de forma cuadra. A sa turre s'arribat de nord traessende un'intrada afortiada a forma de ghidu. Un'atra lìnea afortiada prus in foras paret èssere esìstia a unos 10 m. dae sa prima. Sa manera de fraigare su nuraghe assimbìgiat a cussas amparadas pro is biddigheddas de Monti Nari, Pani Lòriga, e Monti Sirai in su VI e V sèculu a.c., e serbiat pro castiare una posidura istratègica, posta acanta a su Frùmini Mannu e a unu istrintu chi acàpiat su Campidanu a sa Marmidda.

Sa filigrèsia de Santa Bàrbara mantenet unu cuadru de importu, pintadu a ògiu de Antiogu Mainas (XVI seculu) chi afigurat su cravamentu e una “Dormitio Virginis” de interessu de su setighentus cun sa pannamenta de bistiris de brocadu, sàndalus e corona de prata.

In su sartu, sa crèsia de Santu Nartzisu naschet in unu montigheddu acanta de sa bidda e sa crèsia de Santu Brai fiat sa filigrèsia de sa bidda issussada de Nuraghe.

                   

 

S’ùnicu biblioteca de Furtei est in Via Madre Teresa di Calcutta n°1, e tenet unus 3.500 lìberos.




#Article 16: Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine (276 words)


Sa Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine est unu documentu, firmadu in Parigi su 10 de nadale de su 1948, sa redatzione fit istada promovida dae sas Natziones Unidas pro aer aplicatzione in totu sos Istados Membros.

Si tratat de unu documentu de trinta artìculos in ue si sutalìniant sos deretos umanos cunsiderados fundamentales e chi s'àplicant, chentza etzetzione, a totu sos èsseres umanos. Est su prus fundamentale de una sèrie de tratados redatados in s'annu 1966 e chi completant sa Carta Internatzionale de Deretos Umanos, chi a pustis de èssere assuzetada a votatzione in su 1976 est istada fata leze internatzionale.

Su documentu est istadu criadu comente una sèrie de obietivos chi sos guvernadores mundiales diant depent sighire. Essende leze internatzionale, est un'aina utilizada fatu·fatu pro pressare sos guvernos de sos paisos chi non cumprint carchi artìculu suo, sende chi si tratat de unu documentu de obrigadu cumprimentu pro totu sos istados membros de sa comunidade internatzionale. Pro nde bardiare su cumprimentu in s'annu 2006 est istadu criadu in sinu a sas Natziones Unidas un'organismu ispetziale naradu Cussizu de Deretos de sas Natziones Unidas.
In s'annu 2009, su testu de sa declaratzione est istadu tradùidu a 370 limbas (cosa chi at fatu chi retziret su Rècord Guinness a su documentu tradùidu in prus limbas de su mundu) e s'Assemblea at pèdidu a totu sos paisos membros chi publicarent su testu de sa Declaratzione e disponnerent chi esseret distribuidu, espostu, letu e cummentadu in sas iscolas e àteros istruturas de imparu, chentza distintzione fundada segundu sa cunditzione polìtica de sos paisos o de sos territòrios.

(su testu de sa decraratzione podet esser cunsurtadu a )




#Article 17: Nintendo World Cup (157 words)


Nintendo World Cup est unu videogiogu chi simulat su giogu de pallone.

In custu giogu nche sunt 13 iscuadras natzionales (Argentina, Brasile, Camerun, Frantza, Germània, Giappone, Inghilterra, Italia, Mèssicu, Logos Bascios, Russia, Ispagna, Istados Unidos de Amèrica) chi chircant de bìnchere sa Cupa de su Mundu.

Su giocu inghitzat isseberende una iscuadra, aprontende in campu is giogadores de s' iscuadra isseberada.
Sa formatzione chi giogat est: unu porteri, duos difensores, su capitanu (cuntrolladu dae chine giogat) e duos atacantes.

In custu videogiogu nche sunt bator tipos de terrinu:

Pro fàghere unu goal est possìbile a imperare trassas: si podet sinnare fintzas faghende una furriada a s' imbesse impossìbile de firmare.

A s'acabu de onni partida bìnchida essit a foras una crae de lìteras.

Su giogu acabat cando una partida finit cun una pata o cun una pèrdida.

Si si binchet sa finale s' iscuadra si aunit in una festa e a su capitanu benit donada sa cupa.




#Article 18: Limbas (178 words)


Sas limbas sunt sistemas de sinnos vocales cuncordados pro comunigare imparis sos òmines. Cando chistionamus de limba devimus pensare innantis de totu a sas limbas faeddadas, e no a cuddas iscritas: s'òmine at cumentzadu a faeddare innantis de iscrier.

Parit chi totu sas limbas de su mundu tèngiant sa matessi raighina, ma como faghet petzi a las agrupare in eredeos (o familias), chi si sunt formados in mìgias de annos po resones diferentes: isulamentu, disterru, ispostamentu voluntàriu etc.

Sos eredeos prus de importu oe in su mundu sunt:

Bi sunt àteros eredeos minores che sas limbas caucàsicas, austronesianas, dràvidas, amerindianas, e bi sunt finas limbas isuladas, chena de parentela peruna in sas limbas oe connotas, comente e su bascu.

No bi at diferèntzia bera intra de limba e dialetu. Pro su prus intendimus pro limba unu dialetu postu apitzus de sos àteros pro lege o pro cuncordu, formale o informale, de sa gente.

Est de importu mannu amentare ca limba e iscritura (grafia) sunt cosas diferentes: faghet a iscrier sa matessi limba cun sistemas de iscritura meda diferentes.




#Article 19: Enciclopedia (110 words)


S' Enciclopedìa  est un obera de riferimentu e unu compendiu chi cuntenit diversas  notizias  de diversos ramos de s'ischire. E amustrat sos varios argumentos in òrdine alfabèticu. Su nùmene benit dae su grecu enkyklopaideia, est a nai imparu cumpridu.
Sas enciclopedìas esistin dae pius de 2000 annos; sa pius antiga podet esse cunsiderada sa Naturalis Historia de Plinio.
Meda importante est istada in s' istòria moderna (sa Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers) criada in Frantza in su periodo de s'Illuminismu dae Denis Diderot e Jean le Rond D'Alembert.
Sa Enciclopedìa fit istada pubricada a volumes singolos a partire dae su 1751 a su 1772.




#Article 20: Limbas romanzas (1418 words)


Is limbas romanzas, limbas latinas o limbas neolatinas sunt is limbas derivadas de su latinu. Issas no sunt s'evolutzione direta de su latinu classicu, ma de cussu volgare est a nàrere populare (de su latinu vulgus 'pòpulu'), costituidu de is variedades linguisticas chi si sunt isvilupadas a pustis de s'espansione de s'Imperu romanu.

Prus de unu miliardu de persones tenet comente limba mama una limba romanza unu miliardu e mesu de individuos nde chistionant a su mancu una comente secunda o àtera limba. S'area in ue custas limbas si sunt isvilupadas, e sunt galu faeddadas in is versiones de oe in die,  dda mutimus Romània e corrispundet a sa parte europea otzidentale de s?imperu romanu, francu sa Britannia, con s'annanta de àteras isulas linguisticas neolatinas minores difundidas in is Balcanos (limbas romanzas orientales). In su Nordafrica s'invasione araba (VIII sèculu) nche at burradu cale si siat vulgare latinu chi si fiat isvilupadu, mentras sa persistentzia de s'imperu in sa banda orientale sua, cun s'impreu magioritariu de sa limba greca a livellu ufitziale, at impedidu sa difusione populare de su latinu, a s'imbesse de cussu chi est sutzèdidu in sa banda otzidentale.

Is limbas romanzas,  che su latinu classicu e is latinos volgares, benint classificadas in is  ramificatzionies de is  limbas italicas, in s'arbure de is limbas  indoeuropeas; issas formant cussu ca in dialetologia si mutit continuum romanzo.

Su tèrmine romanzu nde benit de s'avverbiu latinu romanice riferidu a su faeddare vernacolo (romanice loqui) a su confrontu de faeddare in latinu (latine loqui).

Is limbas romanzas in Europa
Originariamente is limbas romanzas fiant nàschidas e si sunt isvilupadas in s'Europa meridionale, cunchistada e colonizada de is antigos romanos. Ma  gratzias a is scopertas geograficas, e a su colonialismu de is sèculos XVI-XVIII e mascamente gràtzias a s'espansione imperialista de is grandu potentzias europeas in su corso Otochentu is  limbas romanzas si sunt difundidas  in America puru, in Africa, in Asia e in Oceania, diventande una de is  famiglias linguisticas prus faeddadas de su mundu.

Pro su chi pertocat is chi tenent che limba mama s'ispagnolu, sighidu de su portoghesu e de su frantzesu sunt is limbas prus difùndidas.

Pro su chi pertocat su nùmeru de Paisos in ue est chistionada, sa limba prus difùndida est su frantzesu, presente in Frantza, ISvitzera, Belgiu, in Canada, in is Caraibi, in meda Istados de s'Africa e in is arcipelagos de s'Oceanu Pacificu. S'Ispagnolu est faeddadu in Ispagna e in s'America Latina, in ue su portoghesu est presente imbetzes, in Portogallu, in Brasile puru e in calincuna banda de s'Africa. Una difusione a livellu europeu tenint su romenu puru, faeddadu in Romania e in Moldavia, e s'italianu, presente in Italia, a San Marino, in Isvitzera (Canton Ticino e Canton Grigioni), in sa Tzitade de su Vaticanu (in ue su latinu est cunsideradu limba ufitziale), in Istria (est limba ufitziale paris a s'islovenu in  is  comunos de Capodistria, Pirano, Isola e Ancarano, e in prus limba ufitziale in paris cun su croatu in totu is àteros logos de sa Regione istriana),  in su fiumano e in Dalmazia, a Malta, in Corsica, in su Nizzardo, in su Principadu de Monacu, in ue no tenet però recconoschimentu ufitziale. Esistint limbas chi no sunt ufitziales de s'istadu ma coufitziales a intro de s'area de apartenentzia o cun calincunu reconnoschimentu giuridicu, comenete su sardu e su friulanu in Italia, su catalanu e su galitzianu in Ispagna.

Sa classificatzione de is limbas romanzas est intrinsecamente difitzile, ca meda de s'area linguistica est unu continuum de dialetos, e in calincunu casu sa politica podet giogare unu ruolu. In annanta a su latinu (ca no est inclùdidu a intro de is limbas romnazas) and a pagu limbas estintas de s'Italia, faghent parte de sa famiglia de is limbas indoeuropeas[].

Nche sunt ischemas diferentes pro pratzire is limbas romanzas. Tre de is ischemas prus comunos sunt custos:

Sa limba romanza chistionafda che limba mama prus difùndida oe in die est s'Ispagnolu, sighidu de su Portuguesu,, Frantzesu, Italianu and Romenu, ca coberint unu terrìtoriu mannu meda de s'Europa e adia benint impreadas comente limbas ufitziales e natzionales in deghinas de Paisos.

Frantzesu, Italianu, Portughesu, Ispagnolu, e Romenu sunt limbas ufitziles de s'UE puru e frantzesu e Ispagnolu sunt duas de is ses limbas ufitziales de is Natziones Unidas. A foras de s'Europa ispagnolu, frantzsesu e portughesu sunt puru limbas ufitziales de meda Paisos nàschidos a pustis sa fine de is imperios coloniales.

S'ispagnolu est sa limba ufitziale de s'Ispagna e de noe Paisos de s'America de su sud, domo de  casi metade de sa populatzione de su continente; in sese Paisos de s'America tzentrale (totus francu su Belize); e in Messiicu. In is Caraibi, est ufitziale a Cuba, sa Repubblica Dominicana, e Porto Rico. In totu custos Paisos, s'ispagnolu latinu americanu est sa limba vernaculare de totu sa populatzione, donende a s'ispagnolu sa positzione de limba romanza prus faeddada. In Africa est sa limba ufitziale in sa Guinea Ecuadoriale.

Su portughesu , in sa patria sua, Portugallu, est faeddadu de belle totucantu sa populatzione de 10 milione de abitantes. Comente limba ufitziale de su Brasile, est faeddada de prus de 200 miliones de persones in cussu Paisu, aici comente is abitantes de sa làcana cun su Brasile de su Paraguay orientale e de s'Uruguay orientale, arribende a contare unu pagu prus de sa metade de sa populatzione de su continente intreu, faghende de su Portughesu sa limba ufitziale de unu paisu ebbia prus faeddada. Est sa limba ufitziale de ses Paisos africanos (Angola, Cape Verde, Guinea-Bissau, Mozambique, Guinea Ecuadoriale, e São Tomé e Príncice) e est faeddada in cussu continente de fortzis 30 miliones de residentes. In Asia, su Portughesu est co-ufitziale cun àteras limbas in Timor Est e Macau, mentra meda faeddadores in Asia —prus o mancu 400,000— sunt in Giapone e custu derivat de su fatu ca meda giaponesos emigrados in Brasile sunt torrados in Giapone. In America de su nord 1,000,000 de persones[] tenent sa limba potughesa che limba mama. In Oceania, est sa secunda limba romanza prus faeddada a pustis su frantzesu e custu derivat de su nùmeru de faeddadore in Timor Est. Su Galitzianu chi est parente stretu de su portoghesu tenet rangu de co-ufitzialidade in Galitzia paris a s'ispagnolu.

A foras de s'Europa , est limba prus difùndida in sa provintzia canadese de su Quebec, and in bandas de New Brunswick e Ontario. Su Canada est ufitzialmente bilingue, cun frantzesu e inglesu ca sunt is limbas ufitziales. In bandas de is Caraibi, comente Haiti, su frantzesu tenet status ufitziale, ma meda gente chistionat in creolucomente su creolu haitianu che limba mama. Su frantzesu tenit puru status uffitziale in meda parte de s'Africa, ma relativamente pagu faeddadores. In is possedimentos frantzesos adia de su mare, s'impreu de su frantzesu che limba mama est creschende.

Mancari s'Italianu apat tentu calincunu possedimentu coloniale prima de sa secunda gherra mundiale, sa limba sua no est abbarrada che limba ufitziale a pustis sa fine de sa colonizatzione. S'esitu est ca a foras de s'Italia e de s'Isvitzera s'italianu est faeddadu de comunidades de emigrantes in America de su nord, in america de su sud e in Australia. In calincuna colonia italiana pretzedente—est a nàrerre Libia, Eritrea e Somalia— est faeddada de pagu gente istruida pro impreos de cummertziu e guvernu.

Romania no at mai tentu un imperu coloniale, ma asuta su terrìtoriu suo in su sudest Europa, sa limba rumena est faedada cumnete limba de minoria de populatziones  autoctonas in  Serbia, Bulgaria, e Ungheria, and in calinuca parte de sa pretzedente Grandu Romania (prima de su 1945), aici comente in Ucraina (Bukovina, Budjak) and in calincuna bidda intra is rios Dniester e Bug[]. Sa limba rumena est faeddada oe in Bulgaria, Macedonia, Albania, Kosovo, e Gretzia[]. Su Rumenu s'est difùndidu puru in meda partes de su Mediterràneu (in particulare in àteros Paisos cun limbas romanzas comente Italia e Ispagna), e de clincuna àtera banda comente Israele in ue est faeddada comente limba mama de su 5% de sa populatzione[], e comente secunda limba de àteras persones. Custu derivat de su fatu ca meda ebreos de origine rumena sunt mòvidos de sa Romania a Israele a pustis sa secunda gherra mundiale[]. A sa fine 2.6 milliones de persones in sa Repubblica de Moldavia faeddant una variedade de Rumenu ca ddu narant Moldavu o Rumenu de issos.

Su totale de is faeddadores nativos de is limbas romanzas est pratzidu comente sighit (cun sa classifica issoro intra is limba s de su mundu intra parentesis)[][]:




#Article 21: Provìntzia de Nùgoro (186 words)


 

Sa provìntzia de Nùgoro o meria de Nùgoro est in sa Regione Autònoma de sa Sardigna e at 74 comunes. Creada in su 1927 cun comunes de sas provìntzias de Tàthari e de Casteddu, ismenguada in su 1974 (nàschida de sa provìntzia de Aristanis) e in ùrtimu in su 2005. At làcanas cun sa provìntzia de Tàtari a nord e nordovest, cun su Mare Tirrenu a est, cun sa provìntzia de Sud Sardigna a sud e cun sa provìntzia de Aristanis a ovest.

Cun lege regionale n. 9 de su 12 Arzolas 2001, 23 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro ant formadu sa provìntzia noa de Ogiastra e duos comunes (Budoni e San Teodoro) sunt andados a fàghere parte de sa de Terranòa-Tèmpiu. In prus 13 comunes chi fint in sa provìntzia de Nùgoro sunt passados a sa de Casteddu (Iscalapranu, Iscroca, Istretzili, Gergei, Ìsili, Nuragus, Nuradda, Nurri, Orroli, Sàdali, Serri, Seulu e Biddanoa Tulu) e 10 a sa provìntzia de Aristanis (Bosa, Flùssio, Genoni, Làconi, Magomadas, Mòdolo, Montresta, Sàgama, Suni e Tinnura).

Sa seu est Nùgoro. Si faveddant Sardu nugoresu e italianu printzipalmente.




#Article 22: Ispagna (113 words)


SIspagna (Castiglianu, galegu e asturianu España; catalanu Espanya; bascu Espainia; aranesu Espanha) est una natzione in s'Europa otzidentale. Sa capitale sua est Madrid. A oriente est infusta dae su Mare Mediterraneu, a nord dae su Oceanu Atlanticu, in parte. Ca pro un'atera parte, a nord lacana cun sa Frantza e sa micronatziòni de Andorra, pro su mediu des Sos Pireneos, una cadena montagnosa chi arrivat a sos 3.000 metros. A Ovest lacana cun su Portugallu, e pius a nord con s'Oceanu Atlanticu. A sud mesu mesu, cun s'Oceanu e-i su Mare Mediterraneu. Faghent parte de s'Ispagna sas Isolas Baleares in su Mediterraneu, e-i sas isolas Canarias, in s'Atlanticu, a nord ovest de s'Africa.




#Article 23: Portugallu (118 words)


Portugallu est una natzione in s'Europa otzidentale. Sa capitale sua est Lisbona.

Lisbona (Lisboa), Oporto(Porto), Braga, Coimbra, Ebora (Evora), Faro, Funchal, Ponta Delgada, Aveiro, Viseu, Leiria, Gaia, Matosinhos, Guarda, Covilha, Castelo Branco, Figueira da Foz, Amadora, Almada, Setubal, Queluz, Agualva-Cacem, Odivelas, Portimao, Guimaraes, Viana do Castelo, Chaves, Tomar, Elvas, Angra  Horta.

Tejo (Tagus), Douro (Duero), Guadiana, Minho, Mondego, Vouga, Tamega, Zezere, Sado.

Pico, Estrela, Larouco, Peneda, Geres, Marao, Gardunha, Lousa, Caramulo, Coroa, Montesunho.

Paco Bandeira, Ary dos Santos, Carlos do Carmo, Candida Branca Flor, Ababela, Linda de Suza, Roberto Leal, Jorge Ferreira, Lena D`Agua, Marie Myriam, Mariza, Micia, Vitor Espadinha, Lenita Gentil, Camoes, Pessoa, Miguel Torga, Antonio Nobre, Florbela Espanca, Agustina Bessa Luis, Sophia de Mello Breyner Andresen.




#Article 24: Diegu Sarvadore Corràine (174 words)


Diegu Sarvadore Corràine (nàschidu in Nùgoro in su 1949) est istudiosu de limba sarda e tradutore in limba sarda. Est presidente de sa Sotziedade pro sa Limba Sarda e diretore de sa sotziedade editoriale Papiros.

At bortadu e bortat in sardu libros pro mannos e pitzinnos. Est diretore de s'editzione sarda de SU CURREU DE S'UNESCO, rivista internatzionale de s'Unesco e de unas cantos sitos in sardu presentes in Internèt.

Dae meda s'interessat de problemas de polìtica linguìstica, normativa de sa limba sarda, lessicografia, terminologia.

Est istadu membru de s'Osservatoriu de sa Limba Sarda; est istadu finas membru de sa Cumissione incarrigada dae su Guvernu Sardu de ammaniare una proposta de limba sarda de referèntzia: sa LSU e, pustis, de sa LSC

Dae su 2001 a su 2006, Diegu Corràine est istadu diretore de s'Ufitziu de sa Limba Sarda e coordinadore de su Master de Tradutzione in limba sarda e Istùdios interculturales, fatu in Nùgoro in sos annos acadèmicos 2003/04,  2004/05, 2005/06 dae Provìntzia de Nùgoro, Universidade Autònoma de Bartzellona, Cunsortziu Universitariu de Nùgoro.




#Article 25: Europa (251 words)


 
SEuropa est unu de sos sette cuntinentes de su mundu e unu de sos continentes chi fachen s'Eurasia. Sas lacanas naturales suas son: a otzidente s'Otzeanu Atlanticu, a nord su Mare Articu, a chirru 'e bassu su Mare 'e Mesus e a oriente sos montes Urales e su riu Ural.

Est su sigundu cuntinente prus minore de sa Terra chin 11.000.000 de chilometros cuadratos de superficie (7% de sas terras essitas) e mancari non siet meta mannu istan in tretos suos unas 800.000.000 de pessones chi fachen de s'Europa unu de sos cuntinentes prus populatos de su mundu a pustis de Asia e Africa.

S'Europa est su brossolu de sa curtura otzidentale. Dae s'antichidade (de importu mannu est istata s'antica Grecia) fintzas a oje, hat influentzadu economicamente e curturalmente tottu su mundu.

Intre 'e sos seculos 'e 15 e su de 20, sas natziones europeas hant controlladu belle che tottu su mundu (Americas, su prus de s'Africa, Otzeania e cantzos de gabbale de Asia); custu fintzas a sas gherras mundiales, cunflittos chi hant sinnadu s'achirrata de du su dominiu europeu in su mundu po lassare locu a superpotenzias che a sos istatos Unitos e s'Unione Sovietica.

In tempos de gherra frita intre Usa e Urss, s'Europa est istata dividita dae sa cortina de ferru fraicata dae sa Nato e su Pattu de Varsavia.

S'integratzione europea at permissu sa naschita de su Cussizu de Europa e de s'Unione Europea chi s'est irmanniata a pustis de s'iscontza de s'Unione Sovietica in su 1991.




#Article 26: Assèmini (390 words)


Assèmini est una bidda e comunu de su Campidanu de Casteddu, in sa tzittadi metropolitana de Casteddu.

Dui funt unas cantu teorias, ma is prus de importu funt duas.

Bitori Anjus narat ca su nòmini fiat Assèmini o Arsèmini, e de custu medas ant supostu una forma originarja *Arx munita* o cosas de aici, comenti parit testimonjai Gironi Fara puru. Su fatu ca in bidda no apant agatau mai su tanti de contonis de perda bastantis po is murus de una fortilesa no depit ponni barrancu: in su sartu de Terrarba s'agatàt unu muru de làdiri aici tostau ki podiat arrempratzai sa perda.

S'atra possibilidadi est ca su nòmini siat de arrèxini semìtiga, fenìtzia o araba. Is fenìtzius biviant in custus logus, e una de is deidadis insoru, su deus Eshmun, du venerànt in unu tempru ki at lassau pagus arrastus in s'oru de su stàinu de Santa Illa, pagu atesu de sa bidda. Is Arabus parint ki apant cunkistau parti de sa Sardinja in sa gherra de Mujahid, e si siant aposentaus in unas cantu biddas e finas in Assèmini: de custu podint essi indìtzius is mudas aportadas a sa cresiedda grega de Santu Juanni, unus cantu nòminis de logu (su Mortroxu de su Moru, arriu Sa Nuxedda etc.), unas cantu monedas e iscriiduras arabas agatadas in su Setixentus e in s'Otuxentus acanta de sa crèsia.

No scieus beni de candu dui siat sa bidda de Assèmini. In su sartu suu ant agatau arrastus antistòrigus, fenìtzius, cartaginesus, arromanus, forsis bizantinus. In prus, sa bidda da nòminant in cartas de s'edadi de mesu. Assèmini, de s'antigòriu, no est mai abarrada sentza de bividoris. In s'edadi de mesu fiat in su Juigau de Càlari, in sa curadoria de Dèximu, in s'obispau de Casteddu. Cunserbat in sa cresiedda de Santu Juanni, de orìgini bizantina, unas cantu iscriiduras juigalis in lìngua grega, de su sèculu XI. A s'arrutroxa de su Juigau de Càlari (1258) d'at incorporada s'Arrepùbriga de Pisa, finas a su 1325, candu is Cadelanus funt lòmpius a ndi bogai is Pisanus e a s'apoderai sa parti insoru de sa Sardinja. In edadi moderna fiat in sa Contea de Kirra, fintzas a s'acabu de su feudalismu.

Su sartu fait a du pratziri in tres partes: sa de sa bidda, sa de Makiareddu, sa de Gùturu Mannu.

Sa Panada cun anguidda e prisucci




#Article 27: Provìntzia de Carbònia-Igrèsias (264 words)


Sa Provìncia de Carbònia-Igrèsias, su nòmini ufficiali est in italianu Provincia di Carbonia-Iglesias  (in tabarkinu Provinsa de Carbònia-Igréxi e in sardu logudoresu Provìntzia de Carbònia-Igrèsias), podit essiri nomenada comenti Contau de Carbònia-Igrèsias, o puru Meria de Carbònia-Igrèsias, est è una provìncia italiana de sa Sardigna o Sardinia in su territòriu de sa Maurreddia o Sulcis e s'Igresienti, e sa prus piticca comenti estensioni in sa Regioni Sarda. Custa noa provìncia, fatta de pagu tempus (istituida in su 2001 e attivada da su 2005), tirat 1.494,95 km², hat 127.133 bividoris o habitantis residentis (in su 2015) e tenit 23 comunus o municìpius (cittadis e biddas), tiraus de su Contau de Casteddu Mannu, o Provìntzia de Casteddu Mannu o Provìncia de Casteddu Mannu, o puru Meria de Casteddu Mannu. Confinat cun sa Provincia de su Mesu Campidanu (in italianu Provincia del Medio Campidano) a settentrioni, cun sa Provìncia de Casteddu Mannu (in italianu Provincia di Cagliari) a orienti e a meridioni, infini a occidenti is costas suas funt in su Mari de Sardigna o Mediterràneu, aundi s'accattant puru is isulas de Sant'Antiogu e Santu Perdu (e attras isulas minoris), chi fun parti de su territòriu provinciale. Cun un PIL pro capite nominali pari a 14.346 € in su 2009 risultat essiri sa provincia prus pòbera de s'Itàlia.
No tenit po immoi una seu unica definida comenti capulogu provinciali, ma is comunus o municìpius prus mannus, chi funt Crabònia e Igrèsias, funt is seus: su primu de sa Giunta Provinciali e sa segundu de su Consìliu Provinciali. Po custa rexioni Carbònia est considerada diaderu su capulogu provinciali. 




#Article 28: Limba de Mesania (264 words)


Sa Limba de Mesania est sa proposta de Màriu Pudhu (Puddu), e sa grafia dha impreant in su Ditzionàriu de sa Limba e de sa Cultura Sarda. Dha impreant in su giassu  puru.

A prou de custa proposta dhui est sa disponibbilidadi de ainas informàtigas prontas e in partigulari de unu curregidori ortogràfigu.

Sa proposta de Pudhu fait a dha cunsiderai bàsciu duus puntus de bista: sa lìngua e s'iscriidura.

S'idea de Puddu est ca sa Arregioni Sardigna arríciat in intrada dogumentus in calisisiat bariedadi, ma impreit po is paperis suus in essida una bariedadi feti de su sardu, assentendi sa de mesania, est a nai sa de sa zona murra in mesu a Campidanu e Logudoro, spètzia is biddas de su  Barigadu, de su Mandrolisai, de sa Brabaxa de Brebí e parti arta de su Campidanu de Aristanis, de Parti Valentza e Brabaxana. A parri suu is puntus de fortza de custa bariedadi funt: 

Pudhu partit de s'idea chi dònnia lìngua abisòngiat de unu sistema ortogràfigu suu, ca impreendi su de un'atra língua est capatzi ki bèngiant barrancus mannus. Custu no bolit nai chi su sistema suu siat traballosu, ma bolit unu pagu de istúdiu po dhu manigiai beni, poita ca assentat unu númeru de grafemas e fonemas prus ampru de su de sa LSU. Su sistema permitit de scriri de manera bastantementi crara no feti sa bariedadi de mesania ma casi totu is atras.

Caraterìstigas de sa grafia de Pudhu, diferentis de sa LSU, funt:

Fait a agatai atras iscedas e ainas in su giassu , cun artígulus de atrus istudiosus puru.




#Article 29: Grafia sarda autònoma (359 words)


Est sa proposta, cun is annus unu pagu arranjada, de Antoni Lèpori (e de atrus innantis de issu). Pensada po su campidanesu ma bona a su pròpiu po is atras bariedadis, est nasça in is annus '70, candu unus cantu scriidoris ant tentu barrancus a scriri su sardu in grafia italiana.

Is chi scrint cun custu sistema po su prus pensant ca no dui bollat una bariedadi feti de sardu calada de s'artu, ma una agualadura fata de sa genti a partiri de una grafia comuna chi donjat a totus sa possibilidadi de scriri sa bariedadi locali insoru. Castiendi a sa polìtiga, sa Arrejoni Sardinja iat a podi arriciri calisisiat bariedadi de sardu e arrespundi in d-una de is duas bariedadis mannas (Logudoresu e Campidanesu), e provìntzias e comunus impreai sa bariedadi de sa cussorja insoru. De s'impreu fitianu e pùbrigu iat a nasci a giru de pagu tempus (unus cantu annus) unu modellu chi fatzat a puntu càncaru: s'idea de fundu est ca sa lìngua est una moda, e da fait sa genti chi da fueddat, no unus cantu professoris sètzius a giru de una mesa.

S'idea struturali de custu sistema est ca una lìngua de minoria no potzat impreai sa grafia de sa lìngua dominadora basçu perìgulu de biri assentau una borta po sempri su stadu de inferioridadi chi tenit e de no podi nimancu descriri a sei matessi in is bariedadis suas.
Ndi bessit unu sistema chi, jai in s'arfabetu, tenit pagus cosas in comunu cun su de s'italianu: po custu is cuncordadoris ant pigau a essemprus atras lìnguas lìnguas arromanzas e ant pigau de su connotu totu su chi podiant, po podi burrai de su sistema gràfigu cantu prus italianismus podessint.
Cunsiderendi su nùmeru de fonemas e grafemas assentaus, est forsis su sistema chi permitit mellus de scriri su sardu in calisisiat bariedadi: est fintzas prus arricu de su de Puddu, mancai no siat aicetotu pretzisu.

Sinnus caraterìstigus de custu sistema gràfigu, cara a LdM e LSU, funt:

Podeis agatai prus scedas in custa  e in is acàpius chi eis a agatai innia.
Da impreant in medas jassus web comenti e custus (e atrus ancora):




#Article 30: Linguìstica (459 words)


Sa linguìstica est s'istùdiu de sa limba segundu sos mètodos de sa iscièntzia moderna.

Sa linguìstica òperat in sos campos de: fonologia, morfologia, sintassi (chi imparis formant sa chi in su connotu la narant gramàtica), mètrica (chi istùdiat s'istrutura rìtmica e sa tècnica componidora de sos versos), semàntica, lessicografia (chi abratzat s'etimologia). Sutadissiprinas suas podent esser cunsideradas sa dialetologia, sa sotziolinguìstica, s'etnolinguìstica e sa psicolinguìstica.

Sos duos mètodos printzipales umperados dae sa linguìstica sunt:

Sa linguìstica sincrònica naschet cun sos cursos de linguìstica generale fatos dae Ferdinand de Saussure a Ginevra. In particulare, in su de duos cursu (1908-1909) sunt definidos sos fundamentos de sa dissiprina nessi finas a Noam Chomsky. Ferdinand de Saussure cunsiderat comente tarea de sa linguìstica fraigare teoremas a pitzus de sa limba e demustrare·los, iscampende afirmatziones flottantes de sa linguìstica diacrònica de s'Otoghentos. Pro Saussure, sa limba est unu sistema serré, e duncas sa teoria - est a narrer sa linguìstica generale - depet esser su matessi. Su modellu suo de iscièntzia est sa geometria.

Pro arribare a custu modellu iscientìficu Saussure cheret definire pretzisamente ite est una limba. A diferèntzia de sas àteras iscièntzias, sa linguìstica uumperat comente trastu de analizu s'ogetu suo. Duncas, pro iscampare sos latzos de sas currespundèntzias, si partit sa limba in duas perras: sa langue, est a narrer su podere, sa capassidade, s'organizatzione pronta pro faeddare de sa limba cunsiderada in sa persona, e sa parole, s'atzione de sa persona chi realizat su podere suo gràtzias a su cumbentu sotziale chi est sa limba.

Partende dae s'anàlisi de sa iscièntzia de sos sinnos (semiòtica) de s'iscritura, Saussure tirat sas propriedades chi distinghent sas limbas dae sos àteros sistemas de sinnos.

Sa linguìstica duncas pertocat innantis de totu a sa langue, chi est un'astratzione reduiditza a unu sistema de sinnos, ue onzi sinnu est solidale a s'àteru: si introduimus in su sistema unu sinnu nou, s'ispàtziu de denotatzione de su sistema at a mudare totu cantu est; a sa fine, una langue de duos sinnos at a denotare unu mesu de sos denotata cun unu sinnu e s'àteru mesu cun s'àteru.

In sa limba s'inghitzada est reduida a su prus pagu: su momentu de su cumbentu pro sos sinnos (cuntratu primitivu), finas pùbricu comente in s'acasu de s'esperanto, sas generatziones de pustis lu retzint de manera passiva: sa limba intrat in sa bida semiològica sua e non faghet prus a torrare agoa. No est duncas de interessu resonare de s'orìgine de sas limbas prus de cantu siat a resonare de s'orìgine de su Ròdanu (Saussure).

Sa noidade de Saussure pertocat a sas cosas e a sas cosas de sa linguìstica: dae inoghe sa distintzione intra linguìstica sincrònica e linguìstica diacrònica e sa nàschida de sa linguìstica comente iscièntzia moderna.




#Article 31: Matemàtica (757 words)


Sa paràula matemàtica benit de su gregu μάθημα (máthema), tradusiditzu cun sas paràulas iscièntzia, connoschèntzia o imparu; μαθηματικός (mathematikós) cheret narrer disizosu de imparare.

Cun custa paràula oe mutimus sa dissiprina chi, chistionende a s'ingrussu, podimus narrer chi abàidat a sos protzedimentos chi permitent de ponner e resolver chistiones chi pertocant cantidade, tirada e figuras ispatziales, moimentos de corpos e chi istùdiat sos mètodos chi permitent de manizare de manera generale custos protzedimentos.

Sa matemàtica tenet unu connotu antigu in totu sos pòpulos; si fit dodada de mètodos e ogetos pretzisos, e duncas impunnaiat a arribare a su status de iscièntzia, at passu passu alladiadu sas argumentos de sa chirca sua e ispainadu sos campos chi podet agiudare cun càrculos e modellos. Est de importu chi in unas cantas limbas a sa paràula singulare preferant su prurale matemàticas. 

Totu assentant chi sa matemàtica sighit a tenner resurtados de fatu e de bisura de importu mannu.

In s'istòria sua longa bi sunt istados tempos de grande crèschida e de istentu de sos istùdios. Custu in parte pro s'importu de sas personas bonas a donare aportos meda innoadores e craridores e de istrumbulare sa chirca matemàtica gràtzias a sas calidades issoro de imparadores.

Sa manera de traballare e de comunicare de sos matemàticos, reduit meda sos atopos de faddinas o de malu cumprendimentu.

In s'istòria de sa matemàtica faghet a bier una cuntierra continuada de duas maneras de intender s'iscièntzia: una chi abàidat a sas aprigaduras, e una chi abàidat a sa sistemadura teòrica. A segunda de sas edades e de sos ambientes binchiat s'una o s'àtera.

Circhemus como de sinnalare a s'ingrussu sos argumentos ogetos de sa chirca matemàtica, mustrende una ispètzia de caminu ghiadu acostende passu passu sos problemas, sas resonadas e sas sistemaduras teòricas.

Sos primos problemas chi portant a s'acostare a sa matemàtica sunt sos chi faghet a afrontare cun s'aritmètica: sunt càrculos fatos cun sas bator oberatziones chi podent pertocare contabilidade siendale, aprètziu de mannàrias geomètricas o mecànicas, càrculos pro ogetos e tècnicas chi agatamus in sa vida de onni die.

Sos prus simpres de custos càrculos faghet a los fagher serbende·si petzi de nùmeros interos naturales, ma luegus sos probremas de càrculu rechedent de poder manigiare sos nùmeros interos acapiados e sos nùmeros ratzionales. 

Sos probremas de càrculu prus simpres los resolvimus cun fòrmulas chi torrant resurtados consighiditzos. Faghende prus difìtziles sos enuntziados nois depimus serbire de ecuatziones. Sas prus simpres sunt sas lineares, e ca a issas portant sas chistiones geomètricas prus simpres, e ca sunt resolviditzas, totas o gasì, cun protzessos istandard.

In sa geometria prana elementare ponimus finas problemas de costrutzione chi rechedent de aprofundire unas cantas costrutziones geomètricas.

In sas fòrmulas e in sas ecuatziones est megius a fagher intrare paràmetros cun balore no definidu: de gasi podemus disponner de ainas de portada prus generale, chi permitent de cunsighire economias mannas de cunsideru. Pro apretziare megius sas fòrmulas e pro resolver medas tipos de ecuatziones est abisòngiu a pensare unu càrculu literale chi permitat de aminudare unas cantas fòrmulas. Sas règulas de custu càrculu literale cumponent s'àlgebra elementare chi faghet a cunsiderare una tècnica chi podet esser utilosa pro totos.

Primos bisòngios de impostare unu sistema e duncas bisòngiu de astratzione: arribamus a istudiare sas istruturas.

Nùmeru -- Nùmeros naturales -- Pi Gregu -- Nùmeros interos -- Nùmeros ratzionales -- Nùmeros irratzionales -- Nùmeros cumplessos -- Nùmeros ipercumplessos  -- Nùmeros iperriales -- Nùmeros surreales -- Nùmeros ordinales -- Nùmeros cardinales  -- Nùmene de sos nùmeros -- Disfinidu

In sos ùrtimos annos amus tentu a disposta medas pachitos software impunnados a automatisare s'esecutada de càrculos numèricos, sas elaboradas simbòlicas, sa fraigadura de gràficos e de ambientes de bisura e, pro cunsighèntzia, impunnados a agiudare s'istùdiu de sa matemàtica e s'adelantamentu de sos programas chi potzant esser diaderus funtzionales.

De importu e capassidade manna sunt sas chi naramus sistemas de àlgebra informàtica o finas cun su nòmene ingresu Computer algebra systems, incurtzadu in CAS. 

Sinnalamus unos cantos programas open source o comuncas a disposta a donu pro s'istùdiu de sa matemàtica:

Àlgebra astrata -- Teoria de sos nùmeros -- Geometria algèbrica -- Teoria de sos grupos -- Monòides -- Anàlisi -- Topologia -- Àlgebra lineare -- Teoria de sos grafos -- Àlgebra universale -- Teoria de sas categorias

Mecànica -- Anàlisi numèrica -- Otimizu -- Probabilidade -- Istatìstica -- Matemàtica siendale

Filosofia de sa matemàtica -- Lògica matemàtica -- Teoria de sos modellos -- Teoria de sos umpares -- Teoria de sas categorias -- Tàula de sos sìmbulos matemàticos -- Lògica




#Article 32: Geografia (703 words)


Sa geografia (dae su latinu geographia, e custu dae su gregu, γη/γεια (terra) e γραφειν (iscrier), de manera literale, iscritura de sa terra) est s'iscièntzia chi istùdiat, intèrpretat, descriet e rapresentat sa Terra in sos aspetos suos fìsicos e in sos organismos ispatziales de su pizu suo.
Sa geografia est meda prus de sa cartografia, est a narrer s'istùdiu de sas mapas, e no est nemancu s'istùdiu de cabos e calas, no iscrucuzat petzi ite e ue est in sa Terra, ma finas ca est ingune e non a carchi àtera banda, relatende·si a sa 'postura in s'ispàtziu' sua. Istùdiat custu chi sa càusa siat naturale o umana, e istùdiat sas cunsighèntzias chi custos fatos detèrminant.

Sos primos òmines chi ant elaboradu unu cuntzetu de geografia sunt istados sos Gregos, chi li ant postu su nòmene. Ma s'iscièntzia issoro si firmaiat a descritziones meda resuminosas e rudimentales de su mundu, e duncas sunt istados sos Romanos, chi ant compudadu terras noas, sos chi ant agiuntu tècnicas noas; Strabone (bìvidu no ischimus cando, ma intre su sèculu I a.C. e su sèculu I ap.C.), at cumpostu una Istòria manna (arribada a nois petzi in pagos cantos) e una Geografia de su matessi importu e interesa, chi imbetzes est arribada a nois in conditziones bonas.

In s'Edade de Mesu custa iscièntzia at comintzadu a torrare a coa, ca medas bortas la contaminaiant creèntzias religiosas: bi sunt istadas duncas pagas òperas, chi ant pro nois oe s'aspetu de listas, o cartas grusseras medas e medas bortas finas imbentadas. Bogamus dae su contu sos geògrafos àrabos, chi ant creadu òperas de calidade manna, comente pro esempru su Libro del Re Ruggiero, de Idrisi (de su sèculu XII), e àteros autores comente Ibn Battuta e Ibn Khaldun. 

Cun sos grandes compudos terrestres impunnados a s'Àsia (Il Milione de Marco Polo est un'esempru amajosu) e cuddas marìtimas cara a sas Amèricas, s'òmine at torradu a iscoberrer sa passione pro sa geografia, e su bisòngiu de un'istùdiu prus incuradu. Sunt difatis de su sèculu XVI sos primos atlantes, e de su sèculu XVII sas tentadas de Varenio de sistemare s'iscièntzia geogràfica.

In su sèculu XVIII ant comintzadu a intender comente tarea printzipale de sa geografia sa regorta de dados de sas caraterìstigas fìsicas, sotziales, econòmicas, istòricas de onni terra. In su sèculu XIX est nàschida sa geografia moderna, gràtzias (innantis de totu) a sos tedescos Alexander von Humboldt (chi nde at fundadu s'indiritzu naturalìsticu) e Ritter (chi nde at fundadu s'indiritzu antròpico-istòricu): cun su passare de su tempus custos duos indiritzos si sunt unidos in unu ebia. Luegus est intrada che disciprina in s'universidade, comintzende dae Parigi e Berlinu.

In sos ùrtimos duos sèculos, sa cantidade de connoschèntzias e su nùmeru de ainas disponìbiles sunt crèschidos meda. Bi sunt ligàmenes fortes intra sa geografia e sas iscièntzias de geologia e botànica, comente puru economia, sotziologia e demografia. In su sèculu XX, in otzidente, sa disciprina geogràfica l'ant esaminada in bator momentos diferentes: determinismu ambientale, geografia regionale, revolutzione cantitativa e geografia crìtica.

Sos liòngios ispatziales sunt su fundamentu de custa iscièntzia, chi impreat sas mapas comente aina printzipale. Sa cartografia cràssica si est unida a s'anàlisi geogràfica prus moderna, fundada a pitzus de su Sistema Informativu Geogràficu (GIS).

Sos geògrafos impreant bator caminos ligados:

Custa parte cunsiderat sa geografia comente una iscièntzia de sa Terra, chi impreat sa biologia pro cumprender su disinnu de sa flora e de sa fàuna de su mundu, e matemàtica e fìsica pro cumprender su moimentu de sa Terra in liòngiu cun sos àteros corpos de su sistema solare. 

Custa parte abratzat sos aspetos econòmicos, polìticos e culturales de sa geografia, impunnada a sas iscièntzias sotziales, e a sos aspetos non fìsicos de s'òrdine de su mundu. Esàminat comente sos òmines si adatant a su logu e a sas àteras personas, e sa manera chi bivent paris cun su mundu.

Sa cartografia est s'iscièntzia apricada impunnada a fagher mapas, s'aina printzipale pro afigurare e analisare dados geogràficos. Cun sa crèschida de sas tecnologias informàticas sos Sistemas Informativos Geogràficos (GIS), ant alladiadu sas possibilidades de atzessu, manìgiu e elaboratzione de dados geogràficos.

Àfrica - Amèricas - Antàrtica - Àsia - Europa - Otzeània

Istados de su mundu.




#Article 33: Istòria (120 words)


Sistòria est sa disciprina chi istùdiat sos fatos de su passadu cun sos documentos iscritos (o trascritos, si sunt testimonias orales) lassados dae comunidades e tziviltades umanas. Sa paràula medas bortas la impreamus in generale pro indicare una regorta de informatziones a pitzus de ite est sutzessu in unu tempus lontanu meda.

Su nòmene istòria benit dae su gregu ιστορία (in latinu historia), unu relatu de sas informatziones de una persona. Sos istòricos impreant fontes de tipu diferente, registratziones iscritas o imprentadas, intervistas (istòria orale) e archeologia. Modalidades diferentes podent esser impreadas a segunda de su perìodu suta esàmene, e s'istùdiu de s'istòria at sas modas e manias suas. Sos fatos sutzessos antis de s'assentadura umana sunt connotos comente antistòria.




#Article 34: Sotziologia (1779 words)


Sa sotziologia est una iscièntzia chi s'òcupat de sas relatas sotziales e de totus sa cosa fata in pari cun àteros/àteras, est a narrere chi cheret ispricare sa vida partende dae su raportu chi esistit a intro de onniunu de noisàter*s cun s*s àter*s.

Difatis, sa pessone umana no podet èssere cunsiderada che una mònade, e onniunu de noisàteros si podet cumprèndere petzi cumprendende su mundu inue isse bivet. Onniunu de noisàteros est s'àteru suo, su bighinu, s'isprigu in ue si rifletet s'identidade sua. E custu est beru in una manera particulare chi si cherent cumprender totus sos fenòmenos chi podent esistire petzi cun sas fainas collaboradoras de pessones diversas.

Fintzas dae s'Antigòriu gregu-romanu, e, in maneras diversas in calechisiat tzivilidade, sas pessones umanas ant proadu a cumprender su mundu, siat in una manera ispontànea e finas ingènua, siat in una manera istudiada, chirchende a lu contzetualizare. Prima de s'isboddicu ufitziale de sa sotziologia che disciplina sientìfica autònoma, a su mundu fiant atribuidos caràteres ontològicos, est a narrer ca su mundu fiat redùsidu a s'essèntzia sua (s'òmine a sa 'naduralesa umana', su sòtziu a un'òrdine còsmicu o reliziosu, ec.).

Pighende s'esèmpiu de s'isboddicu de sas sièntzias de sa naturalesa in sos sèculos de XVII e de XVIII, su filòsofu sotziale frantzesu Auguste Comte (1798-1857) si nd'imbentaiat sa paràula 'sotziologia', e cuntzepiat unu programma gasi metafìsicu pro custa disciplina noa. Ma est a s'acabu de su sèculu de XIX, cun su càmbiu organizativu de sas universidades europeas ei sa modernizatzione issoro, chi si podet narrer ca sa sotziolozia che chistionu sientìficu autònomu siat nàschida, abarrende peròu semper pagu pagu tzeraca de sa filosofia, est a nàrrer abarrende una teoria sotziale chene de unu programma empìricu isboddicadu e modernu.

Comentesisiat, sa nàschida de sa disciplina si depet atribuire massimamente a su frantzesu Emile Durkheim (1858-1917) e a su tedescu Max Weber (1864-1920). Sunt istados issos a fraigare sas craes cuntzetuales prus mannas e chi galu a sa die de oe cunditzionant sa disciplina. Segundu Durkheim, su cumportamentu de s'òmine e de sos grupos tenet sentidu e podet esser cumpresu ebbia, castiende a sas istitutziones sotziales, chi pretzèdint sa vida de donzi òmine e sutzedent a sa morte issoro. Sunt custas 'fatos sotziales' beros, tostados che pedra, chi s'imponent a sas sèberas e a su destinu individuales, pro mèdiu massimamente de sa formatzione de sas identidades individuales. In s'òpera sua 'Le suicide' (1897) isse, impreende datos istatìsticos, dimustraiat s'acàpio determinadore a intro de sa cultura de pertenèntzia ei sa sèbera prus personale chi podiat esistire, su suitzìdiu. Custu pro nàrrer ca est possìbile de agatare una causalidade sotziale a calechisiat cumportamentu e sèbera.

In s'òpera de Weber, a sa cuntrària, s'interessu prus mannu no fiat su fatu ca s'atzione de sos òmines est cunditzionada dae sas istitutziones sotziales, ma su càmbiu de sas istitutziones e de sos òmines 'etotu: e duncas pro ite massimamente su mundu modernu est caraterizadu dae sa possibilidade, atzetada dae sa sotziedade, chi si nde podiant cambiare istruturas, cumportamentos, etc. una cosa ca in sos mundos regulados dae su connotu fiat atzetadu in una manera diversa meda, e comuncu ostacoladu gasi semper. Pro ite, in particulare, su disìgiu de richesa s'est furriadu in una manera noa e legìtima de traballare e de produer, s'impresa moderna ei s'ispìritu de su capitalismu. In un'òpera de maistru (S'ètica protestante e s'ispìritu de su capitalismu, 1904), Weber nosind'ammustrat in unu tretu ca òmines cunditzionados dae un'educatzione catòlica, chi bidiat su dinare ei sa richesa che 'farra de su tiàulu' si fiant cumbertidos, furriende·si·nde protestantes, a unu sentidu opostu, intepretende sa matessi cosa non prus che una nexe ma ke unu sinnu de sa gràtzia de Deus e de sa sorte issoro che elìgidos e destinados a su paradisu; e, segundamente, ca custu cumportamentu nàschidu in un'ambiente religiosu at fatu nàscher s'ispìritu capitalista de impresa e duncas at modificadu no tantu e no solu sa religione, ma s'economia. Duncas, no est beru ca su cumportamentu umanu est intreamente cunditzionadu dae sas istitutziones sotziales e ca si podiat agatare càusas ùrtimas e ispricadoras de s'isboddicu de sa sotziedade e de su sòtziu.

Su sèculu de XX est istadu marcadu massimamente dae s'ispostamentu de su tzentru de sas iscièntzias otzidentales, e de sa sotziologia puru, dae s'Europa a s'Amèrica. Incue s'universidade aiat introdùsidu unu càmbiu importante meda in s'istrutura de sa chirca: a sas cadreas monocràticas e baronales europeas si sustituiat su traballu de grupu, cun sa nàschida de su departimentu universitàriu. Inultras, àteros caràteres democràticos de sa cultura americana permitiant a sos chirkeris universitàrios de esser prus lìberos cunforma a s'esigèntzia de respetabilidade a sa manera de sa gentitedda chi bi fiat in Europa. Insuma, fiant prus lìberos de chircare bias noas.

In sa sotziologia custu at significadu massimamente su cumentzu de unu programa empìricu e sa bessida dae sas bibliotecas e departimentos universitàrios pro regoller sos dados empìrigos in manera dereta. At cambiadu s'arte e at isboddicadu una parte empìrica chi at a sinnare su benidore de sa disciplina.
A su cumentzu, sa nàschida de unu Departimentu de antropologia e sotziologia in s'Universidade privada de Chicago fiat caraterizada dae su lantzu de una sèrie istòrica de chircas a subra sa tzitade de Chicago e totu. In custas chircas si fiat isboddicadu su fundamentu de sos mètodos calitativos de chirca, est a nàrrere de s'intervista, de s'osservatzione, e de sa còllida de testimòngias, analizadas e interpretadas dae sos sotziòlogos. Aintro de custos sotziòlogos, tocat a amentare a Robert Park, William Thomas, e Everett Hughes, chi ant interpretadu sa sotziedade che unu inpari de mundos dominados dae s'interatzione sotziale, est a narrer dae cudd'aggregu de atziones e de interpretatziones de su mundu cumpartidas dae sa gente chi definit sas situatziones e ghiat sas atziones a sas sèberas.

Che reatzione a custa manera de traballare, giai in sos annos trinta e massimamente in sos baranta e chimbanta, si sunt isboddicadas àteras sotziologias in sa Costa orientale de sos Istados Unidos, chi si sunt opostas a sos interatzionistas simbòlicos siat in sa manera de chircare siat in sa visione generale de sa sotziedade. Pro issos, infatis, su sòtziu torrat a esser un'aggregu de cumportamentos chi sighint règulas generales (funtziones) provocadas dae su bisongiu ca ogni sotziedade tenet de respunder a esigèntzias fundamentales (bisongios), comente a su produer sa richesa, trasferrer una cultura a sas generatziones noas, tenner creèntzias comunas, defender sa seguresa pùbrica, etz. Pro respunder a custos bisonzos naturales de onzi sòtziu, in donzi sotziedade si sunt criadas istitutziones sotziales chi currispundent a custas funtziones, che sa còyua, s'iscola, sa religione, s'economia, etc. Torrende a Durkheim (ma no de seguru a su Durkheim de Sas formas elementares de sa vida religiosa), issos bient in sa sotziedade un'aggregu de unidades chi respundent a una lege generale, chi est sà de su mantenimentu de s'ecuilìbriu sotziale. Sende un'aggregu coerente de unidades discretas, fiat possìbile a l'istudiare cantifichendilas. E tando fiat introdùsidu in sotziologia s'impreu de mètodos istatìsticos, pro mèdiu de sa trasformatzione de protzessos sotziales in cantidades discretas. Su modellu teòrigu funtzionalista, che sos istruturalistas e neomarxistas, aderint totus a custa bisione chi redusit su cumportamentu sotziale a efetu de càusas chi tocat a chircare in s'istrutura cumplessiva de sa sotziedade.

Custu innestu at provocadu un'isboddicu chene pretzedentes de sa disciplina, aplicada massimamente a sa mesura de su mundu, chi est bessida dae s'universidade puru furriende·si·nde a impresa cummertziale (istitudos de sondazu) o, pro esèmpiu in Sardigna, a sustengiu parasientìficu a s'atzione polìtica, ma, a su matessi tempus, at provocadu sa poberesa teòrica ei sa decadèntzia sientìfica de sa sotziolozia, chi s'est redùsida a una tautologia de sa sotziedade e no iscobèrit prus nudda, si no cunfirmat sos pregiudìtzios de sos chircheris de professione e de su rangu sotziale issoro.

In sos annos partende dae su 1970, unos cantos grandos sotziòlogos, che Pierre Bourdieu in Frantza e Anthony Giddens in Rennu Unidu, ant chircadu de agatare un'intregu a intro sas duas bisiones de sa sotziedade, est a narrer s'istrutura cunditzionadora ei s'atzione cambiadora, cun èsitos chi si podint cuntierrare meda. Oe, comuncu, sa sotziologia in su mundu paret chirkende una bia noa, pro ite massimamente paret difìtzile de isprigare tropu de su chi sutzedit sighende custa immàgines fortes de su chi est sa sotziedade in su cumplessu suo. Sas chircas empìricas no portant a niuna iscoberta, e cunfirmant sas ipòtesis de sos chircheris ebbia.

Pro custu, massimamente in Amèrica, in Frantza, in sos Logos Bassos, in Germània e in sos Logos iscandìnavos, si assistet a una torrada a s'iscola de Chicago e a sos mètodos suos de chirca.

In Sardigna sa sotziologia s'est isboddicada pagu e male, sèmpere atzeracada a sa sotziologia italiana, chi est una de sas prus peus chi si podiat agatare in su mundu. Impèdida a suta de su fascismu, sa nàschida sua apustis de sa liberatzione est istada cunditzionada dae sa sotziologia funtzionalista americana e dae su marxismu. Ideolòzica, irraighinada in unu mundu parafeudale che s'universidade italiana, sa sotziolozia sarda est pòbera e chene prestìgiu sotziale. S'istòria sua, comuncu, tocat a l'iscrier. Isfortunadamente, sa sotziedade sarda est istada s'ogetu de àteras disciplinas, massimamente s'antropolozia, chi ant partitzipadu a fraigare un'immàgine de sa Sardigna che unu pòpulu antigu e acapiadu a su connotu, inimigu de sa modernidade chi podiat benner solamente dae sos terramannesos e dae sos 'progressistas', e chi meritaiat una sorte de museu ebia. E sos antropòlogos sardos sunt macos de museos. Medas sotziòlogos cunfirmativos sunt de custu partidu, e sighint a cooperare pro fraigare un'imàgine de sa sotziedade sarda che inimiga de sa modernidade e de su progressu (assùmidos che unu bene in se e assoludu, ma descritos segundu sos prezuìtzios issoro), mentres medas àteros sunt proende a isboddicare una sotziologia chene pregiuìtzios ideològicos.

Aintro de sas chircas de sa sotziedade sarda prus importantes nosi nde podimus amentare La famiglia esclusiva de Luca Pinna (1971), Proletariato e ceti medi in Sardegna de Marcello Lelli (1974), Famiglie di pastori de Benedetto Meloni (1984), Le lingue dei sardi incurada dae A. Oppo (2006). Una parte de Sardigna est istada istudiada cun una chirca manna fata in sos Chimbanta aintro de su Progetu Sardigna finantziadu dae s'OCSE, chi est istada torrada a èssere publicada in custos ùrtimos annos (Socialità e organizzazione in Sardegna, inc. dae A. Anfossi, torrada a s'imprenta in su 2008).
Comente si podet bìere, niunu de sos libros de sa sotziologia sarda at influidu in sa cuntierra pùbrica comente, naramus, a La vendetta barbaricina come ordinamento giuridico de A. Pigliaru, La rivolta dell'oggetto de M. Pira o a s'òbera de Antoni Gramsci, chi sunt traballos chi pertennent a àteras traditziones disciplinares. No bi sunt mai istados traballos de sotziologia iscritos in sardu.




#Article 35: Rennu de Sardigna (1746 words)


 

Cun Rennu de Sardigna (nùmene uffitziale: Rennu de Sardigna, Tzipru e Gerusalemme, Ducadu de Savoja e Monferrato, Printzipadu de Piemonte) si faghet comunemente riferimentu a su rennu chi a partire de su 1720 fiat suta podèriu de sa dinastia Savoja, annu cando s'ìsula e rennu de Sardigna fiat istada tzedida a su prìntzipe piemontesu Votòriu Amedeu II de Savoja, in cambiapare cun s'Impèriu de Àustria de sa Sitzìlia. Sa Sardigna fiat difatis istada pretzedentemente assignada a custos ùrtimos cun su tratadu de Utrecht (1713).  

Su rennu fiat formadu foras de Sardigna  de su ducadu oe frantzesu de Savoja, de su printzipadu de Piemonte, de sa Contea de Nitza e a partire de su 1815 - annu de concluida de su cungressu de Vienna - nde faghiat parte fintzas sa Ligùria cun sa capitale sua Gènova. In su 1860 su rennu aiat pèrdidu sos territòrios de Savoja e Nitza, tzèdidos a sa Frantza che pagamentas pro s'azudu in sa gherra contra de sos austrìacos. 

S'istitutzione de su tìtulu de Rennu de Sardigna e Còrsica (Regnum Sardiniae et Corsicae) remontat a su 1297 (o 1299). Pro resòrvere sas cuntierras intre sa Corona de Aragona e sos Angious su paba Bonifàtziu VIII, chi pretendiat chi is ìsulas pertènnerent a su pabadu, aiat dadu a su re aragonesu Jacu II licentia invadendi, chi beniat a èssere su deretu de las invàdere e nde las cunchistare. S'efetiva annessione de s'ìsula de Sardigna intrena fiat acontèssida a pustis de sa derrota de su Zudigadu de Arbarea in su 1420. In su 1479 li fiat mudadu nòmine in Rennu de Sardigna. Sa pertinèntzia a sa Corona de Aragona fiat mantenta gasi a pustis de s'unione cun sa Corona de Castìllia fintzas a su 1713, cando fiat tzèdida a sos austrìacos a cunsighidu de sa gherra de sutzessione ispagnola. A fatu de una recunchista curtza dae s'Ispagna fiat in fines destinadu a sos Savojas. 

Suta poderiu piemontesu sa capitale polìtica e economica de su rennu fiat tramudada a Torinu, mancari ufitzialmente intre su 1326 e su 1847 esseret Casteddu. Contrassempere a su nùmene sa Sardigna aiat in realidade pagu importu in sas detzisiones chi pertocaiant s'istadu. Tenta pro tempus mannu prus che totu in cunsideru che possibile territòriu de cambiapare, aiat nointames ondradu sos prìntzipes de Piemonte de su tìtulu de res.

Sa fine sua currespondet a sa nàschida de su Rennu de Itàlia, de chi est cunsideradu legalmente istadu fundadore.

In su 1297, addurande galu sa gherra de su Vespro tra Anzoinos e Aragonesos, su papa Bonifaciu ottavu aiat cuntzedidu a sos Aragonesos sa corona de res de Sardinna in cambiu de sa de su rennu de Sitzilia: una licentia invadendi in beridade, ca sa Sardinna aiat zai sas istitutziones suas.

Infattis b'aiant sos Pisanos in Casteddu e Gaddura, sos Doria in su Capu de Susu e supratottu su zuigadu de Arborea.

Sos Aragonesos aiant isettadu belle trint'annos, innantis de si movere. In su 1323, però, aiant astrintu una alleantzia cun su zuighe arbarichesu Ugone su secundu e aiant movidu gherra contras a sos Pisanos de su Capu de Sutta. In su 1324 aiant conchistadu Casteddu e sas curadorias de cudda banda de s'isula. In su 1326 aiant bogadu a fora pro semper sos Pisanos fintzas dae sa tzittade fortificada de Casteddu.

Custa est sa naschida de su Rennu de Sardinna.
De fattu, però, sa bida sua leat caminu in s'annu 1421. A pustis de sa gherra longa cun su zuigadu de Arborea, in su 1420 sos Aragonesos aiant ottennidu chi tottu s'isula esseret in sas manos issoro. S'urtimu zuighe arbarichesu, Guillermu de Narbona, aiat bendidu a sa corona aragonesa su titulu zuigale e sas terras chi galu teniat in s'isula pro chentumiza fiorinos de oro. In su 1421, comente fiamus narende, leat cumintzu s'istoria istitutzionale de su rennu sardu, cun sa prima remunida de su Parlamentu, in Casteddu.

Sos fattos de importu de s'istoria sua sunt pagos, ca custu periodu est su prus tristu de s'istoria sarda intrea. Sas conditziones de sa bida fiant feas, su feudalesimu, battidu dae sos Cadalanos ind una terra chi non l'aiat mai connottu innantis, destruiat sas istitutziones, sos usos e sa manera de bivere matessi de sos sardos. In prus, mescamente a pustis de sa riforma protestante, sas autoridades aiant fattu intrare in sardinna s'Incuisitzione ispannola, chi fiat pejus de sa romana. Non fiant tantu sos ereticos luteranos o de atteras fides, chi fiant pessighidos, ma sas maghiarjas, sos chi connoschiant sos secretos de sas prantas e tottus cuddos chi sighiant credentzias diversas dae sa cattolica apostolica decrarada in su Contziliu de Trentu. Custu cheret narrer chi belle tottu sa populatzione fiat in periculu de rugher in sas manos de sos incuisitores.

In custos annos de decadentzia, sos barones e sos ecclesiasticos, mancari b'aeret su vis-re cun sos funtzionarios suos, faghiant e disfaghiant sa leze. Fiant issos sos meres de s'isula. Ma non si nde poniant pessamentu meda, si non pro sos privilezios chi aiant. 

Cada deghe annos fiat reunidu su parlamentu. Fiat formadu dae tres bratzos (sos istamentos), in sos cales sedeiant sos rapresentantes de sa nobilesa, de sa cresia e de sas tzittades reales (Casteddu, Iglesias, Aristanis, Bosa, Alighera, Tattari, Castedduaragonesu/Casteddusardu). In custa occasione fiat detzisu su donativo, sa tassa chi sos sudditos deviant pacare a su re. Non b'at bisonzu de narrer chi non fiant tzertu sos barones e sos ecclesiasticos a ponner manu a butzaca.

Una bia, però, in su 1668, custu donativu non fiat istadu votadu dae su parlamentu. B'aiat in cuddu periodu una forma de resistentzia de sos nobiles sardos-cadalanos a sas pretesas de su re: cheriant aer pro issos sos titulos e sas caricas uffitziales, in sas cales imbetzes b'aint semper ispannolos numenados in terramanna. Non fiat una reberdia natzionale, però, ca su populu fiat tennidu a largu dae calesisiat isseperu. In su mese de lampadas de cuddu matesi 1668 tando fiat istadu bochidu in casteddu su vis-re matessi, su marchese de Camarassa. Fiat una trampa preparada dae sos nobiles discuntentos e s'iscandalu fiat istadu mannu a beru, finas in Madrid. Sos chi aiant fattu sa trassa, in pagu tempus, mancari si nch'esserent fughidos in terramanna, ruttos ind unu tranellu preparadu dae su vis-re nou, fiant finidos male: bochidos unu pro unu, s'urtimu, su capu, in pratta, in Casteddu, che a unu bandidu.

In su 1720, a pustis de sa gherra de sutzessione ispannola, sa corona de Sardinna colat in conca a sos printzipes Savoia. Non fiat unu isseperu issoro, nen aggradeschiant de aer custu ligamene cund una isula de bandidos, comente la bidiant issos. Ma cheriant su titulu de res, tando, a mala gana, aiant leadu su chi sa sorte lis aiat dadu.

Sos Savoia e sos vis-res piemontesos non sunt istados guvernadores de gabbale. Pro annos e annos ant lassadu chi sas cosas andarent in dae nantis che a semper. 

In su 1760 aiant pessadu de fagher impreare s'italianu che a sa limba uffitziale de s'istadu. Sos Piemontesos non lu faeddaiant, ca preferiant su frantzesu, e sos sardos nemmancu, ca sas limbas de su rennu fiant istadas finas a tando su sardu, su catalanu e s'ispannolu. Carchi istudiosu sardu aiat antzis artziadu una polemica manna contras a custu decretu: sa limba de sos sardos deviat esser su sardu e bia.
S'italianu at pigadu pede in sos usos uffitziales a sa fine de su seculu de degheotto, ma galu pro meda tempus nemos l'at faeddadu.

De sos annos 1793-1796 sunt sos fattos fattos prus de importu de su seculu. sas conditziones economicas de s'isula, mancari esserent mudadas a bellu a bellu in sos urtimos annos, non fiant però bonas e nemmancu discretas. B'aiant problemas mannos chi su guvernu tzegu e prepotente de sos Piemontesos aiat fattu creschere, antzis chi los acabare. cando sos Frantzesos si tuccant pro invadere s'isula, sos Piemontesos s'abarrant firmos, sena faghere unu isseperu. Sos barones e sos ecclesiasticos, timende de perdere sas richesas e sos privilezios, ca sos Frantzesos pro issos fiant tottus zacobinos periculosos, aiant organizadu sa difesa. Sos sardos, male armados e pagu prontos, aiant ghettadu in dae segus sos invasores. A cuddu puntu, su guvernu piemontesu deviat a su mancu narrer grassias a sos sudditos e a sos chi los aiant ghiados in sa difesa de s'isula. Su parlamentu aiat imviadu chimbe dimandas a su re Savoia, pro chi esserent reconnottos sos meritos de sos barones sardos.

Su re, imbetzes, aiat rispostu de mala manera e cun pagu grabbu.
In su 28 de aprile de su 1794 sa populatzione de Casteddu, pesada contras a sos funtzionarios istranzos dae sos chi aiant ghiadu sa resistentzia contras a sos frantzesos, aiant duncas bogadu a fora de sa tzittade e de s'isula tottus sos Piemontesos.

Tottu sa Sardinna fiat in bulluzu. Sos massajos leaiant sas armas e non pacaiant prus sos tributos feudales, sa situatzione pariat fughire dae manu a sos chi l'aiant criada.

Dae tottu custu, essit a campu sa figura manna de Giovanni Maria Angioy, abocadu de Bono. Imbiadu in Tattari cun sa carica de alternos (chi cheret narrer belle de vis-re), antzis de facher acabare sas reberdias, si ponet a sa ghia de sa rivolutzione, cun s'intedimentu de bortulare sas istitutziones feudales e de decrarare sa repubrica.

In mentras chi issu e sos chi lu fiant sighinde falaiant armados dae su Capu de Susu, sos barones e sos riccos chi l'aiant sustennidu finas a tando aiant pessadu bene a du chi lis cunbeniat e l'aiant lassadu solu. Medas massajos e belle tottus sos pastores, timende de perdere cun sa rivolutzione su chi aiant, no aiant leadu parte peruna a su motu rivolutzionariu. A curtzu a Aristanis, abarradu cun pagos cumpanzos male armados, Zommaria Anzoi devet rinuntziare a s'atzione sua. Resessit a si fughire in Corsica e a pustis in Frantza, inue si nche morit disterradu e poveru carchi annu prus a tardu.

Gai finit sa rivolutzione sarda.
Sos Piemontesos, torrados in s'isula cun su gradimentu de sos nobiles e de sos ecclesiasticos, ponent ordine in s'isula sena peruna piedade. Biddas intreas finint derruttas e sas populatziones issoro pessighidas che sos pejus bandidos, finas feminas, betzos e pitzinnos. Sos amigos de Zommaria Anzoi, chie ind unu momentu, chie pagu a pustis, sunt cundennados a morte e bochidos in pratta.

Cando Napoleone intrat cun sas troppas suas in Piemonte, sos Savoia matessi podent acatare amparu in Casteddu, chi pro carchi tempus est sa capitale unica de su rennu.
 
Su Rennu de Sardinna addurat finas a su 1861, cando mudat numene, diventande Rennu de Italia. 




#Article 36: Elianora de Arbarèe (779 words)


Elianora de Serra-Bas (Molins de Rei, Cadalunnia,  1347 – Aristanis, 1404) , segunda filla de su gìuighe Mariane IV, Judikessa de Arborea.

De sa pitzinnia sua ischimus pagu e nudda. Sa midade de su sèculu XIV est tempus de gherras e pestilèntzias. Sa peste niedda est arribada in Europa in su 1348 e dae tando non b'at rennu o provìntzia chi non la connoscat. In cuddos annos matessi, su giuigadu de Arbarèe, segada s’alleàntzia cun sos aragonesos de su rennu de Sardigna, chircat non solu de abarrare indipendente, ma pèri de conchistare totu s’ìsula, ca su domìniu aragonesu, in sas zonas ue giai lu connoschent, est malu a aguantare pro sos sardos. 

Elianora creschet in sa corte aristanesa e, a una edade chi non est prus gai birde, finit cojuada cun Brancaleone Doria, su sennore de sos Doria sardos. Paris cun issu si nch’andat a bìvere in Genova e inie diat abbarrare pro semper, si frade suo Ugone su de tres, gìuighe in Aristanis a pustis de babbu issoro Mariane, no esseret bocchidu in d-una reberdia populare, in su 1383. Custu podet esser fatu, ca in sos giuigados sardos su pòpulu at semper àppidu su deretu de bocchire su re traitore.

A sa morte de frade suo, Elianora devet ghirare in Sardigna, ca su gìuighe nou, numenadu dae su parlamentu de sa Corona de Logu, est fìgiu suo Federicu. Sende issu minore, però, su rennu devet esser poderadu dae calicun’àteru. Sa Corona de Logu issèperat issa matessi, pro custu incàricu.

Duncas Elianora non est reina, ma rezidòra de su rennu a contu de fìgiu suo. Brancaleone Doria, su maridu, tando cheret astringhere sa paghe cun sos Aragonesos e custa idea non bi dispiaget a Elianora puru. Pro more de custu intendimentu, imbiat Brancaleone matessi a sa corte aragonesa, in Ispanna.

Sos aragonesos, cuntentos de custu regalu, cund una trampa, ghettant Brancaleone in presone e pedint a Elianora de acabare totus sas operatziones militares contras a issos e de torrare totus sas terras leadas finas a cuddu mamentu, chi fiant belle tottu s'ìsula. Elianora finit chi a mala gana devet narrer chi eja a custa pretesa, ma decrarat chi lu podet fagher solu cun sa cunfirma de totus sos sùdditos suos. Dae custu patu naschit sa paghe de su 1388. Su documentu chi la cuntenet mustrat sas firmas de sos rappresentantes de cada bidda de Sardinna: est unu documentu unicu e pretziosu meda.

Mancari sa bona voluntade de Elianora, sos aragonesos, chi ant suspetu de su chi podet capitare, lassant andare Brancaleone petzi tres annos prus a tardu, in su 1391. Ma Brancaleone no est galu ghiradu a domo sua, chi sas curadorias torradas a sos aragonesos pagu tempus innantis, los catzant a fora deretu e si nche ponent torra suta sas panderas de Arbarèe.

Sas atziones militares, a custu puntu, sighint cun sa ghia de Brancaleone matessi. Issu, iscaddadu dae su tratamentu appidu, at lassadu a una banda su disìgiu de paghe e amistade cun sos aragonesos e como est su pejus inimicu issoro. Mentras chi Brancaleone ponet s'assediu a sas tzitades de Casteddu e de s'Alighera, sas unicas tentas dae sos inimicos, Elianora bogat a campu torra sas leges de su giuigadu, giai fatas iscriere dae babbu suo Mariane carchi annu innantis. Su rennu est prus mannu, duncas b’at bisòngiu de acontzare sas leges pro las fagher cuncordare cun sa situatzione noa. 

Sas leges de su giuigadu sunt remunidas in sa Carta de Logu, ca su Logu est s’istadu e totu. Sa Carta de Logu arbarichesa est una regolta giurìdica de importu mannu. Abarrat sa lege ufitziale de sas biddas sardas finas a su 1827, cando su re de Sardigna Càralu Felitze de Savoja bogat a campu su còditze tzivile nou. De sa Carta de Logu si nde faeddat galu in totus sos testos de istòria de su deretu.

Non s’ischit pro cantu tempus Elianora tèngiat su potere. Fìgiu suo Federicu, chi fiat su gìuighe numenadu da sa Corona de Logu, devet esser mortu chito, ca non at mai leadu sa ghia de s’istadu. Unu segundu fìgiu, Mariane, fortzis est istadu numenadu gìuighe pagu tempus a pustis, ma a custu puntu, in sos annos a inghìriu de su 1405, Eleonora est giai morta. Fortzis de peste niedda.
De sa bida sua no ischimus àteru.

Sa figura sua est diventada unu sìmbolu in su sèculu de XIX, cando fiant fortes sas ideas romànticas e medas pòpulos chircaiant de otenner sa libertade e s’indipendèntzia dae sos istranzos. Fiat pintada che a una eroina de sa libertade, ghia de su pòpulu suo contras a sos invasores e su mitu suo galu a die de oe sighit a pràghere a medas sardos.

 




#Article 37: Chìmica (283 words)


Sa chìmica (dae s'arabu al kimiaa, الكيمياء) est s'iscièntzia chi istùdiat sa cumpositzione, sas propiedades e sas trasformatziones de sa materia.

S'àtomo, est sa parte prus pitica de sa matèria. Sa chímica istùdiat sos síngulos átomos in sas caraterìsticas e propiedades issoro, e in prus comente custos si unin tra issos a frommare sas moléculas. Sa frommatzione o sa truncadura de unu ligàmene tra átomos o tra moléculas sunt a sa base de sa trasformatzione de sa materia. 
 
Sa chímica, est divisa in duas brancas mannas: chìmica inorgànica e chìmica orgànica, e àteras brancas prus piticas, comente chímica física, chímica analítica, chímica de s'istadu sólidu e de sas superfìcies, biochímica, chímica farmacéutica, chímica industriale, chímica de sos alimentos.
 
Sa chímica inorgánica est sa chi istùdiat totu sos elementos chi cumponent sa matèria e sa creatzione de cumpostos inorgánicos. A partire dae inoghe sa chímica de sos metallos, s'eletrochímica, sa cristallografía, sa geochímica, s'astrochìmica, s'ispetroscopia moleculare, e finas sa metallurgia.

Sa chímica orgánica istùdiat sos cumpostos orgánicos, chi dian éssere sos cumpostos de su Carbòniu. L'aian cramada orgànica ca assoras cussa branca de sa chímica s'interessaiat de cumpostos pròpios de organismos biventes, vegetales o animales chi esserent.
Custa definitzione l'aian abandhonada cando aian iscobertu sa síntesi de s'urea partinde da cumpostos inorgánicos, dimostrande chi cumpostos criados in laboratòriu tenian sa matessi cumpositzione e istrutura de cussos produidos dae s'organismu animale o vegetale, cuntrastande sa ipótesi chi sos elementos orgànicos depian tenner pro fortza orígine biològica.

S'atmosfera est fata po su 79 po centu de azoto, pò su bintunu po centu de ossìgenu, e s'atru pagu chi abarrat est fatu de argon, anidride carbònica e atrus gas.
In natura s'ossìgenu esistet comente molècula de O2.




#Article 38: Samugheo (424 words)


Samugheo est una bidda de 3.019 bividores e s’agatat in sa Provìntzia de Aristanis in sa Barbagia de su Mandrolisai.

Su sartu de Sammugheo est collocadu a 400 metros in s’artura de su mare, allàcanat cun sa Barbayanna, cun sa Marmilla e cun su Barigadu. Su territoriu de Samugheo s’estendet pro 80 chilometros, e sas biddas cussorgiales sunt: a parte dee susu, Busache, Ortueri e Sorgono, a s’ala de manca cun Allai e Arruinas, a parte de jossu cun Asuni e a s’ala de destra Atzara, Meana e Laconi. Est una zona rica de binzas e tancas de laore, cun baddes e rios, cun sirbones e crabiolos, crabas arestes e matzones, astores e abilas,  sa punta prus arta de totus sos montes, Monte Taccu, arribat a 660 metros de artura.

Est connota pro su tessinzu e s’arranda, pro sos bellos costùmenes de fèmina e de òmine, ricos e bene repuntados. Su costùmene de s’omine est cumpostu dae sa camisa, de linu o codone, dae sa berrita, de orbatze o pannetu nieddu, dae su cosso, chi est repuntadu cun sos rollos azurros e interamente fatu de veludu blu, dae su bragallitu (nomenadu chintzullu o ‘raga niedda) chi podet essere fata de orbatze o pannetu nieddu, dae sas bragas biancas (o canudas) fatas de linu o codone, dae sas cartzase a bortas nche fut fintzes su apotinu de orbatze e velludu, e su gabbanu, longu-longu de orbatze niedda. Su dee sa fèmina est meda bellu, cun sas chintas de orbatze niedda o rubia, sas chintas sunt duas: sa ‘e ‘nantis e sa ‘e palas. Sa ‘e palas est tenta a fni, e jughet fitas de seda, e a su fundu unu rollu de seda birde, sa chinta ‘e ‘nantis, imbetzes, est totu de orbatze, ma no est tenta, pro ite andat repuntada, e est rollada, custa puru, dae seda birde. Jughet sa camisa, repuntada, e tenta firma dae su cropitu, de brocadu o de velludu, cun rollos rubios, subra su cropitu e sa camisa andat postu su Cipone, de brocadu nieddu, blu o druchesadu, e est a manigas longas. Su liongiu fu' fattu in origine dea 11 mucadores, ma cun su passare de su tenpus sunt passados a 4.

Sos  ballos de sa bidda sunt: s’orrosciada, sa dantza, su ballitu, sos tres passos, su passu torradu, su ballu sadru, sa treghenta, chi sunt sonados a sonete, a fisarmòniga, trunfa, pitariolu, launeddas e cun su tenore.

In Samugheo s’agatant fintzes sos Mamutzones, sos ‘omadores, s’Urtzu, e su Carru 'e Santu Minchilleo, mascheras traditzionales de su Carrasegare samughesu.




#Article 39: Aba (170 words)


Cumpostu lìcuidu ki tenet sa molecola formada dae duos àtomos de idrogeno e unu de ossìgenu, netzessàriu pro protzéssos kìmicos meda siat in su mundu orgànicu ki in cussu mineràle.

S'aba leat formas diversas in sa naturalesa. A s'istadu solidu est nodida comente biddìa o astragu, a s'istadu gassosu est connota comente papore acueu. Sunt connotas finas ateras duas formas solidas, sa de s'astragu bidriosu e sa de su solidu amorfu, no cristallinu, simizante a su 'idru.

A subra de tzertos balores de temperadura e pressione (nados criticos), ki sunt pro s'aba 647 K e 22,064 × 106 Pa, s'aba etotu nk'intrat in d'unu istadu nadu supercriticu, in ue aunidos de aba ai s'istadu simil-licuidu curren a intro una fase de simil-papore.

S'aba pesante est aba in ue sos atomos de idrozenu sunt bistados sostituidos dae su deuteriu, s'isotopu sou ki at pesu atomicu 2 uma. Su cumportu kìmicu sou est azummai uguale a su de s'aba; agatat aplicu comente mediu pro allentare sos neutrones emitidos dae sa fissione nucleare.




#Article 40: Papiros (224 words)


Papiros est una sotziedade editoriale sarda, cun sede in Nùgoro, ispetzializada mescamente in libros in sardu pro pitzinnos. Sos libros suos sunt presentes in totu sas librerias de sa Sardigna.

Editziones Papiros est connota finas pro àere organizadu e organizare cuncursos literàrios e didàticos pro sas iscolas, pro dare s'ocasione a sos iscolanos sardos de praticare sa limba sarda iscrita. Unu de sos prus connotos est iscrie una lìtera a sos Tres Res, chi cunsistit in una lìtera in sardu chi s'iscolanu de sas iscolas elementares de sa Sardigna imbiat a sos TRES RES de sa traditzione cristiana. Sa premiatzione la faghent semper su 6 de ghennàrgiu de cada annu in una bidda de Sardigna. Cada annu sas Ed. Papiros pùblicant in unu libru sas 100 lìteras mègius iscritas dae sos pitzinnos.

Su presidente de Papiros est Maria Mannia, su diretore editoriale Diegu Corràine.

Papiros ant semper crèidu chi una norma iscrita de referèntzia comuna e generale servat a sos letores, chi in custa manera non devent fàghere isfortzu cambiende semper norma, e a sos editores, ca sa costàntzia e coerèntzia de una norma comuna favorit s'alfabetizatzione in sardu e, duncas, sa letura.
Pro custu, in antis at publicadu libros sighende sas normas iscritas de sa Limba Sarda Unificada (2001), como sas de sa Limba Sarda Comuna (2006).

S'arzola de s'ena, Papiros, Nùgoro, 2016




#Article 41: Carta de Logu (194 words)


Sa Carta de Logu est su còdighe de leges, emanadu dae Eleonora de Arborea in su 14 de abrile de su 1392, cun s'intentu de dissiplinare in manera orgànica, coerente e sistemàtica unos cantos setores de s'ordinamentu zurìdicu. Cumprendet unu còdighe tzivile e penale e unu còdighe rurale. Su bisonzu de una codificatzione b'est semper istadu, pro nche superare situatziones dissiplinadas in manera non crara e cumplessa, a manera de render difìtzile meda e a bias arbitrària s'atuatzione de su deretu e s'aministratzione de sa justítzia. Sa Carta de Logu, in prus, sinzat una tapa fundamentale pro sa costitutzione prena de s'istadu de deretu, est a narrer, un'istadu in ue totus devent rispetare e osservare sas normas zurìdicas. Pro sas temàticas tratadas, comente sa tutela e sa positzione de sa fèmina, s'usura e sa defensa de su territòriu, sa Carta est galu oe de atualidade manna.

Fit abarrada in vigore, in su Rennu de Sardigna, finas a su 1827, cando fiat istadu emanadu su còdighe felitzianu.

S'incipit de sa carta de logu est meda famadu:

Birocchi I. e Mattone A., La carta de logu d'Arborea nella storia del diritto medievale e moderno, Laterza, 2004.

 




#Article 42: Emìliu Lussu (476 words)


Laureadu in sa Facultade de Giurisprudèntzia de Casteddu, fiat in favore de sa gherra contras a s'Austria. Gai chi dae istudente interventista partètzipat a sa Prima Gherra Mundiale, comente capitanu de fanteria in sa Brigada Tataresa. 

A pustis de custa esperièntzia dramàtica, arribat a madurare unu pessamentu prus cumpridu contra a sa negatividade de sa gherra.

Torradu a Sardigna in s'annu 1919, partètzipat cun Camillo Bellieni a sa fundatzione de su Partidu Sardu de Atzione, chi pro issu est de pònnere in relatzione cun s'esperièntzia de sa gherra e cun su sentimentu de solidariedade chi si fiat creadu in mesu de sos sordados (cumpàngios) sardos chi aiant gherradu in su fronte. A pustis, su Partidu Sardu de Atzione si cunfigurat comente unu movimentu sotziale e polìticu de sos massajos e de sos pastores sardos.
Est elèghidu deputadu in su Parlamentu italianu in su 1921 e in su 1924. A pustis de su delitu Matteotti, partètzipat a sa setzessione aventiniana. Su 31 de santugaine de su 1926, cando su fascismu fiat imponende sa ditadura cun sas «leggi fascistissime», pro ischirriare sos partidos e sos sindicados de ispiratzione sotzialista e catòlica e pro abolire sa libertade de imprenta, Lussu fiat istadu assartadu in domo sua in Casteddu dae unu grustu de fascistas malintentzionados e pro si difèndere nd'ochiet unu. Arrestadu, est assoltu pro legìtima defensa, ma lu cundennant su matessi in base a sas leges fascistas e cunfinadu in Lipari.

In s'annu 1929, paris cun Carlo Rosselli est protagonista de una fua, resessit a evàdere e a arribbare a Parigi. Inie, cun àteros antifascistas, creat su movimentu de Giustizia e Libertà. 

Sos eventos polìticos chi at bìvidu in sos annos  1919-1929 sunt s'argumentu de su libru Marcia su Roma e Dintorni, chi est una testimonia autobiogràfica.

In su 1936 est ricoveradu in un'ospidale de s'Isvìtzera, pro si fàghere operare a sos purmones. Inoghe, sigomente depiat istare in pasu pro tempus meda, iscriet duas òperas de valore, sa Teoria de s'insurretzione chi est un'istùdiu subra de sas caraterìsticas de sa gherra partigiana, e su libru suo prus connotu Un anno sull'altipiano chi est unu contu autobiogràficu subra de s'esperièntzia sua de un'annu in trintzea (dae su mese de làmpadas de su 1916 a su mese de Trìulas de su 1917) in sa Gherra Manna de su 15/18.

A pustis de chimbe annos de esìliu, torrat a Itàlia in su mese de Austu de su 1943 gherrat in sa Resistèntzia. In su 1945, a pustis de sa fine de sa gherra, intrat comente ministru in sos guvernos Parri e De Gasperi, e deputadu in sa Costituente comente senadore de deretu. 
A pustis de sa fine de su Partidu Sardu de Atzione (1947), intrat in su Partidu Sotzialista ma, in su 1964, mustrat un'àtera bia su temperamentu rivolutzionàriu suo e partètzipat a sa costitutzione de su Partito Socialista di Unità Proletaria.




#Article 43: Raimondo Carta Raspi (164 words)


Raimondo Carta Raspi (Aristanis, 1893 - Casteddu, 1965) fiat istòricu, libràriu, editore e organizadore de cultura sarda.

Laureadu in Iscièntzias Sotziales, fiat istadu in sa tzitade nadia sua finas a su 1911. Si nche fiat tramudadu a Casteddu e a pustis a Firenze. Fiat torradu a Casteddu in su 1922 e aiat cumintzadu deretu sa fundatzione de Il Nuraghe, aunida a sa rivista omònima ghiada da isse matessi pro sete annos, una libreria (in pratza Màrtiri in Casteddu), una biblioteca itinerante, una butega de arte e una domo de imprenta cun tìtulos de paritzos autores.

Si fiat ocupadu finas de literatura, teatru e novellistica. In su 1936 e in su 1937 aiat publicadu sas chi, a parrère nostru, sunt sas òperas suas megius e galu bàlidas: Ugone III d'Arborea e le due ambasciate di Luigi I d'Anjou e sos duos condaghes a tando inèditos de Santa Maria de Bonàrcado e de Santu Nigola de Truddas. In su 1944 fiat essidu s'opùsculu antizipadore: Verso l'autonomia.




#Article 44: Francesco Alziator (313 words)


Francesco Alziator (Casteddu, 1909 - 1977) est istadu unu iscritore, giornalista e istudiosu de traditziones populares.

Laureadu in lìteras in su 1932 e in iscièntzias polìticas duos annos a pustis, zai in su 1928 L'Unione Sarda publicat su primu artìculu, Prefiche e canti funebri; in su matessi annu comintzat a collaborare cun sa rivista Mediterranea. In su 1929 tres poesias suas sun publicadas in Il lunedì dell'Unione. Semper in sos annos de s'universidade si fit distintu collaborende cun R. Ciasca a sa Bibliografia della Sardegna.

Fascista cumbintu, at fatu parte de s'organizatzione culturale de su G.U.F. (Gioventù Universitaria Fascista); at leadu parte finas a sos prelitoriales e a sos litoriales de sa cultura. At cumbàtidu in sa segunda gherra mundiale e, essende sordadu, at collaboradu cun paritzas testadas: L'Unione Sarda, Il giornale d'Italia, Marzocco, Tempo di Roma, Mediterranea e Sud-Est. Sa morte de su babu, in su 1943, suta de sos bombardamentos americanos li faghet cambiare ideas polìticas.

Una olta cungedadu, in su 1945, aiat cumintzadu sa carriera de professore de lìteras in sos istitutos superiores de Casteddu; aiat traballadu in s'Istitutu magistrale Eleonora d'Arborea e in s'Istitutu tècnicu agràriu Duca degli Abruzzi. In s'universidade de sa capitale isulana est diventadu assistente de Lìteras italianas. Su cuotidianu L'Unione Sarda non bi l'at chèrfidu pius comente collaboradore pro su passadu sou de fascista. Tando at collaboradu cun L'Arcobaleno e Il convegno. 

In su 1954 publicat Storia della letteratura di Sardegna. A pustis publicat unas cantas òperas subra de sas traditziones populares isulanas: Storiografia delle tradizioni popolari di Sardegna e Il folklore sardo, publicadas ambas in su 1957. torrat a collaborare cun L'Unione Sarda finas a su 1963, comente espertu de demologia. Su 14 de trìulas de su 1961 est nominadu membru de sAcadèmia de Buenas Letras de Barcellona. In su 1969 at otentu s'incàrrigu in s'Universidade de Tàtari comente lìberu dotzente de Traditziones populares. 

 




#Article 45: Anzelinu Carta (147 words)


.
Anzelinu Carta (Durgali, 1946) est unu iscritore sardu. 

In su 1968 andat a Roma, in ue adurat belle un'annu. In su 1969 est in Torinu, in ue, a inghìriu de su 1970, intrat a traballare a sa FIAT. Si torrat a dedicare a sos istùdios, chi l'ant a cunsentire de si diplomare e a pustis de si laureare in Matemàtica. Sas dificultades mannas de sa carrera, sinnada dae sas peleas pro megiorare sa calidade de sa bida sua, e s'intensidade de sas esperièntzias diferentes ant a èssere su fundamentu de Anzelinu chi est su contu de una gioventude turmentada, a pustis de una pitzinnia colada in su mundu de sos pastores. Est s'istòria de unu riscatu sotziale tràmite s'istrutzione iscolàstica, dae su cuile durgalesu a s'Universidade de Torinu, ma cun sa cussèntzia de non dèvere e de non pòdere  denegare sos patimentos de su tempus coladu.




#Article 46: Albino Bernardini (249 words)


Albino Bernardini (Finiscole, 1917) est unu iscritore.

Richiamadu durante s'ùrtima gherra, at partitzipadu a sas campannas de Albania, Grètzia e Jugoslàvia. Dae custa esperièntzia naschet Disavventure di un povero soldato, unu libru de denùntzia contra a su machine de totu sas gherras, dedicadu a sos giòvanos.

Dae su 1945 insinnat a tempus prenu in iscola. In su 1960 dassat sa terra sua e andat a istare a probe de sa capitale, in ue cumintzat unu capìtulu nou de sa bida sua: intrat a fàghere parte de su MCE (Movimentu de Cooperatzione Educativa) in ue connoschet su poeta-iscritore pro sos pitzinnos Gianni Rodari devenende amigos carrales.
 
In su 1968 publicat Un anno a Pietralata, su primu libru suo, e dae ue faghent sa pellìcula Diario di un Maestro. Dae tando at a iscriere unu libru in fatu de s'àteru, su bonu paristòrias e contos pro pitzinnos. At bisitadu iscolas medas in Itàlia e in s'èsteru: Istados Unidos, ex Unione Soviètica, Isvitzera, Polònia, etz.. At retzidu deghinas de prèmios e reconnoschimentos. Est su Presidente de sa giuria Prèmiu Natzionale de Literatura Infantile Sardigna chi si faghet cada duos annos in Ortzai (Nu) e prèmiat contos èditos e inèditos.

Dissìpulu de su frantzesu Prenet e de s'isvìtzeru Jean Piaget est s'ideadore de s'imbentu didàticu- educativu fatu dae sas «istòrias sena fine»: est a narrere contos e paristòrias chi non sunt cungruidas a manera chi sos letores minores podant imbentare un'agabu issoro. At collaboradu cun paritzos cuotidianos: l'Unità, Paese Sera e l'Unione Sarda.

 




#Article 47: Salvatore Cambosu (236 words)


Salvatore Cambosu (Oroteddi, 1895 - Nùgoro, 1962) est istadu unu iscritore sardu.

At fatu sos primos istùdios in Nùgoro, in ue at leadu sa maturidade clàssica e su diploma de maistru de iscola elementare. At istudiadu in sas Universidades de Pàdua e Roma sena mai si laureare. Torradu a Sardigna at insinnadu in unas cantas biddas de s'ìsula, a pustis si nche tramudare pro semper a Casteddu. 

Giornalista produtivu e impinnadu, osservadore atentu de sa realidade sarda, at collaboradu cun giornales sardos e italianos comente Il Politecnico, Il mondo, Nord e Sud, Ichnusa, L'Unione Sarda.

Iscritore sensìbile, connoschiat bene sas traditziones de sa terra sua e la contat in un'època de gherra intre sa cunservatzione de su tempus coladu e su andòngiu chirru a su tempus venidore.

S'òpera sua de importu prus mannu est Miele amaro (1954) definida dae sos intelletuales sardos de su tempus, comente su fatu prus importante de sa crònaca literària sarda de sos ùrtimos deghe annos (A. Pigliaru), unu bastimentu de ispètzias e de paristòrias, de contos, de mele e de poesia (G. Pinna), etc.

Si podent ammentare finas àteras òperas de Cambosu, comente Lo Zufolo de su 1932, Il carro publicadu a puntadas in su 1934 in L'Unione Sarda, Una stagione a Orolai sinnaladu dae sa giuria in su prèmiu Grazia Deledda de su 1954.

Mameli G. , Bua M., Lo scrittore nascosto. Il meglio di Salvatore Cambosu, Edizioni Della Torre




#Article 48: Sigismondo Arquer (1041 words)


Sigismondo Arquer (Casteddu, 1530 - Toledo, Ispagna, 1571) fiat unu avogadu e intelletuale sardu.

In su mese de maju de su 1547, s'est laureadu in Deretu Tzivile e Canònicu in s'Universidade de Pisa e in Teologia in s'Universidade de Siena. A Casteddu torrat s'annu imbeniente. In su mese de cabudanni de su 1548 dassat s'ìsula un'àtera bia, pro andare inche su re Càrulu I (su de V imperadores), a Bruxelles, a perorare sa càusa de sa famìlia sua ca l'aiant postu suta secuestru sos benes. Durante un'istonzu curtza in Basilea iscriet, invitadu dae Sebastian Münster, òmine eruditu e de fede luterana, chi l'at acollidu, una descritzione curtza de sa Sardinna intitulada Sardiniae brevis historia et descriptio; tabula chronografica insulae ac metropolis illustrata, inserida dae Munster matessi in sa Cosmografia sua, publicada in Basilea in su 1550 (torrada a editare, a pustis, dae Domenico Simon in su volùmene Rerum Sardorum Scriptores, publicadu in Torinu in su 1788).

S'òpera, frunida de una carta geogràfica de sa Sardigna e de una carta iconogràfica de sa tzitade de Casteddu, est partzida in sete capìtulos. In sos primos duos s'Autore descriet sa positzione geogràfica, sas dimensiones, su territòriu e sos produtos naturales de s'ìsula; in su de tres s'òcupat de sa toponomàstica e faghet un'atzinnu lestru a sas dominatziones diferentes patidas dae sos sardos; sos duos capìtulos chi sighint sunt dedicados a Casteddu e a sas àteras tzitades de su Rennu. Su de ses est dedicadu totu a sa limba sarda e a sas àteras limbas faeddadas in Sardigna a s'època de s'autore. Su de sete, e ùrtimu capìtulu, dat noas subra de sos magistrados, subra de sas leges, subra de sa religione, sa genia e sas costumàntzias de sos Sardos.

A pustis de carchi mese de convalessèntzia pro una maladia grave, colados in Germània, in su mese de cabudanni de su 1549 arribat a Bruxelles. Cunchistada s'istima de Càrulu I e de su prìntzipe Filipu, e sistemadas sas chistiones familiares, otenet dae issos incàrrigos importantes e, in su mese de làmpadas de su 1553, est nominadu avogadu fiscale pro sa Sardigna, incàrrigu chi cumintzat a esertzitare a beru dae su mese de trìulas de su 1555.

S'incàrrigu suo nche lu leat, sena chi lu poderet evitare, a s'iscontrare cun unas cantas famìlias nòbiles isulanas de sas prus autorèvoles, in mesu de cussas sos Aymerich, sos Aragall, sos Torrellas e sos Zapata, chi cumintzant a ordiminzare contra a isse. In su protzessu intentadu contra a sos nòbiles Salvatore e Giacomo Aymerich, Melchiorre e Filippo Torrellas e àteros, mandantes de un'ofesa contra a su cussizeri de Casteddu, Bartolomeo Selles, e de s'assassìniu de su frade suo, Girolamo, Arquer est apozadu dae su vitzerè Lorenzo Fernàndez de Heredia, chi, però, motit in su 1555. 
In su mese de austu de su 1556, su regente Girolamo Aragall, imparentadu cun sos Aymerich, a prus pagu de un'annu dae sa nòmina lu faghet impresonare. A pustis de carchi mese de presone in sa turre de San Pancrazio, Arquer resessit a si nche fuire e a otenner dae su vitzerè nou, Àlvaro de Madrigal, su permissu de andare a Ispagna pro pedire giustìtzia a su prìntzipe Filipu. In s'ìnteri, istruint contra a isse, in su mese de ghennàrgiu de su 1557, unu protzessu in contumàtzia. Discurpadu dae sas acusas, lu cunfirmant in s'incàrrigu de avogadu fiscale.

Torrat a Sardigna in su 1558 e l'acusant de luteranesimu. Incuisidu dae s'archipìscamu de Casteddu Antonio Parragues de Castillejo (cun chie, a pustis, istringhet un'amighèntzia manna e devenit su defensore suo inche su soberanu), lu assolvent in prenu.

S'acusa fiat sustènnida dae su vitzerè Àlvaro de Madrigal, e si basaiat mescamente subra de s'òpera giovanile sua Sardiniae brevis historia et descriptio, in ue espressat giudìssios negativos subra de su cleru sardu, acusadu de esser innorante e impinnadu prus a procreare chi no a istudiare, e subra de sos incuisidores, chi nde lamentaiat sos mètodos violentos. Custos giudìssios fiant, però, prus dèbiles de sos chi aiat espressadu in su matessi perìodu su pìscamu de Ampùrias e su archipìscamu de Casteddu matessi, finas ca Arquer, in s'òpera matessi, aiat naradu chi su cleru, mancari sa corrutzione difusa, fiat, su matessi, impinnadu in manera sintzera a divulgare sa paràula de Gesus Cristos. A narrer sa beridade sa chistione religiosa devenit su pranu a ue nche tramudare s'iscontru polìticu intre su tzetu feudale - depositàriu finas a tando, paris cun su tzetu eclesiàsticu, de sos incàrrigos prus importantes de su Rennu - e su tzetu togadu, in ue esponentes importantes fiant Arquer e sa famìlia sua, chi si fiat afortende a s'internu de s'aparadu burocràticu e aministrativu de s'istadu.

Bida sa situatzione difìtzile in Sardinna, Arquer, a pustis de aer dassadu, cun su cunsensu de su re, s'ufìtziu de avogadu fiscale a su babu, detzìdit de andare a Ispagna pro carchi tempus.

Sos tentativos de nche dispatzare Arquer dae sa bida polìtica pariant destinados a faddire, cando, a su cumintzu de su 1563, arrestant in Pedralba Gaspar Centelles, de sa famìlia de sos contes de Oliva, capitanu de sos casteddos de Tàtari e de Castedduaragonesu, chi teniat unu giru de pessones suspetadas de eresia. Gasi chi, a s'incuisitzione de Valenza l'intrat in manos sas lìteras iscritas a Centelles dae Arquer, durante s'amighèntzia longa issoro, e dae su canònigu valentzanu Jeroni Conques, arrestadu pagu a pustis. Siat Centelles, mandadu a su rogu in su 1564, siat Conques, aiant acusadu Sigismondo Arquer de eresia, gasi chi intre su mese de austu e su mese de cabudanni de su 1563, fiat nche l'arrestant e nche l'inserrant in sa presone de s'incuisitzione in Toledo cun s'imputatzione de aer mantesu raportos cun sos luteranos Münster e Centelles, e de difunder in Sardigna e in Ispagna ideas erèticas.

Sena bi resessire Arquer tentat de evitare su protzessu, chi durat dae sa fine de su 1563 a su mese de làmpadas de su 1571, in antis apellende·si a su Cussigiu Mannu de Ispagna; a pustis proende a si nche fuire dae presone. Lu torturant ma, addurat firmu iscurpende unas cantas pessones numenadas in sas currispondèntzia cun Centelles. 

Lu cundennant e, a pustis de sete annos e oto meses, pagu prus o mancu, de presonia nche lu ponent in su rogu su bator de làmpadas de su 1571.




#Article 49: Limba latina (142 words)


Su latinu est una limba morta chi fit naschida in s'antiga Roma e fit faeddada in totu s'imperu romanu. 
Finas a su XIX seculu est istada sa limba internazionale impidada in tota s'Europa pro sa diplomazia e pro sas publicatziones iscientificas. 

Dae su latinu sunt naschidas sas limbas romanzas, chi sunt s'italianu, su frantzesu, s'ispagnolu, su portughesu, su catalanu, su sardu, su romunu e medas influentzias s'agatant puru in s'inglesu e in su tedescu.

Su primu innetu de latinu becciu iscritu edi unu retulu in d'una broscia de su VII securu a.C., chi narat : in latinu classicu Manius me fecit Numerio (Manio mat fatu pro Numerio). Su primu ad iscriri literatura in latinu fut Livio Andronico in su 240 a.C., sighiu dae Nevio e Ennio. In su II securu incumenzo a nasci su triatu cun is commedias de Plauto e Terenzio.




#Article 50: Religione (190 words)


Una religione o religioni est una pratica organizada de creetzias, cumportamentos, attos rituales e culturales che servint a sos adeptos o fideles pro intrare in contattu cun una o prus entidades ispirituales o deus o pro intrare in rapportu cun una realidade supranaturale o ultraterrena.
Sa religioni che creiri in unu deus si tzerriat religioni monoteista, o meda deus si tzerriant religioni politeista). No tottas sas religionis creenti in unu o prus deus. Ci funti religionis che creinti in ispiritus de sa natura commenti sas religionis animistas de calincunas gentis primitivas e 

Sas religiones monoteistas prus mannas atualis funti cattru: sa Buddista, sa Cristiana, sa Islàmica, sa Giudea. Cristianesimu e Islam funti sas prus mannas commenti numeru de praticantis: 2,2 miliardus e 1,8 miliardus rispettivamenti. 
Sa religioni politeista prus manna atuali est s'Induismu. In pasadu c'indi fiant meda prus commenti su paganesimu classicu o religionis precolombianas ma immoi funt estintas.

No tottas sas religionis creenti in unu o prus deus. Ci funti religionis che creinti in ispiritus de sa natura commenti sas religionis animistas de calincunas gentis primitivas e religionis sentza deus o ateas commenti su taoismu, Scientology e Wicca. 




#Article 51: Nuraghe (577 words)


Sos nuraghes (in logudoresu) o nuraxis (in campidanesu) sun fraigos de fromma conica fattos de pedra, chi s'agatan petzi in sa Sardigna, de unu fonte prestu de 8000 (ma medas sun istados dirrutos, massimu in su periodu de dominatzione piemontesa, e s'agatan solu istigas de sos fundamentos). Sos prus mannos e imponentes furent costruidos appresu de su 1500 a.c. e poden tennèr un altesa fintzas a 19m - ma est casi tzertu ca de printzipiu furent calincunu metros prus mannos.

Sos nuraghes curriponden a una tipologia costruttiva, ma bi nd'at de divescias frommas e mesuras, a segunda de s'impleu chi si nde faghiat. Difattis b'at nuraghes monoturre, bilobados, cumplessos cun tres turres o battor, cun bastiones, bi nd'at de tipu allongadu, ellissoidales, e gai sighinde. 

Sun istrutturas chi calchi istoricu narat megalitica, fattas cun roccas e pedras mannas chi fintzas oe no ischimus cun cale tecnica pretzisa che las altziaìant fintzas a su cuccuru de su fraigu. S'istruttura printzipale est pretzisa in dogni nuraghe: sun torres (fintzas pius de una) cun bovida a falsa cupola, cheret narrère chi intro sa bovida tenet una fromma de cupola, chi però no si podet biere dae fora. Sa fromma esterna est a truncu de cono e si pensat chi in sos nuraghes pius mannos giughian a subra una terrazza pro sa vedetta chi s'acceraìat cun un'ispessia de ispassizzu de mesu metro bonu a fora de su corpus de sa torre, mentre sos pius minores giughiant solu sa terrazza chi restaìat in d'unu perimetru currispundente a cussu de sa torre.

Sa bovida de intro no fit una cupola comente la podimus pensare oe, cund un'arcu a tottu sestu, ma fit de una fromma particulare: est infatti a sestu acutu e sas forzas de su pesu de sas pedras no sunt isgarrigadas a terra cun particulares cuntraffortes o istutturas gasi, ma faghen un'istruttura chi podimus pensare casi chi si rezzat rizza a sa sola: sunt difattis tantos aneddos de pedra unu subra a s'atteru e onzi aneddu no ruet a intro gratzias a fortzas chi si faghet isse matessi: sas pedra no sun proriu de fromma regulare, ma las devimus pensare unu pagu comente una pezza de casu segada a raggera e chena tzentru: sas forzas chi nche tiran sas pedras a giosso e a centru sun cumpensadas dae sas fortzas laterales de sas chi li sun attaccadas. Est custa particulare istruttura chi at permissu a sos nuraghes de arrivire gasi bene cunservados fintzas a sos tempos nostros e chi ancora oe nos faghen restare a bucca abelta.

No s'ischit ancora (mancari che sian colados casi 3500 annos dae tando) a itte bisonzaìan: b'at chie narat chi fin istrutturas de difesa, chie narat chi fin comasinos pro su trigu e su mandigu, chie narat chi fin sos casteddos in ue istaìan sos res. Sa tesi chi paret pius giusta fintzas a como est cussa chi sos pius mannos faghian de palattu reale e de casteddu pro sa difesa, mentre sos pius minores chi sun fraigados a manera de los poder biere dae su nuraghe a cultzu fin impittados comente istrumentu de avvistamentu de sos inimigos.

S'etimologia de sa paràula est intzerta, ma sa prus segura est dae nurra ca cherìat narrer muntone de pedras. 
Totus sos nuraghes giughen una janna ca est semper orientada a sa matessi diretzione, ca meda bortas est a sud/oest.
In origine fian fattos po si nche abbadiare unu cun àteros tres, comente de agiudu contraa sos inimigos.




#Article 52: Prima gherra mundiale (162 words)


Sa prima gherra mundiale est su lumen chi at picau sa pelea chi at imputau paris belle tottus sas ptentzias mundiales, e puru medas de cuddas minores, tra s'istiu de su 1914 e s'acabbu de su 1918. A s'incumintzu muttìa gherra europea, cando b'an intrau nassiones chi fachian parte de su Commonwealth, sos Istados Unidos e atteros istaos chi fin foras de calesisiat lacana europea, at picau su lumen de gherra mundiale siat pro sa mannesa siat pro sas caratteristicas de gherra totale chi at tentu: difatis est istada sa gherra prus manna mai peleada fintzas a su 1939, ovverosiat a s'incumintzu de sa segunda gherra mundiale.

Sa gherra, cando in s'11 de Sant'Andria de su 1918 sa Germania at firmau s'armistitziu chin sas fortzas inimicas, at cambiau sa cartina geopolitica de s'Europa intrega: sos imperos prus mannos de su mundu - su tedescu, s'austro-ungaricu, s'ottomanu e su russu - an acabbau de esistire, naschinde dae sa morte issoro paritzos atteros istaos.




#Article 53: Adelàsia de Torres (1599 words)


Adelàsia de Torres (Àldara, 1207 - Su Burgu, 1259) est istada Reina de Torres (o Logudoro) e de Gallura in s'edade de mesu, e Reina de Sardigna puru.

Segunda figia de su soberanu de su regnu giudicale de Torres Marianu II de Lacon-Gunale, e de Annesa de Lacon-Massa de Càlari. 

A dòighi/trèighi annos si cojat  cun Ubaldo Visconti, mancari sa contrariedade trigadiva de su pontèfitze Onòriu III e sas ambitziones de su re de Càlari Barisone-Torchitoriu IV de Lacon-Serra.

In su mese de santugaine de su 1232 su maridu devenit re de Gaddura e issa reina.

Devènnida biuda a trintunu annos in su mese de ghennàrgiu de su 1238, contra a sas bètias de su papa chi la cheriat fagher cojure cun Guelfo Porcari, si torrat a cojare, in su mese de santugaine de s'annu matessi, cun Entzu o Erricu Hohenstaufen, fìgiu naturale de s'imperadore Federicu II de Svèvia, chi teniat bìndighi annos (ma fortzis bintitrès). Però la dassat noe meses a pustis de su coju, in su mese de trìulas de su 1239.

Tando, si nch'est inserrada in su casteddu de Su Burgu in Gotzeanu.

In su 1246 otenet dae su papa su divòrtziu dae Entzu, e, segundu sa paristòria, si diat dever essere torrada a cojare cun su vicàriu giudicale Micheli Zanche.

S'ùrtimu mentovu documentàriu suo, essende bia issa, est de su 1255. Paret chi siat morta in su 1259 sena eredes, cunfirmende una donatzione de s'Istadu suo a sa Crèsia, giai espressada dae su mese de martzu de su 1237. A custa donatzione si fiat apostu Entzu, chi pretendiat galu su Rennu de Torres trasmitende sos deretos soberanos suos a sos nebodes - fìgios de sa fiza -Arrigo e Nino de sa Gherardesca; ma chentza cunseguèntzias.

Segundu su Libellus iudicum turritanorum fiat istada interrada «dae antis de su altare majore» de sa catedrale de Nostra Sennora de su Rennu in Àrdara; àteros, imbetzes, pensant chi siat istada interrada in sa crèsia de Santu Bainzu Màrtire in Isprollatzu.

In su 1218 Marianu II de Torres, alleadu de is genovesos, pro assegurare sa sutzessione de su giuigadu a sa  figia Adelasia aiat concluidu unu acordu cun su giuighe de Gaddura Lamberto Visconti, chi aiat minetadu de invadere is territorios suos pro ddi ddos furare cun s'agiudu de sa Repubblica de Pisa. Marianu, difatis, si fiat abigiadu ca no teniat sa fortza militare pro contriare is pisanos, aiat bofiu otènnere unu acordu patzìficu prometinde in isposa sa figia Adelasia a su  figiu de Lamberto e erederi a su giuigadu de Gaddura Ubaldo Visconti.

In is  termines de sa cunventzione, Lamberto diat aere torradu a pònnere in is manos de su figiu sa soberania a pitzus de sa Gaddura e is àteras  terras pesadas a su giuigadu de Casteddu,  cun s'agiudu puru de su  giuighe Pedru II de Arborea; Marianu II, pro contu suo, no aiat contzessu a Ubaldu sa manu de sa figia Adelasia ebbia (nàschida in su palatzu giuighale de Ardara), rinuntziaiat a calincunu diritos a pitzus de calincuna parte de sa Gaddura, cunchistadas de babbu suo Comita II, e, mescamente, aberiat implicitamente a su  giovanu Visconti sa sutzessione a su giuigadu de Turres. In custa manera si definiant is cuntrastos intra Genova e Pisa che teninat interesses cummertziales mannos cun sa Sardigna.

Discuntentu de custos scèberos, a su contrariu, fiat papa Onorio III, che bidiat pesadu su giuigadu de Turres  a s'influentzia de sa cresia de Roma  e chi pro custu aiat chircadu inutilmente de pedire s'agiudu de is  milanesos contra a  is pisanos. Su pontefitze, difatis, aiat imbiadu luegu su  cappellanu Bartolomeo pro burrare sa coja, ma su messu non ci fiat arreneschidu e s'acordu intra Pisa e Turres fiat abbarradu bàlidu e semper in vigore cun grandu indignatzione cosa sua.

Is cojas de Adelasia (chi teniat 12 annos) fiant istadas tzelebradas in su 1219 in sa cresia de sa Santissima Trinitade de Saccargia, chi a s'epoca fiat giai una abbadia de importu mannupro is mongios camaldolesos, giai presentes in Sardigna, sa prus influente de su giuigadu  de Turres (inguni beninat interrados is giuigis  e i membros de is famiglias issoro), posta a su costadu de una bidda  de massajos e pastores.

Ubaldu, fradile de Adelasia, duncas, aiat eredadu su giuigadu de Gaddura a sa morte de su babbu, in su 1225. Marianu II de Turres, si nch'est mortu prus a tardu in su 1232, e, secondu is bolontades suas, ddi depiat pigare su postu su figiu giovanu meda Barisone III. Issu est abbarradu in su tronu, a suta sa regentzia, pro tres annos e tres meses  ebbia, ca fiat istadu mortu de is tataresos (nisciunus at mai scipiu e chine  fiat su mandante) a pustis de una sommossa populare, fata nàschere de is  pisanos contra a su potere dispoticu giuigale. Su  soberanu giovanu non teniat eredes diretos e est istaduinterradu in sa cresia de San Pantaleo a Sorso. Semper pro boluntade de Marianu, is nobiles  logudoresos depiant sceberare una de is figias suas, Adelasia o Benedetta, comente sutzedidore. Is aristocraticos ainat aclamadu a s'unanimidade Adelasia, sostènnida de su pobiddu Ubaldu, chi fiat istadu eletu giuighe pro regnare in paris cun issa, bitu ca fiat iscandalosu chi una fèmminna poderet govrenare a sa sola.

S'edade minore de Barisone III at fatu nàschere una situatzione particulare in tèrmines de  regentzia: in si àteros giuigados e regnos europeos a regere su tronu diat èssere istada sa mugere de su defuntu  soberanu, no aici in  Turres in ue teniat unu tìtolu onorificu ebbia  e fiat istadu su tziu de su piciocu, Ithocorre, chi fiat guvernende unu consìgiu de maggiorentes, a otènnere su potere. Sa giuige mama Agnese de Massa aiat lassadu is figios e su  giuigadu (non ci sunt documnetos de is cuntatos suos cunsa figia Adelasia, chi fiat artziada a pustis a su tronu) e fiat torrada a Casteddu. Innoghe morta sa sorre Benedetta, aiat otènnidu imbetzes sa regentza pro su nebode Guglielmo II Salusio V (1232-1238): inguni aiat bìvidu a Santa Igia in unu palatzo chi est istadu distruidu de is pisanos e si fiat pasada cun Ranieri Donoratico de sa Gherardesca, cun su cale aiat cumpartzidu is urtimos annos colados in Toscana.

In su 1237, papa Gregoriu IX aiat imbiadu su capeglianu cosa sua a Alessandro in Sardigna pro retzire su  reconnoschimentu de Adelasia de sa soberania papale a pitzus de Torres, aici comente a pitzus de is terras chi issa aiat eredadu de s'ajaju Guglielmu I de Casteddu, a Pisa, Massa, e Corsica. In su palatziu de Ardara, a sa presentzia dede s'abate de sa  camaldolese Santissima Trinitade de Saccargia, Adelasia aiat fatu atu de vassalagiu ca Ubaldu aiat atzetadu (diat aere versadu annualmente a su ponteftzce bator libras de plata), tzedende su casteddu de Monte Acuto a su pìscamu d'Ampurias comente garantzia de sa buona fiantzia cosa sua. Babbu Alessandro, pro contu suo, aiat revocadu sa scomunica dominada a is  duos isposos de  papa Gregoriu pro aer preguntadu s'agiudu de is pisanos in Sardigna. A is Visconti, comuncas, non fiat reconnota nisciuna soberania a pitzus de sa Gallura in prus a cuss'antiga autoritade de s'arcidiocesi de Pisa

Pro is  boluntades de Ubaldu, sotascritas in su ghennàrgiu de su 1237, sa Gaddura depiat èssere eredada de su fradile suo  Giovanni Visconti. Pedru II de Arborea, issu puru torradu a èssereprediletu de su pontefitze a pustis s'atu de vassallagiu, diat èssere diventadu tutore dieAdelasia. Custa diat aere dèpidu isposare luego  Guelfo dei Porcari, persona chi istimaiat sa Santa Sede.

Ma su fradile Giovanni s'agataiat a Pisa. Aici Adelasia, chi a manera chi nisciunus dd'aiat prevididu aiat refudadu sa coja cun Guelfo, fiat sutzedida comente soberana in su giudicadu de Gallura, in cantu fiuda de Ubaldu. In su mentres si nche fiat torrada in su giudicadu ei Turres in ue fiat nàschida, trasferendose-sì de su casteddu gallurese de Monteacuto a su palatzo giudicale de Ardara.

Sa sutzessione fiat però formale ebbia: Adelasia non teniat figios de Ubaldu e issu aiat redatu, apuntu, uno spetzificu testamentu in ue nominaiat eredere de su giudicadu su parente prus prossimu, Giovanni Visconti de Gallura (su babbu fiat tziu suo). Su giuige nou fiat isbarcadu de prese in Gallura e, mancari su regnu no at a èssere longu, dd'at a pigare su postu suo su primu figiu suo.

Adelasia, in prus , no teniat intentzione de subire a manera passiva is diretivas de sa Cresia e, mancari teniat giai 31 annos e no aiat tentu figios, aiat  atzetadu imbetzes sa proposta de is Doria de si cojare cun unu piciocu de degheoto annos, bellu meda e figiu naturale de s'imperatore Federicu II, su printzipe Enzo.

Su scèberu s'at a rivelare no de profetu mannu, ma at a sighire a si mutire, mancari nominalmente ebbia, cun su titolu di giuighe de Gallura: Enzo puru de Svevia s'at a cumportare fintzas a sa morte, mancari sa distantzia, de sa pregonia e de su separongiu de Adelasia, comente re de Torres e de Gallura, cun s'emanatzione de normas, sa nomina de vicarios, e, in su testamentu, de sutzessores, in cussos territorios, a pustis sa morte  sua.

Enzo de Hohenstaufen si nch'est mortu a Bologna in su 1272, meda annos a pustis Adelasia, cando su giudicadu de Turres fiat ormai estintu e pratzidu intra is famiglias dominantes in cussa banda de s'isula; su regnu piticu de Gallura at a tènnere sa matessi sorte. Ma su presoneri re de Sardigna (diat èssere semper ammentadu e designadu cun custu tìtulu) continuaiat, mancari totu, a s'intendere e a si comportare comente su soberanu di cussas regiones chi aiat abbandonadu, e ddas amministraiat de su carcere bolognese pro is nòbiles.

 
 




#Article 54: Vittorio Angius (267 words)


Vittorio Angius (Casteddu, 1797 o 1798 - Torinu, 1862) fiat unu istòricu e geògrafu.

Cando fiat re Carlo Alberto, Goffredo Casalis l'at cramadu a collaborare a su Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli Stati de S. M. il Re di Sardegna pro sa parte chi pertocaiat sa Sardigna. Pro custu, dae su 1832 e su 1848 girat totu s'ìsula pro si documentare; su materiale collidu fiat istadu gasi meda chi nch'aiat ocupadu prus de tres partes una de totu s'òpera de Casalis.

A pustis at collaboradu a su giornale tataresu Il Promotore, e a sa rivista casteddàrgia La Meteora.

At iscritu sa parte sarda e italiana s'Innu natzionale sardu (Hymnu sardu nationale) «Cunservet Deus su Re», musicadu dae su Maistru Giovanni Gonella, eseguidu pro sa prima bia in su teatru Tzìvicu de Casteddu su 20 freàrgiu de su 1844.

Est istadu finas diretore de su giornale Dagherrotipo. A pustis est coladu a sa diretzione de su Liceo, giornale chi aiat sustituidu su de in antis ma chi est faddidu belle deretu.

Sos cuntributos suos, mancari pòveros de crìtica e caràtere iscientìficu beru, sunt pretziosos pro sa cantidade de datos subra de sas costumàntzias e sas traditziones, de sa limba, de su deretu, de s'archeologia e de s'istòria, de sa geografia e de s'economia de sa Sardigna, comente s'àtera òpera importante sua: Sulle famiglie nobili della Monarchia di Savoia: narrazioni fregiate dei rispettivi stemmi incisi da Giovanni Monneret ed accompagnate dalle vedute dei castelli feudali disegnati dal vero da Enrico Gonin publicada in Torinu in su 1841-57.

In su 1848 est eletu deputadu in su collègiu de Lanusè.

 




#Article 55: Alfonsu I de Sardigna (395 words)


Alfonsu I de Sardigna (Nàpule, 1299 - Barcellona, 1336) fiat su fìgiu minore de Giagu su Giustu e de Bianca de Angiò.

In su 1319, pro sa renùntzia a sos deretos subra de su tronu de su frade prus mannu (cramadu Giagu, est decraradu primu fìgiu e logutenente generale de su babu pro totus sos Istados de sa corona de Aragona. Gasi chi otenet su mandadu de realizare in pràtica su Rennu de Sardigna ocupende sos territòrios pisanos de s'ìsula. A capu de una armada potente ghiadu dae s'amiràlliu Francesco Carròs (o Carroz), cumpostu dae chimbanta galeras, binti cocas, chimbe linnas e àteras naes medas de gherra in ue b'aiat imbarcados ùndighi mìgia òmines intre cavalleris, fantes, balestreris e iscuderis, partit cun sa mugere dae Portfangos, in sas foghes de s'Ebro, su 30 de maju de su 1323. In manera atrivida, atzetat su cussìgiu interessadu de su giùighe Ugone II de Arborea de no atacare deretu Casteddu, e su 13 de làmpadas de su 1323 isbarcat in Canyelles de Palma de Sulcis, oe Portu Vesme, in su sartu de Santuanni Suerxu, pro ponner suta assèdiu Bidda de Crèsia (Igrèsias) domada a pustis de sete meses e oto dies de resistèntzia.

Lassada Igrèsias, su 13 de freàrgiu 1324 Alfonsu andat cara a Casteddu. Ma sa die 29, mèrcuris de lìssia, l'est tocadu de currer a Su Masu pro isbarrare su caminu a s'armada pisana chi, isbarcadu a sa Maddalena Spiaggia, inghierende s'istàinu de Santa Gilla colende dae Cabuderra, Uda e Dèximu pro liberare dae s'ovest sa tzitade. B'at istadu duos iscontros, unu in localidade Lutocisterna, pagu prus o mancu a s'artària de su bìviu de areoportu de como, s'àteru in sas abbas de su Golfo degli Angeli, cara a su trighìngiu de Stampaxi, cun sas naes de apògiu pisanas. Sos Aragonesos cun dificultade fiant resessidos a bincher.

Su 19 de làmpadas de su 1324 Casteddu s'est arresa. 

Devènnidu re a sa morte de su babbu, su 2 de santandria de su 1327, Alfonsu, cramadu su Benignu pro su caratere modde suo.

In Sardigna intervenit petzi pro minetzare sos etzessos de sos feudatàrios e de sos ufitziales règios chi non si faghiant iscrùpulos a degumare biddas intreas, comente sa bidda de Ariagono, distruida pro rapresàllia in su 1329.

A pustis intrat in parte sua, non sena cuntrastos, su fìgiu de sa prima mugere Pedru I su Tzerimoniosu.




#Article 56: Giorgio Asproni (479 words)


Giorgio Asproni (Vitzi 1809 - Roma 1876) est istadu unu polìticu e giornalista.

A bintibator annos si laureat in Deretu in Casteddu e, a pustis, leat sos votos. In su 1843 lu nominant canònigu penitentziale de su Capìtolu de Nùgoro e leat s'incàrrigu de dotzente de Teologia morale in su Seminàriu locale finas a su 1847. In cussu annu matessi si nche tramudat a Gènova pro cuntrastos cun su cleru e cun s'ambiente nùgoresu contràrios a sas ideas democràticas suas. In Gènova frecuentat esponentes de sas currentes democràticas chi li cunfirmant s'idea sua de sa netzessidade chi sa Sardigna mantenzeret un'identidade sua mancari in intro de s'ordinamentu natzionale. Collaborat cun Il Pensiero Italiano dae ue s'auguraiat una collaboratzione prus istrinta intre sa Sardigna e sa Ligùria a dannu de su Piemonte privilegiadu dae su guvernu federale. Devenit membru de su Circolo Italiano. In Nùgoro creat un'agregatzione de custa casta de orientamentu democràticu e republicanu. Si presentat a sas eletziones de sa I legisladura in su 1848, resessit a si fàghere elèghere a su Parlamentu subalpinu, ma s'èsitu est annulladu essende incumpatibile cun s'incàrrigu de canònigu benefitziàriu. Si dimitit dae custu incàrrigu in su 1849 e si torrat a presentare a sas eletziones de sa III legisladuras in su collègiu de Lanusei e est elèghidu. Est istadu deputadu in sas IV, V, VII, IX, X, XI, e in sa XII legisladuras ponende·si cun sa sinistra. Fiat aversàriu de Camillo Benso conte de Cavour chi sighiat una polìtica liberìstica a dannu de sos interessos de s'ìsula. Giornalista ativu meda, de ispiratzione democràtica, at iscritu in sos periòdicos prus mannos de s'època. A issu est atribuidu s'opùsculu famadu Proggetto di legge pel miglioramento de'Regolari dell'Isola di Sardigna, de su 1850.

In su 1859 partìzipat in manera ativa a sos motos patriòticos risorgimentales regollende dinare e armas pro sos voluntàrios. In custu clima fundat in Torinu sa Società dei Liberi Comizi, promovende sa creatzione de su giornale Lo stendardo italiano.

Faghet parte de s'ispeditzione de sos Milli de Garibaldi. Sighit sos garibaldinos a Palermu in su mese de austu de su 1860 e a pustis a Nàpule. Inoghe, tenende raportos cun sos esponentes democràticos meridionales, cumintzat una collaboratzione cun sos periòdicos napuletanos prus importantes, in mesu de cussos Il popolo d'Italia devenende·nde su diretore.

In sos annos 1863-1867 tenet cuntatos medas cun su movimentu operaju, partitzipende finas a su cungressu X de sas Sotziedades operajas in Parma. Est su mamentu chi s'acurtziat de prus a sas ideas maginianas. In su 1865 intrat in cuntatu finas cun Bakunin chi si fiat istabilidu in Nàpule. 

In su 1869 est reconnotu comente unu de sos cuspiradores chi ant organizadu un'insurretzione generale, minetzende su guvernu.

Sos diàrios suos, agatados dae su giornalista e istòricu Bruno Josto Anedda, sunt publicados in Collettanea Calaritana (testos e documentos inèditos o raros publicados dae sa Facultade de Iscièntzias Polìticas de Casteddu).




#Article 57: Sergio Atzeni (207 words)


Sergio Atzeni (Cabuderra, 1952 - Ìsula de Santu Pedru, 1995) est istadu iscritore e giornalista.

A 14 annos iscriet su primu artìculu, e pro tempus meda at a collaborare a sa pàgina sarda de l'Unità e cun sos giornales isulanos (at a iscrìere retzensiones e contos in La Nuova Sardegna dae su 1975 a su 1984). Cun su contu Gli amori, le avventure e la morte di un elefante bianco at bintu in su Mystfest de su 1981 (s'annu imbeniente at a essire in sos Gialli Mondadori). 

Cando Sellerio li publicat, in su 1986, Apologo del giudice bandito, dassat su traballu in s'Enel e comintzat una vida de iscritore de professione, moende a logos diferentes de s'Europa, faghende traballos medas, ma mescamente su tradutore e su consulente pro sas domos de imprenta italianas prus de importu. In su 1997, dae su segundu romanzu suo, Il figlio di Bakunin (1991), Gianfranco Cabiddu nde bogat una pelìcula. Il quinto passo è l'addio est su de tres, editadu dae Mondadori. Su 6 de cabudanni de su 1995, iscumparet in mare a probe de s'ìsula de Santu Pedru. Pagas dies a pustis de sa morte essit su de bator romanzos suos, Passavamo sulla terra leggeri. Àteras òperas medas, sunt publicadas pòstumas

 




#Article 58: Honorè de Balzac (248 words)


Honorè de Balzac (Tours, 1799 - Parigi, 1850) est istadu unu iscritore.

A pustis de aer publicadu sa prima òpera sua iscrita in versos, Cromwell, un'amigu de famìlia li cussigiat de dassare sa carrera literària. Isse sighit a iscriere ma sena resurtadu. Sa situatzione econòmica sua est mala etotu, galu peus a pustis de su fallimentu de sa tipografia chi aiat comporadu. Pro custu est obrigadu a iscriere sena pasu. Pessende de faghere fortuna, benit a Sardigna pro isfrutare sas iscòrias de sa prata de sas minas de sa Nurra. Dae su biagiu no otenit su chi isperaiat, difatis s'isfrutamentu de sas iscòrias fiat giai istadu assinnadu a su genovesu Pezzi, arribadu in antis suo.
 
Prenu de amargura andat tando a su Sud de s'ìsula, a Domusnoas, cun s'isetu de otennere s'isfrutamentu de sas iscòrias de sas minas de cue, ma non tenende prus mancu una sesina est custrintu a torrare a Frantza. In una lìtera chi aiat iscritu a sa fèmina sua, Hanska, su 17 de abrile de su 1838, descriet sa Sardigna comente una terra agreste, sena cultivatziones cun òmines bestidos de istratzu e cun fèminas chi faghiant su pane dae sa farina de lande. Una terra desèrtica cun savanas de pramas agrestes e cun cabras in totue chi distruiant totu. 

A costagios de custa miseria, descriet biddas cun bestires de richesa manna e cun terrinos cultivados. Duncas una terra prena de cuntraditziones. Dassat s'ìsula tristu e discuntentu ma semper cun s'isperu de torrare pro s'irrichire.




#Article 59: Bachisio Bandinu (129 words)


Bachisio Bandinu (Vitzi 1939 - ) este unu antropologu, giornalista e publitzista sardu.

Istudiosu de cultura populare dae su 1972, animat in manera originale sa kistione supra de s'identidade ponèndesi in sa prospettiva de su diàlogu intre antropologia e iskièntzias sotziales. 

In su 1976 iscrivet, cun G. Barbiellini Amidi, su sàziu Il Re è un feticcio, ube analizat su rapportu intre su mundu traditzionale de su pastoriu e sa tzivilitade de sos consumos. In su 1980 iscrivet Costa Smeralda, un'àtteru cuntributu  a s'anàlisi de su rapportu traditzione/innovatzione. In su 1993 binket su prèmiu Funtana Elighes e in su 1999 lu fakent direttore de L'Unione sarda. Est presidente de sa Fondazione Sardinia. 

Unos cantos traballos suos sunt de cussiderare unu contributu mannu pro sa lettura de s'istòria cuntemporànea de Sardigna.




#Article 60: Camillo Bellieni (237 words)


Laureadu in Leges in Tàtari e in Filosofia, in Roma. At bìvidu in Nàpule, frecuentende sos tzìrculos culturales partenopeos; e, in ie, s'est cojuadu cun Margherita Ciampo. 

Boluntàriu in su prima gherra mondiale, cumbatit comente sordadu sèmplitze in su regimentu de fanteria 134 in una batalla in su Carsu. Devènnidu sutatenente in su de 43 regimentos de fanteria, nche lu tramudant dae sas trintzeas de Plava a sas de sas Frasche. At militadu in sa Brigada Tàtari in s'altura de Asiago. In su mese de santugaine de su 1917 lu ferint in manera sèria. Retzi finas duas medàllias pro su balore militare. A pustis de sa gherra partitzipat a su movimentu de sos cumbatentes sardos chi at fatu naschere su Partidu Sardu de Atzione, devenende unu de sos ideòlogos majores. Pro custu patit sa repressione fassista. Est suta cuntrollu fitianu, lu suspendent dae sa dotzèntzia universitària in Bologna e s'addatat a faghere su professore precàriu in tzitades diferentes de su cuntinente, s'ùrtima Trieste dae su 1925. 

A pustis de su 1943 torrat a Sardigna, a Tàtari, ue faghet su bibliotecàriu de s'Universidade. Cròmpidos sos limites de edade, si ritirat in Nàpule in ue abarrat finas a sa morte. At collaboradu a sas rivistas Volontà, Critica politica e Il Nuraghe de Remundu Carta Raspi. 

Sa mezus òpera istòrica sua est La Sardigna nella civiltà dell'Alto Medioevo, imprentada in duos volùmenes dae sos tipos de Fossataro in su 1973.




#Article 61: Orgòsolo (219 words)


Orgòsolo est una bidda de s'ìsula de Sardigna cun 4538 bividores de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbagia de Ollolai.

S'economia sua est basada in sa pastoria e in su turismu, mascamente pro bisitare sos Murales, oe si at sa connoscentzia de sa bidda in Italia e in foras de Italia. Custa traditzione de sos murales est naschida in sos annos '60, paris cun sa protesta polìtiga contras a s'idea de s'Istadu de ponner bases de addestramentu militare in sa localidade de Pratobello, a mesu caminu dae Orgòsolo a Fonne. Sos Murales sunt rappresentados disignos politigos, problemas antigos, iscenas quotidianas de sa bidda o traditziones antigas.

Mancari su Patronu de sa bidda siat Santu Perdu e sa sua festa siat meda intesa e tzelebrada, sa festa chi si faghet de prus est Nostra Segnora de Mesaustu, propriu sa die de mesaustu, su 15 de Austu de cad'annu. In custa festa si faghet una manna protzessione, cun prus de 100 caddos e medas costùmenes traditzionales orgolesos. In sa protzessione bator omines pigant sa Madonna drommida, chi est meda pesante. Sa festa sighit cun sa Vardia, sa famosa cursa de sos caddos. Sa festa cumentzat su 13 e accabat su 23, e su 23 si faghet una atera protzessione, a de notte, peroe bi sunt sempere medas costùmenes e caddos.  




#Article 62: Natzione (281 words)


Una natzione (de su latinu natio, in sardu «naschimentu») si referit a una comunidade de indivìduos chi cumpartzint carchi caraterìstica comuna comente sa limba, su logu geogràficu, s'istòria, sas traditziones, sa cultura, sa religione, s'etnia e a bortas unu guvernu.

Una àtera definitzione cunsìderat sa natzione comente a un'istadu soberanu chi podet fàghere riferimentu a unu pòpulu, a un'etnia, a una tribù cun una discendèntzia, una limba e mancari un'istòria comuna.

Una diferente currente de pensamentu, chi faghet riferimentu a s'idea de natzione in cantu realidade ogetiva e ligada a pensadores chi pertenent a diversas espressiones polìticu-culturales, includet tra sas caraterìsticas netzessàrias de una natzione su cuntzetu de sàmbene (Herder) o de «consambenadu» (Meinecke).

Una àtera definitzione bidet sa natzione comente a una «comunidade de indivìduos de prus natzionalidades cun unu territòriu e guvernu pròpiu» o fintzas «una tribù o una federatzione de tribùs (comente cussa de sos indianos nordamericanos)». Est apojende·si a tales assuntos chi s'est isvilupadu in sos annos '70 su cuntzetu de micronazione.

Carchi autore, comente Jürgen Habermas, cunsiderende obsoletu s'assuntu traditzionale de natzione, si referint a issa che unu lìberu cuntratu sotziale intre pòpulos chi si reconnoschent in una Costitutzione comuna. Tale cuntzetu, in custu casu, si diat istèrrere fintzas a cuddu de de sa pàtria e su patriotismu natzionale diat èssere gai remplasadu dae su «patriotismu costitutzionale».o gràtzias a su cuntzetu de grupu de pertenèntzia: sa natzione est tales suta bisura polìtica. Custa previdet unu profundu sensu de su nois, paghe e òrdine in internu e cosa sua, una sèrie de sìmbulos e mitos comunos, sa fiantza de amparu e sa cussèntzia de sa durabilidade in su tempus de sa natzione respetu a sos sìngulos indivìduos.




#Article 63: Macintosh (139 words)


Macintosh, incurtzadu comente Mac, est una famìlia de carculadores personales connotos meda, fabricados dae su 1984 dae sa Apple Computer Inc. (Cupertino, California) chi isfrutant su sistema operativu MacOS (como Mac OS X). Su Mac originale est istadu su primu elaboradore cun una interfaghe gràfica e unu sorighitu de sèrie, chi at interessadu una cantidade manna de utentes in totu su mundu, proponende una manera avantzada e in su matessi tempus fàtzile de impreu de s'informàtica personale. Cun su Mac, sa Apple at mediadu s'èsitu negativu de sos primos Apple Lisa, chi l'aiat pretzèdidu, sena otenner su resurtadu isperadu. Cun custu aparadu informàticu nou, Apple aiat mustradu chi s'idea de su cuntzetu de iscriania virtuale chi si fundaiat in una interfaghe WIMP (Windows, Icons, Mouse, Pointer) fiat su mègius e su chi teniat prus fortza de torrai a nou.




#Article 64: Stanis Dessy (444 words)


Stanis Dessy (Àrthana, 1900 - Tàtari, 1986) fiat unu pintore sardu. 

A pustis de su ginnàsiu in Casteddu s'est iscritu a s'Acadèmia de sas Bellas Artes in Roma. In su 1921 est torradu a Casteddu, in ue at fatu su professore de disinnu in s'Iscola de rieducatzione pro mutilados. Ciusa l'at cussigiadu de traballare comente tzeramista ma at a preferrere sa pintura. At fatu de modellu pro s'istàtua de L'Ucciso. At debutadu in sa mustra de su tzìrculu universitàriu catòlicu. In su 1922 su Giornale d'Italia at publicadu in sa pàgina sarda unu profilu de s'artista. 

S'annu imbeniente at espostu in sa Cuadriennale de Torinu su ghissu Cinzio, retratu de su figiu de Ciusa. At incumintzadu a collaborare cun sa rivista Il Nuraghe e a traballare comente issenògrafu in sa Compagnia Stabile Sarda. In su '25 at espostu in sa III Biennale romana e in sa Mustra de arte de Casteddu. In su 1926 si nche est tramudadu a Tàtari. In su 1927 at incumintzadu a istudiare sa pintura tedesca e fiaminga. In su 1930 s'est cojuadu cun Ada Dessì. In su matessi annu at partetzipadu a sa segunda espositzione de litografia e xilografia in Chicago e at isperimentadu s'acuaforte ghiadu dae Melis Marini. In su mese de santandria est andadu a Parigi ma sena resurtadu perunu. At comporadu istampas antigas de Dürer e Rembrandt. Si dèdicat a su monotipu.

In su 1937 duas xilografias sunt incluidas in sa regorta de su British Museum. In su 1938 in sa IX Sindacale Nuorese at bintu su prèmiu PNF pro sa pintura. In su 1940 at espostu in una personale de xilografia in sa Biennale de Venezia. In sa Biennale de su 1942 at espostu sa xilografia Notte di San Giovanni. In su 1944 at disinnadu paris cun Tavolara sa tèssera de su Partidu Sardu. In su 1949 at collaboradu cun sa rivista Ichnusa e s'est iscritu a su sindacadu regionale de sos artistas. In su 1952 at partetzipadu pro s'ùrtima bia a sa Biennale de Venezia. 

In su 1956 at organizadu cun Tavolara sa V Mustra de intzisiones italianas. In su 1957 at partetzipadu a sa de sete mustras de su Premiu del Fiorino. In su 1959 in s'Unione sarda Frantziscu Màsala l'at acusadu de indiferèntzia pro sos problemas sotziales. Issu at rispostu chi sa pintura sua unu caràtere sotziale lu tenet, giai chi est destinada a li garantire su sustentamentu. In su 1960 at donadu sa pintura La Cena in Emmaus a su Collegium Mazotti. In su 1964 at espostu in una personale in sa Rassinna de xilografia sarda e piemontese de Torinu. In su 1977 s'aministratzione provintziale tataresa l'at dedicadu una mustra antològica. 

 




#Article 65: Bonaccattu (354 words)


Bonaccàttu (o Bonàrcadu in sa forma italianitzada) est una bidda sarda de 1700 abitantes de sa provintzia de Oristanis, chi s'azzappat in s'artura de su Monteferru. S'economia est agropastorale. Sa bidda est connota mescamente pro sa festa de Nostra Sennora de Bonacatu, su 18 e 19 de cabudanni. Sa variante de limba sarda bonarcadesa est una limba de Mesania, agattandesi in su tempusu giudicale in sa lacana in mesu a su giudicau de Torres e cussu de Arborea.

Gratzias a su fertile terrinu bonarcadesu paris cun sas benas de abba in custa zona s'omine at cumintzadu a biver dae sos tempos prus anticos, comente si podet cumprender dae sos tadzos de nuraghes chi si podent azzappare.
Bonaccattu tenet in Sardigna sa cantidade prus manna de Nuraghes a “corridoio”, chi nuraghes non sunt, ca lis mancat sa tholos e sas àteras carateristica chi desini unu nuraghe veru.
Sa parte prus manna de sos nuraghes bonarcadesos si podet azzappare a chirru de Paule: Ziligherto, Serra Crastula, Scovera, Campu Scudu, Sas Losas e Livandru.
S'azzappant fintzas tumbas de zigantes, derrutas pro differentes motivos in s'edade de Mesu.
Su passazzu de sos romanos est istettidu azzertadu, cun sos tribaglios de restauratzione de su Santuario de Nosta Sennnora de Bonaccattu, inue est istettidu acatadu, in terra, unu mosaico chi a ponner mente a sos istudios fattos, datan sa pesadura de sa cresiedda a su 400 a pustis de Cristos.
Acurtzu a Bonaccattu b'aiat sa cresia de Santu Jorgi de Caecaria, tzitada in su Kondaghe de Santa Maria de Bonaccattu, ischeda n. 25. Est importante a l'amentare ca tratat de su kertu de su priore Nicolaus contra de Bera de Zori,fiza de Pretu Seke,liberu maiorali e de Alene de Zori, libera, chi at tentadu, chene bi resesire, de difender sa libertade de sos duos fizos, dae sa serbitude a sa ditta cresia e sa libertade sua matessi ca su Priore Nicolaus non la cheriat reconoscher comente libera.Totu sende chi Bera e sa famìllia sua fiant cristianos e catolicos e su priore, periissu cristianu,los at cherfios, e sa corono de curatoria l'at dadu resone, serbos de sa cresia de Santu Jorgi.




#Article 66: Fùbalu (134 words)


Su jogu de su pallone (o de sa bocia, fùbalu o s'italianu calcio) est un'isport imbentadu dae sos inglesos (football in inglesu) in su sèculu XIX.

Su jogu de bocia, comente si jogat como, est istadu codificadu in Inghilterra cando in su 1863 sunt istadas istabilidas sas regulas de su jogu (Laws of the Game). Su jogu de pallone, a livellu internatzionale, est guvernadu dae sa Fédération Internationale de Football Association connota dae totus cun sa sigla FIFA. Sa cumpetizione pius importante est su campionadu mundiale chi si jogat ogni bator annos. Custu eventu est su pius sighidu de totu su mundu, difatis s'audience est su doppiu de sa de sas Olimpiades.

Si acarant duas trumas de ùndighi giogadores, chi chircant onzi una de ghetare sa botza a intru de sa retza de s'atra.




#Article 67: Gosos (339 words)


Sos gosos o gòggius sun cantos devotzionales e/o paralitùrzicos in onore de sos santos  o de Nostra Sennora. Sa paràgula gosos e sas variantes suas gotzos e cotzos diffusas in su capu 'e susu de s'ìsula benin dae su castillanu gozos, cando chi sas variantes de sa parte meridionale goggius, goccius, coggius benin dae su catalanu goigs. Ambas paràgulas ibèricas, benin derettas dae su latinu gaudium «cuntentesa». In sa zona tzentrale de sa Sardigna est impreada finas sa paràgula grobbes chi arribbat dae su catalanu cobla/cobles; mancari non siet impreada petzi pro cumponimentos devotzionales e/o paralitùrzicos ma finas pro cumponimentos satìricos chi no an forma de gosos.

Est unu cantu monòdicu, est a narrer cantadu petzi cun una tonalidade.

Sa cuartina de apertura si podet partire in duas perras de duos versos cada una: sos primos duos versos introduchen su tema de su cantu, sos àtteros duos sun sa torrada. Sichin sas istrofas, mascamente sestas de ottonàrios, in ube est cantau su tema.

S'ùrtima istrofa est una cuartina. Cada istrofa est serrada dae sa torrada chi est ripìtia duas bortas.

S'aspettu prus de importu de custa tipolozia de cantu est chi, mancari siat unu pacu monòtonu comente melodia, azudat sos fideles pro sa retentiva e s'esecussione de sa torrada. Pro su chi pertoccat sa mètrica, s'ùrtimu versu de cada istrofa tenet sa matessi rima de su secundu de sa torrada e annùntziat a sos fideles cando est su mamentu de cantare.

Intre sas attestassiones de sa paràgula gosos in Sardigna s'ammentat sa de Juan Espina Velasco, s'incuisidore, in su 1640, in sa relassione sua subra de su viazu Tàtari-Casteddu, Casteddu-Tàtari. Firmandesi in Sueddi in sa crèsia de Santu Zorzi aiat ordinau de cantare sos gozos. De cussos cantos non s'ischit nen sa limba nen s'istruttura istròfica. De su cumponimentu Gosos chi si narran cun su ufìtziu de sos mortos, imbetzes, tenimus su testu cumpletu iscritu in sardu. A dolu mannu, cun sa documentassione chi tenimus est diffìtzile meda a facher una cale si siat ipòtesi subra de s'orìgine issoro.




#Article 68: Cantu a tenore (376 words)


 
Su cantu a tenore est unu cantu polifònicu, rapresentat s'espressione musicale prus antiga de sa Sardigna e est sa proa de s'esistèntzia in s'ìsula de sa pràtica polifònica, giai dae èpocas antigas. Su cantu a tenore lu at postu s'UNESCO in su 2005 in sa lista de sos patrimonios orales e immateriales de s'umanidade, e est pro custu si cunsìderat comente Patrimòniu intangibile de s'Umanidade, dada s'unitzidade e sa bellesa sua.

Cufforma a su giassu, leat su nùmen de cussertu (in Mamujada e in sa Baronia arta), cuncordu (in Cùllieri, Santu Lussurzu, Fonne, in sa Barbàgia de Ollolai, in Bolòthana e Orane), cuntratu (galu in Fonne e Sèneghe), cuntzertu o cuncertu in su Guilcier e in su Barigadu.

Sos cantadores sunt bator: su Bassu, sa Contra, sa Mesu Boghe, sa Boghe. Sunt postos a chircu rapresentende, gasi, sa forma architetònica prus importante de tzivilidade de sa Sardigna: su nuraghe.

Duas de sas boghes, su Bassu e sa Contra, sunt guturales e sunt sas chi dant a su cantu a tenore particularidade e peculiaridade.

Su Bassu cun unu sonu grae e profundu mantenet sa matessi tonalidade de sa boghe solista. Sa Contra est una cuinta subra de su Bassu e at unu sonu prus liniare, metàllicu e prus pagu vibradu. Contra e Bassu paris, faghent su sonu onomatopèicu Bim Bam Boo e non mudant mai nota in antis de su tzinnu de sa boghe solista. 

Sa Mesu Boghe chi irrichit su cantu cun virtuosismos de sa boghe, mutidos giradas, si aunit a sas duas boghes guturales faghende in paris unu acumpanzamentu armònicu pro sa boghe solista, chi ghiat su tenore intonende e cadenzende su cantu belle totu in manera sillàbica.

Est diftzile meda a istabilire sas raighinas de su cantu a tenore chi, a pàrrere de unos cantos, diat a dèpere tènnere prus de 4000 annos.

Su cantu a tenore diat a pàrrere ligadu a sa bida pastorale, a sa soledade de su pastore in su sartu cun su bestiàmene cun sa natura matessi. Diant a èssere sos animales e sa natura chi ant ispiradu sas boghes. Diat a pòdere èssere chi sa Contra siat nàschida dae s'istrochidura de sa berbeghe, su Bassu dae sa de sa baca e sa Mesu Boghe dae sa de su bentu.




#Article 69: Remundu Piras (237 words)


Piras, Remundu (Biddanoa Monteleone 1905 - 1978). Poete, improvisadore.

Autodidata, at cumintzadu a cantare in sas festas locales cando teniat petzi deghennoe annos. Pro trèighi annos, dae su 1932 a su 1945, l'aiant custrintu a abarrare a sa muda pro more de su divietu de cantare impostu dae su rezìmene fassista a totus sos cantadores. 

Reconnotu dae totus comente unu de sos cantadores prus mannos, fiat dotadu de unu sensu crìticu naturale e de un vocatzione ispantosa a cumponner poesias in su mamentu; cumpeter cun isse in subra de su palcu fiat difìtzile meda. Est cunsideradu su cumponidore prus mannu de modas, tipu de cumponimentu chi cumparit in sas garas a inghìriu de sa medade de sos annos Binti, e chi est cunsiderada sa proa poètica prus distintiva de s'abilidade de s'improvisadore.

Sos versos de tziu Remundu sunt una testimònia ùnica finas dae su puntu de bista linguìsticu, pro sa richesa de su lèssicu, sa bundàntzia e s'orizinalidade de sas imàzines. Una produtzione interessante meda finas suta su puntu de bista sotzio-antropolòzicu, pro sas noas subra de sos raportos sotziales, de sas cunditziones econòmicas e de sas superstitziones.

Non si connoschet totu sa produtzione intrea sua. Petzi a pustis de sa morte est istada curada una regorta de poesias, chi sunt però de tipu meditativu: Mistèriu, regorta de sonetos; Bonas Noas, sàtiras e tertzinas; Sas Modas, cantos longos chi congruiant sas garas poèticas; A bolu, otavas improvisadas.




#Article 70: Melchiorre Murenu (341 words)


Fizu de Batista Ledda, aiat leadu su sambenadu de sa zaja materna. 

A s'edade de tres annos, a causa de sa pigota fiat devènnidu tzurpu; a deghe annos, aiant arrestadu su babu, mortu deretu a pustis, dassende sa famìlia in misèria. Custos eventos los contat cun tristura, ma finas cun dinnidade manna, in sa poesia Sùplica a Mussennor Bua, unu cuadru de sa bida sua prena de anneos, e, in su matessi tempus, una testimonia de sa fide manna chi tenìat in Deus. 

Mancari no apat pòdidu imparare a legher e a iscrier, sas poesias suas sunt espressione de una profundidade culturale non comuna: una cultura chi s'alimentaiat cun su patrimòniu teolòzicu e filosòficu de su catolitzèsimu. Isse, chi teniat una memòria istraordinària, andaiat fitianu a missa e, iscurtende sos preigadores e sighende sa letura de sos testos bìblicos, s'aiat fatu unu patrimòniu de connoschèntzias reliziosas chi, a su tempus, fiat tìpicu de sos poetas. 

Gasi chi, aiat cumintzadu a andare a sas festas de sas biddas, improvisende cunforme a comente l'ispiriaìant sa bena artìstica sua de moralista abistu e s'umore sarcàsticu chi teniat. No est de badas chi una de sas poesias prus famadas est Sas isporchìtzias de Bosa, una sàtira prena de benenu contra de sa bidda de sa Planargia. 

Non mancant sas poesias de impinnu sotziale, che a S'istadu de Sardigna, o sa batorina, iscrita in ocasione de sa Lege de sas tancas de su 1820, chi at a abarrare a amentare sos dannos de un'isvilupu capitalìsticu sena règulas: «Tancas serradas a muru / fatas a s'aferra aferra / si su Chelu fiat in terra / l'aiant serradu puru». 

Sa morte sua fiat istada su cuncruimentu tràzicu de una bida prena de anneos: una note de Santugaine tres òmines si fiant presentados a domo de unos cantos amigos chi lu fiant istranzende, mandados, naraìant issos, dae su poeta Maloccu, aversàriu mannu in sas garas poèticas e, in su matessi tempus, amigu carrale de Murenu. A pustis de l'aer postu in fatu, nche l'aiant ghetadu dae una pèntuma, ochiendelu.




#Article 71: Condaghe de Santa Maria de Bonàrcado (127 words)


Rezistru patrimoniale de su monastèriu de Santa Maria de Bonàrcado in su Rennu de Arvarè, chi cuntenet ischedas in limba sarda arboresa dae su sèculu XII a su sèculu XIII .

Editadu pro sa prima bia in su 1937 dae Raimondo Carta Raspi, e torradu a publicare dae Maurizio Virdis in su 1982.

Arribat dae sa biblioteca Guillot de s'Alighera.

Su manoscritu pergamenàtzeu est formadu dae 95 cartas numeradas ma cun s'òrdine cronolòzicu internu alteradu, ca nche l'aiant copiadu a pustis dae ischedas iscapas e sena òrdine.

Sos primos documentos sunt, pagu prus o mancu, de su 1180 ca, in sas ischedas 33 e 37, sunt amentadas «donna Agalbursa regina d.Arborea » e maridu suo «iudice Barusone d.Arborea» de cussa època.

Sos ùrtimos sunt de su 1261.




#Article 72: Cuntratu a cumpàngios (210 words)


Unu cuntratu a cumpàngios est unu assòtziu intre duos pastores, propietàrios minores o mèdios, chi duraiat un'annu. Est unu tipu de cuntratu chi esistiat petzi in Sardigna e galu impreadu in carchi zona finas a sos annos Sessanta. A su sòlitu si poniant paris duos pastores minores chi si partziant su traballu in manera ratzionale e s'agiudaiant in sa gestione de su cuile. Fiat basadu totu in su tziclu de su late, est a narrer, sa prima die chie faghiat prus pagu late lu daiat a su chi nd'aiat murtu de prus e custu si faghiat su casu, s'àteru pessaiat a sos imperios de su traballu. Cando su chi faghiat prus pagu late nche superaiat cun sa cantidade versada a s'àteru, sa cantidade de su cumpàngiu, tando fiat custu ùrtimu chi deviat dare su produtu suo, a manera chi s'àteru si poderet fagher su casu. Cando a unu li tocaiat sa die pro fagher su casu, s'àteru paschiat su bestiàmene. Sas ispesas fiant individuales, s'afitu de sa pastura fiat pagadu in base a sa cantidade de su bestiàmene chi teniat onniunu. Sa comodidade de custu assòtziu fiat chi su pastore non fiat semper ligadu a su cuile, ma teniat sa possibilidade de si moer e andare a fagher àteros imperios.




#Article 73: Gianfranco Zola (532 words)


Zola, Gianfranco (Ulìana 1966 - ) est unu giogadore de pallone.Segunda punta, est istadu unu nùmeru deghe clàssicu; lestru, fantasiosu, malu a lu marcare, e capatzu de sinnare in onzi manera. Sena duda peruna, est istadu su giogadore sardu prus forte de semper e unu de sos mezus in Itàlia, in sas ùrtimas decadas. Cun su cumportamentu suo semper curretu, est istadu unu campione in intro e in foras de su campu.

At cumintzadu a giogare in sa Corrasi, iscuadra de sa bidda sua, e in su 1984/85 est coladu a sa Nuorese in sèrie C2. In su 1986/87 est andadu a sa Torres de Tàtari binchende su campionadu de C2; pro duos annos s'est postu in mustra in C1 e in su 1989/90, comporadu dae su S.S.C. Napoli, at fatu s'esòrdiu in sèrie A binchende s'iscudetu cun s'iscuadra de Maradona. S'annu imbeniente at bintu finas sa Supercopa Italiana e est devènnidu s'erede de Maradona chi aiat dassadu su Napoli. S'esperièntzia napuletana est fundamentale; devenit unu de sos zogadores prus fortes in Itàlia, famadu pro sos tiros de punitzione e pro sa fantàsia de su giogu suo, tantu chi in su 1991 est arribadu a bestire sa màllia biaita de sa natzionale italiana. Dae su 1993/94 a su 1995/96 at disputadu tres istajones cun su Parma, semper a livellos artos meda, binchende sa Supercopa Europea in su 1993/94 e sa Copa UEFA in su 1994/95. 

In su 1996/97, a istajone giai cumintzada, at dassadu s'Itàlia andende a giogare in Inghilterra cun su Chelsea; in pagu tempus est devènnidu su bandelariu de s'iscuadra londinesa, istimadu dae cumpàngios e tifosos e respetadu dae sos aversàrios. Cun sa màllia de sos blue's, chi dae annos medas non binchiant nudda, cunchistat sa Copa de Inghilterra in su 1996/97 e in su 1999/2000, sa Copa de sas Copas e sa Copa de Lega Inglesa in su 1997/98, sa Supercopa Europea in su 1998/99 e sa Supercopa Inglesa in su 2000/2001. Magic Box, comente lu mutint sos tifosos de su Chelsea, est istadu nominadu su mezus giogadore de su campionadu inglesu in su 1997; in su 2003 est istadu elèghidu su mezus giogadore de semper in s'istòria de su Chelsea.

In su 2003 si nche est torradu a Sardigna pro giogare cun su Casteddu; profeta in sa terra sua, in su 2003/04 at bintu su campionadu de Sèrie B ghiende s'iscuadra chi torrat a artiare a sèrie A. S'annu imbeniente est torradu a giogare in sèrie màssima a pustis de oto annos ritirende·si dae s'atividade agonìstica a sa fine de s'istajone. In su 2004, pro sos mèritos suos, est istadu nominadu dae sa reina Lisabeta de Inghilterra Membru onoràriu de s'Imperu Britànnicu, tìtulu onorìficu massimu pro sos istranzos.

Cun sa màllia de sa natzionale italiana contat 35 partidas e 8 retes. In su 1994 at leadu parte a sos Mundiales, in manera pagu fortunada mancari s'Itàlia fiat arribada segunda; finas in sos Europeos de su 1996 non est fortunadu meda. No est istadu cunvocadu pro sos mundiales de su 1998, mancari sas retes suas de importu in sas cualificatziones. At giogadu 238 partidas, cun 90 retes, in sèrie A e 312 partidas, cun 90 retes, in Premier League.




#Article 74: Sartiglia (358 words)


Sa Sartìglia est una cùrta a caddu, a sa manera de sas ziostras de s'Edade Mèdia, chi si faghet in Aristanis s'ùrtima domìniga de Carrasegare e su martis imbeniente. Sos cadderis chi bi leant parte, currende a parafua, devent inferchire cun un'istocu un'isteddu istampadu in mesu, chi est apicadu a unu filu, in artu, in sa pista de sa cursa; segundu sa traditzione, prus sunt sos isteddos inferchidos, prus bona at a esser s'annada in sos campos. Sa festa est amaniada dae sos grèmios artesanos de sos massajos (Santu Zuanne) e de sos maistros de linna (Santu Zosepe), chi si partzint s'aparitzu de sas duas dies de cursa.

Sa cursa est s'ùrtimu mamentu de sa festa, antibitzada dae àteros ritos sighidos meda dae sa zente aristanesa, mescamente sa bestidura de su capu de sa cursa, connotu cun su nùmene de componidori. Custu, sètzidu in una cadrea posta subra de una mesita, in unu logu frunidu cun frores e trigu, est bestidu dae duas pitzocas, mutidas massajeddas, ghiadas dae una massaja manna, chi est sa muzere de su presidente de su grèmiu. Su bestire de su componidori s'assimizat meda a su costùmene de sos massajos aristanesos de su Setighentos: sa camisa, bianca e a mànigas ampras, est presa a su bratzu cun tres fetas coloradas; su tzingheddu est largu, de pedde e cun una fìbia de prata pro regher sos cartzones. Sa cara est cuguzada dae una caratza de linna, chi non tenet bisura nen de mascru nen de fèmina, mantesa dae unu mucadore de seda annodadu in su gatzile; sa conca imbetzes est cuguzada dae unu belu brodadu e dae unu capeddu nieddu tzilìndricu chi at sustituidu sa berrita ruja, prus antiga meda. Su cojetu, una casta de gropete longu sena mànigas e serradu cun butones de prata, chi falat finas a sos ghenugros, cuguzat su restu de su bestire.

Àteros mamentos de sa festa chi antibitzant sa cursa a s'isteddu sunt s'isfilada de sos costùmenes, cun sos tumbarinos e sos trumbiteris, e sa beneditzione de sa zente, fata dae su cumponidori cun unu màtzulu de violetas infustas de aba; su màtzulu est cramadu sa pipia de maju. 




#Article 75: Pedru Casu (165 words)


Pedru Casu (Bilchidda 1878-1954) fit unu iscritore.

Est istadu unu de sos iscritores importantes de sa literatura sarda de sa prima medade de su Noighentos. 

Ziai dae pitzinnu s'est interessadu a cosas medas. Est istadu preìderu de sa bidda sua (Berchidda), pro prus de baranta annos, famadu in totu sa Sardinna pro sas prèigas suas in limba logudoresa. Est istadu maistru de italianu in sos seminàrios de Otieri e Tàtari. 

At collaboradu cun medas cuotidianos e rivistas, siat de Sardigna siat de su continente. At bortadu in sardu sa Divina Commedia in su 1929 e, semper in sardu, at iscritu poesias medas e bortadu in limba autores medas, non petzi natzionales. 

Pro totu sa bida at isetadu sa fine de sa cumpilatzione de su Vocabolàriu sardu-logudoresu/italianu, publicadu dae pagu. 
At iscritu meda finas in italianu: in deghe annos at deghe romanzos e chimbe libros de contos. Su tema prus importante chi cumparit de prus est s'augùriu a sa Sardigna pro unu cras prenu de lughe.




#Article 76: Antoni Cossu (320 words)


Antoni Cossu (Santu Lussurzu, 1927 - 2002) est istadu unu romanzieri e poeta sardu.

Laureadu in Lìteras in Milanu, si nch'est tramudadu a Ivrea ue, dae su 1954 a su 1958, partètzipat a su movimentu Comunità, organizadu dae Adriano Olivetti, e pùblicat su primu testu narrativu Sardigna a passo di carro e di cavallo (1955) in sa rivista Comunità, semper de Adriano Olivetti.

In su 1959 torrat a Sardinna e traballat in sa Rezione sarda, in su tzentru de programatzione pro sos interventos sotziales. S'annu matessi at publicadu Autonomia e solidarietà nel Montiferru, resurtadu de un'istùdiu sotziolòzicu fatu paris cun Diego Are e Albert Meister de s'Universidade de Parizi. In sa collana Narratori de s'editore Vallechi, at publicadu duos romanzos: I figli di Pietro Paolo (1967) e Il riscatto (1969), bortadu in inglesu dae Isabel Quigly, pàzinas de literatura arta e de paris impinnu tzivile.

A pustis, est crèschidu s'interessu e s'impinnu pro sa limba sarda e pro su bilinguismu. In sardu at publicadu su romanzu Mannigos de memoria (1984), binchende su primu prèmiu in su cuncursu Festa della poesia sarda, setzione romanzos, promòvidu dae s'Istitutu Superiore Rezionale Etnogràficu, e A tempos de Lussurzu (1985), bortadu in catalanu dae Antonio Arca. In s'ìnteri, in su 1968, cun Cantzone de chie ch'est fora aiat otentu su prèmiu ispetziale de sa zuria de su cuncursu de poesia sarda de Othieri. Sas poesias suas sunt regortas in duos volùmenes I Monti dicono di restare (1987) e Il vento e altri racconti (1993).

Est istadu diretore de su periòdicu Il Montiferru, redatore capu de sa rivista Il Bogino, redatore de La via del Piemonte, e mescamente diretore de sa rivista culturale La grotta della vipera, fundada dae isse etotu in su 1975, devènnida su mèdiu de una batalla a profetu de sas limbas e de sas culturas locales.

In su 2002, in antis de si nche morrer, at publicadu su romanzu Il sogno svanito.




#Article 77: Giuseppe Fiori (268 words)


Giuseppe Fiori (Silanos, 1923 - Roma, 2003) est istadu unu iscritore e giornalista.

At traballadu comente redatore de L'Unione Sarda e a pustis in sa Rai, est istadu vitzediretore de su TG2, in ue at imbentadu una sèrie de editòriales polìticos a pustis regortos in Parole in TV. Dae su 1979 est elèghidu senadore pro tres lezisladuras, in antis de Igrèsias e a pustis de Aristanis: in sa matessi època est istadu diretore de Paese Sera. A pustis de su libru-inchiesta subra de sos piscadores de Cabras (Baroni in laguna) at iscritu sa prima de sas biografias polìticas: a sa Vita di Antonio Gramsci, de su 1996, sunt sighidas sas de Michele Schirru, s'anàrchicu sardu fusiladu in su 1931 pro aer pessadu de ochier a Mussolini; de Emilio Lussu (Il cavaliere dei Rossomori, de su 1987); de Enrico Berlinguer, de su 1989.

At sestadu sa biografia de duos capos liberales sotzialistas mannos, Ernesto Rossi (Vita di un italiano, 1994) e Carlo Rosselli.

In su 1996 at sestadu in Il Venditore sa carrera imprenditoriale, e a pustis polìtica de Silvio Berlusconi.

Dae un'àteru libru-inchiesta subra de sa Sardinna, La società del malessere (1968), est istadu ispiradu su film Barbagia de Carlo Lizzani. Cun su romanzu Uomini ex subra de unu grupu de comunistas chi si nche sunt cuados in Praga in sos annos de sa Gherra Frita, at bìnchidu in su 1993 su Prèmiu Nàpule. Sonetàula est istadu giai publicadu in su 1962, ma pro s'editzione essida in su 2000 l'at cambiadu meda, faghende logu mescamente a sa realidade dolorosa e dramàtica de sos fatos personales de su protagonista.

   




#Article 78: Salvatore Niffoi (182 words)


Salvatore Niffoi (mutidu Carrone) (Orane, 1950) est unu iscritore.

S'est laureadu in lìteras in Roma in su 1976 cun d'una tesi subra de sa poesia dialetale sarda (sos relatores fiant Carlo Salinari e Tullio de Mauro). Como insinnat matèrias literàrias in sas iscolas mèdias de Orane. 

At esordidu in su 1997 cun su romanzu Collodoro; a pustis, at publicadu Il viaggio degli inganni in su 1999, Il postino di Piracherfa (in su 2000, custu bortadu fintzas in frantzesu) e Cristolu (2001). S'ùrtima òpera sua est La sesta ora publicada, che a sas àteras, dae sa domo de imprenta Il Maestrale. Cun Adelphi at torradu a publicare, rinnovadu, La leggenda di Redenta Tiria. 

In sos romanzos suos impreat unu limbàzu espressivu meda. Resessit a trasmiter a chie leghet, un'idea de sa Sardinna chi non est petzi bella, ma finas areste e misteriosa. Iscriet in italianu, però in sos romanzos suos impreat finas paràulas sardas e sardismos sintàticos. Carchi òpera est istada presentada finas in teatru (mescamente dae Bocheteatro e Cada die teatro) comente Cristolu e àteros contos (Il maestro pazzo e La balente).




#Article 79: Gianfranco Pintore (114 words)


Zuanne Frantziscu Pintore (Irgoli, 31 de agustu de su 1939 - Orosei, 24 de capidanne de su 2012) est istadu unu iscritore e zornalista.
Zornalista professionista, at traballadu pro Il Mondo Nuovo, Giorni-Vie Nuove, Abc, L'Unità in Firenze, Roma e Varsavia. Torradu a Sardinna, at fattu su currispondente pro L'Espresso, Tempo Illustrato e àteros periòdicos. 

At fundadu Sa Sardigna e Liberatzione, diretu Ràdiu Supramonte e Il Solco e, at traballadu in Telesardegna, faghende su Telediàriu. Editorialista de L'Unione Sarda e de Sardigna.com . 

Dae su 2002 a su 2004 est istadu su consulente de su presidente de su Parlamentu sardu. Est ispiradu in su 2012 pustis de una longa maladia, teniat tando 73 annos. 

 




#Article 80: Antioco Casula (268 words)


Antioco Giuseppe Casula nodidu comente Montanaru (Dèsulu, 1878 - Dèsulu 3 marzu 1957) fiat unu poete sardu.

At frecuentadu sas iscolas elementares in Dèsulo. A pustis si fit ispostadu a Casteddu e a Lanusè pro fagher su Liceo ma aiat dèvidu dassare sos istùdios. Sa famìlia fit pòvera e si nch'est dèvidu torrare a sa bidda sua pro azuare su babu in und'atividade cumertziale minore.

At fatu sa gherra in Àfrica in su 1896 e gràtzias a custa esperièntzia cumponet innos patriòticos e cantos de gherra. A 18 annos si nch'est andadu a carabineri.

At publicadu in su 1904 Boghes de Barbagia, suta de su pseudònimu de Montanaru. Dassada s'Arma e in su 1909 est devènnidu diretore de s'ufìtziu postale e finas insinnante elementare in sa bidda sua. In su 1922 at publicadu Cantigos d'Ennarghentu.

Cumbintu defensore de su balore de sa limba sarda e de s'importu de s'insignamentu suo in sas iscolas, at rapresentadu s'ìsula in su primu cungressu natzionale de sos dialetos de Itàlia in su 1925.

Intre su 1926 e su 1927 at proadu s'esperièntzia de sa presone, cun s'acusa de tenner ligàmenes cun sos bandidos de sa Barbàzia. In su 1933 at publicadu Cantos de sa solitudine. Finida sa gherra s'est iscritu a su Partidu Sardu d'Atzione, sende prus 'e acordu chin s'ala indipendentista. In su 1949 at bìnchidu su Cuncursu nazionale de poesia dialetale, cun sa cantzone S'olia. In su 1950 at publicadu Sa lantia.
In su 1953 l'at faladu una paralis. At a morrer bator annos a pustis.

In su 1978 est essida sa regorta pòstuma Sas ultimas canzones, Cantigos de amargura.




#Article 81: Maria Giacobbe (268 words)


Dae su 1958 istat in Copenaghen. Maria iscriet in italianu e in danesu. At retzidu reconnoschimentos medas pro s'òpera sua de difusione de sa curtura italiana in Danimarca e de sa curtura danesa in Itàlia. Dae sos annos 1970 paritzos libros suos sunt istados pubricados in antis in Danimarca e a pustis in Itàlia. At publicadu treighi libros, contende sos romanzos, sas regortas de contos e chimbe antolozias de lìricas.

Cun su primu libru suo, Diario di una maestrina, pubricadu in su 1957, at bìnchidu su Prèmiu Viareggio-Òpera primma e sa Prama de Oro de s'Unione Donne italiane a pustis, e est istadu bortadu in prus de bìndighi limbas. In Piccole cronache (1961) at contadu sos drammas de sa bida familiare cando, in su 1937, su babu, s'inzenieri Dino Giacobbe est espatriadu in manera clandestina pro andare a cumbatere in defensa de sa Repùblica Ispannola, sas lìteras suas de cussa època sunt istadas pubricadas dae sas fizas Maria e Simonetta e dae su nebode Thomas Harder). In su 1975 at pubricadu Le radici, ammentos de sa Nùgoro de sos zajos chi torrat finas in Maschere e angeli nudi (2000). Dae su romanzu Gli arcipelaghi (1995), prèmiu ispetziale de sa zuria in su Prèmiu Giuseppe Dessì, su rezista Giuanne Columbu nd'at fattu, in su 2000, una pelìcula.

At finas collaboradu a revistas de importu, danesas e italianas (Il Mondo de Pannunzio) e at bìnchidu in su 1978 su Prèmiu Igrèsias de giornalismu.

Est presidente de su Comitadu de sos Iscritores danesos pro sa defensa de sa libertade de espressione e membru fundadore de su Comitadu pro sa coesistèntzia israelo-palestinesa.




#Article 82: Heinz Jürgen Wolf (172 words)


Heinz Jürgen Wolf (Düsseldorf, Germània 1936 - Bonn 2016), est istadu unu linguista tedescu.

At istudiadu romanìstica, anglìstica e filosofia in sas universidades de Colònia e de Aix-en-Provence, laureende·si in frantzesu e inglesu in su 1962. A pustis at cungruidu unu dotoradu de chirca in s'universidade de Colònia cun unu traballu subra de sos nùmenes ètnicos frantzesos, Die bildung der französischen Ethnica (1967). Cunsighida sa dotzèntzia lìbera in su 1970, est ordinàriu de Linguìstica romanza in s'universidade de Bonn dae su 1974. At iscritu paritzos traballos subra de sas limbas romanzas, mescamente s'italianu e su frantzesu e, dae su 1983, finas su sardu; in particulare s'est ocupadu de fonètica istòrica, formatzione de sas paràulas, dialetològia e toponomàstica. Intre sas publicatziones suas tocat de mentovare Glosas Emilianenses (1991), una monografia subra de su navarru-aragonesu antigu, e Französische Sprachgeschichte (1979), un'istòria de sa limba frantzesa. In particulare, subra de su sardu at publicadu Studi barbaricini (1992), una regorta de istùdios e Toponomàstica barbaricina (1998), subra de sa toponomàstica de noe biddas de sa Barbàgia.

 




#Article 83: Bustianu Satta (284 words)


Bustianu Satta (Nùgoro, 1867 - 1914) est istadu unu poeta, avogadu e ziornalista sardu.

Laureadu in zurisprudèntzia in Tàtari, aiat esertzitadu sa professione de avogadu penalista, in su foru de Nùgoro, distinghende·si pro sa cumpetèntzia e s'elocuèntzia sua. Poeta in limba sarda e in limba italiana, fiat istadu unu de sos animadores de sa bida culturale nugoresa intre s'agabu de s'Otighentos e su printzìpiu de su Noighentos. Aiat esordidu in su 1893 cun Versi ribelli, regorta de poesias cumpostas in Bologna cando fiat milìtare in ie; in custa cajone aiat connotu s'òpera poètica de Carducci. S'annu matessi fiat intradu in sa redatzione de su cuotidianu tataresu L'Isola; s'annu imbeniente aiat publicadu, cun trìulu mannu, un'intervista fata dae isse a sos bandidos Derosas, Delogu e Angius. Aiat sighidu a iscrier versos e a collaborare cun rivistas literàrias finas a cando, in su 1908, li fiat falada una paralisi e non fiat torradu mai in salude, tantu chi si nch'aiat coladu sos ùrtimos ses annos de bida martùriu; disgràtzias familiares, dificultades econòmicas e una salude mala ant sinzadu sa bida de su grandu poeta nugoresu.

Poeta intre sos prus mannos de Sardinna, est istadu su cantore de sa trazèdia de sa terra sua marturiada, bida che a una mama-atitadora. Sa poesia sua, rica de ideales umanitàrios, s'ispirat mescamente a sa realidade sarda ma, in su tempus matessi, est finas aberta a sas esperièntzias de sos poetas italianos prus mannos de su tempus, dae Carducci a Pascoli. Sas lìricas suas benant dae un'umanidade profunda e dae una cussèntzia sotziale forte. Sas mezus lìricas suas sunt regortas in Canti barbaricini (1910) e in Canti del salto e della tanca (1924), publicados pòstumos che a Canti della culla (1924).




#Article 84: James Henry Bennet (239 words)


James Henry Bennet (Inghilterra, 1816 - ?) fiat unu mèigu e iscritore.

Inglesu pro nàschida, at bìvidu semper in Frantza in ue at istudiadu laureende·si in Meighina in sa Sorbona. At traballadu in paritzos ospidales inglesos e frantzesos.

In su 1859, malàidu a purmones, si nch'est tramudadu a Menton pro cambiare àera e semper pro custu motivu at fatu unu biàgiu a sos paisos de su Mediterràneu. In custa manera naschet in isse sa passione pro descrier sos logos pro dare una ghia a sos biagiadores imbenientes. Iscriet Winter and spring on the shores of the Mediterranean, publicadu in Londra in su 1875 e s'annu matessi est publicada in Parigi sa versione bortada in frantzesu. Unos cantos amigos corsicanos li cussìgiant de publicare a banda sa parte chi pertocaiat sa Còrsica, isse sighit su cussigiu ma pùblicat finas sa parte ue faeddat de sa Sardigna cun su tìtulu La Corse et la Sardaigne. A Sardinna est bènnidu in su mese de abrile de 1864 cun s'azudu e s'amparu de paritzas autoridades de s'època e finas de Crispo, professore de sa Facultade de Meighina de s'universidade de Tàtari.
Sa parte dedicada a sa Sardigna, in intro de custa òpera, cumintzat in sa pàgina 161. A banda unos cantos isbàllios, comente su de creder chi sos nuraghes fiant òperas de sos Fenìtzios, cuntenet osservatziones de importu subra de s'economia, de sa bida, de sas costumàntzias e impressiones subra de localidades diferentes.




#Article 85: Gaddhuresu (539 words)


Su gadduresu (gaddhuresu) est una limba faeddada in sa regione istòrica de sa Gaddura (Gaddhura), in sa banda nord-orientale de sa Sardigna. Est unu limbàgiu meda pròssimu a cussu faeddadu in sa Còrsica meridionale, pretzisamente in sos distretos de Sartène e de s'Alta Rocca. Sa documentatzione literària prus antiga risalit a sa prima metade de su setighentos.
In su galluresu si podent notare sas istigas de su sardu, ca su 20% de su ditzionàriu est de orìgine sarda, ma sa pronùntzia, sa sintassi e sa grammàtica sunt de tipu corsicanu. Impare a su tataresu apartenit a su grupu de sas limbas sardu-corsicanas e est connotu dae sos linguìstas cun su nùmene de corsu gadduresu.

Su gadduresu est ispartu in sa parte manna de sa Provìntzia de Terranoa-Tèmpiu e in carchi comuna de sa Provìntzia de Tàtari: Tèmpiu, Sa Madalena, Altzaghena, Calanzanos, Azos, Bortigiadas, Lungone, Logusantu, Su Palau, Santu Frantziscu de S'Allientu, Trinidade de Agultu e Binzola, Teltis, Fìgari, Santa Maria Coghinas (SS), Badesi, Vidda Betza (SS), Sant'Antoni deGaddura, Lòeri - Poltu Santu Pàulu, Santu Deadoru e Èrula (SS). Est puru faeddadu, in minoria, in sa comuna de Codarruina (SS), Pèrfugas (SS), Belchidda, Monte, Òschiri, Padru e Budune.

In sa tzitade de Terranoa e in sas biddas de Luras e Padru est prus faeddadu su sardu, in sa variante settentrionale de su logudoresu. Sos dialetos faeddados in Casteddu Sardu (SS) e in su nord de s'Angrona, in Sèdine (SS) e Sa Mudditza de Codarruina (SS) sunt dialetos de transitzione prus influentzados da su tataresu; solu carchi paràula est gadduresa. In Casteddu Sardu però bi sunt formas diversas pro nàrrere una paràula, una tataresa (prus impitada) s'àtera gadduresa (pagu impitada). 
Seguramente in casteddanu sa majoria de paràulas sunt de orìgine sarda, comente su tataresu, sende unu dialetu prus tataresu chi gadduresu.

Artìculos determinativos (sing./plur.): lu/li, la/li

Artìculos indeterminativos: unu, una

Pronùmenes personales: eu, tu, iddhu/iddha, noi, voi, iddhi

Sos verbos ant tres coniugatziones (-à, -é, -í).

Verbu esse (èssere):

Verbu aé (àere):

Coniugatzione in -à - Verbu amà (amare):

Coniugatzione in -í - Verbu timí (tìmere):

Coniugatzione in -é - Verbu vidé (bìdere):

Sos verbos de custa coniugatzione sunt pagos e totus irregulares: aé, cunviné, cridé, intindé, priidé, sapé, tiné, vidé, viné, vulé.

Una curiosidade de interessu de su gadduresu est sa presèntzia de duas maneras pro coniugare s'indicativu imperfetu, comente sutzedit in sa limba corsicana:

Verbu andà (andare):

In sa segunda manera de coniugare e in tzertas biddas su sonu -ggji- si pronuntziat fintzas -i- (andaggjíami - andaíami).

Números: unu, dui, trè, cattru, cincu, sei, setti, ottu, noi, deci, úndici, dódici, trédici, cattòldici, chíndici, sédici, diciassetti, diciottu, diciannoi, vinti, vintunu, vintidui, vintitré, vinticattru, vinticincu, vintisei, vintisetti, vintottu, vintinoi, trinta, [...] coranta, cincanta, sessanta, settanta, ottanta, noranta, centu, centu (e) unu, [...] centu (e) deci, [...] duicentu, [...] middi, duimília, [...] un milioni, un milialdu;

Dies: luni, malti, màlcuri, gjoi, vènnari, sàbbatu, dumínica;

Meses: gjinnaggju, friaggju, malzu, abbrili, maggju, làmpata, algjola, austu, capidannu, santigaini, santandria, natali.

Istagiones: branu/primmaera, (i)statiali/(i)stiu, vaggjimu/ottugnu, (in)varru;

Colores: biancu/canu/albu, nieddu, ruju/russu, grogu/giallu, biaittu/blu, tulchinu/tulchesu, veldi, grísgiu/canu/murru, biaittògnu/pulpurinu, arànciu/aranciò/arancioni, marrò/castagnu.

La piú bedda di Gaddura (Nostra Singjora di Locusantu, Regina di Gaddhura) di Ciccheddhu Mannoni: 
(dae su situ de sa Accademia di la Linga Gaddhuresa)

Ascurta in Gadduresu




#Article 86: Gràtzia Deledda (3585 words)


Grazia Maria Cosima Damiana Deledda, connota che a Gràtzia o Gràssia Deledda (Nùgoro, 28 de cabudanni de su 1871 – Roma, 15 o 16 de austu de su 1936), est istada un'iscritora sarda, binchidora de su Prèmiu Nobel pro sa literadura 1926. Est ammentada che a sa segunda fèmina, a pustis de s'isvedesa Selma Lagerlöf, a retzire custu reconnoschimentu, sa prima sarda e fintzas sa prima in s'istadu italianu.

Est nàschida in Nùgoro, in Sardigna, su 28 de cabudanni de su 1871, sa de bator de sete intre fìgios e fìgias, in una famìlia benestante.

Su babbu, Giuanne Antoni Deledda, laureadu in lege, no esertzitaiat sa professione. Imprendidore e printzipale ricu, s'ocupaiat de cummèrtziu e agricultura; s'interessaiat de poesia e issu matessi assentaiat versos in sardu, aiat fundadu una tipografia e istampaiat una rivista. Est istadu sìndigu de Nùgoro in su 1863. 

Sa mama fiat Frantzisca Cambosu, fèmina de severa; dedita a sa domo, issa at a educare Gràtzia. A pustis de àere frecuentadu sas iscolas elementares finas a sa classe de bator, Gràtzia at istudiadu in manera privada, sighida dae su professore Pedru Ganga (Nùgoro 1875, dotzente de lìteras italianas, latinas e gregas; limbas connotas: frantzesu, tedescu, portughesu, ispagnolu) chi l'at fatu letziones de base de italianu, latinu e frantzesu. Issa at, a pustis, sighidu cun sa formatzione sua a sa sola.

De importu, pro sa formatzione literària de Gràtzia, in sos primos annos de sa carriera sua de iscritora, est istada s'amighèntzia cun s'iscritore, archivista e istòricu diletante tataresu Enricu Costa, chi pro primu nd'at cumprèndidu su talentu. Pro unu perìodu longu at iscambiadu lìteras cun s'iscritore calabresu Giovanni De Nava, in ue issu fagiant sos cumplimentos a issa pro su talentu suo. Custas lìteras, a pustis, sunt divènnidas lìteras de amore in ue s'iscambiaiant poesias durches. A pustis, pro more de sa mancàntzia de rispostas dae Giovanni pro unu tempus longu, ant acabadu de s'iscrìere. Sa famìlia at tentu una sèrie de disauras: su frade mannu, Santus, at abbandonadu sos istùdios e est devènnidu alcolizadu, su prus minore, Andrea, est istadu arrestadu pro furas minores. Su babbu est mortu pro una crisi cardìaca su 5 de santandria de su 1892 e sa famìlia at dèpidu afrontare dificultades econòmicas. Bator annos prus a tardu est morta fintzas sa sorre Vissenta.

In su 1888 at imbiadu a Roma carchi contu, Sangue sardo (Sàmbene sardu) e Remigia Helder, publicados dae s'editore Edoardo Perino in sa rivista L'ultima moda, dirìgida dae Epaminonda Provaglio. In sa matessi rivista ant publicadu a puntadas su romanzu Memorie di Fernanda (Memòrias de Fernanda).

In su 1890 est essidu a puntadas in su cuotidianu de Casteddu L'avvenire della Sardegna, cun su pseudònimu de Ilia de Saint Ismail, su romanzu Stella d'Oriente, e in Milanu, cun s'editore Trevisini, Nell'azzurro (In s'asulu), unu libru de contos pro pitzinnos.

Deledda at retzidu s'aprovatzione de literados, che a Angelo de Gubernatis e de Ruggero Bonghi, chi in su 1895 at acumpangiadu cun una prefatzione sua s'essida de su romanzu Anime oneste (Ànimas onestas).

Collàborat cun rivistas sardas e continentales: La Sardegna, Piccola rivista e Nuova Antologia.

Intre su 1891 e su 1896, in sa Rivista delle tradizioni popolari italiane (Rivista de sas traditziones populares italianas), dirìgida dae Angelo de Gubernatis, ant publicadu a puntadas su sàgiu Tradizioni popolari di Nuoro in Sardegna (Traditziones populares de Nùgoro in Sardigna), introduidu dae una tzita de Tolstoj, prima espressione documentada de s'interessu de s'iscritora pro sa literadura russa. L'ant sighidu romanzos e contos de argumentu isolanu. In su 1896 su romanzu La via del male (Sa manera de su male) l'at retzensidu in manera favorèvole Luigi Capuana. In su 1897 est essida una regorta de poesias, Paesaggi sardi (Paesàgios sardos), imprentada dae Speirani.

Su 22 de santugaine de su 1899 s'est tramudada a Casteddu, in ue at connotu a Palmiro Madesani, unu funtzionàriu de su Ministeru de sas Finàntzias, chi at cojuadu in Nùgoro in su 11 de ghennàrgiu de su 1900.  Madesani fiat originàriu de Cicognara de Viadana, in provìntzia de Màntova, in ue fintzas Gràtzia Deledda est istada pro unu tantu. A pustis de su cojuiu, Madesani at lassadu su traballu de funtzionàriu istatale, pro si dedicare a sa faina de agente literàriu de sa mugere. Sa còpia s'est tramudada a Roma in su 1900, in ue at tentu unu bida riservada. Ant tentu duos fìgios, Franz e Sardus.

In su 1903 sa publicatzione de Elias Portolu l'at cunfirmada che a iscritora e l'at aviada a una sèrie fortunada de romanzos e òperas teatrales: Cenere (Chisina) in su 1904, L'edera (S'èdera) in su 1908, Sino al confine (Finas a sa làcana) in su 1910, Colombi e sparvieri (Columbos e vedidores) in su 1912, Canne al vento (Cannas a su bentu) in su 1913, L'incendio nell'oliveto (Su fogu in s'olivàriu) in su 1918, Il Dio dei venti (Su Deus de sos bìnchidos) in su 1922. Dae Chisina est istadu fatu unu film interpretadu dae Eleonora Duse.

S'òpera sua l'at apretziada Giovanni Verga, in paris cun iscritores prus giòvanos che a Enrico Thovez, Emilio Cecchi, Pietro Pancrazi, Antonio Baldini. Est istada reconnota e istimada fintzas in s'èsteru: David Herbert Lawrence at iscritu sa prefatzione de sa tradutzione in inglesu de Sa mama. Sa Deledda est istada fintzas tradutora: est sua, difatis, una versione in limba italiana de Eugénie Grandet de Honoré de Balzac.

Su 10 de nadale de su 1927 l'ant cunferidu su prèmiu Nobel pro sa literadura 1926 (non bintu dae perunu candidadu s'annu in antis, pro farta de recuisitos), «pro sa potèntzia sua de iscritora, sustentada dae un'ideale artu, chi rapresentat in formas plàsticas sa bida comente est in s'ìsula fanta de nàschida sua e chi cun profundidade e cun calore tratat problemas de interessu generale umanu», Gràtzia est istada sa prima fèmina sarda, e fintzas sa prima in s'istadu italianu, a bìnchere su prèmiu Nobel.

Unu tumore a su sinu, de su cale sufriat dae tempus, l'at batida a sa morte in su 1936, belle deghe annos a pustis de sa vitòria de su prèmiu. In subra de sa data de sa die de morte b'at cuntierras: carchi fonte narat chi siet istada in su 15 de austu, àteras su 16.

Su corpus de sa Deledda l'ant interradu in su campusantu de su Verano in Roma, in ue est abarradu finas a su 1959 cando, gràtzias a sa rechesta de sos familiares de s'iscritora, l'ant tramudadu a sa tzitade nadale sua. Dae tando est custoidu in unu sarcòfagu de granitu nieddu lamadu in sa crèsia de sa Madonna de sa Soledade, a sos pees de su monte Ortobene, chi issa aiant tzelebradu meda in unu de sos ùrtimos traballos suos.

At lassadu chene l'acabare s'ùrtima òpera sua, Cosima, quasi Grazia (Còsima, belle Grazia), un òpera autobiogràfica chi at a apàrrere in su cabudanni de cussu matessi annu in sa rivista Nuova Antologia, a incuru de Antonio Baldini e chi, a pustis, l'ant a imprentare cun su tìtulu Cosima.

Sa domo nadale sua, in su tzentru istòricu de Nùgoro (in su rione Santu Predu), oe est unu museu.

Sa crìtica in generale tirat a incluire s'òpera sua, de borta in borta, in custu o in cudd'àteru -ismu: regionalismu, verismu, decadentismu, in paris cun sa literadura de sa Sardigna. Unos àteros crìticos imbetzes preferint a li reconnòschere s'originalidade de sa poètica sua.

Su primu a dedicare a Gràtzia Deledda una monografia crìtica a metade de sos annos trinta est istadu Francesco Bruno. In sos annos baranta-chimbanta e sessanta, in sas istòrias e in sas antologias iscolàsticas de sa literadura italiana, sa presèntzia de sa Deledda tenet annotu crìticu e medas pàginas antologizadas, prus che totu dae sos novellas.

Nointames medas crìticos italianos atacaiant su balore de sas òperas suas. Sos primos a non cumprèndere Deledda sunt istados sos sardos matessi. Sos intelletuales sardos de su tempus suo si fiant intesos traidos e no ant atzetadu s'operatzione literària sua, cun s'etzetzione de unos cantos: Enricu Costa, Salvator Ruju e Giuseppe Biasi. Sas òperas suas li ant batidu sas antipatias de sos nugoresos, in ue sas istòrias fiant ambientadas. Sos paesanos suos fiant difatis de s'opinione chi descrieret sa Sardigna che a terra rude, rùstica e pro custu arretrada.

A sos primos leghidores de sos romanzos de Deledda fiat naturale su de l'incuadrare in s'àmbitu de s'iscola verista.

Luigi Capuana l'esortaiat a sighire in s'esploratzione de su mundu sardu, una miniera in ue aiat ...giai agatadu un'elementu de originalidade forte.

Fintzas Borgese la definit iscolana digna de Giovanni Verga. Issa matessi iscriet, in su 1891, a su diretore de sa rivista romana La Nuova Antologia, Maggiorino Ferraris: S'ìndula de custu libru meu a mie paret siat tantu drammàtica cantu sentimentale e fintzas unu paghigheddu verìstica si pro 'verismu' intendimus su rapresentare sa bida e sos òmines comente sunt, o mègius comente a los connosco deo.

Ruggero Bonghi, manzonianu, pro primu s'isfortzat de bogare s'iscritora sarda dae su clima de sas poèticas naturalìsticas.

Emilio Cecchi in su 1941 iscriet: Su chi sa Deledda at pòdidu tràere de sa bida de sa provìntzia sarda, non s'est cunformadu in issa de naturalismu e de verismu... Siat sos motivos e sos intretzos, siat su materiale linguìsticu, in issa ant pigadu acòitu de lìricu e de sas paristòrias....

Su crìticu literàriu Natalino Sapegno definit sos motivos chi istesiant a sa Deledda dae sos cànones de su Verismu: Dae un'adesione profunda a sos cànones de su verismu tropu cosas las istesiant, a incumentzare dae sa natura de s'ispiratzione lìrica e autobiogràfica in manera intima, pro sa cale sas rapresentatziones ambientales divenint trasfiguratziones de una memòria assorta e sos fatos e sos pessonàgios projetziones de una bida bisada. A dare a sas cosas e a sas persones unu risaltu firmu e lùghidu, un'illusione perentòria de ogetividade, li mancat pròpiu cussa atitùdine de istacu initziale chi est in su Verga, ma fintzas in su Capuana, in su De Roberto, in su Pratesi e in su Zena.

Vittorio Spinazzola iscriet: Totu sa mègius narrativa deleddiana tenet pro ogetu sa crisi de s'esistèntzia. Dae su puntu de vista istòricu, custa crisi resurtat dae sa fine de s'unidade culturale de s'otighentos, cun s'aficu suo in su progressu istòricu, in sas sièntzias legas, in sas garantzias giurìdicas postas a amparu de sas libertades tziviles. Pro custu aspetu s'iscritora paret chi pighet parte in manera prena a su clima decadentìsticu. Sos pessonàgios suos rapresentant s'ismarrimentu de sas cussèntzias dudosas e iscurigadas, crompidas dae sa nàschida de istintos opostos, disponìbiles a totus sas esperièntzias de sas cales sa bida oferit ocasione e istìmulu.

S'ischit chi Gràtzia Deledda, galu giòvana a beru, cando galu collaboraiat a sas rivistas de moda, s'est abigiada de sa distàntzia chi esistiat intre sa prosa in limba italiana ghelestiosa de cussos giornales e su bisòngiu suo de impreare una limba italiana prus serente a sa realidade e a sa sotziedade dae sa cale beniat.

Sa Sardigna, intre sa fine de s'Otighentos e su primu Noighentos, chircat comente a s'Irlanda de Oscar Wilde, de Joyce, de Yeats o sa Polònia de Conrad, unu diàlogu a sa pari cun sas literaduras europeas mannas, e mescamente cun sa manna literadura russa.

Nicola Tanda in su sàgiu La Sardegna di Canne al vento (Sa Sardigna de Cannas a su bentu) iscriet chi, in cuss'òpera de Deledda, sas paràulas èvocant memòrias tolstojanas e dostoevskianas, paràulas chi podent èssere estèndidas a totu s'òpera narrativa deleddiana: «Su romanzu intreu est una tzelebratzione de su lìberu arbìtriu. De sa libertade de acumprire su male, ma fintzas de fàghere su bene, mescamente cando si tenet esperièntzia de sa capatzidade manna chi su male tenet de comunicare oriolu. Su protagonista chi at commitidu su male non cunsentit cun su male, acumprit unu biàgiu, dolorosu, mortificante, ma fintzas prenu de ditza in s'isperu de realizare su bene, chi restat s'ùnica resone in gradu de fàghere in modu chi sa bida siat atzetàbile».

In sos annos intre s'Otighentos e su Noighentos, cussos in cales s'iscritora si dèdicat a sa chirca de un'istile suo, cuntzentrat s'atentzione sua in s'òpera e in su pensamentu de Tolstoj. E est custu addòbiu chi paret chi l'agiuet a pretzisare semper mègius sas suas preferèntzias literàrias suas. In una lìtera in ue comunicaiat su progetu de publicare una regorta de novellas de dedicare a Tolstoj, Deledda iscriiat: «A sos primos de su 1899 at a Essire La giustizia: e a pustis apo cumbinadu cun sa domo Cogliati de Milanu pro unu volùmene de novellas chi apo a dedicare a Leone Tolstoi: ant a tènnere una prefatzione iscrita in frantzesu de un'iscritore russu de annotu, chi at a fàghere un'istùdiu curtzu de cumparàntzia intre sos costùmenes sardos e sos costùmenes russos, chi s'assimigiant gai meda in manera istrana». Sa relatzione intre Deledda e sos russos est rica e profunda, e no est ligada a Tolstoj ebbia ma s'inoltrat in su mundu complessu de sos unos cantos àteros cuntemporàneos: Gor'kij, Anton Čechov e cussos de su tempus coladu prus reghente: Gogol', Dostoevskij e Turgenev.

Attilio Momigliano in prus iscritos sustentat sa tesi chi Deledda siat unu poeta mannu de sa matana morale de paragonare a Dostoevskij.

Francesco Flora afirmat chi S'ispiratzione  bera de sa Deledda est che a unu fundu de ammentos de sa pitzinnia e de s'adolescèntzia, e in sa trama de cussos ammentos belle figuras chi andant e si mudant in su paesàgiu firmu, s'assentant sos contados semper noos. Antzis, ca sos primos afetos de issa si formant in manera essentziale cun sa sustàntzia de cussu paesàgiu chi issa disinnaiat in sa bida de sa nativa Sardigna, faghet a nàrrere, fintzas pro custa bia, chi s'arte de sa Deledda est in manera essentziale un'arte de su paesàgiu. 

In subra de issa at iscritu in antis Maksim Gor'kij e, prus a tardu, D. H. Lawrence.

Maksim Gor'kij racumandat sa leghidura de sas òperas de Grazia Deledda a L. A. Nikiforova, un'iscritora esordiente. In una lìtera de su 2 de làmpadas de su 1910 l'iscriet: «Mi permito de bos indicare duas iscritoras chi non tenent rivales ne in su tempus coladu, ne in su presente: Selma Lagerlof e Gràtzia Deledda. Ite pinnas e ite boghes fortes! In issas b'at carchi cosa chi podet èssere de annestru fintzas a su mužik nostru».

David Herbert Lawrence, in su 1928, a pustis de chi Deledda aiat giai bintu su Prèmiu Nobel, iscriet in s'Introduzione a sa tradutzione inglesa de su romanzu Sa Mama: «Nos diat bòlere un'iscritore mannu a beru pro nos fàghere barigare sa repulsione pro sos sentidos colados como como. Fintzas sas Novellas de D'Annunzio sunt como difìtziles de lèghere: Matilde Serao l'est galu prus pagu. Ma nois podimus galu lèghere Gràtzia Deledda, cun interessu genuinu». Faeddende de sa populatzione sarda protagonista de sos romanzos suos la paragonat a Hardy, e in custa cumparàntzia singulare sutalìniat chi sa Sardigna est pròpiu su chi pro Thomas Hardy s'isuladu Wessex. Ma, pagu a pustis, annanghet chi, a diferèntzia de Hardy, «Gràtzia Deledda tenet un'ìsula totu pro issa, s'ìsula sua de Sardigna, chi issa amat a fundu: mescamente s'ala de sa Sardigna chi istat prus a Nord, cussa montagnina». E galu iscriet: «Est sa Sardigna antiga, sa chi benit in fines a sa ribalta, chi est su tema beru de sos libros de Gràtzia Deledda. Issa intendet s'ammaju de s'ìsula sua e de sa gente sua, prus chi èssere atràida dae sos problemas de sa psiche umana. E duncas custu libru, Sa Mama, est fortzis unu de sos prus pagu tìpicos intre sos romanzos suos, unu de sos prus continentales».

Luigi Pirandello no at cuadu sa s'aburia sua pro Gràtzia Deledda, tantu de s'ispirare a issa e a su maridu pro sa cumpositzione de su romanzu Maridu suo, comente si cumprendet dae sa posta cun Ugo Ojetti e, a pustis, dae su refudu de s'editore Treves de lu publicare.

Sos temas printzipales suos sunt istados s'ètica patriarcale de su mundu sardu e sas atmosferas suas fatas de afetos intensos e arestes.

S'esistèntzia umana est in manu de fortzas superioras, cannas a su bentu sunt sas bidas de sos òmines e sa sorte est cuntzepida che a isfinge mala.

Sa narrativa de Deledda si basat in subra de fatos fortes de amore, de dolore e de morte in ue s'intendet semper su sensu de su pecadu, de sa culpa, e sa cussèntzia de una fatalidade inevitàbile. «Sa cussèntzia de su pecadu chi s'acumpàngiat a su tormentu de sa culpa e a sa netzessidade de su chitimentu e de su castigu, sa pulsione primordiale de sas passiones e s'imponderàbile portada de sos efetos suos, s'inelutabilidade de s'ingiustìtzia e sa fatalidade de su contràriu suo, sinnant s'esperièntzia de su bìvere de un'umanidade primitiva, malfadada e dolente, 'ghetada' in unu mundu ùnicu, incontaminadu, de bellesa antzestrale e paradisìaca, logu de s'arcanu e de s'esistèntzia assoluta».

Deledda espressat un'iscritura personale chi afondat sas raighinas suas in su connoschimentu de sa cultura e de sa traditzione sarda, prus che totu de sa Barbagia. «S'ìsula est intesa che a logu mìticu e che a archètipu de totu sos logos, terra chene tempus e sentimentu de unu tempus pèrdidu irrimediabilmente, ispàtziu ontològicu e universu antropològicu in ue si consumat s'eternu dramma de s'esìstere.»
 

Est istada sa Deledda matessi a acrarire prus bortas, in sas intervistas e in sas lìteras suas, sa distàntzia intre sa cultura e sa tziviltade locales e sa cultura e sa tziviltade de s'istadu. Ma fintzas custu faeddare liberamente suo de s'istile suo e de sas limbas sua at intzitadu e intzitat mescamente oe interpretatziones isballiadas, e nointames non faghet bìdere chene pàusa su raportu intensu intre tziviltade-cultura-limba che a un'ecuatzione risòlvida male.

In una lìtera sua iscriet: Lego relativamente pagu, ma cosas bonas e chirco semper de megiorare s'istile meu. Deo iscrio galu male in italianu - ma fintzas ca fia abituada a sa limba  sarda chi est issa matessi una limba diferente dae s'italiana. Sa limba italiana est, tando, pro issa chi est sardòfona, una limba non sua, una limba chi si depet conchistare. Sa cumpositzione in limba italiana, pro un'iscritore chi assumat sa matèria de sa narratzione de su bìvidu suo e de s'universu antropològicu sardu suo, presentat dificultades e problemas medas e sustantziales. Nen su dibata reghente in subra de su bilinguismu est chessida galu a acrarire custu raportu de identidade dòpia. Identidade dòpia pro custa mesches particulare de bilinguismu, e de diglossia chi est istada pro sèculos sa cunditzione umana de sos iscritores italianos non toscanos; ma fintzas de sos toscanos, cando no assentaiant in vernàculu.

Sa faina epistolare e auto-curetora de Gràtzia Deledda est bene ponderada, cosa chi non l'at impedidu de iscrìere in limba italiana custa lìtera de su 1892 in italianu: Deo no apo a resissire mai a tènnere su donu de sa limba bona, e est vanu cale si siat isfortzu de sa voluntade mea. Dae s'epistolario e de su profilu biogràficu suo si cumprendet unu sensu de infadu craru pro cussos manuales de limba italiana chi li diant àere dèpidu insegnare s'istile e chi li diant èssere dèpidos èssere de agiudu in sa formatzione de sa cultura literària sua de autodidata, de contra istupat una abitùdine manna a sa letura e una ammiratzione manna pro sos mastros narradores pro mèdiu de sa leghidura de sos romanzos issoro.

Sa de Deledda fiat un'iscritura moderna chi bene s'adataiat a sa narratzione tzinematogràfica, difatis dae sos suos romanzos ant aftu medas films giai in sos primos annos deghe de su de XX sèculos. In su 1916 su regista Febo Mari aiat incumentzadu a girare Cenere cun s'atoressa Eleonora Duse, ma a dolu mannu, pro more de sa gherra, su film non l'ant mai concruidu.

In sa prus reghente dibata in subra de su tema de sas identidades e culturas in su de tres millènnios, su filòlogu Nicola Tanda at iscritu: Sa Deledda, a s'incumintzu de sa carriera sua, teniat sa cussèntzia de s'agatare a unu bìviu: o impreare sa limba italiana comente chi custa limba esseret istada semper sa sua, rinuntziende a s'identidade sua, o intentare de istabilire unu ponte intre sa limba sarda sua e cussa italiana, che a in una tradutzione. Cumprendende però chi medas de cussos balores de cussu mundu, de su cale avertiat a curtzu sa crisi, non diant èssere colados in sa ri-formulatzione noa. Sa presa de cussèntzia, fintzas linguìstica, de s'importu e de s'intradutzibilidade de cussos balores, li cunsentit de recuperare tèrmines e protzedimentos formales de su frasègiu e de sa chistionòngiu sardu chi non semper agatant in italianu s'ecuivalente e chi pro custu cada tantu benint introduidos e traduidos in nota. In sos diàlogos dòminat mègius s'ariosidade e sa vivatzidade de sa tzita orale, de sa cale s'isforzat de riproduire s'intonatzione, de fàghere su carcu de s'andanta rìtmica. Atzetat e impreat su chi est etnolinguisticamente marcadu, fràstimos, ironias antifràsticas, rispostas in rima, su repertòriu de traditziones e de impreos, giai collidu che a materiale etnogràficu pro sa Rivista de traditziones populares, chi como impreat non prus che a repertu documentàriu o decorativu ma che a materiale estèticu orientadu a sa produtzione de sensu. Un'operatzione tendentzialmente espressionìstica chi sa prosa italiana, malàida de academismu cun prediletzione pro sa forma àulica, s'acurtziaiat a acumprire, pro nde ricavare linfa noa, intentende sortidas cara a su plurilinguismu o cara a su dialetu.

Unos cantos istudiosos narant chi Deledda, fintzas si sardòfona, apat isseberadu de iscrìere in limba italiana, in risposta a su clima de italianizatzione e omogeneizatzione culturale, pro arribare a unu prus mercadu prus mannu.

Boghe de Gràtzia Deledda. Discursu in ocasione de su prèmiu Nobel, (1926). 




#Article 87: Andorra (1332 words)


SAndorra est un'Istadu natzione de s'Europa otzidentale. Sa capitale sua est Sa Vella. Est a làcana a setentrione cun sa Frantza e a meridione cun s'Ispagna e s'estendit totalmente in sa cadena de is Pirenèos. Tenet istèrrida de 467,63 km2. 

S'Andorra, mancari siat meda pitica, est su microistàdu prus mannu de is 6 europeos (Santu Marinu, Liechtenstein, Malta, Tzitade de su Vaticanu, Printzipàdu de Monaco).

Mancari s'indipendèntzia sua est istada decrarada in su 1278, est intradu a fàghere parte de s'ONU isceti in su 1993: prima fiat un'ispètzie de protetoradu de s'Ispagna e de sa Frantza. Est puru unu de is istàdos prus àrtos de su mundu, cun un'artària mìnima de 870 m. e una màssima de 2409 m. Su clima est de montagna.

Sa populatzione andorresa est, ironicamente, una minorantza in s'istadu: su 33% isceti de is andorresos tenet sa tzitadinàntzia: su restu est cumpostu pro sa prus parte dae ispannolus, portughesus e frantzesus. Sa limba prus faeddada est su catalanu, perou sunt faeddadas su ispannolu, su portughesu e su frantzesu aici e totu.

S'economia est meda fròrida e si basat printzipalmente in su turismu. Sa religione prus sighida est su catolicèsimu.

Is primas orìgines de un'entidade polìticu territoriale andorrana si cunfundent is evolutziones istòricas frantzesas: sa traditzione narat ca Carlo Magno apat cuntzessu s'autonomia a su pòpulu Andorranu in cambiu de de un'alleantzia contra a is moros. Sa signoria diat essere passada a su conte Urgell e a pustis a s'episcopu de sa diotzesi locale. Est istadu s'aparadu eclesiasticu etotu a donare sa suprematzia de su printzipadu a is Sennores Caboet, ca a pustis si sunt imparentados cun sa dinastia de is Contes Foix ; su conte aiat eredadu tèrritorios atressu is Pireneos, inclùdida Andorra.

De su IX sèculu fintzas a su XIII sèculu est istadu una dipendentzia de s'episcopu catalanu de s' Urgell . In s'XI sèculu fiat nàschida una contienda a pitzus de Andorra intra s'episcopu e su bighinu suo Otzitanu. In sul 1278, su conflitu intra s'episcopu de Urgell e is contes Urgell est istadu risoltu de sa firma de un acordiu (paréage), ca istabiliat ca sa soberania de Andorra diat dèpere èssere opratzida intra is Contes Foix  (su tìtulu de custos Contes est istadu a pustis trasferidu a su capu de istadu frantzesustabiliva come la sovranità di Andorra sarebbe stata divisa tra il conte di Foix (il cui titolo sarebbe in seguito stato trasferito a su Capu de istadu Frantzesu) e s'episcopu insediadu a La Seu d'Urgell, in Catalugna. Su paréage, un'istitutzione feudale che reconnoschiat su printzìpiu de uguagliantzia de diritos cumpartzidos de duos regnantes, at donadu a su printzipadu sa forma territoriale e polìtica ca est abbarrada firma in su tempus fintzas a oe.

Atressu is annos su tìtulu de is Contes de Foix est passadu a su re de Navarra, ma cando Enrico III de Navarra est diventadu Enricu IV de Frantza, aiat emanadu un decretu de su 1607 ca trasmetiat su tìtulu, de origine franca, a su capu de istadu frantzesu, mantenende is privilegios de s'episcopu Urgell: beniant aici nomenados duos coprintzipes pro dda guvernar

In su 1806 est istada fraigada de Napoleone Bonaparte sa Repubblica indipendente de Andorra, ghiada de unu cunsìgiu eletivu, chi de su 1812 a su 1814 aiat fatu parte de su Primu imperu frantzesu, e a pustis aiat cunchistadu sa Catalugna, pratzende-dda in 4 départements. Andorra fiat istada annessa a custu urtimu territòriu, in paris a sa bighina Puigcerdà nel Département de Sègre.

In su 1866, in su Principadu de Andorra fiat cumintzadu unu protzessu de riforma istitutzionale connotu cun su tèrmine de Nova Reforma, promulgada su 22 Abrile 1866.

Atressu sa Prima gherra mundiale Andorra aiat decraradu gherra a s'Impèriu tedescu, ma no aiat pigadu efetivamente parte a su cunflitu pro sa poberesa de is resursas suas. Però est abbarrada unu istadu formalmente in gherra cun sa Germania fintzas a su 1939 no essende istada invitada a sa  Cunferentzia de Parigi e duncas no aende firmadu su Tratadu de Versailles.

In su 1933 sa Frantza aiat ocupadu Andorra pro more de su scuntentesa sotziale a pustis sa tornata eletorale. Su 12 de argilas de su 1934 unu avventurieru, ca ddu narainat Boris Skossyreff, aiat fatu una proclamatzione solenne a La Seu d'Urgell, autodecrarende-sì Boris I, printzipe soberanu de Andorra, e decrarende a su propriu tempus gherra a s'episcopu de Urgell. Est istadu arrestadu oto dies a pustis, su 20 de triulas, de is autoridades ispagnolas e definitivamete espulsu de s'Ispagna.

De su mese de triulas de su 1936 fintzas a su mese de argiolas de su 1940 unu distacamentu de fortzas armadas frantzaesas est istadu postu in su printzipadu pro evitare is efetos negativos de sa Gherra tzivile ispagnola in su printzipadu.

Is trupas franchistas, ainat retzidu is confines de s'Andorra a sa fne de su cunflitu. Andorra est istada pagu coinvolta in is gherras mundiales, abbarrende acapiada a manera istrinta  a sa Frantza e a s'Ispagna. Intra dognassantu 1942 e austu 1944 in andorra ci fiat unu distacamentu de sa Wehrmacht. 

In su 1993 Andorra at varadu una costitutzione democràtica a suta de sa ghia de Francesc Areny Casale su sistema polìticu est istadu ammodernadu a manera funguda. De su 1993 su printzipadu istat a prenu deretu in s'ONU e in su Cunsigiu de Europa.

Sa positzione sua isulada at postu Andorra a foras de su cursu printzipale de s'istòria europea, cun pagu legàmines cun natziones a foras de s'Ispagna e de sa Frantza. In tempos retzentes, s'industria turistica e s'isvilupu de via de comunicatzione, at postu fine a s'isulamentu de su printzipadu

Su terrìtoriu de s'Istadu est su prus estesu (468 ) intra is ses microistados d'Europa (is àteros sunt Santu Marinu, Liechtenstein, Tzitade de su Vaticanu, Printzipadu de Mònaco e Malta). Andorra confinat a nord-est , nord e nord-ovest e a est cun sa Frantza, mentre a ovest,sud-ovest,sud e sud-est cun s' Ispagna. Est unu istadu chentza de làcana cun su mare.

Comente est sa carateristica de sa catena meridionale de is Pireneos, Andorra cunsistit printzipalmente in montagnas bichedadas cun un'artaria media de 1996  metros a pitzus de su livellu de su mare, e su puntu suo prus artu est Coma Pedrosaa 2942 metros.  Custas sunt pratzidas de baddes istrintas a forma de Y ca si cumbinant in una in su puntu in ue s'errie Valira lassat s'istadu pro intrare in Ispagna ( in su puntu prus pagu artu de Andorra a 870 metros. Sa làcana cun sa Frantza s'agatat a su costadu de su moguru D'Envalira a 2409 metros.

Andorra est totalmete inghiriados de montes duncas no tenet costas.
Is bacinos idricos internos imbetzes bitu ca ci sunt meda astrados sunt numerosas. S'erriu printzipale est sa Valira ca passat in sa capitale de Andorra La Vella e acabbat su tratu suo in Andorra a Fortaneda passende de s'Ispagna propriu acantu a sa làcana. Ateru riu de importu est s'Ariège, ca singialat sa làcana de una parte pitica de sa làcana orientale cun sa Frantza. 

Is lagos sunt totus de origine montana e glaciale e benint mutidos estany. Su prus importante e mannu mancari sa mannaria de is lagos sunt casi uguales est s'Estany de Juciar.

Su clima de Andorra secundu sa Classificatzione de is climas de Köppen est de tipu alpinu in is zonas de arta montagna e continentale in in zonas prius bascias de is montes  e de sa badde Valira e de is afluentes suos minores. Su clima andorranu est caraterizadiu de niadas in s'ierru, cun ierros meda fritos  e friscura in istadi; is niadas podent èssere abundantes in is muntagnas artas e sa nei podet abbarrare fintzas a Maju.

Is Andorranos costituint una minorantzia  a s'intèrnu de s'istadu etotu: isceti su 40% tenet sa citadinantzia andorrana. Su secundu grupu est cussu de is Ispagnolos (32%), cun portughesos  (10%) e Frantzesos (10%) ca rapresentant is àteros grupos printzipales. S' 8% chi abbarrat apartenit a àteras natzionalidades. A como bivent  90 000 abitantes (2019); sa densidade de populatzione est de 167 ab./km².




#Article 88: Islanda (648 words)


Islanda (in islandesu: Ísland; ['islant]) est una natzione insulare de s'Europa chi s'agatat in norti-uestu istremu de su cuntinenti. Su territòriu suo est fomadu dae s'ìsula omònima e de àteras ìsulas minores o isuleddas chi dd'istant a curtzu, in s'otzèanu Atlànticu intre s'Europa e sa Groenlàndia. Sa capitale sua Reykjavík, sa limba uffitziale s'islandesu.

In su 2009 s'Islanda at abiadu sas tratativas de adillidura a s'Unione Europea.

President :   Guðni Th. Jóhannesson

S'Islanda est situada in s'otzèanu Atlànticu a su sud de su tzìrculu polare àrticu, chi passat intames atraessu s'ìsula de Grímsey, posta a fache de sa costera setentrionale de s'ìsula. Diferentemente a sa Groenlàndia, chi dd'istat relativamente a curtzu, s'Islanda est geograficamente parte de Europa, non de s'Amèrica de su Norti, mancari geològicamente s'isla s'agatat posta intre ambas sas placas cuntinentales. S'Islanda est sa de 18 ìsulas prus mannas in su mundu e sa segunda de s'Europa a fatu de Britànnia Manna.

Sas ìsluas chi ddi sunt prus pròssimas sunt sa Groenlandia (a 287 km) e sas Ìsulas Føroyar (a 420 km). Sa distàntzia prus pròssima a sa parte cuntinentale de s'Europa est de 970 km, cun sa Norvègia.

S'isula tenet subrafache de 101 826 km², ma cun sos àteros territòrios insulares (unos 30) chi ddi apartenint azunghet a istèrrida 103 125 km². Contat populatzione de unos 331.000 bividores, chi bivent cuntzentrados mescamente in s'àrea de sa capitale Reykjavík.

A causa de sa posidura in sa dorsale mesoatlàntica, est un paìsu cun atividade vulcànica e geològica manna; custu fatore tenet efetos subras s'aèrgiu de su territòriu. Sa parte intranàbile cunsiste in una campeda caraterizada dae desertos, montes e biddiarzos. Gràtzias a s'influèntzia de sa currentada de su Gulfu, tenet unu clima temperadu in relatu cun sa latitùdine.

Sas primas cussòrgias umanas in Islanda dàtant a s'874 cando, segundu su Landnámabók o «Lìburu de s'acussorgiadura», su lieder norvegesu Arnarson diventaiat su primu colonu permanente de s'ìsula. Àteros navigantes, comemnte su vichingu feroesu Naddoddr, possìbile iscoberridore, aiant visitadu s'ìsula dae s'annu 860 pro bi passare s'ierru. In sos sèculos a sighire, àteros grupos umanos de orìgine nòrdica e gaèlica si ddiant assentare in Islanda. Fintzas a su de 20 sèculos sa populatzione islandesa dipendiat dae sa pisca e dae sa massaria.

Dae su 1262 a su 1944 faghiat parte a primu de su rennu de Norvègia e a pustis de su de Danimarca. S'Islanda at declaradu s'indipendèntzia dae sa Danimarca in s'11 de nadale de su 1918 ma nd'at otentu su reconnoschimentu petzi in su 17 de làmpadas de su 1944. Dae tando s'economia sua at tentu isvilupu meda lestru.

In su 2008 su sistema finantziàriu islandesu at tentu unu collassu chi at causadu una incuda grae de s'economia e manifestatziones chi ant tentu su resurtu de betire a eletziones parlamentàrias, in ue Jóhanna Sigurðardóttir at balangiadu postu de prima ministra. Parallelamente at tentu logu sa chi est diventada famada comente Rivolutzione islandesa, una serie de protestas e movimentos de organizatzione tzitadina chi, impare a su guvernu nou, at betidu a s'incausamentu de su primu ministru cabudianu Geir Haarde, duos referendumes pro detzìdere subra su pagamentu de su depidu esteru de sas bancas natzionales e unu protzessu tzitadinu de mudàntzia a sa costitutzione, chi su 29 de trìulas de su 2011 at dadu unu progetu costitutzionale de dibatire in su parlamentu.

Oe in die s'Islanda s'apoderat subra una economia de mercadu chi godit de tassas prus bàscias de sa mèdia OCSE. S'islanda assegurat assistentzia sanitària e educatzione superiore gratuita pro totu sos tzitadinos. In su 2009 s'istadu est istadu classificadu dae s'ONU su de tres paisos prus isvilupados de su mundu.

Sa sotziedade islandesa est isvilupada e tecnologicamente adelantada. Sa cultura sua s'apoderat subra su patrimòniu nordicu e sa populatzione est de origine tzelta e iscandinava.

Sa limba uffitziale est s'islandesu, limba germànica setentrionale meda aprossimada a su norvegesu otzidentale. S'istadu assegurat libertade de cultu prena a sos tzitadinos, mancari sa religione de istadu siat sa crèsia natzionale de Islanda, de apartenèntzia luterana, de chi s'80% de sos islandesos est membru.




#Article 89: Anela (138 words)


Anela est una bidda de 817 abitates, chi si naran anelesos. Faghet parte de sa provìntzia de Tàtari.
Anela s'agatada in su Goceanu a sos pes de Masiennera e Masiedda, sos montes prus altos de su territoriu sou carculadu in 36,96 km².

Meda istoricos narana chi Anela est sa bidda prus antiga de su Goceanu, sende istata fatta dae sos romanos chi bi afferrein una truma de zente pro la colonizare in su periodu de Silla.
Sendesi irricchida meda, in su tempu de sos Ziudicatos Anela fiat sede de sa Curatoria de su Goceanu, pro paritzos seculos.

Però a poi de una grave pestilentzia su compitu est passadu a Bono ei sa bidda at connoschidu tempos malos.
Infattis a poi de sa isconfitta de su marchese de Oristani Anela est istada finas a su 1839 unu feudu rezu.




#Article 90: Limba Sarda Comuna (1322 words)


Sa Limba Sarda Comuna (LSC) est una norma de iscritura de sa limba sarda, pensada cun sa punna de frunire una grafia chi regollat is caraterìsticas distintivas de su sardu presentes in totu is variedades faeddadas, e adotada cun caràtere isperimentale in su 2006 dae sa Regione Autònoma de Sardigna pro s'iscritura de sos documentos ufitziales in essida, in co-ufitzialidade cun s'italianu. 

Sa LSC, mancari partende dae una base logudoresa-nugoresa, leat fintzas elementos pròpios de sos limbàgios de mesania, est a nàrrere sos limbàgios chi sunt a mesania intre su logudoresu e su campidanesu, e duncas si proponet a livellu morfològicu comente una variedade mesana intre sas variedades diferentes de sardu, faeddadas o literàrias chi esistiant in antis, chirchende de leare is elementos comunos. 

Duncas est un'istandard fundadu a pitzus de una limba naturale e no artifitziale, mancari minoritària cunforma a àteras variedades sardas, acurtziende·si a sa proposta de sa Limba de Mesania (LdM o LDM), fìgia de su movimentu culturale mesanista, de acordu pro una variante ùnica, chi afirmaiat peri s'ispecificidade de sa limba sarda intre is limbas romanzas derivadas dae sa latinidade otzidentale (plurale cun s' acusativu) cun su catalanu, s'ispagnolu, su proventzale, su portoghesu etc. a s'imbesse de s'italianu chi, comente su rumenu, est fìgia de sa latinidade orientale (plurale cun su nominativu).

Est fintzas un'evolutzione de sa Limba Sarda Unificada (LSU), pubblicada in su 2001, chi dd'aiant criticada meda pro s'artifitzialidade sua, e ca no aiat leadu perunu elementu de sa variedade campidanesa, essende fundada subra de su logudoresu mesanu isceti.

Pro su chi pertocat s'impreu de su lèssicu, sa norma de sa LSC lu lassat lìberu, previdende sa possibilidade de impreare totu is parole ereditarie, anche se di uso limitato ad alcune varianti, cun sa coesistèntzia de geosinònimos diversos comente lègiu/feu, pòddighe/didu, àghina/ua, chèrrere/bòlere, etc, impreados comente sinònimos, e torrende a una forma gràfica ebbia sas variantes fonèticas de paràulas chi ant su matessi ètimu (faeddare e non fueddai, foeddare, faveddare, faiddare, fueddari, etc), su prus de sas bortas ponende fatu a s'etimologia in su sèberu de su modellu (mancari chi custu non sutzedit semper, comente in sa paràula de abba, seberada comente forma gràfica curreta in logu de su meridionale àcua, o comente in sa paràula lughe, seberada in logu de sa forma nugoresa-baroniesa luche). Pro is impreos iscientìficos, cando esistint paritzos sinònimos, consìgiat de seberare is tèrmines chi parent prus nèutros, ca sunt prus ispartzinados o ca sunt derivados deretos dae su latinu, ma podende seberare is àteros sinònimos puru, mescamente pro impreos literàrios. 

In su testu de sa delìbera regionale de su 2006 chi at istituidu sa LSC, in ue custa norma istandard est definida aperta ad integrazioni, est evidentziadu chi tutte le soluzioni sono di uguale valore linguistico, ma è necessario per ragioni di chiarezza di chi scrive o traduce operare una scelta. La Limba Sarda Comuna, come norma scritta di riferimento e di “rappresentanza” dovrebbe tendere con il tempo appunto a rappresentare il sardo nel suo complesso e non a rendere per iscritto tutte le varietà locali, che sarebbe difficilmente proponibile per dare al sardo un uso ufficiale sovralocale e sovramunicipale.

In prus, in cussu documentu etotu, est reconnota sa possibilidade de impreare is vàrias formas fonèticas de unu lemma matessi nella scrittura delle varietà locali, reconnoschende duncas in manera implìtzita una coesistèntzia intre sa norma istandard e is àteras grafias diferentes, pro impreos locales.

In sa règula de sa LSC non s'agatat perunu riferimentu a sa sintassi de impreare, chi duncas est lassada a sa cumpetèntzia de is chi iscrient.

Sa Limba Sarda Comuna nche dd'at adotada in manera isperimentale sa Regione Autonoma de Sardigna cun sa Delìbera de sa Giunta Regionale n. 16/14 de su 18 de abrile de su 2006 (Limba Sarda Comuna. Adozione delle norme di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta in uscita dell'Amministrazione regionale) comente limba ufitziale pro is atos e is documentos emanados dae sa Regione Sardigna (fintzas si s'art. 8 de sa lege italiana 482/99 narat chi at valore legale isceti su testu iscritu in limba italiana), reconnoschende a is tzitadinos sa possibilidade de iscrìere a s'Ente in sa variedade pròpia e istituende s' Ufitziu de sa Limba Sarda regionale.

Sa Regione Sardigna in is annos passados at sighidu sa norma LSC in sa tradutzione de paritzos documentos e delìberas, de is nùmenes de is entes, ufìtzios e assessorados suos in prus de su nùmene suo matessi Regione Autònoma de Sardigna, chi oe s'agatat in s'istemma ufitziale in pare cun su nùmene italianu. 

In prus de cuddu ente, s'istandard isperimentale LSC nche dd'ant impreadu comente sèberu voluntàriu parìtzos àteros entes, iscolas e mèdios de informatzione, medas bias in manera cumplementare cun grafias chi sunt prus probianas a sa pronùntzia locale.

Pro su chi pertocat custos impreos ant fatu un'istima pertzentuale, cunsiderende isceti is progetos finantziados o cofinantziados dae sa Regione pro sa difusione de sa limba sarda in is ufìtzios linguìsticos comunales e subra-comunales, in sa didàtica in is iscolas e in is mèdia dae su 2007 a su 2013.

Su Monitoràgiu a pitzus de s'impreu isperimentale de sa Limba Sarda Comuna 2007-2013 a cura de su Servìtziu Limba e Cultura Sarda de s'Assessoradu pro s'Istrutzione Pùblica, che dd'ant publicadu in su giassu ìnternet de sa Regione Sardigna in su mese de abrile 2014. 

Pro su chi pertocat is progetos iscolàsticos finantziados in s'annu 2013, pro esèmpiu, dae cussa chirca nd'est essida a pitzus una preferèntzia ladina de is iscolas pro s'impreu de s'ortografia LSC in pare cun una grafia locale (51%), cunforma a s'impreu esclusivu de sa LSC (11%) o a s'impreu escluscivu de una grafia locale (33%)

Imbetzes pro su chi pertocat is progetos editoriales in sardu in is mèdia regionales, finantziados in su 2012 dae sa Regione, agatamus una presèntzia prus manna de s'impreu de sa LSC (chi diat pòdere derivare dae una premialidade de 2 puntos in sa formatzione de is graduatòrias pro leare is finantziamentos: premialidade chi non nche fiat in su bandu pro is iscolas). Segundu cuddos datos resurtat chi sa produtzione testuale in is progetos de is mèdia est istada pro su 35% in LSC, pro su 35% in LSC e in una grafia locale e pro su 25% in una grafia locale ebbia.

A ùrtimu mentovamus a is ufìtzios linguìsticos locales cofinantziados dae sa Regione, chi in su 2012 ant impreadu in s'iscritura pro su 50% sa LSC, pro su 9% sa LSC in pare cun una grafia locale e pro su 41% una grafia locale ebbia.

In su 2016 una chirca in subra de s'impreu de sa LSC in àmbitu iscolàsticu, fata in Orosei, at ammustradu chi sos pitzinnos no aiant problema perunu a impreare cussa norma fintzas si sa chistionada issoro fiat diferente. Nemmancu unu de sos alunnos at refudadu sa norma o l'at cunsiderada artifitziale, ammustrende sa valididade sua comente aina didàtica. Sos resurtados los ant presentados in su 2016 e publicados de su totu in su 2021.

Dae su 2006 a su 2014 ant publicadu, mescamente impreende sa rete ìnternet, unas cantas propostas de emendamentu de sa norma LSC, chi punnant a l'acurtziare de prus a sa pronùntzia de is limbàgios meridionales de sa limba sarda, chi ddos podimus cunsiderare in manera verosìmile comente faeddados dae sa majoria de is sardòfonos.

Intre custas propostas mentovamus sa de su prof. Francisco Xavier Frias Conde, filòlogu e romanista ispagnolu in s'Universidad Nacional de Educación a Distancia (UNED), chi est istadu coordinadore de sa Revista de Flilologìa Romànica Ianua, èdita dae Romania minor. Est iscritore in galitzianu e in ispagnolu e autore di paritzos sàgios in italianu e in sardu subra de is problemas di linguìstica sarda.

Custu sàgiu suo est intituladu Proposte di miglioramento dello standard sardo LSC

Un'àtera proposta est sa de su prof. Roberto Bolognesi, chi proponet calicunu arrangiamentu chi diat permìtere a totu is sardos de lèghere s'istandard segundu sa pronùntzia issoro, impreende unas cantas règulas simples de letura.




#Article 91: Limba grega (629 words)


 

Sa Limba Grega est una limba indoeuropea chi si faveddadat in s'istadu de sa Grèghia printzipalmente.

Faghet a pratzire s'istòria de sa limba grega in unas cantas fases:

Cun custu nome nois indicamus sa fase prus antiga de sa limba narata a nois gratzias a petzi de recumponidura interna; dae issa calant tottus sos dialettos gregos de s'edade istòrica, ma fiat differente dae s'antipassadu comune protoindoeuropeo. Pensamus ca lu favedderant a s'initziu de su millènniu II a.C. in sa penìsula balcànica, ma semus galu resonende de sos tempos pretzisos de aposentamentu de sos Gregos in sa penìsula ellènica.

Est sa limba chi connoschimus gràtzias a sas tauleddas chi benint dae Pilu datadas 1200 a.C. iscritas in s' arfabetu lineare B, una iscritura sillàbica chi fiat unu adatamentu a su gregu miceneu de sa lineare A, chi sos minòicos impreaiant pro iscrier sa limba issoro in s' Isula de Creta, chi fintzas a oe nois non podimus lègere. Su miceneu est de unu tempus intre su sèculu XIV a.C. e su sèculu XII a.C.. Custa limba presentat caràteres proprios chi no permittent a la cunsiderare sa antepassada comuna de totu sos dialetos de su millènniu I a.C., mancari su status suo (dialetu gregu faveddadu a beru o puru limbàgiu istilisadu dae sa iscritura) e sa posidura sua in sa crassificatzione de sos dialetos gregos est terrinu de chistione. Pro su prus, pensant chi assimigit a s'arcàdicu-cipriota.

Sos battallas de Alessandro Magnu e sa diffusione de sa  cultura grega intre una manna area faboribant s'isviluppu de una limba comuna, chi permettant de  superare sos divisiones dialettales de su gregu antigu e classicu. Custa limba comuna, narata puru koiné,  est basada dae su dialettu atticu, depurado dae paroles suas prus  caratteristiches e cun interferentze dae atros dialettos. Custa limba est istada in usu pro totu sos annos de s'etade ellenistica e romana, costituendes sa limba franca de tuta sa parte orientale de su Imperu Romanu.

Su gregu bizantinu est sa evolutzione de sa koiné intre s'imperu bizantinu, fazendes sos mutamentos foneticos e sa semplificatzione grammaticale de su periodu pretzedente. Caratteristicu de custa edade est puru sa distantzia de sa limba faveddada e de sa limba de sos libros, cum custa urtima legada a sos modellos classicos e cum medas trattos arcaicitzantes. S'edade bizantina at rappresentau una tappa de sos fondamentales pro sa conservatzione e sa divulgatzione de sos testos de sa grecidade antiga.

In sa dominatzione de s' Imperu Ottomanu, sa traditzione iscritta est continuada intre su  Patriarcadu de Costantinopoli, cando sa limba faveddada prendet numeroses paroles dae sos atteros personas de s'Imperu Ottomanu, comente sa limba turca, mae puru dae s'italianu.  
Unu nobu stimolu a sa limba grega est dadu solu intre su secolu XIX dae s'indipendentzia, puru se su nobu istadu gregu, issu creat distantzia intre sa limba faveddada (dhimotikì), cum sos dialettos suos, e sa limba offitziale, sa katharevousa, una de sas formas artifitziale, purificada dae sos influssos esteros, e bennet aduttada comente limba offitziale de su istadu.
Pro custo motivu fiat fattu comunu chi una cosa at apiu duos nomines, unu offitziale e unu usadu dae sas persones comunas.
Sa situatzione fiat custa fintzas a su 1976, annu im candu, gratzias a una reforma de sa limba  sa dhimotikí est dibenniat sa  limba offitziale.

Su gregu est faveddado dae 15 miliones de personas, in Greghia e a Cipro printzipalmente, mae in carcos comunidades de s'Arbania e in sos costas de sa Romania, de sa  Bulgaria, de sa Georgia, de sa Russia e de s' Ucraina. In s' Italia  meridionale sunt presentes isolas limbisticas chi faveddat  gregu, in su Salentu e in sa Bovesìa, in sa Regione de sa Calabria.

Sa limba grega crassica est a sa  base de sa morfologia de medas parolas moderne de sas limbas indoeuropeas.




#Article 92: Aritmètica (298 words)


Saritmètica est unu campu de sa matemàtica chi istùdiat sas propriedades elementares de tzertas operatziones cun sos nùmeros, in ispètzia sos nùmeros intreos.

Sas operatziones aritmèticas traditzionales sunt additzione, sutratzione, multiplicatzione e divisione, mancari a bortas sos istudiosos pòngiant in sa dicsiprina finas operatziones prus adelantadas comente e s'innartziamentu a podèntzia, sestratzione de raighina, sos logaritmos e s'impreu de sas percentuales. Sos càrculos aritmèticos cherent fatos respetende s'òrdine de sas operatziones.

Sa paràula aritmètica la impreamus finas cando chistionamus de sa teoria de sos nùmeros. Custa istùdiat sas propriedades de sos 'intreos' umpare a sos 'nùmeros primos', sa pratzilidade, e sas solutziones intreas de sas ecuatziones, chi sunt argumentos chi sunt creschende a lestru in sa matemàtica moderna. Inoghe incontramus su teorema fundamentale de s'aritmètica e sas funtziones aritmèticas.

In generale in s'iscola de sos pitzinnos sos mastros imparant sos algoritmos de càrculu manuales pro fagher sas bator operatziones in s'umpare de sos nùmeros naturales e de sos nùmeros ratzionales positivos in sa forma deghimale; in sas de sos pitzocheddos sos algoritmos de custas operatziones matessi fatas cun fratziones e introduint s'umpare de sos nùmeros ratzionales e su de sos nùmeros reales.

Semper sos pitzocheddos istùdiant sas operatziones de innartziamentu a podèntzia, de estratzione de raighina, de pratzidore comunu mannu e de multiplu comunu piticu. Umperaiat a imparare s'algoritmu manuale de estratzione de raighina cuadrada, ma como non lu faghent semper, ca medas professores preferint a imparare s'impreu de sas tàulas numèricas o su de su carcoladore tragaditzu. Sos istudiantes imparant finas a aprossimai sos resurtados.

In sas iscolas de sos pitzocos istùdiant sos logaritmos; inoghe puru sunt passados dae s'imparu pro impreare su règulu carculadore a su de su carculadore o de s'elaboradore. Ambaduas custas ainas las impreant meda cando finint sos istùdios pro fagher càrculos numèricos.




#Article 93: 'Onne (135 words)


Corcada acanta de Monte Ispada, Fonne at 1000 metros de artitudine, in Provìntzia de Nùgoro in sa Barbagia de Ollolai, est sa bidda prus arta de totu sa Sardigna.

Jughet 4500 abitantes e s'economia est fundada pro meda parte subra sa pastorìa, e in custos urtimos annos fintzes subra su turismu de yerru. In Monte Ispada e Bruncu Spina bi sunt defatu sos unicos impiantos de pigada pro sos isportes yerriles e medas albergos e agriturismos pro sos turistas. Ateras atividades sunt sos forros de pistocos de Fonne e de pane carasau.

Sa prima dominiga de Lampadas b'est sa festa pro Nostra Sennora de Sos Martires cun ballos sardos e protzessiones in costùmenes e arribant medas pellegrinos dae totus sas biddas de su tzircundariu. Atera festa manna pro su patronu ca de Santu Jubanne Batista.




#Article 94: Oroteddi (326 words)


Oroteddi est una bidda de 2.314 abitantes de sa Provìntzia de Nùgoro, est posta a 470 m.s.l.m.,in sa Barbagia de Ollolai. Su tzentru de Oroteddi est naschidu meda probabilmente in epoca romana, galu oe si poden bidere sos restos de duas istradas romanas in s'essida de sa idda, chi fintzas a primos de su 900, innanti de faghere sas istradas chi oe connoschimus fint sas unicas istradas de atzessu.
In d'unu de sos trettos prus artos de sa idda, b'est sa cresia de Santu Juanne Battista, fraicada innanti de su 1139, (de tale data est sa prima attestatzione de sa cresia), e ampliada in su 1966 chin sas duas navadas laterales. Sa cresia, accontzada dae pacu, est particulare pro su campanile a vela, ue bi sunt galanos artos rilievos, (unicos in Sardigna) in sa pratza de Santu Juanne b'est finzas un'arcu, chi fit sa janna de su monasteru anticu. In sos campos de Oroteddi no bi mancana sos nuraghes,comente su de Calone e su de Aeddos (in sa serra de idda)
Sa idda si partit in duos riones mannos: Oroteddi e Mussinzua, atteros bichinados anticos e noos sunt: S'iscaleddu, Iscattai, Ninillia, Puttu 'e lendine, Molinu 'etzu, Santu Juanne, Parola, Su chercu 'e s'ospile, Santu Antoni, Santa ruche, Riu 'e janna, Palatteddu, Sa cronta, Dionisi, Preda 'e s'arzola, Su brasile, Puttu 'e loddo, Puttu 'e dona, Pedeadde, Ena longa, Su palu, Roseddu, Diadoru, Santu Antinu, Sa murichessa, Sa ruche, S'angrone, Jumpadu, Turre, Murreri, Su bangulieri, Su tremene, Sa 'e tziu lostia, Ortivai e ateros pacos.Su sardu oroteddesu no est barbaricinu,ma in sa idda si faeddata su logudoresu (su sardu uffitziale de sa sardignia).
Un'atera cosa particulare de Oroteddi est su monte Crastu 'e Jorzi.
Sas mascheras de Oroteddi sunt: sos Thurpos e sos Eritajos.
Una tradizione particolare de Oroteddi est cussa de su cantu a Cuncordu (Tenore) pro su modu de cantare chi est unicu in Sardinna, mescamente pro su cantu  a sa seria e a traccheddu.




#Article 95: Alà (777 words)


Alà  est una bidda e unu comunu de guasi 2000 abitadores de sa Provìntzia de Tàtari. Si isterred in sos settiles chin su mantessi lumene de sa bidda, a 700 metros subra s’atta ‘e su mare.

S’erettu alaesu arribada sitos importantes de archeologia nuragica (Su pedrighinosu, Balare, Su Posidu, Malagarrucca, Sos Nurattolos, Chidade, Boddò) testimonìas de una origine antiga meda. Si pessad chi su lumene “Alà” bendzad’ dae “Balare” chin sa peldentzia de sa B ass’incomintzu (ancora oje est tipicu de su faeddhu alaesu sa peldentzia de sa B a printzipiu de paraula, a paragone de su logudoresu genericu) chelfende narrere duncas “bidda de sos Balares”. Oppuru si attuidi chi benzat dae su lumene “Ilienses” (unu populu antigu de ratza greca), e dae cue Alaenses e a pustis Alà, ma sos limbistas no atzettana custa teoria. A donzi manera sia sos Balares, sia sos Ilienses fini sos antigos abitadores de sos logos alaesos, ambos duos populos mai assugetados in tottu a sos Romanos. A cumprobu de cantu nadu, unu nummeru abberu mannu de toponimos pre-romanos in sas cussorzas de Alà (Boddò, Serì, Laccaralò, Senè, Istenolì...), comente forsis in perunu ateru logu in Sardigna.

Sa bidda de oe est naschida in su XVI seculu daboi de Cristu, forsis pro more de si accultziare a sas leadas de Gaddura, dae palte de sa zente de su Monte Acutu. Custas andamentas deini vida duncas a Alà, a sos istatzos suos e de Monte e Padru. Alà ad appidu sempere una acolomia ligada a s’agricola e-i su pastoriu, tribaglios chi ad dadu dae seculos su pane a sa comunidade intrea. Connota e famada fidi sa petta ‘ula seberada e su mele, mentres chi sas erveghes fini in mancu cunfromm’a sa media sarda, forsis pro sas mannesas minimas de su pastorizale e de sas tancas (in Alà mai s’est connotu su latifundu). A sa fine de s’ottighentos si isviluppeidi s’acolomia de su calvone, grazias a carvonajos bennidos dae Tuscana, chi su pius si frimmeini a vivere in Alà (ancora oe si reconnoschen sos sambenados, e sos lumenes puru - Dante, Cesare e Cesarina, Giulio, Giusuè - chi fintzas a tando no si connoschian tra sos alaesos). S’acolomia de sas cheas però distrueidi meda buscos e padentes, comente s’ided’ oje in Su Monte e andende a Torpè.
 
A pustis de unu tempu de disterradas a truma, a fine de su seculu passadu, chi atteidi su minimu istoricu de abitadores pro Alà, sa bidda est resessida a torrare in posse, gratzias a s’isviluppu turisticu gadduresu. Sos mastros’e muru ‘e pedra alaesos sono sos pius chilcados e montovados, tantu chi si pessad’ a unu sotziu de tutela. Puru sa forestale est meda cumbeniosa pro Alà: meidade ‘e su comunale este a domaniu. Ojè Alà ad’un’acolomia chi est creschendhe arreu, che-i neune in Italia. In su 2004 est istada sa ‘iddha chin pius asiendhas cunfromm’a sos abitadores, chin una creschida de sas impreas de su 18% in su 2003. Tottu custu gratzias a sos mastros de muru, a s’oltiju bogadu in sas cussoldzas alaesas - su mendzus de Saldigna – e su contone chi, mancari s’istrobbu de sa Cina, resessid a muntennere su melcadu mondiale. Pro tottu custu su numeru de sos arressos est prossimu a su nuddha, e vivini e trabaglian in Alà, 150 e piusu de istranzos affeltos dae onzi palte’e logu. Su peccu de tottu custu est unu numeru de laureados basciu abberu, forsis su pius minore de sa Saldigna intrea.

Unu ‘antu mannu de Alà est una realidade sociale pagu abbelta a sas malidades de sos tempos de oje. Alà est de seguru una de sas pagas ‘iddhas ithalianas in’ue mai s’est appida una denuntzia pro droga. Sa bendida e su cossumu de sustantzias tossicas no b’est mai istadu, e sos alaesos si bantan de custu, comente est zustu. In pius, sa limba salda è bia comente no mai, a s’imbesse de atheras iddhas saldas, tantu chi no si poded faeddhare mancu de bi-limba italianu-saldu pro Alà, ma sia diad faeddhare de mono-limba salda: cale si siad arrejonu - dae sas faeddhadas lebias in su tzilleri, a sas preigas crejastigas, fentzas sas chistiones in consizu cumunale -  est pelferidu guasi tottu in saldu, siad dae palte de sos giovanos che-i dae sos mannos.

Donz’annu si curred’in Alà sa cursa campestre Alasport, chi pro sa calidade de chie bi currede est oramai sa prima in Europa, appende-che coladu pro impoltantzia sa leggendaria “Cinque Mulini”. In beranu de onz’annu colad’in sos tirighinos alaesos calchi tappa de su rally mondiale Sardinia-Italia. Su 4 de Sant’aine si festad’in Alà Santu Frantziscu’e Assisi, chin ‘ustu a petta e brou pro pius de 10.000 accudidos dae tottu s’isula.




#Article 96: Cussorgia (184 words)


Sa Cussòrgia est unu antigu istitutu, tipicu de sa Sardigna, a trassa de Adempriviu, unu deretu prus forti de is cussorgialis, a pitzus de unu territòriu de monti, chi nci bogat is atrus comunistas (is componentis de una comunidadi de una bidda).

A diferèntzia de is Ademriprìvius, chi fiant sceti una usàntzia de is comunistas de arregolli is frutus de is padentis e cassai is animalis arestis, su deretu de cussòrgia si tramandat de babbu in fillu e si cumpriat in su deretu de fai e possidiri sa barraca, de fai e possidiri is furriadroxus de su bestiàmini, de pasci in is filadas chi fiant parti de sa cussòrgia.

Medas cussorgialis si passant tali deretu cun atus notarilis e bantant, de ai otènniu ab immemore permissus de su Feudatàriu. Custu deretu s'est trasformau, in basi a leis precisas, siat in Gallura che in is biddas de Sìnnia, Maracalagonis e Burcei, giai po totus, in propriedadi perfeta (duncas trasmitiu de babbu in figiu), mancai sempri is Consillus Comunitativus apant arrebronau talis afeterius e imbudrugus po tutelai is interessus de usu ademprivili de totus is comunistas.




#Article 97: Filosofia (393 words)


Sa filosofia (dae gregu φιλείν (fìleìn) = amare e σοφία (sofìa) = sapienzia, est a nàrrere amore pro sa sapienzia) est definida comente s' istùdiu de sa possibilidade e de is làcanas de sa connoschèntzia umana e fintzas de s'anàlisi de s'òmine che sugetu de custa connoschèntzia, cussideradu in isse matessi in sa relatadura sua, teòriga e pràtiga, cun s' ogetu connotu.

Su pensamentu filòsofigu otzidentale naschet dae sa meravìgia naraiat Aristotele est a ischire cando s'òmine incumintzat a si preguntare chie siat isse etotu e su mundu chi ddu inghiriat. Custu, chi in filosofia est tzerriadu su problema de su raportu intra su sugetu e s'ogetu, e est tratadu segundu duas bisuras: sa prima est su de sa filosofia teorètica chi narat chi si cheret connoschere s'ogetu, su segundu est su de sa filosofia pràtiga o morale o ètiga, cando si cheret ischire comente nos depimus cumportare, ite fàghere in is cunfrontos de cuss'ogetu chi podet èssere un individuu che a mie etotu.

Sa definitzione de sa filosofia abbarat un problema filosoficu. Ma fintzas prus problemàtiga resurtat sa chistione de su incomintzu filosòficu, est a nàrrere de su fundamentu suo matessi e de sa possibilidade de sa chirca filosòfica comente tale. Si sa filosofia chircat in intro de issa etotu in manera dialètiga, in ue nche podimus pònnere is preguntas suas? 

Est un' istùdiu chi s' acumprit formulende in manera linguìstiga is problemas, dende·nde sa solutzione e giustifiende·dda, e impreende protzeduras rigorosas pro dda argumentare. Est, finamentas, s' istùdiu de sos printzìpios primos e de is resones ùrtimas.

No tenende sa filosofia unu campu materiale de indagadura ispetzìfigu, comente sas sièntzias empìricas, podet èssere cussiderada siat in crae istòrica chi in crae sistèmatica, comente mama de sas sièntzias.

Sa passione pro sa connoschèntzia de cada cosa, de su mundu, de s'umanidade, de su pensamentu pròpriu, chi at semper tentadu s'òmine in cada logu e in cada tempus. S'isfortzu de cumprèndere su ite est, su pro ite, de is cosas.
Sa filosofia est duncas una manera de si pònnere innantis de is cosas de sa vida e de su mundu; naschet cun su cumprendòniu de s'òmine. Non est beru chi est nàschida in sa Grètzia antiga: est nàschida in cada logu ue un'òmine s'at preguntadu cale si siat cosa e at chircadu, chentza de ispantos, una respusta isceti cun s'agiudu de s'atibidura sua.




#Article 98: Igrèsias (1868 words)


Igrèsias esti una cittàdi de 27.773 abitàntis de sa Sardìnia sud-occidentàli, in su Sùlcis-Igresiènti.
Esti capoluògu in pari cun Carbònia de sa provìntzia de Sud Sardigna e sedi vescovìli (diocesi de Igresias).

Sa storia de Igresias esti decisamenti meda antìga risalènti interamenti a tràccias preistòricas installàdasa in su territòriu: i tracciàs prus antìgas de su insediamentu umànu risàlinti a sa Cultura Neolitica de Santu Micheli de Ozieri, cun tùmbas a fossa, i famòsas Domus de Janas, in sa parti montuosa de Santu Benedettu.
Sìghinti àtras traccias de frequentaziònis nuràgicas (ascantu Nuràghis i moi sciùsciàusu funti presèntis in su tèrritoriu), e no màncanta  rèstus archeologicus de ceramicas feniciu-pùnicas.
In s’epoca Romana ci vìanta meda frequentaziònis, specialmènti po cantu riguardàda i minièras  de Argentu in su Territòriu.
Fòntis nanta de Metalla una bella cittadi pèrdia, fròzisi in su confini tra Igresias e Fluminimaggiore, logu principali de estrazioni mineraria in su Tèrritoriu.

In s’Artu Medioevu si funti pèrdias is tràccias urbànas, in sa prima mètadi.
De VIII Seculu d.C. funti torràras a si bi tràccias cun sa Crèsia Bizantina de Santu Sàrbaroi, restauràda e recuperàda pagu tempu fàidi, esti una testimonianza de sa presenza de s’esercitu de Bisanzio.
In su bàsciu Medioevu: prima Villa di Chiesa (in latinu Villa Ecclesiae) in su domìniu pisànu e poi Iglesias cun sa dominazioni de is Aragonesus in su VIV sèculu, sa cittadi incumenzàra a teni una certa importanza de su XIII seculu asutta sa dominazioni de Pisa gràzias a s’estrazioni de su carboni, da sa blenda (minerali de su zincu) e de sa galena minerali de prumbu e de ascàntus quantiràris de argentu.

Sa famiglia pisana de sa Gherardesca ha fattu unu castellu (cambiàu e restauràu cun i sèculus) e finanziendi po sa costruzioni de ascàntu crèsias, sa prima vìada sa crèsia de Nostra Signora de Valverdi in su 1200; mèras àtras crèsias vìanta fàttas annus seguèntis, tanti de determinài su nòmini de sa cittadi.
Su prus importanti de sa cittadi esti su Breve di Villa di Chiesa su Codici prus antìgu de lèis de sa cittadi, esistenti in scetti una coppia de su 1327, perfettamenti allogàra e custodìra in s’Archìviu Storicu Comunali.

Igresias ha conottu èpocas bònas e màlas in tottu sa storia po curpa de s’economia scetti de i minieras.
Is èpocas prus bònas vìanta in sa dominazioni pisana e aragonèsi ( sa testimonianza vìada sa presenza de una zecca aùndi si coniàda una moneta in mistùra de argentu zerriàda Alfonsìnu), in su dòminiu sàbaudu in sa segùnda metàdi de su XVIII sèculu, a sa fini de su XIX sèculu (Quintino Sella) vìada promotòri de s’estrazioni mineraria e s’esti meritàu unu monumentu in in prazza manna de cittadi), e in su bintenniu Mussolinianu.
Esti de nai ca in su sfruttamentu de is minièras po esigenzasa de traballu e de trasportu de is mineràlis in is galleriàs, is ingenièris de cuss’eràri anti inventàu (s’escavadori a pàia o a cullèra) e cust’invenzioni s’esti sparsa in tottu su mundu, cumenti s’Autopaia de Montibècciu.

In su XXI sèculu, accabbada po sempri sa ricchezza mineraria (pàgus minièras ancora in peis), Igresias esti cunvertendisì in una cittadi turistica po mèritus de is attraziònis de epoca medievali.
Mèras iniziativas funti nàscias (cortèu medievali, tornèu de is balestrièris, partìras a schacchi vivèntis ecc..)
E sa cittadi esti fadèndi de tottu po assimbilài sempri de prus a cussa de settixetus annus faidi.
In sa Spagna c’esti una bidda ca si nàrada Iglesias esti in sa Asturias.

Dopu is quattru quartièris stòricus ca compòninti su centru medievali de sa cittàdi: Funtàna, Castèllu, Santa Chiara e Quartieri de Mesu, funtis atrus rionis modernus, Campu Pisanu, Campu Romanu, Col di Lana, Montecrèsia, Monte Fìgus, Montepòni, Palmàri, serra Perdòsa, Sant’Antòi, Santu Sarbaròi, Serra Perdòsa, Vergine Maria.

Mera suggestìvus funti i rìtus de sa xira de Pasca organizzàus de s’Arcicunfraternita de su Santu Monti.
Sa Cunfraternita esti in vida de cincu sèculusu cumenti nanta is cronacas de su ‘600, si liggi ca su 16/06/1616 arribbàra s’elevaziòni de su rangu de s’Arcicunfraternita.
	
S’attividàdi de cussa si manifèstada in tempus antìgusu cumenti s’assistenza de is cundannàus a morti e ai malàrius oi cun s’aggiùdu de sa genti prus bisognosa ca funti assòlus in sa sociedàdi.
I ritus de Scira Santa no anti tèntiu mera cambiamèntus in tottu custus sèculusus e assimbìlanta mera a cùssasa antìgas, is pàgus novidadi funti pàgus e essenziàlisi.
Is ‘’confràris’’ cà fòrmanta s’associazioni vìanta nòbilis e vìanta de famiglias prus importàntisi de sa cittàdi.
Sa gerarchia interna de sa cunfraternita vìada cumpòsta de unu Cunservadòri, unu vice Cunservadòri, unu Tesorièri, unu Segretàriu e de su Sacrista Maggiori ca regolànta is attividàdis ca vìanta dirètas e realizzàdas de su Corpu de is Cunfràris e ‘’Germànus’’ .
S’abbistimènta dei cùstus ùrtimus in is ritus, vìanta de sigùru de ispirazioni spagnola, vìada biàncu, longu fìnzas a is pèis e in conca tenìanta unu cappeddu cun sa visiera abasciàda (sa visièra) aùndi si birìanta scetti dus stàmpus  po is ògus.
Su Martis Santu si svòlgiri sa Processiòni de ‘’Is Misterus’’, bèninti portàus setti simulacrus ca arregòrdanta sa passioni de Cristu, rappresèntanta Gesù preghèndi  in is òrtus de is olìas, sa cattura, sa fragellaziòni, s’ Ecce Homo, s’arziàda de su Calvàriu, sa Crocifissiòni e sa Maria Addolorada.
Is stàtuas funti portàdas in is spàllas de is ‘’Babballòttis’’, funti sa figura de is ritus Igresientis.
Su Mèrcuis Santu si benerìxi e si dònada a is fedelis ràmus de olìas ca addòbbanta sa statua de Gesù preghendi in sa processioni de is misterus.
Su giòbias Santu a merì su Santissimu Sacramentu bèniri espòstu in fòras.
Solitamènti si vìsitanta cùstas cappèllas de sa Reposizioni.
Po custu motìivu, antìga tradizioni, su Santu Monti bèniri fatta bessìri in sa processioni po fai custu attu de pietàdi e de fedi accumpangiàu de àtras cunfraternitas de sa cittàdi (Santissimu Sacramentu de Santu Giuseppi ).
A custa processioni fàinti parti pippìus e mannus cun sa tradizionali abbistimènta de is babballòtis: cust’abbistimenta arregòrdada cussu de is antìgus fragellantis de su XIII seculu vìianta cun sa in soru presenza is principalis momentus de fedi de sa cittàdi 
Vìanta incappucciàus, cumènti is Germanus de su Santu monti, sfilèndi in is arrùgas de sa parti beccia de sa cittàdi in arregolimèntu religiosu, appàllas de su simulacru de sa Vergini Addoloràda.
Su tàmburu e is matràccas (cun cùssas mànnas ca obèrrinti su cortèu) avvìsanta àundi àndada su cortèu.
Su Cenàbada Santu esti siguramènti sa dì prùsu spettacolàri de sa Scira Santa, is Germànus pòninti a is tresi de merì su crocifissu e cumènzanta is preparativùs po sa processioni de su ‘’Descènsu’’ a merì tradu in is arrùgas de su centru storicu cun làmpadas allùttas accanta de is mùrus, su cortèu cumènzada cun sa presenza de ‘’Is Vexillas’’ cun strumentus de sa Passioni de Cristu, poi tòccada a Santu Giuanni, a sa Maddalena, dus pippìus bistìrus cun fòggias de orienti accumpangiàus de is Obrieris de su Descensu ca funti is dus Germanus responsàbilis de sa deposiziòni de su Crocifissu e de is dettàglius organizzàtivus de custa processioni, poi pàssanta ‘’Is Varonis’’ ca ràppresentanta is figùras de Giuseppi de Arimatèa e Nicodèmu accumpangiàus de dus sèrvus, poi tòccada a su baldacchinu de Gesù mortu portàu in is spàllas de is fedelis, sa statua esti a artàri de òmini, opera artistica de su XVII seculu.
Appàllas de su baldacchinu cun Gesù mortu, sa statua de sa Addolorada scortàda de is componentis de s’Arcicunfraternita, appàllas de cùssus sa cruxi manna de lina portada de is ‘’Penitentis’’.

Tra is vàrias manifestaziònis stòricas ca si svòlginti in Igresias, sa prus importanti esti rappresentàda de su ‘’Cortèu storicu medievali’’ ca si svòlgidi in is arrùgas de sa cittàdi mineraria su 13 de Agùstu.
Su corteu esti un evèntu mera particolari e suggestivu po sa bellèsa de is abbistimèntas medievalis
indossàus de meras partecipàntis.
Sa manifestazioni si fàidi in su centru de sa cittàdi medievali in is arrùgas de su centru storicu, is partecipantis sfìlanta accumpangiàus de is sònus de is tambùrus, de is clarìnas e de is evoluziònis de is sbandieradòris.
Is figurantis ca pàrtecipanta a sa sfilàda funti circa 500 unitàris e fàinti parti de is cuattrus Quartieris Storicus de sa Cittàdi de Igresias (Castellu, Santa Chiara, Funtana, cun is balestreris e is Hospitaleris de Santa Lucia e Quartieri de Mesu) e a is associaziònis, corporazionis e gruppus storicus de sa cittàdi (Gruppu Storicu Ghibellina, Societàdi Balestreris Villa Ecclesiae, Associazioni Ballestreris Igresias, Gruppu Storicu Musici Porta Sant’Antoi, Cumpangia dess’Arcu, Gruppu Storicu Antigas Portas, Corporazioni Bingiaiolus Contadinus Taberneris, sbandieradòris e aquilas Ghibellinas, Corporazionis Traballadoris de Fossas, Saggitarii Vagantes, Sbandieradoris de Santu Guantinu de su Quartieri Castellu) e de àtrus sodalizius e importantis Comunus toscanus cumenti Pisa, Lucca, San Sepolcro, Castiglion Fiorentino, Massa Marittima e mera àtrus.
Su Cortue Medievali nàsciu in su 1995 esti stèttidu organizzau de su Quartieri Castellu.
Su Corteu si ìspirara a sa amministrazioni Pisana in Villa di Chiesa (Igresias sec. XIV) e proponiri attraversu sa ricostruzioni de is abbistimentas, sa borghesìa, toscana ca bivìara in cittàdi, fìnzas a is tempus de su Conti Ugolinu de sa Gherardesca, icona storica de custa bella cittàdi ca allògada una fedeltadi toscana in s’urbanistica e in sa cultura cumenti si ìspirada a Su Corteu Storicu Medievali.
Esti organizzau de sa S.Q.M.V.E. (Societàdi Quartièris Medievalis Villa Di Chiesa) e su comunu de Igresias ca funti arrenèscius cun s’apportu fondamentali de is Gruppus cittadinus in costumu, a fai s’Istadi Igresienti unu appuntamentu cun sa Storia e su spettaculu unicu in cussu generi in tottu sa Sardigna.
S’importanza de su Cortèu ari varcàu in confìnis  regionàlis e in moi esti un appuntamentu de livellu nazionali inseriu in tòttus i situs web ca tràttanta de turismu, cultura e tradizionis.
De occannu i balestreris de su quartieri de Funtana partècipanta a sa prima edizioni de su torneu nazionali F.I.B.A.L (Federazioni Italiana Balestreris), in pari a is cittàdis de Casteddu, Assisi e Norcia, no si pòriri negai ca su quartieri ari centràu un’obbiettivu de primaria importanza in sa scena nazionali.
Capulogu de provincia
Su 12 Ottobre de su 2005, cun Delibera de su consillu Provinciali n. 21 (Determinazioni de su Capulogu, Attu Statutariu) a Igresias, in pari cun Carbonia, esti stèttida attribuìa sa qualifica de sa Provincia de Carbonia-Igresias, aundi tèninti sedi is membrus de su Consillu Provinciali
Esti a 200 mt. De artàri de su livellu de su mari e esti attesu 8 km. De su litorali.
De su 2002 esti gemmellada cun sa bidda tedesca de Oberhausen

Sa cittàdi esti rappresentàda in su campionàu italianu de baseball in sa serie C1 Nazionali (dopu essi bìnciu su campionàu de serie C2 regionàli in su 2008) de su Igresias Baseball e in su campionàu italiànu de softball de is Màscus, de su Igresias Softball ca giògàda in Serie A in su gironi A.
Po cantu riguàrdada sa pallavolo de is Màscus esti rappresentada de saComer Volley Igresias ca mìlitada in su campionau de B2 de is Màscus esti in sa serie D, e de sa Volley Futura Igresias in 1° Divisioni.
In serie C de is Fèmminas inveci de sa Tecnochem Volley Igresias e in serie D Volley Futira Igresias.
Po cantu riguardada su calciu sa Monteponi Igresias

Sindigu: Luigi Perseu cunniscidu Ginetto (Centrodestra) dal 30/05/2011
Centralinu de su  comunu: 0781 274300
Posta elettronica: sindaco@comune.iglesias.ca.it




#Article 99: Terranoa (375 words)


Terranoa (in italianu Olbia, in gadduresu Tarranoa), est una tzitade cun 60.477 ab. bene aposentada in sa mantessi pianura in su nord est de sa Sardigna, in Caddura. Est istada sa capitale antiga e istòrica de su Giudigadu de Gallura, sede de sa Curia Regnum, cioè sa residèntzia de su Zuighe, capulogu de sa curatoria de Fundimonte, unu de sos dipartimentos territoriales chi fit divisu su Giudicadu. E pro pius de 1500 annos sede de su pìscamu. Este una de sas pius importantes tzitade de sa Sardigna.

Terranòa est una de sas pius antigas tzitades de sa Sardigna, in sa pianura terranoesa s’agatant medas testimoniantzas de sa presèntzia de sos òmines a comintzare dae su neolìticu ae su perìodu nuràgicu.
Sos istùdios archeològicos però narant chi sa tzitade fit fundada dae sos pùnicos a giru de su sèculu V - IV a.C. ma bi sono trattas notabiles de frequentazione Grega et Fenicia.
Cun sos romanos, arribados in su 238 a.C., sa tzitade fit su tzentru pius  mannu de sa Gaddura.
In su V sèculu d.C. sa tzitade ruet sutta a sos Vandalos arrivados dae su mare, in calicuna manera sos bizantinos ne giarrigant sos vandalos e pro chimbighentos annos abbarrant in Terranoa (su nùmene como est Phausiana).
In su X sèculu Terranoa cun su nùmene de Civita est sa capitale de su Giudigadu de Gaddura, in custu perìodu aiant fraigadu sa Basilica de Santu Simprie (XI-XII), e su Casteddu de Pedres (XIII).
In su perìodu Aragonesu sa tzitade fit pagu populada. In su ‘800 aiant fatu a nou su portu, e Terranoa comintzat a crèschere; In sa segunda Gherra Mondiale sa tzitade est istada bombardada, unos 22 òmines mòerent.
In su ‘900 est istada bogada sa malària, sa tzitade passat da 14700 pessonas de su 1951 a 45500 de su 2001. Oe est sa pius manna tzitade de sa Gallura e de sa provìntzia de Terranoa-Tèmpiu, ei una de sas prus importante de sa Sardigna.
In su 2006 su comune de Terranòa est istadu “comune d’eccellenza del sistema amministrativo italiano” pro capatzidade aministrativa e gestionale.

sos nùmenes de sas zonas printzipales de Terranoa:

S'isquadra de fùbalu printzipale est s'Olbia, fundada in su 1905. Sa sigunda isquadra prus importante est su Tavolara, fundada in su 1954.




#Article 100: Bortigale (634 words)


Bortigale (510 metros) est una bidda de sa provìncia 'e Nùgoro, abitada dae mill'e chimbighentos ànimas, posta a pes de su monte Santu Padre (1030 metros) e chi faghet parte de sa zona de su Marghine, in s'ala centru-ocidentale de sa Sardigna. Est unu centru chi podet bantare orìgines antigas meda ; b'ant boghes chi narant chi in s'època Pùnicu-Romana sa bidda bi fit giai, e fit numenada Berre. Cando sa bidda de Berre est istada isfascada, paret chi si sient salvadas solu sete famìglias, e gràtzias ai custas sa bidda est potida torrare a nàschere: oe e totu, in Bortigale, su rione pius antigu si narat sete padeddas, ca bi sun sete domitas derrutas una in fila a pare cun s'àtera. In su territòriu tot'a inghìriu de sa bidda, b'at itineràrios interessantes e ricos meda, chi sunt bistados valorizados dae Pro Loco, Comune e setzione de zona de su C.A.I.. In mesu de custos cheret chi s'ammentet su Sentiero Natura, chi dae Bortigale che leat a Mularza (sa fratzione de sa bidda), colande·che tot'in mesu a monumentos naturales e archeològicos. Àteru tretu dignu d'esser ammentadu est cussu chi, colande peri tancas e zassos de rara bellesa, giompet fintzas a su monte Santu Padre, unu de sos cucuros pius altos de su Màrghine, dae inue faghet a bier unu panorama comente pagos, chi abbratzada un ala manna meda de sa Sardigna de bassu; in sas percas de su monte bi vivint fintzas paritzos “benturzos”. Una de sas zonas pius caraterìsticas de sa bidda est de siguru su centru istòricu, atraessadu dae deghinas de uturos in impedradu, adornadu dae unu muntone de architraves iscarpeddados dae sos picapedras in istile catalanu-aragonesu. Sa carrela principale de Bortigale est su cursu Vittorio Emanuele, ue si pesan paritzos palatos burghesos de sos primos annos de su noighentos. Non podent mancare sas crèsias; in sa bidda si nde contant sese; sa de Santa Maria de sos Ànghelos est sa crèsia mazore, poi bi sun sa de su Rosàriu, sa de Santu Prameri e sa de Santa Rughe (in custas ùrtimas tres bi sunt galu organizadas sas cunfrarias, a ùrtimu bi sunt sa de Santu Antoni e sa de Santu Zusepe. Totu sas crèsias sunt regoltas in perfetu istadu e sunt ricas de prendas artìsticas, comente sos cuadros de sa crèsia mazore, chi paret chi sient bistados fatos dae s'iscola de su Maestro di Ozieri. In su terrinu de sa bidda b’at barantatres nuraghes, deghe domus de janas, duos dolmen e duas tumbas de gigantes. Po totu s'annu, in Bortigale b'at unu muntone de momentos traditzionales, chi sunt meda sentidos dae su populadu intreu chi los mantenet vivos a cantu podet. In bennarzu b'est sa festa de S. Antoni, ue si atidi una tuva (unu truncu mannu de àrbure bòidu in mesu, chi benit segada e batida in su mese e Santu Gaini) pro la brusiare in su passizu; in dies de Pasca poi bi sunt totu sos ritos de sa chida santa e sas cerimònias chi nde faghent parte sunt curadas dae sas cunfrarias; in martu b'est sa purtissione de Santu Marcu (sos pitzinnos bi andant cun sas cogoneddas de pane pintadu) poi in austu b'est sa festa: ses dies de afestos civiles e religiosos pro sa Vèrgine Assunta; e a ùrtimu b'est sa sagra de santa Maria de Saucu, chi at mantesu totu sa genuinidade e sas maneras de sèculos de traditzione, comente sa purtissione a pes e a caddu dae sa bidda a su santuàriu de Saucu, ch'istat in sa zona de Campeda, una bindighina de chilòmetros dae sa bidda e ube sos bortigalesos colant sas nuinas in sos muristenes, in mesu a momentos dedicados a sa religione e àteros a su spàssiu cun mùsica e ballos, in su passizu chi atòbia zente de cale si siat etade.




#Article 101: Santu Lussurzu (464 words)


Santu Lussurzu est una bidda de 2.578 tzitadinos, colloada in su versante orientale 'e su Montiferru, in sa Provìntzia de Aristanis.

Su territoriu 'e sa 'idda est in parte manna montagninu. Lompet a oriente fintzas a s'altipianu 'e Abbasanta ibue suerzos e masones parent a intro'e una pintura. Cun Culeri si partzit sas cimas prus altas de sa cadena 'e su Montiferru.
Buscos de castanza e de elighe, chi sunt istados amenetzados de su fogu 'e su 1994 chi at postu in perigulu su Montiferru, faghent sentinella e corona a sa'idda.  
In medas narìant chi sa 'idda s'isviluppàt a intro 'e unu vulcanu. In beridade, totu su Montiferru paret de origine vulcanica ma non s'ischit ibue siat su zassu zustu 'e su cratere. 

 Dae sa 'idda est possibile a leare caminos po escursiones chi in pagos chilometros mustrant sas bellesas de su territoriu suu: istrampos,sas rocas carateristicas de sos montes, sos rios e sos frumenes, sa flora e sa fauna. Si podet visitare puru su riu 'e Bau 'e Mela, s'abba 'e su cale annat a finire a s'istrampu 'e sos molinos, chi leat su lumen de sos molinos de s'epoca pre-industriale. Ateros caminos lompent a  sas lacanas de sas biddas a funnu, comente Culeri e Iscanu.

A pagos chilometros de sa 'idda, in diretzione nord SP 20, si podent visitare duos interessantes zassos turisticos: Santu Nenaldu a 5 km de sa 'idda e su Monte'e Sant'Antoni a 15 km chi però est in su Comun'e Macumere. Sa idda est ricca de Cresias e su territoriu antat nuraghes de importu mannu.  

Su burgu 'e Santu Nenaldu est bividu de paga zente in s'ierru ma si populat de turistas e furisteris in s'istiu, in sa cale istaione, sas dominigas e sas dies nodidas, si prenat de zente in crica 'e su friscu 'e sos montes suos. Est naschidu propriu cun su fraigu 'e Sa Cresia  romanica de su XII seculu e a costazu s'antigu ispidale, sede de s'ordine de Santu 'Anne in Gerusalemme.In cussu tempus Santu Lussurzu faghiat parte de su Giudicadu de Torres chi tra su 1127 e su 1182 fuit cumannadu de Gonario II chi ìat leadu parte a sa sigunna Crociata. 
Su burgu est como famosu po sas sete funtanas (siete fuentes), s'abba e sas cales, pura, cristallina e famosa in totu sa Sardigna po sas propriedades salubres suas, alimentat unu riu chi calat fintzas a sa pian'e Abbasanta. Su zassu est propriu a intro 'e unu buscu de elighes e suerzos. No est raru bier albures seculares, in particulare a unu chi teniat prus de 200 annos est istada posta una targa. Propriu in Santu Nenaldu oldinzant d'ogni annu sa Fiera regionale 'e su caddu, chi attìrat totu sos amantes de sa cultura lussurzesa ligada a su munnu 'e sos caddos.




#Article 102: Tàtari (157 words)


Tàtari (in italianu e tataresu Sassari, in catalanu Sàsser), est una tzitade de 130.000 ab. in su Cabu de susu de Sardigna, sede de sa Provìntzia de Tàtari. Sede de piscamu (diotzese de Tàtari) e de tribunale. Est sa segunda tzitade de Sardigna.

Una de is prus mannas espressiones curturales e politicas de sa tzitade est istada s'emanatzione in su XIII seculu de sos Istatudos Tataresos, iscrittos in latinu e in sardu. Su documentu, chi est lompidu a nois in duas copias: una in latinu e s'atera in sardu (in cussa in sardu b'at sa data de su 1316), est partzidu in tres partes: sa primu est dedicada a su diritu publicu, sa segunda a su diritu tzivile e sa de tres a su diritu penale. Custu codighe de diritu est istadu pagu a pagu adotadu dae medas comunes in Sardigna. Pro custu motivu podimus nàrrere chi custu est unu documentu identitariu mannu pro totu is sardos.




#Article 103: Patada (490 words)


 

Patada est unu comune de 3.364 abitantes de sa provintzia 'e Tathari (Regione Agraria n.1: Montes de sa Costera e de Elà), in su Montacutu.
Chin un'altària chi andat dae 794 a 828 metros s.l.m. est sa bidda pius arta de sa provintzia 'e Tathari.

Posta suta 'e sas arturas de Pattada, colende in sa carrera chi andat a Oscheri, b'est sa 'iddighedda de 'Antina (chi est suzeta a Pattada).

Sas làcanas de su cumonale 'e Pattada, chi hat un'isterrida de 165 kilometros cuadros, tocan maigantas biddas (de su Montacutu, de sa Costera e de sa Barbagia 'e Bithi).
Sos montes printzipales sunt: s'Unturzu, Molimentos, Sedda Otinnera, su Corriadore, Sa 'Uca 'e su Truncu, sa Muzere, sa Filu 'e su Telarzu e-i su Monte 'e Lerron.

Pattada est connota e mentovada meda pro sos mastros frailarzos chi produint sas Resolzas, leppas chin sa maniga de corru 'e murone e-i sa fiama de atarzu a fromma 'e foza de murta.
Connota fiamentra pro sos violinos, su casu 'onu e-i sos durches.

Dae Pattada a Bantina b'at naschidu maigantos poetes connotos in sas ateras leadas e in tota sa Sardigna chi sunt:
Padre Luca Cubeddu, Pesutzu, Limbudu (improveru de Juanne Asara). Ateros poetes mentovados sunt: Sini Ogana, Coccera, Cambone e Palitta . De sos poetes bios no si podet no mentovare a Monzita,  poete chi at una capatzidade de descrier sa campagna, sos logos, sos tribaglios, in manera unica.

In sos terighinos de su monte 'e Lerron (1094 m) colat una tappa de su Rally Italia Sardinia.

Finamentra si sa bidda est cuverenada dae su 'entu cossu (travuntana) dae su monte' e Santu 'Ainzu, in ijerru bi faghet fritu meda (mentovada sa fioccada 'e su 1956 chi c'at carrarzadu sas jannas de sas domos) finas si tocat de narrer chi est unu fritu sicu. In istiu si b'istat bene meda e a sero cando si che cuat su sole, no tocat mai de s'ismentigare unu golfitu ca sa friscura si faghet intendere. 

In su cumonale de sa bidda bat 'enas de abba 'onas meda: in s'Olorche, in su monte 'e Lerron, In Muros de Intro, e bai nende. 

Sa cheja pius manna est cussa 'e Santa Sabina (amparadora de sa bidda; sa festa est su 29 de austu). De sa cheja antiga b'at restadu pagu meda e finamentra su campanile 'etzu, a base tunda, nd'est rutu pro 'more de unu lampu in sa prima meidade de su seculu chi si ch'est coladu. Su campanile nou, a base cuadrata, nd'est istadu imboladu a fine e su 1900 pro problemas istruturales.

Ateras chejas de sa bidda sunt su Rosariu, in sa piata manna de sa bidda (su Pebianu), santu Juanne, s'Ispiridu Santu, Su Galminu, e foras Santu Nigola e Santu Miali.

Su lagu 'etat 72 miliones de metros cubos de abba e, in parte at cambiadu su clima 'e sa bidda: innantis no si b'idiat neulas chi como in ijerru b'est guasi 'onzi die.




#Article 104: Firenze (170 words)


Firentze o Frorentzia  est una zitade de 382 743 abitantes e su capoluogo de sa provinzia de Firenze e de sa Toscana. Est famosa in su mundu ca est istada sa patria de Dante Alighieri, de Giovanni Boccaccio e de medas pintores, iscultores, architettos  tra sos prus mannos chi sunt esistidos.

In su Medioevo est istadu unu zentru importante pro sa cultura, su cummèrtziu, s'economia e sa finàntzia: in s'etade moderna est istada sa capitale de su Granducato di Toscana, a ditada de sas familias de sos Medici e de sos Lorena. Dae su 1865 a su 1871 est istada capitale de s'Italia, a pustis de s'unidade de s'istadu (1861).
Bi est un'universidade importante e sa zitade este patrimoniu de s'umanidade UNESCO: est apreziàda pro essere su logu in ue est naschidu su Rinascimento e una de sas prus bellas zitades in su mundu, gràzias a sos monumentos e sos museos chi tenet, commente su Duomo, Santa Rughe, sos Uffizi, Ponte Vecchio, sa piatta de sa Signoria e Palazzo Pitti.




#Article 105: Gottfried Leibniz (216 words)


Gottfried Wilhelm Leibniz (Lipsia 1 de triulas 1646 – Hanover 14 de santandria 1716) est istadu unu scientziadu e filosofu tedescu.

Issu est istadu educadu in leges e in filosofia. Adi serbìu cumente factotum pro duas mannas domus tedescas de nobiles (una nci bessire cumente domu reale britannica). Leibniz est istadu unu diplomaticu e politicu importante in su tempu suu. Est istadu importante meda puru pro sa filosofia e pro sa matematica. Adi inbentadu su calculus indipendentemente de Isaac Newton, e sa notatzione sua est cussa chi est usada immoi puru. Adi inbentatu su sistema binariu puru, cussa chi est sa base de sos carculadores.

In filosofia, est arrecordadu pro s'otimismu. Sa conclusione sua est chi s'universu de nosus est su prus bellu chi Deu podia faghere. Leibnitz est istadu unu de sas ratzionalistas prus importantes de su seculu 17. Sa filosofia sua castiat a sa traditzione scolastica, e anticipat sa logica e s'analisi de oe.

Leibniz adi donadu puru sos prus mannos contributos pro sa fisica e pro sa tennica, e adi postu sos bases pro s'artras materias, cumente sa biologia, sa meighina, sa geologia, sa teoria de is probabilitades, sa psicologia e s'informatica. Issu adi iscritu puru de politica, de lege, de etica, de teologia, de istoria e de filologia. Adi iscritu puru poesias.




#Article 106: William James (276 words)


William James (New York, 11 de ghennàrgiu 1842 - Chocorua, New Hampshire, 26 de austu 1910), est istadu unu psicologu e filosofu de sos Istados Unidos.

Fiada de familia calvinista. Frade prus mannu de chimbe figius. Unu frade fiada Henry James, romantziere. Su babu fiada su filosofu trascendentalista Henry James senior. 

A pustis chi si est laureadu in meighina in su 1869, sighidi a sudiare de autodidata, interessadu spetzialmente a sa psicologia. In su 1872 cumentzada sa carriera universitaria in s'universitade de Harvard, partende de istrutore pro arribare a d'essi professore assistente de fisiologia. In su 1885 pigada s'incaricu de professore de filosofia e in su 1890 cuddu de psicologia. In s'Universitade de Harvard faidi unu de sos prus mannos laboratorios de psicologia de sos Istados Unidos. In su 1890, pubblicada unu de sos traballos suos prus mannos, Principus de psicologia, in duos libros. In su 1907 si arritarada de s'insegnamentu universitariu. 

Su pensamentu psicologicu e filosoficu de William James si spoddada de s'empirismu tradizionale propriu in sa mannera dde intende s'esperientzia. S'esperientzia pro James si cuntennidi de sola e nun dipendidi de nudda.

In su 1902 pubricada su risultatu de sas ricercas suas psicologicas de sa fenomenologia de sas esperientzias religiosas e, in particulare, de s'atteggiu misticu e de sos istadios esperientzialisi de su misticismu. Su titulu de custu traballu est Sa bariedade de s'esperientzia religiosa. In unu papere adi scrittu chi est un'esperienzia chi deppid'essi difesa de sa filosofia.
Innoi, prus che ingunis, 'nci bessidi s'influenzia de su filosofu protopragmatista Emerson.

Candu ca William James fiada su filosofu prus famosu de sos Istados Unidos, in su 1909, incontaada su medigu de Vienna Sigmund Freud.




#Article 107: Meana (351 words)


Meana (in italianu Meana Sardo) est una bidda de 1709 pelsonas de sa provìntzia de Nùgoro in sa regione de sa Barbàgia de Brevìe.

Su nomene Meana benit probabilmente de sa paraula latina mediana (lat. mĕdĭānus, mediană, medianum= mediu, centrali, postu in imesu), custu poita in su territoriu de sa bidda passaiat sa strada romana ca de Casteddu, passandu po Bhiora (Serri), Valenza (Nuragus), Mediana (Meana), Augustis (Austis), Sorabile (apresu de 'Onne) e Caput Tirsi (apresu de Orune, Sant'Efis), arribaiat a Terranoa. Mediana fiat giustu in imesu de sa strada.

S'area de Meana fiat bivida a s'epoca nuragica e romana, po sa presentzia de caleccunu nuraxi e necropolis e oppidum romanus.
In su medioevo fiat palti de su Judicadu de Arbaree e de sa curatorìa de sa Barbagia de Meana, de custa fiat sa prima capitali fintzes a candu no at giau su postu a Brevìe. A sa fini de su judicadu (1420) fiat palti de su Marchesadu de Aristanis, e dopo sa sconfita finali de is arborenses (1478) est passada in su dominiu de is aragoneses ca dd'ant unia a sa sennorìa de sa Barbagia de Brevìe. 
A pustis fiat palti de sa contea de Santa Sofia. Dopo essere passada de manu a medas feudatarius, fiat guvernada de Raffaele Lostia, fintzes a candu non fiat riscatau in su 1839 cun sa fini de su sistema feudali.

A 6 km de sa bidda, a 739 metros slm est postu su Nuraxi Noltza, studiau de su archeologo Giovanni Lilliu.

In s'area a ingiriu de su nuraxi Noltza ddu est unu impoltanti sistema de nuraxis minores ci teniant contatos strintus intre issus e cun nuraxis de is territorius lacanantis de Làcana (Nuraghe Genna Corte) e Atzara (Nuraghe Abbagadda) e Samugheo; custu sistema est fattu in particolari de is nuraxis Maria Incantada, Su Nuraxi, Mantutzus, Intzilicorru, Banda Era, Crecos e Abrutzedu.

In s'area archeologica de su nuraxi Maria Incantada ddu est una tumba de is gigantis ancora aspetandu de essere scavada.

In su territoriu de Meana podeus agatari statziones e una tumba de s'edadi neo-eneolitica e cavas e minieras imperadas fintzes de s'edadi nuragica.




#Article 108: Ballu (377 words)


Su ballu, est cussa dantza fata po ispàssiu, in mesu a sa genti, fata po comunigai, o in dies de festa.
Su ballu, no est fatu po amostu, ma est prus una cosa de crica, chentza andai a iscola po ddu imparai.
Nci funt unu sciacu mannu de ballus, sa dantza populare, su ballu e discoteca, sa breakdance, sa dantza latino-americana, tip tap, hip-hop...

Po carrasegare si ballaiat po notes intreas. Sas fèminas non podiant negare su ballu a neunu, francu chi esseret sa de tres bortas chi t'invitaiat su matessi òmine, o chi esseret frade o parente de astrintu. Su ballu fudit una cosa sèria e podiat sutzèdere brigas mannas po unu ballu negau o una allega male nada. Po invitare a su ballu si naraiat: 

Po abèrrere su ballu tundu si togaiat su bratzu de sa fèmina narende:

Su ballu de sos tres passos fudit meda sèriu e lentu e si ballaiat a boghe fintzas de tenore ca su prus de sas bortas non nche aiat sonadore e si ballaiat in totube: messonzos, marronzos, pustis tribulau e fintzas torrande a bidda pustis de sa zornada.

Po sas festas totu cantos torraiant a bidda po sa missa e sos ballos in pratza de crèsia chi si faghiant a pustis, totus sos pastores, massajos e acudiant fintzas sos mannos. Como, po Sant'Antoni, si ballat ancora a pustis de sa beneditzione de su preide, a fùrriu de su fogu, si papat su druche traditzionale po onorare su santu, sighinde a festare a ispuntinu mannu e meda binu nieddu. In pagas biddas de Barbàgia si ballat fintzas su mèrculis de lessiu, fintzas si nche est intrada sa caresima.

In sos annos chimbanta e sessanta, cando sa crèsia sortiat sas feminas in sas associatziones (a logos ddi naraiant sas circulinas) non cheriant chi si esseret ballau ca non fudit bellu po sa religione, tando sos zòvanos, mascos e fèminas si sortiant in coghinas mannas e ballaiant a fura. Sos mannos nos contant ca su ballu fudit fintzas unu modu po fàghere fronte cun allerghia a sos perìodos lezos de bisonzu meda, cando s'incunza de labore, o de orzu fudit istada pagu po s'annada mala, sos bighinos si sortiant, un'òmine tiraiat sa boghe e ballaiant fintzas a s'ismarrire ismentigande sa gana.




#Article 109: Danza populare (102 words)


Sa Danza popolare, est sa danza ke pertenessit a sa genti e a sà traditzioni, is prus de is bortas ballau de balladoris no professionalis.

Me s'Italia, ci funt distintzionis medas, intra su nord e su sud; ci funt, unas bintina de ballus differentis.
Sa Tarantella e pizzicata (cust'urtima est paressia a sa tarantella etotu) me sa Pulya, Calabria e sud Italia, Saltarella, me sa parti nord de sa Campania e me sa Ciociaria, ballu tundu me sa Sardinnya, tamurriata, me sa Campania,(ca est sempiri una tarantella), balli staccati , e is ballus de is baddis me su Nord de sa penisula.




#Article 110: Nutritzione (413 words)


Sa nutritzione est una scientzia émpirica, ole narre chi est fata abaidanno cussu che suzzedede con ispiritu scientificu, ma non est sempere possibile dae su narre cussu chi podede suzzedere prima chi sia suzzediu. 

Commente narrada su numene servidi a cumprennere comente est a pappare, e buffare, pro bode bivere in salude o cussu chi est megnusu a pappare e buffare (mancare abba frisca) canno unu est malaidu e est puru sa manera de faere custu cun cussu chie s'agattada in d'unu logu, poite non si pode narre a chie bividi in Siberia chi deppede pappare cussu chi inie non creschede o chi si podia agattare puru ma est meda caru. 

Insomma est, puru, sa manera de pappare cummente s'ispettada dae dogna parte imperanno cussu chi sa zente tenete de pappare. Tottusu ischeusu ca canno unu tenede sa diabete non deppede pappare zuccuru e deppede ischire kantu de dogna cosa podede pappare. Atra cosa est a ischire commente deppente pappare is pitzinnos o chi est bezzu. 

A sa fine de su seculu passau du' est istetia meda atentzione pro custa cosa in sos Istados Unios, ca poite  meda gente fia ingrassannosi e ammalaidannosi de custas maladias metabolicas. Sos iscentziaos americanos anta cumpresu che su chi di bisognaiada fiat una manera de pappare cummente haeus sempere fatu noso chi biveusu in su Mediterraneu Otzidentale: pane, oggiu hermanu, tomatas, pische, ognia calidade de birdura e de frutta e mancare unu tantigheddu de inu. In custa manera hanta nau chi sa megnu cosa est a sighire sa piramide alimentare. 

Chi chele narre chi bisognada pappare unu muntune de birdura e frutta (a su nessi kimbe tantos a sa die) unu pagu de pane e pasta, pische, fasolu, fae, pisurtze, unu tantigheddu de casu (s'arrescotu est megnusu), pagu petza e pagu tzuccuru. Non si pode non narrere chi non a tottusu servidi ischire custas cosas, o megnus, pro meda gente non parede possibile de sighire custa manera de pappare. 

Custu poite su numeru de chie est obesu (grassu meda) o sobraepesu (grassu ebbia) est creschenno dae dogna parte: a cummintzaere da sos Istados Unios e a accabbare in s'Africa, pro non narrere de logos cummente sa Cina. Cussu chi deppeus crerre, est che non bastada ischire cummente pappare si unu bivede a cudda manera e pappada a tipu fast fudu. Custu est unu problema prus mannu e non est prusu de biere dae sa cara de sa nutritzione poite est una cosa chi dipendede da sa sozziedade.




#Article 111: Due Fantagenitori (110 words)


Duos FantaDiddinos (in italianu: Due Fantagenitori, in inglesu: The Fairly OddParents) est unu cartone americanu (imbentadu de Butch Hartman).
In custu cartone c'est unu pitzinneddu de 10 annos, Timmy Turner, chi tenet su babbu e sa mamma chi traballant totu sa die e du trascurant meda. Candu issos no bi sunt, a domu sua andat una pitzoca chi si tzerriada Vicky. Issa est mala de diaderos e lu tratat meda male. Pro fortuna una die arribant pro issu Dusu PantaDiddinos, Cosmo e Wanda. Issos podent fàghere casi totus sas magìas pro acuntentare a su pitzocheddu. Tzertos disijus sunt proibidos e c'est unu libru (Da Rules) chi ispiegat bene bene totu.




#Article 112: Limba bèrbera (373 words)


Su bèrberu est sa lìngua de is Bèrberus, est una lìngua camìtica chi fait parti de sa familla linguìstica camito-semìtica, e est parenti cun s'egìtziu antigu e cun s'arabu. Is prus momentus antigus de su bèrberu funt rappresentaus de su lìbicu antigu.

In italianu, berbero benit de su frantzesu berbère, chi pigat torra sa pronùntzia magrebina de su arabu barbar. Su fueddu arabu probabilmenti benit de su latinu barbarus, nòmini po is popolatzionis de lìngua no latina. Una etimologia populari, arrelatada giai de Ibn Khaldūn, narat chi is Arabus, chi no cumprendiant chini fueddàt su bèrberu, narant chi faiant sonus chi no si cumprendiant (narai sonus chi no si cumprendint si narat in arabu barbar). 
Oi is Bèrberus no baliant prus a si intendi lamai cun custu nòmini (in arabu barbar bolit nai fintzas bàrbaru), e preferint a imperai po sei su fueddu bèrberu amazigh (a su prurali imazighen, òminis lìberus), e po sa lìngua bèrbera su femininu tamazight.

Is limbas bèrberas ddas faeddant 40-50 miliones de persones. A pustis de àere gherradu pro otènnere su reconnoschimentu de sa limba e de sa cultura bèrbera, in Marrocu, su bèrberu s'imparat in iscolas meda e como est limba ufitziale. Su bèrberu s'imparat finas in Algeria e in unas cantu universidades. Sa limba bèrbera tamazight de su Marrocu at unu alfabetu suo chi est antigu meda e chi si narat tifinagh, in àteros logos dd'iscrient cun is alfabetos latinu o àrabu.

Is bèrberos sunt is abitantes originàrios de de s'Africa mediterrànea e oe sunt ispartzigninados in unu territòriu mannu de su nord de s'Africa, chi andat dae s' Egitu, Libia, Tunisia, Algeria, Marrocu, Mauritania, finas a su Mali, Niger e Burkina Faso (Tuareg); fintzas is antigos abitantes de is isulas canarias in capas faeddaiant su berberu. Aende in contu sa mannària de su territoriu in ue istant, si cumprendet chi esistint dialetos meda de su berberu (unos 300). In custos territòrios faeddant mescamente su bèrberu e s'arabu, limbas chi si sunt unu pagu ammesturadas cun su tempus. Pro su chi pertennet a is faeddadas podimos nàrrere ca in su sud de su Marrocu est faeddadu su Chleuh, in su nord su Rif su Tuareg chi est sa limba berbera de is nomades de su Sahara.




#Article 113: Santeru (168 words)


Santeru (fintzas Sant'Eru o Santu Eru, in italianu San Vero Milis) est una bidda de 2.532 bividoris (santeresus) de su Campidanu de Mibhis, in provìntzia de Aristanis,collocau asutta 'e su Montiferru. 

Su territoriu arribat fintzas a mari, innui tenit 25km de prayas (Putzu Idu, S'Arena Scoada, Mandriola, Su Pozzosu, Sa Rocca Tunda, Su Crastu Biancu). 
Is biddas lacarantis funtis Tzedhiani, Boatiri, Arriora, Narabuya, Senighi, Mibhis e Tramatza. Sant'Eru tenit su campanilu prus artu de Sardigna et est connotta po sa crannazza, s'artigianau cun su juncu (chibirus, etc.), is prayas e sa zent'arrubia chi bivit in is paulis de Sinnis (Sal'e Purcus, Sa Salina Manna, Sa Marigosa e Is Benas. 
Is domus funti de ladiri (domus campidanesas), e pighendi de Aristanis esti sa primma idda chi tenidi domus a poatziu antigas.
Su santeresu fait parti de is dialectus Arboresus: est unu dialectu campidanesu cun medas infruentzas logudoresas in sa pronuntzia (fizu po fillu, deghi po dexi) e in is fueddus (chimbi po cincu, battru po cuattru, abba po aqua).




#Article 114: Genetica de sos Sardos (104 words)


Sa genetica de sa populatzioni ominali sarda consistit in unus cantus de genti chi studiant sa genetica de sa genti sarda cun duus printzipalis obietivus. 

Su primu tenit unu iscopu pretamenti iscientificu e culturali, e est cussu de reconstruiri s'istoria naturali de sa populatzioni chi bivit in Sardinnia. 

Issa consistit in sa cumprensioni de s'entidadi, de is tempus e de is modalidadis de s'effetu de sa fondatzioni impari a s'atra chi benit a pustis, o concomitanti dinamica demografica e evolutiva.S'atra est insaras aplicativu e tenit sa finalidadi de cumprendi is causas geneticas de unas cantus de patologias, cunfrontendi is peculiaridadi de sa populatzioni sarda.




#Article 115: Macumere (733 words)


Macumere est una importante bidda de sa Sardigna, posta in sa Provìntzia de Nùgoro. Postu a 572 metros supra de su  livellu 'e su mare, in sa cadena de su Màrghine; in s'oru bi colat su Rio s'Adde, ed est a 57 kilometros dae Nùgoro.

Sa Tzitade de Macumere, posta in d’unu situ istratègicu de sas bias de sas
comunicatziones de sas istradas e de sas ferrovias, depet a custa tzentralidade sa
particularidade de s’istòria e de s’econòmia. Est istadu in sos sèculos su tzentru de atopu
pro su cùmèrtziu, pro sa cultura e pro agregamentu sotziale.
In sos sèculos Macumere est diventada su tzentru de riferimentu pro un’area geografica
manna, e custu at pèrmissu de isvilupare e infortigare in sos annos una retza manna pro
su cumèrtziu: siat pro sa distributzione manna, siat pro sa distributzione minore, mancari a
dies de oe, su setore de sa distributzione bivat in un’istadu de crisi manna.
Sa tzentralidade de su situ, ube s’agatat Macumere at portadu sa tzitade a àere unu rùolu
de importu mannu pro sos servìtzios territorìales a livellu locales e subralocale.
In sa tzitade s’agatant meda de sas seas de sas istruturas de sos servìtzios, de
s’istrutzione, de su trasportu cun sa ferrovia e de su trasportu sos postales, dae carchi
anni, b’at puru sa sea de su V° Reggimentu de sos Gènios Guastadores de sa Brigada
Tàtari de s’Esercitu Italìanu.
Macumere at puru in disponimentu unu zassu bonu pro sos eventos: sas ex Casermas

TZENTRALE, cun sa mustra de sos produtos de su cùmertziu, de sos mastros artigìanos e
de sos servìtzios; sa manifestatzione est diventada cussa de importu prus mannu a pustis
de sa Sardigna, segunda solu a sa Fiera Internatzionale de Casteddu.
Semper in sas ex Casermas “Mura”, cada annu, at logu sa MUSTRA REGIONALE DE SU
LIBRU, sa manifestatzione de sa cultura e de sos libros de importu prus mannu chi benit
fata in Sardigna e chi at lòmpidu sos deghe annos de atividade.
In su beranu, cando sas normas sanitàrias e veterinàrias lu pèrmitent, benint fatas sas
mustras- mercadu (a livellu provintzìale, regionale e nazionale) de su bestiàmene
berveghinu, càprinu e bòinu, chi siat iscritu a s’Albu Genealògicu.
Macumere at unu territòriu mannu e riccu de pàsculos bonos meda pro s’allevamentu: su
bestiàmene est de calidade seletzionada, balutadu 40 miliardos de liras betzas, in su
territòriu de Macumere s’agatant 32.000 berveghes e 3.000 cabras.
No est de badas, chi Macumere benit numènada puru comente sa “SA CAPITALE DE SU
CASU”!
In Macumere, b’at puru sa sea de su Consòrtziu Sardu- Latziale pro sa Tutela de su Casu
Pecorinu- Romanu, su casu sardu, chi benit bèndidu de prus in su mundu (USA, Canada,
etz.); in sa Zona Industriale s’agantant aziendas meda chi traballant miliones de litros de
su latte a s’annu.
Innantis de sa crisi manna, Macumere fia sa “Capitale de su Setore Tessile Sardu”, cun
s’Alas- Texal e cun sa Tirsotex, Legler e Queen: aziendas chi in custos annos ant bidu
limitadu s’apportu ocupatzionale a pagu o nudda.
Cheret amentada bene sa festa manna chi at logu in su Monte de Sant’Antoni (nadu in
s’antigòria SAS COAS), dae sa die 1 a sa die 13 de su mese de làmpadas: sa festa in onore
de Sant’Antoni de Paduva, chi est una festa ricca de Fide, Folklore e ispetacùlare.
Macumere est abitada dae 11 pessonas e tenet 150 postos-lettos in sos albergos.
B’at unu Museu Etnogràficu e a luego at abbèrrere puru unu Museu Archelògicu de su
Màrghine, in su tzentru istòricu de s’abitadu, inghirìadu dae istrùturas de chirca subra
s’istòria, subra de sa cultura, subra de sa limba de sa Sardigna.
De importu mannu pro s’isvilupu de oe e pro su benidore de Macumere, est sa presèntzia
in tzitade de sa Caserma “Bechi Luserna”, chi oe est sa sea de su V° Regimentu de su
Gèniu Guastadores chi faghet parte de sa “Brigada Tàtari”.
Sa Caserma est istada posta dae su Minìsteru de sa Difesa a intro de unu progetu –pilota
comente “Caserma aberta e integrada cun su territòriu”, cun d’una serie de inditos chi
sunt mirados a sa fraigada de istruturas isportias e pro su rìcreu, abertas a sa
pobulatzione tzivile e sos militares cun pischina coberta, aulas multimediales pro
s’insinniamentu universitàriu a tesu, Tzentru Polifuntzionale pro su tempus liberu, campos
polivalentes e una discoteca.

Sa idda de Melchiorre Murenu connottu comente s'Omero de sos sardos.




#Article 116: Meighina (219 words)


Sa meighina o meixina est una parte de sa connoscientzia de s'omine chi tratat de averguare puite sa zente s'irmaladiat, de chircare de iscoperrere meixinas e ateros medios pro sanare sos maladios o po los agiudai a tirare a innantis chin sa malattia, de imparare a sa zente cales son sas maneras pro no s'irmaladiare (custu est su chi in italianu si narat profilassi).
Sa meixina tenet una istoria chi est vezza chei s'istoria de s'omine, puite ca sa zente at pessatu sempere a azuare su maladiu e a chircare de lu sanare, o de l'azuare,chin ervas o tzerimonias a che colare sa malattia.
Sa meighina moderna otzidentale naschit de sas raichinas de sa meighina greca, romana, araba.
Chin s'iscoperta de sa manera da atuare iscientifica de Galileo, chin esperimentos e dedutziones, sa meighina colat de pratica empirica a iscienzia aplicada, i a pacu a pacu disfrutat de sas connoschenzias de sas materias chi si naran iscienzias basicas,comente sa chimica,sa biologia,sa microbiologia i s'ottighentos, sa biochimica e sa genetica i su novighentos.

A dias de oie sa meichina est una de sas materias prus istudiatas e supra sa cale si gastat prus dinari, i die chin die avanzat chircande de sanare sas malatias prus importantes de custu seculu novu, chi son sos tumores e sas malatias de su coro.




#Article 117: Dublinu (196 words)


Dublinu (Baile Átha Cliath in gaelicu, Dublin in inglesu) est sa capitale de s'Irlanda, est sa tzitade prus manna non petzi de sa Repùblica ma de totu s'ìsula de Irlanda.
Su nùmene Baile Átha Cliath cheret nàrrere Tzitade de su bau fortificadu, su nùmene Dublin derivat dae su nùmene pagu giustu Dubh Linn chi cheret nàrrere Paule niedda.
Sos abitantes sunt 505.739 (dae s'ùrtimu tzensimentu) e si contamus fintzes sos abitantes de totu s'àrea metropolitana arribant e superant su millione. Sa tzitade est in continu creschimentu urbanu e econòmicu dae unos deghe annos e prus.
Dublinu est istada fundada dae sos Vichingos comente tzentru pro bèndere sos ischiavos, s'agatat in sa foghe de su riu Liffey, a su tzentru de sa costa de oriente de s'ìsula, custa regione est mutida Dublin Region, est istada sa capitale dae sos tempos medievales.
Sa tzitade est cumposta dae sa zona amministrada dae su Dublin City Council e dae sos soborgos chi unu tempus fiant sa Contea de Dublinu e in die de oe sunt sas conteas de: Dun Laoghaire-Rathdown, Fingal e South Dublin. Sa Greater Dublin Area est cumposta dae custas conteas prus cussas de Kildare, Meath e Wicklow.




#Article 118: Femmina accabadora (923 words)


In Sardigna no si praticaiat s'eutanasia.  Custa fut cosa de sa femina accabadora  chi  procuraraiat sa morte a zente in agonia.Istudios approfundidos  ant agatadu in curias de diotzesis sardas e archivios, chi custa figura fut vera.

S'accabadora fut una femina chi giamada dae sos familiares de su malaidu terminale, lu bocchiat faghindeli finire sas suferentzias suas. Un'atzione piadosa pro su moribundu, ma puru atzione netzessaria a sa vida de sos parentes, e de pius pro sas classes sotziales pius poberas; in li stazzi de sa Gallura e in biddigheddas lontanas dae su duttore dies medas a caddu, serviat a brivare su malaidu de tribulias longas e dolorosas.Sa femina accabadora arrivaiat a sa domo de su moribundu sempre de notte, e a poi chi custa aiat fattu bessire sos familiares chi l'aiant giamada, intraiat in s'aposentu de  sa morte; aberiat sa janna e su moribundu dae si lettu sou de agonia, idiat bintrende sa femina accabadora bestida de nieddu cun d'una munnedda tirada in altu pro si cuare sa cara, e cumprendiat chi sa suferentzia sua fut accanta a finire. Sa femina bocchiat su malaidu cun d'unu cuscinu o li daiat unu colpu de matzola faghindelu morrere. S'acabadora si c'andat  a sa cua comente chi epperat fatu una missione e sos familiares de su malaidu pro su servitziu fattu a su parente issoro li offriant produtos de sa terra. Guasi sempre su colpu lu daiat in fronte (in conca) e dae inoghe fortzis sa paraula accabadora, dae s'ispagnolu acabar, finire, chi cheret narrere dare in conca. Sa matzola fut una ispecie de fuste fatu apposta e chi si podet biere in su  Museo Etnografico  Gallura.

Est unu ratu de ozzastru longu 40 centimetros e largu 20, cun d'unu manigu chi permitit de lu manizare in manera segura e pretzisa. Sa matzola chi est in su Museu  Etnografico Gallura, l'ant agatada in su 1981: s'accabadora l'aiat cuada  in d'unu muru ruzu affacca a unu coile betzu chi una olta fut domo sua. (Versione Logudoresa. Sighit sa versione campidanesa, e  un ateru testu in italianu).
 
Finas a unas cantu dexenas imoi in Sardigna nci fiat seutanasia. Fiat cosa de “sa fèmina acabadora” a pricurai sa morti a sa genti in agonia. Stùdius fundudus e anàlisis de sa dogumentatzioni agatada anke cùrias e diòtzesis sardas e museus, ant atzertau ca custa figura fiat bera.

S’acabadora fiat una fèmina ki, tzerriada de is familiaris de su malàidu terminali, du bociat faendi acabai is suferèntzias suas. Una atzioni piedosa po su moribundu ma finas una atzioni netzessària a sa vida de is parentis, prus ca totu po is crassis sotzialis prus pòburas: in is stazzi de sa Gaddura e in is biddixeddas atesu de unu mèigu medas diis de cuaddu, serbiat a campai a su malàidu tribulias longas e dolorosas.

Sa fèmina acabadora lompiat a sa domu de su moribundu sempri a de noti e, pustis ca iat fatu bessiri is familiaris ki d’iant tzerriada, intràt in s'aposentu de sa morti: oberiat sa genna e su moribundu, de su letu suu de agonia, biiat intrendi sa fèmina acabadora bistia de nieddu, una de is gunneddas tirada apitzus a di cuai sa faci, e cumprendiat ca sa suferèntzia sua megàt de spaçai. Sa fèmina bociat su malàdiu cun su coscinu, opuru di donàt su corpu de “su matzolu” faendiddu morri. S’acabadora si ndi andàt a s'iscusi, casi ki essit fatu una missioni, e is familiaris de su malàdiu di narànt gràtzias meda po su serbìtziu fatu a su parenti insoru oferendiddi produtus de sa terra.
 
Casi sempri su corpu pigàt a sa fronti, e de innoi, forsis, su fueddu acabadora, de su spannyolu acabar, spaçai, ki a strintu bolit nai “donai a conca”. Su matzolu fiat una spètzia de fusti fatu aposta e ki fait a biri in su “Museo Etnografico Galluras”. Est unu nai de ollastu longu 40 centìmetrus e largu 20, cun d-unu mànigu ki permitit a du manijai de manera sigura e pretzisa. Su matzolu ki est in su museu Galluras, d'ant agatau in su 1981: s’acabadora d'iat cuau in d-unu muru burdu acanta de unu medau beçu ki una borta fiat domu sua.

In Sardigna s’accabadora ha esercitato fino a pochi decenni fa, soprattutto nella parte centro-settentrionale dell’isola. Gli ultimi episodi noti di accabadura avvennero a Luras nel 1929 e a Orgosolo nel 1952. Oltre i casi documentati, moltissimi sono quelli affidati alla trasmissione orale e alle memorie di famiglia. Molti ricordano un nonno o bisnonno che comunque ha avuto a che fare con la signora vestita di nero. 
A Luras, in Gallura, s’accabadora uccise un uomo di 70 anni. La donna però non fu condannata e il caso fu archiviato. I carabinieri, il Procuratore del Regno di Tempio Pausania e la Chiesa furono concordi che si trattò di un gesto umanitario.
Infatti tutti sapevano e tutti tacevano, nessuna condanna sembra sia stata mai perpetrata nei confronti di questa donna missionaria che si faceva carico materialmente e moralmente di porre fine alle sofferenze del malato. La sua esistenza è sempre stata ritenuta un fatto naturale... esisteva la levatrice che aiutava a nascere, esisteva s'accabadora che aiutava a morire.
Questa figura è espressione di un fenomeno socio-culturale e storico e la pratica dell’eutanasia “ante litteram” nei piccoli paesi rurali della Sardigna è legata al rapporto che i sardi avevano con la morte. Nella cultura della comunità sarda, non è mai esistito una vera paura di fronte agli ultimi istanti della vita dell’uomo. Si può anzi dire che i sardi avessero una propria e personale gestione della morte.




#Article 119: Gùspini (342 words)


Guspini (13.000 bividoris) est sa cuarta bidda po numeru de bividoris de sa provìntzia de Sud Sardigna.
In annus '90, ant serrau is minieras, ca fiant sa ricchetza de sa bidda, e po cussu sa bidda at importau genti de totu su Campidanu de Mesu. Su sindigu est Giuseppe De Fanti.

Tenit tres cresias distribuiras in totu sa bidda: santu Niccobau (sa printzipali posta in su centru storicu sostituida a sa cresia de Santu Pisandulu accanta de su Montigranaticu), santu Giuanni Bosco mei is Boinargius (parti noba de su centru abitau che fiat utilizada po s'allevamentu de bois), e santu Piu X (a sa parti de sa mitza de Santa Maria). Sa festa printzipali de sa bidda est Sa festa manna o Sa festa de s'Assunta, celebrada in Austu. Custa festa tenit arrexinis in su tempu passau risalenti a sa costrutzioni de sa cresia secundaria in sa parrocchiali de Santa Maria Assunta in su 1100-1200 circa.
Duranti s'annu doi funt generalmenti atra festas minoris: santu Isidoru (cun sa cresia e' sattu accanta de sa zona industriali cabendi a Terraba), santu Iroxi (cun sa cresia e' sattu andendi a Gonnos), santu Pedru (a sa cresia de santu Giuanni Bosco).

Sa parrocchiali tenit un organu de su 1700 costau meda francus po is dimensionis de sa bidda in cussu periudu (2000 cristianus circa); e tenit is sembiantzas de un armadiu, e tenit una tastiera e una dexina de registrus, ed est pintau cun composizionis frorialis semplicisi birdisi e giallus cu is contornus nigheddus.

In su mesu de sa bidda do'i est una collina tzerriada su Cuccuru e'Zeppara, atta circa 150 metrus e sa perda chi da compoinit est beccia de 3 milliois de annus.

Importanti interessi storicu est sa miniera de Montibecciu, pratzira cun su Cantieri de Levanti, abì in passau si sceberat su minerali, e cun su centru abitau de vetti 100 cristianus, ma ca prima ospitada meda prus genti ca traballada in sa miniera. Totu is atras minieras funt distribuidas in totu su terrenu arburesu e guspinesu fintzas a sa costa Arburesa.
 




#Article 120: Bera Cresia de Gesu (109 words)


Sa Bera Cresia de Gesu esti una cresia non-confessionali (indipendenti) criada in su 1917 in sa cittadi de sa Tzina Beijing. In su 2005, sa cresia portada unu tanti de fidelis de 1.5 - 2.5 milionis, chi bivinti in 45 paisus e 6 cuntinentis. Sa cresia esti bessida prus manna kizi in su bintesimu seculu partendi de su movimentu Pentecostali bixinu a su Cristianésimu. Sa cresia narrada custu chi esti iscrittu in su Vangelu a tottas is nazionis prima de su segundu arribu de Gesu. In su 1967, est nascia a Los Angeles s'Assemblea Internazionali de sa Bera Cresia de Gesu

Is dexi dottrinas essentzialis de sa Cresia funti:




#Article 121: Ortueri (522 words)


Ortueri est una bidda de 1.437 bividores de sa Provìntzia de Nùgoro in su Mandrolisai.

Ortueri est una bidda de sa provintzia de Nugoro, inue bivente milli e chimbighentos presonas, in su tzentru de sa Sardigna e faghete parte de su Mandrolisai. Su territòriu est ericcu de bìngias, matas de ortigu e olia. Ortueri, meda bortas, est lumenadu pro is traballos in ortigu, de antigu prestìgiu, pro s'originalidade e s'abilidade de is artigianos e po sa tessidura de orbàce chi est manigiada po faghere is costumenes de sa traditzione sarda.

Is raighinas de custa bidda funti medievales. Sa prima populatzione incomintzat a bivere in S'arte de Travi e Ales Ruinas chi fiat, innantis, una colònia romana. Medas funti is restos de s'epoca romana chi s'agatant in su territòriu, comente sa pedra chi s'agatat in Pedra Litterada e chi serbiat comente tumba, inue, fintzas a su 1932 due fiat un'antiga necròpoli.
In s'arte de Pran'e Laccos s'agatant tumbas anca funti iscritas, in su covecu de pedra, is initziales DM, dedicadu a is Dei Mani. 
Ortueri fiat parte de sa Curatoria de su Mandrolisai e de su Giudicadu de Arborea, e in su tempus Sabaudu fiat parte de sa contea de Santu Martine, Terra de sos Valentino.

Meritanta una visita is singiales de sa civiltade Romana ki funti ispratzinaos in tottu su territoriu, però sa cosa ki prusu si pode godíe funti is profumos e sa bellesa de Natura.
Kara a  Nord de sa bidda s'agattada su Monte Pedrarba, dominau de un'orrocca tzirriada Sa Conca e s'Isteddu
de nue si podente biede is Montes de su Gennargentu kara a Est, a s'atteru kirru su mare de Crabas,  in mesu de sa natura e de sa riserva naturale anka bivente: sribones, margianes, dainos, poianas, e otros animales ki igue agatanta acconcu.
Est possibile faede passilladas a pea o a cuaddu in su boscu fitu e profumau de Suergios e Iddostre  de su Parku Mui Muscas, inue no est dificile attobiae calecunu molenteddu sardu, arratza in estintzione, ki bivede in su Parku e est protéggiu po mole de sa lezze de s'omonimu Parku de su Molente Sardu.

Sa Cresia de Santu Nigola est istettia fraigada tra su XVII e su XIX seculu, e s'agattada propiu in mesu de sa idda. Est sa Cresia principale de Ortueri, cund'unu campanile de 38m e su segundu de Sardinnia.
Sa festa in onore de su Santu funti: su sese de Nadale, cun crufessones, coros e ballos sardos. Sa terza Dominiga de Maju.

Santa Maria, s'agatada in pizzu de unu montigheddu daenue domina sa idda, anca prima, in is tempos antigos s'agataiada unu tempiu paganu. 
Sa festa religiosa si festada s'otto de Cabudanni  cun sa santa ki benidi leada de sa cresia de su Patronu fintzas a Santa Maria. In onore suo, seganta una matta arta e a pustis da pulinti de is naes e in sa punta benidi posta una bandela de linna cun in aintru una pariga de puddas. A pizzu de sa bandela s'accappiada unu pane tundu fattu in dommo e beneidu su Pitzudu. Ancora oe is piccioccos faente a gara po artziae a nde lompede sa Bandela.




#Article 122: Su patriotu sardu a sos feudatarios (356 words)


Su patriotu sardu a sos feudatarios (nodidu finas comente  Procurade 'e moderare) est unu cumponimentu patriòticu iscritu in su 1794-1796 dae Frantziscu Inniàtziu Mannu, magistradu de s'Audièntzia Riale.

Su cumponimentu est iscritu in 47 otavas, cun s'ischema mètricu a bb cc dd e. S'istòria de custu innu comintzat in su 1793, cando sos Istamentos detzident de imbiare a Torinu 6 delegados, in rapresentàntzia de sa Natzione Sarda, pro preguntare a su rei s'approvàda sua de sas Chimbes preguntas, unu documentu chi diat a serbire pro megiorare unu pagu sa situatzione sarda.

Petantis chi sa delegàda lompiat a Torinu, su visurrei iscriet a su re ca sas preguntas e s'òrganu chi ddas aiat iscritas (sos Istamentos) cheriant s'autoguvernu de sa Sardigna.

Su rei retzit sos deputados sardos una loba de meses a pustis, e nemancu ddi donat arrespusta, ei su ministru Graneri imbiat a su visurrei a nòmine de su rei unu paperi narende ca sas dimandas non fiant aprovadas.

Petantis chi in Sardigna fudint isetande s'arrespusta de su rei, su visurrei incumintzat a fagher ponner in presone una loba de cuddas persones chi aiant traballadu pro iscrìere sas dimandas; a mesudie de lunis, 28 de Arbile 1794, fiant postos in presone Bissente Cabras et Bernardu Pintor. Pagas oras a pustis cumentzàat sa Sarda Revolutzione, ki dia durare pro tres annos. Totu su populu, sos possidentes e medas de sos istamentarios, armados, intrant in Casteddu e in una chida ebbia, prus de 500 piemoneses fiant açapados, carriados, imbarcados e imbiados torra a domo. Pro custu in Casteddu custa die est amentada che dii de s'açapa, e oe etotu regordada che Die de sa Sardìnnia a manera ufitziale dae sa Regione sarda. 

SInnu est su Cantu ufitziale de sa Sardigna, chi sa Regione Autonoma at seberadu.

Custu cumponimentu ddu ant bortadu in limbas angenas: in inglesu dae John Warre Tyndale in su 1849 cun su titulu Endeavor to moderate..., in frantzesu dae Auguste Boullier in su 1864 cun su titulu Songez à modérer..., in italianu in su 1896 dae Bustianu Satta, e in tedescu dae B. Granzer e B. Schütze in su 1979 cun su titulu Die Tyrannei.




#Article 123: Thalía (131 words)


Ariadna Thalía Sodi Miranda (Tzitade de Messicu, su 26 de austu de su 1971), prus conoschida popularmente commente Thalía o uffitzialmente cumenti Thalía Sodi, est una cantante e attora messicana ki bivit me is Istados Unidos. Est filla de su dotore e criminologu messicanu Ernesto Sodi Pallares e de Yolanda Miranda.

Est conoschida pro is discos mùsicales in limba ispagnola e telenovelas suas fatas me is annos 1990. Su maridu suu est su produtore Tommy Mottola cun kini tenit una filla, Sabrina Sakaë Mottola Sodi, naschida su 7 de santugaine de su 2007. Cun unos 25 miliones de discos bendidos, est una de is cantantes prus de importu de su mundu ispanicu. Sa boghe est mezzosopranu e tenit unu rezistru de tres ottavas (segundu una interbista fata cun issa in 2006).




#Article 124: Monte Lerrono (102 words)


Est su monte prus artu de Pattada  (1094 metros);

In su demaniu forestale b'at cherbos, muvras, porcrabos; in sas puntas prus artas bolat s'abila reale. Sa Funtana de Rode' connota pro sas abbas friscas e jaras. Ateros zassos de biere: serra 'e chelos; tratascias.

Dae carc'annu si bi curret una de sas menzus tapas de su mondiale de rally.

A in basciu b'est su lagu de su Riu Mannu, una diga de 72 miliardos de litros de abba.

A curtzu a sa diga b'est su Nuraghe de Lerrono, chi si podet biere in mamentos de sicagna ebia, ca s'abba nche l'at cobertu.




#Article 125: Otieri (111 words)


 

Otieri, Othieri o Utieri (in italianu Ozieri) est una bidda de sa provìntzia de Tàtari cun 10.829 abitantes. Tratas de sa cultura prenuragica de su neoliticu las agatamus in sas grutas de Santu Miali, a sa essida de sa tzitade.

Segundu a sos datos de su censimentu 2001 in su Comune de Othieri b'aiat 11.334 abitantes residentes, de custos 8.024 abitantes (su 71%) in sa tzitade de Othieri. Sos ateros logos in ue b'istat zente de su terrinu cumonale sunt Santu Nigola chin 1.627 abitantes e Chilivani chin 294 abitantes, tando chi sos ateros abitantes ispartos sunt 1.389.

Su territoriu de Othieri est populadu dae cando s'omine fit in sa preistoria.




#Article 126: Limba ispagnola (137 words)


Sa limba ispagnola est una limba romanza otzidentale, commente su sardu, faeddada in Ispagna e in una parte manna de América. Est sa limba romanza prus faeddada in su mundu. Atualmente la faeddant como 500 miliones de pessonas commente limba mama e unos 60 miliones commente segunda limba. Sa limba ispagnola benit de su latinu vulgare faeddadu in sa Penìnsula Ibérica septentrionale e tenit influèntzias de sas limbas faeddadas antigamente in cudda penìnsula.

Su ispagnolu faeddadu tenet duas bariedades fundamentales: septentrionale et meridionale. Sa bariedade septentrionale est carateritzada dae sa pronuntzia de totu sas s da chi sunt in antis de consonantes et in fine de peràula et dae sa pronùntzia de sas sìlabas ce/ci e sa z commente [th]. 
Sa bariedade meridionale si caraterizat pro no pronuntziare sempre sa s finale in antis de sas consonantes.




#Article 127: Tunisia (131 words)


Sa Tunisia (in àrabu: تونس‎, Tūnis), ufitzialmente Repùblica Tunisina (in àrabu: الجمهورية التونسية‎, A su-Jumhūriyyah at-Tūnisiyya), est un'istadu de su Nordafrica. Sa capitale est Tùnisi. 

S'istadu contat unos 11.551.000 bividores e tenet istèrrida de 163 610 km². Est infùndidu dae su mare Mediterràneu e chi faghet làcana cun s'Algeria a ovest e sa Lìbia a sud e a est.
Si creet chi su nùmene suo, Tūnus, tèngiat orìgine dae sa limba bèrbera, cun su significadu de ispuntone, o, cun prus probabilidade, logu in ue passare sa note (a osservare sa currespondèntzia cun un'àteru topònimu nordafricanu de s'antighidade, Tuniza, de oe El Kala, Algeria). 

Su frantzesu est meda ispaniadu e impreadu in sa amministratzione pùblica, in s'imparu superiore e in su cummèrtziu. Dae su 2014 est una repùblica semipresidentziale (bìere democratzia islàmica).




#Article 128: Padre Luca Cubeddu (310 words)


Juanne Pedru Cubeddu (dae totu connotu che a Padre Luca Cubeddu) est istadu unu de sos prus mannos poetes in limba sarda (calecunu lu cramat su Dante sardu). Naschidu in Pattada in su 1748, mortu in Oristanis in su 1828.

Imbiadu a Tathari dae criadura, at istudiadu chin sos Iscolopios; diventadu padre, pro carchi annu est andadu totu bene finas chi no b’apeit una morte in cheja; calecunu penseit chi fit gurpa sua e tando isse si deit a bandidare in sas campagnas de Pattada e de Bitti; si contat chi pro annos, donzi dominiga, narait missa sutta unu cherzu posca de aer fatu accudire totu sos bandidos de sa leada. Isteit su primu poete de s’arcadia sarda. In sos urtimos annos de sa vida che torreit a s’ordine torrende a preigare e a issinzare.
In mesu a sas operas suas ammentamus:

Isculta, Clori ermosa - Sos ingannos de su mundu - Sos piagheres mundanos - Su leone e-i su molente, Paris e s’hermosa Elena: ossiat sa distruzione de Troja - S’amante e-i sas deas de Parnasu. Elogiu de nostra Signora - Sa cantone de sardos, Sa femina onesta - Sa cantone de Paris - Amore esaltadu – , e bai nebde.

Tocat de narrer chi cando fit bandidende, ja s’ischit, bi cheret dinari, tocat de manigare e de si cuverenare dae su fritu e-i s’abba. Seguramente Padre Luca Cubeddu, in su bandidonzu, at dadu medas de sas poesias suas in cambiu de piagheres e de ajudigheddos; e bai s’agatat poetes chi poetes no sunt mai istados chi ant publicadu a lumene issoro operas chi no fint a manera de ponnere a pari e b’at per esempiu unu bitichesu chi, istranu ma ‘eru, iscriet a sa pattadesa. Pro che l’agabare cherimus narrer chi a su ‘arriu de operas a isse “atribuidas” tocat de b’agianghere totu cussas chi che l’ant obigadu.




#Article 129: Nanni Moretti (416 words)


Nanni Moretti (Brunico, 19 de austu 1953) est unu regista italianu.

Sas operas suas funt caraterizzadas pro comentzare de una visione, in crai ironica e sarcastica, de sos logos comunos e de sas problematicas de su mundu de sos giovanos de su tempu, po si bortare in sa diretzione de una critica, de sa sotzietade.

Nascidi in Brunico (BZ) su logu aundi su babbu e sa mamma fianta in vacanza. Est pitzioccheddu in Roma e fintzas de candu est unu pitzioccu prus mannu sighidi is passiones suas, sa pallanuoto e su cinema.

De giovunu adi istudiadu a su liceo classico e adi cumentzadu a istudiare a su DAMS de Bologna, in su 1973 girada, cun una cinepresa super 8 acattada bindende sa colletzione sua de francobolles, su cortometraggiu La sconfitta, istoria de sa crisi de unu militante ex sessantottinu bia cun chiave comica, sighiu de su mediometraggiu Pâté de bourgeois, istorias de amigos e de una coppia in crisi; su titolu est unu giogu de paraulas aintru de paté de foie gras (patè de figau grassu) e épater les bourgeois, chi in frantzesu boi narrere spantai is borghesus.

Nel 1974 girada su mediometraggiu Come parli frate?, parodia de I promessi sposi, aundi interpretaada su personaggiu de Don Rodrigo.

Nel 1976 girada, sempri in super 8, su primu lungometraggiu suu Io sono un autarchico, aundi bessidi sa prima borta su persunaggiu, interpretau de issu in artris filmis puru, de Michele Apicella. In cuddu annu arrinescidi a si fai bii de is registis Paolo e Vittorio Taviani, chi du fainti recitai in su film Padre padrone.

Io sono un autarchico, bessìu su 14 dicembre 1976, buscada unu belle successu de su pubblicu, aparrendi in programmazioni po meda tempu a su Filmstudio de Roma. Su filme esti stettiu a pustis stampau torra in 16 mm e proiettau in artrus cineclub romanus, e a Berlino e Parigi in occasioni de festival cinematograficus, cummenzendi a ci bogai s'interessi de callincunu criticu cinematograficu (a intru a custus Alberto Moravia su L'Espresso de su 9 gennaio 1977).

Su 8 marzo 1978 bessiri a Roma sa priama criazioni professionali, Ecce Bombo; su film, girau in 16 mm e in presa diretta, esti presentau in concorsu a su Festival de Cannes, praxiri mera a su pubblicu e guadangiara mera (costau 180 milionis de francus, incassara 2 miliardus).

A pustis dei is filmis ki ari derettu e/o prodottu, Nanni Moretti ari rexitau in cussus filmis:

A pustis de is filmis de issu, Nanni Moretti ari prodottu:

 




#Article 130: Ecce Bombo (163 words)


Ecce Bombo esti stettiu su secundu longumetraggiu de Nanni Moretti, girau in presa diretta e in 16 mm, e a pustis ristampau in 35 mm.

Michele, Mirko, Vito e Goffredo, quattrus amigus ex sessantottinus, straccus de no fai nudda po tottas is nottis a su bar, si cunvincinti de fai s'autocoscienza po aggiustai is insoddisfazionis de issus.

Michele tennidi rapportis difficilis in da familla, una relazioni complicada cun sa sposa sua Silvia (chi traballada in su cinema cum'enti aiuto regista) e cun is femminas in generali, e meda de problemas esistentialis; Mirko, unu piccioccu assillau de meda problemis, tennidi in domu sua Olga, una picciocca schizofrenica; Vito esti unu impiegau sganau; Goffredo unu studenti universitariu sganau issu puru.

S'arribu de s'estadi accabada s'esperimentu de autocoscienza, ma is quattrus amigus sighinti a si biri; una borta biendisindi, piganata sa decisioni de andai a acattai Olga; ma a sa fini esti scetti Michele chi bandara a d'acattai. 

Su film accabada cun Michele e Olga castiendisindi. 




#Article 131: Silver Surfer (201 words)


Silver Surfer est unu personi de is fumettes criau de Stan Lee i Jack Kirby in su 1966, pubricau de sa Marvel Comics.

Personi chi no est normali, de su mundu de sa Marvel, bessiu de is avventuras de is Fantastic Four. Silver Surfer est unu araldu extraterrestri de Galactus, un entidadi istravanàda meda, abili de si papai is mundus, chi du furat po sarvai su pianeta suu (Zenn-La) e du donat poteris ke su scudu de prata, chi du fait essi forti meda i abili de biaxai lestru lestru in s'universu, a pitzus de una taula de surf. Arribau a sa fini in sa Terra, po sa pietade chi issu intendit pro is omines, Silver Surfer si furriat a su meri suu, andendi in pari cun is Fantastic Four pro circai de du bati. Galactus detzidit tando de du lassai in su su pianeta chi issu aiat sarvau. Carateristicas de custu personi funti is arrelatas ki tennit cun su sentidu de beni e su sentidu de diferentzia, tipicus de is eroes disacataus de sa Marvel.

S'inimigu suu est Mefistu, unu dimoniu chi bollit s'anima sua i chi, po da ottenni, ndi furat sa pitzinna Shalla Bal, isposa de Silver etotu.




#Article 132: Orosei (153 words)


Orosei  est una comuna de 6.790 pessones  in sa provìntzia de Nugòro, crèschidu in sa costera  cara a sole de sa Sardinna, a bell'e che 2 chilometros dae su mare (Marina de Orosei - Isporoddhai). 
De economia bell'e che petzi agrìcola finzammentas a carchi deghina de annos a oje, a pustis at àpidu una crèschida econòmica manna cun s'imperonzu de sas cavas de marmaru e de su turismu in mare (Marina, Cala Liberotto cun sas ispiaggias de Sas Linnas Siccas, Cala Ghiniperu, Sa Mattanosa, Bidderosa).

A bell'e che 2 km dae sa costa , Orosei est crèschida in sa vadde de su riu Cedrino.  In sos 15 km de costas chi b'at si potent atzappare siat plagias mannas (Marina de Orosei - Isporoddhai, Su Barone, Osala, Cala Ghiniperu, Sas Linnas Siccas, Sa Curcurica) siat artos trèmmenes chi ghettant a mare. Orosei at dadu su nùmmene suo a sa cala in uve est nàschida.




#Article 133: Ardecore (222 words)


Ardecore est unu progetu musicale naschidu de s'incontru artisticu aintru de sa band post-rock de is Zu, su cantautori Giampiero Felici e su chitarrista americano Geoff Farina, ex-frontman de is Karate. S'intentzioni de su grupu musicale est cussu de elaborare torra in crai moderna is cantos de sa traditzione popolare romanesca, arrispettendi is particolaritadis stilisticas de custu stile.

S'idea de sa collaboratzioni nascidi in su 2002 candu nci fiat su tour europeu: is Karate de Geoff Farina aiant fattu cun is Zu e is Blind Loving Power (Felici) comente gruppos chi operrianta su cuntzertu.
Donzi cuntzertu beniat aberridu e serradu cun discos de betzos istornellos romanos. Da inoghe nascheit s'idea de tribagliare umpare pro torrare a bisitare sa musica traditzionale romanesca in crae moderna.
b'an a cherrer duos annos prima chi su progettu si cuncretizet ei su primu discu,omonimu,bessit in su 2005,pro sa collana Il manifesto.

su filu conduttore de sas nobe cantzones chi cumponint s'album est bighinu a s'ala piùs iscura e trista de sa traditzione popolare romana. Sos temas printzipales,duncas,sun s'amore, in sa bisura pius tragica, sa morte,sa traittoria; sas insidias de su Tevere ei sa presone. 

In su 2007 est bessidu su segundu discu issoro, Chimera semper pro sa collana Il Manifesto: tonos pius allirgos de su de prima,ei,atera cosa noa rispettu a su primu lp, tres cantzones originales.




#Article 134: Movimentu (109 words)


Su movimentu de unu corpu, in fìsica, est su mudare de su logu in su colare de su tempus. Est unu de sos contzetos pius fàtziles e printzipales de sa mecànica. A segunda de sa fromma e de sa proportzione intro de logu e tempus bi sunt tipos divressos de movimentos. Sos chi ant dadu s'azudu pius mannu a sa formulatzione de sos movimentos (e de sa mecànica) fint prima Galileo Galilei, a pustis Isaac Newton e sas lezes suas de sa dinàmica.

Intra sos movimentos clàssicos, bi sunt:

Est importante meda finas su movimentu armonicu chi pro sa lezes de sa mecànica est acumonadu a su movimentu tzirculare.




#Article 135: Movimentu in caminu deretu (192 words)


Unu corpu si movet in unu movimentu in caminu deretu si sa sua velotzidade no cambiat in diretzione e vessu. Si mancu s'intensidade cambiat su movimentu si giamat paremighe. Su movimentu uniforme in caminu deretu est a sa base de su printzipiu primu de sa dinamica (printzipiu de inertzia).

S'ecuatzione printzipale de su movimentu est:

cun v, x, t, chi sunt sa velotzidade, su logu (in una dimensione sola) e su tempu.

Si s'intensidade de sa velotzidade cambiat in su passare de su tempu, s'egalidade de supra no agiuda pius e pro aere sa velotzidade in unu mamentu pretzisu amus a impreare su carculu infinitesimale. In custu modu, cun sa notazione de Leibiniz pro sas derivatas, s'ecuatzione est:

O, cun sa forma integrale:

S'integrale no si podet simplificare in sa realidade si che bogamus movimentos chi ant un'acradiadura paremighe o a su mancu bene iscrita, sinòno comente pro totos custos integrales s'impreat s'anàlisi numèrica.

S'integrale si podet simpilificare in unu modu fazile si, pro esempiu, s'acradiadura no cambiat in su passare de su tempu. S'ecuatzione duncas est:

cun a chi est s'intensidade e û sa diretzione de s'acradiadura (e de su movimentu).




#Article 136: Rugby (2993 words)


Su rugby est unu sport de squadra meda difùndiu in totu su mundu, specialmenti in Francia, Irlanda, in is paisus britannicus e in is ex-colonias de s'Inghirterra, cum'enti s'Australia, sa Nuova Zelanda e su Sudafrica. Est praticau meda in Argentina e in Italia puru.

Su giogu de su rugby est dividìu in tres codicis de regolamentu: su rugby a 15, su prus diffùndiu, su rugby a 13 e su rugby a 7, gestius de 2 federazionis e organismus internazionalis diversus ca no funti collegaus fra issus, is variantis a 15 e a 7 dipendint de sa propriu federazioni internazionali (Rugby Football Union), invecis sa varianti a 13 dipendit de sa Rugby Football league. Est definiu unu sport de combattimentu e de situazioni. Est unu sport de toccamentu e de combattimentu poitta sa cumparanzia fisica fra is giogadoris ddu at sempri in su giogu. Est definiu peri unu giogu de situazioni poitta cun is annus est sempri prus importanti sa capacidadi de cumprendiri su contestu de su momentu (momentu tatticu) aundi ogna parti de sa partìa si svilupat in manera cuncreta. Sa definizioni de is ruolus, candu su giogu torrat a partiri de una situazioni firma, parit, in su rugby de oi, limitanti, bitta sa necessitadi, po ogna giogadori, de s'adattai a ogna posizioni in campu e a ogna fasi de giogu.

Si giogat cun d-una boça ovali e in 15 giogadoris. Sa boça si pigat cun is manus o cun is peis, ma si poit passai cun is manus sceti in fatu. Si faint cincu puntus faendi meta, est a nai crakendi sa boça a terra innantis a sa lìnea de meta. Candu si fait meta si poit tirai cun is peis in mesu a is palus de sa porta e fai atrus duus puntus. Nci funt tres puntus po sa punitzioni e po su drop - una puntada de pei pighendi sa boça candu est bolendi - (sempri in mesu a is palus).

Formas antigas de giogus cun sa boccia funti sempri esistias in ddogna parti de su mundu: de custas, is prus nomenadas funti s'episkyros gregu, s'harpastum romanu, su calcio storicu fiorentinu e sa soule francesa. In origini su tremini inglesu football, invecis de su chi si pensat, no indicada sempri giogus auba si depiat calai una puntada 'e pei a sa boccia, ma tottus is chi faiant is artigianus e e is massaius a pei (to play at ball on foot, de custu su tremini modernu football), in manera diversa de is nobilis ca impreanta is cuaddus po nci passai su tempus. In su cursu de is seculus, is barius football furint introdusius in medas public schools inglesas, cun regolamentus duncas diversus sia po sa forma de sa boccia e a su ettu de ddu manixai o ddu carciai, sia po su numeru de giogadoris in campu.

Sa liggenda apponit a William Webb Ellis, unu studianti de sa scola de Rugby, s'invenzioni de s'omonimu giogu: in su 1823, in occasioni de una partia de football giogau cun regolas ancora no standard, William Webb Ellis iat arregortu sa boccia cun is manus e iat incumenciau a curriri conca a sa linia de fundu campu avversaria streccandudedda addai de sa linia de fundu campu aboxinandu: META!. Custu stremu maravigliada ed incuriosada medas personas, ca tandu iant incumenciau a praticai custu sport. In onori de William Webb Ellis ddu est a immoa ancora una statua de brunzu a innanti a sa scola auba est stetiu imbentau su mannu sport de su rugby.
Sa farta de s'uniformidadi in is regolas intr'e is barius ettus de giogai a football iat causau una prima, manna, scissioni: in su 1863 is rappresentantis de unu grupu de club inglesus iat decidiu de adottai is Regolas de Cambridge, in parti mudadas, e iant fundau sa Football Association, e anti aicci fattu nasciri su chi at a essiri connottu comenti Association Football o Soccer.
Is club ca iant mantenniu is Regolas de Rugby iant fundau, peri issus, in su 1871, s'organismu offissiali insoru, sa Rugby Football Union.

Sa segunda partidura est avvennia a intru de sa Rugby Football Union in su 1895 candu, po problemas socialis e economicus, calincunu club de su nord de s'Inghilterra iat formanu sa Northern Rugby Football Union, divennia a pustis sa Rugby Football League, custa a lestru iat incumenciau a mudai grandu partis de is regolas, erribbandu a tenni una versioni de su rugby football meda diversa de sa ca fut gestia de sa RFU.

Sigomenti ca is bariedadis offissialis de su rugby furinti a cussu puntu duas, si furinti deppius distinghiri peri in su nomini: su rugby union fut cussu gestiu de sa RFU e su rugby league su disciplinau de sa RFL.

In medas paisus de cultura anglosassoni su rugby fudi storicamenti cunsiderau unu sport elitariu e amatoriali, est a nai giogau prus che atru de genti de is classis erriccas. Peri oi, pon'esempiu, medas studentis de scolas privadas e scolas segundarias a indirizzu umanisticu faint comenti sport su rugby union, de custu modellu ndd'est bennia sa rugby league faendu nasci una disciplina semi-professionistica giogada de is classis medias e de traballadoris. Unu superamentu de custus stereotipus ideologicus est benniu a lestru in Inghilterra, su sport, est istetiu insertau citzi in su sistema de is public schools (is scolas indipendentis/privadas), mentris in is biddas de su Galles funti nascius is piticus clubs ca ponint paris operaius, minadoris e sa borghesia pitica.

De is annus '90 a innantis, cun su professionismu, meda est mudau, totu su sistema depit criai giogadoris professionistas de artu livellu, is clubs si funti assoziaus in franchigias, est erribada s'attenzioni mediatica e cun issa sponsor esigentis, peri su regolamentu s'est avvesau a is esigenzias mudadas favoressendu sempri de prus sa spettacularidadi de su giogu invecis de is fasis firmas. Calincunu ritu po is professionistas de su traballu no nc'est prus, ma su spiritu de s'origini est abarrau su matessi e accanta a su professionismu abarrant ancora medas clubs dilettantisticus.

In Noa Zelanda, Galles e in particulari in Llanelli in sa contea de Carmarthenshire, Cornovaglia, Scozia, County Limerick in Irlanda, Languedoc in sa Francia meridionali e is Isulas Pacificas su rugby union est populari intre is classis de is traballadoris. Eppuru su rugby league benit cunsiderau su Sport de is classis de traballadoris in is conteas inglesas de Yorkshire, Lancashire e Cumbria, e in is stadus australianus de New South Wales e Queensland. In su Regnu Uniu, su rugby union benit medas bortas tzerriau de is fan rugger. In calincuna regioni su kick off benit mutìu Rug Off.

Po comenti est fattu su sport (inci funti medas contattus in is partìas intre is giogadoris), su mundu de su rugby no permittit su cumportamentu antisportivu, poitta peri una infrazioni pitica de is regulas iat a podiri fai benni infortunius serius o adderettura sa morti. Propriu po custu is federazionis faint is regulas prus cirdinas.

Is tifosusi francesus de rugby league medas bortas issus e totu treizistes; custu foeddu benit de su nomini francesu de su rugby (jeu à treize). Custu nomingiu s'est a immoa diffundiu in totu sa Francia e peri in is nazionis anglofonas.

Sa lizza est cumposta de su campu de giogu e de s'area de sa meta. Su campu de giogu no deppit essi prus longu de 100 metrus e prus largu de 70 metrus. A pustis de sa linia de meta ddu at s'area de meta ca deppit essi tra is 10 e is 22 metrus de longaria, in modu ca sa longaria massima de su campu siat de 144 metrus massimu. Sa longaria e sa largaria de s'area de giogu deppint essi su prus possibili accanta a is mesuras indicadas.
Su campu de giogu est dividìu in 2 de sa linia (continua) de metadi campu, in dogna metadi funti tiradas atras linias parallelas a sa linia de mesanìa:

Is gennas a forma de H s'agatant in mesu a is linias de meta. Su tretu tra is duus palus de is gennas, de 3,4 metrus de artaria minima, depit essi de 5,6 metrus. Is duus palus funti unius fra issus de unu palu postu de trevessu, su lau de susu depit essi a 3 metrus de su terrenu.

Cussas in custa lista funti solu is regolas principalis de su rugby a 15.

A is ottu giogadoris ca cumponint prima,segunda e terza linia, ddi nanta innantis (avanti): issus funti is chi si cuntendint is accioccus e is remittias lateralis. S'accioccu podit essiri serrada o oberta: in ddunu accioccu serrau ddu ant 5 giogadoris po parti e minimu atrus 5 giogadoris abarrant accanta fincias candu ddu at s'obertura de su giogu, mentris in ddunu accioccu obertu (ruck) ddu ant unu o prus giogadoris a camba a deretu toccamentu cun s'avversariu candu sa boccia est in terra. In s'ordinanza in campu, a palas de is innantis abarrant is duus mesanus (mediani), a palas de is mesanus abarrant quattru tresquartus (trequarti) e a palas de is tresquartus ddu at s'estremu (estremo). S'utility back est unu giogadori particolari ca podit fai diversus ruolus de tresquartus. Is atletas de ogna ruolu, in is scolas de tecnica po principiantis, imparant a fai s'azioni prus importanti, su placcaggiu.
In dduna partìa si podint fai massimu 7 sostituzionis.

In su rugby union, sa varianti prus diffundia in su mundu, is rolus de is giogadoris in campu funti is sighentis (inglesu-italianu-sardu):

Ogna meta fata balit cincu puntus. 
Sa squadra ca at fatu una meta tenit deretu a una puntada de pei de conversioni o mudanza ca balit duus puntus: su carci si donat de sa posizioni e perpendicolari a su puntu aundi s'est fata sa meta cicchendi de arziai sa boccia prus in artu de su palu trevessu de sa genna. Atrus tipus de carcis funti is de castigu e de rimbalzu ca chi arrenescint donant tres puntus. A su carci de castigu comenti su de mudanza ddi nanta assentau poitta sa boccia est firma in terra invecis su carci de rimbalzu benit fatu in dduna azioni de giogu a pustis de essi fattu rimbalzai sa boccia in su campu.

Cun is annus, su rugby at mudau medas bias su contu de is puntus, e po unu pagu de tempus (fincias a su 1893) mudada peri de Paisu a Paisu.

In is primus tempus baliant sceti is mudanzas e is drop, e is metas baliant 1 puntu ca naranta goal ( su tremini try impreau in s'inglesu, boliat nai propriu ca donada su deretu a provai sa puntada de pei). No si podiant tentai carcis a puntu in is castigus, custu est istetiu permitiu sceti de su 1893. Tra su 1888 e su 1977 di podiat tentai de agatai una genna cun su carci de mark (fatu cun sa manera de su drop). Si tenit deretu a carciai sena fasciugu de is avversarius a pustis de s'arregorta de sa boccia primu chi tochit terra a pustis de unu carci (up-and-under) avversariu. Oi si podit fai sceti arregollendu sa boccia in is proprius 22 metrus e de su 1977 non si podit carciai in sa genna.

Is puntus furint introdusius, a su mancu in s'Inghilterra, in su 1886: in su tempus ant'a acabai peri poitta est istetiu postu su carci de mark (boccia pigada primu de tocai in terra) (introdusiu in su 1891 - pesau po contai is puntus in su 1977). Sa mudada a su mancu po sa RFU inglesa at a essi sa sighenti:

Fincias a su 1893 nci furint maneras unu pagu diversas, de Paisu a Paisu, de contai is puntus.

Una tradizioni importanti in su giogu de su rugby est su terzu tempus. candu acabat sa partìa is giogadoris de is duas squadras s'attoppant paris cun is tifosus e a totus is chi ant pigau parti a s'arrenescia de sa gara po festeggiai sa partia appenas acabàda. Sa tradizioni bolit unu rmurgiu, cumbidau de sa squadra ca hat ospitau sa partìa. S'aria de cordialidadi auba si pasant is tensionis de sa partìa est una de is cosas ca brexiant de prus chini ddi pigat parti e prus affascinant chini sihit custu sport de foras.

Su rugby a 15 in Italia si giogat de casi 100 annus e su svilupu suu prus mannu s'est tentu candu ant cumenciau a s'affermai, peri a foras de s'Itàlia, giogadoris de scola italiana comenti Sergio Lanfranchi, Mario Battaglini e Paolo Rosi.

In su 1987, annu de sa primu Coppa de su Mundu, est toccau propriu a s'Italia giogai sa primu partia in totu de custa competizioni, peri chi iat pigau unapiastada contra sa Noa Zelanda.

In su 2000, gratzias a totu is girus diplomatcus de Giancarlo Dondi (presidenti de sa Federazione Italiana Rugby), s'Italia imbuccat in su storicu torneu de is 5 nazionis, mudandudeddi su nomini in 6 nazionis.

S'11 martzu 2006 po sa primu  borta s'Italia est arrenescia a conchistai unu puntu a foras de domu in su Ses Nazionis accabbandu paris 18-18 a Cardiff, contra su Galles.

Su 24 febbraio 2007 est un'atra data storica po sa nazionali italiana: prima bincida a foras in totu azura in su 6 Nazioni in Murrayfield, cun su punteggiu de 17 a 37. Su 6 Nazioni de cuss'annu est nomenau in sa storia comenti su primu cun duus bincidas. Difatis a pustis de petti duas cidas de s'attoppu storicu de Edimburgo su 10 de martzu de su 2007 sa squadra italiana bincit po 23 a 20 contra sa squadra gallesa in ddunu stadiu Flaminio totu prenu. Cun custa bincida s'Italia arrenescit a binciri su Galles po sa primu borta in sa storia in su Ranking mondiali ponendusì a s'8u postu.

Su 12 martzu de su 2011, s'Italia fait un'atra impresa storica bincit in su Ses Nazionis po sa primu borta, in dduna gara grandu tirada, is titulatissimus francesus po 22-21.

Su 17 martzu de su 2012, s'Itàlia at bintu in su Ses Nazionis contra sa Scotzia s'unica sua partia de custa edizioni de su torneu, lassandu a sa Scotzia e totu sa Cullera de linna, ca benit binta de is squadras ca perdint totus is partias de su Ses Nazionis.

Su campionau rugbisticu prus artu est s'Eccellenza, postu in fatu de 3 campionaus Nazionalis, Serie A, Serie B, postus in fatu issus e totu de is campionaus regionalis de Serie C e de Serie D e is ligas prus piticas dilettantisticas. De su 2010 duas squadras italianas pigant parti a sa Celtic League.

In sa stasoni 2011-2012, ddu ant duas squadras sardas in sa Serie A2 de Rugby a 15 s'Amatori Rugby Alghero e s'Amatori Rugby Capoterra. Sa A2 est su campionau de segunda divisioni, a suta de s'Eccellenza, est dividìu in duus gironis A1 e A2, is primas duas classificadas de de su propriu gironi giogant is play-off po andai in s'Eccellenza.

Intre is film prus nomenaus, s'ammentant:

Partias de rugby de diversas specialidadis e competizionis funti trasmittias d'ogna dii de medas emittentis nazionalis e localis in su mundu: inoa arremonaus sceti ca in Italia su torneu Ses Nazionis fudi trasmittiu de sa RAI, giai de candu is nazionalis ammittias furinti cincu, cun su comentu de Paolo Rosi, in segus fincias a s'edizioni 2009 est istetiu trasmittiu in craru in La7, cun comentu de Cecinelli e Mazzariol, ma de su 2010 is partias de su torneu funti trasmittias in deretta in Sky Sport e  in differia in La7. Gratzias a unu accordiu cun sa Rai, invecis, is partias de su campionau professionali italianu prus mannu benint trasmittias in Rai Sport satelliti e digitali terrestri e peri in streaming in su giassu Sempri Rosi iat comentau medas partias de sa nazionali po Campionato europeo per Nazioni di rugby e ; est craru ca su campionau mondiali de rugby a 15 est sa competizioni rugbistica prus sighìa e tandu est peri s'eventu televisivu prus commerciali: 30 segundus de pubblicidadi in sa finali costat tanti dinai ca sceti is multinazionalis si podint permittiri.

Is competizionis Tri Nations, Super 15, Heineken Cup, National Rugby League e Super League funti a su solitu trasmittius de eurosport e Sky Sport; is campionaus mundialis e is prus importantis competizionis de rugby a 7 in su tempus passau funti istetius trasmittius de Sky Sport e sportitalia; custa trasmittit de pariccius annus Total Rugby: programma de un'ora condusiu ogna giobia de s'ex rugbista de Serie A Luca Tramontin e de sa giornalista Daniela Scalia. Is primus edizionis de su Tri Nations furinti istetias trasmittias in differia de TMC Monte Carlo ca degaici iat donau a is amadoris italianus sa possibilidadi de biri medas partias in craru.

Rugby a 15

Rugby a 13

Rugby a 7

Su giogu de su rugby serbit meda po educai poita imparat su rispettu po s'avversariu e s'arbitru (imparus ca atrus sport no donant o chi ddu 'onant non in sa cantidadi ca serbit). In prus a sa socializzatzioni, a su rispettu de is principius e de is regulas, su mini rugby donat s'opportunidadi po is pippius de si ponniri facci a pari cun sa aggressividadi insoru e de is atrus in ddunu giogu. In particulari, sa Federazione Italiana Rugby tenit una parti dedicada a sa promotzioni de su mini rugby in is scolas, auba benint attivaus progettus po s'educazioni e a sa formazioni de is studiantis. S'allegat de mini rugby in is piccioccus cun dduna etadi intr'e is 5 e is 12 annus est a nai is piccioccus ca giogant in is under 6;8;10;12.
Su mini rugby in prus est unu giogu ca favoressit sa socializzatzioni e integratzioni: podint giogai in squadras amescuradas sia pippius ca pippias, in prus peri piccioccus diversamente abilis.

In is partìas de Rugby no benit mai sonada sa canzoni We are the champions de su grupu inglesu Queen, comenti invecis si fait in medas atrus sport, poitta tenit sa fràsia No time for losers (No ddu'at tempus po chini perdit) ca est cunsiderada de arreulu po is avversarius.
Eppuru a pustis de sa finali de su mondiali de rugby de su 2003 bintu de s'Inghilterra, custa canzoni est istetia sonada.




#Article 137: Movimentu in caminu chirculare (142 words)


Unu corpu si movet de movimentu in caminu chirculare candu si movet in unu chircu. Sigomente sas dimensiones sunt duos no si podet pius bogare sa fromma vetoriale si sa velotzidade cambiat in intensidade (est giamadu su mattessi paremighe puru si sa velotzidade cambiat in diretzione e vessu).

In sas coordinatas polares su motu est:

cun una f generàle e R comente su raju de su chircu. Sigomente su caminu est chirculare sa velotzidade in su raju est sempre nudda.

In sas coordinatas cartesianas su motu est duncas:

E fazilmente

Giamamus velotzidade angulare (o pulsatzione), s'angulu pro unidàde de tempu: issa est medida in rad/s e s'iscriet cun sa litera grèca omega. Cun sa notatzione de Leibniz pro sas derivadas:

Sa velotzidade tanghentziale est sa velotzidade de sa componente  in su raju R, e iscriende su vetòre logu cun sa litera r:




#Article 138: Sardigna/logudoresu (1671 words)


Sa Sardigna est un'ìsula de su Mare Mediterraneu occidentale, posta a unos 200 km dae sa peninsula italiana, su matessi de sa Tunisia, unos 300 km dae sa Ligùria e 500 dae s'Ispagna. Sa terra prus a probe est sa Corsica, appenas 11km.

Sa fromma de s'ìsula est cussa de unu retàngulu longu, de unos 260km in diretzione NS e unos 120 in sa EO. Sa punta a N est sa bidda de Longone (Lungoni in galluresu), sa de S su Cabu Teulada. Sos mares chi l'inghìriant sunt su Mare Tirrenu a E e su Mare de Sardigna a O. S'àrea est de ca. 24.000km², s'oru de mare de unos 2400 km.

Monte po su 13,5 %, montigru po su 68 % e pianu po su 18,5 %. Su monte pius altu tirat 1834m (Punta La Màrmora), in sa serra de su Gennargentu in sa zona centrale, tra su nuoresu e s'Ozastra. Dae su Gennargentu naschet su Flumnedosa su segundu fiumene de sa Sardigna.

Su tempus tirat a su sicu, in istiu e in ierru. Sa temperadura mèdia est de 14-18 °C, cun cambiamentos mannos intre pranu e monte, istade e ierru: si podet passare de is -2 o -3 a is 30 °C. Su bentu podet esse forte meda, ispètzia su bentu estu (de NO). Proit pagos, 400-600mm a s'annu, cun diferèntzias mannas intre monte e pranu, oru de mare e terra aintru.

Bi at finas unu lagu naturale, su lagu Baratz, in su NO de s'ìsula, in territoriu de Tàthari e de S'Alighera. Sos rìos sunu pagos: de N a S su Coghinas, su Mannu (de Tàthari), su Temu, su Cedrinu, su Tirsu, su Frumindosa, su Mannu e su Cixerri. Sos àteros sun rios, sicos in parte de s'annu. Su frùmene prus longu est su Tirsu, chi tirat 159km e isbucat in su Mare de Sardinna apustis de aere tocadu sa tzitade de Aristanis.

In Sardigna s'agatan sas primas istigas de presentzia umana solu dae su Neolìticu. De cuss'epoca est s'isfrutamentu de s'ossidiana, su idru vulcànicu nieddu de su Monte Arci. Dae su neolìticu a s'edade de su brunzu (XIX - XIII sèculos innantis de Cristos) sunt nàschidas tzivilizatziones chi connoschimus cun su nùmene de prenuràgicas, ca sunt bènnidas innantis de cudda prus manna e famosa de sos nuraghes. Su perìodu nuràgicu at bidu su cumparrer in Sardigna de una tzivilidade peculiare, distinta dae construtziones megalìticas ùnicas (sos nuraghes matessi, sos putos sacros, sas tumbas de gigantes).
Ma si podet esser seguros chi su mare est istadu sa bia printzipale chi at muntesu sa Sardigna a tzentru de sa tzivilidade mediterrànea. Podet èssere chi sos chi biviant in Sardigna fint issos sa gente de su mare chi timiant sos egitzianos antigos. Ma est seguru chi, dae su mare, appet comintzadu a bènnere gente chi chircaiat ràmine, prumu, trigu, e àteras cosas pro faghere commerciu. Innantis a tottus sos fenitzos, chi arribant in ue oe b'est Casteddu, 1500 annos innantis de Cristu. Appustis ant fraigadu ateras tzitades: Tharros, Nora, Bithia, Sulci, Sant'Antiogu. Sas urtimas fint mannas meda, ca inie b' aiat su minerale chi ddi serviat. Non s'ischit meda de comente fin sas cosas cun chie biviat in Sardigna e custos fenitzos, ma issos abbarraiant accanta de su mare e chircaiant de istare in accordu con sa gente autoctona. Sunt bistados sos fenicios a iscriere a primmu su lùmene Sardigna, in d una preda chi est in su museu archeològicu de su Castrum de Casteddu, si podet narrere chi issos non impreaiant sas bogales cando iscriiant. Paret chi, comente s'est passadu dae sos fenitzos de su Libanu a cussos chi bivende in Africa sunt nados Punicos, carchi cosa siat cambiada, ca custos fint peus e cheriant fàghere sos meres. In custu tempus sa Sardigna fit puru una base milidare de sos punicos, ca sas naves issoro, dae Cartàgine e su portu de Capu Malfatanu, accanta de Teulada, serraiant in d una morsa su Mare Mediterraneu e nemos podiat passare. Appustis de sa segunda gherra pùnica arribant sos romanos,e po sèculos meda sa Sardigna abbarrat romana. E diventat sa dom'e trigu de Roma, sas tzittades accanta e su mare sunt semper prus mannas, mea es seguru chi sos romanos non bi l'apent fatta a romanizzare sa Barbagia. Sun arribados a Fordongiani (Forum Traiani), Austis (Augustus) ma inie sun abbarrados. Cando Roma est rutta sun arribados sos Vàndalos, chi teniant puru sa parte de Africa chi est acanta acanta a sa Sardigna: Ippona (chi oe si narat Annaba, in Algeria) est sempre istada prus acanta a Casteddu de onzi tzitade italiana. In carchi manera sos romanos de oriente, sos bizantinos (in sardu Aregos)nde giàgarant sos vàndalos e pro chimbichentos annos abbarrant in Sardigna. A sa fine si nd' andant, ma lassant famìllias nobiles, chi sunt sas chi ant a andare a cummandare in su perìodu de is Giuigados. De sos Aregos abbarrant sos santos e sos lùmenes: Costantinu, Bachis, Chìrigu, pro narrere. De ammentare chi sos Aregos, comente sos atteros romanos, no bi l' apent fatta a intrare in Barbagia, e comente sos àteros ponent su Dux militaris in Fordongiani, pro chircare de firmare sas bardanas de chie biviat in sos montes. De interessu mannu sos sèculos intra su IX e su XV d.C., cando s'est isboligada sa tzivilizadura de sos Giuigados, bator rennos autòctonos de traditzione romana, no feudale, nàschidos dae s'isolamentu de sa Sardigna in sos sèculos de su domìniu àrabu de su Mediterràneu (sos sèculos VIII - IX d.C.).

In s'annu 1324, sos Aragonesos conchistant Casteddu cun s'agiudu de su giuigadu de Arbaree, boghende a foras sos Pisanos. Est sa nàschida de su Rennu de Sardigna. Dae su 1354 a su 1420, cun fases divressas, addurat sa gherra intro de su rennu aragonesu e su giuigadu arbaresu, s'ùrtimu abarradu de sos bàtoro rennos sardos antigos. Pessones de importu de cuddu perìodu de gherra e pestilèntzias sunt su giùighe arbaresu Mariane IV e sa fìgia sua Eleonora, Eleonora de Arbaree. In su 1420 s'ùrtimu giùighe, Guillermu de Narbona, bendet su tìtulu giuigale a su re de Aragona pro chentumìgia fiorinos de oro. Abarrat unu rennu solu, in s'ìsula, su Rennu de Sardigna, prima cadelanu e a pustis ispannolu. Cun sos cadelanos e sos ispannolos sa Sardigna connoschet su feudalismu e s'abarat pro sèculos isulada e a fora de s'istòria.

In su 1720 sa corona colat in conca a sos ducas de Savoia, chi in custa manera si faghent res. De importu, suta sos Piemontesos, su perìodu revolutzionàriu de sos annos 1793-1796, cun unu protagonista mannu: Giomaria Angioi. Su Rennu de Sardigna durat cun totas sas prerogativas suas fintzas a su 1847, cando su re Càralu Albertu cuntzedit s'Unione Perfetta cun sos istados continentales de su rennu. In su 1861, a pustis de sas duas primas gherras de indipendèntzia italiana e de sas conchistas garibaldinas, mudat nùmene in Rennu de Itàlia.

In su sèculu de binti sunt de ammentare sos fatos de sa Brigata Tàtari in sa Prima Gherra Mundiale, dae chi s'est ischidada torra s'identidade e su natzionalismu sardu. De su 1921 est sa nàschida de su Partidu Sardu de Atzione, fundadu, cun àteros, dae Emìliu Lussu.

In sos annos 50 ant picadu comintzu fatos noos. Est istada bogada sa malària, gràtzias a su dinare de sa fundatzione Rockefeller, e custu est istadu unu fatu bonu pro sas populatziones de sas marinas e su turismu. In su matessi tempus sunt istadas impostas però sas tzerachias militares: mìgias e mìgias de ètaros leados a sas atividades econòmicas e postos suta sa cumpetèntzia militare de sa Nato e de sos americanos. De sos annos '70 imbetzes est su Pranu de Rinàschida, una leze de s'istadu italianu chi cuntzediat dinare meda pro fraigare industrias mannas in Sardigna. Gai sunt nàschidos sos polos chìmicos in Otana, Portu Vesme e Portu Torres, e sas rafinerias in Sarroch. Ma, a pustis de tantos annos, si podet narrer chi est istadu unu faddimentu cumpretu, unu faddimentu econòmicu, ambientale e sotziale puru, ca sos problemas de sa modernizatzione de sa Sardigna sunt abarrados bell'e totus e nde sunt nàschidos àteros noos.

Sa Sardigna est una de sas 5 regiones autònomas a istatutu ispeciale de Itàlia. Sa Sardigna est s'ùnica Regione de Itàlia (imparis cun su Veneto) chi sos bividores hant de manera ufitziale su nùmene de «popolo» dadu dae su Parlamentu italianu.

Assentada in sa Costitutzione de sa Repùbrica Italiana, est nàschida in su 1948. Sas primas eletziones sunt istadas fattas in su 1954.

Oe, su presidente de sa Regione est Frantzìscu Pìgliaru

Sa Regione tenet 8 provintzias:

Provìntzia de Aristanis (cap. Aristanis) 
Provìntzia de su Campidanu de Mesu (cap. Seddori e Biddexidru) 
Provìntzia de Carbònia-Igrèsias (cap. Carbònia e Igrèsias) 
Provìntzia de Casteddu (cap. Casteddu) 
Provìntzia de Nùgoro (cap. Nùgoro) 
Provìntzia de Ogiastra (cap. Tortuelie e Lanusè) 
Provìntzia de Tàthari (cap. Tàthari) 
Provìntzia de Terranòa-Tèmpiu (cap. Terranòa e Tèmpiu)

Sa Sartiglia: Aristanis 
Su Redentore 29 Austu: Nùgoro 
Sa essida de sos Candaleris (La faradda di li Candareri) 14 Austu: Tàthari 
Sa essida de sos Candaleris 14 Austu: Nùivi 
Sos martires turritanos: Portu Turre 
Sa festa de Santu Simpriziu 15 Maju: Terranòa 
Sa festa de Sant'Efisiu:1 Maju: Casteddu 

Sa die de sa Sardigna - Festa de su populu Sardu 

S'isula est portada a nùmene pro sas localidades turisticas suas, e intra custas podimus amentare sa Costa Smeralda, sa tzitade de Terranoa (Olbia) e totta sa Gallura, sas isulas de Sa Madalena e Caprera, sa tzitade catalana de S'Alighera, pro sas calas ispantosas de s'Ozastra incastradas in sas falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gonone e puru pro s'internu sou, e in particulare su Gennargentu. In sos ùrtimos annos in su Sud ant fraigadu paritzas locandas e sìtios turìsticos (a SE Crabonaxa e Muraera a SO Santa Margarida de Pula, Chia). Interessantes pro su turismu s'archeologia sas Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e San Pietro): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faghent oe galu sa pisca de su Tunnu Ruju (Tunnus Tynnus) cun sos brancos de tunnos chi benint dae s'Atlànticu, in fase riprodutiva.




#Article 139: Judicadu de Gaddura (3497 words)


Su Judicadu de Gaddura fiat unu de sos bator judicados chi partziant sa Sardigna. Sas primas testimonias de s'esistèntzia sua remontant a su de 11 sèculos. Fiat intre sos Judigados su prus a norte, e teniat capitale in Cìvita, oe narada Terranoa.  Lacanaiat a ponente cun su giuigadu de Torres, a sud-este cun su giuigadu de Arbaree, a sud cun su giuigadu de Càlaris. Sa ruta sua fiat acontessida in su 1287.

Is orìgines suas sunt acàpiadas a s'istadu de abandonu de s'ìsula in sa segunda metade de su de 9 sèculos, cando sos guvernadores locales aiant pigadu pòdere de soberania. De sos primos guvernadores intre su de 9 e su de 11 sèculos no abarrant regìstros e sas fontes subra de sos primos giùighes sunt pagu pretzisas. Segundu G.B Fara (De rebus sardos Torinu 1835) su primu giùighe reconnotu si diat nàrrere Manfredi, galu biu in su 1050 e sighidu dae Baldu o Ubaldu, mortu in antis de su 1065 e de unu Costantinu (biu in su 1073) chi fiat indentificadu cun una lìtera de paba Grigòriu VII datada a su 1074. Atualmente si creet ca giai sos primos guvernadores diant pòdere èssere pisanos, e Costantinu membru de sa famìllia Gherardesca.

A sa ghia de su logu s'agataiant su re, denominadu giùighe e unu cussìgiu deliberativu, e sa Corona de Logu. Su giuigadu s'isterriat a longu a longu de s'area de costera norte-orientale de Sardigna, imbatende a sa màssima istèrrida in su de 13 sèculos, cun unos 4.500 km cuadrados de subrafache. Is bividores sunt istimados èssere istados unos 20.000.

Sa capitale fiat Cìvita, pesada subra sas ruinas de s'antiga tzitade de Olbia, su cale nùmene est atestadu pro sa prima borta in su 1113; su palatu giuigale e sa capedda palatina de santu Paulu s'agataiant in atuale corso Umberto, inghiriados de muros, turres e portales chi galu si podiant in parte intretzare fintzas a primìtziu de s'otighentos. Si ipotizat ca sa corte de su judicadu si mudaiat intre sos tzentros majores de sas curadorias de su rènniu, mancari non siat tzertu. Is casteddos de Pedres e de Sa Paulatza istaiant a defensa de Cìvita. Sunt istadas residèntzias giuigales sos casteddos de Baldu e Balaiana, in is intorinos de Logusantu, comente fintzas Tèmpiu, in ue galu oe in die s'agatat sa domo de Nino Visconti, e su casteddu de sa Fava in Pasada.

Sos giùighes de Gallura fiant tumulados in sa cripta de sa capedda palatina de Santu Paulu in Cìvita e in sa basìlica de Sennora Nostra de Logusantu: is Viscontis in santu Frantziscu de Pisa, e s'ùrtimu soberanu, Nino, in santu Frantziscu de Lucca.

Su territòriu de su giuigadu fiat partzidu in duas diòtzesis cun seas de obispadu in Cìvita e in Garteddi, a primìtziu dipendentes dae sa Santa Sede e dae su 1138 sutapostas a s'achibiscamu de Pisa. Sa diòtzesi de Cìvita fiat eredera de s'antiga diòtzesi de Fausània, documentada dae su de 5 sèculos (e chi probabilmente costituiat sa base pro sa formatzione de su giuigadu), fintzas a su 1090/1095, cun denominatzione de Episcopatus Gallurensis, ammuntaiat su territòriu giuigale intrenu. Su patronu fiat santu Simplìtziu, primu protopìscamu de Fausània, a chie fiat dedicada sa seu de Cìvita.

S'istemma fiat s'imàgine de unu cabone.

Ùrtimu giùighe de Gallura fiat Nino Visconti in su 1296, sa fìgia Giuanna bantaiat petzi tìtulu nominale, e aiat a pustis tzèdidu sos deretos a su frade concoinu sennore de Milanu Atzone Visconti, s'arèntzia de chie aiat renununtzidu in favore de sos soberanos de Aragona.

In època romana Òlbia (fentomada fintzas che Ulbia o Ulpia) aiat rapresentadu unu munitzìpiu de importu econòmicu mannu pro sa Sardigna, e su portu afiantzaiat cuntatos istrintos cun su de Òstia e cun sa capitale imperiale. S'interiore setentrionale fiant antimes bìvidu de populatziones definidas corsas, chi cun sas populatzione de sos Balares chi dd'istaiant a curtzu de de sos Ilienses, non fiant cumpletamente sutamìtidos e diant fatu·fatu chircare de arrobare sas terras prus saliosas. Segundu da traditzione agiogràfica, in su 304, suta Diocletzianu, in Òlbia bi fiat istadu su martìriu de su protopìscamu Simplìtziu.

Cun sas lòmpidas vandàlicas  intre su 456 e su 465 p.C., sa tzitade romana fiat ruta in desgràtzia, su portu distruidu e fiat sighida una fase de incuida econòmica e demogràfica.

In su 534 s'imperadore bizantinu Giustinianu I aiat torradu a conchistare sa Sardigna a sos Vàndalos.

In su de 6 sèculos resurtant atestadas in sa Gaddura interiore, prus aspritza, formas de vida eremìtica dae parte se sos santos Nicolau e Tranu, in sos intorinos de Logusantu. In su 594 paba Grigòriu su Mannu, cun s'obietivu de promòvere sa vangelizatzione de Sardigna e de Còrsiga si fiat indiritzadu a su pìscamu de Càlaris pro ordinare Vitore pìscamu de sa sede de Phausània (locus intra provinciam Sardiniam probabilmente pagu prus a s'interiore de sa tzitade romana), chi fiat descrita dae diora bagante (unu sèculu in antis, in su 484, in Sardigna fiant atestadas is solas diòtzesis de Càlaris, Sulcis, Forum Traiani, Sanafer e Turris Lybissonis).

S'amministratzione in s'ìsula in su perìodu bizantinu fiat lassada a sas figuras de su praeses (naradu fintzas iudex insulae o iudex provinciae, autoridade giuditziària e amministrativa cun sede in Càlaris), e de su dux ('magister militium, autoridade militare cun sede in Forum Traiani), chi in su de 7 sèculos si fiant fùndidos in sa sola figura de su iudex Sardiniae (giùighe) o arconte (ὰρχόντης), con sede in Càlaris, càrriga chi fiat intregada a sas famìllias imparentadas de sos Lacon e Gunale e chi dae sa metade de su de 9 sèculos, suta apretu de sas lòmpidas àrabas in su Mediterràneu de ponente (chi dae su 705 aiant comintzadu a interessare s'ìsula, ischirriende·dda cummertzialmente e politicamente dae Costantinòpoli) e sa dificultade in sos relatos cun s'impèriu, diant mandare membros de sa famìllia a gestire is bator tzircuscritziones printzipales cun chi aiant partzidu s'ìsula. Is logusalvadores (lociservator), agiuntu a pagu a pagu s'autònomia e cumandende in logu de s'autoridade tzentrale de trassa bizantina, aiant assumidu issos e totu tìtulu de iudex loci o iudike de logu, dende progressivamente vida in su de 10 sèculos a s'edade giuigale.

Cun s'iscontzu de s'impèriu bizantinu e suta menatza de invasione musulmana, sa Sardigna si fiat torrada a organizare in bator entidades istatuales autònomas, pighende a modellu sa partzidura amministrativa bizantina, chi probabilmente sighiat sa trassa de is primas e prus antigas diòtzesis paleocristianas e de sos munitzìpios romanos. Su giuigadu de Gaddura depiat èssere su prus pòburu e prus pagu populadu de sos bator, ma fiat fintzas su chi geograficamente s'agataiat prus favoridu dae sos relatos cun sa Còrsiga, chi dd'istaiat a costadu e cun sa penìsula italiana.

De sa Gaddura artu-giuigale no est abarrada peruna fonte documentale e sa gestione e su cuntrollu de unu territòriu tanti istèrridu cantu pagu populadu depiat èssere particularmente complicada. Su ligamene cun Bisàntziu in cuss'època si fiat fatu esclusivamente ideale foras pro sos costùmenes religiosos. Su judike, comente in sos àteros rènnios, teniat una càrriga chi ddi beniat in parte pro deretu ereditàriu (is prus antigos giùighes sardos nodìos parent pertènnere totus a sa famìllia Lacon, chi probabilmente aiat otentu su pòdere amministrativu in perìodu bizantinu) e in parte pro cunfirma eletiva pro contu de sos majorales, chi beniant a èssere  sas autoridades religiosas e sas classes prus artas.

Segundu sa traditzione romana de sos praesides si ipotizat ca sa corte giuigale si mudaiat intre sas biddas majores de sas curadorias pro bi pòdere amministrare sa giustìtzia. In cudd'època depiat èssere galu presente unu casteddu sede de sas autoridades bizantinas chi fiat istadu torradu a acontzare che residèntzia giuigale e segundu sa traditzione bizantina s'obispu e totu depiat tènnere unu rolu importante in s'amministratzione de sas biddas e de sa giustìtzia.

A pustis de una relativa apaghiadura chi diat èssere durada dae su 947, intre su 1000 e su 1005 sa Sardigna, comente su restu de su mare Tirrenu aiat dèpidu acarare medas lòmpidas musulmanas. In su 1003 sa flota pisana aiat cumpridu unu sachìgiu a manu de sa costera orientale de s'ìsula afrachende a Cìvita e a s'Ogiastra, in sos cales territòrios si fiant probabilmente acussorgiados piratas musulmanos. Remontat probabilmente a custu perìodu sa mudàntzia o sa fraigadura de una residèntzia giuigale aternativa in sa Gaddura interiore, in su casteddu de Balajana, in is intorinos de Logusantu, in abbrigu dae sas lòmpidas àrabas (sa traditzione cheret chi custu siat istadu da sede de sos primos giùighes e pro sa matessi resone in su giuigadu de Torres sa capitale fiat mudada dae Torres a Àldara).

Intre su 1015 e su 1016 su dugone àrabu Mujāhid al-ʿĀmirī (Musetu) aiat proadu a invàdire sa Sardigna e aiat conchistadu manna parte de su Campidanu (in sa batalla fiat mortu s'arconte Salùsiu, giùighe de Càlaris). S'atacu de Musetu a sas costeras de sa Toscana e a sa tzitade de Luni aiat cumbìnchidu Pisa e Gènova a s'alliare, apressurados dae su paba Beneitu VIII e de s'imperadore, pro liberare su Tirrenu de sas bardanas musulmanas.

In su 1016, Pisa e Gènova aiant liberadu sa Sardigna dae sa menatza musulmana e aiant induidu Musetu a si nche fuire. Sos giùighes sardos, apentzamentados pro su riscu de atacos noos, aiant istrintu alliàntzia cun sas duas repùblicas marineras, sas cales aiant comintzadu a s'interessare a s'ìsula, a primìtziu pro otènnere mandos cummertziales e a pustis pro s'intrusire in su guvernu e intrare in sas dinastias giuigales.

A pustis de s'Iscisma Mannu intre crèsia romana e sa de oriente de su 1054, in su 1073 su paba Grigòriu VII aiat imbiadu una lìtera cun sa cale torraiat a afirmare sa suprematzia polìtica pontifìtzia subra sos bator giuigados sardos. In custa epìstula indiritzada a sos giùighes sardos pro ddos invitare a si sutamìtere a sa crèsia de Roma, in riferimentu a Constantinus Gallurensis cumparent pro sa prima borta sa denominatzione Gallura e su primu nùmene de unu giùighe gadduresu (Costantinu).

In sa segunda metade de su de 11 sèculos is giùighes, chirchende de no si pònnere in cuntierra cun sa crèsia romana, aiant abandonadu su tìtulu de arcontes e aiant favoridu s'acusorgiadura in s'ìsula de sos mòngios benedetinos dae Montecassino e de Santu Vitore de Marsìllia (in Gallura a Pasada, Larathonos in Terranoa, Surrache in Lungone e Corte in Durgale), pro remprasare su ritu romanu a su gregu, mancari in aberta cuntierra cun sas posiduras obispales locales, chi si oponiant a sa ispainadura de su monacadu e a sas pretesas de Roma. In Garteddi, in sa crèsia de Santa Maria de Turris, a pustis divènnida Santu Cristos, s'agataiant sos vitorinos e sos màngios de Sant'Onoradu de Lerinu, chi aproliant comente sos vitorinos dae sa Proventza. Petzi su giùighe nou Torchtor de Zori, aiat assuntadu posiduras filoimperiales e aiat apoderadu su cleru locale, cosa chi ddi fiat bàlida s'iscomùniga dae parte de paba Urbanu II.

A sa segunda metade de su de 11 sèculos remontat su primu fraigu de sa Basìlica de Santu Simplìtziu, chi s'agataiat in su retroterra, a foras de su burgu muradu e discretamente a tesu de su mare, segundu modellu romànicu parìvile a su de sa basìlica de Santu Gaine in Torres. Intre su 1090 e su 1095 s'antiga diòtzesi (Episcopatus Gallurensis) chi tocaiat a su territòriu intrenu giuigale, fiat partzida in sas diòtzesis de Cìvita e in sa de Garteddi. In su 1113 fiat cumparida pro sa prima borta sa denominatzione de Cìvita (o Kivita), fortzis torrada a èssere ocupada a pustis de unu temporàneu abbandonu.

In su 1114 Pisa aiat ordingiadu unu imbiu mannu (a chi aiant pigadu parte numerosos istados italianos e is giuigados sardos, ma non Gènova) ghiada dae su capitanu generale de sos pisanos, su conte Gherardu Caetani de Terriccio, contra sos àrabos acussorgiados in sas ìsulas Baleares e sas naves suas, partidas dae Pisa (unas 300 galeas) aiant atregadu in Santa Reparada, in sas Bucas de Bonifàtziu, in antis de fàghere atapa in Torres, apoderados de su giùighe galluresu Itocor de Gaddura chi aiat comomai afortiadu s'amistade cun Pisa.

Cun s'incomintzu de su de 12 sèculos is giuigados bàrios si fiat afainados in mandos e esentziones pro sos mercaderos pisanos e donatziones a s'òpera de Santa maria de Pisa. In sa prima metade de su de 12 sèculos (1110-1120) fiat probabilmente cumpletada sa seu romànica de santu Simplìtziu, chi presentaiat elementos istilìsticos de su romànicu toscanu e lombardu. Fiat tando archipìscamu Villanu Gaetani (Villanus), probabilmente de orìgine pisana. In su 1130 fiat fintzas atestada una perrica intre su giùighe Costantinu II e sos fìgios de s'antetzessore pro su possessu de su casteddu de Balajana, ci depiat probabilmente rapresentare una residèntzia giuigale istiale (fatu mentovadu in su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu).

Insu 1133, pro atrimingiare sas cuntierras intre Pisa e Gènova subra sos possedimentos in Còrsiga, paba Innotzèntziu II aiat elevadu a Gènova che sede de archidiòtzesi de su su norte de Còrsiga de Mariana, Nebbio e Accia ( a prmìtziu indipendentes dae Pisa e chi costituiant su fundamentu de s'intrusida genovesa de s'ìsula) mentras Pisa aiat mantentu cuntrollu de Aleria, Ajaccio e Sagona. A compensu de sa pèrdida, in su 1138, sas diòtzesis de Cìvita e Garteddi, a primìtziu dipendentes de sa Santa sede, fiant sutapostas a s'archipìscamu de pisa.

In sa segunda metade de su de 12 sèculos teniat comintzu su recùperu de su portu de Cìvita, su prus a curtzu in Sardigna a sa penìsula italiana.

In su de bator tres de su de 12 sèculos fintzas su casteddu de Balajana fiat afortiadu e dodadu de sa capedda palatina de santu Lenardu. In sos intorinos, in sa biddighedda de Santu Istèvene, fiat fintzas realizadu su mannu palatu de Baldu (mannu 1600 m² e cun 16 aposentos retangulares dispostos a inghìriu de unu corrale mannu cun unu palatu de tres prantas), cun tècnica de fraigadura chi fentomaiat sa de sas crèsias romànicas. In custos casteddos, residèntzias istiales giuigales, aiat bìvidu fatu·fatu sa giuighissa Alena cun su maridu Lamberto Visconti de Eldizio, su fìgiu issoro Ubaldu cun Adelàsia de Torres, pro si nche fuire de sa basca de Cìvita.

A cara de su 1203 Alena de Lacon aiat eredadu su giuigadu galu minore de edade cun s'amparu de sa mamma Odolina. In sa cumproada de si fàghere mere de su rènniu fiat corteada dae pretendentes numerosos mandados dae Pisa, Gènova e dae su paba Innotzèntziu III, intre chie Gulliermu Malaspina, Trasamundu de Segni, Itocor de Torres e a ùrtimu su pisanu Lamberto Visconti di Eldizio, chi dd'aiat cojuada contra sa voluntade de su paba, chi aiat pronuntziadu una iscomùniga. Custu fiat divènnidu giùighe de Gallura, dende comintzu a su perìodu de su domìniu de sos Viscontis. A cunsighidu de custos acontessimentos in su 1209 Comita de Torres aiat ocupadu Cìvita pro si retirare prus a tàrdiu. Dae sa Gaddura sa polìtica de ispainadura pisana, cumandada dae Lambarto Visconti si fiat indiritzada fache a sud e si fiat annesionadu sas terras de sas seculares abadias de Girifai. Sa giurisditzione de Girifai fiat ingastada intre sos bator giuigados chi fintzas a tando nde aiant respetadu s'autonomia. Lamberto Visconti ddas aiat dadas in propiedade a su pìscamu barone de Garteddi e aiat tiradu in antis punnende a sa conchista de su giuigadu de Càlaris.

Intre su 1227 e su 1233 in Cìvita e Orosei fiant lòmpidos sos cònsules de sos mercaderos pisanos (istitutziones cunsolares chi rapresentaiant sos mercadors e sa madrepàtria) e si fiat cunsolidadu su burgu de cummèrtzios in is intorinos de su portu. Is pisanos de Lamberto Visconti aiant ocupadu Durgali e nde aiant afortiadu su Castrum. In su 1256, sos giùighes - ambaduos pisanos - de Gaddura, Giovanni Visconti, e de Arbaree, Gulliermu de Capraja, aiant declaradu gherra a su giùighe de Calaris Chianu de Massa chi si fiat alliadu cun Gènova. A segus de sa vitòria, su giuigadu de Galllura aiat azuntu sa màssima istèrrida, assotziende·nche, cun sa partzidura de su de Càlaris in su 1258 parte de sas Barbàgias, s'Ogiastra, Gipi, e su Sàrrabus.

Dae su 1265 si fiat remarcada sa contraposidura intre su giuigadu de Gaddura, in manu a sos Viscontis de parte guelfa filoimperiale, e su de Arbaree de Marianu II de Bas-Serra, apoderadu dae sos ghibellinos. In su matessi perìodu fiant megioradas sas afortigaduras de su rènniu cun sa fraigadura de turres numerosas (comente sa fortalesa de su casteddu de Padres de chi si tenent novas intre su 1296 e su 1388). In perìodu impretzisu fiat fintzas trasportadu a Pisa s'arcale in granitu de su templu distruidu de Cèrere (chi remontaiat a su 59 p.C), chi fiat a primìtziu ingastada in sa fatziada meridionale de sa seu e in tempus afatante posta in su Campusantu monumentale.

In sa segunda metade de su dughentos, suta poderiu de sos Visocontis, subras sas rastas de s'antiga tzitade romana (ma lassende·nde a foras sa seu de Santu Simplìtziu) fiat nàschidu su burgu mercantile nou, Terra Nova (su topònimu de Cìvita at a abarrare petzi pro inditare amministrativamente sa diòtzesi), tzitade murada, cun sas classes de mercaderos e artesanos e chi aiat batidu una importante crèschida econòmica a su tzentru e a sos intorinos suos.

Giovanni Visconti (sighidu a su fradile Ubaldo - 1225-38 -, fìgiu de Alena e Lamberto, aiat cojuadu Adelàsia de Torres chi, fiuda, aiat proadu a ddi sighire cun su segundu maridu Enzo de Isvèvia, in su 1273 fiat bandiadu dae su comunu de Pisa, derrotadu in sa regione de sa Trexenta e su Gipi dae sas tropas pisanas ghiadas dae Anselmu de Capraja, su corsu, e in su 1274 ddi fiant cunfiscados totu sos benes, e fiat mortu in batalla in Toscana in su 1275, unu annu in antis chi Pisa firmaret su tratadu de paghe cun sa lega guelfa (1276) torrende·nde a amìtere sos cumponentes.

A pustis fiat artziadu a su pòdere de Nuno Visconti, ùrtimu giùighe, regordadu dae Dante Alighieri in sa Divina Commedia (impare a su vicàriu suo su para Gomita). Issu, a segus de otènnere tìtulu de podestade de Pisa fiat bandiadu e disterradu dae sa tzitade toscana, contra chi promoviat propostas numerosas. A custu perìodu remontat fintzas s'abitare de sas cortes sardas de su literadu Giròlamo Terramagnino dae Pisa. A pustis de sa morte de Nino Visconti in su 1296, dae su 1300 sa Gallura fiat acometada deretamente a Pisa peri unu vigheri. Su subrabìvidu giuigadu de Arbaree nde diat ocupare però sa Barbàgia de Vitzi e su Monteacutu (chi fiant istados sutraidos a s'ispèdridu giuigadu de Torres pagos deghes annos a in antis), mentras chi sos Dòrias aiat ammanniadu is poderios suos a manu de Anglona e a sa curadoria de Balajana.

Cun unu atu de fortza, in su 1297, Paba Bonifàtziu VIII aiat imbestidu su re Giagu II de Aragona de s'inèditu Rènniu de Sardigna e Còrsiga. Terranoa, comente fintzas Orosei, fiant chintadas dae sos pisanos de muros (sunt difatis fentomadas che castrum), nde fiat promòvida sa crèschida demogràfica e fiant passadas de s'istatus de burgos sennoriles a su de comunos (cun podestade pròpiu, camerlengos e notajos), mancari sutapostos a su poderiu pisanu (quasi-civitas), liberende·si dae manna parte de sos intremedios de sa famìllias giuigales e de s'autoridade obispale. In paris tempus fiant potentziados sos portos de Terranoa, Orosei, Santa Reparada, Posada e Santa Lughia. S'evolutzione fortzada si fiat interruta pro efetu de sos acontessimentos istòricos: giai intre su 1316 e su 1323 beniant sinnialados s'istadu de digradu de Terranoa e de sos muros suos, sa fuida de sos bividores, sa cussighente crise demogràfica e sa falta de seguresa.

Cun sa conchista aragonesa de su 1323 si fiat concluida definitivamente s'istòria de su giuigadu e in su 1328 Terranoa matessi, giai in dificultade pro sas perricas interiores, aiat suportadu una lòmpida grae de sos genovesos, chi ddi aiant posti fogu e dd'aiant ispoulada. Su casteddu de Pedres in su 1339 resultaiat intregadu a s'amparu de unu para de s'òrdine de santu Giuanne de Gerusalemme e intre su 1355 e s'agabbu de su s+culu fiat passadu fatu·fatu una bosrta in manu aragonesa e un'àtera in manu arborense. In su Repatimiento de Cerdeña de su 1358, Terranoa, a pustis de unu perìodu longu de gherras, rebellias e pestas, contaiat a penas 132 cabos de famìllias sugetos a imposiduras fiscales (paris a una populatzione non superiore a 800 bividores). A pustis de unas deghinas de annos de continuidade, cun sa metade de su terschentos sos aragonesos aiant fratzionadu sa Gallura giuigale in entidades amministrativas bàrias determinende sa definitiva ischirridadura de su territòriu giuigale intre s'odierna Gaddura e sa bàscia Gaddura (s'atuale Baronia), cun epitzentru in Orosei.. Si fiat realizadu in custu momentu su prenu isvilupu de sos duos tzentros chi dd'istaiant a curtzu: Tèmpiu e Calanzanos (tando Tempiu e Calanjanus, in Gemini), respetivamente is duos tzentros prus importantes in cuss'època.

Comente totu sos giuigados, su rènniu de Gaddura fiat amministrativamente partzidu in 13 curadorias, formadas cadauna de unas cantas biddas dipendentes de unu cabulogu in ue teniat sede su curadore chi s'ocupaiat de s'amministratzione locale, cumposta de funtzionàrios bàrios (maiores). 

Faghiant istoricamente parte de su giuigadu de Gaddura is curadorias e is biddas de: 




#Article 140: Carbònia (760 words)


Carbònia o Crabònia (in italianu Carbonia) est una citadi sarda, uficialmenti comunu o municìpiu italianu cun 28.000 bividoris, posta in sa parti meridionali e ocidentali de sa Sardigna. Su nomini suu  inditat su logu o sa terra de su craboni, testimòngiu de sa vocatzioni mineraria sua.

Sa citadi est nàscia in su 1938, a 65 km a ocidenti de Casteddu Mannu, po mori de s'atividadi minerària aviada dai su regimi fascista in is annus de s'autarchia. Carbònia fiat pesada acanta a sa Minera de Serbariu ponendi asuta de s'amministratzioni sua su comunu omònimu istituidu in su sèculu XIX, chi immoi est unu cuartieri meridionali e orientali de sa citadi. Arrutu su regime fascista e spaciada s'atividadi minerària Carbònia est dibentada unu centru de servibítzius po su territòriu, ponendi in sa basi de s'economia sua pruscatotu is setoris tertziàriu e industriali, donendi traballadoris medas a sàrea industriali de Portuvesme, in su Comunu de Portuscusi.

Carbònia est situada in sa parti meridionali e occidentali de sa Sardinia, in sa stòrica regioni de sa Maurreddia, aundi est su principali centru urbanu, posta casi a 65 km a ponenti de Casteddu, in un area unu tempu paludosa e pustis bonificada in su periodu de sa costruzioni de sa cittadi. Sa morfologia de su territòriu est in bona parti cun pranus, cun pagus rilievus de altitudini modesta (inferiori a is 300 metrus), de custus monti Sirai (de aundi si podit ammirai unu panorama de sa baia de s’Ìsula de Sant'Antiogu), monti Crobu, monti Lioni e monti Rosmarinu. Su monti prus artu in su comunu est su monti de Santu Miali (in italianu: San Michele Arenas), artu  492 m s.l.m.. De custu monti, accanta de i ruinas de sa cresiedda de Santu Miali, forzis cun origini bizantina ma de giai scumparia, si podit ammirai un mannu panorama cun casi tottus is comunus de sa Maurreddia, eccettu Gonnesa e Teulada.
Carbonia, po cumenti est posta geograficamenti, donat puru sa possibilidadi de arribai in is logus de su mari in 15 minutus scetti.

S'istòria de Carbònia est s'istòria de is menas o mineras de craboni e de is minadoris. Carbònia est stètia costruida in dus annus, scetti po recabai, da is mineras de sa zona, sa prus manna parti possìbili de craboni.
Sa minera prus importanti, cudda de Serbariu, est stètia imperada po tottus is annus de sa Segunda Gherra Mundiali e fintzas in is primus annus a pustis de sa gherra. Cun su passai de is annus su craboni est stètiu imperau sèmperi prus pagu, fintzas a candu sa minera de Serbariu est stètia serrada in su 1964. Una borta serrada, sa Minera de Serbariu est stètia abbandonada e tottus is edifìcius e is istrumentus si funt arruinaus. Po meritu de is finantziamentus donaus dae sa Unioni Europea, sa Minera de Serbariu est torrada hat essi cumenti fiat e oi si tzerriat Centru Italianu de sa Cultura de su Craboni. Aintru de sa minera oi s'acattant: su Museu de su Craboni e su Museu Paleontologicu Paleo Ambientis Sulcitanus o de sa Maurredia, aundi funt espostus medas repertus de su tempus antigu. A Crabònia ci funt puru su Museu Archeologicu de Villa Sulcis, de pagu tempus torradu a nou, e su Parcu Archeologicu de Monti Sirai chi donant sa possibilidadi de conòsciri sa civilidadi fenìcia e cudda pùnica. Ma s'istòria de Carbònia est prus antiga puru. Is repertus accattaus a Su Carroppu de Sirri, cumenti puru cuddus de is Domus de Janas de Cannas de Sutta, in sa localidadi Medau sa Grutta a pallas de Cursu Iglesias, Monti Crobu e Cortoghiana, faint pensai ca s'hòmini hat bìviu in su territòriu de Carbònia giai da su VI millènniu innanti de Cristu. Po cuddus chi aggradessint s'istòria prus recenti, si cunsillat de andai a biri sa cittadi, chi est unu bellu esèmpiu de s'Architettura Ratzionalista de su 1900, cumenti demostrant is edificius postus in Pratza Roma, comenti sa Crèsia, su Comunu, su campanili is attrus ancora. A urtimu, regordaus is importantis strutturas nàscias po hospitai is attividadis sportivas, cumenti su Palazzettu de su Sport, sa Piscina e is attrus logus a su sport dedicaus. A Carbònia ci funt puru medas logus dedicaus a sa cultura, cumenti su Teatru Centrali, sa biblioteca, sa mediateca e attrus logus puru, chi fainti de Carbònia una cittadi culturalmenti ricca. Carbònia tenit puru una ricca traditzioni enogastronomica, chi mesturat is traditzionis de sa pastorìtzia e de sa pisca. Non si podit scarèsciri, nimancu, su binu bonu de sa Sardigna, comenti su Carignanu o Carinianu.

Corona de cittadi 

Medaglia d'argentu o pratta a su mèritu civili




#Article 141: Fordongiani (200 words)


Fordongianus est una bidda antiga e rica meda de istòria de su Barigadu. Sa bidda est de orìgine romana (e si giamaiat Forum Traiani): est abitada de 1050 ànimas, e sa prus parte triballant (traballant)in sa pastoria e in sa messarìtzia, ma su triballu (traballu) chi at fatu Fordongianus famada in su mundu est sa perda de Trachite, chi si prestat po s'alasciamentu de totu is domus, po is pratzas e is crèsias.
Sa genti benit numerosa in custa bidda po biri is famadas termas romanas, inue s'abba arribat a sa temperatura de 60°.
S'ospidàgiu de is fordongianesus si podit biri su bintunu de austu po sa festa de Santu Lussùrgiu, recurrèntzia meda sentida in sa bidda, chi in sa processioni acumpàngiant su santu cun is cuaddus in sa crèsia de monti chi pigat su lùmini de su santu patronu. 
De pagu tempus est naschiu unu centru termali, chi pigat s'abba de is termas, po sa cura de su corpus, e chi at fatu de Fordongianus su centru po sa riabilitatzione de is malàidus.
No mancat s'arti de sa mùsica, coltivada de sa gioventude fordongianesa; est naschiu unu grupu tzerriau Hypsia in arregordu de is orìginis antigas de sa bidda.




#Article 142: Foghesu (172 words)


  Agiudu:Comuni --
Foghesu est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro, s'agatat a 600 metros in pitzu su mare e jughet 1900 bividores.

Perdasdefogu est unu nòmene cumpostu de tres faeddos: Perdas de fogu, in limba sarda, bolet nàrrere siat carbone, siat pedras pro fàghere su fogu o finamentas perdas chi ghetant fogu, est a nàrrere diamante.

Is abitantes, in limba issoro, tzerriant sa bidda cun su nòmene de Foghesu. Dae custu nde benit su nòmene de is bividores : foghesu (masch. sing.), foghesa (femm. sing.), foghesus (masch. plur.) e foghesas (femm. plur.). 

Is abitantes, in italianu, si narant foghesi o foghesini

Nòmenes de rios e bighinados de Foghesu:

Piss'e Tacu, S'Argidda, Perd'e Palassiu, Sa Mura Gessa, S'Antonalai, S'Orgioledda, Su Cucuru 'e sa Furca, Is Orgiolas, Su Mont' 'e s'Argidda, Sa Serra, Maraidda, Santu Serbestianu, Santa Barbara, Su Cungiau de is Morus, Frùmini, Funtana 'e Mariarraspa, Abbamessi, Su 'runcu, Su Tac'e s'Olu, su Nuraghe Sa Domu è S'Orku, Martinusala, Sa peddi 'e cani, Tueri, Arruin'e puligi, Fumia 

[...de mancant medas, de agiùnghere...].




#Article 143: Juanne Maria Angioy (2056 words)


Juanne Maria Angioy o Giovanni Maria Angioy, nàschidu in Bono in su 1751, est istadu unu polìticu, rivolutzionariu, indipendentista e patriota sardu.

At ghiadu sos motos rivolutzionàrios sardos contra a su feudalesimu, e a pustis de su degolliu de su movimentu est istadu custrintu a s'esìliu, in Frantza in ue est mortu, in sa tzitade de Parigi, in su 1808.

Giuanne Maria Angioy est nàschidu in Bono. Is babbos fiant de is printzipales de sa bidda. Issos si nche moriant cande Giuanne fiat minoreddu, ma is parentes de Giuanne aiant asseguradu una educatzionie pro Giuanne Maria. Aiat istudiadu in Tàtari e a pustis de s'universitade fiat diventadu professore in sa facultade de lege in Casteddu cando fiat giòvanu meda. A pustis, Angioy fiat diventadu unu abogadu e a sighire Giugi de s'Audièntzia Reale. S'Audièntzia Reale (Reale Udienza) fiat una istitutzione chi teniat su podere de sa giustìtzia in su Regnu de Sardigna.

Angioy fiat unu bonu imprendidore puru. Aiat criadu una fràbbica de berritas e aiat isperimentadu tzertos cultivos de cotone. In sa vida sua iat ammuntonadu unu patrimoniu mannu chi issu curàt cun giuditziu. Angioy leat dinare a prestitu, ma fiat generosu puru : aiat donadu una arrenda a calincunu predechi teniat bisongiu.

In sa fatzada de su Munitzìpiu de Bono si leghet:

In Sardigna puru fiant arribbadas is ideas chi aiant animadu sa rivolutzione.  A seguru Angioy aiat lèghidu is ideas de is grandu entziclopedistas Voltaire, Montesquieu e de Rousseau. In sa burghesia sarda chi si fiat fraighende in cussos annos tzirculaiant ideas (a manera clandestina), opuscolos e pamphlet politicos frantzesos o de ispiratzione rivolutzionaria. Is ideas de sa Rivolutzione frantzesa aiant infulentzadu meda su pensieru de  Angioy ca fiat cumbintu de dèpere gherrare contra a sa tirannia, in cussu tempus in Sardigna nche fiat sa tirannia de is Savoja a dannu de is sardos.

Vittorio Amedeo II di Savoia aiat retzidu sa Sardigna in cambiu de sa Sitzìlia, cun su Tratadu de s'Aia (20 freargiu de su 1720), diventende su de deghesete re de Sardigna. A inaugurare su Regnu nou aiat imbiadu  su luogotenente suo, a pustis vice-re Filippo-Guglielmo Pallavicini, barone de Saint Remy. 

Propriu su feudalèsimu fiat su grandu male pro sa Sardigna. Fiat unu sistema ca si basaiat a pitzus de s'isfrutamentu de is suditos, penalizaiat s'unica fonte de rèdditu de sa Sardigna: sa massaria. In cussu periodu s'isula fiat pratzida in feudos, a parte is Tzitades regias (Casteddusardu, Tàtari, S'Alighera, Bosa, Aristanis, Igresias e Casteddu ca fiant esentadas fintzas de su periodu ispagnolu a pagare is datzios feudales) e artas meda fiant  is renditas dèpidas a is archibiscamos de Casteddu e de aristanis, comente puru is feudatarios printzipales comente Alagin di Villasor, is marchesos Alagon de Biddesorris, is marchesos Manca de Biddaramosa, de Tiesi e de Mores, su barone de Ossi, su barone de Sòssu e meda àteros

Is tzitades in cussu perìodu fiant abitadas meda, mentres sa majoria de sa populatzione biviat in su sard, in ue depiat sutaistare a sa grae impositzione fiscale feudale: a is massajos beniat pigadu unu unu cuintu de su chi seminaniant (diritu de giogu), mentras pro is pastores su tributu consistiat in unu pegus ogni deghe animales (deghinu). Pro is vassallos is tassas fiant medas: ogni mere de famiglia depiat pagare no is tributos ebbia, ma unu reale (feu) e versare a su feudaàriu una parte de is animales de corte (puddas de corte).

 
Sa Sarda Riva rivolutzione est su perìodu rivolutzionariu sardu de s'annu 1793 a s'annu 1796. In custu perìodu is sardos incomintzaiant a gherrare contra a su feudalesimu impostu de is potentzias istrangias in Sardigna, e pro su deretu de si guvernare issos etotu in sa patria issoro. Angioy fiat un'òmine de grandu importu in custu perìodu.

A innantis de sa Rivolutzione nche fiat istadu un'arrumpellamentu in Tàtari in su 1780. Mancari una de is allegas de custu arrumpellamentu fiat sa mancantzia de trigu in sa bidda, s'arrumpellamentu teniat allegas politicas puru e fiat causadu pro su scuntentu cun sa corrutzionr e su malu guvernu de is piemontesos.

Carchi annu a in antis de su 1780, is Tataresos aiant iscritu a su Re pro denuntziare sa corrutzione e su disputismu de su guvernadore piemontesu Tondut e de pobidda sua, e su Re iat mandadu calincunu funtzionàriu a fàghere unu perrogu. Is funtzionàrios de su Re aiant confirmadu sa corrutzione e disputismu de is Tondut, ma aiat carriadu sa neghe a sa mugere de Tondut pro no donare barrancu a sa carica isitutzionale de su guvernadore.

Sa Rivolutzione aiat initziadu imbetzes a pustis de s'invasione de is Frantzesos in su 1793. Is Frantzesos boliant conchistare sa Sardigna ca s'ìsula fiat importante pro su controllu de su Mediterraneu. Carchi bastimentu franctzesu aiat bombardadu Casteddu e trumas de sordados frantzesos aiant sbarcadu in su Puetu de Cuartu. In su matessi tempus, Napoleone Bonaparte aiat leadu voluntàrios corsicanos pro atacare s'isula de Santu Istèvene.

Is piemontesos no fiant bonos a defendere sa Sardigna e mancu ndi dd'importaiat.,ca fiant impiciados cun sa defensa de su Piemonte. Intzandus, sa nobilesa e sa burghesia  de Sardigna si fiant ordingiadas pro apariciare un'esèrtzitu pro sa defensa de sa Sardigna. Nobilis e burghesos meda aiant donadu meda dinare pro apariciare is trupas, fintzas Angioy etotu aiat donadu dinare, mancari no meda cunsiderende sa richesa de issu.

Is frantzesos fiant arreusados de is sardos. A pustis de custa bìnchida, sa nobilesa, su cleru e is militares aiant convocadu is Istamentos, su parlamentu sardu e aiant iscritu 5 preguntas a su Re de Sardigna. Is 5 preguntas fiant:

Is 5 preguntas no fiant preguntas rivolutzionarias: sa nobilesa e is funtzionarios preguntànt isceti de tènnere prus importu in s'amministratzione de sa Sardigna. Mancari is preguntas no fiant rivolutzionàrias e no costrantaiant s'autoritade de su Re e de su guvernu piemontesu, su Re iat naradu no a totu is 5 preguntas.

Custu che nde at pesadu una tale discuntentèsa chi una dìe, connotta in Casteddu comente sa dì de s'acciàppa (oe comente sa die de sa Sardigna), su pòpulu nche at bocadu totus is funtzionarios sabaudos, vicerè cumpresu, catzande-nche-ddos a foras de sa Sardigna.

A sa fine de custos disordines, su 13 frearfgiu de su 1796 su vicere Filippo Vivalda e is rapresentantes de is Istamentos anint detzididu de imbiare Gianne Maria angioy, chi fiat magistradu de s'Udientzia reale in su cabu de subra. A issu beniant donados is poteres de Alternos: podiat pro custu esertzitare is poteres de viere (a issu spetaiat su plurale maiestatis nos).

Cun pagu scorta issu mentres si moviat de Casteddu a Tàtari passaiat in is biddas de Sardigna in ue fiat bene collidu e in ue ascurtaiat is disagios de is populatziones rurales.

Issu parait a totus unu liberadore e aiat allutu isperantzias de cambiamentu. Issu podiat bìdere cun is ogros sa cunditzione arretrada de s'ìsula, cun una massaria pagu moderna e oprimida de s'ipressione feudale, e misenia funguda de is biddas.

Ogni Paisu ddi aiat dinadu una iscorta de òmines e cando issu fiat a rribbadu a Tàtari sa scorta sua fiat manna abberu. S'acasigiu est istadu trionfale e medas canonicos de sa capitale de su cabu de susus aiant intonadu su Te Deum In s'afrescu mannu chi Giuseppe Sciuti aiat pintadu in a sa fine de su XIX sèculu in su su salone de is assembleas de sa provintzia si bidet Guanne Maria Angioy ca imbucat trionfante. Pro sa gente issu no fiat ebbia unu alternos o unu magistradu ma unu liberadore.

Sa situatzione fiat bullugiada abberu: su pòpulu in sa campagna non cherìat pagare imposta nen decima perùna e atacaiant is domos aristocraticas e is sedes de su guvernu piemontesu. Tando chi in Casteddu si mandat in su capu de susu s'Angioy, pro apachiare sa populatzione. Ma s'Angioy, cando Napoleone Bonaparte invadìat s'Italia, traballabat cun emissarios frantzesos pro liberàre sa Sardigna dae su giogo piemontesu. Cun sa Paghe de Cherasco e cussa de Parigi in su 1796, comùncas, est bènnidu a mancare s'apogiu e s'Angioy promovet una màrtza revolutzionaria in Casteddu, chi si at fatu inìmigu nobiltade, crèsia e burghesìa; s'Angioy fiat custrìntu a si nche firmare in Aristanis in s'òto de làmpadas, cando medas chi lu apogiavant lu aiant lassadu, ca su re aiat retzidu sas chimbe preguntas de is Istamentos. Angioy aìat tando dèpidu disterràre andande-si-nche a Parigi, in ue si nde fiat mortu in povertade in su 1808. In su mentras, is piemontesos aìant attacadu is biddas chi galu resistiant, cundannende a sa furca totus is chi faghiant parte de su movimentu antifeudale rivolutzionariu.

Is cumpangios suos de ideas e de partidu, però ddu fiant abbandonende e sa rebellia populare chi creiat de artziare a Casteddu fiat acabbada in su nudda.

In cussos meses su Piemonte beniat invasu de is trupas de Napoleone Bonaparte e issu aiat tentu cuntatos cun agentes frantzesos pro preparare unu pranu eversivu e nche bogare sa monarchia. Ma is eventos sunt andados de un àtera banda. Vittorio Amedeo III fiat istadu custrintu a firmare su Tratadu de Cherascu e a pustis a Parigi, su 15 de maiu de su 1796, sa paghe cun is frantzesos. S'est agatadu aici chentza de sustegnu de a foras a capu de sa rebellia.

Su vicere dii aiat pesadu su ruolu de Alternos e si fiat preparende a ddu cumbatere. A pitzus de sa cinca sua fiat istada posta una taglia de 3.000 Francos sardos mentras is sordados de su re chircaiant in ogni manera de ddu impresonare.

Su 2 de làmpadas fiat partidu cun un'esertzitu antifeudale deretu a Casteddu; S'8 de lampadas est arribbadu a Aristanis, ma inguni aiat pèrdidu sa batalla e is fideles suos dd'ant abandonadu.

Aiat agatadu reparu de s'amigu suo Michele Obino in Santu Lussurgiu e in sa note intra su 13 e su 14 de Làmpadas de su 1796, sighidu in su latu de manca de sa cavalleria de su caballeri Marcello de Cuglieri e in su costadu deretu de àteros 500 òmines de su nobile macomeresu don Giuseppe Passino e de unu regimentu de milites a caddu ca nde beniant de Padria, Angioy fiat reneschidu a fuire de is sighidores, gràtzias a is diversivos atuados de is frasdes Miguel e Andrea De Lorenzo, con popolanos reduces de s' scontru de Aristanis.  Ormai abbandonadu de is partigianos suos, est istadu agiuadu de is cavballeris scanesos, ca ddu acostumaiant de popolanu e mancari sa taglia a pitzus de sa conca sua e sa minorantzia numerica ddu scortaiant intra is baddes de su Montiferru in diretzione de Thiesi. Su sero de su 16 de Làmpadas s'est diretu abbia Portu Turre, de in ue si fiat imbarcadu a manera clandestina pro Genoa. Isperaiat de andare a Torinu pro otènnere s'abolitzione de su feudalesimu. Un'ispera ca est acabbada in fuida in sa Frantza.

In s'esiliu longu frantzesu aiat imprassadu de su totu s'ideologia libertaria e repubblicana nàschida de sa rivolutzione de su 1789. In nomine de sa libertade politica de sa Sardifgna, galu oprimida de su dispotismu, aiat chircadu de cumbinchere su Primu console Napoleone Bonaparte unu pranu militare pro sa cunchista de s'isula e pro nde fàghere una repubblica indipendente a suta de sa protetzione de sa Frantza. Cun grandu probabilidade ci diat èssere renèschidu chi su corpus de esèrtzitu de sa Còssiga in su 1800 no est istadu impreadu a s'urtimu momentu de s'ispeditzione in Sardigna pro sedare una rebellia reatzionaria in Cossiga. In cumpensu sa Frantza podiat tènnere is produtos de sa Sardigna: pegus, casu, peddamene, trigu, metallos; e in prus podiat tènnere unu controllu istrateicu megiore de su mediterràneu otzidentale cun sa base navale de sa Maddalena (tando presidiada de sa fluta inglesa) e e de is aprodos de is ìsulas de Santu Pedru e Santu Antiogu, punto obligados de trànsitu intra sa Proventza e s'Àfrica de su Norti. G.M. Angioy aiat pensadu galu pro calincunu tempus de sensibilizare is frantzesos pro is sortes de s'ìsula. In su 1799 aiat iscritu su le Mémoires sur la Sardaigne, in ue contaiat is cunditziones econimicas de s'ìsula, pedende su sustegnu militare frantzesu e sa liberatzione sua comente repubblica indipendente.

Ormai chantza de apogios polìticos mannos siat in Sardigna in Frantza, Giovanni Maria Angioy si nche moriat a Parigi poberu e a solu su 22 de Friargiu de su 1808, assistidu e sostènnidu de sa fiuda Dupont. No si connoschet su logu de interrada, fortzis unu tuvu comunu.




#Article 144: Roy Thomas (114 words)


Roy Thomas (nasciu su 22 Novembre de su 1940, in su Missouri, Istados Unidos) est unu iscritori de  fumetos e editor, e su ki adi sighìu cumenti editor-in-chief Stan Lee me sa Marvel Comics. Est istetiu connotu mellus poita ca adi portau su personagiu de is arrivistas pulp Conan il Barbaro in is fumettos americanus, cun una serie chi partiada de is istorias de Robert E. Howard e in custa manera adi ghettau su generi  sword and sorcery in is fumettos.  Thomas est connottu puru poita ca adi iscrittu istorias de sa Justice Society of America, de is X-Men e de is Vendicatori, in sa Marvel e de All-Star Squadron, pro sa DC Comics.




#Article 145: Rùssia (156 words)


Sa Federatzioni Russa (rus. Российская Федерация, Rossijskaja Federacija, /rʌs'sijskəjə fʲɪdʲɪ'raʦijə/, tzerriada puru Россия, Rossija, /rʌs'sijə/) est unu stadu chi si sprundit intre s'Europa e s'Asia. Sa capitale sua est Mosca.

Cun una tirada de 17.075.200 chilòmetrus cuadraus est sa prus natzioni manna de su mundu. Est lacananti cun Norvegia, Finlandia, Estònia, Lettonia, Bielorussia, Lituània, Polonia, Ucraina, Georgia, Azerbaigian, Kazakistan, Cina, Mongolia e Corea de su Nord. Est sfusta a su norti ovest de su Mari Balticu, a su Norti de su Mari Glatzali Articu, in s'est de s'Oceanu Pacificu e a su sud de su Mari Nieddu e de su Mari Caspiu.

Sigumenti est su prus stadu de importu chi benit de s'Unioni Sovietica, sa Rùssia est oindii una natzioni cun d-una fortza polìtiga manna, po su prus aintru de sa CII, chi abratzat totu is natzionis de sa ex Unioni Sovietica bogadas is tres repùbricas bàlticas - Letònia, Estònia e Lituània - e sa Geòrgia.




#Article 146: Sestu (311 words)


Sestu s'agatada a 10 kilometrusu de Casteddu, in sa Sardigna de iossu in su Campidanu. Contat 18.237 bividoris,s'economia de su logu si faidi prima de tottu a s'agricoltura(arraiga, latia etc), fruta (axina) e trigu. In Sestu dui funti cincu cresiasa: Santu Millanu (13° sec.); Santu Jorgi (16° sec.); Santu Srabadori (13° sec.); Santu Antoni (annus 30 de su 900) e Nosta Sinniora de is Gratzias (annus 80 de su 1900).

Is arrestus arkeologicus antigus agatausu (testus ki s'imperànta in domu) funti de su III millenniu A.C., scrobertus in d'una necropoli in sa zona de Corso Italia. Si pentzat ca is originis de sa bidda siant cartaginesas. In atras zonas funti stetias agatadas monetas de su periudu de Caligola e Domiziano, una losa romana, una cordonera e una perda milliari ki s'agatada in cresia de Santu Jorgi. Su nòmini de sa bidda benidi de su perìudu romanu e pigada su nòmini de sa ia ki percurriada dae Casteddu a Porto Torres: Sexto ab urbe lapide, o siada acanta de sa pedra milliari agatada in sa bidda cun s'iscrita: AD SEXTUM LAPIDEM.

In s'Idadi de Mesu Sestu fiada patti de su Judicàu de Casteddu i esti stetia posta in sa Curatoria de su Campidanu. Candu su Judicàu esti arrutu (1257) sa bidda fadiàt parti de su Comunu de Pisa.

Prus ananti esti passada a is Aragonesus ki in su 1324 fadiat patti de su feudu de Berengario Carroz. In su 1363 esti stetia criada sa Contea de Quirra e sa bidda de Sestu esti intrada a fai patti de sa Baronia de Santu Migheli, sempri feudu de is Carroz.

In su 1603 fadiada patti de su feudu de is Centelles e prus ananti esti passada a is Osorio ki d'anti tenta fintzas a s'abolitzioni de su feudalesimu (1839). De su 1840 Sestu esti comunu liberu.

Oi sa bidda de Sestu contada 18.113 bividoris. 




#Article 147: Tom Waits (1000 words)


Thomas Alan Waits, nòdidu Tom Waits, nàschidu in Pomona (California) su 7 de Nadale 1949, est unu cantautore, componidore e atore istadunidesu. 

Tom Waits naschet comente ùnigu fìgiu de una famìllia Iscotzesa, Irlandesa e Nurvegesa chi, a pustis de èssere nàschidu issu, andat a bìvere in sa California de bassu. 

Cun sa famìllia bivet in San Diego, Laverne, Pomona, Silver Lake, North Hollywood. 
Pro unu pagu de tempus bivet in Whittier, aunde est nàschidu fintzas Richard Nixon.

Su babu e sa mama si lassant cando Tom tenet deghe annos, bivet pro totu su tempus de sa pitzinnia cun sa mama e is sorres, e passat su tempus a solu.

Cun su babbu est cuntentu, connoschet sa musica, in particulare su pianoforte e su jazz de is annos trinta: Johnny Mercer, George Gershwin e Cole Porter. 

Inghitzat a traballare in unu restorante a 14 annos, comente isciàcuapratos e a pustis comente coghineri. Cando est prus mannu faghet su gianneri in su Folk Club di Los Angeles, sEritage Club, aunde cantat puru. 
Su produtore Herb Cohen, in su 1972, ddu ascurtat e, poita ca ddi praghet, ddu pigat a traballare.

Is discos suos de su printzìpiu sunt pràghidos meda a sa crìtica e a su pùbricu: acostumados a cantzoneddas, s'agatant cantzones chi chistionant de solidade, de emarginatzione, de arculismu e cosas diaici.

Tom devenit unu pessonàgiu, corcadu in su pianoforte, meda bortas imbriagu, cun sa boghe chi s' arreschet pro is sigareddas e po is superarcòlicus.

Su primu discu suo, Closing Time, bessit in su 1973, sighìdu de Heart of Saturday Night in su 1974 e de su live-in-studio istravanadu Nighthawks at the Diner in su 1975. Is primos traballos fiant influentzados meda dae su poeta beat Jack Kerouac e praghent meda, in manera ispetziale a sa crìtiga.

Waits sighit sa filosofia neobeatnik me in s'arte e me in sa vida cosa sua .Is cantzones suas refressionant sentidos berdaderos e contant malas benturas de sa vida sua.

Isfurrat album unu fatu de s'àteru: Small Change (1976) e Foreign Affairs(1977), chi faghent bìere una bena jazzada in manera prus marcada ; Blue Valentine (1978) e Heartattack and Vine (1980), ue Waits lassat pro sa prima borta su pianu po sonare sa ghiterra.

A s'acabu de custos annos, Waits lompet a su fundu de s' istòria autodestruidora cosa sua,umpari a un'àtera artista malaita comente Rickie Lee Jones arribat a sa fine :a pustis de àere pintadu sa musa sua de s'època in su cofanu de sa màchina in sa cobertedda  de s'album Blue Valentine, Tom bortat pàgina, siat in sa bida brivada chi in cussa artìstiga.

In is annos otanta, Waits detzidit de isplorare sonoridades sena lassare pèrdere s'ispiratzione poètiga cosa sua, resessende a bessire in manera perfeta dae su cliché de sa pessone chi si fiat criadu e ue podiat abbarrare trampadu. 

In custu sentidu, sa mugere sua Kathleen Brennan est fundamentale, devenende sa musa sua noa , agiudende·ddu a pònnere a conca, sarvende sa bida sua, comente issu etotu at decraradu bortas meda, e faghende·ddi iscobèrrere su piaghere e sa responsabilidade de tènnere una famìllia. 

Imoe iscrient umpare is cantzones e tenent tres fìgios; su prus mannu, Casey Xavier, paret chi bògiat sighire is orminas de su babu: in su Get Behind The Mule Tour, de su 1999, si est aunidu a sa band in medas ocasiones setzende·si in sa bateria pro cantzones no aici simpres comente Big in Japan. Waits non tenet pinnicos de coerèntzia, nde bessit dae sas classificatziones e iscriet mùsica originale, che isfidat calesisiat prova de definidura e constituit s'espressione formidàbile de unu talentu etzèntricu, chi istimat sas iscarpas puntudas italianas. 

A pustis de is annos setanta, sos gai nados Asylum Years, Waits affrontat cun passione e professionalidade un progetu de Francis Ford Coppola, iscriende sa mùsicapo su film One from the heart in su 1982 (est in cue chi at connotu sa mugere benidora). Su film est istadu unu disastru comente pùbricu, e sa culonna sonora est su chi benit regordadu de prus.

Sa bortada professionale de sa àndala de Waits coincide con il trasferimento alla casa discografica Island Records, dove Tom produce il trittico degli anni ottanta, cominciato con Swordfishtrombones nel 1983, colende per Rain Dogs nel 1985, fino ad approdare all'opera teatrale Frank's Wild Years nel 1987, senza dimenticare la raccolta live del 1988 Big Time. 

La distanza a livello compositivo rispetto agli anni settanta è netta ma non per questo infierisce su di esso; anzi proprio la sua inventiva e la sua voglia di esplorare raggiungono il culmine probabilmente in questo periodo produttivo, in cui Waits si dedica anche a diversi altri progetti sia cinematografici che teatrali.

Nei primi anni novanta, Tom pubblica altri 2 album di alto livello, Bone Machine del 1992 e Mule Variations del 1999, entrambi vincitori di un Grammy ciascuno, nonché la colonna sonora del film di Jim Jarmusch del 1993 Down on Earth. Proprio col tour di supporto a Mule Variations, per la prima volta Tom Waits include l'Italia nelle sue tappe musicali, se si esclude una breve apparizione al Premio Tenco del 1986.

In questo periodo instaura una profonda amicizia col regista teatrale Bob Wilson da cui nasceranno diverse collaborazioni che porteranno alla pubblicazione di album come The Black Rider del 1993 (a cui partecipò anche William S. Burroughs) e l'accoppiata Blood Money-Alice del 2002.

Nel 2004 esce Real Gone, opera in cui Tom estremizza la propria personalissima ricerca musicale senza tuttavia dimenticarsi di quei brani dolci e riflessivi che lo avevano portato al successo negli anni settanta. Nel Natale dello stesso anno, durante un mini-tour italiano, si esibisce assieme al musicista Cristiano Testa in alcuni pub della capitale. Tom Waits definisce Testa come un amico sincero.

Nel 2005, Waits appare nel film italiano La tigre e la neve, diretto dal suo amico Roberto Benigni, con cui aveva già lavorato anni prima in Down by Law.
Nel film canta un suo pezzo You Can Never Hold Back Spring tratto dal suo ultimo triplo cd Orphans: Brawlers, Bawlers  Bastards




#Article 148: Franti (139 words)


Nascinti cum'enti Guerrilla's Band a iscola, a Torino. Si zerrianta Franti in su 1982. 

Piganta su nomini de su protagonista de Cuore de Edmondo De Amicis. Cussu chi 'n ci ghettada is cogorrus a is birdis e arridi candu ca morridi su rei. 

Cojanta una politica de autogestioni e autoproduzioni candu ca in Italia du fadiada pagu genti. Inantis fainti una cascitta cun duas canzonis, poi un'artra, Luna Nera, in 500 copias, a pustis fatta torra in vinile. 

Po issus su copyright esti una forma de fascismu.

A pustis de Luna Nera sighinti is autoproduzionis, cun sa collaborazioni de etichettas e distribuzionis de su mundu 'e s'autogestioni, ma sempri controlladas in tottus is aspettus de is cumponentis.

Sa banda fit cumposta dae Stefano Giaccone (sassofono, chiterra, boghe), Vanni Picciuolo (chiterra), Massimo D'Ambrosio (basciu), Marco Ciari (baterìa) e Lalli (boghe). 




#Article 149: Fumetu (114 words)


Su fumetu est unu manera de espressare, unu limbàgiu formadu de prus codigos, a intras sos cales si podent acatare printzipalmente cussos de s'imàgine (illustratzione: colore, prospetiva, montagiu...) e de tempu (armonia, ritmu, narratzione...). Faghet parte de sas Artes visivas. Will Eisner biat su fumetu comente un'arte sequentziale. In Itàlia, su fumetu at tentu e tenet immoi puru un'importàntzia meda manna. S'aiat pòdere nàrrere ca sa cultura fumetìstica italiana incumentzat chentos annos faghet cun sa nàschida de su gazzettinu de sos piticos (il corriere dei piccoli) aundi est istadu publicadu su primu fumetu italianu: Tziu Bonaventura. In sos annos a pustis fiant nàschidos àteros giornales de fumetos comente Il Vittorioso, Il Giornalino e Topolino.




#Article 150: Istados Unidos de Amèrica (132 words)


Sos Istados Unidos d'América (abbreviadu IUA; in inglesu: United States of America, abbreviadu USA) sunt una repùblica federale e constitutzionale integrada pro 50 istados e unu distritu federale. Sa repùblica est situada printzipalmente in su centru de su subcontinente nord-americanu, ue s'agatant sos 48 istados continentales e Washington DC, su distritu capitale, chi sunt a làcana a su nord cun su Canada e a su sud cun su Mèssicu. S'istadu de s'Alaska si agatat in su nord-ovest de su subcontinente a su nord de su Canada a s'est e a su sud e cun Rùssia a s'ovest in rujant s'Istrintu de Beringu. S'istadu de Hawaii si agatat a su centru-nord de s'Otzèanu Patzìficu. Sos Istados Unidos administran finas diversos territòrios e areas insulares de su Pacìficu e su mare de sos Caraìbes.




#Article 151: Rennu Unidu (374 words)


Su Rennu Unidu de Britànnia Manna e Irlanda de su Nord o Rennu Unidu (in inglesu: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), mera bortas nomenau sballiendi cun sa sineddoche Inghilterra, esti unu istadu de s'Europa Occidentali.  Sa capitale est Londra.

Esti stettiu formau de meras Attus de Unioni ki aunianta custas natzionis costitutivas: Inghilterra, Galles, Scotzia e Irlanda de su Nord. sa parti prus manna de s'Irlanda sinci bogaara a foras in su 1922 criendi di aicci sa Repùbrica de s'Irlanda, sa parti chi nun si fiara bogara esti immoi parti de su Rennu Unidu e esti narara Irlanda de su Nord e benit a essi sa manna parti de sa regioni de s'Ulster.

Su Rennu Unidu tenit istèrrida de 242 521 km²  e populatzioni de unus 64.500.000 bividoris.

Primu stadu a s'industrializai in su mundu, s'est dotadu de costitutzioni giai in su de 18 sèculus , diventendi modellu po is sistèmas democràticus chi fiant nàscius pagus a pustis in totu is stadus ocidentalis de s'Europa.

Po totu sa durada de su de 19 sèculus, su Rennu Unidu s'est impostu in su mundu che sa potèntzia prus manna, solu istadu intra de is atras cosas a rennesci a non si fai invadi ni de is tropas napoeònicas a primìtziu de s'800, ni de is tropas nazistas in sa Segunda Gherra Mundiale. Is spesas poderadas pro cumbati is duas gherras mundialis, impari a su scònciu de s'impèriu coloniali, nd'ant menguadu s'influèntzia in su mundu.

Cun tantu custu fatu, est in dii de oi sa de cincu potèntzias econòmicas mundialis a fatu de Istadus Unius, Cina, Giaponi e Germània; est duncas su segundu stadu prus potenti de Europa ( a fatu de sa Germània). Tenit fintzas unu de is inditus de isvilupu prus artus de su mundu.

Est membru fundadori de s'ONU e de sa NATO, de su G8 e de su G7. Membru de s'Unioni Europea dae su 1973, nd'est bessida a pustis de su 23 de làmpadas 2016, data de su referendum in ui su pòpulu britànnicu at scioberau de nci bessiri dae s'Unioni. Fintzas in sinu a s'Unioni Europea, su Rennu Unidu, comenti chi siat, fiat foras  s'unioni econòmica monedària,e duncas at sempiri sighiu a impreai sa sterlina in logu de s'euro.




#Article 152: Nuxis (113 words)


Nuxis est unu comunu de 1.703 abitantes de sa provìntzia de Sud Sardigna.

Su nòmini benit de sa paraula (fueddu) nuxi in italianu noce cussu poita s'at a pensai ca in àrboris de sa nascita de sa bidda pròpia, sa ruga printzipali fiat prena, in ambus is làdus, de mattas de nuxis. Su bistiri tipicu, a bala de tottu siat in su Sulcis, tennit connotaus tipicu de su Campidanu, commenti cussu de usai seda e tessidus ca cambiant colori in me de su soli. 

Sa mantillia de tottu su Sulcis tennit a Nuxis su colori birdi àccuamarina e biancu, a differentzia de cussu de Bidd'e Crèsia ca est assulu a cambiu de cussu. 

 




#Article 153: Turkia (159 words)


Sa Repùbrica de Turkia () est una natzioni chi s'estèndit in dus continentis: sa parti prus manna est in sa penìsula de Anatòlia, in s'Àsia, e una parti prus piticca est in s'antiga Tracia, in s'Europa.

Cunfinat a setentrione cun sa Bulgaria, su mari Nieddu e sa Geòrgia, a orienti cun s'Armènia, s'Azèrbaigian e s'Iran, a meridioni cun s'Iraq, sa Sìria e su mari Mesuterràneu Orientali, a otzidenti cun sa Grèghia e su mari Egeu.

Ìntras sa parti europea e sa parti asiàtica de sa Turkia ddui est su mari de Màrmara, chi dividit is dus continentis cun dus istrintus: is Dardanellus e su Bòsphoru, aundi s'agatat sa citadi de Istanbul (in limba turca ), chi est sa prus manna e importanti de sa natzioni, mancari sa capitali est Ankara (in s'Anatòlia).
Sa religioni prus sighia est s'Islam, ma ddui funt fintzas minorantzas cristianas, ortodossas e giudeas.
Su fundadore de s'istadu turku e su primu presidente fidi istadu Atatürk.




#Article 154: Santu Antiogu (1093 words)


Santu Antiogu esti unu comunu de 11.730 abitantisi de sa Meria o provìntzia de Sud Sardigna postu in s'insula de Santu Antiogu.

In s’isula de Sant’Antiogu s’agàtada sa cittàdi omonima, esti sa prus manna de tòttus is isulas sardas e cun is 109 km² esti sa  cuarta de s’Italia po estensura a pustis de sa Sicilia, sa Sardinia e s’Isula d’Elba, sa de setti de su mediterraneu po estensura de prus o mancu 12.000 abitantis.
Est attesu de Casteddu prus o mancu 84 km i est accappiada a s’isula manna cun un’arrastu artificiali.
Su territoriu de s’isula esti sparzìu de su comunu de Sant’Antiogu, su prus popolosu e s’agàttada aundi ci fìada s’antiga cittàdi feniciu-punica de Sulci, e su de Calasera, sa segunda bidda de prus importu de s’isula.
Ci funt aterus centrus bivius turisticus de Maladroxia ca fàidi parti de su comunu de Sant’Antiogu, e cussu de Cussorgia me su giassu de Stann’e Cirdu, de su comunu de Calasetta.
Prus in basciu de s’isula s’agàtant dus isulas pitticas, su Toru e sa Bacca e in pari cun custa c’est su Vitellu.
S’isula tènidi logus medas bellus de biri, arroccas a picu in su mari de sa parti occidentali e prajas in sa parti orientali.
Meda bona est sa coxina a basi de pisci, molluscus (còcciua e vongolas) e crostacius (alegusta).
In s’isula est tambeni traditzioni sa navigadura a vela latina, Sant’Antiogu est intra is pagus comunus italianus aùndi s'agàtàda sa tradizioni de is maistrus de segudi po sa fabricadura de bàrcas me is pittìcas aziendas familiaris.

Quindixi dis a pustis de sa Pasca si svòlgidi sa Sagra de Sant’Antiogu, protetori de s’isula e santu patronu de sa Sardinnia.
De tota s’isula arrìbant meda trumas folcloristicas e isfìlanta me is istradas de sa bidda apalàs de su simulacru de su Santu.
Su Sàbudu prima de sa festa si svòlgidi s' isfilada de Is Coccòis.
Po s’ocasioni is fèminas prus espertas de sa bidda in sa produssidura de su pani prepàrant paninèddus piticus ispecialis de arbu e levitàus ke  si nanta Coccòis de su Santu, alichidìus a tipu fròris e pillonèddus.
Is cocòis fùnt portàus de is trumas de fidèlis in sa Cresia e po ascàntus cìras fùnt acànta de su simulacru po ornamentu de is relicuas.
Custas funt allogàdas in sa cresia de Santu Antiogu e puru cùssas fùnt portàdas in processioni.
Aculliaus asuta de unu relicuariu doràu est allogàda in cresia sa conca (ossamentas) de su Santu in pari cun ascàntu òssus de su femori e de su ghinzu.
Sa Sagra de Sant’Antiogu est sa prus antìga festa religiosa documentàda in Sardinnia.
In unu documentu de su 1520 (millicincuxentubinti) a firma de su Giudixi de Castèddu ca s’agatàda me cùssus tèmpus, Sant’Antiogu bènidi atestàu comenti santu patronu de sa Sardinnia.
S’orìgini de sa sagra de oi in dii est datàda a su 1615 (millisexentukìndixi), s’annu aùndi s’est agatàu de cussàs ki si crèidi is relicuas de su santu me is catacùmbas in basciu de sa cresia.
Su primu de Austu si nàdada un’atera editzioni de sa sagra in onori de su santu, no est prus pagu bella de cussa beranili, in custa puru cun processioni religiosas e parada de trumas in bestimenta sarda.
Su 13 (trexi) de donniasantu si cèlebrada sa ricorrentzia religiosa cun processioni a medì.
Is bividoris de Sant’Antiogu festìgiànt su santu meda cun coru e sentimentu prus forti de sa religioni
A su Santu est afìdada sa protetzioni de sa famillia e in Issu is Antiokèsus agàtanta cunfortu in tempus de dificoltadi o maladìa.
Sa protzessioni in bestimenta, a kini no dda conòscidi podi parri allìrga, meda e arruidosa e disarrimàda, ma apàlas de su folklori si aculliad unu sentimentu de afetu e devotzioni po su Santu.

A Sant’Antiogu funt meda intèndius is arritualis de Cira Santa.
Sa processioni de su Cenàbada Santu, de origini catalana est meda assugetadori.
Unu Cristu mortu bènidi portau in processioni a su scurigài de sa diì a pitzus de unu catafalco dorau, sighìu de sa Madonna bistia a lutu.
Su mengiànu de Pasca si fàidi s'arrituali de “S’incontru” , Cristu Arresortu e sa Madonna bèssint de sa crèsia de Sant’Antiogu Martiri e sìghinti duas istradas diferentis a passu lestu e arrìbant in duus partis diferentis de pratza Umbertu.
Inòi s’incòntrant e si ispàrant scuètus (foghetus o boetus) me su chelu.

Is bestimentas traditzionalis de Sant’Antiogu fùnt oi in dii portas sceti in ocasioni de is sagras religiosas.
Scetti pàgus feminas prus bècias pòrtant tambeni oi donnia dìi unu tipu de bistìri de su bestiri tradizionali.
Is bestimenta de Sant’Antiogu funt diferentis e arrespetant sa positzioni sociali de kini du bestidi.
Su “Bistiri a nostrana” fìada bistiu de is femminas de sa borghesia messaja.
Est una farda a piègas, “sa fardetta de mesu grana” arrùbia de orbaci fini, “su ventalliccu”, unu grembiuli nieddu ricamàu, “su gipponi” corpettu strintu de rasu o vellutu, “sa camisa a polanias”, sa camisa bianca ricamada, “su praneddu”, de poni in pizzu de is ispallas, “sa perr’e sera” su muncadori ricamau, “is bottinus”, is crapìttas arrùbias cun su taccu, is gioiellus: “sa gioia” (una collana), “is arreccadas” (is orecchinus), “is anèddus”.

In qustu bistìri ci funti “su gipponi”, “sa perr’e sera” e “su ventalliccu”.
In conca una ciccìa arrùbia “sa scuffia”, in is peis is cappus de lina imbodiàus cun una fascia arrùbia: “is cappus”.
Importanti esti su bistìri de “su massaiu”, s’òmini, caratterizzàu de is coloris nieddu de is crazzònis, “is craccionis”, de orbaci e aguantàus strintus in vida de unu xintu de peddi e de su biancu de sa camisa de linu ricamada: “sa camisa”.
A su xintu c’esti sempri postu unu muncadori piegàu, de colori arrùbiu.
In conca una “berretta” niedda, is crappìttas cropettas de mìggias, nieddas, “is craccias”.
Su corpettu nieddu de poni appizzus de sa camisa “su cossu” esti adornau de una doppia fila de dinàì (monetas) doràdas a tipu buttonis.
Su cappottu de lana marroni, “su gabbanu”, meda bellu, còmudu, eleganti e assimbìlada prus a unu mantellu de unu cappottu, ma tènidi is mànigas.

Si singiolant prus che àteru su Museu Archeològicu Ferruccio Barreca, sa Basìlica de Santu Antiogu, su forti sabaudu Forte Su Pisu, su Museu etnogràficu, is ipogeos pùnicus adataus a domus (S'arruga e is gruttas), su Tophet, sa Necròpoli, is insediamentus nuràgicus.

Museu Etnogràficu

Museu de su Bisso

Est sa cidade aundi est nàscida Lisa Masia, chitarrista e cantanti de sa band Lilies on Mars , supporter de s' ùrtimu tour de Franco Battiato

Est sa ciitadi de orìgini de su senadori Antonello Cabras, segretàriu regionali sardu de su Partidu Democràticu.




#Article 155: Cina (107 words)


Sa Cina (, a sa lìtera «Terra de Mesu») est unu stadu de s'Àsia Orientali (, , capitali Pechinu); est su prus populosu de su mundu e su chi tenit làcanas cun prus Stadus (14). 
Làcanat difatis a nord cun sa Rùssia, sa Mongòlia, a est cun sa Corea de su Nord, a sud cun su Vietnàm, sa Birmània, su Laos, su Bhutan e su Nepal, a ovest cun s'Ìndia, su Pàkistan, su Kazàkistan, su Tagìkistan, s'Afghànistan e su Kirghìzistan.
A est si afàciat a su Mari Grogu, e a su Mari Tzinesu Orientali e a sudest a su Mari Tzinesu Meridionali. Sa capitale sua est Pechino.




#Article 156: Giappone (201 words)


Su Giappone (日本, にほん、Nihon o Nippon) est una natzione insulare de s'Asia Orientale, edd'est un arcipelagu e sa bator ìsulas printzipales sunt Honshu, Kyūshū, Shikoku e Hokkaidō. S'agatat in su Ocèanu Pacìficu, a est de sa Cina, Corea e Russia s' allongat dae su mare de Okhotsk a nord fintzas a su Mare Cinesu Meridionale a sud. Sos caràteres chi cumponent su nùmene de su Giappone cherene narrer literalmente Accantu naschet su sole, pro custu su Giappone est connotu finas comente «Terra de su Sole Levante», unu nùmene chi derivat dae sa positzione orientale de s'istadu rispetu a sa Cina. Sa capitale e tzitade printzipale est Tōkyō. 

Sa popolatzione de su Giappone est 126 milliones de bividores. 

Si creet ca su nùmene impreadu in otzidente siat derivadu dae su de unu dialetu de sa Cina meridionale su cale est pronuntziadu/jāk-bəng/. Su nomene ufitziale est Nihon-koku o Nippon-koku

Su Giappone est una monarchia costitutzionale. S'imperadore (como Naruhito), segunde sa costitutzione de su 1947, est su sìmbulu de sa Natzione e de sa unidade de su pòpulu, fattende de issu mascamente una figura simbòlica. Su podere efetivu est ténnidu dae su Primu Ministru (como Shinzō Abe) e sos àteros elezidos in sa Dieta.




#Article 157: Partidu Indipendentista Portoricanu (101 words)


Su Partidu Indipendentista Portoricanu o PIP (in spagnolo: Partido Independentista Puertorriqueño) est unu de sos tres partidos politicos prus mannos de Porto Rico. S'ideale de fundu de su partidu est sa luta pro s'indipendentzia. Su partidu est de tipu socialdemocraticu e fait parti de su COPPPAL (Conferencia Permanente de Partidos Políticos de América Latina) e de s' Internatzionale Sotzialista. Su PIP denùntziat s'associatzione libera cun sos Istados Unidos comente unu istadu de colonialismu.

Est nàschidu su 20 ottobre 1946 a Bayamón. Su fundadore de su PIP est istadu Gilberto Concepcion de Gracia. Immoi su presidente de su partidu est Rubén Berríos.




#Article 158: Elini (114 words)


Elini est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro de 553 bividores. Est posta a un'artària de 472 metros in pitzu de su mare. Est sa bidda prus pitica de s'Ogiastra. In mesu bidda s'agatat s'istatzione de is trenos, chi imoe portat is turistas de su Trenino Verde. Su sartu suo, ricu de ulivàrios e èlighes betzas, tirat pro 11 ha e inserrat peri su jassu naturalìstgcu de su Parcu de su Cramu. Est a làcana cun àrthana, Irbonu, Lanusè, Loceri, Barì e Tortuelie. In bidda b'est peri una sea ischiliada de sa facultade de Giurisprudèntzia de s'Ateneu de Tàtari. Sa funtana mutida Funtana manna bogat a totu annu su matessi tzurru de abba.




#Article 159: Gelisuli (216 words)


Gelisuli (Girasole in italianu)
est una comuna de 1.198 abitantes de sa Provìntzia de Nùgoro e
s'agatat a 10 metrus in pitzu de su mare.

Sa positzione tzentrale in sa campura ogiastrina, in sa riba 
nord-ovest de s'istàniu de Tòrtuelie, sa vicinanzia a su portu de 
Arbatax e a s'aeroportu (6 km), nde faghet una meta disigiada e fàtzile 
de agatare dae medas turistas. S'istàniu est s'abitat de medas pugiones e
prantas.

Su toponimo Gelisuli at àpidu medas mudas in is suos 3000 annos de istòria. In su 1300 est divènnidu Gerosuli, in su 1500 Gelisoli e in fines, dae s'istudiosu Allodio est tzerriadu cun su nùmene Girasol, mancari chi in su sardu de sa bidda est mutidu Gelisuli.

Is fontes istòricas e is chircas archeològicas fatas in varìus perìodos, cunfirmant ca Gelisuli, antigamente tzerriada Sulci o Sulsi, diat essere istada in su pròpiu logu de oe dae pagu prus o mancu 1000 annos primu de su XII sèculu.

Is iscàvos fatos in su

batidu a sa lughe iscòbios de fràigos a contones mannos postos a
sicu, chi assimìgiant a is fràigos pùnicos de Sant'Antiogu e chi
no podent ca èssere atribuidos a unu fràigu cartaginesu, datàbile
tra su IV e su III sèculu a.C, cun d'ogna possibilidade antepostu
dae unu àteru edifìtziu fenicio prus antigu.




#Article 160: Romano Prodi (156 words)


Romano Prodi (pronùntzia: /ro'mano 'prɔdi/) (Scandiano, 9 Austu 1939) est unu polìticu, economista e istatista italianu, Presidente de su Cossìgiu de sos ministros de sa Repùbrica Italiana dae su 17 de maju 2006, disessidu su 24 de ghennargiu 2008 a pustis de sa refusada de sa confiàntzia a su Guvernu suo.

Dae su 17 ghennàrgiu 2008, a pustis de sa disessida de su Guardasigilli Clemente Mastella, at leadu fintzas sa gàrriga de Ministru de sa Giustitzia ad interim.

Docente universitàriu de Economia e politica industriale in s'Universidade de Bologna, est istadu in su 1978 ministru de s'Indùstria e, a pustis, presidente de s'IRI. Intradu in su 1995 in s' issena polìtica, est giai istadu Presidente de su Cossìgiu (1996-1998) e Presidente de sa Cumissione Europea (1999-2004).

Dae su 23 de maju 2007 est istadu Presidente de su Comitadu natzionale pro su Partidu Democràtigu, e cun sa fundada de custu est devènnidu Presidente de s'Assamblea Costituente Natzionale.




#Article 161: Silvio Berlusconi (125 words)


Silvio Berlusconi (Milano, 29 de cabudanni 1936) est unu politicu italianu, at fundadu e tenet  sa sotziedade multimediale Fininvest (oe giamada Mediaset), su partidu politicu Popolo della libertà, e tenet, comente presidente su club de fubalu de su Milan. Est connottu puru comente Il Cavaliere ca l'ant dadu s'onorefitzentzia de Cavaliere del Lavoro (Cavaglieri de su trabagliu). Comente politicu setzit  a sa Camera de sos Deputados dae su 1994, dae sa prima sua eletzione. At  tentu tres mandados de presidente de su Cossizu, su primu in sa XII legisladura (1994) e sos ateros duos, consecutivos, in sa XIV (2001/2005 e 2005/2006), lende in custa occasione puru sos ingarrigos ad interim de ministru de sos Esteros, de s’Economia, de sa Salude e de sa Funtzione Pubbrica.




#Article 162: Tertenia (651 words)


Tertenìa est una bidda de 3.726 abitantes de sa Provìntzia de Nùgoro. S'agatat a is pees de su monte Tacu Mannu in sa badde de su riu de Cirra a 130 metros subra su mare, giughet unu territòriu de 177,17 Km^2. Su territòriu suu arribat a su mare peroe sa bidda non godet sa bida de su mare pro ite ca b'at sa serra de sa Piodadi chi dda dibidet de sa marina chi si narat Sàrrala. Is montes prus artos sunt su Monti de Ferru (875m) e su Monti Arbu (811m) a is pees de su cale b'at su notu padente de su Crabiolu, is rios prus importantes sunt su riu Mannu o riu de Cirra e su riu de Corongiu. Tertenìa allacanat cun is biddas de: Cardedu, Gàiru, Iersu, Lanusè, Loceri, Osini ,Ulassa e  Biddeputzi

Is primas rastas de insediamentos umanos in su territòriu de Tertenìa sunt de su Neolitico. Is ritrovamentos de trastos, de buncones de stergios e àstulas de pedra cròbina in unas grutas in sa zona de Giuilea sunt is testimònias de su naradu (Cannas, 1989). Ma is rastas prus importantes sunt de su Eneolitico, sunt testimongios is 67 nuraghes ispainaos in totu su territòriu e is numerosas tumbas de Giigantes. Segundu Spano, unu de sos pagos istòricos chi faeddant de Tertenìa, su nòmene Tertenìa derivat dae su fenìciu Tzar, chi cheret nàrrere fortetza, pro ite sa bidda s'agatat in costa, segundu àteros istòricos, derivat dae dardanos o tartanos (àteru nòmene de sos trojanos). Segundu La Marmora, intra sos Sarcopitanos (abitantes de su Sarrabus) e sos Sulsitanos (abitantes de sa zona de Tortuelie) bi fiant sos Saralapenses, abitantes de Saralapis dae su cale derivat su nòmene Sàrrala (sa marina terteniesa). Custu est atzertau dae una còpia de carta de Tolomeo de su 1462 in sa cale s'agatat Sarala. Segundu sa traditzione de su logu in antis sa bidda fiat in sa marina e petzi a pustis de is incursiones de sos Vandalos e de sos moros est istada abbandonada dae sos abitantes suos chi aiant preferiu logos prus seguros a s'internu dae custas popolatziones sunt naschidas Tertenìa e Gàiru (segundu sa traditzione). Tertenìa in antis fiat in sa costa prus arta mutia Giuilea, abbandonada a pustis pro ite ca su terrinu no fiat istabile mansimu in s'jerru pro s'ispostare prus a jossu in ue s'agatat in die de oe.

Su territòriu terteniesu est infustu dae su mare Tirrenu pro 12 km, chi andant dae capo Sferracavallo finas a Barisoni. In custas costas galu a tesu dae is flussos turìsticos mannos, agatat domo una fauna ecetzionale: astore pellegrinu (leporàrgiu), pugiones de mare (cormoranos e corbos marinos). Domo pro sa fauna terrestre sunt sos padentes de ilighes de su Monti de Ferru (875m) in ue bivent su sirbone, s'irbirru (martora), su gatu areste, sa perdighe sarda, s'abila reale e cussa de Bonelli. Sa vegetatzione de custu territòriu est cumpònnia dae suergios, ogiastros, silibbas, laueros, ilighes e chercos chi si bient dae su nivellu de mare a is cucuros de is montes prus artos, su sutta boscu est cumpònniu dae liones, issipire, chessa, sinneberu rubiu. S'ammentent intra is arbores de sa flora medas endemismos comente: Helichrysum saxtile, Seseli bocconii, Scrophularia trifoliata e Psoralea morisiana, Orchis brancifortii, Polygala sardoa, Cymbalaria equitriloba etc.

Intra sos artistas terteniesos sunt de ammentare: Albino Manca, Armandino Demurtas, Giò Pisu, Gian Battista Loi, Ottavio Manca, Pierpaolo Loi, Tommaso Loi.

Tertenìa, a metade intra mare e monte cunservat cun orgogliu traditziones chi mustrant custa duplicidade de sa cultura de sa bidda. Sa coghina est sòbria ma saboria, sighit is istagiones e is tziclos de sa terra. Intra is produtos ammentamus is culurgiones, sa cordula, sa cocoi prena, is pardulas, sa petza a rustu, su pische a rustu, su pane pintau, e urtimu su famosu casu.

Is festas printzipales de Tertenìa sunt partende dae Ghennàrgiu:

In s'istiu si faghent medas festas, intra custas sunt dae ammentare sa 




#Article 163: Ulassa (100 words)


Ulassa est una bidda de 1.613 abitantes de sa Provìntzia de Nùgoro.

Ulassa est posta in su coru de s'Ogliastra, in mesu de is montis. Su territoriu cummunali esti de 122 Km2, chi andat de sa bidda a sa làcana de sa Provìntzia de Casteddu. Sa bidda est posta intra mesu su Tacu a nord e su monti Tisiddu a sud: in is peis de su Taccu due funti una bella pariga de grutas, sa prus connota esti sa Gruta de Su Màrmuri chi est longa prus de 800 metrus, est su principali logu po is turistas de sa zona.




#Article 164: Tristan da Cunha (100 words)


Tristan da Cunha est unu gruppu sperdidu de isulas de s'Oceanu Atrantigu meridionali, 
distanti 2816 km (1750 miglias) de su Sud Africa e 3360 km (2088 miglias) de su Sud Ameriga. 
fairi pati de is Territorius britannicus de s'Atrantigu e sa seu amministrativa est s'isula de Sant'Aleni, ki est 2161 km (1350 miglias) prus a nord. Su territoriu est cumpostu de s'isula principali, Tristan da Cunha (98 km²), e de una pariga de isulas senne abitantis: s'Isula Inaccessible e is Isulas Nightingale. Puru s'Isula Gough, posta a 395 km a sud est de s'isula principali, fairi parti de su territoriu.




#Article 165: Ìndia (429 words)


SÌndia (hindi: भारत Bhārat), ufitzialmenti Repùblica de Ìndia (hindi: भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya), est un'Istadu federali de s'Àsia meridionali, cun capitali Noa Delhi. Cun 3.287.263 km² s'Ìndia est su de 7 istadus de su mundu po superfìtzi mentras cun 1.380.004.385 bividoris est su 2° prus populosu a pustis de Cina.. Est infusta de s'otzèanu Indianu a sud, de su mari Aràbicu a ovest e de su golfu de su Bengala a estu, possedit una lìnia costera chi s'iscàmpiat po 7.517 km., e allàcanat cun su Pakistàn a ovest,  Cina, Nepàl e Bhutàn a nord-estu, Bangladèsh e Myanmàr a estu. Bixinus de acanta, istesiaus de s'otzèanu Indianu, funt su Sri Lanka a sud-estu e is Maldivas a sud-ovest.

Sedi de sa civiltadi de sa baddi de s'Indu e regioni de bias cumertziales istòricas e de impèrius mannus, su subcontinenti indianu est istètiu identificau cun su cummèrtziu e sa richesa culturali po una parti manna de s'istòria longa sua. Cuatru religionis mannas de su mundu (su buddismu, s'induismu, su giainismu e su sikhismu) funt nàscias inoi, mentras su zoroastrismu, s'ebraismu, su cristianèsimu e s'islam ddui sunt arribaus intra de su primu millènniu p.C., donende forma in sa regione a una diversidadi culturali manna a diaderus, espressada massimamenti de su Sultanau de Delhi, de s'Impèriu Moghul, de s'Impèriu de Vijayanagara e de s'Impèriu maratha.

Suta de su regnu de s'imperadori Aurangzeb, s'Ìndia est istètia s'economia prus forti e produtiva de su mundu, balendi su de cuatr'unu (25%) de su PIB mundiali, cun un'intrada po annu dexi bortas prus mannas de s'Impèriu francesu.. A pagu a pagu annessionada a sa Cumpangia britànnica de is Ìndias orientalis de is primus dexi de annus de su de 18 sèculus e colonizada de su Regnu Unidu de sa metadi de su de 19 sèculus, s'Ìndia s'est fata un'Istadu natzionali modernu in su 1947, a pustis de una gherra pro s'indipendèntzia chi est istètia caraterizada de una resistèntzia non violenta difusa dereta de Gandhi.

S'Ìndia est sa de doxi prus economias mannas de su mundu in tèrminis nominalis e sa de cuatru in tèrminis de pòdere de achistu. Reformas econòmicas ant trasformau s'Istadu in sa segunda economia a prus crèschida lestra (est unu de is cincu Paisus in ui si fait referimentu cun s'acrònimu BRICS), ma cun totu custu, su Paisu sufrit ancora de livellus de poberesa, analfabetismu e malu nudriamentu artus, foras de tenni unu sistema sotziali basau a sus de is castas. Sotziedadi pluralìstica, multilìngui e multiètnica, s'Ìndia est annotamala rica suta su pranu naturali, cun una diversidadi de fera aresti e de habitat amparaus.




#Article 166: Bosa (174 words)


Bosa est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 8000 abitantes.  Naramos chi est una tzitade in sun nord ovest de sa Sardigna, in una regione giamada Planargia ( o Pianalza) e de origine antiga meda. Portu de mare, po barcas de pisca, subra unu riu su Temo, po tres o battoro Km navigale dae barcas de piscadores. B'est unu antigu castellu, su castellu Serravalle, de sos Malaspinas, signores de su logu. In seculos passados  Bosa ada fattu parte de su giudicadu de Torres e a poi de Arborea. Unu pagu fora de Bosa sa creja de santu Pedru, s'antiga cattedrale de Bosa. Bosa est istada sea de  Diotzesi  dae su seculu XI, fintzas a su 1972.  Est istada logu de commerciantes, logu de binzas, e si produede sa Malvasia in terrinos de Bosa e de  sas biddas a s'inghiriu, logu de olivarios.    Bi funi Sas Conzas, e ancora si idene sos dominarios,  po su tribagliu de sas peddes e de su colzu. Oe  Bosa est impignada a si presentare comente localidade  turistica.




#Article 167: Chachapoyas (856 words)


Chachapoyas est una idda de su Perù, capitale de sa provintzia de Chachapoyas e de sa regione de Amazonas, in sa sierra nord de su Peru'.

Chachapoyas enid de sa paraula indiana chachapoyacuno chi cheret narrere monte de neula o buscu.

Sa idda, chi fid su logu de sa civilisatzione de sos Chachapoyas, fit conquistada dae sos icas issu XV seculu, e appoi, cando sun suppridos sos ispagnolos, fit torra fondada dae Alonso de Alvarado, chi l'had muttida San Juan de la Frontera de los Chachapoyas; sa Pratza de Armas e sos istradonittos de pedra de oe sun los mattessis de su XVI seculu.  In 1821 los patriotas peruvianos sun suppridos a Chachapoyas, e han fattu sa idda unu de sos primos dipartimentos. In Chachapoyas b'est su piscamu e sa biblioteca est meda connotta.

Custa idda est a un'artesa de 2.334 m s.l.m., in su nord-est de su Peru', accurzu a su riu Utcubamba. Grazias a su tempus temperadu in sas inzas bi fagent meda cereales, cannas a tuccaru, gaffè e manioca.

In custu zassu de su Peru', accurzu a sa selva, sa temperatura media est de 18 ºC e s'umididade relativa est de 74 pro chentu. No si deppet pessare chi siat unu logu meda caente, ca' in zertos zassos sa temeratura che podet falare a 2 ºC.

In Chachapoyas su tempus est temperadu, bi proet de manera moderada e sas temperaturas no cambian meda.
Sas medias pro annu de temepatura prus arta e prus bassa sun de 19,8 °C e 9,2 °C.

B'had un'istrada chi che leat a sa costa, e carchi aereo chi che leat a Lima e a atteros zassos de s'internu.
S'istrada chi che leat de sa Marginal de la Selva (Carretera Fernando Belaúnde Terry) a su monte de Pedro Ruiz e a Chachapoyas est de terra, ma in 2007 han impizzadu a ponner s'asfaltu. Cust'istrada est de 60 km, ma bi cherent duas oras pro bi colare ca' est male posta.

Plaza de Armas de la ciudad de Chachapoyas: sa Pratza de Armas, posta in su mesus de sa idda, chind'una funtana coloniale. Unu pagu prus attesu b'est sa sede de su piscamu, inue est naschidu su precursore de s'indipendentzia peruviana, don Alejandro Toribio Rodríguez de Mendoza Collantes.

Pozo de Yanayacu: su puttu est in su mattessis zassu inue nacchi chi Santu Toribio de Mogrovejo hat fatu essire s'abba dae unu monte, e hat accabbadu sa sicchesa. (Zassu: Cerro Luya Urco a 1 km dae sa Pratza de Armas de sa idda che Chachapoyas, unos bindighi minutos a pè. Pro s'abba trasparente la muttini Fuente Cuyana o Fuente de Amor. Si narat chi chie visitad custu zassu e bied s'abba, had a bier pro sempre in Chachapoyas.

Pampas de Higos Urco: zassu inue b'had appidu sa battaglia de Higos Urco a s'epoca de salutta pro s'indipendentzia (6 -6 - 1821). Zassu: El Triunfo s/n, in sa 'e Higos.

Huancas est una iddighedda traditzionale, chi had mantennidu sa sua traditzione puru si est accurzu a sa idda de Chachapoyas. Est postu a Nord, e sa zente de sa idda vivet de sa inza (sos omines) e faghet vasos (sas feminas). Todu sa robba comente sos isterzos e sos vasos si faghet a manos. Est interessante de annottare comente los faghene, in sa natura e chin sa linna de sa idda sua.  A vinti minutos de caminu b'had unu monte dae inue si podet bidere su riu Sonche e su nord. A 1 ora de caminu, in su montigheddu de Huanca Urco, si poden bidere restos archeologicos, orchideas e su panorama de sos planos e de sos rios Utcubamba, Sonche e Vituya. Su santu patronu de Huancas est su Sennore de sos Miraculos, unicu, ca' su Cristu Moradu de custa iddighedda est un'immaggine e no una tela, comente su 'e Lima.

Torrende a Huancas dea sae su Colorado, si poden bidere:

Santuario de la Virgen Asunta: modernu, chin carchi cosa de coloniale. Inoghe b'hat sa Patrona de sa idda de Chachapoyas, s'Assunta, sae s'iniziu de sa festa in su mese de austu.

Sae su Piscamu: sa domo inue est naschidu Toribio Rodríguez de Mendoza est in sa domo 'e su piscamu de sa Diocesi de Chachapoyas. In custa domo b'hat armoirs bezzos e importantes, ritrattos de sos piscamos de Chachapoyas, una Bibbia ezza meda e carchi arazzu coloniale. 

La Casona Monsante: monumentu istoricu, est fattu comente in sa tradizione de Chachapoyas. Bi fidi una buttega de tambaccu, e oe b'had un'ostellu, chind'una corte manna, inue bi sunu begonias, orchideas e prus de 1500 atteras piantas de su zassu.

Naran chi a su tempus de sos incas sa zente mala che la leaian attesu de sa capitale (Cusco), in sas terras de Huancas.

Cascata di Gocta: sa terza cascada prus manna de su mundu e una de sas prus bellas est in su departamentu de Amazonas. Est sa cascada Gocta, chi no b'est in sas cartas e chi no si connosched ca' ch'est troppu attesu. Si unu b'andat dae San Pedro Valera o Cocachimba bi supprit in 3-5 oras.
Sa cascada est ind'unu planu de buscu tropicale, e contat 22 cascadas de abba.




#Article 168: Palermo (262 words)


Palermu est una tzitade de 660.832 abitantes, cabu-de-logu de provìntzia e de sa Regione Sitzìlia. Su territoriu inghiriu est connottu comente “La conca d'oro” po sa coltivatzione de arantzos e limones. Fundada dae sos Fenicios, est istada a poi grega, e romana. Conchistada dae sos barbaros Bandalos e Ostrogotos. A poi  po tres seculos sutta sos Bizantinos e apoi sutta sos Arabos. Conchistada dae Ruggero d'Altavilla, Normannu, su 1071 a poi de unu assediu. Passat  poi sutta sos Angioinos. Su 1442 Palermo e sa Sizilia intrea passat sutta sos Aragonesos. Su 1504 sutta sos Ispagnolos, e apoi sutta sos Borbones e sos Savoias.
Sos Normannos ant fraigadu monumentos importantes: sa Cattedrale de santu Giuanne de sos eremidas : incomintzada  comente basilica, a poi mudada in moschea dae sos Arabos; tòrrat a essere creja cristiana (1184) Monumentu imponente e de bellesa manna.
Su Palattu reale, fraigadu dae sos  Normannos. Restauradu in su 1555 est istadu s'abìtu de sos res ispagnolos, de sos res borbonicos, e de sos Savoias..
Sa Cappella Palatina, unu gioiellu architettonicu, cun colunnas, e  mosaicos chena fine, e cun su Cristos Pantocrator in sa gupula.
Ateras crejas chi meritant un ammentu: San Giuseppe ai Teatini – Santa Caderina e Alessandria – Sa creja de su Gesù a Casa Professa (Gesuitas), creja meravigliosa, rinascimentale e prebarocca - 
Sa creja gotico catalana Santa Maria de sa cadena. 
Affaca a Palermo su Duomo de Monreale, fraigadu sutta sos Normannos dae mastroa Arabos o de iscola araba ( XII-XIII sec.) Un ispantu! Riccu de mosaicos. Attaccadu a su Duomo unu chiostro in istile arabu.




#Article 169: Cavaliere splendente (122 words)


Cavaliere splendente est su nomini de tres supererois de s'universu DC Comics.

Criau de Creig Flessel in Adventure Comics #66 (Settembre 1941). 

Sir Justin, membru de is Cavalieris de sa mesa Rotonda a sa Corte de Re Artù ki Mago Merlino d'ari donau un'armatura e una spada magicas e unu quaddu alau de nomini Victory.

Su Cavaliere splendente s'esti unniu a is Setti Suldaus de sa Bittoria e a su All-Star Squadron, e ari fattu sa guardia e su corpu de Sir Winston Churchill candu ca ci fiara sa Segunda Gherra Mundiali.

Justin est stettiu sposu de sa segunda Firebrand.

In su 2005, unu nou Cavaliere splendente est cumparsu in sa megaserie de is Setti Suldaus de sa Vittoria de Grant Morrison.




#Article 170: Crabas (2319 words)


Crabas est una bidda de sa provìntzia de Aristanis de 9.134 bividoris.

Sa bidda s'agatat in sa costera centru-otzidentalli de Sardigna, a su Norti de su golfu de Aristanis, in su chirru prus setentrionalli de sa pati de su Campidanu chi si narat de Aristanis. 

Tenit làcaras cun is biddas de Aristanis, Arriora e Nurachi. 

Su territòriu de su comuni tirat a totu sa pati centru-meridionalli de sa penìsua de su Sinnis e s'iscerat po sa richesa de istànius e de rius, fendi pati de una de is àreas ùmidas prus istèrrias de Sardigna. Aciunghit a atària de unus 90 metrus a sus de su mari. 

Pertenint a Crabas is ìsuas de Malu 'Entu e de Su Cadallanu, chi s'agatant pagu a illargu de sa costera de su Sinnis.

Est pati de Crabas fintzas su Cungiau de Gerruso, un'ìsua amministrativa istesiada de su territòriu comunalli. S'àrea s'agatat in sa riba de dareta de sa foghi de su frùmini Tirsu.

In tempus medievalli Crabas fiat pati de su giuigau de Arbaree, in ui fiat su centru prus importanti de sa curadoria de Campidanu Majore. Is primas documentas in ue Crabas est ammentuada andant torra a su de 11 sèculus in ui si ddi naraiat domus de Masone de Capras. Si trataiat de unu atu in ui su giùighi Orzocor II de Lacon-Zori cunfermaiat sa donatzione de unus cantus benis fatus de s'ajaja sua Donna Nibata, chi issa a totu aiat arrìciu de su giùighi Torbèniu de Làcon-Zori. Crabas fiat insaras una bidda dotada de casteddu, residèntzia in s'oru de s'istàniu in ue is giùighis s'arretiraiant fatu·fatu e a chi naraiant domo de su rennu. In dii de oi nd'abarrant pagus fundamentas chi podint essi bias a pabas de sa crèsia de Santa Maria Assumida, bessendi a pillu de s'acua. 

Su casteddu taniat bàllida istratègica po su giuigadu, difatis fiat una bera fortilesa in ui is giùighis cricaiant aprigu duranti is gherras vàrias cun is atrus giuigaus. Mancai in su tempus iat predi importàntzia in favori de Aristanis, in època de su giùighi  Marianu IV (su de 14 sèculus) Crabas contaiat unos 200 fogus, chi benint a essi famìllias, e duncas teniant aprossimadamenti unus 1000 bividoris.

In su 1420 cun sa arruta de su Giuigau de Arborea e sa colonizatzioni de is cadallanu-aragonesus, sa bidda fiat assignada a su marchesau de Aristanis, po essi srubida a tìtulu prenu in sa Canoa de Aragona cun s'arruta de su Marchesau (1478) e a pustis in sa Canoa de Ispagna. 

In su 1637 Crabas fiat atacada de is sodraus frantzesus de su conte d’Harcourt, isbarcaus a Turrimanna, ma is crabarissus aiant bogau is sodraus grogus. 

In su 1652 su gurrei Filipu IV, po cumbati sa Gherra de Catalugna si fiat fatu prestai dinai de unu bancheri de Genova, Gerolamo Vivaldi. Comenti fiantza de s'imprèstidu aiat giau s'istàniu de Crabas e su de Santa Justa. No arrannescendi Filipu IV a pagai su dèpidu, s'istàniu fiat passau de propiedadi a sa famillia Vivaldi. 

In su 1720 sa idda fiat passada a is ducas de Savoja, prìncipes de Piemonti, chi fiant fatus gurreis de Sardigna. Suta de is piemontesus Crabas fadiat pati de su marchesau de Arcais. 

In su mesi de trèguas de su 1853, is eredis de sa famìllia Vivaldi aiant cèdiu sa propiedadi a unu notaju de Aristanis: Don Srabadoi Carta. Duus annus a pustis fiant incomentzadas is primas gherras po torrai is terras a s'istadu e difatis, in su 1910 s'istàniu de Santa Justa fiat ispropiau, su de Crabas aiat però aguantau in manu a is privaus.   

Fintzas a s'agabu is annus '70 is piscadoris de sa bidda funt duncas istètius a totus is efetus tzaracus de sa famìllia Carta, e po podi piscai dèpiant arrespetai is cumandus chi su meri ddis giadiat. Su traballu fiat organizau de manera chi nchi fessint piscadoris chi podiant piscai cantidadis de pisci majoris o minoris, segundu un'iscaba geràrchica istabillida de règulas feudallis chi duraiant de sèculus, e chi ddus obligaiat totus a lassai a su meri a su mancu unu 40% de is guandàngius. Chi si ribellaiat a su sistema fiat bogau e non podiat prus triballai, chi no a fura (is ispadonis), cosa chi cheriat nai riscu de essi cassaus e postus in prasoni, o fintzas bochius a fosìlliu de is guàrdias de s'istàniu. Is gherras de is crabarissus e de is autoridadis po torrai s'istàniu a s'istadu ant tentu durada de prus de unu sèculu. Is piscadoris ant arrìciu s'istàniu in cuncessioni de sa Regioni Sardigna in su 1981.

Fentzas a su de 18 sèculus sa populatzioni de sa bidda s'est dèpida difendi de is lòmpidas de morus chi fatu·fatu arribaiant de mari.  

I sa prima metadi de su de 19 sèculus sa bidda fiat inclùida in sa provìntzia de Aristanis fintzas a su 1859, candu fiat passada a sa provìntzia de Casteddu. Crabas at torrau a fai pati a  sa provìntzia de Aristanis in su 1974, annu candu fiat torrada a costituì.  

Arrastus e testimonias de bividoris antigus nd'at medas, ispaniadas in totu su territòriu de su comuni. Si contant in totu 75 uarchis, 45 a turri soa e 28 cumpostus. Est pretzisu nai ca po sa prus pati funt meda addanniaus 

Intra de is situs prus importantis, cherint ammentuaus su situ neoliticu de Cùcuru'e is Arrius, s'ipogeu chi s'agatat a suta de sa crèsia de Santu Srabadoi, in sa biddighedda omònima e chi fiat nàsciu che putzu po su cultu de is abbas, e is arruinas de s'antiga citadi de Tharros. Andat torra a su 1974 s'iscrobeta de is istàtuas oi nodias che gigantis de Mont'e Prama, in s'àrea omònima de Sinnis. Agatadas fatas a cantus e torradas a montai, funt isculturas a totu tundu atas fintzas unus 2,5 metrus, datadas intra de su de 7 e su de 11 sèculus a.C, cosa  chi ndi fait is prus antigas de s'àrea mediterrànea otzidentalli. Segundu istùdius fatus cun su georadar suta diretzioni de su geofìsicu Gaetano Ranieri e suportadu de is archeòlogus de s'Universidadi de Sàssari, interrados suta s'àrea de Mont'e Prama s'agatant is arrastus de una citadi antiga, cun istradas, fàbricus mannus, templus e 120 tumbas, chi tirat a unus 16 ètarus.  

In su 1996 funt istadas agatadas fintzas unas ses taulleddas in bronzu, naradas taulleddas de Tzricotu, comenti s'uarchi in Sinnis acanta de in ui funt istadas aciapadas. S'origini de custus repertus no est crara. Segundu certus istùdius datant a su de 14-12 sèculus a.C. e cuntenint iscrituras in caràteris cuneiformis. Is mèdius de anàllisi a disponimentu in dii de oi però non funt de ajudu po ddas podi datai mellus e a lughi de is datus obietivus tentus, a parri de archeòlogus istimaus funt isceti odrìngius de època bizantina. 

In su centru s'agatant domus antigas pesàdas cun su làdrini. Caraterìstica de su centru est s'assentadura in arrugas istrintas, grutzas e introchilladas. Segundu cuncua boghi funt istètius is antigus ddas ai crèfias aici po cricai de cunfundi is istràngius, iscasi ca timiant is lòmpidas de is morus, chi fatu·fatu afracaiant sa costera.

Is crèsias de Santa Maria Assumida (su de 17 sèculus) e de s'Ispìritu Santu (su de 16 sèculus) funt is monumentus chi mellus s'iscerant. 

A intru de sa bidda s'agatat unu museu archeològicu cun agataus chi benint de Tharros e de totu is situs de su Sinnis, e chi de su 22 de mratzu 2014 tenit in ammostu fintzas cancuna de is istàtuas cannotas che gigantis de Mont'e Prama, pretzidas po imoi cun su Museu archeològicu de Casteddu.

Bessendi de sa bidda si podit isceberai de pigai su longu-istàniu, camìnu de sighì a pei o in bricicreta, chi partendi de sa pratza de sa crèsia de Santa Maria sighit s'oru e s'istàniu.

Andendi fachi a Sinnis s'inciapat sa biddighedda de preda de Santu Srabadoi de Sinnis, cun sa cresiedda e s'ipogeu. 

In Sant'Uanni de Sinnis s'agatant is isgavus de sa citadi fenìtziu-pùnicu-romana de Tharros e sa crèsia paleocristiana dedicada a Sant'Uanni Batista (sèculu VI-X).   

A longu a longu de sa costera e de s'istàniu s'agatant is turris de càstiu ispagnolas, chi unu tempus, in acàpiu cun àtras fintzas a Bosa e a su territòriu de Arbus, funt srebias a annoditzai is lòmpidas de mari.  

In Sinnis podit essi visitau su situ archeològicu de Mont'e Prama, in ui funt istadas agatadas is istàtuas omònimas.  

Su situ neolìticu de Cùcuru'e is Arrius, chi s'agatat inghiriadu de s'abba de su canai iscucuradori. In dii de oi non podit essi visitau e est in istadu de abandonu.  

Un'ammentu deghit fintzas a sa Pischera de Mar'è Pontis, chi foras de sa bàllida po is fainas de cosa de is piscadoris, ammostat fintzas acabbiddamentu e architeturas de interèssiu.  

Su territòriu chi inghìriat Crabas ammostat fintzas bellesas naturallis, is arrius e is istànius funt nodius po sa richesa de fera de paui. Intra de custus is mangonis, funt is animais chi atirant prus de totus sa curiosidadi de is turistas. 

A segus de s'istàniu de Mar'e Pontis (o istàniu de Crabas), deghit vìsita fintzas a sa paui de Pa'e Sai chi s'agatat in in s'oru estu de Mar'e Pontis, pagu a norti de sa bidda, e sa laguna de Mistras chi s'agatat in sa costera de sud de su Sinnis.

Famadas is riberas de Sant'Uanni de Sinnis e de Is Arutas, ma fomentzas is de Maimoni e de Mari Ermi. 

De su 1997 est istètiu istituiu su parcu maniu Penìsua de Sinnis-Ìsua de Malu Entu, a su fini de tutelai sa fera e sa frora in totu su territòriu de mari e de sa costera.

S'economia de sa bidda s'apoderat a sus de sa massaria e sa pisca, prus pagu su pastoriu, chi fiat prus ispaniadu in tempus andau. Su turismu est una faina in ammanniamentu e cussa cun prus possibilidadis de isvilupu, fintzas gràtzias a s'agiudu de is istàtuas de Mont'e Prama, chi ant fatu guadangiai fama a sa bidda e a totu su Sinnis in is ùrtimus annus.

S'organizatzioni in acàpiu cun is atras biddas de Sinnis e fintzas de su Montiferru, acumpangiada a una proposta culturalli e de unu pranu de atraida adecuau iat podi permiti s'isvilupu de una arretza tirìstica sustenìbili e moderna.

Est cussa po Santu Srabadoi sa festa prus caraterìstica e fintzas sentida de sa bidda, difatis in onori de su Santu is òminis andant in prucessioni, currendi iscrutzus e bestius cun una camisa longa bianca, de sa biddighedda de Santu Srabadoi a Crabas.

S'orìgini de custu cultu, iat essi acapiada a una lòmpida de turcus me in is primus annus de su  de 16 sèculus, candu is òminis fiant andaus a difendi sa costera, e is fèmias fiant andadas a ndi betì s'istàtua de su santu de sa 'iddighedda Santu Srabadoi a Crabas.

In beridadi is fèmias, mancai no siat cannotu de medas allènus a sa bidda, ancora sighint a fai una prucessioni insoru dònnia annu me in is pròpias diis.

Is mandiaris prus pròpius de Crabas funt fatus cun su pisci.
 

Is binus tìpicus de Crabas funt sa crannàcia e sa nieddera.

Su sadru fueddau in Crabas tenit trassas in sustàntzia de su campidanesu, foras po cuncua caraterìstica chi nchi dd'acostat a su logudoresu. Est po custu fatu classificau a intru de sa variedadi arborensi. 

Su crabarissu difatis, cun pagus ecetzionis (coxinai, bixinu, paxi e pagus atrus fueddus), mentenit sa [g] e sa [k] velaris anantis de is vocallis /i/ e /e/. Po esempru, si narat:

Atra caraterìstica chi si podit agatai, mancai in prus pagus fueddus, est sa trasformatzioni de su sonu GU/QU a comentzu de fueddu o intra de vocallis in b- o -bb-; duncas si narat a esempru:

Atrus fueddus si narant a sa moda campidanesa, po esempru:

Fomentzas in su lèssicu est manna s'influèntzia de su logudoresu, unu esempru chi podit balli po totus est su de su vèrbiu cherri (in logudoresu cherrer), chi est meda prus usau de su sinònimu campidanesu 'olli/bolli. 
 
Est pretzisu nai, ca agatendi·sì sa bidda in una zona de mesu intra prus variedadis, medas fueddus podint essi intèndius pronunciaus siat in una manera siat in un'atra. S'usu de una forma o de s'atra càmbiat susetotus segundu s'ati de chi fueddat (messaju, pastori, piscadori de istaniu, piscadori de mari e aici sighendi). Si narat po esempru:

Fintzas su matessi fueddu podit essi pronunciau a sa manera logudoresa o a sa manera campidanesa segundu su cuntestu in ui si cherit usai. Est su chi suntzedit cun su diminutivu de s'agetivu bellu, chi si fait bellixeddu isceti in chistionis de estètica (però s'usu s'est ispaniau isceti in is ùrtimas deghinas annus) e belligheddu isceti in chistionis de callidadi. Po atrus fueddus e is derivatzionis insoru s'agatant fenòmenus simbillantis, pro esempru si narat druchi, drucori, indrucai, ma unu mandiari comenti una truta est unu druci; si narat paxi, però unu chi agatat un'acòrdiu a pustis de una briga s'apàghiat e agatat apaghiamentu.

Cun atrus fueddus, me in is ùrtimas deghinas de annus prus de totu, sa limba chistionada padessit de una italianizatzioni marcada, aici a esempru su vèrbiu suntzedi podit èssi nau sucedi, s'agetivu capatza/u podit èssi mudau in capaci e atrus fueddus chi in tempus andau podiant essi pronunciaus chentza de diferèntzia in duas maneras, comenti po esempru provìntzia, detzidi, tzivilli, s'intendint sèmpiri de prus naus isceti provìncia, decidi e civilli.  

Paris a totu sa zona de Campidanu de sus, fintzas in Crabas s'agatat s'elisioni de sa -n- intra vocallis (pani→paĩ; beni→beĩ; manu→maũ), de sa -l- intra vocallis (soli→soi; colori→caori; meloni→maoĩ), de sa -r- in is sìllabas cun -rt- intra vocallis (portu→potu; murta→muta; martis→matis) e prus chi non in atrus logus s'inversioni de is cunsonantis (cherbeddu→crabeddu; marxani→mraxaĩ; barca→braca).

In is sèculus passaus su sadru crabarissu - comenti totu is chistionaus in is biddas de sa zona - taniat seguramenti caràteris meda prus simbillantis a su logudoresu, mancai sempiri in ammesturu cun atrus tìpicus campidanesus. Rastas de custu fatu si point agatai in unus cantus topònimus (esemprus: S'Arburi Longu; Abba Chen'e Soi; Su Forraghe). 




#Article 171: Sardigna Natzione Indipendentzia (136 words)


Sardigna Natzione Indipendentzia, s'abbreviat comununemente cun sa sigla SNI, est unu partidu polìticu indipendentista sardu, fundadu in su 1994 in Nùgoro cun su nùmene de Sardigna Natzione dae Anghelu Caria e dae àteras baranta pessones chi beniant de su PSIN Partidu Indipendentista Sardu; A pustis de su primu cungressu tentu in su mese de arjolas de su 2002 at pigadu su numene attuale.

Sa comunicatzione ufitziale, intra sos organos de su movimentu e de sos militantes, benet praticada casi esclusivamente in sardu. S'imperu de s'italianu est limitadu a sa comunicatzione cun sos chi sunt a foras de su movimentu e pro sos arajonus polìticos cun cussa gente chi no intendet su sardu, chirchende  in custa manera de fomentare s'impreu de sa limba, siat in sas bariedades istitutzionales LSC (Limba Sarda Comuna) siat in cussas sub-bariedades locales.




#Article 172: Jethro Tull (434 words)


Jethro Tull est unu gruppu rock originàriu de Blackpool, in su Rennu Auniàdu, fundau dae su scotzesu Ian Anderson (pifferu travessu e polistrumentista).Sa band pigara su nomini dae su pioneri de s'agricurtura moderna, Jethro Tull (1674-1741). 

S'issoro mùsica est contraddistinta dae sa presèntzia dominante de su flàutu traessu, sonadu dae su virtuosu leader Ian Anderson. A pustis de un'esòrdiu a s'insegna de su richiamu a su blues, sos Jethro Tull ant rugradu s'istòria de su rock, isperimentende varas gèneras; dae su folk rock a s'hard rock, dae su rock progressivu a sa mùsica clàssica. Ant bèndidu prus de 60 milliones de albums in totu su mundu.

In su mese de abrile 2014 Anderson at decraradu chi sos Jethro Tull comente a bandas no esistent prus e sa voluntade de lassare s'eredade de su nùmene sighende sa carriera solista sua. Nointames, in su cabudanni 2017, Ian Anderson at annuntziadu sa torrada de su grupu in sas iscenas, pro tzelebrare su de chimbanta annos de atividade in su 2018, cun unu giru e unu nou album.

In comintzu sa band, capitanada siat dae Ian Anderson chi dae su chitarrista Mick Abrahams, fiat in manera sustantziale orientada cara a su blues. A pustis de s'èssere ammustrados in carchi tzìrculu londinesu cun nùmenes diferentes, ant detzìdidu de adotare Jethro Tull in riferimentu a s'omònimu agrònomu britànnicu bìvidu in su de degheoto sèculos. Nointames s'issoro sìngulu de imbucada Sunshine Day est bènnidu erroneamente distribuidu a nùmene Jethro Toe.

Su primu album issoro, This Was (1968), at postu in fila una sèrie de petzos rock-blues intra sos cales ispicat Song for Jeffrey in cantu, cun probabilidade, sa prus serente a s'istile chi sa banda diat àere pigadu in sos annos imbenientes.

In su grupu s'at abertu dereta una discussione in sa diretzione de pigare: at prevàlidu Ian Anderson e Mick Abrahams est essidu dae sa formatzione andende a fundare sos Blodwyn Pig cun sos cales at sighidu su pròpiu caminu in su British blues.

Sos Jethro Tull, dae inoghe in posca, si sunt incaminados in unu percursu chi cunsiderat in su matessi tempus bator istiles chi, cun echilìbrios diversos in sas vàrias fases de sa longa vida issoro, faghet  a los individuare in sa mùsica folk, in sa mùsica jazz, in sa mùsica clàssica, e àncora su blues, chi restat comente si siat in sos ingredientes de sa produtzione issoro. In cussu perìodu at militadu in sa formatzione pro unu breve perìodu fintzas Tony Iommi, chitarrista de sos Black Sabbath, in antis de s'arribu de su benidore cumpàngiu de longu tempus de sos Jethro Tull, su chitarrista Martin Lancelot Barras.




#Article 173: Milis (102 words)


Milis est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis de 1.670 abitantes.
connota pro sa produzioni de aranzus e mandarinus.

Milis esti stetia fundada in su 1200 ,sfruttendi una zona arricca de abba e de terra bella da is paras camaldolesusu chi ianta prantadu i primus aranzus in una zona chi poi ianta zerriau s'ortu de is paras,in prusu ianta cuminzau a fabricai is pontisi e cresiasa,in tempusu pru modernusu Milis è diventada una provintzia de su campidanu de aristanis e si zerriada campidanu de Milis is'atrasa biddasa fuantasa santeru,senighi,baullau,tramatza,bronacudu e narabullia,fu sedi de pretura e de cumandusu de carabinerisi e polizia.




#Article 174: Aristòtele (140 words)


Aristotele (in gregu antigu: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs) (Stagira, 17 làmpadas 384 a. C.- Calcide, 7 martzu 322 a. C.) est istadu unu filòsofu, lògicu, e iscientìficu de sa Greghia Antiga. Sas bideas suas an influentzadu s'istòria intelletuale de su Otzidente pro pius de dua miza annos.

Aristotele at iscritu 200 tratados —de sos cales esistint oe petzi 31— a propòsitu de una enorme variedade de temas, comente sa lògica, sa metafìsica, sa filosofia de sa iscièntzia, s'ètica, sa filosofia polìtica, s'estètica, sa retòrica, sa fìsica, s'astronomia e sa biologia. Aristòtele at trasformadu medas, si non totus, sas àreas de sa connoschentzia chi at contivizadu. Est cunsideradu su babbu de sa lògica e de sa biologia.

Intre medas àteras contributziones, Aristòtele at formuladu sa teoria de sa generatzione ispontànea, su printzìpiu de non contraditzione, sas notziones de categoria, sustàntzia, acto, potèntzia, etc.




#Article 175: Còssiga (145 words)


Sa Còssiga est un'insula de su Mare Mesuderraniu et est una regione chi appartenit a sa Frantza. S'agatat in subra de sa Sardigna e a zòsso de sa Liguria e de sa Provenza. Sa capitale sua est Ajaccio sa segunda tzittade est Bastia. Est sa cuarta insula pius manna de su Mesuderraniu. Omines de importu mannu pro s'istoria tenint origine còssa, cumente Napoleone Bonaparte.
A diferentzia de sas ateras regiones de Frantza, gòsat de una autònomia majore e pro custu si tzerriat Coletividade Territoriale de Cóssiga.
S'insula est dividida in duas partes: Còssiga arta e Còssiga bascia. 
Sa limba de sa populatzioni cossa est su corsicànu, limba noulatina. Su corsicanu est unu limbàzu toscanu; de s'atteru, s'italianu est istadu limba ufitziale finas a su 1859. Dae su tempus de s'intrada a suta 'e su guvernu frantzesu, is cossus tennint però a limba ofitziale su frantzesu.




#Article 176: Buddhismu (2980 words)


                          
Su Buddhismu, iscritu puru buddismu, est sa disciprina ispirituali nascia de s'esperièntzia mìstica bivia de su personagiu istoricu Siddhārtha Gautama, ca si podit cumprendiri me is letzionis suas, fundadas a susu de is «Cuatru Nobilis Beridaris». Cun Buddismu s'indicat puru totugantas is tradusiduras, sistemas de pentzamentu, praticas e tecnicas spiritualis, individualis e devotzionalis chi tenint in comunu su chi at cicau de imparai Siddhārtha Gautama, Buddha, a s'umanidadi intrea; s'istoria de su buddhismu chistionat de s'isvilupu suu cumintzendi de su séculu VI a.C., in Asia orientali in manera printzipali, (India, Tibet, Tzina, Corea, Giaponi, Indotzina), e, de su séculu XX in Europa e me is Istadus Unius de America puru.

Siddhārtha Gautama, nominau Shakyamuni (su sabiu de sa tribù Shakya), at biviu me s'India de su Nord a intru de su 563 a.C. e su 483 a.C. (is urtimus istudius, a pustis de is annus noranta, proponint commenti datas de nascimentu e mòrti de su Buddha is annus 480 a.C. e 400 a.C.). Buddha, est a nai «su chi est scidu», est nasciu duranti su biagiu ca depiat potai s'arreina Maya, pobidda de su nobili gherradori Suddhodana, a iscendiai su primu fillu in sa dommu de su babbu. Ma sa traditzioni narat ca sa giovana no arrannescendi a lompiri in sa dommu aiat depiu iscendiai in unu boschixeddu (a Lumbini in su sud de su Nepal), ponendi a su mundu su chi at a bessiri su Buddha. A innantis de cummintzai sa cica sua spirituali, issu biviat in s'arrichesa e in sa comodidadi, in su palatziu de su babbu. Candu fiat acanta de fai trint'annus bessit de su palatziu e in cuatru ocasionis diferentis bit unu pipieddu, unu mobadiu, unu omini beciu, e un'interru. Custas esperièntzias ca po issu fiant noas dd'ant a fai arraxonai a susu de sa vida cummintzendi a elaborai su chi at a essìri su fundamentu de su pentzamentu buddista: arrisolviri is cuatru sunfrimentus fondamentalis de sa vida: nascimentu, mobadia, beciesa, mòrti. 

A s'orìgini e a fundamentu de su Buddhismu agataus is Cuatru Nobilis Beridadis (ariya-sacca).
Narant ca su Buddha, meditendi a suta de sa ficus religiosa, ddas cumprendit in su momentu de sa scidada spirituali sua.
Issas funt nominadas in su Dhammacakkappavattana Sutta (in limba pāli o Dharmacakrapravartana Sutra in sanscritu) est a nai in s'Allegàda de su ponniri in motu s'arroda de su Dhamma (Dharma in sanscritu).

Est sa prima allegàda pùbbrica de su Buddha, fata in su parcu de is gazellas no atesu meda de Sarnath acanta de Benares in su 528 a.C. a s'edadi de 35 annus, a pustis de essìri lompiu a sa scidada spirituali in sa bidda de Bodhgaya de s'istadu de su Bihar (unu de s'istadus prus pagu arricus de India), connosciu commenti satori in su Buddhismu Zen.
Custa allegàda est connota puru commenti Allegàda de Benares, fundamentali po su Buddhismu;  de custa prima allegàda pùbbrica nascit sa prima comunidadi buddhista (sangha) formada propriu de cussus cincus eremitanus ca a pustis de ddu aì sighiu po tempus meda dd'aiant abbandonau po sa pagu fidùcia chi teniant.

In custa allegàda si identificat su Buddhismu commenti Su Caminu de Mesu (majjhimā patipadā) innui si cunsiderat ca sa manera prus giusta de si cumportai s'agatat in sa linea de mesania de sa cunduta de vida, evitendi is ecessus e is assolutismus, cantu su lassismu e s'abbandonu.

In s'ocasioni de custu sermoni su Buddha afirmat is Cuatru Nobilis Beridadis, frutu de sa scidada spirituali scrufia.

Sa Cuarta Nobili Beridadi cunsìstit in su Nobili Caminu de Otu partis (ariyo atthangiko maggo) ca condusit a sa prena e cumpleta realizatzioni spirituali buddhista gratzias a su lassai a pabas cussu conditzionamentu costituiu de su sunfrimentu esistentziali ca acumpangiat sa vida de s'omini de candu nascit.

Is elementus de su Nobili Caminu de Otu partis
Podint essìri cracullaus sigundu tres tipologias.
Perou custu ordinamentu no bolit nai ca esistit una mata gerarchica a intru de is otu elementus, e nimmancu ca esistit unu ordini de sucessioni e de importàntzia a intru de issus atotu.
Sa pratica buddhista dona cura a is otu elementus totu paris e issus movendi•si paribari giaint vida a una realizatzioni sinergica.

Ddui funt cuatru dhyāna (sanscritu) o jhāna (pāli). 

Su fueddu dhyāna est a s'origini de su fueddu sinogiapponesu zen: candu su Buddhismu est arribau in Cina, fut istetiu adatau a sa limba cinesa (chan). In seghida su Buddhismu fiat lompiu in Giapponi i una iscolla de importu mannu tenit custu nomini.

Po cantu spetat a sa definitzioni de su Buddhismu ddui funt opinionis diferentis. Su Dalai Lama at definiu su Buddhismu «una scèntzia de sa menti». Sigundu cancu atru s'iat podiri puru definiri religioni, o a onnia modu iat tenniri carateristicas de tipu religiosu; sigundu atrus, s'iat podiri puru definiri una filosofia de vida, o a onnia modu iat tenniri carateristicas de tipu filosoficu; sigundu atrus ancora in su Buddhismu ddui funt totu e is duas carateristicas;  e po urtimu atrus negant ca su Buddhismu fetzat parti de custas categorias specificas, de su momentu ca su Buddha atotu, candu s'agatataiat, a chini ddi pregontaiat si is cosas ca naraiat fiant «teistas», «ateas», o costituiant una «filosofia de vida», no arrispondiat mai e si nd'abarraiat sempri citiu.
Propiu custa assèntzia de indìtzius e informatzionis at permitiu ca su buddhismu in prus de milli annus de istoria e de isvilupu in onnia parti de su mundu, fessit tolleranti de una manna variedadi de praticas a intru suu, fintzas a ndi bessiri cussa complessidadi de manifestatzionis e de facis oi presentis e ca funt puru causa de custa diversidadi de orientamentus e de opinionis a susu de sa definitzioni sua.

In s'origini sua su Buddhismu si nd'abarraiat efetivamenti atesu de calisisiat pentzamentu religiosu. Buddha, in sa cica sua spirituali e in sa predica sua, s'arrefudat de afrontai chistionis de tipu religiosu chi interessant s'esistèntzia de un printzipiu divinu assolutu, o s'ipotetica natura de una anima separada de su corpu: chistionis de custa arratza no benint ni negadas ni afermadas, ma simplementi lassadas in su mudori. Castiendi•ddu aici su Buddhismu, a su printzipiu, si ndi stesiat meda de s'induismu de insandus, ca teniat commenti nùcleu s'identidadi intre su deu individuali e s'Assolutu divinu. Puru po cantu spetat a su Nirvana, ca puru est s'obietivu urtimu de sa pratica Buddhista, su Buddha e sa literadura Buddhista ca sighint preferint ddu definiri in negativu, chentz'e nd'afirmai nudda de su chi a issu pertocada. Custu no bolit nai ca su Nirvana cunsistada in su nudda: bolit nai simplementi ca limbagiu e pentzamentu no si podint acostai, ca no s'arranescit a contai cun is categorias concetualis poita sa sustàntzia sua est sa sbudiesa.

Onnia modu, pagu tempus a pustis de sa moti de su Buddha, si cummintzat a biri unu protzessu de «deificatzioni» de su maistu, contzepiu sempri prus pagu commenti omini ugualli a is atrus e sempri prus commenti creadura dotada de facultadis ispantosas e subrumanas. A custu protzessu de deificatzioni si nd'acostat unu cultu populari relativu a su Buddha e a is arrelìchias suas.
In su sèculus a pustis, duncas, benit isvilupada a intru de su Buddhismu una fenomenologia devotzionali, fata de témpius, oratzionis e mitologia ca si cunfigurat a intru de is lacanas commenti una religioni de a berus. Castiendi•ddu aici ddui est chi afirmat, po cantu spetat a su Buddhismu Mahāyāna, ca issu siat una religioni.

Ddui est de nai ca puru si is diversas iscollas de su Buddhismu funt de acordiu in su de s'arrefudai de definiri in sensu positivu unu eventuali printzipiu divinu Assolutu, no benit a onnia modu negada s'esistèntzia de entidadis superioris a s'omini, est a nai is numerosas divinidadis de su politeismu. Su Buddhismu, no at mai negau s'esistèntzia de is deva in s'induismu aici commenti no at mai negau cussa de is kami giapponesus i antzis ddui est de nai ca nd'at acciuntu atrus: sceti in sa manera de biri Buddhista puru custas divinidadis (no contzepias commenti eternas o incorrutìbilis) faint pati, impari a s'omini e a totugantas is criaduras biventis, de su ciclu de su diveniri e de su sunfrimentu.
Su Buddhismu at imbentau duncas meda contus innui una, o unu niaxi de divinidadis, cabat de su celu po ascutai cun arrispetu su  fueddu de su Buddha o po ddi fai cancua praxeri, «incluendi•ddus a intru de is laicus», fendi•ddus devotus de pigai a esempiu e protetoris de su Buddhismu.

Ddui est de notai a sa fini ca, in dì de oi, me is biddas innui sa pati prus manna de sa populatzioni est buddhista o innui su Buddhismu at tentu una influèntzia culturali manna (Giaponi e Indotzina po esempiu), in sa percetzioni populari su Buddhismu est biu e cunsiderau commenti una religioni.

Cancunu pentzat ca sigomenti su Buddha at sempri bòfiu evitai de fai afermatzionis a susu de s'Assolutu, s'imparamentu suu est de siguru «ateu». 
Atrus creint ca su Buddhismu est ateu poita is divinidadis de su Brahmanesimu (ca a sa fini at a diventai Induismu), no podint fai evitai a s'omini su sunfrimentu de sa vida, e duncas ddui creiri o no ddui creiri no at a cambiai is cosas e s'Omini. Sigundu su Buddha s'omini depit agatai su camminu ca condusit a sa «scidada interiori» propia i a sa personali realizatzioni spirituali, gratzias a sa pratica individuali e a s'esamini criticu de s'esperièntzia personali (su dhamma-vicaya) sighendi su métodu introspetivu indicau de su Buddha atotu (su Bodhipakkhika Dhamma).

Puru papa Giuanni Paulu II, at biu in su Buddhismu unu fundamentu de ateismu, fendi cresciri aici sa tesi e is argomentatzionis de chi cicat de cumprovai in su Buddhismu unu sistema essentzialmenti ateu; issu afirmat in su libru-intervista Varcare la soglia della speranza de Giovanni Paolo II., ca «su Buddhismu est po su prus unu sistema ateu» de su momentu ca dd'ammancat s'acostamentu cun Deus: «Sa prenesa de su stesiamentu buddhista no est s'unioni cun Deus, ma su chi narant nirvana, est a nai unu istadu de indiferèntzia perfeta po su chi pertocat su mundu» e sighit narendi ca «su Buddhismu est, commenti su Cristianesimu, una religioni de salvesa, ma is dotrinas de salvesa de s'unu e de s'atru funt a intru de issas cuntrarias».
S'evidentziat duncas s'ammancàntzia de riferimentus a is fueddus de «Deus» e/o «Divinidadi», fendi notai ca si riferit sceti in una manera generica a unu «agiudu superiori» ca no est agiudu «divinu».
Custas opinionis naradas de su rapresentanti prus importanti e mannu de sa cresia catolica a susu de su Buddhismu, funt fundamentalmenti de acordiu cun unu documentu pretzedenti de su Conciliu Vaticanu II (Nostra Aetate - 28 de Santuaini 1965), puru si innoi si usant fueddus prus cuntziliantis poita sa politica interreligiosa ca ddui fut istetia innantis fiat prus moderada: «In su Buddhismu, sigundu is varias iscolas suas, benit connota sa insuficièntzia radicali de custu mundu mudangiosu e si imparat unu caminu innui is ominis, cun coru devotu e fiduciosu, arranescint a acuistai s'istadu de liberatzioni perfeta o de imbàtiri a s'istadu de alluidura suprema gratzias a is isfortzus fatus e a s'agiudu begnu de su celu»,

Custas funt is printzipalis arraxonis de chi iat bolliri identificai su Buddhismu commenti una genia de ateismu.

Negada est custa interpretatzioni atea de su Buddhismu de chi narat ca s'ateismu, essendi sa negatzioni massima de Déus, costituiscit issu atotu unu assolutismu, e duncas si depit cracullai commenti istrangiu a su Buddhismu ca si fundat in s'echilibrau Caminu de mesu (su Nobili Caminu de Otu Patis) ca, bogat po natura sua atotu caisisiat forma de assolutismu, si ndi stesiat duncas de s'unu e de s'atru, de su teismu e de s'ateimu puru.
Duncas is iscrùpulus ca su Buddha sempri s'est postu in sa chistioni de s'Assolutu fiant po evitai de arruiri in una de is duas positzionis.

Stesiendi•si duncas de onnia forma de assolutismu, su Buddhismu essendi espressioni de su «Caminu de mesu» indicau de su Buddha in su famosu e fundamentali «discorsu suu de Benares», no podit a onnia modu no cunsiderai is chistionis esistentzialis propostas de s'ideologia teista e de cussa ateista, puru si ancòra no funt stetias risolvias.

Custas funt is printzipalis arraxonis de chi creit ca no esistit sa possibilidadi de identificai su Buddhismu commenti una genia de ateismu e duncas de ddu biri commenti negatzioni assoluta de Divinidadis (deismu) e/o de unu Deus specificu (teismu).

Si s'ateismu si bolit cunsiderai commenti s'abilidadi de afrontai «in manera critica» is dificultadis chentza de fai riferimentu a su chi superat sa realidadi, insandus si depit amitiri ca chentza de custa abilidadi est impossibili «imprassai» su Buddhismu, est a nai si ndi scidai. Su «Buddhismu nudda negat», mancai a onnia modu «est una religioni chentza Deus», chentz'anima (e chentza sei), chentza credèntzia e chentza misteru, basat a susu de sa cumprensioni de is ideas ca dda fundant e no in sa fidi. Ddui est istetia «una seta sceti», sa mahāsāmghika de is lokottaravādin ca cunsiderada Buddha unu omini trascendenti (lokottara, est a nai commenti de Deus) e su Buddha istoricu commenti unu fantasma (nirmānakāya) derivau de issu. Funt istetius issus a scurpiri is monumentus mannus de su Buddha me is rocas de su Bamiyan, is propius ca funt istetius bombardaus de is talebanus; essendi musulmanus iconoclastas is talebanus, est a nai destruidoris de immàginis, ant fatu s'errori de cunsiderai is scurturas commenti paganas. Puru si me is intentzionis de sa seta «ddui fiat idolatria», is istatuas rapresentaiant unu omini e no unu Deus, e is talebanus ant sciasciau una rapresentatzioni umana e po nudda divina poita Buddha est a donnia modu sceti unu omini.

 
Po cantu spetat a is arraportus a intru de Buddhismu e filosofia, sa chistioni est rendia prus complicada de sa definitzioni difitzili de su cuncetu de filosofia.

In su pentzamentu modernu, ca sighit a su sigulu XVI e a sa rivolutzioni scentifica, comunementi po filosofia s'intendit su «studiu de su significau e de sa giustificatzioni de sa connoscèntzia de s'aspetu prus universali de is cosas». Sa filosofia est duncas una forma de spricuadura de su sciri, ca bolit descriri sa natura prus profunda de sa realidadi. In custu sentidu est possibili rilevai aspetus filosoficus a intru de su Buddhismu. Sa presèntzia de chistionis bias commenti incongruentis in sa dotrina de su Buddhismu prus antigu (po esempiu sa negatzioni de s'esistèntzia de unu deu individuali) iat generau, me is séculus a pustis, speculatzionis teoricas mannas meda in sa tenta de ddas arrisolviri. Speculatzionis teoricas meda botas estremamenti complicadas, basadas assusu de sistemas de logica sofisticaus, ca discutint chistionis commenti cuddas de s'esistèntzia de su deu, o de unu printzipiu de causalidadi, ca podint agatai de is analogias a intru de sa filosofia de origini europea. Custas speculatzionis s'agatant po esempiu in s'iscola de su Madhyamaka o de su Vijnanavada.

Ddui est chi fait notai ca in su Buddhismu custas speculatzionis teoricas no funt diretas a definiri una descritzioni definitiva de sa realidadi (ambitzioni, custa, tipica de sa filosofia europea moderna), ma prus chi atru funtis strumentus momentaneus po permitiri a su praticanti Buddhista de fai svanèssiri is pregiudìtzius ratzionalis chi tenit arrispetu a sa realidadi in vista de s'ampuàda a su Nirvana.

A onnia modu, ddui est puru chi arrispondit ca in sa filosofia europea prus antiga, est a nai in cussa greca, su sciri ratzionali no fiat fini a sei atotu ma teniat una funtzioni strumentali in vista de un'ampuada spirituali. Aici sa dialetica platonica srebiat po podiri ampuai a su mundu puru de is ideas, i a sa propia manera is iscolas ellenisticas usaiant sa cica speculativa po scrufiri unu istadu mentali a s'aprigu de is strumbulladuras emotivas (commenti in su Stoicismu o in s'Epicureismu) o, po ampuai a una realidadi noa no definibili a fueddus (commenti in su Neoplatonismu). De notai ddui est ca, po cantu spetat a sa filosofia greca, s'ampuada filosofica non fiat sempri sceti mentali, ma si codrimingiaiat puru cun esercitzius fisicus, commenti po esempiu su cuntrollu de s'arrespiru, meda simbillantis ai cuddus buddhistas (susténnia est custa teoria de Pierre Hadot, istudiosu de su pentzamentu grecu antigu).

A sa fini ddui est de nai ca, po chi afirmat sa possibilidadi de fai analogias a intru de sa filosofia europea e su Buddhismu, no funt de lassai is assimbilàntzias cun sa teologia negativa, ca afundat is arrexinas suas in su Neoplatonismu e, gratzias a su Pseudu-Dionigi e Meister Heckart arribat cun Nicola Cusano fintzas a su printzipiu de sa modernidadi.

Sigundu sa manera de pentzai de su Buddhismu, s'origini e sa fini de s'universu no podint essiri avertias o cumprendias de s'omini, commenti puru totugantas is callidadis chi interessant a sa menti atotu. S'universu tenit in su fundu suu sa sensatzioni, s'intendimentu, sa connoscèntzia e is efetus mentalis relativus. Connosciri custu spàtziu po su chi est e in onnia cosa e lompiri a ddu superai est lompiri a sa prena alluidura. Meda botas sballiendi benit interpretau commenti unu nudda, una ammancàntzia o unu stampu nieddu, in beridadi issu acapiat onnia cosa. A custu spàtziu su Buddha ddu definit commenti sbudiesa ca cumprendit e connoscit totu is tempus e totugantas is diretziònis.

Is positzionis de cuddus ca funt favorevolis a definiri su Buddhismu unu «Caminu spirituali (magga) de pratica e disciprina (dhamma vinaya) individuali» ca lassat de una pati is concetus de teismu, ateismu e filosofia de vida e duncas no ddu incluint a intru de is religionis, ni a intru de is ideologias e filosofias, s'arrimant a susu de diversas genias de motivus.

De sighida una bibliografia arraxonada de is testus 'de su' e 'a susu de' su Buddhismu in limba italiana.

Funt is testus cunsideraus canonicus de totugantas is iscolas buddhistas. Tocat arragodai ca s'iscola Theravāda cunsiderat canonicas sceti is operas cuntennias in su Canoni pāli.

Funt testus cunsideraus canonicus sceti de is iscolas de su Buddhismu Mahāyāna e de su Buddhismu Vajrayāna. No funt cunsideraus canonicus de s'iscola Theravāda e de is atras is iscolas de su Buddhismu de is Nikāya, cust'urtimas funt totugantas sparessias.




#Article 177: Gonnos (159 words)


Gonnos (Gonnosfanàdiga in italianu) est una bidda de 6.970 bividoris me sa Meria o provintzia de Casteddu (CA) fintzas a s'annu 2005; imoi pertenessid a sa Meria de provìntzia de Sud Sardigna (SU).

Is biddaius de Gonnos si tzerriant 'gonnesus'.

Sa bidda est situada me sa vaddi de su Monti Linas.

In antigoriu fiant duas biddas dividias dae s'arriu Riu Piras: Gonnos, sa prus becia, a monti, e Fanadiga in pranu.

Est connota po is ortus, (si narad ke sa tzindria de gonnos est sa prus durci de totta sa Sardnnya), s'ollu e is olias (Gonnos est città dell'olio dae medas annus bendidi s'ollu suu me tottu su mundu).

Sa genti bivia de masseria (ortus, olivarius e bingias), e cun su traballu in miniera (Ingurtosu e Monti Becciu) fintzas a is annos '60.

S'arriu Piras nascidi a Perda de Pibera, aundi ci fiat sa miniera beccia de 'molibdenite' serrada me s'annu 1952.
Oi, Perda de Pibera est parcu naturale.




#Article 178: Giotto (337 words)


Giotto di Bondone, fortzis incrutzadura de Ambrogio o Angiolo di Bondone, connottu simplemente che Giotto (Vespignano, 1267 – Firenze, 8 ghennàrgiu 1337) est istadu unu pintore italianu. 

Pintore de sos pius mannos. In sos annos '90 de su 1200 trabagliat in Assisi in sa Basilica Superiore, inue pintat istorias de Santu Frantziscu. Dante in sa Commedia, in su Cantu XI de su Purgadoriu narat de Giotto:

Sa Legenda de Santu Frantziscu est presentada in 28 iscenas, e de custas ammentamos: Su presèpiu de Greccio, Sa preiga denanti de Onoriu III, sa cunfirma e sa Regula, sa preiga a sos puzones, sa renuntzia a sos benes, sa visione de su carru de  fogu. 
	
Tra su 1303 e su 1305 trabagliat a Padova in sa cappella nada degli Scrovegni, o de s'Arena, e dedicada a Nostra Segnora, inuie Giotto at illustaradu sos Misterios de sa vida de Cristos e de Maria. B'est s'iscena de sAnnuntziatzione de s' Anghelu a Maria. Sa freguras si mustrant intro duas ediculas cun evidentzias de sa prospettiva, una novidade. Sighini ateras iscenas marianas. Tota sa Cappella est pintada. Si devet  notare: s' Adoratzione de sos Tres Res, s'istrage de sos Innotzentes, sa fuidura in Egittu, sa resurretzione de Lazzaru, s'Ultima Chena, su tradimentu de Giuda ( iscena ricca de particulares), Gesus denanti a Anna e Càifa, s'iscena de Gesus mortu (cun meda anghelos chi mustrant dolore), se resurretzione de Cristos, s'iscena de su Giuditziu finale ( Cristos zuighe sètzidu  in tronu inghiriadu dae anghelos e santos: sutta, una rughe rezida dae duos anghelos; pius in basciu s'offerta de sa Cappella a sa Madonna. Sa rughe dividet sos santos dae un'ala, dae sos diaulos e dannados dae s'atera.
	
Dae su 1313 Giotto trabagliat a Firenze in sa Creja de Santa Rughe po decorare tzeltas  cappellas (Bardi, Peruzzi).
	
Su 1334 incomintzada su trabagliu po su campanile de su Duomo de Firenze dende proa de essere unu architettu. Giotto morit su 1337 e-i su campanile no est finidu. Lu continuat Andria Pisano e lu finit Frantziscu Talenti.




#Article 179: Dago (107 words)


Dago est unu pessonàgiu de is fumetos creadu dae Robin Wood e Alberto Salinas, pessonàgiu printzipale de sa sèrie in biancu e nieddu gai nada, pubricada a pustis de su 1980 in sa revista argentina Nippur Magnum, imprentada dae S'Editorial Columba.

Benit pubricadu in Italia a pustis de su 1983 in su chidàriu Lanciostory, pubricadu dae sa  Edizioni Lancio, a pustis debennidas grupu Eura Editoriale. Est istadu torradu a imprentare in divressos insertos de Skorpio, in su mensile Ristampa Dago e in sa cannaca de volùmenes cartonados a colores Euracomix.  Àteras aventuras  de su pessonàgiu sunt pubricadas dae su 1995 in su monogràficu bonellide dae edicola Dago.




#Article 180: Alan Ford (367 words)


Alan Ford est unu fumetu còmicu ca est istadu fraigadu de Max Bunker (Luciano Secchi) e Magnus (Roberto Raviola), in inprenta de su 1969. Su fumetu comicu est una pigada

in giru satirica de is agentes segretos ammesturadu cun su surreale e su humore nieddu, e riferimentos sardonicos de sa sotziedade moderna otzidentale e in particulare italiana.

Mancari est diventadu bastante populare in Italia a pustis s'introdutzione sua, Alan Ford est abbarradu disconnotu a foras de s'Italia. S'editzione frantzesa, Danese e brasiliana sunt faddisas luego ma in Yugoslavia issu at tentu sutzessu mannu diventende e abbarrende unu de is fumetos prus de sutzessu in su paisu sotzialista e in is sutzessores suos.

Mancari sa trama initziale in is primos episodios si nche isvilupaiat a inghiriu de un agente mutidu  Alan Ford, a pustis custu est diventadu un de su grupu  de is personàgios printzipales: su Grupu TNT est un'assemblea de agentes segretos disadatados, ca trabballant de unu negòtziu de froresi a New York City, Istados Unidos de Amèrica, ca impreant che copertura pro is cuartiers generale issoro segredos. Issos sunt inciumpetentes e mandrones, ma intelligentes e margianes, specialmente cando tocant is interessos personales issoro. Is biografia issoro sunt piticas a cunfrontu de is furbos  leader issoro, su tormentadu Nùmeru Unu in cadira cun rodas, unu personàgiu ca si pigat indebitamente is miliones pagados a su grupu de su governu americanu pro is missiones segretas, e pagat is agentes una misenia. Su fumetu ponet in rìdiculu aspetos de sa sotziedade americana, inclùdidos su capitalismu e su ratzismu. Ci sunt riferimentos a sa realidade locale italiana, in ue is maladias sotziales sunt satirizadas de Magnus  Bunker, aici comente tèrrmines in dialetu Milanesu. 

Alan Ford est pubblicadu mese cun mese de Mas Bunker Press in Itàlia. Ci sunt puru editziones in Bòsnia e Erzegòvina, Croàtzia (a su mancu 4 editziones de su 2008), Sèrbia e Slovenia. Una editzione de sa Repubblica de Matzedònia de su Norte si agataiat pro unu pagu de tempuse, e s'editzione de serba sunt importadas immoi in Macedonia e Montenegro, abbarrende galu meda populares. Su fumetu còmicu est istadu adatadu a film animados e retzitas de teatru,aici comente est istadu de ispiratzione pro libros e film.




#Article 181: Sa die de sa Sardigna (546 words)


Sa die de sa Sardigna est una festa posta dae sa RAS in su 14 de capidanne de su 1993 comente festa de su pòpolu sardu. 

Sa festa serbit pro ammentare sa rebèllia de su 28 de abrile de su 1794. In cussa die su vicerè Balbiano, impare a sos àteros amministradores continentales, si nch'est dèpiu fughire dae Casteddu e sa Sardigna, ca su guvernu torinesu aiat refudau de reconnòschere sos deretos de sos sardos chi teniant dae sèculos. Sos sardos boliant puru unu cunsizu de Istadu insoro, sa sede de su vicerè e unu ministèriu pro sos afares de sa Sardigna in Torinu. Sos piemontesos no aiant atzetau nudda de totu custu, e pro cussu bi aiat àpiu s'atu de rebellìa populare chi est acabbau cun una tuccada de su vicerè.

Cun sa crèschida de su discuntentu in sos cunfrontos de s'amministratzione piemontesa, in sas ùrtimas dècadas de su setechentos s'est creadu unu movimentu de rebbellia chi at rugradu totu s'ìsula, in bighinàntzia cun sos eventos revolutzionàrios frantzesos e sos fermentos nàschidus in vàrias alas de Europa (Irlanda, Polònia, Bèlgiu, Ungheria, Tirolu). In su 1793 una flota frantzesa aiat intentadu de s'appropiare de s'ìsula longu duas lìnias, una in su territòriu de Casteddu e s'àtera acante a s'arcipelagu de Sa Madalena, ghiada dae su giòvanu ufitziale Napoleone Bonaparte, reparadu in Frantza continentale a pustis de s'insurretzione paolina sustènnida dae sos inglesos. Sos Sardos ant peroe opònnidu resistèntzia e irbentidu custu pianu. At cumintzadu duncas a crèschere in s'opinione pùbblica unu sentimentu de revesa in sos cunfrontos de sa Corona sabàuda pro sa defensa de su Regnu.Sos Sardos ant pedidu gai chi si seret riservada a issos s'ala manna de sos impreos tziviles e militares e un'autonomia prus manna respetu a sas detzisiones de sa classe dirizente locale. A su perentòriu refudu de su guvernu piemontesu de acollire calesi chi siat rechesta, sa burghesia tzitadina at organizadu cun s'azudu de su restu de sa populatzione su motu insurretzionale.
S'episòdiu finale chi at giutu a sa cuntestatzione est istadu s'arrestu ordinadu dae su vitzeré de duos capos de su Partidu Patriòticu, sos abbogados casteddàius Vincenzo Crabas e Efisio Pintor. Su 28 abrile de su 1794 (dada nòdida comente sa dii de s'aciappa) sa populatzione inferotzia at istesiadu de sa tzitade totu sos 514 funtzionàrios continentales, cumprèndiu su vitzeré Balbiano, chi in su mese de maju de cuddu annu sunt istados imbarcados cun sa fortza e bocados de s'ìsula. Incorazidos dae sos fatos de Casteddu, sas populatziones de S'Alighera e Tàtari ant fatu ateretantu. Sos motos antifeudales sunt istados posca ghiados pro unos àteros duos annos de Giovanni Maria Angioy, magistratu artu de su Regnu de Sardigna, fintzas a candu sunt istaos repressos de sas fortzas lealistas, bessidas prus mannas a pustis de s'istipulatzione de su tratadu de paghe sutascritu de Napoleone e Vittorio Amedeo III. S'esperimentu revolutzionàriu sardu at lòmpidu gai a su tèrmine, e s'ìsula est abarrada suta de sa giurisditzione sabàuda. A cussu est sighidu unu perìodu de restauratzione aristocràtica e monàrchica, finidu cun sa Fusione perfeta de su 1847, chi no at chessidu a istudare unos àteros incumentzos ispontàneos de rebellia acontèssidos tra su 1802 e su 1821, comente sa congiura de Palabanda de Casteddu de su 1812 e s'abbolotu aligheresu de su 1821.




#Article 182: Ad Apostolorum Principis (327 words)


Ad Apostolorum principis (29 mese de Lampadas 1958) est una entziclica de Papa Pio XII a pitzus de su comunismu e de sa cresia catòlica in tzina. Descrivet persecutziones sistemàticas  de is epìscopos, predis, religiosos e chirca de ispiegare a manera cumpria is tentàtivos de su guvernu de istabilire una Cresia Catòlica Patriotica, indipendente de Roma.

Sa Cresia catolica in Tzina aiat prosperadu in is primos de su 1900, mancari meda  ostàcolos. Una gerarchia est istada fraigada in Tzina aberende oportunidades mannas. Ma a pustis sa vitoria comunista in sa gherra tzivile tzinesa, is counidades cristianas sunt istadas destruidas e is missionarios espulsos. Meda pìscamos, predis e òmines e fèminas religiosos, sunt istados impresonados, imbiados in is campos de rieducatzione sutapostos a tortura e protzèssos farsas. Papa Pio XII aiat emanadu in su 1952 s'entzìclica Cupimus Imprimis, in ue issu acusaiat is persecutores e aiat dèfendidu sa Cresia,  contra a s'acusa de èssere contra a su pòpulu de sa Tzina.  In su 1954, issu aiat publicadu un'àtera Letera Entziclica, Ad Sinarum gentem, in ue issu aiat refudadu is acusas fata contra a is catòlicos in Tzina, afermende ca isosos sunt leales e fideles a su Paisu issoro.

De cussu tempus, sa Cresia in Tzina at dèpidu  sutastare a meda  prus dificultades. Unu movimenrtu catolicu patrioticu est fortzadu pro totu is fideles. Movimentu pro su patriotismu e sa paghe ca depet èssere contra custu, in beridae est una frode. Custu sotziu bolet fàghere abratzare gradualmente a is càtolicos is printzìpios de su materialismu àteu. Totus sunt custrintos a aprovare e partetzipare  e cussos pìscamos, predis, òmines religiosos, mognas e is fideles  in nùmeru considerevole ca no partetzipant sunt giai in presone; predis, òmines e fèminas religiosas, istudiantes ecclesiasticose fideles de totu is edades sunt custrintos  a sighire cursos e una seriede cunferentzias  e dibatas casi chentza de fine ca durant pro chidas e meses pro indebilitare sa fortza de voluntade sa determinatzione, atressu unu tipu de coercitzione psicologica.




#Article 183: Ubuntu (224 words)


Ubuntu est una Distro Linux de sas prus famadas de sos urtimos annos.

Ubuntu est una distro de su sistema obrativu GNU/Linux naschida in su 2004, e fata partinde de sa Debian.
Ubuntu est pessau pro faghere prus fatzile s'impreu de sa Computadora, o 
Donnia 6 meses bessit una versione noa, ki da nanta Upgrade.

Ubuntu est finantziàda dae sa Canonical Ltd (sotziedade arregistrada in s'Insula de Man).
Sa fundamenta de Ubuntu est de Mark Shuttleworth, unu zovanu imprendidore de s'Africa 'e Josso grandu amigu de su software liberu. Su nomene Ubuntu bennet de unu fueddu Africanu chi cheret narrer umanidade pro sos atteros, o fintzas Deo soe su chie soe, pro meritu de cussu chi semus totus.

Comente donnia distro de Linux, Ubuntu si podit installai in d'una computadora ue b'est un'ateru sistema (pro narrer, impari a windows a su MacOS o ateru sistema).

S'idea est de no fai pagai pro su sistema obrativu e totu, ma sceti pro su serbitziu tennigu.

Comente ateras distros de Linux, Ubuntu tennet virtudes ke: est a gratis, est stabili et donnat seguresa.

Ubuntu impreat sos paketos debian *.DEB pro azorronare o installai programas nous. Dae su menu grafigu, podis impleai su programa Synaptic pro agatare i installare dae sa lista ofitziali Donnia programa ki ti podit serbiri (ki siet de multimedia, de ofitziu o de seguresa).




#Article 184: Linux (500 words)


Linux est una famìlia de sistemas operativos lìberos, formados dae s'unione de su nùcleu Linux e is programmas de su progetu GNU.

S'isvilupu est incumentzadu in su 1991 dae Linus Torvalds, a cussu tempus istudiante a s'universidade de Hèlsinki, in Finlàndia. Torvalds at detzìdidu de distribuire su còdighe de Linux comente programma lìberu cun lissèntzia GNU GPL e custu nd'at favoridu s'ispainadura e at incoragidu medas àteros programmadores a pigare parte a s'isvilupu suo. Dae su cumintzu, a su nùcleu Linux benint s'ispissu unidos sos programmas de su progetu GNU pro creare unu sistema cumpletu. Custos sistemas, segundu Richard Stallman, fundadore de su progetu GNU, diant dèpere èssere narados GNU/Linux imbetzes ca isceti Linux, fintzas pro ite esistent sistemas comente Android chi impreant su matessi nùcleu, ma non is programmas GNU.

Is sistemas Linux sunt parte de sa famìlia UNIX. Fintzas chi a cumentzu su nùcleu fiat criadu pro andare cun carculadores de arratza x86(CISC, IBM Cumpatibile) oe in die est istadu portadu a diferentes architeturas, comente is de tipu RISC e sa ARM. Is distribuiduras de Linux sunt formadas de su nùcleu Linux acumpangiados dae unu programma de installadura e de unu set de programmas, utilidades i drivers chi podent permìtere, in cussas prus a sa moda, de installare de manera simpre e crara unu sistema lestru, modernu e cumpletu de totu su chi podet serbire pro traballare o s'ispassiare cun sa computera. Aici etotu, s'agatant distribuiduras de Linux prus pagu craras i bonas pro is prus espertos.

Su nùcleu Linux est istadu creadu su 25 austu 1991 dae s'istudiante finlandesu de informàtica Linus Torvalds chi, apassionadu de programmatzione, fiat pagu cuntentu de su sistema operativu Minix (sistema operativu didàticu tipu-unix iscritu dae Andrew Tanenbaum, professore ordinàriu de Sistemas de retze a s'universidade de Amsterdam), ca suportaiat male s'architetura i386 a 32 bit, a cussu tempus noa, econòmica e pobulare. Aici, Torvalds at detzìdidu de creare unu nùcleu nou pro s'ispassiare e istudiare su funtzionamentu de s'elaboradore suo nou, unu 80386.

Mancari siat istadu programmadu a s'incumentzu a suta de Minix, Linux no at mai impreadu còdighe de cussu sistema. At imbetzes impreadu dae luego partes de su sistema GNU pro funtzionare. S'impreu de sa lissèntzia GNU GPL at permìtidu de distribuire Linux e GNU in paris fadende·nde unu sistema cumpridu e lìberu.

Torvalds preferiat pònnere Freax a su nùcleu chi fiat iscriende, ma Aret Lemmke, assistente a s'Hèlsinki University of Technology chi dd'aiat ofertu s'ispàtziu FTP pro su progetu (ftp.funet.fi), at prefertu assignare a sa subdirectory dedicada su nùmene de traballu Linux, chi a sa fine est essidu su nùmene definitivu.

Giai dae sa versione 0.01 faghiat a compilare e aviare sa shell GNU Bash. Finas a sa versione 0.10 fiat rechertu unu computer cun Minix pro cunfigurare, compilare e installare Linux, ca custu  impreaiat su pròpiu sistema de archìvios; dae sa versione 0.11 podiat èssere compiladu dae Linux matessi.

Su 12 martzu 1994 Linus Torvalds at presentadu sa prima versione istàbile de Linux a s'Universidade de Hèlsinki.




#Article 185: Barrali (245 words)


Barrali   Barrabi est unu comunu de 1.076 abitantes de sa provìntzia de Sud Sardignae fai parti cumente a zona de sa Trexenta,e posizionadu ais peisi de monte Uda, ed esti finchegiadu de su riu Mannu.Is abbitantis de Barrabi si naranta Barrabesusu, ancora prima in sa antighidadi si naranta arrabesusu.Sa bidda de Barrabi s'agatada in unu crocivia geograficu,tra tresi zonasa diversasa,infati fai lacana cun sa idda de Donori, chi esti in sa zona de su Parteola,faidi lacana cun Samatzai, chi esti in su campidanu,e a sa fini fai lacana cun sant'Andria e Frius, Ortacesus e Pramantellu, chi funti in trexenta,cumenti esti Barrabi e tottu.Studiososo ante stabilidu,a Barrabi esistiada gia fida de 4700 annos prima de Cristu.Su territoriu este riccu de logos de importanzia archeologica, de differenti  periudusu storicusu:nuraxi de Monte Uda, nuraxi de su guntruxiu,sa domu de s'orcu,natabi, muridinas,s'aruta, sa rocca de sa trinidadi,sa terra de is aurras, e aterusu logos puru.STORIA Barrabi in su periudu mediuevali,fadiada parti de sa curatoria de Dolia, cun sedi un Santu Pantaleu.In cusu tempusu Barrabi fiada una Bidda meda pittica.Dopu chi  is' aragonesusu invadinti sa Sardigna, a  metadi de su 14° seculu,Barrabi passada a is feudusu de sa trexenta.Su territoriu de Barrabi esti  attraversadu da nord a sud de su riu Mannu.In s'antighidadi, su riu a contribuiu a  s' economia agricola, is agricoltorisi usanta,is carropusu  po acquai is terrenusu.Barrabi esti stetiu sempri serbiu de sa  ferrovia Casteddu Lanusei  Arbatax e Casteddu Sorgonu, ponendidu in una situazioni de  collegamentusu meda favorevolisi. 




#Article 186: Deximumannu (151 words)


Deximumannu (connottu fintzas comente Dèximu Mannu, in italianu Decimomannu) est unu comunu de 8.323 abitantes de sa tzittadi metropolitana de Casteddu.

Sa festa de Sant’Arega est potada a nòmini in totu sa Sardigna. Sa festa tocat sempri s’ùrtimu domìnigu de su mesi ‘e cabudanni e durat cincu dis. Po s’occasioni arribat a Dèximu genti meda po pregai, po bendi, e po si spassai totus in paris.

Sa festa de Sant’Antoni si fait a Ghennàrgiu, su dexiaseti, sa notti innanti de su 17 in ònnia bixinau alluint su fogadoni: si pappat, si baddat, e si cantat a giru a giru e su fogu. Sa di in fatu a sa missa manna donant su pani beneditu a totus.

Sa festa de Santu Sidoru si fait in su mesi de làmpadas, peri a sa fini de su mesi de maju. Custa est sa festa de is massàrgius e de chini bivit de sa terra.




#Article 187: Ìsili (506 words)


Ìsili est unu comunu de sa provìntzia de Sud Sardigna, seu de sa Comunidade Montana de su Sarcidanu e de sa Barbàgia de Seulu.

Su nòmini Isili parit chi bengiat de Ilienses, antiga populatzioni ca secondu su romanu Pausania (bivviu ne is annus accanta de 110-180 d.C.) si fiat posta in Sardigna a pustis de sa distrutzioni de s'antiga tzitade de Troia. 
Su territoriu est istetiu biviu giai de su Neoliticu, cumenti testimonianant medas insediamentus e medas domus de janas, a sighiri colonizzau de is romanus, is cali dianta pigau a is cartaginesus in su II d.C. Importantis insediamentus romanus funt presenti in sa zona a lacana cun Nuradda, innui dui fiat s'antiga Bidda Beccia, e a lacanas cun Nurri e Serri, in Baraci innue dui fiat su brugu de Biora. In s'epoca medievali Isili faiat parti de su giudicau de Arborea. Cun sa nascita de su Ducato de Mandas, in su 1614, fiat intrau mi ne is propriedais de don Pedro Maza de Carroz Ladron, sighendi a fai parti de is territorius de su ducau fintzas a sa fini de su feudalesimu avennia cun is Savoia in su 1843. S'8 de Nadale 1821 Isili divéntat seu provintziale, con d'una populatzioni de unas cincuanta mila pressonis distribuias in cincuantunu comunus. In su 1859 sa Provintzia de Isili est istetia isperdia e sa bidda fiat intrada in cussa de Casteddu fintzas a su 1929, passendi a pustis a sa Provìntzia de Nuòru innui est abarrada fintzas a su Maju 2005, candu est torrada a fai parti de sa provìntzia de Casteddu a pustis de sa nascita de is cuatru noas provìntzias.

Isili est postu a is peis de unu artipranu, a s'estremidai de susu de sa provìntzia de Casteddu e a lacana cun is provìntzias de  Nuòru e de su  Campidanu de Mesu. Su sartu est prenu de baccus e coddus, sa terra est fertili gratzias a is medas flumineddus e arrius, est coltivada in grandu parti a trigu, oxru, avena e bellus erbaius de foraggiu. Isili est nodia pro sa produtzioni ortalitzia poita due faidi beni sa temata, su pisolu, su pisoleddu, su pisucci, su cixiri, sa patata, sa crucuriga, s'aeda, sa latia, su perdingianu, su piberoni, s'appiu, e in misura prus pitìa sa sìndria e su melòni. Duus arrius funti incungiaus in sa diga Is Borrocus, su prusu importanti esti s'arriu Mannu e formada aici su lagu artifitziali de Santu Srebestianu. Su lagu pigat su nòmini dae sa cresia posta in pitzus de s'isuledda ca s'est formada a su tzentru de su pauli.

A Isili dui est sa traditzione de su traballu de s'arramini e de sa tessidura antiga. Sa tessidura còntada una tradizioni importanti; Isili tenìada una scola de tessidura chi ia qualificau sa genti e donau calidadi a is trebballus. Si dui trebbàllada s'oru, ma non po tradizioni ca is maistus anti cummenzau pagus annus. Su trebballu de sa linna po fai cascias sardas e atrus mobilis s'esti sperdiu. Pagus abitantis fueddant un dialetu, nadu Arromanisca, ca si crei bengiada de is zingarus. 




#Article 188: Maracalagonis (3033 words)


Maracalagonis o Mara est unu comunu de 6.731 abitantes de sa tzittadi metropolitana de Casteddu.
A 17 chilometrus de Casteddu, a 82 metrus impitzus de su mari, prus o mancu, ddoi est Mara cun 7.150 bividoris (maresus) in d-unu territòriu de 101,62 chilometrus cuadraus. Maracalagonis est nasciu dae s'unione de duos locus ruralis bixinus, Mara e Kalagonis.

Sa bidda est a nord-est de sa capitali, a printzìpiu de su Sarrabus, tenit unu comunali mannu meda chi incumentzat de Is Seti Fradis e lompit finsas a su Gulfu de Casteddu, sighit finsas a Crabonaxa e nci acabat in su mari de Genna ‘e Mari e de Bacu Màndara finsas a is fratzionis de ‘Villaggio dei Gigli’, ‘Villaggio delle Rose’, Su reu e Monti Nieddu.

Su comunali de Mara est mannu 10.162 ètarus, movit de is montis de is Seti fradis, nci passat in pranu e in montixeddus e nci stupat a mari, in su tretu de Bacu Màndara e Genna ‘e Mari (Torre delle Stelle), a manu dereta in su Gulfu de is Àngiulus.

Foras chi siat sa parti de Su Reu, su monti de Mara est pagu sfrutau po traballai, sceti pagu-pagu de pastoris e messajus. In is montixeddus ddoi at ìlixis, olioni, murta e finas modditzi e murdegu, po mori ca su logu est unu pagu sbendonau.

In su pranu ddoi at bìngias e ddu prenint a lori e a ortalìtzia. Ddoi at finas paricis animalis mancai su logu siat unu pagheddu sciutu, giai ca su prus de is arrius funt mesu sicaus (Arriu Stàini, Arriu Sesulu, Arriu Cortis, Arriu Padru, Arriu Loi, Arriu Piscina Nuxedda).

De arregordai su stàini bèciu, a manu dereta de sa bidda, in bàsciu, a 88 metrus impitzus de su mari. Sa mannària est 45 ètarus, tundatzu. Su màrgini de bàsciu est su prus artu.

In su tempus passau ddoi curriat àcua meda e fiat uno logu de traballu po is maresus. Su de s’essi sciutau est po mori ca ant smasciau totu is arritzolus chi ndi calànt de Sìnnia.

Giuanni Spanu, su stòricu, at scritu ca in su stàini de Mara, in s’ierru, ddoi iat pùligas a trumas e in s’istadi, mancai fessit mesu salidatzu puru, serbiat po donai a bufai a is animalis.

Sèmpiri po su stàini, Casalis in su 1842 iat scritu: ‘A pagu tretu de Mara ddoi est una pauli anca in s’istadi ddoi abitant anadis, mangonis e àterus pillonis de àcua durci’.

S’òmini biviat in su logu chi oi est de su comunu de Mara giai de su tempus de su enolìticu; custu si-ddu amostant beni is tumbas chi ant agatau in Cùcuru Craboni, chi no est aillargu meda de su centru de sa bidda, conca a nord. In sa necròpoli ant agatau arrestus de sa cultura de ‘Monte Claro’ chi ddi nant, de s’edadi de s’arràmini, e de Bunnànnaro, de s’edadi de su brunzu e finas testimonias de su tempus chi est bènniu apustis, cun is Pùnicus e is Romanus. Po finas sa tzivilidadi nuraxesa, in totu is fasis suas, at lassau arrastus, mancai oi nd’abarrit pagu cosa. Pagu cosa nd’abarrat de su Nuraxi Genna ‘e Mari (Torre delle Stelle), acanta de Cannesisa, chi est chentza de nuraxi; àterus nuraxis fiant is de Bedutzu, Sa Màrdini, Sirigraxu, anca ddoi fiat su forru de fundi puru. Spantosa sa tumba de is mannus de Murta stèrria ‘e pitzus.

Manna sa presèntzia fènicia puru e infatu cudda pùnica, comenti in totu su Campidanu. In su 1920, in Carroi, chi oi est aìnturu de sa bidda, ant agatau custus brocus scuadraus e àterus arrastus de unu tèmpiu pùnicu cun duas stàtuas de su deus Bes (II-I a.c.) chi ant allogau in su museu archiològicu natzionali de Casteddu. Àterus arrestixeddus pùnicus ddus ant agataus faci a Arriu Su Stàini, Serigraxu, Cùcuru Crobu e Cùcuru Craboni. Po cunfirmai s’òrigini pùnica de su logu, Spano pensàt ca is nòminis Mara e Calagonis ndi fessint benius de is fueddus semìticus Hamara, pauli est a nai o stàini de àcua salia, e Chalaca, est a nai logu de terra bona. De pagu perou ndi ant bogau a pillu un’àtera idea chi narat ca su fueddu mara ndi benit de Magar, semìticu custu puru, chi bolit nai gruta, giai ca ddoi funt is tumbas ‘a camera’ de Cùcuru Craboni.

Comenti in totu sa terra chi fait a traballai in Sardìnnia, is Pùnicus iant impostu a dda preni a lori, chi de insandus est una cosa tìpica de s’economia isulana. Sa Sardìnnia fut unu logu de trigu, pretziau meda, ca furniat a is tzitadis de is dominadoris, chi iant cuncordau su sartu po chi su trigu e s’òrgiu no ddis amanchessint mai. Po Mara puru fut diaici, e custu cuncòrdiu de su sartu in is biddixeddas, anca ddoi biviant is colonus e is messajus acapiaus a sa terra chi depiant traballai, iat sighiu po finsas cun is romanus e in su mediuevu.

Sa presèntzia de is Romanus est provada de unu muntoni de arrestus chi ant agatau, prus de totu in d-unas cantu necròpolis: una muneda de su tempus de is Filipus (244-49 d.c.) chi ant agatau in su sartu, paricis strexixeddus e una fìbia pretziada. Un’acodeddu de scrita de su de III o de IV sèculus apustis de Gesugristu, de candu iant arrangiau is termas ‘Rufiane’, portat una scrita, a parti ‘e palas, chi chistionat de custu Johannes Presb (Giuanni Presbìteru).

Custas testimonias s’amostant su grandu interessu romanu po custas terras fèrtilis, po depi permiti a Roma de incungiai totu su chi donat sa terra. Su sartu dd’iant pratziu in ‘latifundus’ anca ddoi traballànt is messajus chi biviant in biddixeddas de pagu genti in su sartu etotu. In su latifundu ddoi fut sa grandu domu de is meris, sa ‘villa padronali’, cun is magasinus e is termas.

In su sartu de Mara e de is biddas de acanta depiat essi de importu finas s’arregorta de is mineralis, giai ca in sa chi est oi sa 125, faci a su chilometru 25, in su caminu chi nci torràt a Terranoa (Òlbia) passendi-nci de Sarcapos, ddoi fut su centru romanu de Ferraria, innui pinnigànt e scerànt su minerali po is portus e po is prus arrugas de importu.

In is primus sèculus de sa ‘era volgari’ s’est spainau in Sardìnnia su cristianesimu, prus de totu in is pranus colonizaus. Asuta de s’urrei vàndalu Trasamondo, in su 496 d.c., nd’iant betiu a custus obispus de su Nord de Àfrica; a is partis de Caralis, su cristianesimu fut giai intrau beni. Sa crèsia fiat giai cuncordada comenti si spetat e difatis in custu tempus duus papas de Roma fiant sardus, Ilàrio (461-468) e Sìmmaco (498-514) e nci iat monastèrius in paricis logus de eremitanus e finas àterus logus de cultu in Campidanu.

Apustis de sa conchista de is Vàndulus (533 d.c.), sa Sardìnnia at fatu parti a s’Imperu Romanu de Orienti. Is Bizantinus nd’iant betiu su cultu de paricis santus orientalis e custu ddu podeus biri finsas in su logu nostu etotu: Santu Gregori e Santu Basili (centrus a pagu tretu de sa bidda, conca a est) chi depiant essi logus po is eremitanus e chi ant mandau a innantis su cultu. In su sartu de bidda ddoi funt ancora nòminis de logu chi s’arregordant is cultus orientalis, che a Santu Sesulu, Santu Stèvini e Santu Giorgi. In custus sartus ddoi funt arrestus de logus cresiàsticus.

Custa fasi stòrica de importu dda podeus biri beni de su materiali bèciu chi ant torrau a imperai po sa crèsia noa de sa ‘Beata Vergine Assunta’ e finas po sa crèsia de ‘Nostra Signora d’Itria’. In sa parròchia funt de s’ùrtimu tempus de is bizantinus, duas barandìllias cun figuras de matas e de animalis beni fatas meda (unu lioni mascu e unu lioni fèmina) e una colunna posta aìnturu de crèsia. A parti de foras, in mesu de is murus a manu dereta, ddoi est unu ‘bassorilievo’ mesu spaciau, anca ddoi est sa figura de un’òmini a tùnica, cun d-una dòpia scrita romana e unu pilastreddu piticheddu, totu traballau e imbelliu cun arrosas, chi ndi benit forsis de un’artari, giai oguali a un’àteru acodeddu de pilastrinu allogau in d-una domu privada acanta de sa parrochiali. Po ndi pesai sa crèsia de ‘Nostra Signora d’Itria’ ant torrau a imperai paricis colunnas e trancafilus (capitellus) bècius. Impari a custus materialis tocat a nci aciungi finas àtera cosa chi oindii s’est pèrdia, una scrita a sa moda arega ingiriada de scenas de cassa a su cerbu e a sirboni e de una gruxi. Nant chi siant de sa basìlica de Santu Stèvini, in sa bidda bècia de Calagonis, anca ddoi est ancora su nòmini de logu Santu Stèvini, una centena de metrus a sud-est de sa bidda de oi. In Santu Stèvini, est a nai in sa chi fiat Calagonis, de pagu nd’est bessia a pillu una tumba ‘ipogèica’ medievali.

Comenti est acabau su tempus de is Bizantinus in Sardìnnia, a s’acabu de su de X sèculus apustis de Gesugristu, est nàsciu s’arrènniu de is giugis connotu comenti a Càlari o Plùminos. Su sartu de sa chi est oi Mara fiat in s’aministratzioni, chi ddi narànt ‘curadoria’, de su Campidanu.

Is pagus documentus chi teneus de su tempus de is giuigaus, si nant ca in su logu nostu nci iat unas cantu biddixeddas (de dexi domus prus o mancu, is prus mannas) chi fiant: Calagonis, Coròngiu, Geremeas, Mara, Massàrgia, Misa o Nisa, Nuxedda, Santu Pedru, Santa Maria de Paradisu, Sici, Sirigàrgiu.

Is urreis de s’arrènniu de Càlari iant circau a s’òrdini benedetinu de is Vitorinus de Marsìllia faendi-ddis donatzionis de crèsias, terras e serbidoris, agiudaus finsas de is papas romanus, chi ndi boliant torrai a sa Sardìnnia in su giru de sa crèsia romana, e finas de is repùbricas marineras de Pisa e Genova cun is seus (catedralis) insoru. Custus sceberus fiant beni fatus diaderus, poita ca is vitorinus iant agiudau a torrai in trassa sa messarìtzia e is pisanus iant favorèssiu sa benda de is produtus de is messajus e de is pastoris.

Mara puru ndi iat tentu proi de custus traballus, is Vitorinus teniant finsas de printzìpiu de su de XIV sèculus paricis possidimentus in is biddas de Mara, Calagonis e Sici; po nai, in Mara nci teniant is domèstias (domus colònicas) de Santu Lusciori e Silli, in Calagonis sa domèstia de Safa e in Sici s’ortu de Sabuina.

Sa bidda de Mara, chi fut intra is prus populosas de totu sa curadoria, fut in su chi est oi su centru stòricu, intra sa parròchia e sa crèsia de Nostra Signora d’Itria. Custas fiant is crèsias suas impari a Santu Lusciori, chi oi no s’agatat prus e chi est nomenada in d-una donatzioni de su 1 de abrili de su 1119. Faci a su 1190-1206 iant stabilèssiu is trèminis intra is terras de Mara e is de is mòngius vitorinus de Sìnnia.

Acabau s’arrènniu giuigali de Casteddu, in su 1258, finas sa bidda de Mara nci-dda iat acabada in is domìnius de Pisa. Faci a sa metadi de su de XIII sèculus e su printzìpiu de su de XIV sa bidda de Mara (chi insandus si naràt ‘villa’) iat incumentzau a si preni beni-beni e pròpiu po custa arrexoni, in su de XIII sèculus, ndi iant pesau duas crèsias noas: ‘Beata Vergine Assunta’, sa parròchia chi ddi nant oi, e Nostra Signora d’Itria. Faci a su 1320-22 in bidda nci iat giai 2000 personis. In su 1349-50 nci iat 510 òminis, est a nai ca nci iat prus de 2000 bividoris.

Sa bidda de Calagonis prus o mancu fiat tra Santu Stèvini e Santu Sesulu, anca ddoi iat duas crèsias de su tempus de is bizantinus. Is orìginis perou funt prus antigas meda. Po su nòmini de su logu nant chi ndi bengat de su fenìciu Chalaca (logu fèrtili) e difatis ant agatau paricis arrestus de is fenìcius anca ddoi fiat Calagonis. Chentza de duda peruna su tempus mellus po sa bidda est stètiu cun is bizantinus; de custu tempus s’at abarrau paricis arrestus chi ant finas torrau a imperai pensendi-ndi sa crèsia gòticu-aragonesa de sa parròchia de Mara e sa crèsia de Vìrgini de Ìtria.

Sa bidda de Calagoni Campitani est arregordada po sa primu borta in d-unu documentu de su 6 de donniasantu de su 1215 anca ddoi est unu testimòngiu chi ddi narànt Petru de Serra Calagonesu, acumpangiau de su fradi Gunnari. In sa conta chi iat fatu Pisa in su 1320, nci iat 150 famìllias e 600 bividoris. E est nomonada finsas in is Relationes Decimarum: in su 1341 Nicholao de Podio rectore de Talagonas, iat pagau is dèximas a su missu de su Papa.

Cun sa conchista de is cadalanus e sa nascimenta de s’arrènniu de Sardìnnia, aìnturu de sa corona de Aragona (su 19 de làmpadas de su 1324) finas is biddas de Mara e de Calagonis nci fiant acabadas in su stadu nou e ddas iant infeudadas. Is arrapresentantis de sa bidda de Calagonis Marco de Heso, Pietro de Hemana, Iohannes Murro, Marquo Acso, Perdus Pupusa, iant fatu parti a sa sètzida de su primu parlamentu de s’arrènniu de Sardìnnia (1355).

Sa grandu crisi econòmica, po mori de s’atropèlliu de is gherras de conchista e de sa tropu cosa de pagai a is feudatàrius spanniolus, iat fatu lassai sa vida de su sartu e finas is biddas. In logu nostu fut abarrada sceti sa bidda de Mara, chi iant donau po fèudu a is Oulamar, cunforma a sa moda de su More Italiae. A Mara ndi fiant aproillaus is de Calagonis puru, chi iant sbendonau sa bidda insoru giai innantis de su 1436. Iant apoderau perou s’identidadi de cussus e su nòmini, chi agoa nci iant aciuntu a su de Mara, chi fiat bènniu a essi Mara de Calagonis incurtzau in Maracalagonis, e finas su santu patronu, Santu Stèvini. Finsas is biddixeddas de Coròngiu, Geremeas, Massàrgia, Misa, Nuxedda, Santu Pedru, Santa Maria de Paradisu, Sici, Sirigàrgiu, ddas iant sbendonadas.

In su 1362 is Oulamar iant bèndiu su fèudu cosa insoru po 5500 fiorinus a is Carros, is feudatàrius de Cirra, chi nci iant postu a Mara e a Calagonis in sa baronia de Santu Miali. In su 1416 iant fatu un’acòrdiu intra su meri e is vassallus po arregulai su poderi de su meri etotu. In su 1511 candu si fut morta s’ùrtima de is Carros, totu su marchesau, cun Mara e Calagonis puru, nci fut passau a is Cantelles.

In sa primu metadi de su 1500 fiant nàscius in sa bidda de Mara, Giuanni e Andria Sanna, obispus de Abas e de Tàtari e incuisidoris de s’arrènniu de Sardìnnia. In su 1581 fiat nàsciu su para Salvador Vidal, est a nai Giuanni Andria Còntini, chi si fiat mortu in su 1647. Cussu annu etotu is Cantelles iant bèndiu sa bidda, impari cun Brucei e Sìnnia, a su mercanti Benedetto Nater, chi in su 1653 dd’iat torrada a bendi a Agostino Martin. In s’interis sa genti de sa bidda iat smenguau meda po mori de sa pesta de su 1652-55. Apustis de una chistioni manna meda, sa bidda nci fiat torrada a su marchesau de Cirra in su 1718, aprimu cun Francesco Borgia duca de Gandia e apustis cun is Català in su 1726, infatu de nci ai postu totu sa cosa in giustìtzia. A s’acabada in su 1805 nci fiat passada a is Osorio de la Cueva, chi si dd’iant comporada su 14 de mesi de idas de su 1839.

Su decretu de s’urrei n. 1195 de su 20 de maju de su 1928 iat serrau su comunu de Mara, e su de Sètimu puru, e nci-ddu iat postu impari a su de Sìnnia. Su comunu dd’iant torrau a aberri cun su decretu de lei ‘luogotenenziale’ n. 121 de su 24 de gennàrgiu de su 1946. 

In sa bidda ddoi at giai sèmpiri tempus bellu, ddoi proit pagu in s’ierru ma incapitat de agatai sa nii in su cùcuru de monti Serpeddì, chi si scallat luegus e no lompit mai a bidda. Foras chi siat sa borta de sa niada famada de su 1985, candu sa nii nd’iat prenu totu sa bidda po 24 oras, prus o mancu. Is àteras niadas mannas fiant in su ’65, in su ’56 e in su ’35. Spantosa sa de su ’56.

Is domus aìnturu de sa bidda funt postas de sa pròpiu manera de is terrinus de is messajus. Aicetotu in su logu de acanta.

Aìnturu de bidda nci at duas calidadis de domu. Sa prus antiga est cudda campidanesa, a pratza in mesu e a lolla totu aingìriu. Agoa est nàscia sa domu a duus pianus: uno po ddoi bivi, in fundu, e s’àteru in s’oru ‘e sa bia cun su portali in sa faciada.

Nci at giai 20 postalis dònnia dii po Casteddu e po is àteras bidda de acanta. 

Messajus e pastoris funt is primus traballus de sa bidda e pagu pagu cumèrciu puru. Po cussu su prus de is Maresus s’agatant traballu in is biddas mannas comenti a Cuartu o a Casteddu etotu.

Duas crèsias medievalis funt testimòngius de su tempus passau e funt sa crèsia de ‘La Vergine degli Angeli’ e de ‘Sant’Ìllaru’ (Madonna de Ìtria). Santu Stèvini est su patronu de sa bidda e ddu afestant su 5 de argiolas cun sa festa tzivili e su 5 de donniasantu cun sa festa religiosa.

In su centru de sa bidda ddoi est su prus de is entis aministrativus e de is fainas cumercialis.

In mesu de is monumentus depeus arregordai su de su ‘Milite ignoto’ (po arregordai a is mortus de sa gherra) in pratza de crèsia e su de su para Sarbadori Vidal in sa bia Natzionali. A lestru ant a acabai su centru po is antzianus puru.

Tocat a arregordai finas unus cantu centrus sòtziu-culturalis comenti a su ‘Centro di recupero Il Samaritano’, chi est in su comunu bèciu, sa Pro-loco, is assòtzius culturalis ‘Signium’ e ‘Nuova Realtà’ (chi si donat meda ita fai finsas pubrichendi su giornali ‘Hamara’ dònnia duus mesis, in paperi e in internet puru sa ‘Assoc. Cult. Musicale S. Stefano’, sa ‘Ass. Combattenti Reduci di Gherra’, sa Ludoteca Comunali, sa Biblioteca Comunali, s'Informagiovani Comunali e totu is assòtzius sportivus chi nci tenit Mara.




#Article 189: Murera (386 words)


Murera (in lingua italiana Muravera) est una bidda de 5.000 e prus bividoris in sa provìntzia de Sud Sardigna.

Sa bidda de Murera, est cunsiderada su tzentru de prus importu de totu su Sarrabus, est connota meda po sa produtzioni de arangius e agruminis in generali.
Su territoriu costieru cosa sua s'estendit in prevalentzia a bentesoi de su tzentru bividu, e me is urtimus annus est spaniendi-sì me is logus prus a Nordu puru. 
Sa bidda de Murera est connota meda po is prajas mannas: de sa  foxi 'e su flumendosa , de San Giuanni , de sa  Turri Salinas e de Colostrai; a palas de cust' urtima s'acatada sa de Cabu Ferrau, unu promontoriu de arrocas  trachiticas. 
Prus a su Suddu, tambeni s'agatada a 8 km sa praja de Costa Rey, una de is prajas arenosas prus longa de totu sa Sardinnia, cun s'insediamentu turistico de su matessi nomini. 
Inguni acanta si podint bisitai giasus ancheologicus de importu mannu, in particulari su menhir de Piscina Rey e su de Cuili Piras.

Sa bidda de Murera s'acatat in sa parti centru-orientali de sa Sardinnia, in pitzus de una vaddi fruviali abrigada de unus cantus montis a giru de sa bidda, custus serrant unu sistema lagunari cun is poetus e piscinas de Feraxi, Colostrai, Turri Salinas e San Giuanni.Cun probabilidadi meda is primus acontzus de domu funt stetius faci a mari .
De inguni si nci est depiu transiri po no essi atacaus po is invasoris e de is corsarius.
Sa bidda oiindii, si presentat che una bidda crescia in dd-unu spatziu obertu, su de  sa piana, chena de peruna barrera naturali, e tambeni acapiada a su mari.
A palas de basciu, funt segadas de is strintas vaddis de su Riu Picoca (Arriu Picoca), s'antigu Saerpus ki cun probabilidadi meda podit-ai donau su nomini a sa micro-regioni-storica de su Sarrabus.
Po aterus, amantiosus de is paristorias, sa boxi Sarrabus iat-a depi lompi inderetura de is fitianas incursionis de is piratas saracenus (árabus), diaici: is arabus = is-arrabus = (i)sarrabus, o po aterus, iat-a podi derivai puru (cun meda prus probabilidadi) de sa prus antiga citadi Punica de Sarcopos, situada oi in su cumunu acanta de Biddeputzi chi po richesa e influentzia depiad controllai in cusus tempus unu logu bastanti prus mannu, chi cumprendiat Murera e Cirra puru.




#Article 190: Nuradda (224 words)


Nuradda o Nuradha (in italianu Nurallao) est unu comunu de 1.431 bividoris me sa Meria o provìntzia de Sud Sardigna.

Su territòriu ‘e Nuradha est arricu de arregodus, de su tempus de sa preistòria finzas a su medioevo, importantis meda po s'archeologia. Su monumentu prusu importanti est, prus che siguru, cussu de sa seportura megalitica de Aiodda, de s'edadi ‘e su brunzu, po' da fai iant umperau is statua menhir de epocas foras de arregodu scrittu. In localidadi Nieddìu s'agatat ancora un'aposentu a tholos chi iat appartènniri, parit, a unu tempiu a putzu de una citadi nuragica prus manna. Arregodus de su tempus nuràgicus funt finzas is duas seporturas de gigantis in localidadi Sa cott'e sa tella forrogadas cun iscàvus fattus a fura. In custu territòriu nci funti bivius is romanus puru, in su monte ‘e Cannedu du at ancora fàbbricus chi faiant parti de is bàngius romanus de s'edadi imperiali. De pagu anti agatau tres seporturas de s'epoca imperiali in localidadi Aravoras de acciungi a cussas giai connottas de Pibitzoi e Pranu ‘e fa, arriccas de tottu s'assortimentu de munèras, broccàs, làntias e pratus. S'omini a sighiu a bìvi in cussu logu in i seculus appustis puru, comenti testimòngias sa sepoltura 
tardo-medievali e sa necropoli (campusantu antigu) agatada ultimamenti a Sa Coronedda, accanta de sa crèsia antiga de Santu Sarbadori, arrutta e scarèscia.




#Article 191: Tzipru (161 words)


S'ìsula de Tzipru (in gregu Κύπρος, Kypros o Kıbrıs in turcu) est posta in su Mari Mediterràneu Orientali i est sa tertza isola de custu mari pro estensioni, pùstis de sa Sitzìlia e de sa Sardigna. 

S'ìsula tenet istèrrida de 9,251 km2 e populatzioni de unus 1.141.000 bividores. Est situada a meridioni de sa Turchia e a otzidenti de sa Siria e de su Lìbanu.Sa capitali sua est Nicosia (in gregu Λευκωσία, Lefkosia e in turcu Lefkoşa), chi est posta in su tzentru de s'ìsula etotu.S'ìsula est occupada pro dus de tres partis dae sa Repùbrica de Tzipru, chi fait parti de s'Unioni Europea; pro s'arrestu est occuppada dae sa Repùbbrica Turca de Tzipru Nord dae su 1974 e chi est un'istadu arreconnotu dae sa Repùbrica de Turchia sceti.

Sa collocatzioni sua fait allegare is studiosus: si geograficamenti podit essi considerara Àsia, politicamenti e culturalmenti est considerada Europa (Tzipru est difati in sa UEFA, in s'Eurovisioni e in mèdas organizaduras europeas).




#Article 192: Gadoni (243 words)


Bidda de sa Provìntzia de Nùgoro fundada in su 1400 circa dae unu pastori artzanesu, contat a su mancu 8-900 personas. Su nòmini suu derivat dae s'espressioni Gàudiu 'onu; godu de saludi bona. Gadoni est famosa pro sa minera de arràmini in localidadi Funtana Raminosa, ca in passau at garantiu benesseri et trebbaxu a sa bidda (Gadoni est arribbada a tènniri a su mancu 2000 personas, fra sa bidda e su villàggiu minerariu). Comu, purtroppu, sa minera non est prus in atividadi, ma funtzionat comenti parcu geomineràriu apertu pro is visitadoris e is turistas. Sa zona de Gadoni est  bellìssima, et specialmenti sa zona de Coròngia, unu fra is prus bellus boscus de su mundu. Su territòriu de Gadoni partit dae su monti Artzanadolu (1200 m) a su confini cun Aritzo e arribat fintzas a su Flumendosa, confinanti cun Seulu. Gadoni at tentu medas personas famosas, comenti Antiogu Polla, illustri filòsofu sardu, e Marc'Antoni Ghiani, su chi at ocitu su visurrei spagnolu. Gadoni, bidda de genti orgoliosa, at tentu medas bandidus, fraitzus e malus ad aciapari, in mesu a cui su prus chi at fatu penari sa giustìtzia istràngia est istètiu Torracorti, bandidu fra is prus fraitzus et chi at fatu amachiari metadi de is carabineris de s'esèrcitu italianu. Sa mèngius ora pro bisitari Gadoni est a is primus diis de Nadali (Dicèmbri), candu ddu est sa festa de Prèndas de Ierru; et su 29 de Trèulas, pro sa festa de Santa Marta.




#Article 193: Samatzai (2431 words)


Samatzai (nòmene antigu Santu Maccari) est una bidda posta in sa Sardigna de giossu, in su territòriu de sa provìntzia de Sud Sardigna, tenit 1.746 personis e est a 30 km de sa capitali sarda, Casteddu.

Samatzai est una bidda de giai giai 1760 personis, e su logu suu est in Sardìnnia de Giossu, in sa provìntzia de Casteddu, atesu 32 km de sa Capitali. Est 72 km atesu de Aristanis, 156 km atesu de Nùgoro e 194 km de Tàtari. Is cordinadas giogràfigas funt 30° 29' de latitùdini e 0° 5' de longitùdini de su meridianu de Casteddu. Su territòriu cumunali tenit una mannària de 31,12 km² de manera arregulari de sud-est a nord-ovest intru de sa làcana de is cùcurus de sa Trexenta e is pranus de Campidanu.
Su territòriu tenit a làcana de nord Guasila, a est Pramentelu e Barrali, a sud Donori e Ùssana e a ovest Nuràminis - Biddagrega e Serrenti. Samatzai est in sa làcana de su pranu mannu campidanesu unu pagu in sa costa de su cùcuru, acanta de un’arriu. Est intru de 100 e 300 metrus apitzu de su pillu de su mari, e cun una mesana de 165 metrus. Est prus chi totu pranu, cun calincunu cùcuru in su sartu, chi ddi nant “monti”, chi faint parri su sartu prus de interessu acarendiddu cun is pranus campidanesus, e dd’assimbìllat de prus cun su sartu trexentesu.

Totu is cùcurus funt unu pagu atesu de sa bidda, chi est a 168 metrus apitzu de su pillu de su mari. Sa majoria de su territòriu, su 72%, tenit pendèntzias no mannas meda (de mancu de su 10%), chi ddas agataus in su fundali de sa baddi e acanta de s’Arriu Mannu, cun lozanas e arenàrgiu. Pendèntzias prus mannas fait a ddas agatai a nca ddoi at perda prus tipia, est a nai perda de cracina, granitu, arenàrgiu tzimentau. Su sartu ddu at fatu in parti sa perda de cracina, cun d-unu pillu ativu bastantementi fundudu (prus de 40 metrus) e unu gradu de pedrosidadi chi no lompit, bogau calincunu logu, su 15%, e in parti inundamentu fini e de fundu de baddi. Agataus siat terra màini a profilu omogèniu, siat terra bècia arrùbia tìpigus de su Campidanu de Casteddu. Ddus cunsìderant terras bonas e bonas meda, chi no tenint barrancus a ddus imperai, e chi traballaus e acuaus beni, faint medas cosas.
De s’antigòriu su sartu de Samatzai dd’ant traballau meda, e is matas spontàneas funt arrenconadas. Su sartu traballau est in dònnia logu, bogau a nca sa pendèntzia est meda e a nca ddoi funt domus e a nca ddoi at atividadi de bogai cosa de sa terra e de fraigadroxu. No ddoi funt arrius medas, difatis ddoi at un’arriu sceti, s’Arriu Mannu, chi ndi càlat totu s’annu, perou unu pagu atesu de su sartu. S’Arriu Mutedu-Pardu e s’Arriu Margiani pìgant àcua de unus cantu mitzixeddas, e truèssant sa bidda e s’atòbiant in Is Benatzus.

In is annus ’60 e ’70 funt nascias duus fraigadroxus de importu mannu (Calcidrata e ItalCementi), chi ant sfrutau sa sienda de su logu (perda de carcina, terra màini, arenargiu,…), chi at fatu agatai traballu a genti meda de sa bidda (su 16% de is traballadoris de su Tzimentudroxu bivit in Samatzai) e at fatu allestrai sa crèscida de sa bidda; ma custus fraigadroxus ant pagu pagu papau su territòriu, boghendiddi su connotu suu. In prus, oindi’ puru, custus fraigadroxu faint bessiri una cuntierra intru de is abisòngius de sa sienda stòrigu-archiològiga cun sa crèscida sòtziu-econòmiga. Sa bidda est a 4 km de s’Arruga Stadali 131: custu permitit a si movi de manera lestra in totu su Campidanu e un’acàpiu lestru a Casteddu.

Is acàpis cun is atras biddas acanta, bogadas Nuràminis e Pramentelu, funt prus trabballosus ca is arrugas no ddas ant asfartadas. Is ùnigus arrugas cun asfartu funt sa Provintziali 33 (A.S. 131-Nuràminis-Samatzai-Pramentelu) e sa A.S. 128; custa, mancai truessendi su territòriu est unu pagu arrenconada de sa bidda. Is atras arrugas no funt bonas e duncas calincunu logu de su sartu, mancai bonus, funt malus a lompi, su pròpiu medas logus archiològigus funt malas a nci’arribai.

Ddoi funt logus archiològigus meda, e cosa architetòniga de importu in bidda, sa majoria de custas cosas sa Soprintendèntzia no dd’at arregistrada e duncas no funt amparadas. Fintzas de s’antigòriu su sartu est pratziu in duus: Sartu de Susu e Sartu de Bàsciu.
Po Sartu de Susu naraus totu su logu chi àndat a nord, chi làcanat cun Serrenti, Guasila e Pramantellu. Po Sartu de Bàsciu sa parti chi àndat a sud-est e làcanat cun Biddagrega-Nuràminis, Ùssana, Donori, Barali e Pramentelu torra. Sa lìnia chi spèrrat is duas partis pàssat in mesu a is duas arrugas chi partendi de sa bidda betint a Ortacesus (conca a nord-est) e a Biddagrega (conca a sud-ovest). Scedas apitzu de su cumunu de Samatzai pigadas de Sa storia nostra de Antonio Leoni (Editzionis Nuove Grafiche Puddu)

Is primus arrastus de sa presèntzia de s’òmini in su logu de Samatzai ddus agataus in su 3.500 innantis de Cristu, in sa Curtura de Otzieri. De custu tempus funt is domus de janas chi agataus in su sartu samatzesu, in s’Arroca Pertunta. Atras domus de janas ddas agataus in su Sartu de Bàsciu, in su logu Coròngiu Araxinus, acanta de sa làcana cun Nuràminis.A s’acabu de su 3.000 innantis de Cristu cumentzat sa Cultura de Monte Claro nascendi biddas de messajus chi faint testus e traballant is metallus. Cumentzant a fai is menhirs, chi in sardu ddus naraus perdas fitas, perdas mannas e longas cravadas in terra. Is perdas fitas chi fait a biri ancoras in su sartu de Samatzai funt is de Bruncu sa Furca, de su Sisu, de S’Arroca Nicolau, de Sa Carròcia e de Santa Maria. In su 1.800 innantis de Cristu cumentzat su Nuraxesu Arcàicu, e in su sartu de Samatzai ddoi agataus duus de is cincuanta proto-nuraxis chi ddoi funt in Sardìnnia, est a nai in Su Curruncu e in Sa Corona, in su sartu de Biddagrega-Nuràminis, ma in sa làcana cun Samatzai.Sa majoria de sa cosa nuraxesa de samatzai est de su Brunzu de Mesu (1.500-1.200 innantis de Cristu) e de su Brunzu de Acanta (1.200- 900 innantis de Cristu). Arruinas fait a nd’agatai in Nuraxi de Carrogas, Bruncu Musu Còngiu, Maurreddu, Domu is Abis e Santa Maria, Sant’ Aleni. In su sartu de Samatzai ddoi funt binti insediamentus ma su prus bellu e mellu postu est Su Nuraxi in Domu is Abis. In prus in su sartu agataus puru putzus sacrus e gisterras po s’àcua, e is prus bellas funt is de Perdas de Maria Mancosu. 

Intru de su 900 e su 800 innantis de Cristu is Fenìcius cumentzant a abitai sa Sardìnnia. De cussu tempus no s’est abarrau meda, bogau arrogus de testus, màrigas e arrocas a nca agataus cosa scurpia, a nca ddoi at un’òmini preghendi sa deidadi Tanit e s’arroca chi fait a agatai in sa domu de sa pro loco in pratza 1 Maju. Spaciada sa gherra intru de Arroma e Cartàgini, sa Sardìnnia bessit provìncia arromana (227 innantis de Cristu) e su Campidanu fiat bessiu su donadori de trigu po Arroma. Fait a agatai cosa meda de su tempus arromanu, arruinas de domus, bàngius e necròpolis e fatu fatu is messajus agatant traballendi sa terra molas arromanas, arrogus de testus e de màrigas. 

Arruendi s’Imperu Arromanu, is Vàndalus cunchistant sa Sardìnnia, ma po otanta annus sceti. De s’àfrica nci iant bogau unus duxentus obispus, chi ddus ant mandaus a Sardìnnia e intru de custus ddoi fiat puru Bertòriu. Sigumenti is Vàndalus funt abarraus pagu tempus, no ant mudau sa vida de is sardus e no ant lassau cosa.In su 534 is Bizantinus iant bintu a is Vàndalus e ant pigau sa Sardìnnia. Sa presèntzia insoru fiat manna meda e in su sartu de Samatzai puru fait a agatai cresixeddas bizantinas, che sa de Sant’Aleni, Sant’Esu e Santu Nicolau. 

Sa Sardìnnia innantis de s’annu milli si fiat agatada a sola po nexi de is Arabus chi fiant cunchistendi totu su Mediterràneu. Aici isulada sa Sardìnnia at adelantau una froma de gruvennu totu sua, sa de is Giuixaus, difatis fiat spratzia in cuatru, su Giuixau de Casteddu, su de Torres, su de Arbarei e su de Gaddura. Dònnia Giuxau fiat spratziu in curadorias e dònnia curadoria teniat unus cantu biddas. Sa bidda de Samatzai fiat in sa curadoria de Nuràminis. S’economia de custu tempus fiat totu apitzu de su bestiàmini e de su sartu, no esistiat dinai. Pagu scieus de Samatzai de unus trexentus annus, de su milli a su milli e trexentus, ma dd’agataus arremonau cun su nòmini de Santu Macarj, in su dogumentu a nca su Gùixi Torchitòriu de Casteddu dònat sa Trexenta a su fillu Salùsiu de Lacon.In su 1257 is Pisanus ant cunchistau su Giuixau de Casteddu e s’annu infatu Samatzai fiat bessia bidda de is Contis de sa Gherardesca. 

In su 1323 arribant is Aragonesus chi sculant totu su sistema guixali e cumentzat po sa Sardìnnia su tempus malu. Sa genti arròscia de sdorrobòrius e bocimentus de is Aragonesus si ndi fuit de is biddas de su sartu e si cuat in mesu a is montis o si nci ghetànt in is biddas prus manna, che sa de Samatzai, che iat pigau sa genti de is biddixeddas de su sartu. 

In su 1326 Bernardu Ballaster, cadalanu, bessit meri de su Fèudu de Samatzai, ma po mori de sa pesta in su 1348 sa familla sua si sperdit e duncas custu fèudu fiat andau a Gullielmu de Torres e in su 1355 sa familla De Ampurias ndi bessit meri. In su 1362 sa bidda se Samatzai dd’ant donada a Antoni de Pujalt cumenti a fèudu e passendi su tempus. Teneus datus apitzu de sa genti chi biviat in in Samatzai in su tempus de su feudalèsimu; in su 1485 teneus 132 fogus (famillas), in su 1603 ndi teneus 212 e in su 1678 ndi teneus 248. 

In su 1479 in Sardìnnia cumentzat sa dominadura Spanniola e cincuanta annus agoa, Samatzai fiat passau a sa familla Aymerich e in su 1542 fiat passau a is Cervellon. In su 1718 sa Sardìnnia bessit terra de is Savojas, chi cumentzant a dominai in su 1720.S’economia de su sartu fiat posta mali meda, su trigu fiat pagu, is matas de fruta acetotu, is uliaxus fiant sparessendisi’, insandus Carlo Emanuele III at donau sa diretzioni de sa cosa sarda a su ministro Bogino chi in su 1761 fait nasci su Monti Granàtigu in Samatzai.Gruvennendi Carlo Felice de su 1821-1831 cumentzant is traballus po s’arruga casteddu-Torres, si circàt de frimai is morus chi ancoras beniant a fai furas in Sardìnnia, perou sceti cun Carlo Alberto (1831-1848) nd’arruit su feudalèsimu e su còixi de lei sardu, Sa Carta de Logu dd’ant arremprasau cun su Statuto Albertino.In Samatzai puru fiat spaciau su tempus de su feudalèsimu. 

De su 1850 Samatzai at tentu cosa noa, sa scola elementari, sa domu cumunali, arrugas mellus po si movi, intru de su 1857 e su 1858 ant arrangiau e amanniau su campu santu, est de su 1861 su sciacuadroxu pùblicu e su lacu mannu in pratza Funtana Manna. In su 1863 ant arrangiau sa funtana pùblica de Santa Maria, s’ùnigu chi donàt àcua bona de bufai a sa genti e faci a s’annu 1880 ant fatu is arrugas po Nuràminis e Pramantellu.

Sa Sardìnnia fiat posta mali meda in su cumentzu de su noixentus, arremonaus is avolotus de Bugerru de su 1904, candu sa genti fiant manifestendi po una vida mellus e is sordaus ddus ant sparaus. Samatzai puru at pigau parti a is gherras, mandendi is fillus suus a Lìbia, teneus testimonias de sa furriada a domu de Vincenzo Leoni, e a sa Primu Gherra. Is samatzesus partius a sa gherra fiant 124 ma 38 no funt prus furriaus a domu. Arribau su fascismu, Samatzai puru at biu sa Domu de su Fàsciu, chi fiat in bia de Santa Maria e su segretàriu de su partidu fiat po medas annus Gino Musiu su dotori. Sa currenti fiat arribada in su 1926, ma sceti po is arrugas e is arricus, sa genti iat sighiu a no dda tenni in domu.In su 1934-35 s’Aministratzioni Cumunali at pesau unu monumentu po arregordai is mortus de sa Gherra Manna. In Samatzai puru ddoi est stètia una bonìfica de is paulis, est a nai in is benatzus e in is tramatzeddus, chi ddas ant sciutaus in su mesi de axrolas de su 1939. Cumentzada sa Segundu Gherra medas piciocus samatzesus funt partius e 13 no funt prus furriaus a domu, e is chi fiant abarraus in domu, ant patiu su fàmini e sa scassesa. Spaciada sa gherra fiat cumentzada un’atra gherra, sa contras a su sèntzulu chi betiat sa malària, gherra binta gràtzias a prus de 30.000 milla òminis e meda DDT. De is annus sessanta fintzas a oi Samatzai at tentu una furriada manna in su sartu e in atividadis econòmigas, in sa segundu perra de is annus cincuanta is terras chi fiant de Battista Melis ddas ant spratzias intru de is messajus e a su nascimentu de s’indùstria de sa cracina in su sartu acanta de sa bidda.  

(pronuntziau sa Candebera in samatzesu)
Custa festa arregordat s’arrituali po purificai a sa Madonna, agoa chi at tentu a Gesùs, comenti fiat sa lei in su tempus. Sa festa est su 2 de su mesi de friaxu, de sèmpiri. Dònnia annu scioberant 4 fèminas, sa Priorissa (chi depit essi sa mulleri de unu Cunfrari de sa Madonna de s’Arrosàriu), duas Priorisseddas (chi depint essi piciocas) e una Suta-Priorissa. S’arrituali est longu e bellu meda, est abarrau su pròpiu de s’antigòriu: innantis de sa missa manna, sa Suta-Priorissa si fait acumpangiai de is Priorisseddas a nche sa Priorissa, anca cuncodrant is cìrius e ponint duas trutureddas e un’ampudda de binu in d-unu cofinu, po ddu donai a su predi. Agoa totu s’acumpangiamentu andat a s’oratòriu bèciu, anca si mudant de bistiri e si ponint is bistiris tìpicus de sa festa; fatu custu andant a ndi pigai a su predi po andai totus imparis a s’oratòriu anca ddoi est sa stàtua de sa Madonna, po s’arrituali de sa beneditzioni. In sa Missa Santa, su predi beneixit is stiàricas chi agoa ddas donant a sa genti e acabada sa Missa, totu is cumbidaus andant anca bivit sa Priorissa po si donai is “Presentis”. Su mengianu acabat cun d-unu pràngiu mannu. Sa dii de sa festa sighit a de noti puru, e acabat cun sa cena manna in sa domu de sa Priorissa.  




#Article 194: Sarroccu (104 words)


Sarroccu est unu comunu de 5.244 abitantes de sa tzittadi metropolitana de Casteddu.

Nùmene

Su numene de Sarroccu naschiti dae Sharru-kin ( su re veru in accadicu, o su - mere mannu in Sardu) 

chi diat esser Sargon de Akkad, chi at rennatu in Mesopotamia dae su 2334 a su 2279 A.C.  in uve naschiti sa jenesi de sos URIM.

In su 2450 A.C.,  Sargon de Akkad at fundatu su sambenatu Sargonide (Sandanide o Sardanide).

In su 2300 AC, sa carestia manna, at custrintu sos pobulos de s'Asia minore a sa migratzione in s'ozzidente  (Libanu - Palestina e isolas mannas de su Mediterraneu ozzidentale).




#Article 195: Ceraxius (143 words)


Ceraxius (o Ceraxus, in italianu Selàrgius) est unu comunu de 27.911 bividoris, in sa Provìntzia de Casteddu, postu in su cabu de giossu de Sardigna, in Logu de Campidanu.

Su centru istòricu de Ceraxius at allogau medas testimoniàntzias de importu culturali. Cunsideradas patrimòniu artìsticu/culturali de sa comunidadi, funt is domus campidanesas fatas de làdiri (de su latinu later) e caraterizadas de su potali mannu de linna, de sa pratza stèrria in mesu a sa domu e, ananti de is aposentus, sa lolla chi castiat a sa pratza. In s'architetura si podit tenni contu de s'influèntzia ispagnola, ca das fait assimbillai a s'hacienda tìpica de s'Andalusia.
Po sa mellus pati, custas domus funt ancora imperadas po nci bivi, mancai siant pagus is chi d'imperant fintzas po traballai, cumenti fiat su costumu de una comunidadi de messàjus e patoris che cussa de Ceraxius in s'antighidadi.




#Article 196: Heavy metal (130 words)


SHeavy Metal (chi cheret nàrrere metallu grae) est sa genia musicale pius tzacosa de su rock.
Est naschidu intra de is annus setanta e de is annus otanta che ebolvimentu de shard rock (una bersione meda prus cravosa de su blues bessida in is primos annos settanta in Inghilterra pro mesu de grupos musicales che is Black Sabbath e is Deep purple).
S'heavy metal at ritmos meda agressivos e sonos meda potentes, otennidos pro mesu de s'amplificatzione e de sa recracadura de sas chiterras eletricas, de sos bassos e carchi borta finas dae is boghes e in is annos otanta e noranta s'est divididu in diversas sutagenias. Is grupos suos pius famados ancoras ativos sunt is Iron Maiden (birghine de ferru), is Judas priest (Predis de Giuda) e is Metallica.




#Article 197: Solèminis (139 words)


Solèminis est unu comunu de 1.903 abitantes de sa provìntzia de Sud Sardigna, situau a circa 18 km de Casteddu.

Su territoriu de Solèminis esti abitau sinzas de s'antichidadi, cummenti est dimostrau da is aeras archeologicas de sa bidda, cummenti Facc'è 'Idda, Is calitas e Cuccuru Cresia Arta.

In tempus giuducali Solèminis faiads patti de su Giudicau de Casteddu, in sa curatorìa de Parteolla. Dopu sa conquista aragonesa de sa Sardigna, fui donau in feudu a feudatarius ibericus, ma in su XV sèculu fiada ormai disabitau. Dopu su 1637 sa bidda torrò a si popolai grazias a s'azioni de su nepodi de Francesco Vico.                                                                                                                                  

In su 1652 sa bidda torrò a si spopolai po cruppa de sa pesti chi iada colpiu tottu s'Isula. Scetti cun su passai de is annus Solèminis torrò a nasci grazias a is nousu abitadoris.




#Article 198: Ollollai (436 words)


Ollollai (Ollolai in italianu) est una bidda de sa Sardigna, in Provìntzia de Nùgoro. Sea antiga de curadoria e capitale se de sa Barbagia chi dae issa leat su nomene, s'agatat a s'artària de 960 metros subra su mare, jughet 1.579 bividores e su territoriu suo est mannu 2.734 etaros.

Subra su monte de Santu Basili bi sunt sas rastras prus antigas de sa bidda. Inoghe s'agatant sas rastras de insediamentos umanos de su 4.000 a.C. A pustis a custas populatziones si sunt summadas ateras populatziones de nuragigos chi si fuiant dae Campidanu pro more de sos cartaginesos: si creet ca su nomene de sa bidda bengiat dae custas populatziones sos Iolaesos. 
Ateras rastras las ant agatadas in sos logos de Sinasi, Su trichinzu, Puzone, S'enucrarzu, Sa 'erina, Sos molinos, Sos gadones, Moroniai, Orrocochina e Donnicheddu (de epuca juigale).
Sos abitantes in su IV seculu fint galu paganos mentras in totu sa Sardigna fint jae cristianos, s'imperadore bizantinu Mauritziu, aiat cumpresu ca su controllu de sa Sardigna non podiat essere cumpletu chentza su controllu religiosu, duncas aiat pedidu agiudu a su papa Gregoriu Mannu, su cale tramite su capu de sos barbaricinos Ospitone (chi fit jae cristianu e chi si narat biviat in su monte de Santu Basili) aiat cunvertidu sa populatzione cun su agiudu de Santu Felice e Santu Ciriacu. 

In epuca giudicale faghiant parte de sa curadoria de Ollolai sas biddas de Gavoi, Lodine, Fonne, Ovodda, Ortzai, Mamoyada, Teti, Austis, Tìana, Orgòsolo e Ulìana. Importante de custa epuca est su fogu chi su 5 de Austu de su 1490 chi aiat distruidu totu sa bidda, si narat ca est istadu su frutu de sa disamistade intra sas famiglias de sos Arbau e de sos Ladu, sos primos dae sa parte de sos Aragonesos, sos urtimos dae sa parte de su Juigadu de Arborea. 

Particulare est su sardu chi si faeddat in Ollolai, paris cun sas biddas de Ovodda, Mamoyada, Orgòsolo, Ulìana, Fonne, Lodine, Ortzai e Gavoi, su cale est caraterizadu dae una oclusione laringale su corpu de glotide pro sas literas K e F, paris fintzas cun sas biddas de su Sarrabus, est s'unicu casu intra totu sas limbas romanzas.

Sas festas printzipales sunt Santu Mighele su 29 de cabudanni e s'8 de mayu, Santu Basili sa primu die de cabudanni, Santu Antoni su 17 de Jannarzu. Sa festa prus importante in die de oe est Santu Porthulu sa cale durat batto dies dae su 23 de austu. Meda importante est su Carrasegare cun sas Mascheras Lìmpias, sos Intintos e sos Bumbones. Totu sas festas de s'istiu sunt caraterizadas dae sas protzessiones a caddu.




#Article 199: Giuseppe Garibaldi (137 words)


Giuseppe Garibaldi (Nizza, 4 de triulas 1807 – Isola di Caprera, 2 de làmpadas 1882) fiat unu generale italianu.

Tzeriau eroi de is duos mundoso (eroi dei due mondi) adi donau sa vida sua a cumbatti is prepotenziasa de is potentisi contrasa is poburusu ei debilisi,iada gherrau piusu de una borta cum sa Roma de is papasa e de is predisi de is paras e is mongiasa.

Garibaldi est una figura importante de su Risorgimento italianu, e zertamente est istadu e d'est su personaggiu chi pius de tottu ada istimuladu s'immaginazione de medas italianos e non solu. Sa vida sua est istada meda avventurosa e issu est'istadu autore de memorabiles impresas in Europa e Sud America.

Garibaldi est sepultadu in s'isola de Caprera in Sardigna inue si fit retiradu pro passare sos ultimos annos de sa vida.




#Article 200: Antonio Gramsci (261 words)


 

Antonio Gramsci (Abas, 22 de ghennàrgiu 1891 – Roma, 27 de abrile 1937) fiat unu filòsofu, iscrittore, politigu e teoricu de sa polìtiga italianu. 
Est istadu unu de sos fundadores e leader de su Partito Comunista Italiano. Sos iscrittos suos sunu meda interessados a s'analisi de sa leadership culturale e politiga e dd'est cunsideradu comente unu pensadore altamente originale in sa traditzione Marxista. Unu de sos contributos suos pius importantes est istadu su cunzettu de egemonia culturale comente 'e mesu de sas classes dominantes pro imporre a sas classes subalternas sos valores, fatendelos passare comente universales, chi servini a mantenne' s'istadu de sa soziedade capitalista.
Impresonau suta su regime fascista de Benito Mussolini, est mortu appenas bessidu dae su carcere, inue, tra su 1929 a su 1935, aiat iscritu subra e diversos argumentos, sos iscrittos sun istados poi regoltos in Quaderni del carcere.

Gramsci fit naskidu in Ales (Aristanis) e fit su quartu de sos sette fizos de Giuseppina Marcias (1861-1932) e Franzisku (1860-1937). Su babbu nde derivaiat dae una familia albanese chi fit relatada cun Gramsh, una tzitade  albanesa. 

Antonio Gramsci est oe unu de sos autores italianos pius connottos e istudiados in su mundu. Ma, a parte in calchi raru casu, in sa sinistra e in su mundu accademicu in Italia custu produidi indiferentzia. Beru est chi non mancana sos omaggios e sas cerimonias istitutzionales in sos anniversarios, ma in sa realtade s'obera de Gramsci non benit leada in cunsidèru edd'est ignoradu s'omine e su politigu, e duncas in sos fattos non sun regoltas s'eredidade politica e culturale suas. 




#Article 201: Shri Nirmala Mata ji Devi (162 words)


Shri Nirmala Mata ji Devi, nascia a Chindwara sa primu die de Benai (21.03.1923).
Coiada cun su sennori Srivastava (Sir C. P. Srivastava).
Mamma de duas fillas e jaja de netas i nebodis.

Candu fiat picioca iada biviu cun cussa anima manna ki fiat Gandhi (Mahatma Gandhi).
De su 1970 si dedicada a fai connosci a tottu su mundu su bentu friscu de sa kundalini( fueddu in sa lingua Sanscritto) cun d'unu movimentu de Issa e tottu fundau : Sahaja yoga mellus nau su scimbullamentu de s'enegia primordiali, sa kundalini, (atrotosciada in issa e tottu,Sanscritto).
A totu oi girada su mundu ad donnya etnia po fai connosci a tottus sa bellesa de su scimbullamentu de sa kundalini.
Si poderi narre (nai) ca in prus de setanta natzionis est connotu e in meda biddas in totu su mundu ddu at omminis e femias ki si spasiant a fai conosci, a ki'ndi tenidi praxeri su sciumbullamentu de sa kundalini tzerriau me inglesu self realisation




#Article 202: Teulada (619 words)


Teulada est unu comunu de 3.644 Bividoris de sa Provìntzia de Casteddu.

S'istòria de s'origini de sa bidda si perdit in su tempus. Is primus sinnus de s'omini funt is medas nuraxis chi s'agatant in totu is satus de su comunu e is arrestus chi s'agatant in s'Isula Arrubia.

Puru is punicus funti arribaus in custus logus, cun sa costruzioni de s'importanti potu de Melqart (a Mrafidanu), pustis usau puru de is romanus. Chi podeus sciri ca c'est stetia una presenza fenicia in sa zona, non podeusu nai perou ca ianta criau na bidda accant'e su potu. Su primu logu aundi est nascia sa bidda si pentzat ca potzat essi a palas de s'antigu Kersonesus, connotu oi in diri cumenti Cabu Teulada, aundi parit ca ci fessint unas domus de militaris romanus po castiai e difendi is baìas de Cala Prumu e Zafaranu. Podit essi ca sa bidda siat sighia a abarrai inguni po totu sa simàna romana, candu sa bidda pigat su nòmini de Tegula.

Seculus a pustis, fortzis po is bardanas chi lompiant dae su mari, sa bidda s'est movia, cumenti amostant unus cantu arrestus archeologicus agataus acanta de sa cresia de Sant'Isidoriu, in sa prana de sa Tuerra chi est unu logu prus atesu de su mari. Sa bidda, perou, no ada abarrai po meda tempus innoi e, biendi ca is bardanas de is Saracenus sighiant, is teuladesus a s'acabu de su Seixentus s'ant torrai a movi stesiendisiri de su mari. In custu tempu difatis, is teuladesus anta incumentzai a aproillai in su logu aundi s'agatat oi in diri sa bidda, aundi ci fiant giai unas cantu domus nascias acanta de sa cresia de Santu Franciscu. Propriu poita si timiant is bardanas de is piratas si nci aziant in totu sa costa de sa baìa de Teulada, anci cumenti in totu sa Sardigna, turris de posta, ca s'agatant ancora oi (mancai no si potzat stichiri a intrus) a Mrafidanu, Pixinnì (oi asutta su territoriu mariesu), Potu Budellu, Potu Scudu e Cala Prumu.

In s'Otuxentus e in s'incumintzu de su Noixentus s'acolumia de sa bidda est casi totu in sa messarítzia, ma meda genti traballa fintzas in is minièras de su Sulcis. A pustis de is gherras mundialis, sa bidda lompit a su numeru prus mannu de bividoris, pustis unu numero mannu de giovunus patint in disterru fendi arribai is bividoris a is 4.000 de oi. In is annus cincuanta 7500 ha (75 milionis de m²) de su comunu benint secuestraus dae sa basi militari Nato ca no permitit a sa bidda de sfrutai de manera acolumica sa mellus pati de sa costa.

Oi Teulada est una bidda chi circa, mancai is strobus mannus de sa basi militari, de ndi bessiri de sa crísi cun su turismu de calidadi, ponendi impari su mari de sa costa cun su monti de aintrus. Po custu s'est aconcendi su potu turisticu, ca fiat stetiu fatu a patiri de su 1956, po ddu fai essi una frimada de is medas turistas chi, prus che totu in s'istadi, benint in Sardigna in bàrca. Po is turistas ianta cumenzau puru unu complessu de albergusu a Mrafidanu, ca pustis s'esti frimmau in is traballus po is protestas de is ambientalistas e de 'nu pastori de bidda. 

Importanti est stettia puru sa presentzia de artistas in is primus annus de su Noixentus, cummenti Cesare Cabras, Giuseppe Biasi e s'amigu de cust'uttimu Mario Mossa De Murtas, abarraus fascinausu de sa bellesa de sa bidda in cuddus tempus e de su costumu teuladesu, particolari po s'influenza spagnola abarrada finzas imoi. Biasi e Murtas si fianta puru zerriai ponendi de Teulada a sa fini e su nomini, cosa ca faidi cumprendi cantu du sus fiada praxia sa bidda. 




#Article 203: Turismu (137 words)


 est su logu prus visitau de is ùrtimus annus.
File:Climbing_in_Ogliastra,_2006.jpg|250px|thumb|right|In Sardigna su turismu est amanniende
Su turismu est sa pràtica, s'atzione assolta dae sos chi biàgiant e bìsitant logos a iscopu de divagu, connoschèntzia e istrutzione. A su tzentru de s'esperièntzia turìstica ddu est su turista definidu dae s'organizatzione mundiale de su turismu (World Tourism Organization, Agentzia ispetzializada de is Natziones Unidas) comente su chi biàgiat in logos diversos dae cussos chi bivet a foras de s'ambiente suo cuotidianu, pro unu tempus de a su mancu una note ma non prus de un'annu e su cale iscopu abituale siat diversu dae s'esertzìtziu de cada atividade remunerada a intro de s'istadu bisitadu. Cun custa paràula sunt inclùdidos cussos chi biàgiant pro: isvago, reposo e licanza, bisitas a amigos e parentes, motivos de aziendas e professionales, de salude, religiosos.




#Article 204: Agricultura (164 words)


Sagricultura est sa attividade económica cunsiste in su cultivu de ispètzias vegetales. Su iscopu printzipale de sa agricultura est cuddu de otènnere produtos de sas prantas dae impreare a iscopu alimentare o non, ma sunt possìbile fintzas àteros iscopos chi non previdint netzessariamente sa bocadura de sos produtos.

S' agricoltura est istada una de sas attividaes pius antigas de s'omine, a poi de sa regolta de sos frutos comente si agataiana in natura. Sunu cambiados meda sos modos de trabagliare sa terra:  su tzappu, arados de linna, de ferru tirados dae animales fintzas a sos tempos modernos cun su trattore e ateras machinas agricolas. Fruttu importante de s'agricoltura est sa produtzione de trigu po alimentatzione, de su risu, de trigumoriscu po mànicu po animales, e ateros produtos: irduras varias,cartzofas, pummattas, caules, fenujos, corcorijas, sindrias, melones. Importante est puru s'erva po nde faghere fenu po su bestiamene. In tempos retzentes si faeddada de Agricoltura biologica, cando si produidi a su naturale,chena impreare fertilizantes  e pesticidas.




#Article 205: Abrile (858 words)


Abrile  est su de bator mese de s'annu secundu sa calendàriu gregorianu, su de chimbe in su pretzedente calendàriu Giulianu, su primu de is bator meses cun una durada de 30 dies, e su secundu de chimbe meses ca tenent una durada de mancu de 31 dies.

Aprile est comunemente assotziadu cun s'istagione de s'atongiu in s'emisfèriu sud, e su beranu in s'emisferu nord in ue est s'ecuivalente istagionale de mese de ladàmine/Santu Gaine in s'emisferu Sud e a s'imbesse.

Is romanos aiant donadu a custu mese su nòmene de Aprilis ma sa derivatzone de su nòmene suo est disconnota. S'etimologia traditzionale nde benit de su verbu aperire (abèrrere) alludende a s'istagione de s'annu cando is frores e is matas cumintzant a s'abèrrere  ca est suportadu cun sa cumparatzione cun s'impreu de su grecu modernu de άνοιξη (ánixi) (aberrende) pro beranu. Si comente calincunu de is mese romanos nde benint de is nòmenes de divinidades, e Abrile fiat consacradu a sa dinindade Venus, sa Veneralia sua si teniat in sa primu die de su mese, est istadu inditadu fiat in origine su mese suo Aphrilis, de s'ecuivalente divinidade greca Aphrodite (Aphros), o de su nòmene etruscu Apru. Jacob Grimm at inditadu su nòmene de un'ipotèticu deus o eroe Aper or Aprus.

Aprile fiat su secundu mese de su pretedente calendariu romanu, prima de Ianuarius e Februarius sunt istados annantos de  Numa Pompilius prus o mancu in su 700 a innantis de Cristu. Est diventadu su de bator mese de s'annu (s'annu ca is doighi meses sunt istados postos in ordine) durante su tempus de is decemvirs prus o mancu  in su 450 a.C. cando a issu puru sunt istados donados 29 dies. Sa de trenta die est istada annanta durante sa riforma de su calendàriu sutascrita de Giuliu Cesare in su mesu de is annos 40 a innantis de Cristu, ca at prodotu su calendàriu Giulianu.

Is anglosassones ainat mutidu Abrile ēastre-monaþ. The santu Bede in s'opera sua The Reckoning of Time (su còmputu de su tempus) aiat iscritu ca custu mese fiat s'arrighinade su faeddu Easter (Pasca). In annanta aiat declaradu ca su mese fiat istadu nominadu in onore a sa divinidade Eostre ca sa pichetada o festa sua fiat uin cussu mese. Custu est atestadu puru in  su traballu de Einhard Vita Karoli Magni.

Sa die de Santu Giorgiu est su 23 de custu mese e sa vigilia de Santu Marcu cun sa superstitzione sua ca is pantàsimas de cussos chi sunt cundannados a si nche mòrrere entru s'annu ant a èssere bitos passare in is crèsias, ruet su 24.

In Tzina s'aradu simbòlicu de sa terra de banda de s'imperadore e de sa principessa de sàmbene fiat fatu in de tres mese de s'annu, ca frecuentemente currespindet a Abriletook place in their third month, which frequently corresponds to April. In Finlandesu Abrile ddu narant huhtikuu, ca bolet nàrrere sega e brugia. 

In Slovenia, su nòmene traditzionale prus difùndidu est mali traven, ca bolet nàrerre cando is matas cumintzant a crèschere. custu est istadu iscritu pro sa primu borta in su 1466 in sumanuscritu Škofja Loka.

Su mese de Abrile tenet 30 dies; Numa Pompilius dd'aiat fatu de 29 dies; a sa fine sa reforma de su calendàriu de Giuliu Cesare nche dd'at torradu a 30 dies ca no est cambiadu in sa reforma de su calendàriu giulianu fata de su cesare augustu in s'8 a.C. In annanta in is colonias ispagnolas is isulas filipinas su mese de abrile tenet unu significadu paticulare pro is nativos ca est assotziadu a s'influentzia de is tzinesos in su periodu coloniale ispagnolu. S'importatntzia de custu aspetu pro is nativos fiat assotziadu cun un eventu mutidu  Abril na Ikaw ca est collegadu cun su famadu mercanet, April Yu.

In s'antig Roma su festival de Cerealia fiat tentu pro ste dies de sa metade fintzas a sa fine de Abrile ma is datas tzertas sunt disconnotas. Feriae Latinae puru si teniat in cistu mese, cun sa data chi no fiat fissa. Ateras osservantzias romans includiant  Veneralia (primu de Abrile), Megalesia (10–16 abrile), Fordicidia (15 de abrile), Parilia (21 de abrile), Vinalia Urbana, Robigalia, and Serapia tzelebradas su 25c de abrile. Floralia fiat tenta su 27 de abrile in s'era republicana, o su 28 in su calendàriu giulianu, e duraiat fintzas a su 3 de maju. Comuncas custas datas no currespundint a su calendàriu Gregorianu modernu.

Sa ruta de is meteoras Liridi apparit de su 16 a su 26 de abrile ogni annu, cun su picu ca a s'ispissu arribbat su 22. Sa ruta de is meteoras Eta Aquaridis puru nde arribbat a abrile. Est visìbile de abrile 21 fintzas a su 20 de maju cun su picu de atividade su ses de maju o in cussas dies. sa ruta de is meteoras de is Virgines nde arribbat a diferentes datas a Abrile.

Is Dies de Abrile (journées d'avril) est su nùmene donadu in s'istòria frantzaesa  pro una serie de insurretziones a Lione, Parigi  and in àteras bandas, contra a su guvernu de Luigi Filipu in su 1834, chi at portadu a mesuras repressivas e a unu famadu protzessu mutidu procès d'avril.




#Article 206: Santandria (215 words)


Donniassantu (Santandria) est su de undighi mese de s'annu secundu su calendàriu gregorianu e su de tres e urtimu mese de s'atongiu in semisferu boreale, de su beranu in s'Emisfèriu norte, contat 30 dies e si collocat in sa secunda metade de un annu tzivile. In custu mese si ammentant is mortos, su primu de Donniassantu difatis c'set sa Festa de is defuntos. Su 27 de Donniasantu c'set sa Festa de sa Madonna de sa Medaglia meracolosa. Su nòmene nde benit de sa limba latina november, novembris, derivadu custu de novem, nove), ca fiat su de noe mese de su calendàriu romanu, ca incumentzaiat cun su mese de martzu. Fintas a su 470 a.C. fiat sighidu de Maglio, mese di cassa imperiale, traditzione adotada de s'Impèriu bizantinu secundu la cultura longobarda.

Is primas dies podent èssere caraterizadas de unu breve perìodu de bellas dies, culminantes s'11 de Donniassantu, die  connota comente istiu de San Martino pro s'arrepente maveliade su clima. Su poeta Giovanni Pascoli at dedicadu a s'incantu de custu fenòmenu, singulare cantu breve unu componimentu in versos intitoladu Novembre.

Is Segnos zodiacales de su mese de Donniassantu sunt s'arpau  (de su  23 de Mese de ladamine a su 22 de Donniassantu) e il Sagitariu (de su 23 de Donniassantu a su 21 de Nadale)




#Article 207: Gesùs (216 words)


Gesus de Nazaret, pro sos cristianos est su Fillu de Deus, e benit tzerriau cun tantos ateros nomenes: est a narrere, su Nazarenu, su Messia o Cristu, su Sarbadore, su Redentore. Propriamente su nòmene Gesus bolit nai Sarbadore. 

Segundu is cristianus Gesus est bennidu in custu mundu dusmila annus fai. A su tempus in su cale fiat imperadore Cesare Augustu, comente narat su Vangelu de Luca. Est naschidu in Betlem, pro batire sa paghe, sarbamentu a sos òmines chi lu fint isetende, comente si leghet in sa Bibbia. Ischimus su nòmene de sa mama, Maria de Nazaret. Gesus at bividu in pitzinnia e gioventude in Nazaret. 

Inoghe at trabagliadu faghinde su mastru de ascia e cando teniat trint'annos at comintzadu a preigare. Si leghet in sos Vangelos chi s'incomintzu fut: Su regnu de Deus est vicinu, cunbertidebos e creide a su Evangelu. In sos vangelos si leghet su chi Cristu at fatu e s'insegnamentu chi at lassadu. 

S'insegnamentu sou lughede in sas parabulas o contos chi at contadu pro faghere cumprendere medas cosas de Deus, de s'òmine, e de su destinu de s'òmine, chi bivet subra sa terra ma est destinadu a una vida chi non acabat mai. Cristu mutiat Deus  Su Babbu meu, e cando faeddaiat de sos òmines de Deus naraiat  Su Babbu bostru.




#Article 208: Sarrabus-Gerrei (109 words)


Su Sarrabus-Gerrei est una istorica e giografica de sa Sardinna sud-orientali, pertenessidi cumenti a s'aministrazioni a sa provìntzia de Casteddu.
S'origini de su nomini Sarrabus portad unas cuantas interpretatzionis ma po sa parti manna de is istudiosus derivat de s'antiga tzitadi Punica de Sarcopos, posta oi in su cumunu de Bidd'e putzi chii po richesa e influentzia depiat controllai in cuddus tempus una zona bastanti manna, chii cumprendiada prus o mancu su Sarrabus de oi in dii.

Su sardu ki si fueddat innie tenit sa particularidadi de su corpu de glotide.
Allàcanat cun s'Ogiastra e sa Parteolla.
Is biddas ki ddu cumponint funt: Murera, Biddeputzu, Santu 'Idu e Castiadas.




#Article 209: Biddeputzi (393 words)


Biddeputzi (Villaputzu in limba italiana) est una bidda e unu cumunu de 4 634 bividoris de sa provìntzia de Sud Sardigna. Est in sa regioni geogràfica de su Sarrabus, e fait parti de sa Diocesi de Lanusèi. Tenit calincunas fratziones in su territòriu suu: Portu Corallu, Portu Tramatzu, Chirra, Santu Larentzu, Santa Maria, Cala Murtas.

Su comunu est postu 8 metrus apitzus de si livellu de su mari. Su territòriu suu tenit un'isterrida de Ha. 17.429 e allacanat cun is comunus de Murera, Santu 'Idu, Tertenia e Foghesu. Sa bidda est posta in dd'un brevi tretu formau cun is aremaduras de sa foxi de su Flumendosa, a canta de is cucurus de su Sarrabus.
Su toponimu de sa regiòni geogràfica, Sarrabus, lompit cun meda probabilidadi de su nomini de sa bidda antiga de Sarcopos, is calis arruinas s'acatant innantis de sa localidadi de Santa Maria.

Is distàntzias de is comunus prus de importu:

Su logu fiat giai bividu in s'edadi nuraghesa, cummenti narant is nuraghes e calincunus scóvius agataus in su sartu aundi oi nc'est su bixinau nou de Santa Maria. Fintzas a s'Edadi de Mesu Biddeputzi fiat sa bidda antiga de Sarcapos, fundada de is punicus cummenti logu de cumérciu, cun meda probabilidadi accanta de sa foxi de su  Flumendosa, in s'incontràda tzerriada Eringiana; custa bidda, po richesa e influentzia depiat controllai in cussus tempus unu logu bastanti prus mannu, chi cumprendiat Murera e Chirra puru. Pustis de sa primu gherra punica e de sa gherra de is mercenarius, sa Sardigna diventat provitzia romana: Sarcapos s'ammanniaiat de importu meda. In s'opera de Tolomeo Itinerarium Antonini, sa bidda est marcada in sa bia chi de Caralis (Casteddu) lompiàt a Terranova (Terranoa), intra Ferraria (Santu Gregòriu de Sinnia) e Porticenses (Tertenia). Po nexi de is incursionis fitiannas de is barbarus, de su séculu VIII sa bidda si trasladat in su logu aundi pustis est nascia Biddeputzi.

Biddeputzi est connota po sa cuxina sua rapresentada de is culixonis e de is malloreddus, de su casu, de is arrustus de petza e de pisci e de durcis traditzionalis che is pardulas, is pabassinas e is amaretus. Est difondia sa produtzioni de arangius e agruminis in generali.

Istoricamenti est sa bidda innui si funt distintus particularmenti is prus mannus sonadoris de launeddas de su tempus passau ma in is urtimus tempus no at perdiu sa traditzioni sua.

 




#Article 210: Biddesatu (1628 words)


Biddesatu est una bidda de 1.353 animas de su Gerrei in sa provìntzia de Sud Sardigna.

Sa bidda s'agatat in sa zona tzerriada Gerrei (fintzas a s'Ottucentus imperant fintzas su nomene Galilla) e s'agatat a un'atesa de circa 500 metrus a s'alivellù de su mari.
Sa zona de Biddesatu s'afaciat a Nord-est in su Flumendosa, riu de importu mannu pro itè fai sì ca sa terra siat fertili e bona at essi traballada, e arribat à pusti su riu e fintzas a su Saltu de Cuirra, in sa zona tzerriat Barigau.

Su territoriu andat e sighit a Sud in diretzioni de Monte Genis (979 metrus), ca s'agatat in su comunu de Biddesatu e connotù po sa mozza d'aqua bona pro' donnia cosa.
In su cuccuru de Monte Genis, monti ca fai parti de su parcu naturale de su Monte dei Sette Fratelli (Monte de is setì fradis) , sì godit de una bona vista, e si podint biri i montis de s'Ogliastra e de su Gennargentu a Nord e is montis de su Casteddaiu a Sud (Serpeddì, Sette Fratelli ecc).
Sempre  in pitz'e su monti ddu est una costrutzioni de nuraghes.  
In fra mesu e sas tupas de ilixi, olioni e atras matas ca s'agatant in custa zona, si podint agatai stranas figura ca s'aqua e su bentu ant traballau in sas perdas.
In s‘Est su territoriu est serrau de su Monte Lora, connotu pro sa forma de sfinge, ca sinniat su tremini cun su comunu de Santu 'Idu duncas cun sa regione Sarda de su Sarrabus.

De sa bidda sì podint biri is cuccurus de su Gennargentu, pro esempiu su Monti de Santa Vitória de Esterzili, sa Punta de sa Marmora, is cuccurus de s'Ogliastra (Sa Perda Liana de Gairo, is taccus de Jerzu, is montis de Tertenia, Monti Cardiga de Perdesdefogu), fintzas a su mari de sa costa orientali de sa Sardigna, ca sì podit arribai in pagu tempus cun sa ventura.
In sa zona de Biddesatu ddui funt calincunas grutas: Sa Grutta Manna e Sa Grutta 'e Scusi inui bivit su Geotritone Sardo.

Sa zona è arricca de Ilixi,olia, moddizzi, olioni, murdegu,sparau e cardollinusu. 

Funti medasa finciasa ins animallisi ca s'agattanta in sa zona:
cerbus e murvonisi in su territoriu de monte Genis, achillisi, storisi, spraberisi, sribonisi, marciusu, gattusu.

Su nomini Biddesatu benidi de su latinu saltus (sa(r)tu), po nai propriu una bidda de satu.
Finciasa de s'etadi prenuragica sa zona furiada popollada.
In su territoriu dui funti infatti tombasa, menhir, nuraxisi ancora intreusu commenti Sa dom'e sa nì e Corrolia.
Sa zona è poi passada asutt'e su dominiu de is fenicius e Cartagine po poi passai in manu ai Romanus de su II seculu a su V seculu appust'e Cristu.
Sa bidda è stetia asutt'e su dominiu Gallilense, ca adi protteggiu sa terra da is invasionisi romanasa e ancora oi s'agattanta is segnallisi a Cea Romana e Monte Arrubiu.

Testimonianzaza de custas cosasa funti scrittasa in sa Tavola di Esterzili.

Sa zona furiada logu de scorribandasa vandallicasa e bizantinasa.
Appusti succiadasa custas cosasa si ennidi a farmoi una bidda, protetta e ricca de acqua po agattai protezioni da is bandidusu de sa Barbagia.

In su medioevu sa zona furiada asutt'esu dominiu sa Giurisdizione de Casteddu, finciasa a essi governada de sa Gallura.

Cun sa conquista de sa Sardigna de patti de is Aragonesusu la zona passò a is Spagnollusu e in su 1681 la idda fu comprendia in sa cuntea de Biddesatu.

In su 1708 sa zona passò a is Austriacusu po poi arribbai in su 1718 a su Duca de Savoia.

Sa bia chi cullegada su Gerrei cun su Campidanu è stetia pagada de is Biddesatesusu cun sa bendida de parti de is terrenusu.
Gratzias a sa nascida de custa bia is circadoris ligurusu e francesusu iant agatau meda mineralis ca ianta portau a sa nàscida de Sa Miniera de Su Suergiu; fondamentalli po sa storia de sa comunidadi locali.
In su 1906 in Biddesatu e in su bixinu Iglesienti c'è stettia una protesta manna de is minadorisi po is pretziusu tropu attusu de sa cosa de pappai e de sa bida in generali, ed è stata fatta una lastra po arregordai is mortus e unu libru che contada cussu che est acadèssiu.
Biddesatu cun sa Miniera de antimoniu de Su Suergiu esti una interessanti area de su Parcu Geominèrariu de sa Sardigna.
Funti medas is minieras de su Gerrei che dipendiant de sa Miniera Su Suergiu de Biddesatu. In custa miniera in su dixiannoiesimu séculu fiat nàscia una fonderia che ne is annus est diventada unu centru de produtzioni de antimoniu meda importanti po s’Europa cun prus de cuatruxentus operaius.
Candu est spaciau su giacimentu in su 1950 sa fonderia iat incumentzau a traballai mineralis de àteras minieras sardas e agoa aiat pigau sa materia prima de su mercau stranju.

Ne is annus ’80 anti studau is forrus e is tenicus e is minadoris anti serrau po sempri is gallerias.

Funti medasa i Biddesatesusu pastorisi in sa zona de Biddesatu, e si dedicanta ad allevai animmallisi de fattoria commenti Crabasa, brabeisi, baccasa e boisi, procusu, cuaddusu, puddasa.

A bottasa is imprendidorisi anti decidiu de si dedicai a custu settori imperendi macchinariusu po allebiai su traballu e ottenniu unu maggiori guadangiu e produzioni de latti de bacca e de brabei.

S'agricoltura, graziasa a su terrenu fertilli esti beni svilluppada e permittidi de produrri meda frutta, berdura, leguminisi e cereallisi po du imperai o po du endi.

Graziasa a una pariga de contributusu po s'imprenditoria giovanilli sa bidda s'esti arricchia de buttegasa po sa cosa de pappai, is oggettusu e sa produzioni de cosasa de sa zona.
Una pariga de biddesartesusu funti impiegausu in su settori terziariu e in is traballus statallisi,

Sa bidda è divida in duas partisi:
Sa parti bascia s'agattada tott'a giru a giru de sa cresia de Santi Michelli Arcangellu, e sa noa a gir'e sa prima cresia de sa bidda, una cresia de su 1500 dedicada a Santa Brabara.
Sa bidda è dividia in rionisi: Corea, Terrepedis, Concia, Su Cuccuru, Terrapieno, Bracuccia, Funtana de josso, Forreddu, Su occili, Su Battumeo, Cott' e ois, Ziu Antini.

Camminendu in su impedrau in su centru storicu de sa bidda s'agattada sa omu Museu (innui si bodinti biri medasa attrezzusu de traballu imperausu in su passau in sa bidda) e medas'omusu costruisa cun sa pedra.

Sa bidda tenidi ognia serviziu necessariu a una vida dignitosa:

In su pallazzu ca fiat sa domu de su diretori de sa mina e de is ofìtzius aministrativus oi s'agattada su Museu de sa Mina, e innai funti espostasa tottus is cosasa ca imperanta po traballai. Custa Mina fiat una de is prusu importanti po sa produtzioni de su antimòniu ca eniada imperau in is gherras. Est in sa prus arta parti de s’àrea e de innia su diretori podiat controllai de pitzu is traballus de su Scalladroxu e is àterus ofìtzius. Is traballus funt acabaus in is annus ’70 proita ca nci fiant meda spesas e cumbeniat a portari is mineralis de àterus logus.

Santu Michelli Arcangelu - È su patronu de sa bidda e si festeggiada su 29 cabudanni.
Sa festa ennidi cellebrada scetti relliggioamenti e scetti ognia tanti c'ha festa civilli.

Santa Brabara - Sa festa prusu manna de sa bidda esti cussa de Santa Brabara, cellebrada su primu lunisi de su mes'e làmpadas. Sa festa durada assummancu 4 disi e in custa occasioni sa bidda si prenidi de genti ca benidi de sa Barbagia, de su Sarrabus 

Sa stessa festa benidi fatta su primu dominigu de Argiolas po donai sa possibillidadi a is turistasa e a is immigrausu de partecippai.

Is festasa funti organizzada cun processionisi in giru po tottu sa bidda e cun cantusu e ballusu.

Santu Cristollu - A una pariga de chillometrusu de da bidda s'agattada sa cresia de Santu Cristollu.
Po sa festa, cellebrada tra su 13 de Austu e su 14, benidi fatta una processioni partendu de sa Cresia parrocchialli e a pei s'arribbada a sa cresia campestri.

Su rientru de su Santu a sa Cresia parrocchialli enidi fattu cun una processioni in macchina ca accabada cun sa benedizioni de is autistasa.

Sant'Antoni e Santu Srebastianu - Sa festa de custus'dusu santusu esti su 17 e su 20 de Gennaxiu.
Po custasa duasa cellebrazioni funti organizzaus is fogaronisi in pratz'e cresia e a sa genti si onanta arangiusu po una festa e pani po s'atra. 

Is Animeddas -  Una festa po is mannusu e is pitticcusu. Sa mingianu de su 31 de su mes'e ladamini is pippiusu andanta de domu in domu e sa genti di onada cos'e pappai (drucisi o frutta) in onori de is mottusu.

Sinnadroxiu - Sa festa si faidi in su sattu accant'e sa bidda in sa dì de s'Ascensioni.
Su  sinnu po arrecconnosci su bestammini benidi fattu in custasa disi, e po custu motivu enidi fatta custa festa.
Is pastorisi fainti su casu e custu enidi arregallau a sa genti in unu muncadori e sa proloco de da bidda faidi unu prangiu con pezza de brabei.

In ognia festa su gruppo folk de Santu Cristollu si bestidi cun su custummu de biddesatu e baddada su ballu sardu.

Candu si arribbada a Paollisi si depidi lassai sa strada statalli e pigai sa strada provincialli chi potadda a Biddesartu e Armungia.

Sa strada tenidi medas curvasa ma funti scetti 64 chillometrusu e c'ollidi un'oretta po arribbai.

Arribbausu ad Archefossu tra Santu 'Idu e Ballau si girada a s'incrociu chi aziada in sa vallada de su Rio Cannichili finciasa ad arribbai a Biddesatu.

I 1.353 abitantisi funti distribuiusu in 549 famigliasa cun una media po famiglia de 2,46 personasa.

I 10 sangunausu ca s'agattanta demprusu funti: 
Congiu, Cotza, Lusso, Melis, Cappai, Cinus, Murtas, Angius, Gessa, Usai, Spagnesi.




#Article 211: Biddaspitziosa (392 words)


Biddaspitziosa est unu comunu de 2.193 abitantes de sa provìntzia de Sud Sardigna.

S'agatat in sa parti de bàscius de Campidanu, in su tretu intru de Casteddu e Igrèsias, a prus pagu de 20 km. de sa capitali.

Sa bidda est a canta de mari, a 20 km de su portu canali de Casteddu e de su mari turìstigu de Sardinnia de bàscius, a 40 km. de is minas de su Surcis e de s'Igrèsienti.

Est una bidda chi fait de coronamentu a su logu de sa tzitadi de Casteddu e, po custa arrexoni, at pigau parti a sa gana de cambiamentu chi sa tzitadi fait arribai in is biddixeddas acanta, e chi faint cambiai sa manera de bivi, sa strutura e sa forma de is biddas.

In custus ùrtimus annus sa populatzioni est crèscia meda, nci funt 2000 personas e meda prus domus. Sa bidda s'agatat in d-unu tretu paris a intrus de unu logu mannu chi est pagu pagu ondulau in sa parti nord-ovest sceti, ca ddu trebessat su frùmini Cixerri.

Su traballu in su sartu, mancai siat in crisi faci is atras atividadis, conditzionat oi puru, sa strutura de sa bidda, difatis in su “centru bèciu” nci funt domus de làrdiri, chi tenint una pranta a corratzu, sa chi teniant in s'antighidadi is domus de is arricus. S'agatant puru esemprus de domus pòbiras de is serbidoris, chi imoi no fait a impreai, ca no funt adatas a is apretus de oi.

S'atividadi econòmica est diferentziada. Sa laurantza imprendat unu cuartu de sa populatzioni chi traballat, de unu cundutu de familla, in d-una terra manna, a un'atru cun traballadoris dipendentis chi funt sempri de prus, fintzas a is siendas piticheddas (su 57% de is siendas tenit 3 ètarus de terra sceti).

Arant lioris, ortalìtzia e forràinis po pesai bestìamini (brebexinus). Is siendas de bestiàmini po su prus funt piticheddas ma comuncas modernas.

Fintzas a pagus annus a oi s'agàtant pagus fàbricas: unu casefìciu, tres de mobìlia, una po traballai mineralis. Ma cumenti ant amanniau su logu

industriali, chi ddu nant PIP, oi s'agàtant atras siendas: una fàbrica de salàmini, una butega de linna industriali e aici nendi. Anti giai donau 36 de 40 lotus aprontaus.

Su 78% de sa populatzioni chi traballat est in is setoris de duus (secondario) e de tres (terziario), ca sa bidda est acanta de Casteddu.




#Article 212: Santa Maria Navarrese (240 words)


Santa Maria Navarrese est sa fratzione in soru de mare de su cumunu de Baunei in sa Provìntzia de s'Ogiastra, in Sardigna. Santa Maria Navarrese est a presu a sa biddighedda de Tancau, in su cumunu de Lotzorai. Sunt angasi a presu s'unu cun s'atera ca parent chi sunt una bidda petzi in d'unu ùnicu tretu de costa, connotu comente logu de villegiadura.

Est a 8,8km de Baunei e 4,2km de Lotzorai.
De Santa Maria si biet su portu de Arbatax in su cumunu de Tortuelie in ue arribant sas naves mannas de Genova e Roma.

In antis de su mare de Santa Maria b'at unu grupu de isulotos, mutidos in italianu Isolotto d'Ogliastra e in sardu solu S'Isulotu.
Santa Maria jughet unu portitzolu turistigu impreadu pro s'imprus  in s'istade pro sas barcas de sos turistas e pro sos barcones chi tragant sa zente in giru in sas calas prus connotas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Is pùligis de nie (Cala Mariolu) e Cala Sisine.

Su nòmene de Santa Maria Navarrese est unu imbescuru intra istoria e traditzione: paret chi bengiat de una printzipessa de sa Navarra ispagnola. In su 1052, in d'unu biàgiu in nave, l'aiat ingollida su tempus malu e in custu puntu de sa costa sarda aiat agatadu logu a prigu. Tando, pro rengratziamentu aiat fatu costroire una crèsia.

E propriu in sa pratza Principessa di Navarra b'at una crèsia de su XI seculu, ristruturada in su 1960.




#Article 213: Diplomatzia (314 words)


Su trataméntu in sa cultura de sa bidda

In sa cultura de sa bidda a tentu semper importanzia manna su tratamentu,como diamus podet narrer s'amistade,s'amicizia.
Sas mamas, ma de prus sos mannois, cando su édu creschende furriaiat a domo iscutu, ca jogande in sas partzas o in monte, sas brigas funt cosas de donnia die, naian: trattàie bos bene, comente frades! Si ti toghan prima, difendedi! Ma tratài che frades. E de gasi, pranghende-riende, tra briga e paghe si aghiat a mannos e si cumprendiat su sensu de sas allegas intendias dae minores. 
In sas familias, calegunu prus “ischentiddosu” che fudit semper e a cussu ddi naian : “A colare dae su tratamentu a non tratare, che cheret paghu, a bortas unu nudda, ma coment a coi chi siat, s'abilidàde est a si firmare prima, prima chi si arribet a puntu, chi non si podet prus torrare inségus”.
Su tratamentu, chi fintzas a tando nos fudit passiu bonu pro apaghiàre brigas de minòres, totu in dunu nos gàrrigaiat de pentzamentos, si cumprendiat s'importu, in logos nostos, de custa responsabilidade po mantenner sa paghe tra familias e duncas de sa bidda. Si imparaiat a pesare sas allegas e, a si formare comente pessona. 
Sos mannos connoschian a su éthu in cale familia fudit istau pesau unu zovanu/a e naian: “donniunu a sa pesamenta si ch'andat”.
Cando sa pessona fudit manna cumprendiat ca custu narrer fudit caleguna cosa in prus de unu arresonamentu maternu o de jajos, in logos nostos.
Su tratamentu fudit unu dovere de donni unu, po aghet torrare in bonu murrunzos tra familias e istrantzire, tzertu fintzas a inube si dia podet, batallas e odios. Fudit un'impegnu fintzas po sas biddas de afurriu ca su tratare cheriat narrer a esser rispetau e difendiu mascamente si s'ofesa beniat de foras. 
Su tratamentu, a bisu meu, aghiat òmines e feminas chi essen, pessonas de valia.




#Article 214: Abicultura (703 words)


Sabicoltura est a pesare abes, est unu de sos traballos cunsideraos agricolos, s'ùnicu abberu eco-cumpatibile chi si basada in s'isfrutamentu de risorsas rinnovabiles chi non si poden isfrutare de àteru modu (nètare, galureu, cherapighe). ==

S'atzione pronuba de s'abe est a sa base de sa riprodutzione de sas mazores ispètzias vezetales e
de sa produtividade de medas piantas de interessu agrariu. S'istrintu lionzu tra abicoltura e ambiente assumede unu significadu ancora prus atuale a sa lughe de sa creschente espansione de s'agricoltura biologica, ambitu inube s'allevamentu de sas abes podet agatare ispatziu zustu, po unu potentziamentu suo e po sa valorizatzione de sos prodotos tipicos e de calidade. Comente in Sardigna, nche sunt totus sos presuppostos po unu cunsistente isviluppu de custa atividade. 

S'abicoltura in Sardigna, giughet origines antigas. In Ulìana, in su 1843 ant agatadu una istatuina in brunzu chi raffigurada unu zovanu nudu cun chimbe abes bene assetiadas in pitzu de sa carena. Spano pentzaiat chi esseret rafigurau Aristeo, s'eroe de sa Lìbia chi, a cantu ant lassadu iscritu Diodoro Siculo, Cicerone e àteros at imparadu medas populos,intramesu fintzas sos sardos, a faghet su ghasu, s'ozu, allevare sas abes e a faghet su mele e sa chera. Ma nos ischimus ca sos Fenicios, Cartaginesos e sos Romanos ant acatadu de seguru in Sardigna un'abicoltura bene aviada, e si est beru ca cun sos Fenicios sos Sardos cumerciaian sa chera, sos Romanos dominadores aghian paghare sos tributos in pitzu de sa produtziones de chera e mele. E sunt semper sos Romanos chi ant dispretzadu su menzus mele chi sa Sardigna produit, su mele arranchiu de olidone: Omnia que Sardinia fert, homines et res, mala sunt. Etiam me, quod in ea insula abundat, amarum est.

In su periodo giudicale,su ruolu de s'abicoltura est cussiderau istrategicu po s'economia de s'isola a su puntu de cumbinchere sos estensores de sa Carta de Logu a previdire ispetzificas santziones po sos furtos de alveares. Sa Carta, capitulu XXXI infatis narat: 

De chi furarit ortu de abis. Item ordinamus chi si alcuna persona furarit ortu de abis,ed esserit dessu Rennu, paghit infra dies bindighi,de chi hat a esser juygada,pro s'unu deghi; e si esserit de ecclesi, over de àtera persona,paghit pro s'unu chimbi. E niente deminuspaghit de machicia assa corti soddos centu, et emendit su dannu, a cui hat a esser. E si non pagat issa, over atter'homini pro see infra dies bindighi, de chi hat a esser juygada, tangintilli un'origlia.

Sas abes domesticas o mellifiche, appartenent a s'ispetzie Abes mellifera L., o Abes mellifica L. Si tratat de insetos sotziales chi appartenent a s'ordine de sos imenoteri, familia de sos apidi. A su genere apis appartenent atras tres ispetzias, comente sa mellifera, totus originarias de sas regiones tropicales de s'Asia sud orientale:

Oe s'Abe mellifera s'agatat distribuida in totu su mundu, ma prima fiat cunfinada in Europa, Asia e Africa. Infines si sunt formadas varias ratzas de Abes mellifera chi si partzin in tres grupos:

S'Abe mellifera ligustica est ispartzinada in totu su mundu, e in sas zonas chi funt presentes àteras arratzas sunt naschidos incròcios e duncas àteras abes selezionadas.Sas arratzas de importu mannu economicu sunt:

Sas abes mellifera sunt insetos sotziales e bivent in familias o colonias de pariga de milliaias de individuos (dae 10.000 a 100.000) sas familias de sas abes bivene in sos panes de chera costruidos o in bucos naturales comente truncos tuvudos etz. o in domos fatas de s'òmine (arnia). In sa sotziedade de sas abes esistidi s'abe mascu e duas castas de abes feminas: sas fecondas, chi sunt sas reginas e sas isteriles chi sunt sas operaias. De su puntu de vista geneticu non ca peruna diferentzia tra custos duos tipos de feminas, de unu obu fecondadu, difatis si podet isviluppare siat un'operaia siat una regina. Sa diversidade est depiu a sa cosa de papare chi ddis giant cando sunt galu larvas in su tempus de s'isviluppu issoro. Sa regina est prus manna de sas operaias e su traballu suo est a ponner sos obos. Podet bivere fintzas a bàtero o chimb' annos. Su ruolu de s'abe mascu est de fecondare sa regina e bivet paghu prus o mancu un'istagione. 

S'abe tenet diversos compitos in sa vida sua e sunt: 




#Article 215: Uddusò (217 words)


Uddusò est una bidda situada in su Monte Acutu in Provìntzia de Tàtari, cun una populatzione de 4.145 abitantes.

Si podet narrer sa bidda de sas abbas o de sos buddos. Devatu, est in s'altupianu de Sa Pianedda chi ogat sos primos buddos de sas abbas chi originan su Tirsu e in sos montes de s'Ena sos afluentes de su Riumannu e forsis su nome de Buddusò. Ca a parte cussu, totu su territoriu est pienu de rios, trainos, putos e medas funtanas. Sa pius importante pro sa naschida de su burgu, isteit sa funtana de sos Arestes, chi alimentait su primu molinu e duas iscias de terras bundarosas nomadas: Ortumannu e Ortuminore; sighiat Funtananoa, Su Bucu, Olostris, Birolo, Donufreale. Poi, in giru de su vastu territoritoriu: Culipertuntu, De Sos Bandidos, Mesumata, Pentzima, Su Linnarzu, Filighemasciu, Lughida, Pedracana, Secretore, De Pirastros, bidolzu, Martine, Sas Iscias, Sa Zura, Su Lizu, Esedrele, Codinepedra e ateras medas.
Sas funtanas in medas casos dana su nome a sos trainos. Sos afluentes de su riu mannu, in Buddusò, sono: Bitzolu, S'additzola, Coltzucaddinu, Sas Concheddas, Mesumbrosu, De S'abbanoa, De S'Ajana, De Sa Roca, Sos Cucuros, Su Fraile, Filigheri, Aramamò, De Sas Trotas, Tertu, Sos Trainos, De Pedru Cossu. Afluntes de su Tirsu, sempre in territoriu uddusoinu sono: Enamajale, Baddefadosa, Baddetuvuda, Lughiaeroma, Sa Zura.




#Article 216: Malu Entu (562 words)


Malu 'Entu (in italianu Mal di Ventre) est un'ìsula de su Mari de Mesu chi est posta 7 km (3,5 mìglias marinas) a illargu de sa Peninsula de su Sinis, in sa costa tzentru-otzidentali de sa Sardigna. S'agatat in sa Provìntzia de Aristanis a intru de su territòriu de su comuni de Crabas. De su 1997 est parti de s'area mania Peninsula de Sinis-Insula de Malu Entu. 

Sa tradutzione in limba italiana de su nòmini, chi torrat a coa a su sèculu de 19, si depit a su dominadori piemontesu e non correspondit in significau cun su chi tenit in sadru, sendi istetia fata chentza critèriu limbìsticu e filolòzicu. 

Chi su nòmini in sadru est  istetiu giau po su 'entu meda forti de maistrai a chi s'isula est sugeta, su in italianu cherit narri in sadru daori de brenti . Est prus a prestu possibile chi sa tradutzione fessit fata chirchendi de agatare una simbillàntzia genèrica intra is sonus de is fueddus in is duas limbas.  

Esemprus de furriaduras fantasiosas in is nòminis de localidadis nd'at de su restu àturus in Sardigna (unu esempru intra tantis est s'apendìtziu de su Margine Rosso, in su comuni de Cuartu Sant'Aleni, chi est una furriadura chi pagus acàpius agatat cun su nòmini sadru de Marxiani Rubiu). 

In su mesi de austu 2008 s'ìsula, chi non tenit bividoris, est diventada nodia po essi istètia ocupada de unu grupu indipendentista guidau de Sarbadori Meloni (prus connotu comente Doddore Meloni), cun s'obietivu de otènni su riconnoschimentu internatzionale de s'isula comente Repùblica de Malu 'Entu. Meloni at mandau su progetu suu siat a is Natziones Unidas, siat a su chi insaras fiat presidente se su cunsizu de is ministrus italianu, Silvio Berlusconi, e at dimandau a su comuni de Crabas sa residèntzia in s'ìsula po giai una signìficu prus forti a s'intentu suu. Intra atras cosas at fatu fintzas coniare banconotas cun sa fachi sua, chi beniant a essi moneda de s'istadu. In su grannazu de su 2009 una lòmpida de su corpus forestali, de su càstiu ambientali e de sa capitaneria de portu, at fatu isbarratzai is indipendentistas, cun imputu fintzas de ai addanniau s'ambienti e de ai ismaltiu illitzitamente aighinzu chi aiant fatu in is mesis de ocupatzioni de s'ìsula.

Malu 'Entu in beridade fiat zai istetia a su tzentru de unu cumplotu separatista in is annus 80, a òpera de is grupus indipendentistas sardus de s'època. Segundu atrus però no fiat unu cumplotu indipendentista ma unu imbentu de is servìtzios segretos italianos po ghetare iscretia in su movimentu sardista chi si fiat isvilupendi in cussus annus.

Zeolozicamente s'ìsula est meda antiga e rappresentat un relittu de sa prus remota orozenesi Sardu-Corsa chi hat dividiu definitivamenti is duas insulas gemellas de s'àrea intra s'attuali Catalugna e sa Provenza, comenti testimonzant is formatzionis impedradas de cristallus de quarzu de sa fini de su Mesuzoicu.

Tenit una tirada de 0,8 km² e s'artiori massimu est de 18 metrus subra su mari. A causa de su bentu de maistrai chi suat de NO po manna parti de s'annu, sa costera est arenosa in su chirru orientali, in cuddu otzidentali est imbetzis de rocca sendi custu parau in fachi a su bentu. 

S'isula est disabitada, mancai turistas no n'di mancant mai spetzialmenti in s'istadi candu cun imbarcatzionis piticas e mannas fattas po su diportu illompint de is localidadis costeras de acanta.




#Article 217: Elisabetta Canalis (599 words)


 
Elisabetta Canalis est nàschida in Tàtari su 12 de Cabidanni de su 1978. Est una showgirl, attrice e modella sarda.

Su babbu est radiòlogu e professore universitàriu, sa mama maistra de lìteras in pensione, su frade Luigi est radiòlogu issu puru.

Pustis sa maturidade clàssica, leada in su Litzeu D.A. Azuni de Tàtari, andat a istare in Milano ue s'iscriet in Limbas e Literaduras Istràngias in S'Università Statale.
Pigat parte a unos cantos casting, finas su pro su film Il pesce innamorato de Leonardo Pieraccioni.
In su 1999, addia de presentziare comente valletta a sos Telegatti e fàghere unu spot pro sas caramèglias MM's, dda issèberant comente velina pro sa trasmissione Striscia la notizia. Faghet custu triballu finas a su 2002, impare a Maddalena Corvaglia, chi si faghet amiga sua de coro.

In su 2002 issa e Maddalena Corvaglia faghent unu calendàriu pro sa rivista GQ.

A pustis de su sutzessu ispantosu de su calendàriu 2003 pro sa rivista Max, pigat parte a sa condutzione de duas editziones de su programa isportivu Controcampo, in unda in Italia 1.
Est atora in sa de tres e in sa de bàtoro sèries de sa fiction Carabinieri.

In su 2003, impare cun Federica Fontana, pigat parte a su programa de rìere Ciro presenta Visitors e unu annu a pustis a su sequel Super Ciro, sèmpere in Italia 1.

In su 2004 est sa protagonista de su videoclip de sa cantzone de Biagio Antonacci, Convivendo.
In su 2005 est protagonista, impare cun Fabio De Luigi, de sa de duas sèrias de sa sit-com Love Bugs, dereta de Marco Limberti.

A pustis, si nde andat a sos Istados Unidos pro pigare parte a cursos pro atores e de limba inglesa. Aparet finas in duos film: Deuce Bigalow - Puttano in saldo (2005), de Mike Bigelow, cun Rob Schneider, e Decamerone (2007), de David Leland, ma ambaduas sas bortas faghet pagus prus de unu cameo.

In su 2005 conduit, pro una chida, Striscia la Notizia paris a s'ex collega Maddalena Corvaglia.
In su 2006 leat parte a su cine-panetone Natale a New York, de Neri Parenti, ue est sa fìgia de Christian De Sica. In s' ispetantu, est paris cun issu in televisione in tzertas unas reclamizaduras de sa Tim e nde diventat testimonial.

Torrat a costàgiu de Sandro Piccinini in Controcampo Ultimo Minuto a s'incomintzu de s' istagione 2006/2007.
In su 2007 presèntziat fissa in su programa de sa Gialappa's band Mai dire Martedì, agiudende in sa condutzione su Mago Forest. Conduit fintzas su Festivalbar paris a Giulio Golia e Enrico Silvestrin. In su matessi annu leat parte comente ospite a surpresa in Buona la prima, trasmissione de Ale e Franz de improvisatzione, in unda in Italia Uno.

Elisabetta Canalis est una pitzoca isportiva, praticat su kickboxing e narat de èssere tifosa de su 'Inter.

Narat fintzas de èssere una fan de su rapper Eminem e s' at fatu tatuare su nòmene suo in su bratzu ca narat chi l'apet fatu cumpangia cun is cantzones suas in sas dies tristas (mancari imoe su tatuàgiu siat istadu tramudadu in una canaca de rosas).

At tentu relatziones cun tzelebridades nòdidas, che a su fubaleri Christian Vieri e a su diretore cinematogràficu Gabriele Muccino.

In su 2008 s' est nadu chi esseret istada fastigiende cun fubaleris de Serie A in atividade , che a su romanu Manuele Blasi (chi giogat in sa Napoli) e su brasilesu Reginaldo Ferreira da Silva (de su Parma). Innantis si fiat finamentas faeddadu de aventuras, semper negadas, cun su fubaleri Didier Drogba, su campione de mototziclismu Valentino Rossi e s'imobiliarista Niccolò Minardi.




#Article 218: Rabia Kazan (154 words)


Rabia Özden Kazan est nascia a Malatya su 25 de Lampadas de su 1976. Est una giornalista e scritora turca. Ari cumenzau sa carriera sua cum'enti currispundenti televisiva in su 1996, cun su programma Later hosting Istanbul, po saTurkish Flash Tv aundi est aparrara duas annus.

A pustis ari fattu sa giornalista po Ortadoğu, po seis annus. In custu tempu issa est bennia famosa in Turkia po s'intervista a su terrorista c'ari provau a boccì su Papa Giuanni Paulu II, Mehmet Ali Ağca., Sa Kazan ari fundau, a pustis, s'arrivista Haber Revizyon e est s'editrixi.

In su 2007, ari scritu unu reportage a pitzus 'e sa conditzioni de sa femmina a Teheran, intitolau Tahran Melekleri (Is angelus de Teheran), aundi si kistionara puru de sa coja a tempu (mut‘a) ki poiri cuai una spetzie de prostitutzioni legalizzara. Cussu libru ari giai provocau reatzionis de parti de su Orienti de mezu e de sa Turkia.




#Article 219: Monte (558 words)


Monti (Monte in sardu, Mònti in gadduresu) est una bidda in su nord-est de sa Sardigna, posta a lacana de su Logudoro cun sa Gallura in sa regione de su Montacuto. Est abitada dae 2500 animas, contende puru sas fratziones de Su Canale  Sos Rueddos, Cuccuruedre, Stazione, Chirialza. A s'ala nord agatamus sa bidda de Telti, a est una parte de su logu de Olbia (o Terranoa), a sud Alà dei Sardi e a ovest Berchidda.

Su logu montinu presentat cuccuros in totue e una paia de flumineddos chi current fintzas a su lagu de su Coghinas. 
Dae su belvedere si podet mirare totu su meravizosu ambiente chi ingiriat sa bidda, fatu de binzas e furestas de chercos e suelzos. In s'alciada chi che leat a Alà si passat pro Sa pineta e s'arrivit a Monte Pinu, terrinos imbuschidos, parte de sos cales impitada che zona campeggio e parte lassada a sa natura, chi b'at postu leperes, chervos, groddes, porcrabos, astores e cantu b'at.

Paret chi sa bidda appat origines medioevales, cando faghiat parte prima de su Juigadu de Torres e posca, dae su XIII sec., de su Logu de Arborea, fintzas a s'invasione e s'ocupadura de sos catalanos-aragonesos e, pius a tardu, de sos piemontesos. 
Propriu in su 1300, suta a sa dominatzione turresa est istada fraigada sa cheja de Santu Paulu cun su santuariu omonimu. Incuddae, donzi annu s'isvoligaiat sa prutzissione de S.Paulu chi bidiat arrivire zente dae tota sa bidda e fintzas dae sas biddas acultzu chi, a pes, pigaiant e falaiant pro sos nessi 10 chilometros de andadolzas chi giughent a sa cheja. Ancora oe b'at zente chi s'intendet de faghere custu isfoltzu e si tuccat.
Atera festa importante est sa de su patronu de Monte, Santu Gainu, chi si isvoligat propriu ìn su mese de Santi Gaini cun musicas, ballos e cantos; fintzas a pagos annos faghet b'aiat puru sa gara dei poeti improvvisatori, chi como però, s'est perdida.

S'economia montina est tota intzentrada subra a sas binzas e a su turismu.
Sende sa bidda acultzu meda a s'ala turistica pius famada de sa Sardigna, sa Gallura, e a sos incantevoles paesagios suos chi donzi annu retzint turistas a millaja, sos montinos ant puntadu meda subra a su setore agroalimentare, abelzende agriturismos e tratorias de alta calidade, famados fintzas in continente. 
B'at pois su setore printzipale de s'economia montina: sas binzas. In Monte si narat chi fintzas chie no tenet binza est binzateri dae cantu sa cultura de s'ua est irraighinada in sa mentalidade montina; sas binnennas diventant gasie unu momentu de aunione e de festa pro tota sa comunidade. Connotos in meda istados europeos sunt sa Cantina Del Vermentino e sos licchitos binos suos rujos, rosados e biancos, dae s'Abbaia ae su Thaora, passende pro su Galana e su Funtanaliras, apretziados fintzas a s'estèriu. Sa chentina, d'onzi annu, ammanizat sa sagra del vermentno, ue si podent assazare sos produidos tipicos de sa bidda.
S'acciapant puru atividades artejanales chi tribagliant sa linna e su oltiju.

A livellu limbistigu su sardu montinu, logudoresu a s'incumintzu, leat medas influentzias dae su Galluresu. Tantas paraulas sunt in comunu o bortadas in logudoresu. Pro fagher s'esempiu su mezoradu (su gioddu), su coltzu (s'iscuru); sa moda de impreare, ancora de pius de sas biddas acultzu, sa L imbetzes chi sa R in medas paraulas, comente sos Saldos, s'alveschida.    




#Article 220: GNU (136 words)


GNU est unu progetu cumentzau in su 1983 de s'hacker Richard Stallman, a pustis
de essi lassau su traballu sou in su Massachussetts Instutute of Tecnology.

Sa tenta de custu progetu est sa de criai una colletzioni de programas i librarias
de programatzioni libera i oberta ai su pubricu, aici ki spertus de totu su mundu
potzant ajudai pro dus amellorai.

GNU est fintzas su nomini de unu sistema operativu criau a pitzus scèti de software GNU.
Su Kernel de su sistema GNU depiat essi HURD, ma no sendi ancora cumpletu
medas distrubuiduras ant preferriu s'impleu de su Kernel Linux (sistemas GNU/Linux ke Debian)
o de aterus sistemas comente su kernel OpenSolaris de Nexenta OS.

Oindie, medas programas de sa GNU sunt istados portados pro sistemas a pagamentu ke
Microsoft Windows o Apple Mac OS X.




#Article 221: BSD (121 words)


BSD est unu sistema obrativu de sa familla UNIX criau in su 1977 in s'unibersidade de Berkeley, in California. A cumentzu fiat unu sistema serrau a pagamentu, ma, in su 1994, benniat ispainàda sa bersioni 4.4BSD-Lite, oberta a sa programadura.

Dae 4.4BSD-Lite funti naskidas medas distribuiduras, comente FreeBSD, NetBSD, OpenBSD i Darwin (su sistema basicu de Mac OS X).

BSD est sempiri istau unu sistema meda innantis: est istau su primu a tenni su suportu po su Internet Protocol, tennit unu codighe de programadura limpiu i craru, ei, gratzias a su layer de compatibilidade, podet impleare programas criaus pro aterus sistemas ke Linux, a prena lestresa. Pro custas arrexones s'agatant portaduras de BSD po donnia arkitetura.

BSD impleat la Lissentzia BSD.




#Article 222: Mac OS X (182 words)


macOS est su sistema obrativu bendidu dae sa Apple Inc. po is computers suus etotu. macOS bennet a pustis de s'originali Mac OS, ma sa diferentzia de cussu, est ki tennet unu coru UNIX (BSD)i una tecnologia adelantàda dae sa NeXT dae is annus 80 fintzas a su 1996, s'annu ki sa Apple Inc. at comporau sa NeXT. Sa primu versioni de macOS fiat bessia in su 1999. Criau a cumentzu pro s'arkitetura PowerPC, in su 2005 su sistema est istau portau a is processoris Intel. Sa tenta est sa de criai unu sistema modernu, cun d-una bella cara grafiga i simpli meda de oberai, istudiau pro su multimedia.

Sas carateristicas de macOS variant a segunda de sa bersione impleàda. Una de sas carateristicas comuna a totas sas bersiones est sa cara grafiga Aqua GUI ki tennet funtziones comente s'Anti-Aliasing, unu motori grafigu OpenGL (nomenau Quartz) et unu sistema de output de s'imagine ke PDF. Una de is carateristicas prus famadas est su Dock, una barra transparenti in sa parti 'e basciu de su Desktop ki cuntennit iconas amostadas peri efetus grafigus.




#Article 223: Mac OS (138 words)


Mac OS est unu marcu cummertziali impreau de sa Apple Inc. po inditai su software de sistema pro is computeras Macintosh. Su Mac OS fiat naskidu in su 1984 i fiat unu de is primus a impleai una cara grafica et su mouse. Is primus bersionis de custu sistema andaiant scèti cun carculadoris Motorola 68000, fintzas a candu sa Apple aiat detzidiu de impleare s'arkitetura PowerPC.
Fintzas a su 1997, s'annu de sa torràda de Steve Jobs a sa Apple, fiat possibili comporai su Mac OS pro ateras computeras cun carculadori PowerPC.

Mac OS est acabau cun s'Arribu de Mac OS X, ki est unu sistema UNIX (BSD) cun tecnologia NeXT e una cara grafiga prus moderna.

In Mac OS X pro PowerPC s'agatat una utilidade ki permitit de impleare MacOS betzu, cun su nomini de MacOS Classic.




#Article 224: Gaelicu Irlandesu (173 words)


SIrlandesu o Gaelicu Irlandesu ( in Irlandesu) est una limba tzèltica, ofitziale in sa Repubrica de Irlanda. Sa connoschentzia de custa limba si fit perdende pro more de su domìniu de s'inglesu (chi est una limba germanica) in s'isula. 

S'Irlandesu, in pare a s'Iscotzesu e a su Gaelicu de Man, faghet parte de su rampu Goidelicu de is limbas tzelticas, e tenet sa literadura prus antiga de s'Europa a pustis de s'Aregu e de su Latinu.

In totu s'isula, bi sunt unas 100.000 persones petzi, chi faeddant su gaelicu comente limba mama, e s'agatant prus de totu in cussas terras nomenadas Gaeltachtaí. In prus de 4 miliones de bividores, 1.600.000 ischint faeddare sa limba, su rastu podet petzi cumprendere pagas cosas o tenet petzi una connoschentzia generale de sa limba.

S'Irlandesu est obrigatoriu in is iscolas pubricas e bi l'ant dedicadu fintzas unu canale de telebisura, TG4.

Comente totus is limbas, fintzas s'Irlandiesu tenet dialetos populares, su de susu (Ulaidh o Dun na Ngall) su tzentrale (Connachta) e su de josso (An Mhumhain).




#Article 225: Lùvula (330 words)


Lùvula (connotta fintzas comente Lùgula, in italianu Lula) est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in Barbagia, s'agatat a 521 metros supra de su mare e jughet 1.647 de popolatzione.

Est istada un'importante tzentru minearàriu, sa mina de Guzzurra est istada abberta dae sos Romanos, sa mina de Sos enattos at serradu de produire unos deche annos faghet.

Cun custas minas, Lùvula, cun àteras biddas de Sardigna, est parte de su Parco Geominerario della Sardegna, decraradu patrimòniu de s'umanidade dae s'UNESCO.

Lùvula est connota pro Santu Franziscu e meda zente onni annu venit a bisitare sa crèsia e sas cumbessias, a fàghere sas novinas a su santu de sos poveros.

Sa festa, est affestada dae sos Bovoreddos de Nùgoro chi che l'ant furada a Luvula, festa chi in passatu colliat meta dinari, difatis in Nùgoro b'est su dìtziu chi narat a ti vìdere priore de Santu Franziscu.

Tradiziones: su ballu e sa vaglia una cerimonia chi acchiana in processione pro che occare s'ocru malu a sa pessone chi lu teniat.

Prus imporatante pro s'istudiu chi n'est istatu attu est su Battiteddu una mascara de carasecare, vesita de pedde de erveche o de mascru, su mucatore in conca, chin sa cara pintata de carvone. In sa petorra picat sos marrazzos e appena sutta su chetu puzzone ortatu, chi est una entre de erveche prena de sambene e abba. In sa processione li veniti instamaptu pro li acchere issire su sambene chi nd rughet a terra pro l'accher proicare.

Lu sichin sos battileddos, omines vestitos de eminas gatias, sa cara pintata de carvone sichin cantante un lamentu de mortu, pichan ifattu una bamboledda de istrazzos chi la daen vasare a sa zente in su caminu.

Un istudiu narat chi sa maschera de su Batileddu est un ritu anticu ritu Dionisiacu de lebeddu,

Zente connota de sa idda e Luvula: Pauleddu Calia scenografu de Federico Fellini, istat in Parigi inuve sichit in s'arte sua.

Libros: Le bacchette di Lula de A. Bernardini.




#Article 226: Pasada (3329 words)


 

Pasada (in italianu Posada: ) est unu comunu sardu de 2 961 abitantes 

de sa provìntzia de Nùgoro, e su cabulogu istòricu de s'omònima Baronia.

Pasada est unu de sos tzentros abitados sardos prus antigos in assolutu. S'iscoberta (in sos annos '20) de unu bulteddu chi rapresentat un'Ercole Itàlicu de su V-IV sèculu a.C. in paris a s'acatamentu de repertos de parinales època, testimòniat sa presèntzia de s'òmine dae tempos remotos.

Difatis Pasada fit istadu unu tzentru itàlicu-etruscu (capatzes falisco), collegadu cun probabilidade a su primu tentativu de colonizatzione de sa Sardigna atuadu dae sos romanos giai in època pùnica. Diodoro Siculo referit de s'imbiu in s'ìsula de 500 colonos romanos tra su 378 e su 377 a.C. (unu sèculu in antis de sa conchista).

Feronia est su nùmene chi  si reperit pro àreas riferìbiles a cussas de Pasada in sas primas cartas nàuticas, e fintzas carchi documentu indicat s'esistèntzia de unu tzentru abitadu cun custu nùmene. Su logu est però ispàrfidu e petzi carchi teorìa mirat a nd'identificare su situ cun s'àrea narada de Santa Caterina.

Feronia, in realidade, est fintzas su nùmene de una dea etrusca, su cale cultu si tzelebraiat a Capena (tzitade antiga pagu a nord de Roma) e a Terracina, in su Sud pontino. Fit una dea de sa fertilidade, de sas abbas, de su cummèrtziu e de medas unas àteras importantes cumpetèntzias, e s'est proadu a averguare si sos topònimos, podet dare essende·si estèndidos dae templos o, comente si siat, de tzentros dedicados a sa dea, poderent riflètere elementos de comunanza intre sa nostra e sas naradas localidades.

S'elementu comunu printzipale paret s'individuare in sa positzione de coladòrgiu, cun sa presèntzia de un'istampu mercantile, a paga distàntzia (in relativu) de s'abba (su riu Tevere pro Capena); a beru, sos tres sìtios fiant importantes mercados de iscàmbiu navale-terrestre, fiant totus tapa intermèdia, naramus distributiva, pro sas zonas de retroterra, e sa dea apuntu daiat patrotzìniu in su cummèrtziu, ultres chi in sa fertilidade de sas terras (cosa importante pro sa Sardigna, produtora de trigu).

In tema de etimologia toponomàstica, s'est fintzas formulada s'ipòtesi pro-latina (coordinada cun cussa pro su topònimu de Onieri) pro sa cale su nùmene diat bènnere imbetzes dae carchi forma de su verbu batire (fero, fers) sighida dae omnia, a indicare su logu inumbe totu si batit (intendende sa connotatzione de mercadu - riferimentu in manera efetiva bàlidu fintzas pro Onieri). Tando pro custa teoria su matessi nùmene etruscu non diat èssere chi una cointzidèntzia. Cheret nadu però chi custa tesi non godit de meda accordu intre sos istudiosos.

Nemmancu sa lòmpida de sos Romanos aiat dèpidu èssere casione de s'iscumpàrfida de su sìtiu, ca sas cartas nauticas chi lu ricramant sunt de meda imbenientes a s'arrìbu issoro.

Su perìodu de segus a sa conchista romana de sa Sardigna (238 a.C.) est signadu in custa zona dae sa creatzione (o, meda prus cun probabilidade, s'ampliamentu) de su Portus Liquidonis (o Portus Luguidonis) chi aiat ubicazione in localidade Paule Mare, in sa cala a cutzu de sa turre aragonesa.

Est interessante notare chi Pasada a su tempus fiat unu vivace tzentru de iscàmbiu cun sos mercados de s'internu, faghende de tapa intermèdia cun Terranoa; a Terranoa difatis lompiat su naviglio de grussu tonnellaggio bènnidu dae Ostia e dae sos unos àteros portos tirrènicos, e dae Terranoa sighiat cun natantes prus lestros pro su Portus Liquidonis, ue diat èssere istadu isbarcadu pro sighire in terra cara a su chirru de Nùgoro serente sas baddes costa-costa cun su Monte Albo. Su percursu nautico fiat perigulosu in manera estrema, dada sa conformatzione de sas costas, pedrosas, prenas de iscóglios e proadas dae unu tremendu bentu de Maestrale o de Scirocco; sos Romanos, duncas, previdiant in manera realìstica, e in manera cunsighente giai contaiant, una pérdida de una parte de tres de su navizu biazante intre custas duas destinatziones, chi de abbberu sunt a largu intre issas belle una trentina de mìllios nauticos.

In sas abbas de su Golfu de Pasada, piscadores de sa metade de su Noighentos ant referidu de numerosos acatamentos de òperas marmòreas e de brunzu, istàtuas e àteras fainas destinadas, podet dare, a s'arredamentu de abitòrios de rapresentantes de s'Urbe. Tales repertos, manchende de connoschentzia de su potentziale balore issoro, beniant simplemente iscostiados in zonas non navigàbiles o cara a su mare abertu, essende su bisòngiu primàriu issoro cussu de salvaguardare sas retzes.

Cun sos Romanos cumintzat a si difùndere su nùmene nou de Pausata (poi postu a pare in su spagnolesco atuale), fintzas in sas variantes Possata, Pasada (atuale in sardu), Colada (latinu vulgare). In su nùmene, su destinu de unu logu de pàsida, tapa de biàgiu, istatzione de cambiada caddos, nodu de iscàmbiu intre trasportu terrestre e marìtimu. Logu de frontera, duncas, intre terra e mare, ma fintzas intre terras e terras.

Comente a sustentant unos àteros istudiosos, su nùmene Pausada diat pòdere derivare de s'antigu nùmene Pausania (o Fausina) chi benit a su sòlitu referidu a s'antiga Terranoa e no imbetzes a s'atuale Pasada. Su nùmene annotamala, gasi comente si bolet pro medas unas àteras localidades postas a sa foga de unu riu diat pòdere significare pròpiu custu: logu ue su riu (formende istànios in antis de ghettare·si in mare) si posat. In su 1095, cun sa bubbulica de su 4 de abrile, su paba Urbano II (s'ispiradore de sas Rugradas) nòmina sa prima borta Pasada in documentos ufitziales de s'Edade Giudicale: sa corte de Santu Istèvene de Pausade (in manera pobulare mutida sa Cathedrale) fiat cunfirmada intre sas disponibilidades de sos mòngios benedetinos clunyacensos de s'abbadia de San Vittore de Marsiglia, sos Vittorinos. In su 1088 fiat istadu Gregorio VII a la dare a issos in cuntzessione pro devenneret sede de priorato e ispidale. Salvatore Italo Deledda, istòricu sardu, s'ispinghet a identificare Pasada cun cussa no atzertada Phausania chi s'ispissu cumpariat in sos documentos de s'època comente a tzentru de sos interessos de sos mòngios benedetinos e de s'afirmadura de s'issoro pòdere temporale in s'Ìsula, puru caserma teològica pro s'òpera de evangelizatzione de sas àreas internas, probàbile sede de diòtzesi. Pro àteros su nùmene Pasada diat pòdere derivare de Poseidon.

S'edade de sos giudicados sardos, chi andat dae su IX sèculu a su XV sèculu, aiat bìdidu Pasada belle in manera costante in una difìtzile situatzione de terra de làcana, a su lìmite meridionale de su giudicadu de Gallura (de cale fiat una curadoria) e a cussu superiore de su giudicadu de Arborea.

A custu si depent duncas su fàbricu de su casteddu de sa Fae (XII sèculu), prus tardu definidu multis proeliis clarum e sa fortificatzione de s'abitadu cun prus chintas muràrias, de sas cales subravivet ebbia cussa prus artziada. Conchistadu e torra pérdidu prus e prus furriadas, a pustis de ocupatziones alternas su casteddu fiat istadu sede de residèntzia de sos giùighes gadduresos e, de s'àteru chi bessat, bi istaiat donzi·in·tantu fintzas Eleonora de Arborea. No essende unu presidio militare bene difendibile (a paragone de sos àteros casteddos de su tempus) e tando seguru, medas istudiosos adduint chi si poderet a beru tratare de una bènnida de residèntzia turìstica ante litteram.

Su male de sa malària, favorida dae su mannu numeru de sas superfìtzies a istàniu, aiat causadu un'ispobulada de sa bidda a inghìriu de su 1345 e unu calu de sa produtzione, ma non de sas tassas aiat pretèndidu de sa Corona de Aragona in gherra cun s'Arborèe, tantu chi, prus pro s'opressione fiscale chi pro timorias sanitàrias, sas zonas aiant istadu belle in manera cumprida abbandonadas.

Pagu pustis Pasada fiat istada torra arborense e gai fiat abarrada finas a su definitivu declinu de sa potèntzia autòctona.

Rùida Arbarèe in su 1410, s'ùrtimu Giudicadu sardu, Pasada diat èssere istada infeudada deretta dae sa Domo de Aragona a sos Carroz, contes de Mandas e Terranova (1431), fintzas formalmente artziada a su rangu de Baronia (lu fiat giai, nessi territorialmente, de belle unu sèculu) e organizada comente a cabulogu de cussu agrupamentu de bidditzolos chi naturalmente bi si diant èssere referidos: Torpè, Thiniscole, Lodè.

Posca èssere istada teatru de su primu secuestru de persone a mira de estorsione de s'istòria de Sardigna (1477), sa Baronia, como territòriu perifèricu de unu regnu attesu, fora de s'ìsola, fiat istadu ogetu de intensas furas de sos pirates saratzenos (s'ispissu tunisinos e algerinos) e de cussos lanzichenecchi e bàrbaros; in su matessi tempus, unu bandidozu internu de grassazione (de cale faghiant parte ispissu preìderos isbandados) teniat costantemente sas populatziones in nd'unu clima de minetza..

Sos Barones chi bi s'aiant sutzèdidu no aiant tentu mai meda cura de su feu, tantu chi in su 1623, appustis de una de sas medas sambenosas furas, su Cussìgiu de su Real Sienda de Aragona in pràtica aiat secuestradu su feu a su legìtimu titulare (Michele Portugues, su cale non b'aiat organizadu carchi sistema difensìvu, provochende gai sa fertura) e l'aiat costrintu a protzedimentos giuditziàrios de riscatu chi poi l'aiant conduidu a sa pèrdere fallimentare de sa propiedade e de su tìtulu.

Su bandidozu, si naraiat, aiat cunditzionadu sas fainas produtivas locales, cun su resurtadu de impoverire sas comunidades a su puntu de si registrare una tristemente connota carestia in su 1681; in cunsighèntzia fatzile de segherare, su Seschentos fiat tando istadu fintzas su sèculu de sa peste, chi - ponendesi insubra a sa traditzionale malària - aiat deghinadu sa populatzione (Torpé aiat istada addiritura annientada) e aiat batìdu issu matessi novos bandidos in sas filas de sos malos.

Coladu su Setighentos belle petzi in sa duplice funtzione de pagadora de tassas e de frunidora de tropas pro esèrtzitos esternos, sa Baronia de Pasada diat èssere poi istada s'ùrtimu feu a èssere pigadu dae sos Savoia, a inghìriu a su 1860, s'ùrtimu impèigu a sa cumpositzione de su Regnu de Itàlia.

Su coladòrgiu a s'istadu italianu aiat istadu bìvidu in Pasada sena mannos entusiasmos e in farta de graves disacatos. Sa noa amministratzione de istampu piemontesu aiat pigadu pee in logu de sa illaunida pretzedente organizatzione feudale, imponende unu sistema chi de totu s'ìsula fiat istadu bìvidu comente a esternu e chi fintzas incue aiat tardadu a èssere definitivamente atzetadu.

Comente a aterue, fintzas inoghe fiat istada mescamente sa mudadura de su sistema de sas propiedades de terra (impostu giai dae su 1820 cun su nòdidu editu de sas serraduras) a creare chensciosos e iscussertos lentos a irmentigare. Gai sa netzessidade de unu riòrdinu catastale, no acumpridu pro sos assetos de potestade. Sa sutzessione de sos cambiamentos, sa burocratitzazione de s'istadu, no aiant tentu prontu acumprimentu a inghìriu de Pasada, e fintzas in suta de su regìmene fascista bi fiat istadu una continuidade de su solu caos amministrativu.

Sa progressiva tzèdida de territòrios a sos naschentes comunos de Santu Deadoru e de Budùne at, in su tempus, privadu Pasada de terrenos poi aende·si rivelados istratègicos in suta de unu perfilu econòmicu, pro s'avveniente fenòmenu turìsticu, cando chi de su restu non los poderet gestire e antis non b'ammustraret interessu calicunu. Su naradu iscussertu catastale at fatu ei non pro àteru chi sa comuna de Santu Deadoru, non prus diretamente confinante, possedat de sas misteriosas cantu no impreabiles enclaves in sas zonas meridionales de sa comuna de Pasada.

Andat però naradu chi sas biddas de Budùne e Santu Deadoru, pro cultura e variante linguìstica (de su sardu), sunt a totus sos efetos terras de Gallura, in paga comunanza de mentalidade cun sos Baroniesos mancari sa minuja distàntzia; sas tzèdidas a sos comunos naschentes no aiant fatu duncas chi torrare ecuànime resone de custas diferèntzias.

Pòbera prus chi in antis in suta de sa segunda gherra mundiale, Pasada fiat istada in parte ispattada in su pustis-gherra in su cuadru de su piano Marshall, e pustis (ma non in manera cunsighente) fiat torradu a naschere carchi tìmigu protzessu produtivu de laorera, cando chi sas oportunidades ofertas dae su territòriu (fertile in manera piessigna gràtzias fintzas a s'orìgine sua alluvionale) siant pagu utilizadas.

Nointames sa realizatzione de un'isbarramentu in su Rio Pasada (diga de Maccheronis), Pasada aiat tentu semper a sufrire in manera grave (finas a tempos de oe) de crisi ìdrica, fatore de allentada de sa produtzione agrìcula ma fintzas de su puru straripante acontessimentu turìsticu. Puru in ausèntzia de servìtzios, e in sa consièntzia de s'impossibilidade de nde frunire, in tema de turismu fiat istadu pensada sa lotizatzione de su territòriu costa de su riu de Paule 'e mare (divenidu Santu Juanne, e connotu comente San Giovanni in italianu), ogetu de unu rimboschimentu a pineta incumentzadu in sos annos sessanta e de una partitzione urbanìstica (poi non respetada de su totu in tèrmines de inditzes) chi diat àere pigadu corpus durante sos annos setanta de su nòdidu abusivismo edilìtziu. Su tzentru, finas pagu tempus faghet sede de un'istòricu, cantu connotu, istabilimentu balneàriu de sa Politzia, aiat superadu comente si siat sa fase edificatoria e aiat supridu in modos ispontàneos a sa carenza de servìtzios, e est un' òtima destinatzione de villeggiatura.

A sos ùrtimos de deghe annos andant naradas sas giai numerosas initziativas de recùperu de su pregiadu tzentru istòricu de Pasada, bene rapresentativu de s'originàriu burgu medievale.

Ultres a sa narada Feronia, si ischit de sa presèntzia, in bighinàntzia de Pasada, de àteros tzentros abitados iscumpartos. Si trataiat de comunidades de sa cale esistèntzia ischimus gràtzias a sas registratziones de su Liber fondachi, una ispètzie de registru de sas intradas fiscales, in ue si deduit chi finas a su Treghentos inoltradu si coberaiant tributos de sos bidditzolos Arischion, Sollai, Loquilla, Stelaya, e de àteros logos sos cales nùmenes non sunt rilevados cun parìvile definitzione.

In s'efetiva ubicazione de tales sìtios bi sunt petzi ipòtesis, o mègius indìssios, mancantes però de iscumbatas bàlidas. Pro esempru, si narat chi Sollai beniat bighinu a sa fratzione de Sas murtas, ma non sunt mai istados fatos de sos iscavos pro nd'averguare sa notizia.

Andat registradu chi, mancari siat reconnotu s'eventuale potentziale balore de un'aprofundimentu in sos argumentos, precipuamente a su fine de determinare cun majore pretzisione  cales e cantas tziviltades si siant sutzèdidas in su territòriu (e cando), s'interessu de sos istudiosos e de sas Autoridades sighit andantas indudosas, a bortas sugerende noas campagnas de istùdiu, àteras custuinde operatziones de iscavu prontas pro partire, non podende·si non pro àteru esclùdere influèntzias de interessos ligados a sa terra, partinde dae sos traballos pro sa realizatzione de sa superstrada Terranoa-Nùgoro, in contrariedade cun sas fainas archeològicas.

In su comunu de Pasada torrat a rùere un'ala de su territòriu de su Parcu naturale regionale de Tepilora, Santa Anna e Riu Pasada chi acasàgiat sa badde de su riu omònimu finas a sa foga sua. Sa badde de Pasada, in pràtica aende·si creada pro sedimentatzione alluvionale a sas fogas de su Riu Pasada, cuntenet numerosos ispuntos de interessu naturalìsticu.

Si giai sa peculiare conformatzione geològica manteniat una tzerta dificultade de atzessu a sas terras iscobertas, su partidura de numerosos istànios e bidiles, dévida de sos vàrios cantzos de su riu, at tzertamente tentu unu ruolu suo de fundamentale importu in su presarbamentu de endemismos e raridades botànicas e de fàuna, aende difatis tentu a contivizat sos fisiològicos protzessos de antropizatzione.

Fintzas su de-infetamentu contras-malària de su pustisgherra fata dae sa Fundatzione Rockefeller (a su cale est istada dedicada una de sas pratzas printzipales de sa bidda) in esecutzione de su nòdidu piano Marshall, no at lassadu rastas ladinos de su coladòrgiu suo, no essende·si reperidos resìduos contaminantes (DDT) a una verìfica esperta pagos annos de segus.

Oe est possìbile praticare osservatzione naturalìstica, a bias sena nemmancu abbandonare sos caminos asfaltados, deseguru interessu e prétziu. Dae sa tostoine de abba durche a su cadderi de Itàlia e su puddu sultanu, unu puzone de colore biaitu intensu chi faghent su nidu dae anos in carchi logu de su delta de su riu Pasada. Presente fintzas su maestosu astore de paule fàtzile a reconnòschere de una mantza bianca in sa conca. Sas zonas oferint diversos iscenàrios de fàuna meda singulares, essende cussos entomològicos, ornitològicos e botànicos no ùnicos.

Fintzas su mare, cando chi oramai isfrunidu de pische dae sa pisca a strascico, restat amajadore e ìnnidu, siat a càusa de sas dimensiones de sas marinas chi in donzi casu non curret arriscos de s'attruppare (su Golfu de Pasada s'estendet, dae s'atza de Orvile a Santa Lughia de Thiniscole, pro belle 20 km), siat pro su raportu intre sa longària de sas marinas e sos cherbeddos de retroterra diretamente isfruttabile (est a nàrrere sas zonas no ùmidas).

Comente a in su restu de sa Sardigna, sunt essende portados in dae in antis matzucos programmas de fàbricu, chi calicunu intendet comente a unu perìgulu pro s'ambiente ca riguardant àreas commaggiumai imbenientes a sos oros de sas zonas ùmidas. Cust'attinnu, chi non pro àteru non tenet unu cuncretu fundamentu econòmicu, sigomente sas volumetrias disponìbiles sunt giai bene superioras a sa dimanda fintzas turìstica de allògiu, at azumai de su totu intreveradu sos pretzedentes progetos de realizatzione de unu parcu fluviale amparadu (annos noranta).

Segundu sos datos ISTAT a su 31 de nadale de su 2010 sa populatzione istràngia fiat de 193 persones. Sas natzionalidades in manera majore rapresentadas in base a sa pertzentuale issoro in su totale de sa populatzione residente fiant:

Sa variante de su sardu faeddada in Pasada est cussa logudoresa tzentrale o comuna.

Tra sas diferentes sagras sa printzipale festat sa Madonna de su Sucursu, chi ruet in data variàbile s'in antis domìniga posca Pasca. Annotamala in Pasada si festat su patronu, Santu Antoni Abate su 17 de Jennarzu, cun una festa in pratza ue si dat fogu a un'ùnicu immensu cùmulu de mudregu (cisto in italianu), regollidu in sas dies in deretura pretzedentes. Su caraterìsticu rituale previdet 3 giros a inghìriu de su fogulone in professone. Appustis si distribuint sos durches tìpicos, cales sos cogoneddos e s'aranzada, beneìtos in sa tzerimònia eclesiàstica e in manera rigorosa fatos a manu de sas signoras de Pasada. Ultres a custu unu minore comitadu est incarrigadu de organizare unu ispuntinu fatu de paninos cun sarditza arrustu e binu. A fine cabudanni s'acumprit fintzas sa sagra arvale in su santuàriu de Santu Micali.

In sos ùrtimos de deghe annos si sunt multiplicadas in Pasada sas initziativas culturales, printzipalmente furriadas a su recùperu de balores de valèntzia regionale.

In sa literadura sarda, Pasada est sede de s'omònimu prèmiu a beru famosu de Poesia. Su sèberu riguardat òperas in limba sarda, rimadas o prus pagu, afiotadas pro diversas setziones.

In sa mùsica, su Pasada Jazz Project est istadu unu famadissimu esperimentu de promotzione de custu gènere, cunsistente in su sèberu de giòvanos talentos de jazz de premiare cun sa cobertura de sos gastos de produtzione de sos rispetivos primos discos. Posca diversas editziones, totus de sutzessu, e pro motivos non connotos, sa manifestatzione est istada suprimida a inghìriu a su 1995.

S'oferta turìstica de Pasada s'assentat de carchi albergo e residence e numerosos B  B tramudados in totu su territòriu. Presente fintzas affittanza istajonale in domos tziviles. Sas localidades de allògiu sunt su tzentru istòricu de Pasada, sas zonas perifèricas e sa borgata de San Giovanni (in su mare).

Ultres a sas marinas de San Giovanni, Su Tiriarzu, Iscraios, Suta 'e Riu e Orvile, sunt ogetu de bìsita sos percursos fluviales, su lagu de Maccheronis in su bighinu comunu de Torpè, su tzentru istòricu, sos Nuraghes e sa tumba de sos gigantes. Sas marinas de Pasada annotamala de su 2008 a su 2012 ant otentu s'importante reconnoschimentu de sas Chimbe Velas cunferidu dae Legambiente.

S'ampru portu de Sa Caletta (Thiniscole) (ca. 1000 postos-scafa), co-gestidu paris cun su comunu de Thiniscole cun su cale Pasada cumpartzit sa cumpetèntzia territoriale, est in cursu de adeguamentu pro pònere in òpera istruturas e servìtzios pro diportistas.

S'iscuadra de fùbalu de sa tzitade est sa Polisportiva Dilettantistica Pasada 1966 chi militat in su girone D sardu de 1ª Categoria, est naschida in su 1966.
Aiat arruoladu su portieras de su PSG e de sa natzionale italiana de fùbalu, su nòdidu Salvatore Sirigu in sos primos annos suos de formatzione de fùbalu.




#Article 227: Silanos (693 words)


Silanos (Silanus in limba italiana) est unu comune italianu e est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro. Naschet subra 'e una sedda a 432 metros subra 'e su mare, in d'unu zassu de 48 kmq e faghe parte de sos montes de su Màrghine e jughet 2.181 abitantes.

Dae su 16 de maju de su 2011, su sìndigu 'e sa 'idda est Luigi Morittu.

Su zassu in ube commo s'agàttat sa 'idda, resùrtada abitàda dae su tempu 'e sos nuràghes. A tando s'antìga 'idda romana, s'agattaìada accùrzu a ube commo best sa gava 'e sa carchìna. In antighidàde, fìnas a pàgos ànnos commo, in sa gava bi fidi su furru 'e sa carchìna; segùndu una traditziòne si nara chi b'èppan tribagliàdu sos presonèris chi fin condannàdos a sos tribàglis fortzàdos, invèze sa gava est bistàda abèrta da sos padres de s'ordine Cistercense. Incùe bi tribagliaìan sos padres, e solu dopo sa gava est bistada aberta a su restu 'e sa zente 'e sa 'idda.
In cussu zassu 'e tottu sos Cistercensos de Cabuabbas (Sindia, han fraigàdu sa crèsia de Santu Larettu (XII sec.)
In su tempus giudicale sa 'idda 'e Silanos, a tando Sjlano, faghìat parte de sa curadoria de su Màrghine, e appartenìada a su giudicato di Torres o de su Logudoro.
Silanos si càmpat allevànde su bestiàmene e cun s'artigianàdu tipicu: faghìnde tappettos, durches e pane. Su terrìnu, meda 'onu, es prantàdu a orzu, fae, olìa, bide e àrbules de frutta. Su campu est prenu de àrbules de piràstru, meda de custas sun bistàdas innestadas a diversas calidàdes de pira.

Su territoriu est bistadu popoladu finzas dae sos tempos de sa preistoria. Commente jai nadu in subra lu dimostran sos repertos chi s'agattan commo: Santa Sarbana (nuraghe, puttu sacru, tumba 'e sos gigantes de Pedra Pinta), sos bettiles de Santu Larettu e sos nuraghes Corbos, S'ulivera e Madrone.
In su tempus giudicale sa 'idda 'e Silanos, a tando Sjlano, faghìat parte de sa curadoria de su Màrghine, e appartenìada a su giudicato di Torres o de su Logudoro.
In su 1259, morta sa giudicessa Adelasia, sa curadoria, cuntesa tra sos Doria e sos Arborea, benit posta in su giudicato de Arborea.
Sa villa passa gai a su visconte de Narbona in su 1410, in su 1420 in mano a sos aragonesos, che l'han dada poi a su valenzanu Bernardo Centelles commente feudo.
In su 1439 benit zedida a Salvatore Cubello, intrande a faghe parte de su marchesato de Oristanis finas a su 1478.
Dae custu momentu, sa 'idda torrada a bintrare in sa contea de Oliva, infeudadu prima a sos Centelles, diventados contes de Oliva in su 1449, e poi a sos Borgia.
Una 'orta estinta sa famiglia, sa villa benid dada a sos Pimentel con Maria Giuseppa, s'erede de sos Borgia e muzzere de Pietro Tellez Giron. In manu a custos ad'abbarare finzas a su 1843, cando benid riscattadu su feudo.
Segundu a commente es bistadu partidu dopo dae su guvernu sardo-piemontese, Silanos benid assegnada a sa provincia de Cùllieri.
In su 1848 benid compresa in sa divisione amministrava de Nuoro, e in su 1859 in sa provincia de Tattari, cirdondariu de Nuoro e mandamentu de Bolotana. Una 'orta fatta sa provincia de Nuoro in su 1927, sa 'idda 'intrada a faghe parte de custa provincia.

S'istemma de Silanos est de su matessi tipu de tottus sos istemma araldicos de sos comunes sardos. Infattis est cumpostu da unu iscudu franzesu (sannitico) postu subra de duos rampos de chercu e de lavru, presos dae unu presorzu de tres colores: 'irde, biancu e ruju, sos colores de sa Repubblica Italiana. Subra 'e tottu best posta una corona fatta commente una turre de pedra con fundu ruju.

S'iscùdu est divìsu in dùas pàrtes: una in susu e una in bassu. In sa 'e subra si che 'ìede  sa crèsia de Santa Sarbana cun su nuraghe in palas, in d'una bella die cun su chelu lìmpidu e s'erba 'irde in pese; sa parte 'e bassu est in colore ruju e in mesu si bìede unu màttulu de trigu cun sette ispigas in colore 'e oro, presu dae unu presorzu in colore 'e chelu.




#Article 228: Thiniscole (398 words)


Thiniscòle est una tzitadina de sa costera orientale de sa Sardigna, in Provìntzia de Nùgoro, este su tzentru prus importante de sa Baronìa e jughet 11 492 bividores.

Inoche sun naschitas personalitates importantes comente Luisu Ozzanu, politicu antifascista chi hata fundatu cun Emilio Lussu su Partitu Sardu - Partito Sardo d'Azione e chi est istatu senatore de sa Repubblica Italiana; Albinu Bernardini, iscrittore e mastru de iscola chi comente educatore ha collaboratu cun Gianni Rodari. Su nugoresu Salvatore Sirigu, jogatore de pallone est creschitu in Thiniscòle. Su cantante Vasco Rossi hata passatu sa pitzinnia. 

Segundu tzertos linguistas su nùmene est naschitu prima de sa dominatzione romana, pro su glottologo  beni invetze da su  fīnis scholae (confine de corte); in logu este accostatu in manera  a fīnis colle (a sos pedes de ).

Sos repertos de su tempus prenuragicu in sos territorios de Thiniscòle, bi sunt sos  petras geometricas in selce e de ossidiana de su tipu a trapezio e a mesaluna, chi podent facher risalire a su Neolitico Anticu Medio (6000 a.C.), sunt istatos picatos in passatu in sas dunasa de Capo Comino, in ue si podent mirare claras peadas de frequentatzione umana, galu de su Neolitico sa fazada de grutta de Elène Portiche in sa falata occidentale de Monte Lattu e in su terrinu in ghiru sunt acciapatos bicculettos de vasos pintados e decoratos (seconda metà del 5000 a.C.)

In sa punta e Mont'arbu sun presentes: nurache Sas Piperas, nurache de Punta 'e su pitzu e Bona fraule, nurache Concas, nuraghe sa Punta 'e sa Thurulia, nurache punta nurache, nurache punta su Ramasinu, e nurache punta Ischiriddè; grutta sa Prejone e s'orcu, grutta sa Conca ruja. In monte Lattu nurache sa Gurutta. A sos pedes de Monte Tintiri, ichinu a su caminu chi porta a sa Caletta su nurache Gorropis. Nurache sa Domo bianca, in ie un monumentu proprio in sa foce de su riu de Thiniscòle in su giardino de un'abitazione. Nurache Conca umosa, nurahce Paule 'e Luca e su villaggio de Rempellos ichinu a Bèrchida. Nurache Artora, s'estrema punta di Capo Comino a 158 m de altaria. Nurache Nidu de abile, a Capo Comino oie diruttu chin una punta de 126 m . Domus de' Janas di Cuccuru 'e Janas in s'istrata provinciale intra Thiniscòle e Sa Caletta. Tumbas de sos Gigantes de su Piccante, di sas Colovranas e su Itichinzu intra Capo Comino e Irgoli.




#Article 229: Sòrgono (399 words)


Sòrgono est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in su Mandrolisai, s'agatat a 700 metros subra su mare e jughet 1.761 bividores.

L'agatamus propriu in su centru geograficu de s'isula e podet essere cunsiderada sa bidda sa prus importante de su Mandrolisai. Difatis b'est s'ispidale, sa pretura, s'ufisciu de collocamentu, s'isetoria, e ateros servitzios de riferimentu pro tota sa leada coment'e sas iscolas:

s'iscola materna,
s'iscola elementare, 
s'iscola media,  
Su liceo iscientifico frades Costa-Azara, 
S'istituto professionale superiore pro sa masseria, 
Sa sede gemmada de s’universidade de Casteddu “ facultade de informatica”. 

Sos nuraghes : Nurake Biru 'e Concas,Nurake Calamaèra , Nurake Costa 'e Feùrra, Nurake Crastutòrro, Nurake Crebos, Nurake Crecos, Nurake Cungiau 'e su Crèccu, Nurake Funtana Frida, Nurake Funtana Morta, Nurake Ghenna 'e Pranu, Nurake Grùghe, Nurake Iscalas, Nurake Lò, Nurake Niu 'e Cròbu, Nurake Orrubiu, Nurake Pastoreddu, Nurake Prànu, Nurake Santu Giàccu, Nurake Santu Perdu, Nurake Su Angiu o Molimènta, Nurake Talalù, Nurake Talei, Nurake Tanca Sa Cresia, Nurake Terriscana.

Tumbas de Zigantes : Cungiàu 'e Tòre, Funtana Morta, Ghènna 'e Prànu Pastoreddu ,Santu Perdu, Serrazzàrgiu, Su Ebregàrgiu, Talei , Trodolossài .

Domus de janas: Pardu 'e Cresia, Perdonighèddu, Santu Loisu, Saùri .

Menhir: Biru 'e Concas.

Zassos de 'idere
Logu de mesania de sa Sardigna zassu Funtana de Meurra e foresta Massanì, cheja fora de bidda de San Mauro chin sos “muristenes”, cheja fora de bidda de santu Giagu, cheja fora de bidda Nostra Segnora de Itria, foresta S.Loisu e-i s'oasi naturalistica in sa leada de Bardacolo (logu ue si pesat su chervu sardu), foresta monte “Littu”, “Serra Longa”, funtana de “Perda 'e manza” .

Zassos culturales 
Museo de sa linna(in fase di allestimento), Istazione ferroviaria de sa linea Casteddu-Sorgono (architettura de ingegneria ferroviaria de sos urtimos 'e s'800 chi che colat in logos galanos e ispetaculares. Cantaru Pisanu de su 1600 in su 'ighinadu “Funtana Lei”. B'at, pius de totu in su 'ighinadu “Forreddu”, paritzos esempios di architetura domestica aragonesa ; Domo Carta 'e su 1600 propriedade Sias. Di istraordinaria bellesa sa cheja fora 'e bidda de S.Mauro chin su rosone de istile Pisanu pius mannu 'e tota s'Italia, e-i sos Muristenes impitados sas dies de sa festa pro espositzione de sas cosas fatas in su logu. Sa cheja 'e Santu Jagu, fata dae sos Romanos. La cheja de s'Itria chi dae un'altaria dae pius a mancu de 1000 metres permitit una panoramica istraordinaria.




#Article 230: Tonara (361 words)


Tonara est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Brevìe e de su Mandrolisai, s'agatat a 950 metros subra su mare e jughet 2.397 bividores. In Tonara est naschidu su poeta Peppinu Mereu e s'avvocadu e rivolutzionariu in Casteddu in su 1732 Vicenzo Cabras. Est connotta po sa produtzione de su turrone e de sos sonaggios.

Sos bividores de Tonara, in totu 2.145 in su 2010, si muttint tonaresos.

Su dialettu de sa limba sarda faeddada in Tonara assimigiat a su de sas biddas lacanantes comente Dèsulu, Aritzu, Brevìe.

Tonara est famada po sa produtzione de su turrone e de sos sonaggios. Mancari chi sa bidda siat inghirada dae arbures de castagnas e de nitzolas, custos non sunt isfrutados a iscopu economicu.

 

Tonara comente la connoschimus immoe est dividida in tres riones antigos: Arasulè, su prus mannu po bividores e tirada, Toneri chi conservat galu domos antigas comente sa Domo de is Porru e Teliseri (o Taliseri) su prus piticcu. S'urtimu rione, su Pranu, fit costruidu in su 1900.

Su numene Tonara est antigu meda e fortzis benit dae su gorropu de carcare de su Toni, o fortzis dae una peraula accadica chi inditat sas funtanas (chi sunt medas in Tonara). In su sartu s'agattant sa domo de janas de Is Forreddos (3200-3000 a.C.) e sa losa in sa ruta de Pitzu 'e Toni.
In Tonara s'agattant sas ruinas de una antiga bidda de su periodu nuragicu in Idda intr'Errios, Tracullau, Trocheri e Gonnalè.

In Tonara b'ant sas domus de janas de is Forreddos ( 3200-3000 a.C.), sa Cresia de Santu Crabiele (su patronu) costruida in su XVII e ricostruida in su XIX.
Ateras cresias sunt Sant'Antoni, Santa Maria, Santu Giaccu, Santu Trebestianu e Sant'Anastasia.

Sa camisa de tela

Palettas de seda

Su tzippone 

S'abratzeddu de furesi orrubia

Sa chinta de furesi o panno orrubiu fattu bellu cun s'arreffettu e s'orrolu

Su deventale de seda

Sa berritta longa de pannu nieddu

Sa camisa de tela o linu

Su zippone de furesi orrubia

Sa este 'e pedde de agnone o de crabittu nieddu

Sa cardagula de furesi niedda

Sos carzones de linu arbu

Sas carzas de furesi niedda




#Article 231: Iscanu (380 words)


Iscanu est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Montiferru, s'agatat a 385 metros subra su mare e jughet 1.600 bividores.

Naschet a sos pes de su Montiferru, ind una de sas zonas prus sanas de s'isula a 380 mt. subra su livellu 'e su mare, da in ue ch'est attesu solu pagos chilometros. Creschidu in su cratere de un'antigu vulcanu mortu, ponet fundamentos subra roccas basalticas e trachiticas. Su territorriu sou est ispartu tra montes, montrigos e baddes pittorescas in mesu 'e cales current bundantes rios.
Sa 'idda est situada ind unu puntu istrategicu in prenu territoriu e monte. Su monte pius bartu est Sa Pattada (980 mt), da in ue si gosant vistas isconfinadas a solu 30 minutos de escursione.
S'ispiaggia prus affacca est a solu 15 minutos de macchina.

Fazile de raggiunghere da tantos zassos, est ebbia 18 Kms attesu da s'incrociu de Macumere de sa 131. Macumere de sa 131.

Pro chie preferit sa friscura 'e sos buscos b'hat una meravigliosa pineta a sos aforas de idda, o, a solu 4 Kms attesu, sos benales de Sant Antiogu addattu pro rebottas in sa friscura cun funtanas de  abba frisca in dogni chizzone.

Pro sos appassionados de istoria, su territoriu de Iscanu tenet differentes sittos archeologicos. Su prus importante de tottus est su situ Nuraghe Nuracale , una costruzione nuragica quadrilobada cund una turre centrale, dae pagu tempus rivalutada pro s'importanzia sua e oggettu de iscavos archeologicos internatzionales. B'hat finzas necropolis prenuragicas cramadas Domus de Janas (domos de sas fadas) o Furrighesos, numerosas tumbas de zigantes ispartas in tottu su territoriu e unu numeru tra sos prus bartos de Sardigna de Nuraghes (unos 50) sa maggiore parte pero' quasi cumpretamente dirruttos.

Iscanu est ricca de mandigos da sos sabores antigos. Su piattu tipicu est sa timballa de arrosu, una fromma de arrosu reprena de petta e ortalizias.

Sa coltivazione de s'olia e sa 'ide dat un'ozzu saboridu e unu 'inu de calidade superiore.
Su pane e sos druches (amaretos, tiricas, pabassinos, pane 'e saba), benint ancora fattos cun metodos artigianales.

Tra tottu sos casos, su chi prus tenet meritu est su casizzolu 'e su montiferru, da sa fromma caratteristica a pira, derivadu da su latte de 'acca e su pilotu, s'autenticu casu de arbeghes sardas.




#Article 232: Simaghis (334 words)


Simaghis  est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis, s'agatat a 12 metros in pitzu de su mare e tenet 2.157 bividores.

Sa bidda est connotta pro sa Sagra de s'Arrosu chi si organizat in su mesi de Donniasantu. A patti custu sa bidda est connotta fintzas pro su Carrasegare organizadu in crai rievocativa de unu fatu realmenti sutzediu, e si tzerriat Sa Coia de Tziu Damus.
Custa festa arruidi generalmente in su sabudu de sa xida de matisi grassu. Sa festa cunsistit in d'una coia de duos isposus (issa atta e prenitedda, issu bascìu e langiu). Sa coia est celebrada dae unu atori chi fingit de essi su sindigu, e tottu sa bidda partecipat bestendisìa, aicci commenti is isposus, cun bestiris de sa traditzioni pastorali. Sa processioni de sa coia passat in sas rugas de su tzentru istoricu e finit cun sa cena de sa coia, innui totus is partecipadoris si bettint de domu sa cadira e sa cosa de pappai aicci commenti nara sa traditzioni. 
Totas e duas sas festas funtis organizadas e postas in essi dae s'Associatzioni Turistica Pro Loco de Simaghìs.

Un'attera importanti manifestatzioni chi si svolgit in sa bidda de Simaghìs esti su Mraxani rumor fest, unu cuncertu chi esti arribau in su 2010 a sa sua quarta editzioni. Organizzau, cun s'aggiudu de su Comunu e dae sas atividades locales, dae sos giovanes de s'omonima associatzioni chi funtis arrannescius a bettire in sa bidda insoru artistas famosus commente CapaRezza, Motel Connection, The Wailers, 99 posse e medas atteros.

Sindigu : Frantziscu (Cicci) Cossu;
data de eletzioni : 31-5-2010;
partidu : lista civica;
mandadu : segundu

Sa bidda de Simaghis s'agattat in su pranu de su Campidanu majori, innui su frumini Tirsu arricidi is abbas de s'arriu Santa Elena (o arriu de Biddaubrana). 

Su territoriu de Simaghis fudi bividu giai dae sa Preistoria, commente testimongiant is repertos archeologicos agatausu innìa. Is zonas archeologicas funtis: 

In su periudu Giudicali Simaghis fadiat parti de s'omonima Curadoria aintru de su Giudicau de Arborea.




#Article 233: Terraba (167 words)


Terraba o Terrarba est una bidda de sa Provìntzia de Aristanis in su Campidanu, s'agatat a 9 metros in pitzu de su mare e tenet 11.246 bividores.

Su territòriu de Terraba est situau in su Campidanu cabesuesu. Sa populatzioni contat prus de 10000 abitantis, cumprèndius is de is duas fratzionis, Marceddì e Tanca Marchesa.
Una parti de is 34,87 km² de sa superfitzi sua, est cumprèndia in s'àrea de sa Pranura de Terraba, ca est stètia bonificada, cumintzendi de su 1918. 

Sa positzioni de su centru abitau, agatendi·si in mesu a su caminu de s'istrada stadali 126 Occidentale Sarda ca, partendi de Marrùbiu arribat a Sant'Antiogu, ndi fait una gruxi importanti de bias conca a is centrus de sa Provìntzia de Sud Sardigna.

Su municìpiu s'agatat a 9 metrus asuba a su mari. Su livellu massimu e minimu de artària funt 30m e 0m a.s.m.

Terraba stèsiat 23 km de sa tzitadi de sa biddamanna de provìntzia, Aristanis e 75 km de sa biddamanna de Sardegna, Casteddu.




#Article 234: Martin Weinek (188 words)


Martin Weinek est nasciu a Leoben su 11 de làmpadas de su 1964. Est attori, doppiadori, enologu, viticoltore, regista e imprenditori austriagu.

Formau de su 1983 a su 1986 de su Prof. Peter P. Jost, si poniri a fai teatru a cumentzai de su 1986 po calincuna produtzioni viennesa. Su primu compitu pitticheddu in unu film est stetiu cussu de s'ascensorista in su film Nachsaison (Bassa stagioni).

In su 1987 si pigara una pati in s'opera teatrali Der Lechner Edi schaut ins Paradies de Jura Soyfer a sutta a sa regia de Georg Mittendrein po su festival Ruhrfestspiele Recklinghausen e sa pati de su spazzinu in su film Müllomania de Dieter Berner.

In mesu a su 1988 e a su 1989, est stettiu ingaggiau a su Jura-Soyfer-Theater a Vienna e puru po traballus prus pitticcheddus, e traballara cumenti regista, direttori artistigu e produttori. In su 1989 est in sa serie televisiva austriaca Calafati Joe. De su 1990 a su 1991 est direttori artistigu de su Hernalser Stadttheater a Vienna.

De su 1999 arribat sa popolaridadi sua in Italia gratzias puru a sa serie televisiva austriaca Il commissario Rex.




#Article 235: Gavinu Còntene (463 words)


 

Tiu Gavinu Contene (Gavino Luciano Contini) fit naschidu in Siligo su 12 'e nadale de su 1855, in d'una domitta (chi est ancora intrea) in sa parte pius antiga de sa idda in sa zona 'e “su Runaghe”, ed e' mortu su 27 de triulas de su 1915.
Est istadu forzis su poete de gala pius mannu de Sardigna, de seguru su pius bene cherfidu.
Fidi istimadu meda dae sos collegas chi lu jamaiana: de sos poetas su mastru, su zigante e altu monte. Sunu memorabiles sas disputas chi haiat cun tiu Zuseppe Pirastru e tiu Antoni Cubeddu, cun Barore Testone, Pitanu Morette, tia Maria Farina e Antonandria Cucca.
Pagu prima de morrer in su 1915, ada iscrittu 22 ottavas (in ottava rima serrada) chi fini istatas pubbricadas in Tàtari in su 1929 cun su titulu: Discursu de Gavinu Contini et sa morte chi benit a l'avvisare essende arrivada s'ora sua. Su poete immaginat de faeddare cun sa Morte e con Deus. In sa 18ma ottava su poete saludat sa idda sua e si augurat de resessere, cun s'ajudu de sos santos e de sa Madonna, a si salvare s'anima, e a sa fine Deu lu assolvet e issu lu ringraziat. A parte custu cumponimentu e calchi littera (in rima), comente pro tottus sos poetes cantadores che a isse, sa mazore parte de sa produzione est bistada tramandata grazie a sos appassionados chi haian sighidu sas garas e chi si las ammentaiana. In d'ogni casu de tiu Gavinu sun istadas pubricadas duas antologias  contivizadas dae duos silighesos, sa prima in sos annos 60 dae Antoni Carta e s'attera in su 1983 dae don Giommaria Dettori. 
Bisonza de tennere in contu chi sas ottavas, tramandadas a memoria de omine, bortas meda sunu diversas  una dae s'attera e a bortas non semus mancu seguros de s'attributzione de zertas ottavas.

GAVINU CONTENE e SERAFINU PINNA DE THIESI

Silighesos ponidebos in luttu
chi su caddu famadu contad molstu,
a currer in thiesi l'hana postu
e colcorija manna si c'ha juttu
sa sorre lu pianghed a succùttu
nende: a frade meu chie l'ha molstu?
Naradebilu: Chie ha molstu a GAVINU 
e su jamadu Pinna Serefinu!

Cagliadi Serafinu mattimannu
o tue puru ti contas poeta?
Si ti ponzo in s'imbiligu un iscetta
mantenese a thiesi a binu un annu;
caglìàdi e bae nende Ite dannu! in thiesi falàda è sa saetta...
Su lampu chi ha colpidu a serefinu
fid su lampu de Contene Gavinu!
Atera versione:
Cagliadi Serafinu mattimannu
ello tue puru ti contas poeta?
Su inu ja lu buffas chena ingannu
e mancu sutta 'e pes ti che lu etta'
Si ti ponzo in s'imbiligu un iscetta
mantenese a Thiesi a binu un annu;
e si ti ponzo un'iscetta in renes
a Thiesi un annu a binu mantenes 
                       




#Article 236: Literadura sarda (214 words)


Est sa literatura iscrita in cale si siat bariante de sa limba sarda o de sas limbas faeddadas in Sardigna, ma finas sos iscrittos de autores sardos in atteras limbas.

Sos primos documentos inue sun presentes sas prima peraulas in sardu sunu istados iscrittos in su Xmu seculu. Si trattat de sos attos de regalia fattos dae sos Judikes a sos varios cunventos de i-su continente europeu e de i-sos condaghes chi fini documentos amministrativos, cumpilados dae i-sos padres.

Unu de sos primos documentos pubbricos, iscrittu cumpletamente in sardu, est su codice de sas Legges comunales de Tàtari (Statuti Sassaresi). Sas versiones pius antigas sun duas, una iscritta in latinu, s'attera in sardu. In sa pergamena iscritta in sardu b'est marcada sa data 1316. Custu documentu est de grande valore pruite testimonzat de comente fit regulada sa cosa pubbrica in su comune liberu de Tàtari. Custu codice est bistadu pois adottadu dae atteros comunes sardos.
Sempre in su XIVmu seculu Mariano IV haiad promulgadu sa Carta de Logu, chi ateru no est si no su Codice de sas legges de s'Istadu de s'Arborea. Sa carta est bistada poi modificada e aggiornada dae sa fiza de Mariano Eleonora. Sa legges de Arborea sunu cunsideradas tra sas pius interessantes in su panorama internatzionale de i-cussu tempus.




#Article 237: Barore Sassu (172 words)


Tiu Barore Sassu fit naschidu in Bànari (1891-1976).  Fit unu poete de grandes abilitades, fit meda ironicu e punghinosu, in d'unu zertu sensu ammentaìat a tiu Gavinu Còntene. In gioventude haìat cumbattidu in sa Ima gherra mondiale e l'haian fattu puru presoneri. De sa presonia tiu Barore hat raccontadu unu tentativa de fuga cun d'una serie de ottavas.

Una ottava de tiu Barore.
In d'una gara 'e poesia cun sos poetes Remundu Piras e Piredda, dae su pubblicu calicunu haiat lanciadu una pumata, chi paret fit diretta a Piredda, invetzes hat leadu in pienu a tiu Barore, chi fit andende a ripondere in tema. Ma comente hat rezidu sa pumata s'est bortadu ai cussu de su pubblicu e l'hat nadu:

Su inari chi in sa pumata has ispesu,
s'idet chi lu tenias de avanzu, 
si aist juttu su brazzu a unu ganzu, 
non m'aisti centradu dae tesu.
Sas manos juttas che i-su milesu,
chi cun sos pes contaiat s'aranzu,
e cantos semenes jughet sa pumata,
t'intren ferros de punta e de atta.




#Article 238: Elena Ledda (369 words)


Naschida in Selargius in su 1959, Elena Ledda ja dae minore hat contivizadu s'istudiu de sas artes e de pretzisu de sa musica. Difattis hat istudiadu in su conservatoriu de Cagliari s'oboe e su cantu. Cun sos annos cando est bennidu su momentu de seberare issa hat preferidu a una carriera de soprano su cantu sardu.
In su 1979 hat bogadu su primu discu Ammentos, umpare a Mauro Palmas chi est istadu su cumpagnu de trabagliu de sempre. Cun isse creeidi su gruppu jamadu Suonofficina, in cui hant isperimentadu formas noas de su cantu sardu cun arrangiamentos noos. Paret chi sos istudios chi hant fattu Mauro e Elena siant in calchi modu cullegados cun cussos fattos dae Luciano Berio in su 1964 in sos Folk Songs chi haiat iscrittu pro sa muzere sa cantante mesusopranu Cathy Berberian, cantos populares de varias natziones de su mundu. In mesu ai cussos cantos b'haiat puru unu muttu sardu intitoladu Mottettu de tristura cantadu dae sa Berberian cun originalidade e sentimentu. In cussu cantu si notant ja unu zertu tipu de arrangiamentu chi hat a influenzare isperienzias de su crossover chi si sunt isviluppadas in sa musica folcloristica dae sos annos 80 in poi.
In su 1984 est bessidu s'album Is Arrosas. In cussos annos Elena Ledda s'est fatta connoschere dae su pubbricu sardu de massa bessende ortas meda in Videolina in su programma televisivu Sardegna Canta. Ma in su matessi tempus issa hat continuadu a chircare attera istradas, infattis in cussos annos collaborat cun artistas comente Andreas Vollenweider,  connottu comente su re de sa new age. Intantu su gruppu Suonofficina diventat Sonos.
Poi 'e sa morte 'e Maria Carta in su 1994 Elena est diventada s'erede naturale de sa cantante de Siligo.
Ultimamente in su 2006 Elena e Mauro Palmas hant iscrittu e prodottu unu progettu nou jamadu Visioni di Sardegna, inue sunt assemblados filmados antigos de Sardigna recuperados in s'Istituo Luce restaurados sutta sa direzione de Rodolfo Roberti han sonadu 18 musicistas. 

Umpare a Sonos, Elena hat collaboradu cun diversos artistas tipu: Fabrizio De André, Lester Bowie, Don Cherry, Andreas Vollenweider, Savina Yannatou, Maria del Mar Bonet, Paolo Fresu,  Noa,  Andrea Parodi, Antonello Salis, Rita Marcotulli, Riccardo Tesi e Gavino Murgia.




#Article 239: Nostra Segnora de Mesumundu (122 words)


Sa cheja de Nostra Segnora de Mesumundu (jamada finas Santa Maria di Bubalis) est collocada in s'omonima area archeologica, in territoriu de Siligo in Provìntzia de Tàtari. Su tempiu est istadu fraigadu in su VI sec. d.C., a sos tempos de su paba Gregoriu su Mannu subra de sos avanzos de unu insediamentu de epoca romana (II sec. d.C.).
In su 1063 fit in s'elenco de sos benes cuntennidos in s'attu de donazione fattu dae Barisone I a favore de sos padres Benedettinos de Montecassino, umpare a sa cheja de sos Santos Elies e Enoc e terrinos e teraccos. Fidi istada modificada poi de i-su 1065  dae sos padres chi l'aian adattada a sas esigentzias issoro e sas regulas de sa liturgia.




#Article 240: Antoni Cuccu (202 words)


Tziu Antoni Cuccu (Santu 'Idu 1921-2003) fit un'editore e unu endidore de liberos. Tziu Antoni fit unu appassionadu de poesia sarda, pro cussu, bidu chi niunu lu faghiat, haiat dezisu de faghet s'editore po pode' pubbricare sas poesias sardas, chi, comente hat iscritu issu e totu, l'haian ajuadu a cumprende' sa vida. Isse pubbricaiat sos libereddos cun sas garas poeticas antigas e issu los bendiat. B'hat de pensare chi, pro la pode' pubblicare, tziu Antoni sas poesias l'has aiat puru regoltas e iscritas. Su chi pubbricaiat tziu Antoni lu endiat diretamente girende per i-sas biddas de s'isola intrea, cun d'una valigia e unu lentolu chi poniat in terra pro poggiare sos libereddos.
In custa manera issu hat contribuidu a faghe' connoschere sa poesia sarda de sos poetes chi cantaian a bolu. Cun custos libereddos pretziosos nos hat tramandadu garas e otavas chi divertsiamente haimis appidu perdidu pro sempre.

S'atividade de tziu Antoni est bistad leada in eredidade dae Cheikh Tidiane Diagne, chi est bennidu dae su Senegal edd'est contribuende a faghet connoschere custu patrimoniu culturale.
S'istoria de kustos duos Homines Mannos, est contada in'd'unu bellu Documentariu de sos Registas Nugoresos Antoni Sanna e Umberto Siotto : LA VALIGIA DI TIDIANE CUCCU ArKaosfilm2009

 




#Article 241: Su Connotu (258 words)


Sa rebellia de Su Connotu est sutzedida in Nùgoro e s'est ispartzinada in Sardigna in su de deghenoe sèculu.  

S'episodiu naschet e pigat forma a pustis de is leges emitadas in su 1820 fintzas a su 1858. Custos provedimentos fiant narados editu de is chiudendas (in italianu: Editto delle chiudende), fiant bofidos dae Vitoriu Emanuele chi in cussu momentu istoricu fiat re de Sardigna. 

Custas leges autorizaiant a serrare is terrinos, chi fintzas a cussu momentu fiant de sa colletividade, pro creare sa proprietade privada. Sa legge no est mai istada atzetada dae sa populu e tando su guvernu at fatu carchi modìfica in su 1831 e in su 1833, ma de badas. Sa gente at cumentzadu a murrungiare e chesciare maneras bargias in totue. 

In su 1858 sunt istados bendidos is terrinos de is demanios comunales, in ue is bividores teniant su diritu de paschere is bestias e faghere linna pro s'ierru.  

In Nùgoro me su 1868 sa gente s'est rebellada cun is faeddos Cherimus torrare a su connotu. Ghidados dae Paschedda Zau ant rodeadu su comune e donadu fogu a totus is documentos de comporu e bendida de su demaniu. Giorgio Asproni, chi tando fiat unu de is polìticos chi contaiat de prus in su logu, fiat pro sa reforma e tando chircaiat de nche ghetare is neghes a is preideros pro su carraxu, pero a pustis de totu custos murigos, a pares cun àteros deputados sardos, at pregontadu a su guvernu piemontesu de faghere una chirca a subra sas conditziones econòmicas e sotziales de s'ìsula. 




#Article 242: Wrestling (436 words)


Su Wrestling, prus pretzisamente su professional wrestling, est una disciplina naschida in sos Istados Unidos a sa fine de s'Ottoghentu. Naschit dae s'isport de sa luta libera (in inglesu, amateur wrestling), galu che pare a s'istrumpa sarda, comente una liga professionale de luta organizada pretzisa a sa boxe, cun titulos fatos de chintolzas chi sos campiones gighiant (e gighent finza como) in onzi incontru.
In su Noeghentu su wrestling est divennidu simuladu, ca sos chi organizaìant sos incontros si sunt abbizados chi a differentzia de sa boxe, onzi incontru de wrestling podìat essere meda noiosu. Gai ant detzisu de pre-determinare sos chi deviant binchere, s'istoria de onzi incontru e carchi orta fintzas onzi movida, faghende naschere unu de sos ispetaculos prus sighidos in totu su Noeghentu.

In sas dies nostras, su wrestling est praticadu in meda federatziones in totu su mundu. Sas prus importantes sun sa World Wrestling Entertainment (WWE) in particulare, sa Total Non-Stop Action (TNA) e sa Ring of Honor (ROH). Sas primas duas ant coberidura televisiva in totu su mundu. Cadauna de custas federatziones gighet sas proprias chintolzas e cadauna giamat su propriu campione su campione e su mundu e custu arrejonu valede fintzas pro galu totas sas ateras federatziones minores chi bi sunt in totu su mundu (chi sun giamadas indies). 
Ateras federatziones importantes chi como sun istadas comporadas dae sa WWE fint sa World Championship Wrestling (WCW) e sa Extreme Championship Wrestilng (ECW);

Su wrestling est naschidu pretzisamente dae sa luta greco-romana, e si differentziaìat dae issa - in sos primos annos - dae sa possiblitate de faghere ateros coppos comente leadas a sas ancas, giaes articulares, cicchereddas e leadas suta 'e sa chintolza.

Su primu campione de cussa noa disciplina (chi giamaìana free-style-wrestling) vidi Tom Jenkins in su 1899. Duos annos a pustis, su Russu George Hackenschmidt, est diventadu su primu World Heavyweight Champion (campione mondiale de sos pisos massimos) dae chi hat binchidu torneos in tota s'Europa.
Hackenschmidt s'annu a pustis est diventadu fintzas campione de greco-romana. Cussu pro ite pro como su wrestling est leadu comente una greco-romana unu pagu divescia. 

In America Tom Jenkins faghet medas incontros cun Frank Gotch, chi resessit a lu binchere in su 1905. Cussos duos s'ant a gherrare su titolu americanu pro paritzu tempus.
Su 3/03/1908 Gotch resessit a binchere Hackenschmidt e divenit su campione mundiale nou, comintzende unu periodu longu de imbatibilitate.

A pagu a pagu s'intelligentzia de su wrestling est abitzende.si chi custu isport cheret pre-determinadu pro essere sighidu de aberus e in sa segunda metade de sos annos deghe cumintzat a divennere su chi est como: una fingidura ispetaculare.




#Article 243: Editto delle Chiudende (271 words)


 

S’editto delle chiudende (ò editu de sas chiudendas in sardu), fit una reforma agraria chi, emanada in su 1820 dae su re de Sardigna Vittorio Emanuele I,  at permissu in Sardigna de faghere sas tancas serrende sos terrinos, chi finas a tando fint a cumone. Gai est istada introduida sa propiedade privada, cun sa punna de modernitzare e isvilupare s’agricoltura.

Reformas de gai fint istadas fatas in ateras partes de s’Europa, comente a esempiu in Inghilterra, in ue sas tancas fint jamadas enclosures. Su fatu est peroe chi, in Sardigna, sa reforma agraria de sos Sabaudos no aiat tentu contu de su fatu chi non si podiat faghere sa propiedade perfeta proite bi fit ancora su feudalesimu.

In tzertas biddas de s'isula (in Logudoro e in Campidanu) sa leze calicunu l’aiat accolta cun s’isperantzia de mezorare, finas pro fu fatu chi b’aiat meda massajos e, serrendesi su logu, podiant istare pius serenos ca no bi fit su periculu chi b’intrerat bestiamine, ma custos fint pagos, sa prus parte de sa zente non fit cuntenta.

In Barbàgia e in Ozzastra sa cosa non fit atzetada pro nudda proite privatizende sos terrinos, chi poi fint sos pasculos, sa sienda principale de su tretu issoro, sos pastores aiant ite malu passare.

A manu a manu chi sos cambios beniant postos in essere, sas protestas e sas atziones de sabotagiu aumentaiant. Zente meda, chi fit abbarrada chena nudda, aiat cominzadu a bandidare. Tando sos Sabaudos aiant acontzadu s’editu in su 1830 e in su 1831, ma su malumore fit meda, est in custos annos chi Melchiorre Murenu aiat cantadu sos versos chi sunt in subra.




#Article 244: Bulgaria (483 words)


Sa Bulgaria (in búlgaru: България, Bǎlgarija, [bɐɫˈɡarijɐ]), ufitzialmente Repubbrica de Bulgaria, est una natzione in sos Balcanos in s'Europa sud-orientale. Sa capitale est Sofia.

Est membru de sa NATO, de su Cussìgiu Europeu e de s'Unione Europea dae su 2007, ma non at adotadu s'euro.

Sa Bulgaria tenet istèrrida de 110.994 km² e populatzione de unos 7.364.500 bividores. Est su de 16 istados prus mannos de su continente europeu. Allàcanat cun chimbe natziones: in su norte cun sa Romania, in s'ovest cun Sèrbia e Matzedònia de su Norte, in su sud cun Grètzia e Turchia.

Is primas culturas organizadas in territòriu de sa Bulgaria ant incomintzadu a s'isvilupare durante su Neolìticu. In s'istòria antiga fiat bìvida dae is tratzes e a pustis dae is persianos, gregos e romanos. Sa costitutzione de unu istadu bùlgaru unidu remontat a su Primu Impèriu Bùlgaru, in su 681 p.C., tempus cando dominaiat subra sa prus parte de is Balcanos, diventende tzentru culturale pro sos islavos durante totu s'Edade Mèdia. 

Cun sa ruta de su Segundu Impèriu Bùlgaru in su 1396, is territòrios fiant passados suta poderiu otomanu pro unos chimbe sèculos. Sa gherra russu-turca (1877-1878) at batidu a sa costitutzione de unu istadu bùlgaru de tres. Sos annos sighidos a s'indipendèntzia fiant caraterizados dae conflitos cun is istados a làcana. In totu e duas sa gherras mundiales sa Bulgaria est istada alleada de sa Germània.

In su 1946 fiant fata istadu sotzialista unipartìticu, parte de su blocu sovièticu. Is primas eletziones multi-partìticas fiant fatas in su 1989, cuntzèdidas dae su partidu comunista a guvernu. Sa Bulgaria s'est duncas tramudada istadu democràticu cun economia de mercadu.

Atualmente, dae su 1991 at adotadu una costitutzione democràtica. Sa bulgaria est una repùbbrica parlamentare unitària cun artu livellu de tzentralizatzione polìtica, amministrativa e econòmica. 

Sas atividades cummertziales e culturales printzipales de sa Bulgaria s'agatant in sa capitale, Sofia. Is setores econòmicos prus fortes sunt s'industria grae, ingegneria elètrica, s'agricoltura. A fatu de unu periodu de incudida manna dèpidu a su passàgiu a una economia de mercadu, chi at batidu fintzas a unu collassu econòmicu in su 1997, sa situatzione est torrada a si pesare cun crèschida economica. Cheret naradu però ca prus de su 20% de is traballadores balàngiat prus pagu de 1€ a s'ora, cun rèdditos peròmine paris a su 47% de sa mèdia europea. Membru de s'unione europea, sa Bulgaria at abandonadu is pranos de adotare s'euro.

Sa majoria de is bùlgaros, su 72,5%, bivent in àreas urbanas. Unu bùlgaru de ses bivet in Sofia. Etnicamente is bùlgaros rapresentant s'84,8 de sa popultzione totale, is turcos s'8,8% e is rom su 4,9%. Àteras minorias formant su 0,7% de sa populatzione e su 0,8% non s'identìficant in grupu ètnicu perunu.

Sa Bulgaria est un'istadu in crise demogràfica. Tenet crèschida de populatzione negativa dae su 1990, causada de su collassu econòmicu chi at ativadu unu protzessu de emigratzione a manu de àteros istados.




#Article 245: Freddie Mercury (188 words)


Freddie Mercury (Stone Town, Zanzibar 5 settembre 1946- Londra, 25 Novembre 1991) est istetiu unu cantadori de su gruppu rock Queen.
Freddie Mercury est istetiu unu de is prus mannos cantantis de s'istoria de su rock, in primu po sa boxi peculiari i ermosa, e in sa de dus po sa tecnica e sa fortza istravanada ki portada. Unas de is prus bellas cantzonis iscrita e interpretada po issu e stettia Bohemian Rhapsody, perou de importu meda podemus arremonai puru We Are The Champions e Barcelona, cantada paris cun su sopranu ispannyolu Montserrat Caballè. Freddie Mercury est istetiu su 'frontman' de su gruppu Queen, ki a bendiu medas discos me is annos '70 e '80, e si podit nai ki sighid bendendi meda puru mancai Freddie Mercury est mortu. 
Sa bravura de Freddie est connotta in tottu su mundu, e s'istampa lu lummenada commente su 'prus bravu cantadore de semper'.
Comenti composidori at iscritu branus comenti Bohemian Rhapsody, Crazy Little Thing Called Love, Don't Stop Me Now, It's a Hard Life, Killer Queen, Love of My Life, Play the Game, Somebody to Love e We Are the Champions.




#Article 246: Josè Zatrilla y Vico (128 words)


Josè Zatrilla y Vico Dedoni y Manca (Casteddu 21 de austu 1648 - fortzis in Frantza 1720), est istadu unu poete e iscritore sardu chi at iscrittu in ipagnolu (castiglianu).
Fit unu nobile de cultura chi aiat puru leadu parte a sa vida politica de su tempus sou, fit istadu in su Parlamentu dae su 1688 a su 1698. Nominadu Marchesi de Villaclara in su 1701, pagos annos appoi, in su 1706 l'aiana accusadu de traimentu in sos cunfrontos de sa Corona 'e Ipagna e custrintu a s'esiliu inue est mortu, fortzis in Frantza. Hat iscrittu solu duas operas una intitulada Poema heroico chi est dedicadu a una monza poetessa messicana chi si naraiat Juana Inés De la Cruz  e unu romanzu Engaños y desengaños del amor profano.




#Article 247: Juana Inés De la Cruz (229 words)


Juana Inés de la Cruz (su nomene beru fit Juana de Asbaje y Ramírez de Santillana) (12 de Sant'Andria, 1651 [o 1648, segundu zertos biografos] – 17 de abrile 1695) fit naschida in d'una idda San Miguel Nepantla in s'istadu de su Messico, dae una mama chi non si fit mai cojuada finzas si aiad appidu 6 fizos dae omines diverscios. 
Juana fit una pizzinna meda intelligente e bella chi a 3 annos ischiat già iscriere e chi fit appassionada a s'istudiu. Aiat imparadu a legere comente autodidatta e at cominzadu a istudiare sas testos antigos in latinu, teologia e poesia. Gai, in pagu tempus sa fama de custa pisedda fit arrivida a Tzitade de su Mèssico e a 13 annos su vicerè ipagnolu l'aiat jamada comente dama 'e corte de sa muzere. 
Puru si fit meda istimada a corte, a 16 annos dezidit de intrare in cunventu e de si faghe' monza, paret pro podet continuare a istudiare e a iscriere. 

A-i custa poetessa, un'iscritore e poete sardu Josè Zatrilla y Vico Dedoni y Manca l'aiat dedicadu unu poema intituladu: Poema heroico al merecido a/plauso del el unico Oraculo de/las/Musas, glorioso assombro de los Ingenios, y/Ce/lebre Phenix de la Poesia, la Esclarecida y Ve/ne/rable Señora, Sor Juana Ines de la Cruz Religiosa Professa en el Monasterio de San Geronimo de la Imperial Ciudad de Mexico , Barcelona, 1696

 




#Article 248: Monarchia (102 words)


Monarchia est una peraula chi derivat dae su gregu monárchìs, cumposta dae mónos (μόνος) 'solu, unicu' e -árchìs (ἄρχειν), dae árchein, 'guvernare, cumandare'.
Sa monarchia est unu ordinamentu pulitigu chi prevedit chi a cumandare siat una persone sola, pro tottu sa vida o finas a cando isse e tottu renunziat abdicatzione. Cussa persona si narat re, in Sardigna judike, e d'est cunsideradu diversu dae tottu sos atteros chi sunu sudditos.

Cando su re benit a mancare benit sostituidu da unu re nou, de solitu, pro eredidade, dae unu parente e comunque dae calicunu de famiglia, e cando est gai si narat dinastia.




#Article 249: Enkidu (391 words)


Enkidu est una figura de sa mitologia sumera. In sos testos est jamadu puru Enkimdu, Eabani ou Enkita. In su raccontu issu fit una persone areste allevadu dae sos animales e chi non connoschiat sa esistenzia de sa soziedade de sos omines. Dapoi de ae' cumbattidu contra a Gilgamesh, fit diventadu s'amigu sou pius fidadu. Su raccontu de sas avventuras issoro constituidi s'Epopea de Gilgamesh.

Segundu sa contascia, Enkidu est istadu criadu cun s'argilla dae Aruru (sa dea mamma) ca li fit istadu demandadu dae su populu de Uruk pro che torrare su re Gilgamesh in sa deretta via. Aruru at fattu a Enkidu a immagine de Anu deus de su chelu e de Ninurta deus de sa gherra.

A su cominzu de s'epopea Enkidu reprenta s'archetipu de s'omine areste.
Enkidu viviat cun sos animales arestes e lo protegiada distruende sas trappolas. Ma unu catziadore ivvilidu dae custas secustantzias si fit cunfidadu cun su babbu chi l'aiat cossizadu de andare a preguntare s'ite faghere a su re Gilgamesh. 
Su catziadore andada a ue su re chi li dada a Shamat (una cortigiana) pro «currumpere» s'omine areste. 
Enkidu benit sedottu immediatamente. Dapoi de ses dies e sette nottes passadas cun Shamat, issu chircat de s'avviare, mais sos animales non lu cheren pius e issu no bi la faghet pius a los sighire. Enkidu at perdidu in fortza ma cominzat a usare s'intelligenzia.

Ispintu dae s'elogiu de Gilgamesh fattu dae Shamat, Enkidu dezidit de andare a affrontare su re e a nde proare sas fortzas. Issa li narat p uru chi Gilgamesh l'aiat sognadu e chi l'est aisettende in Uruk. 
Enkidu incontrada Gilgamesh, ma su cumportamentu de su re in sos cunfrontos de su populu lu faghede arrabbiare. Incomintzad una lotta titanica. E a sa fine, unu reconnoschet de esse' prezisu a s'atteru, sos duos eroes si jurana una amistade eterna.

Enkidu ajuada a Gilgamesh in sa gherra sua contra a Humbaba, su mostru guardianu de su buscu de sos cedros. L'ajuat puru pro catziare su Trau celeste mandadu dae sa dea Ishtar.

Poi de unu sonnu feu, Enkidu cominzat a si deprimere: at malaittu su catziadore e sa cortigiana mandadali pro lu civilitzare. Primu 'e morrer, addietro a sas peraulas de su deus Shamash, los at reabilittados. Gilgamesh pianghet disiperadamente s'amigu. Sa dipartida de Enkidu ispinghet Gilgamesh a partire pro chircare s'immortalidade.




#Article 250: Epopea de Gilgamesh (149 words)


S'Epopea de Gilgamesh este unu poema epicu sumeru, iscrittu 4500 annos faghede subra taulittas de terra cotta. S'epopea non est'atteru chi sas contascias de sas impresas de su re de sa zittade de Uruk Gilgamesh e de s'amigu sou Enkidu. 
Sa Bibbia at leadu cosas meda dae custu poema.

In su XIX seculu un inglesu Austen Henry Layard durante unu viaggiu in Mesopotamia aiat incominzadu a faghere iscavos archeologicos e aiat acciappadu duas zittades antigas: Ninive e Nimrod. In sos iscavos est istada agatada sa biblioteca de Ninive chi fit cumposta de taulittas in iscrittura cuneiforme. 

In s'epopea de Gilgamesh b'est su contu de su diluviu universale chi ada a esse' raccontadu sucessivamente puru in sa Bibbia. Sa differentzia fra sas duas versiones est chi sos deos sumeros l'aian fattu solu po capricciu inveces su deus de sa Bibbia (Genesi) lu provocat pro punire sos omines chi ant peccadu.




#Article 251: Bibbia (285 words)


Sa Bibbia (dae su gregu βιβλία = biblìa, plurale de biblìon, chi cheret narrere liberos) est su liberu sagradu de sa religione de sos ebreos e de sos cristianos.

Sos liberos chi cumponen sa Bibbia sun istados iscritos in d'unu periodu de tempus chi andat dae su 900 a. C. a su 100 d. C. Sos testos pius antigos sunu in su Liberu de sos Juighes (Cantu de Débora) e de su Pentateuco, chi sun datados in s'época de sos duos regnos (dae su X a su VIII sec. a. C.).

Si cumponede de duas partes, Antigu Testamentu e su Nou Testamentu. S'Antigu cumprendet 46 liberos o libereddos. Sos pius nodidos sunt Genesi, Esodu,su liberu de su profeta Isaia, de Geremia; su liberu de sos Salmos. Su Nou Testamentu cumprenedet 27 liberos: ammentamos sos Vangelos: de Mateu, Marcu, Luca e Giuanne. Sas Literas de Santu Paulu, de Santu Padru, s'Apocalisse. S'Antigu Testamentu est istadu iscritu in ebraicu (pagos liberos in gregu). Su Nou Testamentu est istadu iscritu in gregu (koinè) in su primu seculu de s'era cristiana.Sa bibbia po seculos est istada trascrita a manu dae sos amanuenses, in sos monasterios. Est su primu liberu istampadu dae Gutemberg in su 1400. Oe est traduida intrea o in parte in guasi totas sas limbas. Sa Bibbia est istada bortada in limba sarda (nugoresa) dae Bobore Ruju (Salvatore Ruju, Salvatore Ruiu).Est unu liberu fondamentale po sa cultura occidentale e no solu. Suggetos de sa Bibbia sunt istados presentados in sa pintura, iscultura, literatura, in mùsica e in su tzìnema. In su Medioevu, iscenas de sa Bibbia beniant pintas in sos muros de sas crejas, cando zente meda non ischiat legere, e fut sa Bibbia de sos poberos.




#Article 252: Çatal Hüyük (321 words)


Çatal Hüyük est una tzitade neolitica de s'Anatolia, in Turchia, fundada in su 6500 a.C..
Sa tzitade est istada iscoperta dae sos archeologos a sa fine de sos annos 1950, dapoi in su 1961 e in su 1965 at iscavadu s'archeologo James Mellaart. 

In sa zittade de Çatal Hüyük sas domos sun attaccadas a pare e sa copertura est a terrazza. A sas domos s'intraiada pro su pius dae sas terrazzas, su cullegamentu a terra avveniat pro mesu de una iscala chi si podiat ritirare. Tra una domo e i s'attera bi fin sas cortes inue bi fit su bestiamine: crabas e airveghes. Sa terrazzas fini meda importantes pruite in cue si faghian guasi tottu sas attividades de domo e in pius fit su puntu de passazzu pro andare dae una domo a s'attera. Custa organitzazione urbana, cun sas domos chena jannas a pianu terra, fit unu sistema de difesa dae attaccos o intrusiones de omines o animales.

In Çatal Hüyük sa' domos fini divisas in duas cameras. In sa pius manna, in centru, bi fit su foghile e in tundu sos sezzidosos e pianos rialzados pro drommire, in d'unu muru bi fit su furru pro cogher su pane e i sos alimentos. Sa camera minore fit usada pro conservàre sa provvistas de su manigu. In zertas cameras sun istados agatados muros decorados cun pinturas e bassorilievos supra su ghiju, e fortsis custas fini dedicadas a cultos religiosos. Tra sos repertos sunu de signalare sas ceramicas e sos oggettos in pedra, subra tottu ossidiana, chi fit bundante in cussa regione.

Sos abitantes de Çatal Hüyük sepultaian sos ossos de sos mortos, mascios e feminas distintos, sutta su lettu. Pero, prima de esse sistemados intro 'e domo, sos cadaveres benian lassados a s'aria pro chi sos unturzos apperen devoradu sa petta. Custu sistema est usadu ancora in India e in Persia, inue sos mortos sunu lassados in sas Turres de su selenziu.




#Article 253: Ninive (121 words)


Ninive (Ninuwa o Ninua) fit s'antiga capitale de s'Assiria, sa tzitade est istada fundada in su VI millenniu a.C., subra s'isponda de su Tigri. Su documentu pius antigu inue est fentomada sa tzitade risalit a su 2280 ca. a.C.
In su II millennio, cando passeit sutta su dominu de su regnu de Mitanni, sa tzitade fit unu centru religiosu, cun un importante tempiu de Ishtar. 
Durante su regnu de su re Sennacherib (704 - 681 a.C.) Ninive diventat capitale de su regnu assiru.
In su 612 a.C. sa tzitade est istada dirrutta dae sos Babilonesos e sos Medios decretande sa fine de s'impèru assiru e de sa tzitade.

De Ninive restan sas muraglias de sa tzitade chi sun longas 12 km.




#Article 254: UNESCO (125 words)


UNESCO (akronimu de United Nations Educational Scientific and Cultural Organization) est un'agentzia ispetzializada de is Natziones Unidas (United Nations) Pesada su 16 de sant'Andria me su 1945. Su propositu de custa organisadura est de agiudu a sa paghe e sa siguresa promovende collaboraduras internatzionales me su campu de is istudios, de s'iscentzia, e de sa cultura pro ki b'eppat prus arrispettu de sa justitzia, de sa leges, de is deretos umanos e de sa libertades fundamentales proclamadas dae sas UN.

Una de is missiones de s’UNESCO est cussa de mantenni una lista de Patrimonios de s'Umanidade. Custos funt logos de importu dae su puntu de vista culturale istoricu o naturale, ki keren amparados e mantennidos in siguresa poite est de importu pro sa comunidade mundiale.




#Article 255: Harry Potter (368 words)


Harry Potter est una saga literaria fantasy in seti librus, ideada de sa scritora ingresa Joanne Kathleen Rowling a s'incumentzu de is annus noranta e iscrita me is annus sighintis intru de su 1997 e su 2007.
S'opera descrit is aventuras de su magu Harry Potter e de is mellus amigus de issu, ki tenint totus sa pròpia edadi, Ron Weaslsy e Hermione Granger. S'istoria s'ambièntat in sa Scola de Maxìa e Bruscerìa de Hogwarts innui is magus e is bruscias ingresus impàrant sa maxìa.
Is librus coberrinti unu perìudu de tempus de seti annus - unu po donnya annu - de su momentu candu Harry, unu piccioccheddu de doxi annus fora de babai e mamai e bivit cun is tzieddus malus adotivus Vernon e Petunia Dursley, incumentzat a cumprendit ca tenit su pederi de sa maxìa e andat a Hogwarts innui atobiat s'innimigu Voldemort ki iat bocìu su babai e sa mamai de Harry.

rry Potter, s'est furriau unu fenomenu literariu in Inghilterra in su 1997, annu candu est bessìu su primu libru, in su Reìnu Unìu, de su maghixeddu cun su titulu Harry Potter and the Philosopher's Stone  (Harry Potter e sa Perda de is Filosofus). In su 1998 su sucessu si spraxit in totu su mundu: scéti in Italia at bendiu 20.000 copias e bincit puru unu premiu po sa literatura po piccioccheddus. Me in Istadus Unìus sa domu cinematografica Warner Bros comporat is diritus cinematograficus de su libru e in su 2001 su libru s'est furriau in d'unu filme interpretatu de s'atori Daniel Radcliffe.

In su mesi de abrili de su 2007 is ses librus ant bendiu 400 millionis de copias e funti stetius tradussius in prus de 64 linguas. 

Is istorias s'ambientant casi totus in sa Scola de Maxìa e de Bruscerìa de Hogwarts, unu casteddu in mesu de montis, ki si podit sorigai pighendi su trenu espressu po Hogwarts in su binariu 9 e 3/4 de sa statzioni de King's Cross in Londra. Is attrus logus a parti Hogwarts funti:  

Atrus logus no funti meda importanti, ma ki si podinti biri medas bortas in totu sa saga. Cancunatru logu aparessit scéti in d'unu libru, atrus no funti mancu frecuentatus de su protagonista.




#Article 256: Patrimonios de s'Umanidade (159 words)


Sa lista de su patrimoniu mundiale est istabilida dae su Comitadu de su patrimoniu mundiale de s’Organizatzione de sas Natziones Unidas pro s'Educatzione, s'Iscentzia e sa Cultura (UNESCO).

S'iscopu de su programma est de catalogare e arribare sos sitos (logos) chi jamamus culturales ou naturales de importu pro su patrimoniu (héritage) comune de s’umanidade. A zertas cunditziones sos sitos catalogados poden ottènnere fundos de s'organizatzione World Heritage Fund. Su programma est istadu criadu cun sa Conventzione pro sa Protetzione de su Patrimoniu Culturale e Naturale Mundiale, chi est istadu adottadu in sa cunferentzia generale de s’UNESCO su 16 de s.Andria de su 1972. A su 2006 cussa cunventzione fit istada ratificada dae 184 Istados Membros.
Segundu s'ultima lista aggiornada a sa riunione de s'UNESCO in sa tzitade de Québec s'8 de triulas de su 2008, b'at 878 sitos (de i custos 679 sun benes culturales, 174 naturales e 25 de varias calidades) presentes in 145 Natziones de su mundu.




#Article 257: Cantu a chiterra (154 words)


Su cantu a chiterra est unu tipu de cantu praticadu in Sardigna massimu in su cabu 'e subra in su Logudoro, Goceano, Planargia e in Gallura. Si cantada a boghe sola cun s'ccumpagnamentu de s'istrumentu. Cun meda probabilidade sos cantos esistian dae primu chi arriveret sa chiterra.

Sa presentzia de sa chiterra in Sardigna partit dae s'epoca de sas dominatziones aragonese e ipagnola, inue fit impreada pro accumpagnare su cantu.
In sos documentos resultat chi sa chiterra est presente a su nessi dae su seculu XVI, difattis in su Statuto de su Gremiu de sos Mastros de ascia de Aristanis sunu zittados “i chitarrari” (chi fin sos chi faghian sa chiterras).
Sa chiterra sarda, comente la connoschimus, est particulare siat pro sa fromma de sa cascia echi pro sas mesuras chi sunu pius mannas de sa chiterra classica.
Finas s'accordadura chi si narat a sa sarda est divescia  in cantu s'intonatzione est pius bascia. 




#Article 258: Logudoro (115 words)


Su Logudoru  est una regione istòrica e geogràfica de su nord de sa Sardigna. 

Costituida prinzipalmente dae terrinos vulcanicos, custa zona dae sa preistoria est sa prus fertile de s'isula. Pro custu motivu fit sa prus frequentada, comente est probadu dae sa presentzia de meda nuraghes.

Su Logudoru fisicamente tene comente lacanas sos montes de Osile-Nulvi a su Nord, su riu Coghinas a s'Est, e su sistema Montiferru-Marghine-Goceano (sa Costera) a su Sud. 

Faghent parte de su Logudoru sas sub-regiones de su Tattaresu, su Coros, su Monteacuto, su Meilogu, sa Nurra e sa Planargia.

Sas biddas printzipales sunt Uttieri, Ittiri, Bosa, Ossi, Bonorva, Piàghe, Puthumajore e Thiesi. Ateras biddas importantes sunt Pattada, Buddusò, Oschiri, Berchidda.




#Article 259: Giovanni Spano (139 words)


Giovanni Spano (Piàghe, 3 de Martzu 1803 - Cagliari, 3 de Abrile 1878), fit unu preideru, unu linguista, un archeologo e unu collezionista est istadu unu de sos primos archeologos a istudiare sas antighidades de sa Sardigna.

In su 1812 dae Piàghe partit a Tàtari a istudiare in s'iscola de sos padres Scolopi. In su 1820 rezeit su titulu de Magister artium liberalium e in su 1825 si laureat in Teologia. In su 1827 si ordinat preideru. In su 1830 si trasferit a Roma, e continuat a istudiare su gregu antigu e incomintzat a istudiare s'arabu e s'ebraicu. 
In su 1834 benit numenadu docente universitariu de teologia e limbas orientales in s'Universidade  de Casteddu e direttore de su Museo archeologicu. In su 1854 est elegidu retttore de s'Unioversidade de Casteddu.
In su 1871 diventat senadore de su Regno d'Italia. 




#Article 260: Bharrat Jagdeo (148 words)


Bharrat Jagdeo est nàskidu in Unity Village (Guyana) su 23 de frealzu de su 1964, de religione induista. 
In su 1990 Jagdeo s'at leadu unu master de Economía in Mosca (Russia), cando est torradu in Guyana at trabagliadu comente economista in sa Segretería de Istadu de Pianificatzione finas a sa vittoria de su Partidu Populare Progressista (Partidu Socialista) in sas eletziones de su 1992. In su 1993 est diventadu Ministru de s'Economia, dae su 1999 est su presidente de sa Guyana.
Su presidente Jagdeo s'est distintu pruite, pro frimmare sa deforestazione, chi est sa mazore attividade economica de sa natzione, at propostu de dare sa foresta tropicale a pagamentu a organitzaziones publicas e privadas, a tales chi issa restet intrea e potat servire comente frenu a s'effettu serra, chi oramai est diventadu unu problema seriu. In pius sa foresta podet essere utilizzada pro ecoturismu e pro istudios farmaceuticos.




#Article 261: Guyana (367 words)


Sa Guyana est una repubblica (su nomene justu est Co-operative Republic of Guyana) (214.970 km², 697.181 bividores, sa capitale si narat Georgetown). Este sa pius a ovest de sas Guayanas, este una natzione de su nord de s'América de su Sud. 
Est a lacana cun su Surinam, cun su Venezuela e cun su Brasile. 

Abitata in origine dae tribùs de Arawaks (in it. aruachi) e caribos (in it. caribi), s'attuale Guyana, est istada esplorada dae sos europeos dae sos primos annos de su 1500. In su 1600 sos olandesos b'an fundadu sos primos insediamentos istabiles, criende tres colonias: Essequibo (1616), Berbice (1627), e Demerara (1752). 
Verso sa fine de su 1700 sos inglesos aian leadu controllo de su logu. In su 1814 sos olandesos ana zedidu formalmente a sa Gran Bretagna sas tres colonias cun sa frimma de una Conventzione de Londra. Dae su 1831 sas tres colonias sunt diventadas un unica colonia connotta cun su numene de Guyana Britannica.

Custa fit s'unica colunia britannica in sa regione, diffattis si naraiat British Guyana. Sa natzione est diventada indipendente in su 1966.

Su presidente est Bharrat Jagdeo

In su 1974 vicinu a Port-Kaituma est istada criada sa comunidade Jonestown dae su padre Jim Jones, chi fit su cabu de una setta jamada su Tempiu de su Populu. Sa noticia chi aiat fattu su giru 'e su mundu fit cussa, de su 18 novembre 1978, de su suicidiu collettivu de 914 persones de sos cales 276 fini criaduras.

Sa Guyana est una natzione meda povera. Una de sas printzipale' risorsas de sa natzione este sa deforestatzione de sa foresta tropicale chi coperit su 75% de su territoriu.
Ultimamente su presidente Jagdeo, pro frimmare sa deforestazione, at propostu de dare sa foresta tropicale a pagamentu a organitzaziones publicas e privadas, a tales chi issa restet intrea e potat servire comente frenu a s'effetto serra, chi oramai est diventadu unu problema seriu. In pius sa foresta podet essere utilizzada pro ecoturismo e pro istudios farmaceuticos.
Una sotziedade inglesa de Londra sa Canopy Capital at frimmadu pro mantennere intatta Iwokrama chi est un'area de 370.000 ha. Pro custu affare in sa Guyana ana a bintrare 60 milliones de dollaros americanos a s'annu.




#Article 262: Ñico Saquito (168 words)


Ñico Saquito (su nomene justu Benito Antonio Fernández Ortiz, Santiago de Cuba, 17 ennarzu 1901 - Havana, 04 Austu 1982) fit unu chitarrista, cumposidore e cantante Cubanu. In totta sa carriera at cumpostu pius de 500 cantones. Est istadu s'inventore de su tipu 'e cantu jamadu guaracha.

A 15 annos si fit ja fattu notare pro sas cantones suas, gai lasseit sa carriera de su baseball e aiat sighidu a cantare e iscrier cantones. In su 1920 aiat formadu su gruppu sou, e dae tando e pro tottu sos annos '30 at giradu a Cuba. In su 1937 Ñico Saquito at fundadu su trio Compay Gallo Trio. 
Dapoi, torradu a Santiago  at fundadu su gruppu Guaracheros de Oriente, chi at giradu dae Havana, a Puerto Rico e Venezuela finas a su 1950. 
Poi de sa rivolutzione de Fidel Castro issu torreit a Cuba ma sos atteros componentes de su gruppu nono. 

Issu at cumpostu printzipalmente guarachas  ma finas medas guajiras e sons. Sas cantones suas pius famosas sunu:




#Article 263: Bruno Martino (341 words)


Bruno Martino (Roma, 11 de santandria 1925 — Roma, 12 làmpadas 2000) fit unu compositore de jazz, cantante e pianista italianu. A livellu internatzionale esty meda connotu pro su pius pro sa cantone Estate, cumposta in su 1960, chi est diventadu unu jazz standard chi est istadu ripresu dae meda jazzistas e non solu comente Joao Gilberto e Michel Petrucciani.

Aiat comintzadu sa carriera musicale in su 1944, cando comente pianista fit intradu in sa orchestra de sa radio RAI. In su matessi tempus sonaiat cun jazz bands locales.
In su 1947 at lassadu s'Italia e at comintzadu a sonare per i sos locales in tota Europa massimu in sa Danimarca. S'orchestra sua sonaiat una muùsica a misciu tra jazz, cantones napoletanas e composiziones suas, ma sempre a unu livellu meda altu.
Poi chi torreit in Italia, aiat comintzadu a iscriere cantones pro cantantes comente Caterina Valente, Renato Rascel e Wilma de Angelis. Finas a tando non aiat mai cantadu, ma una orta essendeli mancadu unu cantante de improvvisu si ponzeit a cantare e dae tando sigheit pro tota sa carriera, cun bonos resultos. 

Fit connotu cun s'isunzu Principe dei nights (prinzipe de sos night clubs) e sas cantones suas chi andaian de pius fini Sono stanco, Sabato sera, Cos'hai trovato in lui e Baciami per domani. Su sucesso pius mannu est istadu - E la chiamano estate - chi fit istada registrada finas dae Fred Buongusto e dae pagu Laura Pausini. Ma sa cantone chi l'at resu famosu in totu su mundu est istada  Estate, in italianu l'ana interpretada Mina, Joao Gilberto Mia Martini, Ornella Vanoni, Vinicio Capossela, La Crus, Irene Grandi, Andrea Bocelli e ultimamente Sergio Cammariere. Estate est diventadu unu standard chi ana eseguidu diversos jazzistas comente Joe Diorio, Chet Baker, Toots Thielemans, Mike Stern e Michel Petrucciani.

In sos annos a sighire at giradu cun s'orchestra sua totu sos mezus Night clubs de su mundu dae Monte Carlo a Las Vegas.

Bruno Martino est mortu de infarto su 12 de lampadas de su 2000 a 74 annos




#Article 264: Angola (436 words)


SAngola (ufitzialmente Repùblica de Angola) est un'istadu postu in sa costa otzidentale de s'Àfrica meridionale. 
Cun istèrrida de 1.246.700 km² est su de sete istados africanos pro istèrrida e làcanat a norte cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, a est cun su Zàmbia, a sud cun sa Namìbia e a ovest s'acarat in s'otzèanu Atlànticu. Faghet parte de s'istadu fintzas s'exclave de Cabinda posta a sa làcana intre Repùblica Democràtica de su Congo e Repùblica de su Congo. Sa capitale e tzitade prus manna est Luanda.

Su territòriu de s'Angola est abitadu giai dae de su Paleolìticu, e at acasagiadu una variedade manna de grupos ètnicos, tribùs e regnos. S'istadu natzionale de s'Angola at tentu orìgine de sa colonizatzione portughesa, incumentzada cun aposentamentos in sa costa e trading post fundados in su de 16 sèculos. In su de 19 sèculos is colonos europeos aiant incumentzadu a s'aposentare in s'internu. Sa colònia portughesa chi si diat faghere a pustis Angola no at tentu is làcanas atuales fintzas su de 20 sèculos, pro neghe de sa resistèntzia de grupos comente a is Cuamato, is Kwanyama e is Bundas.

A pustis de unu abbolotu anti-coloniale longu, at otentu s'indipendèntzia in su 1975 che a Repùblica Populare de Angola marxista-leninista, un'istadu monopartidicu sustentadu dae s'Unione Soviètica e dae Cuba. Sa gherra tzivile intre su Movimentu Populare de Liberatzione de s'Angola a su guvernu e is rebeldes anti-comunistas de sUnione Natzionale pro s'Indipendèntzia Totale de s'Angola, sustentados dae sos Istados Unidos e de su Sudàfrica, est durada fintzas a su 2002. S'istadu soberanu dae tando s'est fatu una repùblica costitutzionale presidentziale unitària relativamente istàbile.

S'Angola possedit riservas minerales e de petròliu ampras, e s'economia sua est intre de is chi prus a sa lestra sunt creschende in su mundu, ispetzialmente dae sa fine de sa gherra tzivile. Nointames, s'istandard de vida abarrat bàsciu pro casi totu sa populatzione, e s'isperu de vida in Angola est intre de is prus bàscios in su mundu, mentras sa mortalidade infantile est intre is prus artas. Sa crèschida econòmica angolana no est omogènea, cun sa majoria de sa richesa natzionale cuntzentrada in una fita de populatzione meda reduida.

S'Angola est un'istadu membru de s'Organizatzione de sas Natziones Unidas, de s'Opec, de s'Unione Africana, de sa Comunidade de sos Istados de limba portughesa e de sa Comunidade de isvilupu de s'Àfrica meridionale. Si tratat de un'istadu meda multiètnicu, e sa populatzione de 25,8 milliones de persones partenet a diversos grupos tribales, chi faghent relatu a traditziones distintas. Sa cultura angolana rifletet sèculos de domìniu portughesu, in piessignu in sa limba e in sa Crèsia catòlica.




#Article 265: Benìn (529 words)


Su Benìn (AFI: /beˈnin/[4]; in frantzesu /beˈnɛ̃/), ufitzialmente Repùblica de su Benìn, est un'Istadu de s'Àfrica otzidentale, in pretzedentemente connotu cun su nùmene de Dahomey. Tenet istèrrida de 112.620 km² e contat unos 8,8 milliobes de bividores. S'acarat in su sud a su Golfu de su Benìn, in ue sa costa mesurat belle 120 km, làcanat a ovest cun su Togo, a est cun sa Nigèria e a nord cun Burkina Faso e Niger. Non cheret confùndidu cun su regnu de su Benìn, connotu fintzas che a regnu de Edo, chi est oe isparèssidu e chi at tentu orìgine in sa zona a ovest de su delta de su riu Niger. De custu regnu abarrat oe in die s'istadu de Edo, chi faghet parte de sa repùblica federale de Nigèria e tenet a capitale Benìn City. Sa limba ufitziale est su frantzesu.

Su Benìn est una repùblica presidentziale. Sa capitale est Porto-Novo, ma sa sede de su guvernu est Cotonou. Est istadu membru de su ECOWAS.

Su regnu Africanu de su Dahomey at tentu orìgine in Benìn. In su de 16 sèculos su regnu, guvernadu dae unu Oba, s'isterriat ultres is atuales làcanas, ammuntende una parte manna de s'Àfrica otzidentale. Fiat fortemente tzentralizadu e aiat istabilidu relatziones cumertziales fundadas in sa trata de sos iscraos cun is europeos, in piessignu cun is colonizadores portughesos e olandesos lòmpidos in ie a acabi de su de 15 sèculos.

In su de 18 sèculos, su Dahomey aiat incumentzadu a s'iscontzare, dende tando sa possibilidade a is frantzesos de pigare su controllu de s'àrea in su 1892. In su 1899, su territòriu fiat intradu a fàghere parte de sa colònia de s'Àfrica Otzidentale Frantzesa, ancora cun su nùmene de Dahomey. In su 1958, ddi fiat garantida s'autonomia che a Repùblica de su Dahomey, e sa prena indipendèntzia at fatu in su 1960.

S'indipendèntzia fiat sighida dae unu perìodu trumentadu, e fiant acontèssidos golpes medas e càmbios de regìmene in antis chi su controllu de su pòdere esseret pigadu dae Mathieu Kérékou, in su 1972. Issu at istabilidu unu regìmene de tipu marxista, e in su 1975 su paisu fiat torradu a numenare Repùblica Populare de su Benìn. Su regìmene de sa Repùblica Populare de su Benìn aiat padèssidu mudàntzias importantes durante s'esistèntzia sua: unu perìodu breve de natzionalismu (1972-1974); una fase sotzialista (1974-1982); e una fase de abertura cara a is paisos otzidentales e su liberalismu econòmicu (1982-1990). In su 1974, suta de s'influssu de is giòvanos rivolutzionàrios su guvernu aiat printzipiadu unu programma sotzialista de nazionalizatzione de is setores istratègicos de s'economia, sa reforma de su sistema educativu, sa criatzione de cooperativas agrìculas e de istruturas de guvernu locale noas, e una campagna pro irraighinare is fortzas feudales, contende su tribalismu. A sa fine de is annos otanta, Kérékou at abbandonadu su marxismu e at incumentzadu una transitzione dae su sotzialismu a su capitalismu. Fiat bìnchidu in is eletziones de su 1991, ma est torradu a su pòdere cun su votu de su 1996. Dae su 2006 su presidente elègidu est Yayi Boni. Is ùrtimas eletziones presidentziales sunt acontèssidas su 13 martzu 2011, e ant bidu sa cunfirma torra de Yayi Boni.




#Article 266: Botswana (217 words)


Su Botswana ufitzialmente Repùblica de su Botswana (in inglesu Republic of Botswana; in setswana Lefatshe sa Botswana) est un'istadu indipendente de s'Àfrica meridionale. Sa capitale est Gaborone.

Làcanat cun su Sudàfrica a sud, cun sa Namìbia a ovest e a norte, cun su Zimbabwe a nord-estu; non tenet bessidas a mare. S'istadu tirat a 58.1730 km² e est populadu dae 2.254.068 bividores cun una densidade de 3,7 ab/km². 

Is limbas ufitziales sunt s'inglesu e su tswana, limba de su pòpulu omònimu, chi tenet istatus de limba natzionale. Cun su nùmene de Bechuanaland est istadu protetoradu britànnicu fintzas su 1966, annu cando aiat otentu s'indipendèntzia. 

Est unu de sos istados prus istàbiles de Àfrica. Politicamente est organizadu comente una democratzia e segundu sos organismos internatzionales retzit calificatziones bonas pro su chi pertocat su respetu de is deretos umanos.

S'economia, ligada in manera istrinta a sa de su Sudàfrica, est basada subra su pesamentu e subra sa bogadura, in piessignu de diamantes.

Su Botswana presentat unu de is tassos prus artos de su mundu de infetados dae HIV. In su 2002 su 38,8% de sa populatzione adulta fiat seropositiva. In su 2003 su guvernu at cumintzadu unu programma chi incluet s'amministratzione gratùita o econòmica de meighinas genèricas antiretrovirales e una campagna informativa destinada a parare s'ispaniadura de su virus.




#Article 267: Burkina Faso (378 words)


Su Burkina Faso, fintzas a su 1984 Artu Volta (in frantzesu Haute-Volta), est un'istadu indipendente de s'Àfrica otzidentale chentza de essidas in su mare. Sa capitale sua est Ouagadougou.

Tenet una superfìtzie de 274.200 km² e làcanat cun su Mali a norte, su Niger a estu, su Benìn a sud-estu, su Togo e su Ghana a sud e sa Costa de Avòriu a sud-ovest. Sa forma sua de guvernu est una repùblica semi-presidentziale su cale cabu de istadu, elègidu ogni chimbe annos, est fintzas responsàbile de s'esecutivu. Sa populatzione totale istimada a su 2020 de su World Factbook de sa CIA est de pagu inferiore a is 21 milliones de bividores, sende su tzensu prus reghente in su Paisu de su 2006.

Ex colònia frantzesa fintzas su 1960, annu cando at otentu s'indipendèntzia assumende su nùmene de Artu-Volta, dae su nùmene de s'frùmene omònimu  su cale cùrsu superiore rugrat su Paisu. Su 2 austu 1984 su tando presidente Thomas Sankara at cambiadu su nùmene de s'Artu-Volta in Burkina Faso chi signìficat sa terra de sos òmines intregos in more e in bambara, chistinadas respetivamente dae s'etnia mossi e de s'etnia dioula chi bivent in su Paisu. Su decretu presidentziale est istadu cunfirmadu dae s'Assemblea Natzionale duas dies a pustis.

Sighende is sortes de unos àteros paisos africanos decolonizados, su Burkina Faso est istadu caraterizadu pro bona parte de s'istòria indipendente sua de vàrios corfos de istadu e ditaduras esplìtzitas o de facto: una prima furriadura de regìmene s'at tentu in su 1966 a chi aiat sighidu unu perìodu ditatoriale fintzas a su 1978; unu segundu fiat acontèssidu in su 1980 cun unu guvernu a pustis ispoderadu in su 1980; a issos aiat sighidu sighidu su guvernu de imprenta sotzialista e tertzumundista de Thomas Sankara chi efiat istadu ochidu dae un'aversàriu polìticu chi diat tènnere su pòdere dae su 1987 a su 2014; de custa data su Burkina Faso est ghiadu dae unu presidente e unu primu ministru tzivile e is militares non sunt prus a su guvernu deretu de su Paisu.

Sa limba ufitziale de su Burkina Faso est su frantzesu e sa moneda est su francu CFA de s'UEMOA, moneda cumpartzida cun Paisos de sa matessi àrea africana comente a Benìn, Costa de Avòriu, Niger e Senegàl.




#Article 268: Burundi (370 words)


Su Burundi est un'istadu de s'Àfrica tzentru-orientale, postu in unu altipianu in sa rezone de sos Lagos Mannos, a s'oru est de su lagu Tanganica. Sa capitale est dae su 2019 Gitega, mancari sa tzitade pius populada, e finas capitale pretzedente siat Bujumbura. Sas limbas ufitziales sunt su frantzesu e su kirundi.
S'istadu at superfìtzie de 27.834 km²  e at una populatzione de unos 10.800.000 abitantes. Làcanat in su norte cun su Ruanda, in s'ovest cun sa Repùblica Democràtica de su Congo e in s'est e in su sud cun sa Tanzània. Mancari siat unu istadu chene mare, una parte de sa frontera otzidentale acarat su lagu Tanganica.

Sos pòpulos Twa, Tutsi e Hutu ant ocupadu su paisu dae sa formatzione sua chimbe sèculos faghet. Su Burundi est istadu guvernadu che unu regnu dae su pòpulu tutsi durante pius de duoghentos annos. Sende gasi, a su cumintzu de su de 20 sèculos, Germània e Bèlgiu aiant ocupadu sa rezone, e Burundi e Ruanda fiant fatos colònia europea connota cun nòmene de Ruanda-Urundi.

Su nùmene antigu de su paisu fiat Urundi-Ubrundi-Bruwanda. Urundi est s'incurtzadura de Urundi Ruanda (S'àteru Ruanda), gosi comente sos fortzas coloniales belgas costumaiant si refèrrere a su territòriu. Su nùmene atuale de su paisu benit dae su limbazu bantú Kirundi.

S'instabilidade polìtica acontèssida in sa rezone pro neghe de diferèntzias intre sos tutsis e sos hutus, at provocadu una gherra tzivile a metade de su de 20 sèculos. In die de oe, su Burundi est guvernadu che una repùblica rapresentativa presidentziale democràtica. Su 62% de sa populatzione est catòlica, su 8% est musulmana e sa pertzentuale chi abarrat est animista o partenet a àteras relizones cristianas.

Su Burundi est unu de sos deghe paisos pius pòberos de su mundu e at su segundu PIB peròmine pius bassu segundu sa Banca Mundiale, a pustis de sa Repùblica Democràtica de su Congo. Su PIB de su Burundi est bassu pro neghe de sas gherras tziviles, de sa corrutzione, de s'atzessu limitadu a s'educatzione e de sos efetos de su HIV/SIDA. Est un'istadu densamente populadu, cun un'emigratzione sustantziale. Su cobaltu e su ràmene sunt sas risursas naturales printzipales suas, e unas de sas esportatziones majores sunt su tzùcaru e su cafè.




#Article 269: Cabu Birde (215 words)


Cabu Birde, ufitzialmente Repùblica de Cabu Birde (in portughesu: República de Cabo Verde), es un'istadu soberanu insulare de Àfrica cun capitale in Praia. Sa limba ufitziale est su portughesu.

S'istadu est situadu in s'otzèanu Atlànticu, prus concretamente in s'artzipèlagu vulcànicu macaronèsicu de Cabu Birde, in fache a is costas senegalesas. Tenet istèrrida de 4.033​ km² pro unos 556.857 bividores. Sa forma de governu est sa repùblica semipresidentzialista e su territòriu s'agatat organizadu in 22 concelhos o munitzìpios. 

Su nùmene de s'artzipèlagu benit dae sa penìsula de Cabu Birde, s'estremu prus otzidentale de su continente africanu, acanta de chi istat sa tzitade de Dakar (Senegàl). Is ìsulas fiant abarradas disabitadas fintzas a s'iscoberta in su de 15 sèculos a banda de is portughesos, chi ddas aiat colonizadas pro ddas cunvèrtere in unu tzentru de trata de iscraos.Sa majoria de isbividores atuales de Cabu Birde est de iscratza de ambaduos is gruposː colonizadores e iscraos.

Is gherras pro s'otenimentu de s'indipèndentzias andant torra a sa metadi de su de 20 sèculos. In su 1974, a pustis de sa ruta de su regìmene ditatoriale in Portugallu cun sa Rivolutzione de is Gravellos, fiat formadu unu guvernu de trasida e afines fiat proclamada s'indipendèntzia in su 1975. 

Est unu paisu membru de sa Comunidade de Paisos de Limba Portughesa.




#Article 270: Ciàd (512 words)


Su Ciàd (in àrabu تشاد, Tšād; in frantzesu Tchad), ufficialmente Rèpublica de su Ciàd, est un'istadu de s'Àfrica tzentrale chi tenet capitale in N'Djamena e su frantzesu e s'àrabu sunt is limbas ufitziales. 

Tenet istèrrida de 1.284.000 km² e unos 15.477.751 bividores. Allàcanat in su norte cun sa Lìbia, in s'estu cun su Sudàn, in su sud cun sa Repùblica Tzentrafricana, in su sud-ovest cun su Camerùn e Nigèria e in s'ovest cun su Niger. Non tenet essida a mare. 
Su Ciàd est partzidu in tres regiones geogràficas mannas: sa zona desèrtica de su norte, su chintu àrridu de su Sahel in su tzentru e su territòriu sudanesu fèrtile in su sud. Su lagu Ciàd, pro su cale su paisu at otentu su nùmene, est sa massa de abba prus manna de su Ciàd e sa segunda prus manna de Àfrica. Su puntu prus artu de su Ciàd est s'Emi Koussi in su desertu de su Sahara. Su Ciàd acasàgiat prus de 200 etnias, mentras is religiones cun prus sighidores sunt s'islam (unu 54% de sa populatzione) e su cristianèsimu (unu 20% de catòlicos e unu 14% de protestantes), sighint cultos animistas e àteos.

A cumintzu de su de 7 millènnios a.C., populatziones umanas medas fiant arribadas a su territòriu de s'atuale Ciàd. Pro fines de su primu millènniu a.C., fiant nàschidos e fiant ispèrdidos istados e impèrios vàrios in sa zona tzentrale de su paisu, totus dedicados a cuntrollare is caminos de su cummèrtziu transaharianu chi rugraiant sa regione. In su de 19 sèculos sa Frantza aiat conchistadu custu territòriu e su 1920 dd'at agiuntu a s'Àfrica Ecuatoriale Frantzesa. In su 1960 su Ciàd aiat otentu s'indipendèntzia suta su cumandu de François Tombalbaye. In su 1965 sas intzurpadas contra de is polìticas conca a is musulmanos de su norte de su paisu aiant portadu a una gherra tzivile. Aici, in su 1979 is rebeldes aiant pigadu sa capitale e aiant postu fine a su cumandu de is cristianos de su sud. Sende gasi, is cumandantes de is rebeldes fiant abbarrados in una cumbata costante fintzas a cando Hissène Habré si fiat impostu a in antis de is rivales suos, ma in su 1990 fiat istadu bogadu dae su generale suo Idriss Déby. De reghente, sa crisi de su Darfur in su Sudàn at  passadu sa frontera e est desestabilizende fintzas su Ciàd, cun chentinas de millis de pròfugos bivende in is campos in s'estu de su paisu.

Cun totu chi esistent partidos polìticos ativos diversos, su podere abarrat firmu in is manos de su presidente Déby e su partidu suo, su Movimentu Patriòticu de Sarbamentu. Su Ciàd abbarrat inviscadu in sa violèntzia polìtica e fatu·fatu tentativos de corpu de istadu. In die de oe, su Ciàd est unu de is paisos prus pòberos e cun majore ìnditze de corrutzione de su mundu, dae chi sa majoria de sa populatzione bivet in poberesa che a massajos e pesadores de sussistèntzia. Dae su 2009 su petròliu s'est cunvertidu in sa fonte printzipale de esportatziones pro su paisu, propassende s'indùstria traditzionale de su cotone.




#Article 271: Costa de Avòriu (295 words)


Costa de Ivòriu est una natzione in s'Àfrica e sa capitale uffitziale est Yamoussoukro, ma sa tzitade pius manna est Abidjan.

Sa Costa de Avòriu o Costa de Marfilu, ufitzialmente Repùblica de Costa de Avòriu/Repùblica de Costa de Marfilu (in frantzesuː République de Côte d'Ivoire), est un'Istadu de s'Àfrica otzidentale. Sa capitale ufitziale est Yamoussoukro, ma sa tzitade prus manna est Abidjan.

Tenet istèrrida de 322 460 km²  pro unos 19 737 800 bividores. Allàcanat a ovest cun Libèria e Guinea, a norte cun su Mali e su Burkina Faso, a estu cun su Ghana e a sud tenet essida a mare in su golfu de Guinea.

Sa Costa de Marfilu est una repùblica presidentziale cun capitale amministrativa in Yamoussoukro, mancari sa capitale econòmica e guvernativa e fintzas tzitade prus manna e populada, est a Abidjan. Sa limba ufitziale est su frantzesu, ma s'agatant limbas locales vàrias comente a su baulé e su djoula.

Sa Costa de Marfilu possedit una de sas economias prus pròsperas de Àfrica, mancari fràgile ca si basat prus che totu subra s'esportatzione de matèrias primas. Su mercadu suo dipendet massimamente dae su setore agrìculu; difatis unu 70% de sa populatzione ivoriana est impreada in carchi forma de faina agrìcula. In manera cunsighente, s'economia est meda sensìbile a is maretadas de is prètzios internatzionales de custos produtos e a is cunditziones meteorològicas.

In su santugaine 1985 su guvernu ivorianu at pedidu chi s'istadu esseret connotu in ogni limba che a Côte d'Ivoire. Difatis, segundu sa lege natzionale, su nùmene non podet èssere traduidu dae su frantzesu. Mancari custu, su nùmene sighit a èssere traduidu in is limbas vàrias. Nointames, sa Costa de Marfilu faghet aplicare custa voluntade s'àmbitu de s'ONU, in ue su nùmene no est mai traduidu, nemmancu in inglesu.




#Article 272: Eritrea (103 words)


SEritrea est un istadu multilingue, multietnicu e multi religiosu. 

In sa natzione b'at duas limbas uffitziales sa tigrigna e s'arabu ma finas s'italianu, s'inglesu e s'amaricu sunu meda faeddadas.
Sa mazore parte de sas limbas faeddadas in Eritrea sunu de origine semitica comente s'arabu (faeddada dae sos indigenos Arabos Rashaida), tigre e tigrigna e s'ultima reconnotta su Dahlik, custas limbas sun faeddadas dae pius de s'80% de sa populatzione.
Medas sun puru sas limbas de origine Cushitica chi includini: Afar, Beja, Blin, e Saho. 
Unu terzu gruppu est formadu dae limbas chi appartenin a sa famiglia Nilo-Saharianas comente sas limbas Kunama e Nara. 




#Article 273: Gabòn (109 words)


Gabòn (in frantzesu:République Gabonaise)est una natzione de s'Àfrica, situada in s'equadore in sa costa ovest de s'Africa Centrale. Sa capitale sua est Libreville.

S'economia de su Gabon est printzipalmente ligada a su petroliu, difattis custu settore rappresentada su 46% de sas bintradas de su guvernu e s'81% de sas esportaziones. Meda importantes sunu puru sas risorsas de su linnamine, diffattis ada 20 milliones de ettaros de foresta tropicale. Attualmente b'ada conflittos in attu pruite sa popolazione est chirchende de frenare sa deforestazione chi sun ponzende in attu zertas multinatzionales, in su matessi tempus su guvernu est ponzende in attu unaserie de iniziativas de produtziones de linnamine rispettosa de s'ambiente




#Article 274: Gàmbia (139 words)


Su Gàmbia, ufitzialmente Repùblica de Gàmbia, est una repùblica de s'Àfrica otzidentale, inghiriada de su totu dae su Senegàl francu in s'ovest, in ue s'estuàriu de su riu Gàmbia tocat a s'otzèanu Atlànticu. Sa capitale est Banjul. 

Su Gàmbia est un'istadu minore e istrintu (tenet mancu de 48 km de largària) chi tirat a 11.300 km² pro unos 2.100.568 bividores. Is fronteras fiant definidas in su 1889 peri un'acòrdiu intre Regnu Unidu e Frantza. Est casi una enclave in sinu a su Senegàl, e est su paisu prus minore de s'Àfrica continentale.

Antiga colònia britànnica, si nd'est decrarada indipendente su 18 de freàrgiu de su 1965 in calidade de monarchia in intro de su Commonwealth. Est divènnidu una repùblica in su 1970 e, intre 1982 e 1989 at formadu una cunfederatzione cun su Senegàl, chi est istada denumenada Senegàmbia.




#Article 275: Algeria (226 words)


SAlgeria (in àrabu: الجزائر‎, a su-Jazāʾir; in bèrberu: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ, Dzayer), ufitzialmente Repùblica Democràtica Populare de Algeria, est un'istadu de s'Àfrica de su norte, chi partenet a su Maghreb, in parte manna ocupadu dae su desertu de su Sahara. Contat unos 42 milliones de bividores e tenet a capitale, Algeri, est etzentrica respetu a sa totalidade de su territòriu e si sìtuat a s'estremu norte. Su nùmene identìficat fintzas su de su paisu in s'interi.

In trèmenes de superfìtzie est su prus istadu mannu de su continente africanu, dae su 9 trìulas 2011, cando su Sudàn de su Sud s'est fatu indipendente de su Sudàn; est annotamala con tirada de 2 381 741 km² su prus istadu mannu de su mundu àrabu puru su de deghe istados prus istèrridos de sa Terra. Allàcanat a norte cun su mare Mediterràneu, mentras is fronteras terrestres si partzint cun sa Tunisia a nord-estu, sa Lìbia a estu, su Niger a sud-estu, sa Mauritània, su Malì e su Marrocu a ovest.

S'Algeria est membru de s'Unione Africana e de sa Liga àraba dae su momentu de s'indipendèntzia dae sa Frantza in su 1962, faghet parte de s'OPEC de su 1969 e at contribuidu in manera ativa a sa criatzione, in su 1988, de s'Unione de su Maghreb Àrabu (UMA).

Costitutzionalmente, s'Algeria est definida unu paisu (in s'òrdine) musulmanu, àrabu e bèrberu.




#Article 276: Libèria (212 words)


Sa Libèria est un'istadu de s'Àfrica otzidentale chi si ghetat in s'Atlànticu in su sud e in su sud-ovest, e chi faghet frontera cun su Sierra Leone in su norte-ovest, Guinea in su norte e sa Costa de Marfìliu in s'estu. Est istadu fundadu dae antigos iscraos de sos Istados Unidos de Amèrica cun totu chi pro sa majoria est populadu dae africanos indìgenos. Sa capitale est Monròvia.

Sa libèria tenet istèrrida de 111.369 chilòmetros cuadrados e contat populatzione de unos 4.3 milliones de bividores.

De reghente at patidu duas gherras tziviles (1989-1996 e 1999-2003) chi nd'ant iscostiadu mìgias de tzitadinos e nd'ant ispèrdidu s'economia, chi dipendet dae sas esportatziones de minerales, in sustàntzia de su ferru o de sos diamantes. In die de oe b'at prus de unu 85% de disimpreu. Sos printzipales sòtzios cummertziales suos sunt paisos europeos.

Su clima est tropicale. Culturalmente est caraterizadu de ammisturu ètnicu e religiosu mannu, cun domìniu de diversas formas de cristianèsimu e creèntzias locales. Sa limba ufitziale, s'inglesu, est connotu petzi dae sas tres partes una de sa populatzione, su restu faeddat una bintina de limbas diferentes.

Sa Libèria aiat fatu parte, finas a su 2007, de sa lista de paradisos fiscales non cooperativos de s'Organizatzione pro sa Cooperatzione e s'Isvilupu Econòmicu (OCIE).




#Article 277: Lìbia (191 words)


Sa Lìbia (in àrabu ليبيا, Lībiyā), puru connota che a Istadu de Lìbia (in àrabu دولة ليبيا, Dawlat Lībiyā), est una repùblica de su norte de s'Àfrica. Allàcanat in su norte cun su mare Mediterràneu, in s'ovest cun Tunisia e Algeria, in su sud-ovest cun su Niger, in su sud cun su Ciàd, in su sud-estu cun su Sudàn e in s'estu cun Ezitu. At istèrrida de 1.759.540 km² e contat unos 6.778.000 abitantes. Su clima est mediterràneu in sa costera e desèrticu a su restu de su territòriu.

Sa capitale est Trìpoli, cun pius de unu millione de abitantes, e sas tzitades chi la sighint in importu sunt Bengasi (650.000 ab.) e Misratah (380.000 ab.).

Finas a su 2011, su paisu aiat s'ispera de vida pius arta de su continente africanu (a segus de sas tzitades de Ceuta e Melilla, sas ìsulas Canàrias e Sant'Alena) cun un'isperu de vida de 77,65 annos. Puru, pro su chi pertocat su continente africanu, aiat su segundu postu de su PIB peròmine e unu de sos inditos de isvilupu umanu pius artos, mancari dae su 2011 at pèrdidu medas positziones in totu sas classìficas.




#Article 278: Mauritània (251 words)


Sa Mauritània (in bèrberu: Cengiṭ o Agawej o Agawec, in àrabu: موريتانيا o شنقيط), ufitzialmente Repùblica Islàmica de Mauritània (in àrabu: الجمهورية الإسلامية الموريتانية‎, trasliteraduː al-Jumhūrīyah a su-Islāmīyah a su-Mūrītānīyah) est un'Istadu de Àfrica otzidentale, chi làcanat cun su Sahara Otzidentale a norte, s'Otzèanu Atlànticu a ovest, su Senegàl a sud-ovest, su Mali a sud e a estu, e s'Algeria a nord-est. Sa capitale est Nouakchott.

Tenet istèrrida de 1.030.700 km²  e populatzione de unos 3.359.185 bividores. Su teritòriu est pro su 75̥ desèrticu de arena e de roca e su solu riu chi ddoe at est su Senegàl, totu sos àteros cursos de abba tenent caràtere istasonale.

S'istadu est rugradu in s'internu suo dae sa làcana intre mundu àrabu e Àfrica niedda, sa casi totalidade de sa populatzione si decrarat de religione islàmica e s'istadu limitat sa libertade religiosa. Dae su puntu de bista ètnicu, sa populatzione est cumposta pro su 30% de àrabos, 30% nieddos e  40% metitzos. Is relatziones intre de is comunidades resurtat galu oe in die caratrizadu dae perricas fortes. S'iscravidade fiat abolida in su 1961 e mancari totu sighit galu a èssere praticada.

Bi tenet cursu una moneda non deghimale e est unu de is 77 istados de su nundu in ue s'omosessualidade est cunsiderada unu crìmene, pro su cale est aplicada sa pena de morte cun degollu in pùblicu. Sa situatzione econòmicu-sotziale est bastante crìtica sende chi unu 45% de sa populatzione si bivet cun prus pagu de 2 dollaros istadunidensos a sa die.




#Article 279: Niger (333 words)


Su Niger, ufitzialmente sa Repùblica de su Niger (République du Niger in frantzesu, limba ufitziale) est un'istadu de s'Àfrica otzidentale. Sa capitale sua est Niamey.
Su Niger tenet superfìtzie de 1.267.000 km² e contat unos 21.500.000 de bividores. Allàcanat in su sud cun sa Nigèria e su Benìn, in s'ovest cun su Burkina Faso e su Mali, in su norte cun s'Algeria e sa Lìbia e in s'estu cun su Ciàd. Is zonas setentrionale e tzentrales s'agatant is àreas desèrticas de su Sahara e su Sahel. Sa populatzione est pro sa majoria musulmana e si cuntzentrat a sa fròngia meridionale, in piessignu in sa regione sud-otzidentale a s'oru de su riu Niger. Est divididu in sete dipartimentos e sa cussòrgia de sa capitale, Niamey.

Su Niger est istadu una colònia europea de s'Àfrica Otzidentale Frantzesa, chi at agiuntu a s'indipendèntzia in su 1960. S'economia sua est una de is prus pòberas de su mundu e is de duos tres de sa populatzione bivet suta su liminàrgiu de poberesa. S'ìnditu de isvilupu umanu in su 2010 fiat su de tres prus bàscios de su mundu. Est un'istadu ricu in minerales, intre is cales si distinghent s'uràniu, cun totu chi est unu produtu pretziosu, registrat variatziones fortes de prètziu. A penas su 3,9% de su territòriu suo est adatu pro sa massaria, cosa chi summada a is sicàngias e a sa desertificatzione de su territòriu, ddu faghet vulneràbile a is caristias. Su guvernu at cumintzadu s'esploratzione e is progetos de esploratzione dae bassinos de oro e de petròliu.

Sa democratzia est inistàbile e at sufridu corpos de istadu vàrios in is ùrtimas dècadas, s'ùrtimu in su freàrgiu de su 2010, cando fiat depostu su presidente Tandja Mamadou a pustis de 10 annos a su pòdere. Fintzas a s'abrile de su 2011 s'istadu est istadu guvernadu dae unu Giuntu Militare cumandadu dae s'ufitziale Salou Djibo, fintzas a sa cunsigna de su pòdere a su binchidore de sas eletziones de s'annu 2011, su presidente atuale Mahamadou Issoufu.




#Article 280: Senegal (560 words)


Su Senegàl, ufitzialmenti Repùblica de Senegàl (in frantzesu République du Sénégal, in wolof Réewum Senegaal) est unu stadu de s'Àfrica otzidentali, cun capitale Dakar. Funt lìnguas ufitzialis su frantzesu e su wolof e is atras lìnguas natzionalis: Jola; Mandinka; Pulaar; Serer; Soninke.

Su territòriu si sterrit po 196 722 km² in sa parti otzidentali estrema de s'Àfrica sudanesa, a manca de su frùmini omònimu e in is bassinas idrogràficas de unus cantus rius piticheddeddus; a ovest si ghetat a su ocèanu Atlànticu. Su territòriu si scàmpiat in s'aici narau Sahel, sa zona de transitzioni intra de is regionis àrridas saharianas e cuddas ùmidas de s'Àfrica guineana. Su clima est tropicali, cun una stasoni sica de ierru e una stasoni ùmida de istadi sa cali durada crescit procedendi de norti (unus 3 meses) faci a sud (6-7 mesis); s'ammuntadura vegetali prevalenti in su paisu est duncas sa de sa savana, in unas cantas àreas alteradas po nexi de sa presèntzia umana. Ingiriat giai de su totu su stadu anglòfonu de su Gàmbia, chi si sterrit a longu a longu de su omònimu riu.

Segundu una stima de su 2011 sa populatzioni de su Senegàl arribbat a 12,6 millionis de bividoris, sa densidadi de popultzioni est de unus 64 biv./km². Sa populatzioni si cuncentrat aundi sunt mellus is cunditzionis ambientalis, a longu sa fasca costera e in s'intruterra immediau; s'internu, in bona parti àrridu o sèmi-àrridu, bidit unu populamentu prus raru, aposentamentus sceti a longu a longu de su cursu de is arrius, aundi prus mannas funt is disponibilidadis ìdricas. Sa tzitade prus manna de su paisu est sa capitali Dakar, chi contat unos 2,6 millionis de bividoris e cuntenit bona parte de sa populatzione urbana de s'istadu, difatis is atrus centrus urbanus de annotu natzionali tenint dimensionis demogràficas prus piticas (- abitantes). Sa populatzioni senegalesa est costituia de grupus ètnicus diferentis, predominanti su de is wolof, chi costituit unu 43% de sa populatzioni. Sa lìngua costituit una sorti de lìngua franca natzionali paris cun su francesu.

Su populamentu de su territòriu senegalesu est antigu, cun arrastus chi torrant a artziai[a su Paleolìticu; in èpocas a fatu, su Senegàl at biu s'incontru de populatzionis nieddas aproliadas de sud-estu o de estu cun populatzionis biancas bènnias de is regionis nordafricanas. Islamizau a partiri de su su de 11 sèculus, su territòriu senegalesu est stadu interessau de domìniu coloniali europeu perlongau (francesu, olandesu, inglesu e portughesu), incuminciau in su su de 15 sèculus e chi si fiat fatu prus forti in su de 19 candu at cumintzau a interessai fintzas is zonas internas de su Paisu. Sa Repùblica de Senegàl s'est fata indipendenti de sa Frància in su 1960, a primu in unioni cun su Mali, a pustis a Stadu indipendenti.

De su puntu de bista econòmicu, su Senegàl cumparit che a una de is natzionis africanas prus pagu fràgilis, cun unu discretu livellu de isvilupu de su setori indùstriali (indùstria manifaturiera e estrativa) e de is serbìtzius (in Senegàl tenint sedi istitutzionis finantziàrias africanas medas). Sa messaria, chi òcupat sa prus parti de sa populatzioni ativa, est bastanti diversificada e eficienti fintzas chi s'osservat ancora una dipendèntzia esagerada de sa coltura de su pistàciu de terra, eredadi de su passau coloniali.

De su puntu de bista de s'ordinamentu de su stadu, su Senegàl est (de su 2019) una repùblica presidentziali (càstia democratzia islàmica).




#Article 281: Seychelles (119 words)


Seychelles est una natzione in s'Àfrica. 115 isolas de corallu e granitu in s'Aceanu Indianu. Su 50 % de su territoriu est patrimoniu mundiale de s'Unesco po sas piantas e animales raros. Sa temperatura est temperada, tra sos 24° centigrados e solu raramente superat sos 32°. B'est una istajone in cue pioet (bennalzu- frealzu) e una istajone asciutta (maju -santuaine) Populadas dae frantzesos a sa fine de su 1700, dae biancos e africanos, sunt istadas sutta su dominiu frantzesu fintzas a su 1814 cando sunt passadas sutta a sos inglesos. Est una repubblica indipendente dae su 1976. Sa popolatzione est de 90.000 abitantes. Isviluppadu su turismu e s'artigianatu. Sa religione est in prevalentzia cattolica; sunt presentes anglicanos e musulamanos.




#Article 282: Togo (191 words)


Su Togo, ufitzialmente Repùblica Togolesa (in frantzesu République Togolaise) est un'istadu de s'Àfrica Otzidentale cun capitale in Lomé.

Tirat a 56.785 km² e contat unos 7.797.694 bividores. Allàcanat in su norte cun su Burkina Faso, in s'estu cun su Benìn, in s'ovest cun su  Ghana e in su sud tenet essida a s'otzèanu Atlànticu. Su puntu prus artu est su monte Agou (984 m). In su norte su terrinu si caraterizat pro una savana prana, in cuntrastu cun su tzentru de su paisu, chi si caraterizat pro èssere formadu dae montigros. Dae s'àtera banda, su sud de Togo est un'artupranu chi arribat a su pranu costerinu cun lagunas e istàngios mannos.

Sa economia subsahariana de su Togo est pitia e foras de modu dipendente de sa massaria siat cummertziale siat de sussistèntzia. Su 65% de sa populatzione dipendet dae custu setore, chi rapresentat su 41% de su PIB. Is cultivos printzipales sunt su cafè, su cacau e su cotone, chi totu paris ingènnerant unu 30% de sas intradas pro esportatziones. Togo est autosufitziente pro su chi pertocat benes de alimentatzione fundamentales cando is regortas sunt normales, cun dificultades de frunidura ocasionales.




#Article 283: Repùblica Tzentrafricana (266 words)


Sa Repùblica Tzentrafricana (frantzesu: République Centrafricaine; sango: Ködörösêse tî Bêafrîka) est un'Istadu de s'Àfrica tzentrale, cun capitale in Bangui.

Tenet istèrrida de 622.984 km² e populatzione de unos 5.166.510 bividores. Faghet làcana a norte cun su Ciàd, a nord-estu cun su Sudàn, a estu cun su Sudàn de su Sud, a sud cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, a sud-ovest cun sa Repùblica de su Congo e a ovest cun su Camerùn; est un'istadu chene essida mare.

In passadu est istadu una colònia frantzesa cun su nùmene de Ubangi-Sciari (o Oubangui-Chari); at assùmidu su nùmene atuale a s'atu de s'indipendèntzia, in su 1960. A pustis de trinta annos de guvernu prevalentemente militare, in su 1993 aiat pigadu logu unu guvernu tzivile duradu deghe annos.

In su martzu 2003 su presidente Patassé e su guvernu suo sunt istados depostos cun unu corpu de Istadu dae su generale François Bozizé, chi at formadu unu guvernu de transitzione. In is contestadas eletziones generales de su 2005 su generale Bozizé est istadu elègidu presidente. Su guvernu non tenet però su cumpletu controllu de su territòriu e sacas de illegalidade sunt registradas in is campagnas e in is provìntzias de su norte, in ue sighint is cumbatos intre is duos grupos rebeldes majores e su guvernu. S'instabilidade de is paisos chi ddi faghent làcana (Ciàd, Sudàn, Sudàn de su Sud e Repùblica Democràtica de su Congo) influit annotamala in manera negativa subra s'istabilidade interna de sa Repùblica Tzentrafricana.

Est unu de is istados prus pòberos de sa Terra, cun un'inditze de isvilupu umanu intre is prus bàscios de su praneta.




#Article 284: Uganda (205 words)


SUganda, ufitzialmente Repùblica de Uganda, est un'istadu de s'Àfrica Orientale, cun capitale in Kampala. 

Tenet istèrrida de 241.038 km²  e populatziones de tzirca 46 milliones de persones. Allàcanat a norte cun su Sudàn de su Sud, a est cun su Kenya, a sud cun sa Tanzània e su Ruanda e a ovest cun sa Repùblica Democràtica de su Congo; non tenet bessida a mare. Su chirru meridionale de su territòriu cumprendet una parte manna de su Lagu Vitòria chi, pro su restu, partenet a Kenya e Tanzània.

S'Uganda est una repùblica cun unu sistema polìticu non partìticu. Is limbas ufitziales sunt s'inglesu e su swahili. Su nùmene derivat de s'antigu regnu Buganda, chi cumprendiat sa setzione meridionale de su paisu, in ue est inclùdida sa capitale Kampala.

Cun totu chi at acumpridu passos a in antis in matèria de respetu de is deretos umanos, s'Uganda abarrat unu de is paisos cun puntos de atentzione vàrios pro sos organismos chi s'òcupant de chistiones umanitàrias, essentzialmente derivados dae su cunflitu in su setentrione de su paisu in ue, segundu fontes ONU prus de 30 000 minores sunt istados istesiados dae is famìlias issoro e arrolados a fortza o reduidos in iscravidade dae su cumintzu de sa gherra.




#Article 285: Sahara Otzidentale (617 words)


Su Sahara Otzidentale (in àrabu: الصحراء الغربية‎‎ aṣ-Ṣaḥrā’ al-Gharbīyah; in bèrberu: Taneẓroft Tutrimt; in ispagnolu e frantzesu: Sahara Occidental) est unu territòriu perricadu de sa regione de Maghreb, in Àfrica de su Norte, partzialmente cuntrolladu dae s'àuto-proclamada Repùblica Democràtica Àraba de Sahrawi e partzialmente ocupada dae su Marocu. 

Fàghet làcana in su norte cun su Marocu, in su norte-estu cun s'Algeria, in s'estu e in su sud cun sa Mauritània e si ghetat in s'Otzèanu Atlànticu in s'uestu. Tenet subrafache de unos 266.000 km cuadrados, e populatzione de unos 540.000 bividores, chi nde fàghent unu de is istados prus pagu populados in su mundu, cun territòriu chi cunsìstet in manna parte de desertu. Sa majoria de sos bividores s'agatat in El Aaiún, sa prus manna tzitade de su Sahara Otzidentale. 

Ocupadu dae s'Ispagna fintzas a sa segunda metade de su de 20 sèculos, su Sahara Otzidentale est istadu in sa lista de sos territòrios no àuto-guvernados dae su [1963 a fatu de sa dimanda posta dae su Marocu. Est su territòriu prus populadu chi s'agatet in custa lista, e chene duda peruna su prus istèrridu. In su 1965, s'Assemblea Generale de sas Natziones Unidas at adotadu sa prima resolutzione subra su Sahara Otzidentale, pedende a s'Ispagna de decolonizare su territòriu. Un'annu a pustis, una resolutzione nia fiat aprovada dae s'Assemblea Generale rechedende chi unu referendum pro s'àuto-determinatzione esseret tentu dae s'Ispagna. In su 1975 s'Ispagna aiat tzèdidu su controllu amministrativu de su territòriu a una amministratzione annata dae Marocu (chi aiat formalmente pretentu su territòriu dae su 1957) e Mauritània. Fiat duncas iscopiada una gherra intre custos duos istados e su movimentu natzionalista Sahrawi, su Fronte Polisàrio, chi aiat proclamadu sa Repùblica Democràtica Àraba de Sahrawi (RDAS), cun guvernu in disterru in Tindouf, Algeria. Sa Mauritània aiat retiradu is pretesas suas in su 1979, e su Marocu si fiat cussighentemente asseguradu su cuntrollu de facto de su territòriu, incluidas sas tzitades majores e is resusrsas naturales. Sas Natziones Unidas cussìderant su Fronte Polisàrio rapresentante legitimadu de su pòpulu Sahrawi, e mantènet firmesa subra su fatu chi sis Sahrawis tenent deretu de s'àuto-determinare.

A partire dae s'acòrdiu pro su tzessade-su-fogu sustentu dae sas Natziones Unidas in su 1991, sos de tres duos de su territòriu (chi bennent a èssere sa prus parte de sa costera atlàntica - sa sola parte de costera foras de su muru marochinu s'agatat in s'istermu sud - contende fintzas sa penìsula Ras Nouadhibou) sunt istados amministrados dae su guvernu marochinu, cun su suportu mùdulu de Frantza e Istados Unidos, e su chi abarrat de sa RDAS apoderadu dae s'Algeria. Internatzionalmente, istados comente Rùssia ant pigadu una posidura generalmente ambìgua e neutrale subra sas pretesas de cada parte, e ant apressadu chi ambas sas partes agatent una atrèmenu paghiosu. Siat Marocu, siat Polisàriu ant chircadu de afortiare is pretesas issoro pinnighende reconnoschimentu formale, essentzialmente dae istados in isvilupu africanos, asiàticos e sudamericanos. Su Fronte Polisàrio at balangiadu reconnoschimentu formale de 37 istados, e est istadu azuntu a sos membros de s'Unione Africana. Su Maroco tenet suportu pro is posiduras suas de medas guvernos africanos, de sa majoria de su mundu musulmanu e de sa Liga Àraba. In ambaduas is istàntzias, durante sas ùrtimas duas deghinas de annos is reconnoschimentos sunt istados istèrridos o retirados segundu sas impunnas internatzionales

Cunforme a su 2017, perunu àteru istadu de sas Natziones Unidas at reconnotu ufitzialmente sa soberania marochina subra partes de su Sahara Otzidentale. Noantimes unu tzertu nùmeru de paisos at ispressadu su suportu pro unu reconnoschimentu benidore de s'annessionadura marochina de su territòriu che parte autònoma de su rènniu. In generale, in sa comunidade internatzionale s'annessionadura no at balangiadu su matessi incuru de àteras annessionaduras perricadas.




#Article 286: Nâzım Hikmet (308 words)


Nazım Hikmet Ran (Salonicco 20 de santandria 1901 – Mosca 3 de làmpadas 1963), connotu comente Nazım Hikmet, est istadu unu poeta e iscritore turcu. 

Est cunsideradu su primu e pius modernu poete turcu e in su mundu comente unu de sos poetes pius mannos de su 20mu sèculu. 
Est descritu comente unu comunista romànticu e  rivolutzionàriu romànticu, est bistadu arrestadu pro sas bideas polìticas e at passadu carchi 17 annos in presone e àteros annos in s'esiliu. Aiat definidu sa poesia sa pius insambenada de sas artes. Sos iscritos suos contenian crìticas sotziales edd'est istadu su primu iscritore turcu a àere faeddadu de su genocidiu de sos armenos.
Sas poesias suas sun istadas tradùidas in 50 limbas.

Nazım Hikmet naschet in Salonicco (chi como este in Grèghia). Su babbu, Nazım Hikmet Bey fit un'altu funtziònariu e i sa mama Aisha Dshalila una pitrice. Issu fit nebode de unu pascià otomanu. Aiat istudiadu in su liceo francofono Galatasaray a Istanbul e aiat istudiadu puru in s'iscola navale turca, ma fit istadu riformadu subitu poi de su primu imbarcu. In sa gherra de indipendèntzia aiat sighidu a Atatürk in Anatolia. Aiat istudiadu sa sociologia in s'universidade de Mosca (1921-1928) e in cussos annos fit istadu unu membru de su partidu comunista turcu.
In su 1928 torreidi in Turchia, chena visto, e iscrieit artìculos pro giornales e periòdicos. Fit istadu cundennadu e arrestadu, poi amministiadu in su 1935.
In su 1938 fit istadu arrestadu un'àtera orta e cundennadu a 28 annos e 4 meses de galera pro « atividades anti-nazistas e anti-franchistas». At passadu àteros 12 annos in presone e in cussu tempus si fit cojuadu cun Münevver Andaç.

In su 1955 at rezidu su premiu internatzionale pro sa paghe. 

Perdida sa tzitadinàntzia turca, s'ùltima parte de sa vida l'at passada comente tzitadinu polacu edd'est mortu in Mosca de infartu.




#Article 287: Bombay (197 words)


Mumbai (Marathi: मुंबई, Mumbaī), est s'antiga zittade de Bombay, est sa capitale de s'istadu indianu de su Maharashtra e d'este sa capitale finanziaria de s'India. Ada guasi 13 milliones de abitantes, e d'est una de sa zittades pius populadas de su pianeta. 
Ma contende sos subúrbios de Navi Mumbai e Thane arrividi a 19 milliones, chi est sa quinta area metropolitana pius populada de su mundu. 

Mumbai est in sa costa ovest de s'India, supra su Mare Arabicu e in su portu sou passat oltre su 50% de su trafficu de sa merces via mare de sa natzione intrea.
Mumbai est su centru commerciale e de sos ispettaculos de s'India, ada su 25% de sa produtzione industriale, su 40% de su cummerciu marittimu, e su 70% de sas transaziones de s'economia indiana.
Pro su flussu finantziariu custa tzitade est in sos primos deghe centros de cummerciu mundiale, est sede de importantes istitutziones finantziarias comente sa Reserve Bank of India, sa Borsa printzipale de s'India jamada Bombay Stock Exchange, e sa sede printzipale meda cumpagnias indianas e multinatzionales. In pius in sa tzitade b'est su centru pius importante de s'Asia de produtziones cinematografigas e televisivas, connottu comente Bollywood. 




#Article 288: Amèrica (3056 words)


SAmèrica est unu continente, chi est s'unione de s'Amèrica setentrionale e de s'Amèrica meridionale.

Pro nàrrere Amèrica a bortas narant Mundu Nou o Continente Nou, fache a su Mundu Betzu o Continente Betzu comente narant s'Europa, logu de aunde is iscoberidores nde lompiant. Medas bortas si narat Amèrica pro nàrrere siat s'Amèrica setentrionale siat s'Amèrica meridionale, ma medas bortas puru si narat Amèrica (in totus is limbas, s'inglesu puru) pro inditare is Istados Unidos de Amèrica isceti.

Segundu sa teoria chi s'est ispartzinada in is sèculos, su nòmine de s'Amèrica diat bènnere de s'esploradori de Firenze Amerigo vespucci: ponende in fatu a custa teoria, unu cartògrafu tedescu, Martin Waldseemüller, aiat postu in conca s'idea de mutire su mundu nou de aici, impreende su gènere feminile (Amèrica) de su nòmine suo latinizadu (Americus Vespucius), pro inditare su continente nou in una mapa de su mundu dissinniada in su 1507, chi s'agatat in sa Cosmographiae Introductio. Esistit però peri un'àtera versione, chi ponet su scèberu de su nòmine in unu tempus in antis chi Vespucci arribbaret a su continente nou. Giovanni Caboto, si comente aiat cumprèndidu ca Cristoforo Colombo no fiat lòmpidu a s'Oriente Estremu, a pustis de essi propostu pro nudda a Ferdinando II e Isabella de Castiglia de ddi donare unu biàgiu esplorativu bie una rota prus setentrionale, s'est trasferidu in su 1496 in Inghilterra, pro cumbìnchere su rei Enricu VII a sustènnere su progetu suo. Su rei, ca aiat giai pèrdidu s'ocasione de tènnere Cristoforo Colombo a servìtziu pro issu, aiat cojuadu a cuntzèdere autorizatzione a Giovanni Caboto e aiat achistadu su suo progetu de biàgiu cun literas patentes de su 5 de martzu de su 1496. In su portu de Bristol Si nche fiat ordingiada un'ispeditzione de chimbe naves, armadas cun su dinare de Caboto, ma cun su finantziamentu prus che àteru a carrigu de su ricu mercante gallesu Richard aimeryk, peri chi, pro regiones ancora de cumprèndere, su 2 de mau de su 1497 dd'est sarpàda una e bia , su Matthew, navíu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis: su 24 de lampadas de su 1497 est aprodadu in s'ìsula de Cabudu bretoni e at tocadu sa Nova Scotia, apubende s'ìsula de Terranoa (ìsula), e, creende de àere tocadu s'estremidade Nord Orientale de s'Asia, in dd'at pigadu possessu pro nòmine de Enricu VII. Caboto, disignende sa mapa costas nordamericanas, casi seguramente pro sa primu borta aiat donadu a cussas terras su nòmine de Amèrica, in onore de su Richard Ameryk ca fiat su printzipale finantziadore de su biàgiu suo, avènnidu duos annos primu de sa ispeditzione de Amerigo Vespucci. resurtat ca s'annuàriu de Bristol de su 1497 apat registradu: ... sa die de Santu Giuanni, sa terra de Amèrica beniat iscoberta de is mercantes de Bristowe, a pitzus de una nave nomenada Mathew , comente testificadu de àteros documentos de cussu tempus pervennìddos fintzas a oe.

Is primos abitantes sunt migrados in America de s'Asia. Sunt connotos insediamentos in Alaska e in Yukon de a su mancu 20,000 annos a como, ca faghent pensare a edades ca arribbant fintzas a 40,000 annos a como. In prus a custu is ispetzifidades de sa migratzione Paleo-Indiana in diretzione de s'Amèrica inclùdidas is rotas ca sunt istadas pigadas sunt galu ogetu de chircas iscientìficas. Su poplamentu de is Amèricas est capitadu durante su tardu màssimu glaciale de 16,000 fintzas a 13,000 annos a como.

Sa teoria traditzionale est ca is primos migrantes si sunt mòvidos in sa terra de Beringia ponte intra de sa Siberia orintale e e s'odierna Alaska de 40,000 a 17,000 annos a como, cando is livellos de su  mare fiant meda prus bascios durante sa Glaciatzione Quarternaria. Custos grupos paret chi apant sighidu masones de megafauna immoe estintalongo corridojos de astra ca istaiant intra de is calotas polares de Laurentide e de Cordillerana. 

Un'àtera via ca est istada pròponida est ca, a pee o impreende barcas primitivas, issos sunt calados longu sa costa de su Patzìficufintzas in Sud Amèrica. Is provas de custu camminu sunt istadas coberats de s'artziamentu d e su mare de chentinas de metros ca est sighidu a s'urtima era glaciale. Totu e duos is tragitos podent èssere istados pigados mancari is provas geneticas inditant un'ùnica populartzione fondante. Sa diversidade de microsatellite e sa distributzione de is indìgenos de s'Amèrica de su Sud inditant ca certas populatzione sunt istadas isuladas fntza s a s'arribbu de is primos colones europeos.

Una secunda Migratzione est acuntessida a pustis su poplamentu initziale de s'Amèrica; is faeddadores Na Dene si agatant pruschetotu in grupos Nord Amèricanos a diferentes tassos de genetica cun sa prus grandu agatada intra de is Athabaskans a su 42% derivada de custa secunda ondada.Is linguistas e is bilogos aunt arribbados a conclusione sìmiles basadas a pitzus de sa distributzione de is grupos de limbas amerindia e su grupu sanguignu  ABO. A pustis is pòpulos de s'àrticu cun traditziones de utènsiles ca si sunt isvilupadas in sa penìsula de s'Alaska, in sa Baia de Bristol e de is prajas orientales de su Stretu de Bering in su 2500 a.C. (4500 annos a como) si sunt mòvidos in Nord-Amèrica. Sa traditzione de is utènsiles piticos de s'Articu, una cultura Paleo-Eschimesa s'esnt pratzida in duas, sa Pre-Dorset, e is traditziones indipendentes de sa Groenlandia. Is discendentes  de su grupu culturale Pre-Dorset, sa cultura Dorset est istada ispainada de in sa costa de su mare de Bering da is antepassados de is Inuit modernos, su pòpulu Thule de 1000 apustis de Cristu.. In su matessi tempus is Inuit sunt migrados in Groenlandia, is insediamento Vichingos ant cumintzadu a rribbare in Groenalndia in su 982 e in Vinland pagu a pustis, istebilende unu insediamentu a L'Anse aux Meadows, a su costadu de sa punta Nord de Newfoundland. Is  Vichingos ant abandonadu casi luego  Vinland, e sunt isparidos de sa Groenlàndia in su 1500.

S'evu pre-Colombianu pigat in consideru totu is sudivisiones in s'istòria e in sa pre-istòria de is Amèricas prima de s'aparentzia de significativas presentzias europeas in su continente nordamericanu, cumprendede de is primos insediamentos de su paleoliticu superiore fintzas a sa colonizatzione europea durante su primu pèriodu modernu. Su tèrmine pre-colombianu est impreadu specialmente in su contestu de is grandu civilizatziones indigenas de s'Amèrica comemte cussas de su mesuamè (sa Olmec, sa Toltec, sa Teotihuacano, sa Zapotec, sa Mixtec, sa Aztec, e sa Maya) e de is  Andes (Inca, Moche, Muisca, Cañaris).

Meda civilizatziones pre-colombianas ant istabilidu carateristicas ca includent insediamentos permanentes o urbanos, agricoltura, architetura tzivile e gerarchias sotziales cumplessas. Calincuna de custas civilizatziones si fiant estintas meda tempus prima de is primos insediamentos europeos (urtimos annos de su Sèculu XV e primos annos de su Sèculu XVI) e sunt connotas atressu contos istòricos de su tempus. Calincuna comente is Maya tenint testimonias iscritas issoro. Comuncas meda europeos de su tempus bidiant custos testis che Paganos, e meda de custos sunt istados destruidos de is fideles de su Cristianèsimu. Isceti calincunu documnetu s'est sardbadu, lassende calincuna testimonia de custas anticas culturas. 

Is Amèricas fiant ufitzialmente iscobertas de su Betzu Mundu su 12 de su mese de Ledàmine de su 1492, cun su biàgiu de Cristoforo Colombo, unu navigadore imbiadu de sa reina de s'Ispagna, e de su XV sèculu sunt istadas logu de medas esploratziones e sighentes colonizatziones. Si creet epuru ca is primos europeos a lòmpere in su Mundu Nou fiant unos cantos de Vichingos, ca diant èssere isbarcados in s'ìsula de Terranoa (ìsula) e forsis in is costas de su Canada bie su 1100.Ispecificatamente su primu abitante de s'Europa a bìdere is Amèricas ca s'ischit fiat s'esponente de is Vichingos Bjarni Herjólfsson (nàschidu in Islanda ma de orìgines Norvegesas) ca in su 986 aiat bitu is costas de Terranoa (ìsula) e de su Labrador (penìsula).

S'Amèrica capet totu in s'Emisfèriu Otzidentale e s'estendet pro casi totu sa Latitudine de custu emisferu. Est difatis barigada de s'Ecuadore, de su Tropicu de su cancru e de su Tropicu de su capricornu. S'estendet a nord fintzas a si fàghere barigare peri de su tzìrculu polare àrticu, mentres a sud no lompet a su Tzìrculu polare antàrticu. 

S'Amèrica istremenat isceti cun mares e Otzeanos: a nord de su Otzèanu Àrticu, a ovest e Sud-ovest de s'Otzèanu Patzìficu, a est e Sud-est de s'Otzèanu Atlànticu, a sud de s'Otzèanu Patzìficu e de s'Otzèanu Atlànticu. A sud, su meridianu ca transit pro su Cabudu Horn (su puntu prus meridionale de s'Amèrica), cumpartit difatis (conventzionalmente) s'Otzèanu Patzìficu de s'Otzèanu Atlànticu. 

In totu s'Amèrica tenet una superfìtzie de 42.549.000 Km², unu pagu de mancu de sa de s'Asia de cale est iscrobada de s'Istrìntu de Bering.

S'Amèrica est cumposta de duas mannas terras essidas a pilu mutidos Amèrica de su Norte e Amèrica de su Sud pro comente sunt postas. Regionende de su trèmine intra de  is duas Amèricas, is geògrafos sunt casi totus de acordiu a cunsiderare s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord. In particulare prus che àteru si cunsìderat s'istmu de Darién comente tremini. Cun prus pretzisione su Spartiàcuas de is Frùmenes Atrato (frùmene de sa Colòmbia) e Tuiria (frùmene de sa repubblica de Panamá). Prus pagu bortas, comente tremine intra de is Amèricas, si cunsìderat su Canale de Pànama (postu prus a Nord-ovest). 

S'Amèrica de su Nord capet in totu in s'Emisfèriu norte mentris s'Amèrica de su Sud capit casi totu in s'Emisfèriu sud. Cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, in particulare, de s'Amèrica de su Sud no sunt inclùdidos in s'emisferu australe: su Venezuela, sa Guyana, su Suriname, sa Gujana Frantzesa, una parte manna de sa Colòmbia e una parte pitica de s'Ecuador e de su Brasile. 

Semper cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, s'Amèrica de su Sud tenet una superfìtzie de  de 17840000 Km² mentres s'Amèrica de su Nord tenet una superfìtzie de 24.709.000 km² (tando s'Amèrica de su Nord est prus manna de s'Amèrica de su Sud de prus o mancu su 38,5%).

Is Geogràfos no sunt de acòrdiu pro cunsiderare s'Amèrica de su Norte e s'Amèrica de su Sud duos Continenti (Geografia) cumpartidos (su continente nordamericanu e su continente sudamericanu). Is geògrafos ca no sunt de acòrdiu cun custu, dda cunsìderant un'ùnicu continente e cunsìderant s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud duos Subcontinentes (su subcontinente nordamèricanu e su subcontinente sudamericanu). Segundu is geògrafos ca dda sustenent, custa positzione iscientìfica est donada de sa continuidade territoriale ca esistit intra de s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud.

Is printzipales macroregiones de s'Amèrica sunt (pro positzione geogràfica) s'Amèrica de su Norte, s'Amèrica Tzentrale (Caràibes) e s'Amèrica de su Sud. Custas tres macroregiones, cunsideradas paris, rapresentant s'intreu territòriu de s'Amèrica. Peri s'Amèrica Latina est una de is printzipales macroregiones de s'Amèrica. Custa però si contraddistinghit pro èssere istada meda influentzada de Natzione latinas comente Frantza, Portugallu e Ispagna. In s'Amèrica Latina pigat parte casi totu s'Amèrica de su Sud, casi totu s'Amèrica Tzentrale e su Mèssicu.

Su Amèrica de su Norte e s'Amèrica de su Sud ant cumintzadu a s'isvilupare una populatzione cumpartzida de flora e fauna carchi cosa comente 2.5 milione de annos a como, cando su movimentu de is continentes at portadu is duas amèricas a si nche tocare atressu s'Istmu de Pànama. A s'inghitzu is migratziones de fauna e flora intra is duos continentes fiat uguale in ambaduos in sensos (Nord/Sud e Sud/Nord). Custu cambiu est connotu comente s'Interscambiu Mannu Amèricandu (The Great American Interschange). S'Interscambiu est diventadu assìmetricu a pustis unu milione de annos cun su scambiu de specias de s'Amèrica de su sud a su Nord meda prus limitadu de  s'imbesse.

Is Parassitologos de Rio de Janeiro sunt chirchende de donare s'agiudu issoro a s'iscoberta de is bias de migratziones preistòricas, craru sighias peri de is èsseres umanos. Pro esèmpiu sunt istados agatados parassitas intestinales de is èsseres umanos de chini su tziclu vitale no si diat èssere pòdidu arreguare passende in is fritas regiones àrticas; tando is ispetzialistas ant ipotizadu ca a su mancu 7000 annos calicunu pòpulu diat àere pòdidu sceberadu un'àteru caminu pro si trasferire in su continente americanu. Tando in prus a cudda àrtica si podent agiunghere comente possìbiles logos de passàgiu sa sub-àrtica e sa transoceanica (polinesiana).

Is primos bividores de is Amèricas sunt istados casi totus ispèrdidos de is colonizadores europeos. Intra de is prus numenados nche fiant is ca ddi naraiant populatziones precolombianas (is prus nomenadas Inca, Maya e Atzecos), tzerriados de is europeos indios e is Indianos de amèrica ca biviant in is ca oe sunt is Istados Unidos de Amèrica e in su Canada, e ca sunt  istados ispèrdidos e inserrados in is tancas de is pionieris europeos.

Sa populatzione americana est cumposta de 806.609.000 bividores e una densidade media de 19,1 ab/km², discendentes de tres grandu grupos ètnicos, e fintzas s'amesturu intra de issos e totu: Amerindios e Esquimalis (ca formant is abitantes autoctonos de s'Amèrica); europeos (de orìgini Ispagnola, Portughesa, britànnica, frantzesa, italiana, tedesca, Olandesa, Danesa e islava, custos in totu faghent prus o mancu 572,9 moliones de persones, est a nàrrere unu 63,5% de sa populatzione americana) e Africanos subsaharianos discendentes de iscraos. Ddoe sunt peri discendentes de àteros immigrantes, prus retzentes, a pitzus de totu Asiaticos, tantu de su Mèdiu tantu de s'Estremu Oriente. Mentres in mesura prus manna o prus pitica totus is Paisos de su continente tenent ascendentzia europea, custa est predominante in Paisos comente Argentina, Brasile, Canada, Costa Rica, Istados Unidos de Amèrica, Cile e Uruguay. In calincunu de custos Paisos, de chine is abitantes fenotípicamente tenent tratos europeos predominantes, s'est bitu cun provas genèticas ca tenent pertzentuales piticas de sàmbene amerindiu e africanu. Is problemas de sa ratza in Amèrica sunt calande in su cursu de s'istòria, specialmenti in forma legale, e ca sa sclavitudine est istada totu abolida in totus is Paisos. Epuru, esistent recusas po is minorìas de origine Amerindia, Africanos o Asiaticos in diversos Paisos de populatziones predominantemente biancas. 

Is Paisos auba sa pertzentuale de Amerindios est sa parte prus manna de sa populatzione sunt Guatemala, Bolìvia, Messicu e Perù. Sa cumponente indígena est meda significativa peri in Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Panama, Colombia, Venezuela e Paraguay.

Sa populatzione in Amèrica vàriat segundu is cunditziones de sa vida. Sa parte prus manna de is abitantes de s'Amèrica Latina sunt giòvanos intra de is 15 e is 24 annos de edade, e sa Isperantza de vida vàriat intra de is 60 e is 80 annos de edade. In prus, prus de sa metade de sa populatzione in grandu parte de is Paisos est rurale. Argentina, Cuba, Cile e Uruguay sunt is Paisos de s'Amèrica Latina cun un'istrutura demogràfica relativamente imbetzada, difatis sa populatzione de 60 annos o prus est uguale o superiore a su 13%. In Paisos comente Guatemala, Haiti, El Salvador, Honduras, Nicaràgua, Panamá, Paraguay e Repùblica Dominicana, esistet una populatzione giòvana prus mannas, sunt de prus is giòvanos intra de is 15 e is 25 annos de edade, imbetzes de sa Bolivia ca est unu Paisu ca est imbetzende, ma peri cun una populatzione giòvana. Pro ùrtimu, in Brasile, Colombia, Ecuador, Costa Rica, Mèssicu, Perù, Puerto Rico e Venezuela, peri sa parte manna de is abitantes issoro sunt giovunos, peri n is urtimos annos in Brasile, Colòmbia, Costa Rica, Mèssicu e Puerto Rico ddu at unu progressivu imbetzamentu de sa populatzione relatzionadu a sa diminutzione de sa fecundidade.Su propriu in Guadalupe, Gujana Frantzesa e Martinica (Frantza) e in Paisos no latinos comente Bahamas, Belize, Guyana, Jamaica, Suriname, is Antillas piticas, Trinidad e Tobago, includende is dipendèntzias Europeas comente is Antillas olandesas, Aruba, etc.. In is Istados Unidos de Amèrica e Canada sa parte manna de is suos abitantes est adulta, binchende sa populatzione giòvana, assimbillande-sì a su protzessu ca ddu est in Europa.

Custa est sa lista de is 50 Tzitades Americanas pro populatzione ca abitant intra de is lìmites de sa tzitade aici comente fiat in su 2015, s'annu prus reghente pro su cale resurtat su tzensu de sa populatzione, istìmas o proietzione s a breve tèrmine s'agatant pro sa majoria de is tzitades. Custas tzifras no refletint sa populatzione de s'agglomeradu urbanu o de s'Area metropolitana a ca tipicamente no cointzident cun is làcans amministrativas de sa tzitade. 

Custas tzifras si riferint a sa populatzione de su mesu 2015 cun duas etzetziones:

Ci sunt 35 istados soberanos in is Amèricas, aici comente unu territòriu autònomu de sa Danimarca, tres departimentos de oltremare frantzèsos, tres colletividades de oltremare frantzesas, e unu terrìtoriu inabitadu de sa Frantza, oto territòrios de oltremare de su Regnu Unidu, tres paisos ca apartenint a s'Olanda, trees territòrios comunes de s'Olanda e, duos territòrios non ufitziales de is Istados Unidos e unu territòriu inabitadu de is Istados Unidos.

Su nùmeru in totu de is limbas de s'Amèrica superat de meda 500, intra de limbas e dialetos. Is printzipales limbas sunt currispondentes a is ca sunt istadas postas de is colonizadores europeos, sighidas de is limbas de is printzipales culturas amerindias. 
 

Calincuna àtera limba tenet una importàntzia demogràfica chentza chi siat ufitziale, intra de cussas: 

Anguilla, Antigua e Barbuda, Dominica, Granada, Montserrat, Saint Kitts e Nevis, Saint Vincent e Grenadine, Santa Lucía: Dollaru de is Caraibis orientalis, (EC$; XCD)

Antillas Olandesas- Fiorinu antillanu olandesu

Argentina - Peso de s'Argentina, ($; ARS)

Aruba - Fiorinu de Aruba, (AWG)

Bahamas-Dollaru de is Bahamas (B$; BSD)

Barbados-Dollaru de is Barbados (Bds$; BBD)

Belize - Dollaru de su belize  (Bz$; BZD)

Bermudas - Dollaru de is bermudas (BD$, BM$; BMD)

Bolìvia - Bolivianu (Bs.; BOB)

Brasile - Real de su Brasili (R$; BRL)

Canada - Dollaru canadesu (C$; CAD)

Cile- Peso cilenu  ($; CLP)

Colòmbia- Peso colombianu ($, COL$; COP)

Costa Rica- Colón costaricanu(₡; CRC)

Cuba-Peso cubanu (CUP),Peso cubanu convertibili(CUC)

Repùblica Dominicana-Peso oru dominicanu($, RD$; DOP)

Ecuador,El Salvador,Istados Unidos de Amèrica,Turks e Caicos,Isulas Vírginis Britannicas,Ìsulas Vìrgines Americanas,Puerto Rico-Dollaru stadunidensi($; USD)

Groenlàndia-Corona danesa(DKK)

Guadalupa,Gujana Frantzesa,Martinica,Saint-Barthélemy (Antillas),San Martín:Èuru(€; EUR)

Guatemala-Quetzal (GTQ)

Guyana-Dollaru guyanesu(GYD)

Haiti-Gourde haitianu(HTG)

Honduras-Lempira (HNL)

Isulas Cayman-Dollaru de is Isulas Cayman

Geòrgia de su Sud e Ìsulas Sandwich meridionales,Ìsulas Falkland-Libra malvinensa(£, FL£; FKP)

Giamàica-Dollaru jamaicanu($, J$, JA$; JMD)

Mèssicu-Peso messicanu($; MXN)

Nicaràgua-Córdoba nicaraguensa (C$; NIO)

Panamá-Balboa panamensu(oficial) (PAB); Dollaru de is Istados Unidos de Amèrica(cursu legali) ($; USD)

Paraguay-Guaraní paraguayo(PYG)

Perù-Nuevo sol(S/.; PEN)

Saint-Pierre e Miquelon

Suriname-Dollaru surinamesu(SRD)

Trinidad e Tobago-Dollaru trinitensu($, TT$; TTD)

Uruguay-Peso uruguaianu($; UYU)

Venezuela-Bolívar(Bs., Bs.F; VEF)




#Article 289: Van Jones (182 words)


Van Jones (naskidu in Jackson, Tennessee in su 1968) est un'avvocadu de derettos ziviles e ambientalista in sa tzittade de Oakland, in California, chi trabagliat pro acciappare solutziones chi sian a su matessi tempus ripettosas de sa justiscia sotziale e ambientale.
Jones est presidente e fundadore de sa Green For All, chi est un'organitzazione natzionale dedicada a costruire una economia ripettosa de s'ambiente e chi a su matessi tempus siat gai forte de ndi ogare sa mazore parte de sa popolatzione dae sa povertade.
Custas teorias Van Jones las ada presenmtadas cun d'unu liberu intituladu The Green Collar Economy  sa peraula green-collar economy cheret narrer chi sunu trabaglios chi servin a mezorare s'ambiente. In sa matessi linea s'agatan puru Nancy Pelosi,Tom Daschle e Al Gore, pro fentomare sos pius famosos.
Su mese de martu de su 2009 su Presidente de sos Istados Unidos Barack Obama l'aiat nominadu cunsizeri ipeciale in su Consizu de sa White House pro sa Calidade de s'Ambiente, inue aiat tribagliadu cun varias agentzias e dipartimentos pro aumentare sas initziativas de s'amministratzione de Obama subra su clima e s'energia.




#Article 290: Wang Yongchen (312 words)


Wang Yongchen  ()(provintzia de Anhui, 1954) est un'avvocadu ambientalista e una giornalista cinesa de sa Radio Natzionale Cinesa subra s'Ambiente. In 1996 Wang at fundadu sa Green Earth Volunteers una ONG chi si interessat de s'ambiente, e a su mamentu issa est su presidente.

Wang pensat chi si devat seberare tra sa protetzione de s'ambiente e s'isviluppu economicu siat unu falsu problema:

Mentre ancòra zente meda bidet unu conflittu  tra sa protetzione de s'ambiente e s'isviluppu economicu, deo pesso chi cando unu s'avvicinada a sa natura pro imparare, s'abbitzada chi non b'at perunu conflittu fra sa duas cosas. 
A su contrariu, un ambiente deterioradu rendet s'isviluppu economicu una 'mission impossible'. Est comente cando unu sacrificat su ssaludu pro fagher dinari e daboi devet ipende' su inari pro si curare.  Sa Green Earth Volunteers est una famiglia manna de mantes de sa natura. Si ses interessadu a sos iscopos chi amus nois, unidi a nois e asa a restare surpresu de cantu t'asa a divertire.
 

Wang ada organitzadu una campagna pro frimmare sos progettos de pius de deghe digas chi devian  esse' construidas in su riu Nu in  Cina. Su riu Nu est in su sud ovest de sa Cina ed est unu de sos duos rios mannos chi ancora non ada digas. Digas chi enin fattas printzipalmente pro produrre energia elettrica.
Sos ifortzos de s'organitzazione at custrintu su premier cinesu Wen Jiabao a annuntziare in su 2004 chi sos progettos de sas digas fini frimmos pruite b'aiat meda oriolos sia pro s'ambiente chi pro sas miniranzas etnicas de cussas zonas. 

Wang at rezidu meda premios pro sos reportages suos cumpresu su Asia-Pacific Broadcasting Union prize in su 1993, 1999 e 2001, e su Condé Nast Traveler Environmental Award in su 2004, e su  Earth award or Globe award in su 2001. S'ultimu est su premiu pro s'ambiente de sa Cina pius prestigiosu. 

    
 




#Article 291: David Suzuki (197 words)


David Takayoshi Suzuki (Vancouver, British Columbia - Canada su 24 de martu de su 1936)
est unu divulgadore iscentificu e attivista ambientalista. 
Ja dae sa meidade de sos annos 70, Suzuki fit connottu pro sas series televisivas, sa trasmissiones radiofonicas e sos liberos subra sa natura e s'ambiente.
Su programma sou pius famosu fit trasmittidu dae sa CBC Television (una rete televisiva canadesa) intitoladu, comente s'obera de Lucrezio,  The Nature of Things (sa natura de sas cosas - De rerum natura), programma chi est istadu trasmittidu in pius de 40 natziones. 
David est finas connottu pro aer sempre denuntziadu sa paga attenzione a s'ambiente dae parte de sos varios guvernos. 

Attivista dae sempre pro frimmare su cambiu climaticu de su pianeta, in su  1990 Suzuki est istadu fra sos fundadores de sa David Suzuki Foundation, pro chircare de acciapare modos de fagher a tales chi sa soziedade potat vivere in armonia cun su mundu naturale chi nos allattada 
Sas prioridades de sa Fundazione sunu: oceanos e sa pisca sustenibile, cambios climaticos e energia pulida, sustenibilidade.
Dae su 1982 a su 1987 Suzuki est istadu direttore de sa Canadian Civil Liberties Association (Associatzione Canadesa pro sos Dirittos Tziviles). 

  




#Article 292: Shai Agassi (252 words)


 

Shai Agassi (naskidu in su 1968) este su fundadore e su Amministradore delegadu de sa Better Place.  

Diplomadu a su Technion, sa famosa universidade de Haïfa in  Israele, in su 1992 at fundadu sa sotziedade TopTier Software, in cui fit direttore tecnicu e poi Direttore Generale.
Poi est diventadu Presidente de sa Products and Technology Group (PTG) in sa SAP AG.  Su 28 'e martu de su 2007 at dadu sas dimissiones dae custa sotziedade, pro sighire sos interessos in sas energias alternativas e su Riscaldamento Globale de sa terra. 
In santu aine de su 2007 at fundadu una cumpagnia jamada Project Better Place (chi cheret narre' Progettu pro un'ambiente mezus), ponzende s'attenzione in su campu de sa mobilidade e in su trasportu cun macchinas elettricas in alternativa a sas macchinas a petroliu. 

In bennarzu de su 2008, su guvernu israelianu at annunziadu de cherrer partecipare, cun d'unu ajudu mannu, pro approvare s'usu de macchinas elettricas. Pro cussu si unidi a s'iniziativa de sa 
joint venture tra Better Place, su gruppu Renault e sa Nissan. 

Agassi at regoltu 200 milliones de  dollaros pro custu progettu, sa cumpagnia in custu mamentu este in trattativas cun pius de 25 natziones in su numdu.

S'iscopu de sa sotziedade Better Place est de produrre machinas elettricas cun sa idea chi sos costos de sa mobilidade ana a miminare de su 20% e a su matessi tempus sas emissiones de su carbonio.
Segundu Agassi in Israele in su 2015 non bi det aere pius macchinas a petroliu.

 




#Article 293: Persefone (278 words)


Persefone, o Kore, jamada finas Kore (chi cheret narrere pisedda), est una figura de sa mitologia grega, fondamentale in sos Misterios Eleusinos, chi curripondet a Proserpina in sa mitologia romana.
In sa mitologia grega, Persefone este sa dea de sa fertilidade de sa terra e a su matessi tempus fit sa Reina de su mundu 'e sos mortos e muzere de Ade.

Fiza de Zeus e de Demetra, fit istada rapiada dae Ade, su deus de su mundu se sos mortos chi, pro si la cojuare, contra a sa volontade 'e sa mama, che l'aiat leada in sos inferos. Una olta in su mundu 'e sos mortos Persefone non cheriat manigare nudda, finas si Ade la pregaiat e li offriat tantas calidades de manigu, a sa fine in d'unu momentu de debilesa manigheit calchi ranu de melagrenada. Issa pero non ischiat chi manighende cussos ranos si fit ligada in eternu a sos inferos e a Ade.
Sa mama, dea de s'agricoltura, comente reazione a su rapimentu fit impedende a sas piantas de creschere, creende un ierru duru chi pariat non epperat mai fine. Intantu domandeit s'interventu de Zeus, chi non potende faghere atteru, arriveit a un'accordu cun Ade, e sigomente Persefone non aiat manigadu unu fruttu intreu, deviat restare in s'atteru mundu solu pro unu numeru 'e meses curripondente a sos ranos chi aiat manigadu, potende gai passare cun sa mama su restu 'e sos annos. Gai Persefone dae tando deviat passare 6 meses cun su maridu e 6 meses cun sa mama.
Demetra tando ogni annu aisettaiat cun cuntentesa sa torrada e sa fiza subra sa terra e faghiat fiorire sa natura in beranu e in istiu.




#Article 294: Limba gallesa (537 words)


Sa Limba Gallesa (nòmene nativu Cymraeg o Gymraeg), faede parte de su gruppu britonicu de is limbas celticasa. Esti fuedhadu me sa natzione occidentale de sa Bretagna Manna, connota cummente Galles (Cymru) e in sa valle de sa Provintzia de Chubot, una colonia gallesa aintru de sa Patagonia Argentina. Doi funti fintzes personas ca fuedhant gallesu in meda atrus logus puru, prus ca totu in su arrestu de sa Bretagna Manna, is Istados Unidos De America e s'Australia.

S’antigu gallesu (Hem Gymraeg) est su nomene donadu a sa limba gallesa me su tempus ca si est sviluppada de su britonicu e ca benit agatau de su VI/VII a sos cummentzos de su XII seculu, candu si sviluppada me su gallesu de mesanìa.

Poemas medas e canthu operas in prosa funt arribadas de custos tempus fintzas a sa die nostras, mancai in manuscritos tardos e non originalles, cummente su poema y Goddoim. S’ iscritu prus antigu in gallesu arribada dae una pedra tombale me sa cresia de Tywyn, mancai siat arreconnota a sos cummentzos de su VIII seculu. Si pentzat ca s’iscrito me su libru de San Chad siat stadu iscritu me su tardu VIII e su IX seculu, ma podit essi sa copia de unu iscritu de su VI\VII Seculu.

Su Gallesu de mesanìa (Cymraeg Canol) est su nomini donadu a su gallesu de sos XII\XIII seculos, dae sa calle abarrant meda prus iscritos de su Gallesu antigu dae sa calle si fiat sviluppadu. Custa est sa limba, o asumancu si accostat a cussa in su Mabinogion, mancai is istorias contadas siant prus antigas. Su gallesu de mesanìa est puru sa limba de sa mellus parti de sos iscritos de sa legislatzione gallesa.

Segundu su censimentu de su 2001, su 20,5% de sa gente totalle gallesa (3 miliones de personas) naraiada de fuedhai su gallesu (de prusu de su 18,5% de su 1991). Custa percentuali pigat una importanza manna chi si pentza chi su 25% de sa gente totale fiat composta de naschidos a foras de su Galles. Me sa gente gallesa ca fuedha sa limba gallesa arribat a su 30%. Su numeru de sa gente ca fuedha su gallesu cummente limba veicolare o chi connoscit talli limba in s’arrestu de sa Bretagna Manna no est connota, ma si agatat gente ca dda chistionat me is printzipales tzitades inglesas de sos confines aroru de su Galles e s’Inghilterra.
Pagus Gallesus chistionant isceti una limba, ma sa mellus parte de issos narant ca fueddhant mellus su gallesu de su inglesu. Sa scioberada se limba de fuedhai est a segunda de s’argumentu de chistionai (custu fenomenu est tzerriau “commutazione de codici”). Mancai su gallesu siat una limba asuta de su predominiu de s’inglesu, me su XX seculu crescit su sustentamentu de sa limba impare a sos partidos natzionalistas cummente su partidu Plaid Cymru e sa sotziedade de sa limba gallesa (Cymdeithas yr Iaith Gymraeg). Su gallesu cummente prima limba est fuedhada me sas partes de su Galles ca tenint prus pagu inurbatzione, tra sas calles Gwynedd, Denbighshire, Merioneth, Anglesey (Ynys Môn), Carmarthenshire, Nord Pembrokeshire, Ceredigion, e me sa parte occidentale de su Glamorgan, ma gente cun bona cunoscentzia de su gallesu si podet accathare in totha sa natzione Gallesa.




#Article 295: Limba gaelica scotzesa (575 words)


Su gaelicu scotzesu (Gàidhlig), est una limba chi fait parte de su gruppu goidelicu de sas limbas celticas. Talli gruppu tenit su gaelicu irlandese e su manx (sparessiu) e si diferentziat de su ateru gruppu gaelicu brittonnicu ( su gallesu, su cornicu e su bretone). Scottzesu, irlandesu e Manx naschint tottus de su Irlandesu de masanìa.

Su gaelicu Scotzese benit fuedhau prus cae tottu me is Highlands, e in sas isulas ( prus ca tottu me sas Ebridis). Mancai a foras de Scotzia talle limba benit tzerriada scotzesa, aintru de sa natzione si usada meda de prus su nomini Gaelicu, proitte su termini “scotzesu” po sa limba esti prus ca tottu su nomi de sa variedade inglesa fuedhada in scozia ( Limba inglesa de scotzia). Su Gaelicu Scotzese tenit una crisi me su ‘700 e in su ‘800 candu sos inglesos proibbiant de du fuedhare. In custos tempus tzerriaus “clearence”, in scozia doe fiat una mundada etnica de parte de sos inglesos: fiat proibbiu de fuedhare gaelico me sa quotidinedade, fiant proibidus sos clan e doe fiant esproppiadas is terras. Nisciuna tradizione podiat essi sighia, mancu sonai sa cornamusa. Como si torrat a fuedhare su Gaelico, prus cae tottu me is facultades. 

In Noba Scozia, me su Canada, si fuedhat una variedade de Gaelicu Scotzese, su Gaelicu Canadese,aici cummente in Noba Zelanda e in atras ex colonias Brittanicas.

Spelling	Pronuntzia	Matessi in inglesu	Cummente in
(gaelicu)
a, á	[a], [a]
cat	bata, lochán
à	[aː]
father	bàta
e	[ɛ], [e]
get, late	le, teth
è, é	[ɛː], [eː]
marry, lady	sèimh, fhéin
i	[i], [iː]
tin, sweet	sin, ith
ì	[iː]
evil	mìn
o	[ɔ], [o]
top, boat	poca, bog
ò, ó	[ɔː], [oː]
jaw, donate	pòcaid, mór
u	[u]
brute	tur
ù	[uː]
brood	tùr

Sos toponimus funt torrendi me
sa originalle limba gaelica me sas
Highlands.

Dundee — Dùn Dèagh
Edimburgo — Dùn Èideann

Doe funt medas nomes de personas ca benint de su gaelicu scotzesu, cummente Aonghas, Dòmhnall, Donnchadh, Coinneach, Murchadh, cae con su tempus funt stettius introducius me sa limba inglesa (Angus, Donald, Duncan, Kenneth, Murdo). Doe funt formas gaelicas in sos nomes prus comunos in Europa, cummente Ian (Giuanne), Alasdair (Alessandro), Uilleam (William), Caitrìona (Caterina), Cairistìona (Cristina), Anna (Anna), Màiri (Maria).
Canthos nomes funt arribausu me su gaelicu dae su Norrenu, cummente Somhairle (  Somarliðr), Tormod ( Þórmóðr), Torcuil ( Þórkell, Þórketill), Ìomhair (Ívarr). Custos nomes funt adopperaus in inglesu cummente Sorley (o, storicamenti, Somerled), Norman, Torquil, e Iver (o Evander),ma doe funt nomes gaelicus ca no tenint una tradutzione inglesa: Oighrig, Diorbhal, Gormul e Beathag.
Medas de custos nomes funt antigas e no benint adoperaus prus. Sigumente doe funt pagus nomes gaelicus traditzionales, medas tzenias me is comunidades de limba gaelica ant decidiu de adoperai nomes de su inglesu po is fillus. Custos nomes no tenint traduzione in gaelicu. is opiniones po custas chistiones funt pretziasa, calencunu penzat ca custu fait diventai debilli sa ereditade de curtura e de limba soru, atrus invetzas, pentzant ca su gaelicu, cummente donnia atera limba moderna,si deppit cuncordare po vivere me su mundu modernu.
Sa forma comuna po sos sangunaus gaelicus est cussa ca cummentzat cun mac (Gaelicu po fillu), cummente in MacGillEathan (Maclean). Su Femminille est nic, duncas Catherina MacPhee, in gaelicu, est Caitrìona Nic a’ Phì.
Medas caboris aint donadu s’origine a nomes scotzesus comunes: bàn (Bain – bianco), ruadh (Roy - arrubiu), dubh (Dow - nieddu), donn (Dunn - marrone).




#Article 296: Over the Rainbow (169 words)


Over the Rainbow (trad. addae de s'arcuparadu) est su titulu de una cantone iscritta dae Harold Arlen cun sa peraulas de E.Y. Harburg. Sa versione originale cantada dae Judy Garland in su 1939, fit sa colonna sonora de su film The Wizard of Oz (su Magu de Oz). 

Somewhere, over the rainbow, way up high.
There's a land that I heard of Once in a lullaby.
Somewhere, over the rainbow, skies are blue.
And the dreams that you dare to dream
Really do come true.
Someday I'll wish upon a star and wake up where the clouds are far Behind me.
Where troubles melt like lemon drops, Away above the chimney tops.
That's where you'll find me.
Somewhere, over the rainbow, bluebirds fly. Birds fly over the rainbow,
Why then - oh, why can't I?
If happy little bluebirds fly beyond the rainbow,
Why, oh, why can't I?

Custa cantone ad apidu unu sucessu subitu ma chi at duradu finas a oe. Meda cantantes l'ana cantada in d'ogni epoca.




#Article 297: Siena (132 words)


Siena est una tzittade de 54.066 bividoris de sa Tuscana, este capoluogo de Meria o provintzia. Siena ada unu centru medioevale: Piazza  del Campo cun sa Turre del Mangia, e palattos e crejas: magnificu su Duomo (1226-1260) cun su pulpitu de Nigola Pisano (Pisa 1200- Siena 1270). Iscultore mannu. In su sec.XII diventada liberu Comune. Sighini lottas tra guelfos e ghibellinos. Meda boltas in gherra cun Firenze e Pisa. Siena est sede de Universidade fundada in su 1240.
Ada fattu parte de su Granducadu de Toscana. Famadu su Palio de Siena.  

Siena est connotta dae tottu pro su patrimoniu artisticu e pro sa forma urbana ki pro sa mazore parte est restada comente fit in su medioevo e in su Rinascimento.

Pro custos motivos est istada declarada dae s'UNESCO patrimoniu de s'umanidade.




#Article 298: Donnie Darko (1988 words)


Donnie Darko est su film de cumentzu de Richard Kelly, scritu e prodùsiu in su 2001 e torrau a trasmiti in su 2004 in is cìnemas in sa versioni director’s cut prus longa de 20 minudus.

Custu “torrai a nasci” est po su suportu mannu chi ddis ant donau is fans, chi cunsiderant custu film unu cult, gràtzias a sa amistura de esoterismu e fantaiscientzia, mancai is guadàngius in is box-office fessint partus, in is tempus de sa primu bessida, bàscius meda (517.375 de dollarus), cosa custa chi no si torrat a presentai candu su film bessit po sa segundu borta tenendi sucessu mannu.

Su film est abarrau inèditu in Sardigna e in Italia in su 2001, ma a pustis de sa presentatzioni comenti film a foras de cuncursu de sa 61° amosta internatzionali de s’arti cinematogràfica de Venezia de su 2004 e de sa bessida in is Stadus Unius de Amèrica in sa versioni director’s cut, s’òbera de Kelly est lòmpia fintzas in is cìnemas nostus.

A pustis, in su Nadale de su 2005, est istètia pubricada sa versioni director’s cut in dvd po sa Sardigna e s’Itàlia.

Custa est sa preditzioni spantosa chi benit donada a su spetadori a su cumentzu de su film. Est su noti de su 2 de Donniasantu 1998, sa televisioni bogat is cunfrontus aroru de de George W. Bush e Michael Dukakis. Elizabeth, sa filla manna, est torrendi a domu, candu s’esistèntzia de sa genia Darko benit sciusciada de s’arrutroxa de unu motori in s'aposentu de letu de Donnie. Donnie no nci est ingunis: a pustis de unu viàgiu in stadu de sonnambulismu, si nci agatat in d-unu campu de golf de su Middlesex, in Virginia, e benit scidadu de duus giogadoris. Donnie si agatat una secuèntzia strama de nùmerus in su bratzu: 28:06:42:12.

Donnie Darko (Jake Gyllenhaal) est unu giòvanu chi tenit is problemas de s’edadi: unu liceali abillu, intelligenti, bonu cun chini si siat chi apat problemas, ma no est bistu beni meda de is àterus fedalis. Donnie est ischitzofrènicu, pigat meixinas po sa maladia e parit serrau in su mundu suu; parit bivendi in d-unu stadu depressivu chi ddi fait passai sa vida cun stanchesa chene cumprendi ita est sa vida, tenendi certus cun chini, cun falsidadi e bigotismu, ddi bolit donai una visioni de sa vida prexada e chene strobus. Sa genia Darko est unu esempru craru de sa middle-class americana: Eddie, unu babu republicanu chi tenit chistionis ideològicas impari a sa filla manna; Elizabeth, acanta a su college, de ideas progressistas e anticonfurmistas; Rose, una mama premurosa, istudiada e chene bigotismus ma prena de sensus de crupa po no arrennesci a comprendi su fillu Donnie; e Samantha, chi fait parti de su atòbiu de ballu Sparkle Motion.

Donnie torrat a domu cun s'acatu de sa genia sua, prexada de torrai a ddu bii in saludi e bivu, candu benit a sciri de essi fuiu a sa morti po s’arrutroxa de su celu de unu motori de unu Boeing, chi is ispetoris de sa FAA non scint de innui siat arruta, poita ca no arresurtat nisciunu motori istacau de is aèreus a su momentu de s’incidenti.

Sa vida torrat a cumentzai, ma de custu momentu unus cantu eventus si ant a afaciai in sa vida de Donnie andendi a formai una cadena de eventus correlaus chi, pranu pranu po su protagonista ant a perdi su elementu de casualidade. Torrau a scola, mancai siat po totus su piciocu chi at “frigau sa morti”, no at a tenni bonas novas in sa màgini sua; in su tempus de una chistioni in classi impitzus de su contu “The destructors” de Graham Greene, una picioca, Gretchen ROSS (Jena Malone), intrat in sa classi e, a pustis de su cumbidu de sa professoressa de si setzi acanta de su prus piciocu bellixeddu, acabat accanta de Donnie.

A pustis de is letzionis, in sa machina impari a su babu, at a mancai a s’ùrtimu momentu de stumbai “Nannai Morti”, una bècia chi passat is diis suas a sola e faendi ananti e a palas aroru de sa domu e sa cascita de is lìteras, sèmpiri sbuida. Donnie circat de chistionai impari a issa, ma Nannai Morti ddi at a nai una sentèntzia spantosa a s’origa: “Dònnia criatura in sa terra est sola candu si morit”. Custa fràsia tenit significau meda in sa arrexoni strobada de su piciocu, chi in su mentris, at a nai a sa psicanalista ca at connotu unu amigu imaginàriu nou, Frank (James Duval). Frank arribat in is bisus de Donnie in trassa de unu conillu nieddu mannu, de forma umana e de aspetu de dimòniu; fiat issu chi ddu sarvàt su noti de s’arrutroxa de su motori, traghendi-ddu in su sonnu a su campu de golf po ddi nai sa acabada de su mundu, e a pustis a ddi nai de afundai sa scola.

Donnie si bidit cun is amigus e benit a isciri de sa serrada de s’iscola po cruppa de unu chantu de atos vandalicos cae da anti fata diventare inagibile; torrendi a domu sua bidit Gretchen strobbada de dusu malarionis, cae gratzias a s’interventu cosa sua accabanta cun su strobbu. Accumpangendidha a domu sua, at a iscoprire de tenniri unu feeling impare a issa, cae du at a portare a de cherere de essere sa picciona sua.
In su tempus de is atividades extrascolasticas, sa professoressa de ginnastica, cae sustenit sos inditos bigotos e demagogicos de su motivatori Jim Cunningham, cicada de fare impare a sos iscolaros unu traballu tzerriau “sa linea de sa vida”, me sa cale sos istudedentes deppinti donai giuditziu de spantu o amore in d’una precisa situazioni. Donnie depit circare de donai giuditziu in d’una situatzione innui unu picciocu agatat unu borsellinu e si tenit su dinai, e esprimit s’impossibillidade logica de fai brintare sa situatzione in d’unu schema aici cirdinu chenzie pigai in consideru totas is emotziones umanas. In custa manera sa professoressa e Donnie tenint unu certu ca at a portare su picciocu a una sospensione de is atividades extrascolasticas.

Crescit su interessu de Donnie po s’accennu de Frank a sos viaggios in su tempu, e chistiona impare a su professori de fisica de sos wormwholes e sos viaggios temporales. Su professori, prexiau meda de su interessu de Donnie po s’argumentu, di faidi a scusi s’arregallu de unu libru nomenadu “Sa filosofia de sos viaggios me su tempu”, iscritu de Roberta Sparrow, alias “Nannai Morti”, a pustis de ai lassau sas mongias e donau letziones me sa matessi iscola de Donnie. In su fratempus cae Donnie ligit su libru bidit sas primas coincidentzias: penzat cae Frank di di aidi nomenau sos vaggios in su tempu po benire a cunoscientzia de su libru e de sa sua iscritora, e sa frasi de Nannai Morti pigat po issu unu significadu particolare, cae du portat a cunsideru ca totu me sa vida, sa circada de su significadu cosa sua puru, perdit de sensu chi a sa fini unu omne morit assolu. Su strobbu psicologicu crescit: impare a sas visiones de Frank, Donnie cummentzat a bire prietziones chenzie cabori tzerriasu whormeholes bessire de sa piturra de sa gente e ndi fai prima de issos sos movimentos, cumente chi podiant essi traciasa de sa realtade spatzio-tempus giai prestabilidos, e sighendi cussu de cosa sua agatat una pistola inboddicada me su armadio de su babbu.

A s’iscola de Donnie, Jim Cunningham (Patrick Swayze) tenit unu seminariu po donai letzionis a sos picciocus po stesinai sa timoria e sos vitzios de sa vida. Cunningham parit unu oratori bonu ca arrennescit a cunvintzere sa gente de sa bontade de sos insegnamentos suos fadendi leba impiztus a contus cundiusu de bigotismu e demagogia; Donnie intervenit innantes a totus provochendi Cunningham e donendindi de s’Anticristu, e a pustis benit stesiau de s’aula.

Ligendi melus su libru de Roberta Sparrow, Donnie si accatat cae totas sas suas visiones doi sunt scritas me in suas patzinas e si cunvincit de bivere de protagonista in d’unu destinu imminenti. In su fratempus su rapportu cun Gretchen crescit, e in su tempus cae si accatant a su cinema, torrada a cumparrire Frank cae di narat de abruxiare sa domo de Cunningham, in su fratempus cae totus sunt a unu ispetaculu de Iscola. Una borta cae su fogu est istudhau si mustrat su latu niedhu de Jim Cunningham, cun s’iscoperta de una stanza cuada fata po girare videusu pedopornograficusu po su tziru de pedofilusu de sa calle fadiat parte.

A pustis de s’arrestu de Cunningham, sa professoressa cae du sustenit si fadet meri de su cumitau de difesa, cae però non di donat s’ocasione po accumpangiare sas Sparkle Motion a Los Angeles.

Sa professoressa de literas, in su fratempus, benit licentziada, ma prima de s’indandare chistiona impare a Donnie, su iscolaru chi reputat mellus in sa classi, e di iscrire in sa lavagna su nomene de cussu cae segundu issa est sa paraula prus bella de totu sa limba ingresa: Cellardoor (enna de su magasinu).

A sa Sorri de Donnie, Elizabeth, di benit communicada s’amissione a s’universidade de Harvard, e impare a su fradi decidit de fai festa, tenendi contu cae sos pearentes non sunt in domu propriu me sa die de halloween.

In su tempus de sa festa, arribat sa piccioca de Donnie, aribada po tenni cunfortu a pustis de ai agatadu sa domu sciusciada e sa mama sparessia; Gretchen narat a Donnie sas timorias suas e d’accabhant a fai s’amori. A s’accabhu Donnie tenit s’impressione de no essi prus assolu, e po unu momentu totas sas suas timorias parino isparessias; ma a su arribu de su 30 de Santaine, torrant ss sus visiones. Siguru de una noba premonizione, si cunvincit cae sa fini de su mundu est arribada, e pighendi s’urtima citazione de s professoressa cummente a urtimu inditu, currit cun sa picciona e sos amigus in sa domo de Nannai Morte, credendi de accatai in su magasinu de cosa sua sa crae po salvare su mundu.
Brintendi me su magasinu impare a Gretchen aidi ad agatare sceti sos duoso malarionis cae d’ianta donadu strobhu, in su empus de su certu contra de issos arribat una macchina, cae po no pinnigare Nannai Morte, aidi a istreccare Gretchen. Su meri de sa macchina bessit po bire sa situazione, est Frank cae benit bocciu de Donnie, scunvoltu de sa boccidura de sa piccioca, cun unu corpu de pistola. Torrendi portare su corpu de Gretchen, Donnie aidi a bire unu spantosu muntruaxiu de nues niedhas in su chelu de sa tzitade, bistas de Donnie cummente manfestatziones fisicas de sos Whormwholes. In su Fratempus de s’ala de s’areo pigau de sa mama e sa sorri de Donnie, si staccat unu motori cae aidi ad accabhai impitzus de de sa domu sua boccendiddu in su letu cosa sua sa noti de su 2 de Santaine 1988. 

Donnie Darko est, in realtade, mortu in su mundu reali su 2 de Santaine de su 1988, ma tota sa gente ca aide passau sas 28 dies tenit sa cunsapevolentzia inconscia de ai bividu cussas dies in su “universu tangenti”.

De su mesi de Maju de su 2008 funt bessias boghes secundu sa calle doi siat sa possibilidade de unu sequel de su film, su nomine possibili est S. Darko. Sa regia depit essere de Chris Fisher e sos traballos depint cummentzare su 18 de Maju.

Importante meda po s’andamentu e sas atmosferas de su film est sa colonna sonora, aroru de pop e new wave de sos annos ’80. Agatausu dunquas gruppus de importu meda cummente Joy Division, Tears for fears, Duran Duran, Echo and the Bunnyman e sa cover de su classicu de sos Tears for Fears “Mad World” torrada a fai de su cantautori Gary Jules.

Custas sunt sas cantzones de sos artistas:

S’arrestu de sa colonna sonora est de generi ambient, de sos tonos iscuros, funt stetias fatas de Michael Andrews e donant supportu a sas scenas prus oniricas.




#Article 299: Giappone/campidanesu (120 words)


Su Jiaponi (日本, にほん、Nihon o Nippon) esti una natzioni insulari de s'Asia Orientali. S' agattara in s' oceanu Pacìfigu, a hest de sa Chìna, Korea y Rusìa s' allongara in su mari de Okhotsk a norti fintzasa a su Mari Chinesi Ardionali a sur. Is carateres que cumponinti s'alfabétu de su Jiaponi boliri narai literalmenti Accantu nasciri su soli, po  custu su Jiaponi esti cunnosciu cummenti «Bidda de su Soli Lebànti», unu nomini que deribara da sa positzioni orientali de s'istadu rispetu a sa China. Sa capirali o cirari principali esti Tōkyō.

Si creeiri que su nomini donau in ocidenti fiara deribadu da unu dialetu de sa Chìna ardionali cussu cali esti pronunzau/jāk-bəng/. Su nomini uficiali esti Nihon-koku od Nippon-koku




#Article 300: Portugallu/campidanesu (186 words)


Portugallu est una natzioni in s'Europa ocidentali. Sa capitali est Lisbona.

Lisbona(Lisboa), Oporto(Porto), Braga, Coimbra, Ebora(Evora), Faro, Funchal, Ponta Delgada, Aveiro, Viseu, Leiria, Gaia, Matosinhos, Guarda, Covilha, Castelo Branco, Figueira da Foz, Amadora, Almada, Setubal, Queluz, Agualva-Cacem, Odivelas, Portimao, Guimaraes, Viana do Castelo, Chaves, Tomar, Elvas, Angra  Horta.

Tejo(Tagus), Douro(Duero), Guadiana, Minho, Mondego, Vouga, Tamega, Zezere, Sado.

Pico, Estrela, Larouco, Peneda, Geres, Marao, Gardunha, Lousa, Caramulo, Coroa, Montesunho.

Lisbona/Lisboa(Portela) (LIS);
Faro/Algarve (FAO);
Oporto {Porto/Pedras Rubras(Moreira),Maia} (OPO)
Madeira/Funchal(Santa Cruz) (FNC);
Ponta Delgada/Sao Miguel(Papa Joao Paulo II) (PDL);
Terceira(Lajes)/Praia da Vitoria/Angra (TER);
Horta/Faial (HOR);
Porto Santo(Vila Baleira) (PXO);
Bragança(Braganza)/Alto Tras-os-Montes (BGC);
Viseu(Lobato)/Dao Lafoes/Beira Alta (VSE);
Vila Real/Douro (VRL);
Cascais/Costa do Estoril(Tires) (PCS).

Su Marchesi de Pombal, Amadeo de Sousa-Cardoso, Soares dos Reis,
Beatriz Costa, Laura Alves, Carmen Miranda, Manoel de Oliveira, Amalia Rodrigues, Herminia Silva, Tonicha, 
Dulce Pontes, Paulo de Carvalho, Jose Cid,
Paco Bandeira, Ary dos Santos, 
Carlos do Carmo, Candida Branca Flor, Ababela
Linda de Suza, Roberto Leal, Jorge Ferreira, Lena D'Agua,
Marie Myriam, Mariza, Micia, Vitor Espadinha, Lenita Gentil,
Camoes, Pessoa, Miguel Torga, Antonio Nobre, Florbela Espanca, Agustina Bessa Luis, Sophia de Mello Breyner Andresen.




#Article 301: Conservatoria de sas Costeras (414 words)


Sa Conservatoria de sas Costeras de sa Sardigna, Conservatoria delle Coste della Sardegna in italianu, est un'agentzia de sa Regione Autònoma de Sardigna istituida cun sa Lege Regionale 29 maju 2007, n. 2.

Sas finalidades istitutzionales de s'Agentzia sunt cuddas de salvaguardia, tutela e valorizatzione de sos ecosistemas de sas costeras e de sa gestione integrada de sas àreas de particulare rilevantzia paesagìstica e ambientale, de propriedade de sa Regione o postas a disponimentu suo. Dae parte de sugetos pùblicos o privados.

Sa Conservatoria est istada creada comente Agentzia autònoma pro mezus afrontare tematicas no pertocant a s'ordinaria organizatzione de s'aministratzione regionale. Sos òrganos suos sunt su Comitadu iscièntificu, su Diretore esecutivu e su Collegiu de sos revisores.

Diretore esecutivu:

Comitadu iscièntificu:

Collegiu de sos revisores de sos contos:

Sa Conservatoria est articolada in d'una diretzione generale e in duas diretziones de servìtziu incàrrigadas de sas atividades de istudiu, gestione amministrativa, de s'atividade tècnica, de pianificatzione e gestione patrimoniale. A su reclutamentu de su personale si providit, in sa prima fase de vida de s'Ente, a traversu protzeduras de mobilidade interna rivoltas a sos dipendentes de s’aministratzione e a pustis cun protzeduras pùblicas secundu sas modalidades istabilidas dae sa lege regionale e dae s'istatutu de s'Agentzia.

Sa Conservatoria de sas Costeras, concepida dae su modellu inglesu de su National Trust ma supra totu de cuddu frantzesu de su Conservatoire du Littoral at unu ruolu de completamentu de s’atzione de defensa de sas areas de sas costeras cun sos istrumentos chi esistint de pianificatzione, programmatzione e di regolamentatzione. Sa Conservatoria acuisit sos territòrios prus fragiles e delicados a traversu donatziones ispontaneas o eccezionalmente pro mèdiu de acuistu deretu.

A pustis d'àere afetuadu sos traballos de riprìstinu ambientale e naturalìsticu de sas aeras de sas costeras, sa Conservatoria las potet gestire in pròpriu o l'afidare in gestione a àteros entes o agentzias regionales, a sas comunas, a sos àteras comunidades locales e a associatziones o cooperativas pro assegurare una correta gestione in prenu respetu de sas leges e de sas normas de referèntzia istabilidas.

Sa Conservatoria determinat comente depent èssere amministrados e gestidos sos territòrios, in manera chi sa natura de cuddos logos siat mantènnida semper bella e rica comente in origine. Definit in fines sos usos, in particulare agricolos e turisticos compatibiles cun custos obietivos.

Paesàgios de sas costeras sardas
 
(Sa Maddalena)
Image:Isola_Piana_a_Primavera.jpg|(Sa Maddalena)
Image:ColonneCarloforte.jpg|(Sa Maddalena)
Image:Baunei_Pedra_Longa.jpg| Pedra Longa (Baunei)
Image:Baunei-Pedra_Longa.jpg| Pedra Longa (Baunei)
Image:Sardinien_arbatax_031006_07.jpg| Arbatassa
Image:Lido_di_Orrì.JPG| Lidu de Orrì (Tortuelie)
Image:Cala_Sisine.jpg| Cala Sisine (Baunei)




#Article 302: Saṃsāra (725 words)


Su fueddu Samsara (de su sanscritu iscùrriri imparis) indicat, me is religionis de s'India commenti s'Induismu, su Buddhismu e su Giainismu, su ciclu de vida, moti e arrenàscida (torradura a vida) nau puru, mancai impropriamenti, ciclu de trasmigratzioni de is animas. Est meda botas rafigurau commenti un' arroda.

In su sensu no literàriu podit indicai puru s'oceanu de s'esistèntzia, sa vida in terra, su mundu materiali, ca est prenu de daori e de sunfrimentu, i est, innantis de totu, privu de sustàntzia: su mundu commenti nosu ddu bideus, e innui bivveus, no est atru ca unu mistérimentu, una chimèra māyā. Aciufau in custa chimèra, s'omini est afrìgiu duncas de una genia de ignoràntzia metafisica (avidyā), est a nai de una bisioni no adeguada de sa vida in terra e de cussa a pustis: custa ignoràntzia condusit s'omini a si movviri tratenendi•ddu aici in su Saṃsāra.
In sa vida onnia indivìduu depit netzessariamenti fai sa esperièntzia sua, po podiri acoa lompiri a sa liberadura definitiva (Mukti o Mokṣa: su fueddu sanscritu bolit nai, literalmenti, strobeddadura), ca est su fini de is religionis e de is filosofias de s'India cun s'ecetzioni de is iscollas materialistas (ca repudiant custa dotrina).

Su ciclu de is arrenàscidas, e de is motus ca si ripetint, est unu de is pagus concetus innui cuncordant casi totugantas is iscollas de s'Induismu. Su motori de custu ciclu est connotu in su karman (atzioni; in manera po nudda giusta, is prus de is botas, su fueddu benit iscritu karma). Sigundu sa dotrina de su karman, calisisiat atzioni, e calisisiat cosa chi bolit sa voluntadi, generat commenti efetu s'ammuntonamentu de karman, chi andat cracullau in proportzioni a totu su chi at fatu s'omini in s'esistèntzia, in su beni commenti in su mali. Custu cumportat chi, candu morreus, s'elementu individuali siat custrintu a torrai a nasciri una atra bota, in forma umana, divina, arimai, vegetali, o de su dimoniu puru. In s'esistèntzia noa s'indivìduu si at a agatai in una conditzioni mellus o peus de sa de innantis a sigundu de sa cantidadi morali de su karman ammuntonau. Cumportendi•si in manera giusta, s'indìviduu nou s'at a guadangiai sa possibilidadi de scrufiri una arrenàscida prus bella; in s'ipòtesi cuntraria, at a torrai a nasciri in una conditzioni peus. Su fini urtimu est su de estinghiri su propiu depidu karmicu fintzas a sodighiri su Mokṣa, sa liberadura, est a nai sa definitiva bessida de su Saṃsāra.

Si abarrat duncas presoneris in su Saṃsāra po unu numeru indefiniu de botas, fintzas a spaciai in manera cumpleta s'ammuntonamentu karmicu propiu. Is arrugas (mārga) chi podint essiri sighias po lompiri a tali obietivu funt tres: s'arruga de su sacrifìtziu rituali (karma-mārga), s'arruga de sa connoscèntzia (jñāna-mārga) e s'arruga de sa deditzioni amorosa a unu Deus (bhakti-mārga). Su Mokṣa est de costuma descritu commenti una genia de conditzioni indistinta (est a nai unu istadu de innui no est possibili giai una definitzioni positiva) innui no si provat prus ni prexu ni daori. Sa pati manna de is iscollas devotzionalis, ca sighint sa currenti religiosa de sa bhakti, identificat sa liberadura commenti su de s'aciufai po sempri in sa perfeta e biada unioni cun su Deus amau.

Po su Buddhismu de is Nikaya est su ciclu de vida a su cali funt custrintus is esseris chi tenint sensibilidadi po curpa de sa conditzioni indisciprinada de sa menti insoru. Ammuntonendi karma negativu is esseris chi tenint sensibilidadi si cundannant a una arrenàscida noa de sunfrimentu in unu livellu inferiori de s'esistèntzia (es. in su rennu arimai o de is ispìritus) ammaniendi aici sa probabilidadi de essiri prus fatzilmenti vìtima de is emotzionis trumbulladoras e nci arruiri duncas in unu livellu prus in basciu ancòra de s'esistèntzia. Puru s'ammuntonamentu de kamma (pāli, karma, sanscritu) positivu cumportat una arrenàscida in su ciclu, mancai siat in conditzionis prus a favori, e, de su momentu chi est sa vida atotu ca fait sperimentai su sunfrimentu (castia Cuatru Nobilis Beridadis), sa conditzioni prus bella est cussa de unu abbandonu de su Samsāra (Nibbāna).

Po is iscollas de su Buddhismu Mahayana no ddui est diferèntzia a intru de samsara e nirvana. Est in su rennu innui sa vida torrat a nasciri ca si realizat su nirvana, tot'e duus is mundus funt sbudius (sunyata) de calisisiat propriedadi inerenti. Sa realizatzioni de custa profunda beridadi potat a sa liberadura cumpleta (bodhi). Aici Nagarjuna:




#Article 303: Indro Montanelli (108 words)


Indro Montanelli (Fucecchio, 22 aprile 1909 – Milano, 22 luglio 2001) est stettiu unu giornalista, scrittori e divulgatori storigu italianu.
Ari traballau finzas a su 1973 po su Corriere della Sera e, a pustis, in su 1974, ari criau Il Giornale Nuovo.
Est aparrau a Il Giornale nuovo fintzas a su 1993, candu Silvio Berlusconi, s'editori finzas a su 1990 e frari de s'editori nou Paolo Berlusconi ari dezidiu de fai politiga e ari domandau a Il Giornale nuovo de du sighi in politiga.
Po cussu, Montanelli ari dezidiu de si 'n d'andai e, in su 1994, criaara un'artru giornali, La Voce, bessìu po un annu in edicola.




#Article 304: Nirvana (741 words)


Su Nirvāṇa (sanscritu: निर्वाण, trasliterau ; pali: निब्बान nibbāna, cinesi: 湼槃 niepan, giaponesi: 涅槃 nehan, let. estintzioni) est unu fueddu presenti in s'Induismu, in su Giainismu, ma fundamentali meda est prus chi atru in su Buddhismu.

In s'Induismu su nirvāṇa indicat s'estinghidura de is disigius a susu de su mundu e sa realizatzioni de sa liberadura (mukti o moksa) de s'illusioni (maya).
In sa Bhagavadgita benit definiu commenti brahmanirvāṇa, sa studadura de su deu (ego), in su Brahman, me is Upaniṣad ddi narant turiya. De precisai est chi in s'Induismu su fueddu nirvāṇa no tenit sa propia difusioni e centralidadi ca tenit in su Buddhismu, custu fatu est gratzias a su usu mannu ca nd'aiant fatu is iscollas fundadas de su Buddha Shakyamuni.

  
In su Buddhismu su nirvāṇa est su fini urtimu de sa vida, sistadu innui si scrufit sa liberadura de su daori (duhkha). 
Sa dotrina de su nirvāṇa in su Buddhismu is prus de is botas no benit definia cun fueddus positivus, ma negativus: de su momentu chi su nirvāṇa est prus inguddeni de su pentzamentu ratzionali e de su limbagiu, no est possibili afirmai su chi est ma, prus chi atru, su chi no est. Nau custu tocat precisai ca sa dotrina de su nirvāṇa pigat significaus diversus a sigundu de s'iscolla buddhista, de su periodu istoricu e de su logu innui issa est stetia esposta. 

Su Buddhismu creit in s' arrènascida de onnia spècia. Si su karma de sa vida est negativu sa vida podit sighiri in su sunfrimentu, si a su contrariu si at unu karma positivu sa vida sighit in s'illusioni de su praxeri. 
Sigundu su Buddhismo de is Nikāya sa fini de is sunfrimentus, de is daoris e de is passionis, bellas e mabas, si podit sodighiri sceti cun su nirvāṇa. Su nirvāṇa est arranesciri a si liberai de is tres pecaus fundamentalis: sa brama, s’odiu e s’illusioni. Nirvāṇa no est su nudda, issu descritu mai benit e chi ddu at realizau ddu indicat commenti una immensa, inimmàginàbili e impassìbili cussèntzia i est sodighiu sceti de is arhat. 
Po su Buddhismu Mahāyāna su nirvāṇa de is iscollas de su Buddhismo de is Nikāya, e duncas cussu de is arhat, est unu nirvāṇa inferiori ca no currispondit a s'istadu de Buddha prenamenti illuminàu (sanscritu Samyak-sam-buddha). Est unu nirvāṇa frimmu (sans. pratisthita nirvana) a su cali su Mahāyāna oponit su nirvāṇa no frimmu (sans. apratishtita nirvana). Cussus chi sodighint su nirvāṇa de is Mahāyāna (is Buddhas prenamenti illuminàus e is aryabodhisattva) no torrant a arruiri me is atividadis samsaricas (saṃsāra) ma nimmancu in sa frimmesa de su nirvāṇa de is iscollas de su Buddhismu de is Nikāya, est a nai negant is passionis ma puru s'imperturbabilidadi de su nirvāṇa frimmu, custu assumancus fintzas a candu ddui funt esseris chi sunfrint de salvai. Po is iscollas Mahāyāna, Madhyamika e Cittamatra, no ddui est nisciuna diferèntzia a intru de saṃsāra e nirvāṇa e duncas no ddui est unu logu a foras de su costumau innui realizai sa beridadi urtima e su nirvāṇa atotu.
Aici sigundu Nagarjuna: «No ddui est sa prus pitica difèrentzia a intru de saṃsāra e nirvāṇa, ni sa prus pitica difèrentzia a intru de nirvāṇa e saṃsāra». (Madhyamakakarika, XXV, 19)

In su Buddhismu su nirvāṇa est s'umiadroxu urtimu de sa pratica propia de su Dharma.
Su nirvāṇa intendiu commenti agabbadura est espostu, praticau e realizau de is praticantis de s'Eréntzia Theravada e tali nirvāṇa benit realizau gratzias a sa realizatzioni de sa Sbuidesa de su Sei de sa persona mentris benit ignorada sa Sbuidesa de su Sei de is fenomenus; su praticanti Theravāda praticat e realizat su Nobili Caminu de Otu Partis e is Cuatru Nobilis Beridadis, de su sunfrimentu, de s'origini sua, de s'agabbadura sua e de su caminu chi potat a s'agabbadura sua e, realizendi s'ammancàntzia de su Sei de sa persona sua in unu istadu de cumpleta suspidura gratzias a su de aì dominau sa pratica de su shamata e de su vipashyana in custa realizatzioni scrufit su nirvāṇa cun arrestu: po arrestu in custa ocasioni s'intendit ca esistit ancòra un'arrestu giau de is cincu skanda, agregaus.
Cun sa morti s'Arhat scrufit sa Liberadura de is cincu agregaus e bivvit in unu istadu no manciau o contaminau de nisciuna impuridadi depida a su Karma o a is Afrigimentus Mentalis e sa natura de custu nirvāṇa est Paxi, commenti narat su cuartu de is Cuatru Sigillus de su Buddhismu Su nirvāṇa est Paxi.




#Article 305: Aquileia (141 words)


Aquileia (Acuilêe o Aquilêe in friulanu) est unu comunu de 3.480 abitantis de sa Provìntzia de Udine.

De origine romana, fundada in su 181 a.C. a sos confines a est de s'Italia. Inghiriada dae muros de difesa, suta Cesare Augusto est diventada una de sas tzitades pius importantes de s'Imperu Romanu, comente Capitale de sa Regione Augustea Venetia et Histria. Est istada residentzia de divescios imperadores. Attaccada boltas meda dae sos Barbaros: Alarico (401 e 408), Attila (452), Sos Longobardos (558), decadidi. Conchistada dae sos Venetzianos in su sec.XV. Su 1509 passada suta su Sacru Romanu Imperu. A longu est istada sede Patriarcale. Restada : sa Cattedrale  sec.IV, cun su campanile sec.XII; bellos mosaicos in su pavimentu, e pinturas in “affresco” in sa cripta (sec.XII).  Restat unu Foro Romanu, cun pagas colunnas.  Su Museo Archeologicu, riccu de repertos de epoca romana.




#Article 306: Kenze Neke (567 words)


Sos Kenze Neke, sunt unu grupu musicale de genere rock cantatu in Sardu, naschint in Thiniscole in su 1989.

Su numene Kenze Neke (chentza neghe) est dedicatu a Michele Schirru, anarchicu sardu chi aiat pessatu de bocchire a Benito Mussolini.

Sos fondatores de su gruppu sunt Enzo Saporitu a sa boche e chitarra e Sandro Usai a sa bateria, unn s'azunta de Toni Carta in su 1990 a su bassu; essit in cust'annu Kin sas armas o kin sas rosas, demo autoprodottu cun Luciano Sezzi a su sassofonu comente ospite. Otto branos chi cumprendene Americanos a balla ki bos bokene e Kenze Neke.

In su 1991 Sandro Usai partit militare e intrat Guido Forlano a sa bateria, a sichire Massimo circelli a sa chitarra solista e Stefano Ferrando, bateria e boche, chi at a picare su postu peri de Guido Forlano; intrat in su gruppu Massimo Loriga, chi at a sonare su sax e su sonete a buca. Su sonu de su gruppu picat forma in d'unu genere chi variat trae su rock, su punk, s'iska, su reggae, cunn tematicas sotziales chi vaeddan de sa Sardigna e de sos problemas istoricos de s'isola (bases militares, alcolismu, droga), chin collaboraziones chin sos tenores (su tenore Luisu Ozzanu at a cantare Sa Maddalena aperende Americanos).

In su 1993 su primu discu: Naralu! De uve sese, chi presentat branos de su primu demo torratos a arranzare e sonare. In cust'annu Toni Carta lassat su gruppu e nde picat su postu Claudio Roccia a su bassu, chi at a sonare in su secundu discu de su gruppu, doppiu: Boghes de pedra, in uve enin utilizatos sos istrumentos de sa tradizione sarda: sas launeddas, sa trunfa, su sonete.

In tournee in ziru in Europa pro presentare su discu: Ispagna, Francia, Germania, Belgiu, Olanda, Svizzera, sos Kenze Neke enin acumpannatos dae unu gruppu de ballu sardu e de cantu a tenore de Thiniscole. 

Sonan in su discu e a pustis in cuncertu fintzas a su 1995: Andrea Pinna a su sax baritonu, launeddas, flauto traverso, Gianni Cherchi a su sonete, Luciano Sezzi a su sax contraltu.

In su 1998 essit Liberos, rispettatos, uguales, chi idet in istudiu sonare sa bateria Giampaolo Conchedda. Dal vivo su discu l'at a sonare Carlo Sezzi. Custu discu tenet branos importantes, comente sa matessi Liberos, de Peppino Mereu, Pantanu, de su gruppu corsu Cinqui sò, Entula, e Pratobello de su gruppu Rubanu de Orgosolo, e peri Black Panther, dedicata a su Movimentu de liberazione de sos nieddos de America.

Su 2000 est s'annu de Kenze Neke, discu antologicu de dech'annos, sonatu e cantatu paris chin Lalli, Francesco di Giacomo, Picchio e Sigaro de sa Banda Bassotti, Max Furian at a sonare sa bateria. Su discu torrat a proporrere branos istoricos comente Zente, Americanos, cantatos peri in frantzesu, bascu e ispagnolu, paris chin cover de sa Banda Bassotti Barboni cantata dae Lalli (sa canthone Zente l'at a cantare in sardu), de sos Franti (Sa oke tua) e Francesco di Giacomo chi cantat in sardu Black Panther; Picchio e Sigaro de sa Banda Bassotti cantana in italianu Kenze Neke.

A pustis de Kenze Neke, chimbe annos chenza sonare, fintzas a sa detzisione de torrare paris pro unu cuncertu in su mese de austu de su 2006 in Solarussa, e sa registratzione de unu discu dvd live dae su titolu Artziati entu, cun tottus sos musicistas istoricos torra in su parcu.
 




#Article 307: Renato Soru (430 words)


Renato Soru (nasciu in Seddori su 6 de austu de su 1957) est unu impresàriu e politicu sardu; at fondadu sa Tiscali.

Fillu de Egidio Soru, unu bidellu de s'iscola de sa bidda, e de Gigetta Spada, mere de una buttega, nascit e crescit in Seddori, si diplomada in su Liceu Classicu cun sa votatzione de 48/60  e in su 1976 partit a Milanu pro istudiare Economia a sa Universidade Bocconi de Milanu. 

In su 1980 preferit a lassare is istudius pro su traballu, e a pustis de ait traballadu accanta de sa sotziedade de intermediatzione finantziaria Lazender, partecipada a sa fundatzione de CBI Merchant e si faidi anotai pro is calidades manageriales e in su 1992 Soru guadangiada a Milanu giai 350 milionis de francus s'annu ma dezidit su propriu de torrare in Sardigna, aundi ponit a postu sa buttega de sa mamma e s'ammaniat cun ateros puntus de bendita ne is biddas de sa zona, a pustis bendit totu sa cadena de supermercaus pro 7 miliardus e costruiscit tzentrus cummertzialis, dus fait cresciri pro pagu e dus torrat a bendiri a sa Standa:
is Città Mercato a Aristanis e Terranoa funt un esempiu.
Est su 1995 candu de Casteddu arribat a Praga e, cun d'unu investimentu de 300 milionis ottenit dae Nicola Grauso sa lissentzia  pro distribbuire Video OnLine in Repubrica Tzeca cun su nomine Czech OnLine, chi diventat su primu internet provider de sa natzione e benit bendia in su 1997 a sa Deutsche Telekom.
Torrat in Sardigna e in su ghennàrgiu de su 1998 fait nasciri sa Tiscali( su nomini benti dae su villaggiu nuragicu Tiscali)e in s'abrile de su propriu annu, ottenit su permissu de s'autoridade prúbbica pro poder oberare in su mercatu telefonicu. Tiscali crescidi meda fintzas a essiri unu de is providers informaticus prus mannu de su mundu, gratzias a sa connessioni a pretziu baratu, e in su 1999 benit quotada in borsa.Sa sede esti a Sa Illetta.

In su 2003 at detzidiu de intrari in polìtiga cun d'unu partidu suo (Progetto Sardegna) aintru de sa coalitzioni de tzentru-manca. Ne is eletziones regionales de su 12 e 13 làmpadas 2004 bincit cun su 50,13% (487.692 botus) e diventat Presidente de sa Regione Sardigna. Su 25 santandria 2008 at presentadu sas dimissiones pro aprentos cun sa magiorantzia sua etotu a propositu de urbanistica de is fascias de intru Sardigna.

Si candidat comente guvernadori pro is eletziones regionales de su 15 e 16 freàrgiu 2009, pigada 415.600 botus (42,9%) ma bincit su candidau de su partidu de tzentru-dereta Ugo Cappellacci cun su 51,8% (502.084 botus).




#Article 308: Wycliffe Bible Translators (170 words)


Sa Wycliffe Bible Translators est un'organitzatzioni internatzionali paraecclesiastica posta in Orlando, Florida. C'est po sa tradutziokni de sa Bibbia in d'onnia lingua de su mundu. Wycliffe est stettia criara in su 1942 de William Cameron Townsend. Ci funti seus in 46 paisus.

WBT narara chi nun ci funti gruppus curtularis e linguas di aicci pitticus de nu arrinesci a das usai.

S'organitzatzioni pigara su nomini de John Wycliffe, su primu chi ari traduitu sa Bibbia in ingresu.

SIL International, nau inantis Summer Institute of Linguistics, fiara partiu cumenti una sessioni estiva de formatzioni po is missionarius in Arkansas in su 1934.

Unu gruppu de sostegnu, JAARS, nau inantis Jungle Aviation And Radio Service, donara su trasportu e su servitziu tennigu po is missionarius.

Sa Wycliffe Associates est un'associatzioni de supportu chi acattara dinai.

The Seed Company, est una noa generatzioni de sa familla de is organitzatzionis de sa Wycliffe Bible Translators chi donara sostegnu a is traduittoris localis in is areas aundi s'ambienti difficili complicara su traballu de sa tradutzioni.




#Article 309: Curadorias (203 words)


Sa Sardigna est partzia istoricamente in sub-regiones ca naschent in deretura, in numenatzione e tirada, dae is partes amministrativas-giuditziàrias-eletorales-geogràficas de is rennos judicales, is curatorias.

In s'Edade de Mesu sa curadorìa fiat sa printzipale partidura aministrativa, fiscale e giuditziaria de onnia giuigadu. A su gubernu suo bi fiat unu curadore, nomenadu de su giuighe intra de sa arèntzia sua o de famillias de majorales. 

Su curadore teniat sa facultade de nomenare sos majores, unu pro onni bidda de sa curadoria sua, chi imbetzes cumandaiat su corpus de guardias chi s'ocupaiat de sa seguresa in sos campos e in sas chistiones chi pertocaiant sas biddas. 

Siat su majore de curadorìa siat su majore de bidda teniat unu cunsizu chi ddu susteniat in su gubernu: sa corona. Segundu s'istoricu Francesco Cesare Casula, sa tiràda de onnia curadorìa fiat tanti prus manna cantu prus prus pagus fiant is abitantes suos. 

Cun sa fine de sos giuigados, a pustis de su 1420, su sistema de sas curadorìas beniant abandonadu in logu de cussu feudale, ma manna parte de sas regiones chi ispartzint s'isula in die de oe, ndi mantennent sos nomenes.  

Isceti su corpus de guardias at sighidu a bivere in sas cumpanzias barracellares, chi ancora s'agatant.
   




#Article 310: Malos Cantores (109 words)


Sos Malos Cantores funt unu gruppu  rap nasciu a pustis de su scappiamentu de Sa Razza.

Su gruppu nascidi in su 2004 dae duos rappers/cantadores sulcitanos Quilo e Micho P ca impreant su  sardu campidanesu accumpangiau dae s' italianu. Su primu discu bessidi in su 2005, est s'album Un Gran Raap Sardo aundi si podet agattare sa collaboratzioni cun CapaRezza Nella stessa casa. Sighidi unu album nou in su 2006, Musica Sarda, e custa borta si notada sa partecipatzioni de sas Balentes in Peppucciu e de is Stranos Elementos in Peccados e Peccadores. Sas tematicas funt a bortas impegnadas a livellu sotziale ma fintzas prenas de sarcasmu e ironia.




#Article 311: Oscheri (1746 words)


Oschiri (in cadduresu Oscari) est'un'idda de sa Provìntzia de Tàtari, b'abbitant 3749 pessonas.

Oschiri est in su Logudoro e confinat cun sa Caddura. Est postu a 280m. subra su livellu 'e su mare e si bi podet arrivvare passende pro sa SS199 chi cullegat Terranoa a Tatthari; est'attesu dae Otthieri 22km, 46 dai Terranoa, 50 dai Tatthari e 35 dae Tempiu. Sa idda est raggiungibbile puru in trenu cun sa frimmada a s'istazione de Oschiri. Su Lagu Coghinas, su rimboschimentu de Su Filigosu e sos montes de su Limbara sunu esempios meravizzosos de natura salda. In tottu su territoriu de sa iddaest possibile incuntrare animales meda comente sos fenicotteros, sas calpas in su lagu, polcrabos, matzones, chelvos e atteros in d'onzi logu selvaggiu e chena urbanizzazione.

Già dae sos tempos pius'antigos su territoriu 'e Oschiri est'istadu impittadu caza-caza dae sas populasciones dessu logu. Impoltantes testimonzos sunt sos sitos archeologicos, ch'umpare a su museo (sempere tancadu), dan s'idea de su ch'est sa idda 'e Oschiri.
Restos de su periodu preistoricu comente sos Dolmen de Monte Ulia, sas Domus de Janas e sas Tumbas de sos Gigantes a Balanotti e una trintina 'e nuraghes mustrana s'evvidente movimentu dess'omine in su territoriu, specialmente pro s'isviluppu economicu de sas printzipales attividades'economicas comente su pastorigare e s'agricoltura.

Meda interessante est sa presentzia de s'antiga fortificazione romana de Crastu, chi faghiat dess'area unu nodu de passazzu istrateggicu e meda importante pro sos cullegamentos de omines e cosas pro d'onzi via, fina pro sa costa. Su castrum, connottu oe pro sos retzentes iscavos, istedi attivu pro pagu immancu de mill'annos, diventende centru de controllu fina in su periodu bizantinu (VI-IX seculu).

No est cosa zelta ma a custu periodu podent fina risalire sas impoltantes e misteriosas isculturas rupestres de Sant'Istevene

Tra sas testimonianzzas pius'importantes dessu periodu de su basciu-medioevu, bi sunu sas chejas de Nostra Segnora 'e Othi, de Santu Midri, de Santu Pedru e sa pius'impoltante Nostra Segnora 'e Crasta, centru diocesanu fin'a su 1508, retzentemente torrada sede 'e piscamu.

A laccanas de sas chejas crescheni atterettantas biddas, chi cun su passare 'e su tempu sun'istadas abbandonadas in favore de Oschiri.

D'onz'annu in su mese 'e Austu, in Oschiri b'est sa Sagra 'e sa Panada. Un'eventu gastronomicu pro custu tipicu produttu frommadu dae unu contenitore minore de isfoglia salida, cun ass'internu petta cunfettada. Sa pasta de farina salda e semola, mantesa modde dae su laldu, b'enit predisposta in duos cerchos, unu mannu e unu minore, chi faghent de contenitore e de carralzu. Sos ingredientes faghen de sa Panada unu piattu unicu de folte appoltu proteicu e INIMITABILE!!!

Sas raighinas istoricas sunt probbabilmente ispagnolas, ma Oschiri 'antat sa pius'antiga formula, chi variat de 'olta in 'olta: de bittella, de anzone e/o polcu e de ambidda.

In Oschiri si produini puru casos licchittos e pro sos liccanzos sas seadas, sas casadinas, sas tiliccas e... boh!

Poeta chi sa 'idda 'e Oschiri s'antat comente unu fizzu est Dominigu Antonio Migheli, poeta osilesu, ma chi hat vividu in bidda e semprere in Oschiri hat fattu sa suas mezzus operas, comente Sa Briga 'e Sos Santos. Custa poesia narrat de unu fattu realmente suzzessu in Oschiri, e cioè de sa ristrutturazione de sa cheja majore: su centru e sa poesia est su fattu chi sos santos chi fint'alloggiados intr'a sa cheja sun'istados'ispostados in un'attera cheja pius minore e duncas'istaian tropp'istrintos pro no si brigare... sa mezzus cosa però pro si la godire est de la leggere direttamente.

(Poesia satirica (in Oschiri 1892))

Pessonaggios: 

In sa cheja de Santa Rughe, in Oschiri

Di', di', non sai nienti?

Niente, mancu a bidea.

Non sai di chissa brea
Ch'intendu da tuttiganti?
Ch'ani briaddu li santi
Parò non soggu palchi.

In parte naro chi sì,
Sentza tanta zirimonia;
Però bi at creschimonia, 
S'unu l'an fattu a chentu.

Insumma chistu chimentu
Sentza nudda no è mai,
A venì la santidai
A atti di vìolenza!

Bastat si tenes passentzia
E mi das attentzione
T'app'a fagher sa rejone
Causa de custos dannos:
Iscas, como tantos annos,
Una cheja chi tenian,
Sos chi la guvemaian
S'abbizan chi fit filàda
E timende chi nde falàda
Nde l'ana ettad'in terra.
Como sun tottu in gherra
Cuddos ch'isperàna elogiu:
Sos santos fin chentz'allogiu
'Ue los accomodare?
Pensein de faeddare
Sa povera Santa Rughe,
Sa ch'at dadu semper lughe,
In dar'a tottu ajutoriu;
Cretendelu provisoriu
Cust'allogiu chi daìat,
chentza 'ider su ghi faghiat
Los at alloggiados tottu;
Como sun in abbolottu
Ca non poden campare,
Obbligados a istare
Che atzua in su caltinu!
Fortzados sunu continu
D'istare a s'atzumb'atzumba:
Già si l'at posta sa rumba
Santa Rughe gloriosa!
Nachi est meda giuditziosa
E faghet errores tantos,
A ch' 'intrare tantos santos
In una cheja minore!
Pro cussu sun in furore,
Nach'istan semper a murrunzu
E si sun dados a punzu,
A cantu so intendende;
E, nachi, an bidu fuende
Sa colza Nostra Segnora,
Chi s'est iscapada fora
E giuttu si ch'at a Deu,
Currende a domo 'e Tomeu,
Iscultza e iscabiddada;
Su cale l'at attoppada,
Bidendela, a mesu via:

It'at Signora Maria?

Ite ti'aer, iscura!
Mezus in sa sepoltura
De comente vivo como!
Dae cando no appo domo
So vivende in-d-unu fogu;
Sos Santos b'an pagu logu
E semper istan brighende.
Colza! mi fia dormende
Arrumbada a unu saccu.
A cando intendo s'attaccu
E-a s'attaccu sa 'oghe
Nende: A inoghe! a inoghe! 
Un oju mi nd'an bogadu! 

Gridat un atteru puru!
Sa briga fit a s'iscuru,
So 'etza e de paga vista,
Ma est Giuanne Battista
Su pesa confusione
Dae cando at cust'anzone
Est pius santu importunu
Ca non cheret chi nisciunu
Mancu in buglia bi lu tochet.

L'iscannet o che l'imbrochet
A pascher in calchi tanca!
O si lu prendat a s'anca,
Ma chi non fattat burdellu.
Tet'esser anzone bellu,
Allevadu in terra amena,
Però non balet sa pena
De si brigare a s'ispissu.

Ehi! sas gulpas a issu!
Attere puru tes gulpare!...
Forsi ti des ammentare
Chi, dae s'annu passadu,
Promissa m'aias dadu
Chi endiazis unu saltu.

Luego damus s'appaltu;
Tantu pro tantu ite nd'amus?
Dae cuddu chi lucramus,
Fattat bene attentzione,
Ispatzende su carvone
E luego fraighende.

Semper sezis comintzende
E non comintzades mai!
Colza so e in guai
Ma como faeddo jara,
E su chi naro in cara
Lu deves bene notare;
O pensades de fraigare,
O mi ch'ando a Palestina!
Paraula de Reina
Si mi che 'idides piusu!
Puci! como est un'abusu!
Già bos nde sezis beffende!
Dogni die fraighende
E non benit mai s'ora!...

Cagliesi, Nostra Segnora,
Paraula de Tomeu,
Chi s'est in gustu 'e Deu
Comintzamus a beranu...
Ma, faeddet a pianu,
Non ch'appat calch'importunu;
Non lu naret cun nisciunu
Ch'est sutzessu cust'errore,
Chi non l'iscat su Pretore
Ch'est costadu atter'e tantu,
No amonat calchi santu
Pro cunfusionajolu!...
Avvertat a custu solu,
Se venisse domandando,
Gli dica ch'eran giocando,
Accò sa cosa arrangiada.

Ohi, già m'at consolada
Su chi mi nde la 'ettesit
Chi mi la faghiat noa!
Già la fattesit sa proa
Su preiderastru Bua!
Gasi siat sa domo sua
Coment'at fattu sa mia!

Cagliesi tia Maria
Chi, tantu, non nd'at niente.
Pensemus a su presente
Comintzende dae como:
Vosté torresiche a domo
A los attentzionare,
Non si torren'a brigare
Coment'an fattu 'erinotte;
Preghet calchi sacerdote
A lis dare calch'ojada;
Istet allegra e cagliada;
Comente li prego e bramo,
Istasera già mi jamo
Su bruttu sagristianu;
Ista a bider si manzanu
Bi torrat a catziare
E si bi torrat andare
Nde faghet sa penetentzia

Bravu dali un'avvertentzia.
Bonassera!

Bonassera!

Non che fit mancu in carrela
Chi Pedru Seche non benit;
S'usceri bi lu prevenit:
Tomeu est abbetiadu!
Pedru ch'intrat annutzadu
Nende: It'oramala ch'ada?

A 'ue as fattu s'andada?

A campagna, pagu attesu;
Già lu tes aer intesu
Chi che fia catziende.

Bravu, tue divertende: 
E mannu ses pro ispantú! 
E-i sos santos intantu 
Istropiados si sunu.

Mai bi nde campet unu! 
Chi deo non b'appo tortu;
E manc'unu bind'at mortu?

Mortu no, grassias a Deu!
Setzi, e isculta a Tomeu,
E isculta attentamente;
Pro chi t'istet pius in mente
Parlerò in italiano:
Voi siete il sagristano,
Ma non siete un buon sagrista.
Perdete i santi di vista,
Per cercare i caprioli!
Non si devon lasciar soli,
Specialmente i più piccoli.
Giuro per i santi articoli
Che, se lo tornate a fare,
Ven'avete a ricordare!
Addio! Andate!...

Como, ite cheres chi fatte,
Animale tattaresu?
Su sutzessu l'as intesu,
Giustu, coment'est costadu;
Chie si b'est impignadu,
Como non benit mancante:
Iscas chi a su mese intrante,
Dan printzipiu a su frabbicu
E tottu a cimentu arabbicu
Ted'esser su fundamentu...

Non frabbigheggianì a ventu?
Chi mi sia lu frabbiggà!
Sentz'abé li quattrini?
Pobari illusi, mischini,
Poltaddi da oggi a dumani!
Si cuntentiani di la ch'ani,
Chi, par eddi, è fina troppu...

Pro sa limba non ses toppu,
Ancu la jutas brujada!
E-i sa pedra carrada
Non la 'ides a muntone?
A bighin'a s'istradone
Ch'ingrobrat finas sa via...

Ah! ed eiu mi gridia
Ch'era a fa' calchi vachili, 
O pal mandra di guili,
O pal frabbigà un forru...

Cagliadi, conca 'e corru
Ch'est finas dad'a impresa
E printzipian cun lestresa
Si non tenen calch'isvariu.

Di', e cal'è l'impresariu?

Non l'ischis?

No.

Pedru 'Udrone;
E-i s'inzegneri est Culone.

Brabi! Tutt'e dui boni! 
Cussì siani li paddroni 
Chi ni l'at isciubaraddi! 
Pobari tonti isfasciaddi! 
Chi vizz'ingoddini intrei! 
E tu, di': e cosa sei?
In chi t'ani impiegaddu?
A comenti sei istaddu
Tantu tempu in Aglientera,
Un caporali di miniera
Sabbarà un mestieri...

Deo so su chentineri,
Giaeri in su magasinu;
A dispensare su inu
A totta sa maestrantzia.

Si no vinn'è in abbundantzia
Già si catzani la seddi!
In cantina, lu fideddi,
Mire' chinn'isciddi in brea!
Si fazi com'in buttrea
Vidareddi chi aumentu!
D'un carradeddu di zentu
Sinn'at biddu la middai,
E sentza vindinni mai;
Chi diaulu vendarà!
Si vinn'anda a cumparà
Eddu si mustra annutzaddu;
E rispondi arrabiaddu:

Cagliadi, limba isfrenada,
Su bastante m'as mancìadu!
E tue, non as leadu
Pro tatza su labiolu?
Pro sutzare non so solu
Già mi faghes cumpagnia.

Basta; terminadda sia,
Abà, cun pazi e amori:
Si lu pobaru autori
At fattu calchi mancantzia,
Cumpattiddili l'errantzia;
Ch'è tontu, già lu sabeddi:
Chi diaulu li vuleddi?
Lu chi sa più non fazi:
S'a calcunu non li piazi
Li dia calchi arrangiadda.
A tzent'anni! là terminadda,
Riverilla, bona jenti!

Si cherides'idere fotografias de 'idda chilcadelas in  o in su situ de su Comune 
o si cherides'ischire cosas pius'ispecificas e palticulares cuntattade s'associazione onlus de promozione turistica in bidda chi si jamat Su Furrighesu.




#Article 312: Iscravamentu (424 words)


Siscravamentu indicat su ritu de sa depositzione de Cristos dae sa rughe. Est una Sagra Rappresentatzione chi si faghet su sero a taldu de sa Chenabura Santa in medas crejas in Sardigna. Su chi sighit si faghet ind una 'Idda de su Tataresu.
In sa creja printzipale, sa chenabura, a sas tres de sero, si preparat una rughe manna, posta rea in su presbiteriu, e subra sa rughe unu crucifissu, mannu, e adattu po nd' essere caladu. Custu crocifissu de solitu istat ind'una creja secundaria. Sa rappresentatzione si riferidi a su chi narant sos Vangelos, cando Gesu Cristu est istadu depostu mortu dae sa rughe.  In custa rappresentatzione bi sunt duos personagios, Zuseppe d'Arimatea e Nicodemu, bestidos secundu una traditzione;  accanta  a sa rughe b'est una istatua de Nostra Signora de sos Sete Dolores, bestida de nieddu.
S'incomintzada cund'una preiga de unu predi subra sa passione  e morte de Gesu Cristu e a unu tzertu puntu su predi si rivolget a Zuseppe e li dat s'ordine de nde 'ogare dae subra sa conca de su crocifissu sa corona de ispinas...Custa benit calada  e posta supra sa conca de Nostra Segnora. Pustis dat s'ordine de nde ogare su jau de sa manu dresta, pustis dat s'ordine po su jau de sa manu manca, e pustis ancora s'ordine po su jau de sos pes: sos jaos chi 'enint calados sunt presentados ogni olta a Nostra Segnora e postos in unu cestinu.
Primmu de nde 'ogare sos jaos Zuseppe e Nicodemo ant fattu passare una fascia de tela, suta sos bratzos de su crocifissu po nde lu poder calare. Cando l'ant caladu lu presentant a Nostra Segnora, a su populu e lu ponent in d'una andìa (portantina). Tando, a de note, cun tota sa zente presente, omines e feminas, cuffrades e cussorres, pizzinnos e pizzinnas ecc.,partit  sa processione peri sas istradas de sa 'Idda. In processione sos cuffrades giughent s'andia cun su  Cristu mortu; unu cuffrade  giughet a palas una rughe  bastante manna; ateros giughent s'istatua De Nostra Segnora de sos Sette Dolores. Si pregada e si cantada; su Coro Sardu de sa 'Idda, ogn'intantu cantada una cantu religiosu: su Miserere, su Stabat Mater, e ateros cantos adatos in sardu. Guasi a sa fine de sa processione si giughet s'andia cun su  Cristos mortu in sa creja inue istat de solitu, e si ponet a sos pes de s'altare. Sa  processione  rientrat in creja dae inue est partida, però una processione minore si faghet dae sos cuffrades  e cussorres chi giughent Nostra Segnora in sa creja sua.




#Article 313: Vangelu (328 words)


Su Vangelu est una paraula chi s'incontrat in sos liberos de sa religione cristiana. Sa paraula dae su gregu significat bona noa, buona notizia, e custa bona noa est sa naschida de Gesus Cristu e-i s'insegnamentu chi at lassadu. Cando Gesus Cristu ha comintzadu a preigare, sa sintesi fut: Su regnu de Deus est vicinu, cunvertidebos e creide a su vangelu.
Sa paraula servidi a indicare puru battoro libereddos, sos Vangelos o Evangelios, inue si podet connoschere su chi Gesus Cristu ha fattu e su sou insegnamentu.Una traditzione meda antiga narat chi sos autores de ognunu de sos battoro libereddos sunt Matteu, Marcu,Luca e Giuanne.
Matteu at iscritu printzipalmente po sos Ebreos, po mustrare chi Gesus fut su Messia chi Isaele aisettaiat, e chi sa profetzias si sunt cumpridas cun sa ennida de Gesus Cristu.
In custu vangelu si podet legere su Discursu de sa muntagna, e-i cudda pagina:Benide beneitos de su Babbu meu, ca aiat famine a m'azis dadu a mandigare, e-i su chi sighit.
Matteu est unu de sos doighi discipulos de Gesù Cristu.
Marcu, no fut de sos doighi, ma fut unu cristianu, paret discipulu de Paulu,s'apostolu.
At iscrittu su vangelu po sos paganos, non ebreos. Est su pius cultzu de sos libereddos; est su primu chi est istadu cumpostu. Meda de su materiale sou s'agatat in sos vangelos de Matteu e Luca.
Luca,no fut de sos doighi discipulos de Cristos. At iscrittu unu Vangelu, riccu de parabulas, raccontos che deviant illustrare s'insegnamentu de Cristos: sa parabula de su Samaritanu, s'atera de su fizu prodigu,e ateras ancora. Luca est s'autore de un ateru liberu: Sos Attos de sos Apostulos,chi raccontat sos primos annos de sa vida de sa creja cristiana e in particulare fattos de sa vida de santu Pedru e de sa vida de santu Paulu.
S'ateru Vangelu est de santu Giuanne, unu de sos doighi. Custu vangelu tenet unu ateru modu de presentare a Gesù Cristu; s'ischema est divesciu dae sos ateros tres.




#Article 314: Benetutti (226 words)


Benetutti est una bidda de duamìgia personas; est a batorchentos e ses metros subra su mare. Làcanat cun sos comunales de: Nule, Ortei, Oniferi, Oroteddi, Orane, Patada, Bono, Orune, Nùgoro.

Vivent de pastorìtzia e b'at meda mastros de muru, carchi mastru ferreri, e unu mallifìtziu famadu. Meda tancas e bìngias faghent unu territòriu mannu chi si estendet pro norantabattor chilòmetros cuadrados dae sos terrinos de Mariane cun Bono a Contra De Revorte cun Nùgoro-Orune. 

Su logu prus chircadu e visitadu de Benetutti est Su 'anzu inue bi sunt sas termas romanas. 

Su monte a dae segus de Benetutti est Monte Sisine , su nuraghe prus famadu est S'aspru ; Benetutti est posta a trintasès chilòmetros dae Nùgoro, a batòrdighi dae Ortei , a tres dae Nule (sa bidda prus a curtzu) a norantaduos chilòmetros dae Tàtari e a trintabator dae Otzieri. Sas crèsias de Benetutti sunt noe, su santu patronu de sa bidda est Sant'Elene Imperadora.

Fit de sambenadu de custa idda Frantiscu Cocco Ortu, sindigu de Casteddu in su sigundu mesus de S'ottiqhentos e prus bortas parlamentari e ministru de su Gubernu Regiu in sos primos annos de su Noighentos. Est istadu unu de sos prus agganidos anti-fassistas in sos primos annos dei su Regime de Mussolini cando, mancare ja ezzu, no at esitadu a s'opponnere a sos abusos e a sos malos usos mussolinianos.




#Article 315: Bessude (218 words)


Bessude est una bidda de 501 abitantes in sa provìntzia de Tàtari, in s'antiga regione de su Meilogu . Distat 32 km dae su capoluogu.

S'area 'e Bessude fit abitada già dae sa preistoria comente si podet notare dae su nuraghe 'e Santu Tiadoru vicinu a sa tzitade. Sa tzitade est istada fundada in su XIII sèculu. In su XVIII sèculu sa peste at bocchidu bona parte de sa popolazione.
Retzentemente sa bidda rischiat s'ipubulamentu (dae sos 810 abitant 'e su 1911 ae sos 501 de su 2001).

In sa bidda bi sunt tres chejas: Santa Rughe a s'intrada 'e Bessude, Santu Martine in su puntu pius altu 'e sa tzitade e Santu Leonardu, restaurada retzentemente.

Fora 'e sa bidda bi sunt sa cheja de Santa Maria, su Nuraghe 'e Santu Tiadoru e sas domus de janas.

In sas paredes 'e sas domos bi sunt varios murales; calicunos sunt istados pintados dae pagu e si distinghent ca sunt pius minudos 'e sos àteros.

Bessude si podet dividere in duas partes: su rione 'etzu e cussu nou, giamadu Sa Sea dae sos bessudesos.
Sas duas zonas sunt collegadas dae un'istrada giamada Poja.
Sempre in cust'istrada b'est s'antigu abbodorzu e unu rizzolu (chi est siccu guasi totu s'annu).

Sìndigu: Sechi Giuseppe

Numeru de tzentralinu 'e su Comune: 079 886157

e-mail: 




#Article 316: Biddanoa Monteleone (539 words)


Biddanoa Monteleone est una bidda de 2.588 abitantes in sa provincia de Tathari.

A guasi 600 m. subra su mare, posta in d'una costa soliana dae inue si godint panoramas ispantosos subra s'Alighera, porto Conte, Tàtari fintzas a sos montes de Gallura, e dae un'atera ala fintzas a sa serra de su Màrghine. Totu su territoriu, meda estesu, est unu altipianu.  Parte de su territoriu arrivat a mare, sa marina, po 14 km. Est isviluppada sa pastoritzia: arveghes, baccas e caddos. In territoriu de Iddanoa s'agatat su zassu archeologicu de Nuraghe Appiu cun unu villaggiu nuragicu bogadu a pizu dae pagos annos. Afacca  a custu nuraghe una tumba de zigantes e un ateru nuraghe pius minore. In territoriu de Iddanoa s'agatat sa necropoli de Pottu Codinu, cun noe tumbas. In una ant agatadu una istatuetta de una dea-madre, in pedra. In territoriu de Iddanoa, su Monte Minerva, massissu, inue esistit una riserva naturalistica. Sempre in territoriu de Iddanoa naschet su Temo, unu riu chi in ijerru carrada abba, ma si sicada  guasi in s'istiu. Una diga at formadu unu lagu artificiale,  su lagu de Monteleone Rocca Doria, e chi evitat allagamentos a Bosa, e frunidi abba a biddas  meda de su circondariu. Una istrada aberta dae pagos annos calat a mare, a s'ispiaggia de Poglina, in territoriu de Iddanoa.

Sa cultura, in custos ùrtimos annos ada postu passos in custa Idda. Su Palatu e sa Iscolas, fut s'iscola elementare, imponente e fraigada in su 1896. Como est usada comente logu inue faghent espositziones ispetzialmente de fotografia de autores italianos e istranieros. Sa Domo Manna, est un àteru logu espositivu. In d'un ala  b'est unu Museu etnograficu cun trastes e istelzu po faghere su pane, po faghere su casu e po trabagliare sa lana cun su telalzu (tapetos, mantas, fressadas ecc). Sa idda est imminorighende: in unu  seculu at perdidu 3.000 abitantes! Meda biddanoesos sunu calados a s'Alighera. In Biddanoa esistit una Banda musicale dae paritzos annos, b'est puru unu Coro maschile chi cantat in  sardu e s'est esibidu in logos meda in Sardigna a a fora, e esistit puru unu Coro  de  solu  feminas po su cantu in sardu. Esistit puru unu Gruppu folcloristicu, bravu po sos ballos sardos. Sa 'idda est divisa in duas partes, su centru istoricu, cun domos in pedra, de unu tzeltu valore, ma domos meda como sunt boidas e in abbandonu, e sa parte noa a nord e a sud de sa idda e una zona po attividades produdittivas. In su centru istoricu bi sunt tres crejas: Santu Neneldu, sa parrocchiale,in istile goticu aragonesu, ma at tentu diversos interventos; Santa Rughe, de su 1600, e su Rosariu puru de su 1600, in s'una e in s'atera, altares de linna de unu tzeltu valore. A 3 Km dae sa idda su santuariu de Nostra Segnora de Interrios. Sa festa, manna, su 8 de cabidanni. Affacca a sa creja, unu fraigu mannu, una olta colonia po pitzinnos in s'istiu, como a poi chi l'ant acconza e mezorada, logu de incontros po pitzinnos e giovanos. 

In Biddanoa est naschidu Remundu Piras, poeta improvvisadore de sos pius mannos de Sardigna. Ateros  poetas improvvisadores naschidos in Biddanoa: Bucianu Nieddu (1879-1929), Salvatore  Mortello (1881-1950), Angelinu Pedrete (1890-1913), Barore Riu (1911-1978).




#Article 317: Pàdria (122 words)


Pàdria (Padria in italianu) est una bidda de 836 abitantes in sa provincia de Tathari.

Sa bidda 'e oe istat subra unu situ chi accasazzat sèmidas 'e insediamentos umànos de s'època punica e fit identificadu cun Gurulis Vetus, chi currispondet a sa Gourulis Palaia zitada dae su geografu grecu Tolomeu. In su territoriu 'e Padria b'istan sos restos de tres pontes romanos, giamados Ponte Ettòri, Ponte Ulumu e Ponte Enas e non lontanu dae custu ponte s'incontrat un'antiga miniera 'e argentu ghiamada Salghertalzu. In s'antichidade sos abitantes han lassadu custu situ pro fondare Gurulis Nova, sa Cullieri 'e oe, in sa rezone 'e su Montiferru.

Sa bidda 'e Padrìa este documentada in s'època giudicale e faghia parte 'e sa curatorìa 'e Cabudabbas.




#Article 318: Portu Turre (691 words)


Portu Turre (Posthutòrra in tàtaresu, Porto Torres in italianu) est una bidda de 22.265 abitantes in sa provincia de Tathari.

Sa bidda marina de Portu Turre est posta in s'ala nord occidentale de sa costa sarda, in s'internu de su golfu de s'asinara, in unu logu istratègicu,  s'ùnicu molu sardu collegadu, a banda s'Itàlia, cun Francia e Ispagna. At unu territòriu de 10200 ètaros, inue sas ìsulas de s'Asinara e Piana rapresentant sa metade de custa mannària. S'Asinara, est finas Parcu natzionale, connotta meda ca incue s'agataiat sa presone de seguresa màssima inue sunt colados famados delincuentes, mafiosos e brigatistas. Parte manna de su territòriu duncas in custas ìsulas e su restu in sa Prana de sa Nurra, unu territòriu ispogiadu cun pagos buscos, belle che totu occupadu dae pàsculos e terrinos laurados. Unu territòriu duncas pranu o cun pagu montigros, a banda carchi artura che Monte Alvaro (342m) connòschidu ca s'agatat una cava de calcare. Pagos frùmenes inue su prus de importu est su Riu Mannu chi acabbat a palas de su Ponte Romanu, ma finas Riu Santu chi rapresentat làcana cun su territòriu de sa comuna de Tàtari a occidente. S'agatat finas una paùle, mutida “de Gennanu”, collocada intro a sa Zona Industriale, su prus manna custa de totu sa Sardigna cun 23km². Totu sa sa costa presentat morfologias diferentes. Arribande dae platamona, unu litorale longu meda cun plajas mannas a rena fina, chirru a sa bidda sa rena lassat su logu a roccas mannas, piessignu de custa ala de sa costa, fatas de tufu biancu cun falèsias mannas cun artàrias finas a 30m. Sa rocca, a bias, lassat su logu a carchi plaja inue sa prus famada est sena duda cussa de Balai, cun sas cresieddas suas e su mare trasparente ispantosu. Àteras plajas cussa de s'Iscoglilongu e sa Renaredda e àteras prus minoreddas. A settentrione duncas su territòriu est in s'oru de su mare e a Ovest, Sud e Est a làcana cun sa Nurra de Tàtari.

De sa frecuentatziones de custu tempus no b'at meda novas. Su chi est tzertu est chi custu locu est istadu reparu de sos navigantes fenìtzios, e luego de cuddos pùnicos. Su chi s'agatat pro cantu regrada s'archeologia est pagu e si podet proare a faghere unu collegamentu chin s'ìsula de Asinara e Melqart (s'Ercules pro custas zente). Caliche cosa fiat agatada, aneddos e cosas gasi, e totu figurante su deus Bes. Galu un'istele in tufu e una cupa greca de su VI sec a.C. et àtera cosas comente resòrgias e isteddos.

In custu perìodu est incumintzada sa crèschida turritana. De custu tempus est sa fundatzione de sa bidda. Sa fundatziones diat essere gràtzie a Giulio Cesare Ottaviano (cando fiat in Sardigna) o de Marco Lurio in su 46 a.C. Issos fundaiant una colònia romana chi est preguntada pro sa prima borta in sa Naturalis Historia de Plinio su betzu. Custu nùmene est Turris Lybissonis. De meda importu pro sa tzitade fiat su flumine mertzu connòschidu comente riu mannu oe. Isse fiat navigàbile pro meda chilòmetros a cussu tempus. De poi pagu ant fraigadu su portu chi est collocadu in su matessi locu in ube est oe. S'atividade marinara de sa colònia est bene documentada da su cultu de Iside (chi a su tempus fiat sa chi proteghiat su marinajos). Issa beniat festizadora sas prima dies de martzu (navigium ididis). Chin custa tzelebratzione issos apirant su tempus propitziatòriu pro sa pisca e sa navigatzione. Custu tempos colaiat su mese e Sant'Andria. Sa fede in Iside at testimoniatzas in beda istàtuas e monumentos comente s'Ara de Bubastis. De poi sa frabigatzione de su ponte Romanu 8su prus mannu e antigu de s'ìsula), in su I sec, sa tzitade fiat mertzu collegada chin sa prana de sa nurra. Turris Lybissonis fiat, si no cussa de prus importu, se segunda tzitade collegada chin Ostia (portu de Roma). S'Ùnica bidda chin sa matessi importàntzia de turris fiat Kalaris. Dae sa minieras de sa Nurra  nde pigaiant prata e ferru. Abbaidende sas termas, sas domos chin mosàicos, sos muros e galu si podet narrere chi sa tzitade fiat de beru de meda importàntzia puru pro Roma.




#Article 319: Tex (fumettu) (377 words)


Tex esti su pru mannu fummettu italianu, esti stettiu inventau de Gianluigi Bonelli (patti scritta) e Aurelio Galeppini (patti disegnada). Custu dusu fumettistasa anti pottau ainnantisi su fumetu assolusu de su 48 po medas annus. Immoi medas fumettistasa trabballanta po Tex, is prusu importantisi funti: Claudio Nizzi, Fabio Civitelli, Josè Ortiz, Mauro Boselli, Fernando Fusco e attrusu.
Tex Willer esti su protagonista, tenidi un' edadi accanta de is coranta annus e de trabballu faidi su Ranger (cummenti unu politziottu de immoi), esti coiau cun d' una indiana Navajo Lilith (chi è motta boccìa de criminalis e chi non c' esti in sa serie regolari), tenidi unu fillu de bint' annusu: Kit Willer chi d' aggiudada in is avventuras suas. 
Tex esti meda nomenau po essi balenti e seguru candu faidi un' impresa. Non peldidi mai e bincidi sempri, non ci pentzada mai duas' ottasa candu c' esti de scudi. Esti de sa patti de is prus debilisi e medas ottasa s' agattada a essi contrasa a i biancusu (facciarbusu) po difendi is natiusu de s' America.
Is indianusu tzerrianta Tex Achili de sa notti
Tex non esti mai assolu ma esti sempri accanta sua su goppai Kit Carson (chi non esti su Kit Carson storicu), esti pru becciu de Tex (accanta de is sessant' annus)e tenidi pilus e mustazzus biancusu (is indianusu du tzerrianta pilusu de pratta), funti meda ammigusu e funti meda nomenadasa in su fumettu is scenasa aundi Tex e Kit Carson si sfuttinti. Si Tex esti meda seguru de sei Karson esti meda inseguru (cummente tottu i becciusu).
Un' antru amigu de Tex esti s' indianu Navajo Tiger Jack, esti sempri cittiu, esti meda bonu a sparai cun sa scuppetta e a arresisti  a su dolori.  
Cummenti tottu is eroisi de is fummettusu Tex non tenidi scetti amigusu ma finasa meda inimigusu, su pru nomenau esti seguramenti Mefisto, unu maghiarxiu chi in is primas istoriasa fiada unu semplici brusceri poi prus ainanntisi unu para tibetanu d' adi imparau a fai magiasa pru mannasa finasa a ndi essiri unu maghiarxiu meda potenti, adi tentu meda scontrusu cun Tex chi esti sempri arrennesciu a du binci, in d' un istoria tex d' adi finasa mottu ma cun s' aggiudu de sa sorri (Lily) esti torrau biu. 




#Article 320: Arrosàriu (127 words)


SArrosàriu est una pregadoria devotzionale a caratere litanicu tìpica de su ritu latinu de sa Crèsia catòlica dividia in chimbe postas o pàsias de avemmarias, babbonnostros e glórias.

In dies de sa chida si meditana sos misterios de sa fide cristiana (e chi s'agatana in sos Vangelos). Sos misterios de allegria su lunis e-i su sapadu; sos mistèrios de su dolore su martis e-i sa chenabura; sos misterios de sa lughe su joja; misterios de sa gloria du mercuris e-i sa dominiga. A poi chi enidi presentadu su misteriu si incomintzada cun su Babbu nostru, sighini deghe Ave Maria, si concruede cun su Glòria. A sa fine de sas chimbe postas de sa die, si narada sa Salve Regina, e de solitu si aggiunghene sas Litanias lauretanas.




#Article 321: Rughe (327 words)


Sa rughe (in logudoresu, ruche in nuoresu, gruxi in campidanesu), dae sa paraula latina crux crucis, indicat unu istrumentu de tortura chi fut connotu in s'antighidade. Beniant cundennados a morrere in rughe sos assassinos, sos chi si funt machiados de delitos mannos, sos avversarios politicos e ateros.

Sa rughe fut formada dae unu palu verticale che beniat piantadu in terra e dae uni palu orizontale. Su cundennadu beniat appiccadu a sa rughe cun giaos, postos in sas manos e in sos pes, o ligadu a sa rughe. Subra una rughe est mortu Gesus Cristu, cundennadu dae s'autoridade romana (Pontiu Pilatu) e de s'autoridade ebrea. Subra sa rughe, narant sos Vangelos, Pilatu at fatu ponnere un'iscrita in latinu: Iesus Nazarenus Rex Iudeorum (I.N.R.I). Sa rughe est su simbulu pius importante de sa religione cristiana, ca ammentat sa morte de Gesu Cristu, chi est mortu subra una rughe, innotzente, pro essere istadu fidele a sa missione sua, chi li fut dada dae Deus, chi Gesus giamaiat Babbu meu. Sos cristianos catolicos incomintzana sa Missa e guasi totu sas preghieras cun si sinnu de sa rughe, tocchende sa fronte e nende in nomine de su Babbu, tocchende sas pettorras e nende de su Fizu, e tocchende sa punta de sa pala manca e dresta nende de s'Ispiritu Santu. In sas natziones cristianas sa rughe s'agatat in totue: subra sos campaniles, subra sas crejas e intro sas crejas, sos crocifissos e puru in sas domos. In medas logos de s'Italia sas rughe s'agatat in logos panoramicos, montes ecc. Meda capolavoros de pintura ant comente sugetu Gesu Cristu in rughe (pro es. su crucifissu de Cimabue, de Grunewald, de Guido Reni ecc).

In architetura si faeddat de rughe latina (su palu verticale est pius longu de su palu orizontale, ed est sa pius comune) e de rughe grega (sos bratzos de sa rughe sunt uguales). E tando una creja podet esser a pianta a rughe latina o a pianta a rughe grega.




#Article 322: Apocalisse (322 words)


SApocalisse est s'ùltimu lìberu de sa Bìbia cristiana, una paràula grega chi cheret nàrrere rivelatzione. S'autore de custu lìberu narat issetotu su nòmene sou, Giuanne, e narat chi in su momentu chi iscriet s'agatat esiliadu in d-una ìsula, Patmos, a motivu de sa fide sua in Gesus Cristu. In custu lìberu est meda presente su numeru sete: si faeddat de sete lìteras po sete comunidades cristianas. Chie narat a Giuanne a iscrìere est Gesu Cristu chi narat de se medas cosas, chi est su Primu e s'Ultimu, chi fut mortu ma est torradu in vida. Su Fizu de Deus. Su Santu, su chi narat sa veridade.

Gesus Cristu est presentadu comente s'Anzone chi fut sacrificadu e est dignu de retzire potentzia, richesa, sabiduria e fortza. Sunt presentados pustis sete sizìglios, chi Gesu Cristu isolvet. Ogni sizìgliu est ricu de imàgines difitziles a interpretare.

Pustis bi sunt sete ànghelos chi si preparant a sonare sete trumbas. A ogni sonu de trumba si verìficant fenòmenos terrìbiles in chelu e in terra, chi no si devent leare a sa lìtera, ma ant significados simbòlicos. In su capìtulu 12 si narat de unu sinnu mannu: una femina bestida de sole cun sa luna suta sos pes, e subra sa conca una corona de dòighi istellas. Sa femina est ràida e tichìrriat po su dolore de su partu. Cumparit un'àteru sinnu: unu dragu ruju, mannu, cun sete concas e chi cheret divorare su pitzinnu apena chi naschet; ma sa femina si che fuit in su desertu.

In su capìtulu 15 si faeddat de sete copas, copas de s'ira 'e Deus. Sas copas sunt pienas de sos castigos chi sunt po Babilònia (custos castigos paret chi fetan riferimentu a sas sete piaes de Egitu). Babilònia est presentada comente sa Bagassa Manna (Roma? Gerusalemme?).

In su capìtulu 21 benit presentada sa Gerusalemme Noa, chi est sa tzitade santa, chi calat dae su chelu, parada che un'isposa po s'isposu sou.




#Article 323: Pregadoria (122 words)


Sa Pregadoria est una de sas praàticas comunas a totu sas religiones. Est su modu de se rivòlgere a Deus o a Nostra Segnora o a sos Santos dae parte de unu credente, unu chi eppada una fide religiosa. Sos modos de pregare sunu varios: po ringratziare, po pedire agiudu, po retzire una grascia. Custas podene essere preghieras personales, individuales, o bi sunu sas preghieras in cumone (comunitarias).
In sa Religione cristiana catolica sa preghiera pius manna est sa Missa. Ateras preghieras nodidas a sos catolicos sunu: s'Arrosàriu, sa Via Crucis, s'adoratzione de su Santu Sacramentu, sas novenas e in Sardigna sos Gosos. In tempos pius vicinos sa preghiera de sas Lodes o de sos Pesperos, puru po chi non est predi.




#Article 324: Sant'Efis (372 words)


Sant'Efis (Antiochia, 250? - Nora, 15 gennàrgiu 303) est unu Santu e Martiri de sa crèsia Catòlica Apostolica Romana, est connotu me tota sa Sardigna.
 
De Sant' Efis esistit una Passio o contu de sa vida e de su martìriu suu, ki s'agatat in Acta Sanctorum, una arregorta de contos subra de sa vida de Santos, incumentzada in Bèlgiu; su 1643 da e J. Bollandus e atrus, gesuitas. Esistint prus de 60 volumines e benit sighia fintzas a oe. Is noas (cun meda interrogativos) parent custas: Efis fut orientali, fortzis originàriu de Efeso, insandus in sa magna Greghia oi in Turchia. Fut unu militari  a su tempus de s'imperadori Diocletzianu (243-313 d.C.). Benit in Itàlia. Innoi si cunvertit a sa fidi cristiana. Partit dae Gaeta cun soldaus e a cabu de una flotta de navis e diretu a Tarros in Sardigna.Una tempesta manna at fatu fàghere naufràgiu a 15 naves; cun sas ateras est arribadu a Tharros, che fut su portu prus acanta a Forum Traiani (Fordongianus) inui bi fut su cumandu po controllare su territòriu dae sos barbaricinos. A poi Efis calat a Casteddu, fortzis a raportu de sos superiores suos. A Casteddu si professat cristianu ananti a sos zuighes e benit mandadu a Nora, tando tzitade importante po su portu. A Nora, si narat, Efis est istadu scabitzau.

Sa Passio paret ki siat stètia iscrita in su seculu XI. In Casteddu esistit una crèsia,in Stampaxe unu bixinau de Casteddu, dedicada a Santu Efis; un'atra in Nora, e atras. In Casteddu dae su 1657, donni annu si tzelebrat sa Festa de Santu Efis. Oi est una cosa manna meda. Su 1 de mayu, si tenit una processioni cun sa stàtua de su santu ki essit dae sa crèsia de Stampaxi. A sa processioni b'at zentoria meda: bi sunu sos gruppos 
in costumu (òminis, fèminas pitzinnos, pitzinnas) de medas biddas de Sardigna, e cun carros, tragaus dae sos boes e subra zente in costumene. Sas Autoridades andant a cuaddu.

Unu spetàculu mannu, e trasmìtidu dae sa televisioni, cun zente meda chi assistit. Sa processioni durat paritzas oras, finsas a cando su santu essit fora'e tzitade, po andare a Nora. Pagas dies a pustis, torrat in forma privada, a sa crèsia de Stampaxe.




#Article 325: Chida (125 words)


Sa chida (o xida in campidanesu) est unu gruppu de dies o una divisiòne de unu gruppu prus mannu comente su mese o s'annu.

Sas dies de sa chida in sardu logudoresu sunt: lunis, martis, mercuris, joja, chenabura, sapadu, dominiga. In campidanesu sunt: lunis, martis, merculis, jovia, cenabra, sabadu, dominigu. Est evidente chi tzertos nomenes derivant dae su latinu: sa die de sa luna (lunae dies), sa die de Marte (Martis dies), sa die de Mercuriu (Mercurii dies), sa die de Jove (Jovis dies). Chenabura/cenabra podiri benni de su latinu coena pura, sa cena sacra prima de su sabadu po is ebreus. Sabadu/sapadu est de origine ebraica (dae su fueddu ebraicu shabat) e dominiga/dominigu est de origine cristiana (dies dominica: sa die de su Segnore).




#Article 326: Santu Lussurgiu (112 words)


Santu Lussurgiu (in italianu San Lussorio, in logudoresu Santu Lussulzu) est vividu a su tempu de Diocletzianu. Dae sa passio ischimos chi fut unu apparator un'ispecie de bandidore, a servitziu de unu magistradu, po trasmittere s'ordine de si presentare a denantis de su magistradu. Cunvertidu a sa fide cristiana fut cundennadu a essere decolladu in Forum Traiani (Fordongianus). Sos Pisanos ant giuttu relichias de santu Lussulzu a Pisa. In Toscana su santu est connoschidu comente San Rossore. Est meda veneradu in Sardigna: in Fordongianus, Santu Lussurzu, Nuràminis, Ceraxus, Romana e in ateros logos. In sas campagnas de Romana esistit una grutta-santuariu. Po sa festa bi accudit zente meda dae sa biddas affaca.




#Article 327: Via Crucis (128 words)


Via Crucis, sa via de sa rughe. Po sos cristianos catolicos custa est un a pregadoria subra sa via dolorosa chi Gesus Cristu at fattu, cando cun sa rughe in palas est pigadu, cun dolore, a su Calvariu. Sa Via Crucis est formada dae 14 episodios, giamados istatziones, subra sa via dolorosa de Cristos. In d'ogni istatzione s'ammentada un episodiu de sa Passione de Cristos, dae cando est istadu cundennadu dae Pontziu Pilatu a morrere subra una rughe, fintzas a cando l'ana crucifissu, est mortu e l'ana sepultadu. S'agatana meda libereddos po faghere una Via Crucis, e chi agiuana a meditare e a pregare.

In d'ogni creja si podene biere so quadros po sa Via Crucis: podene essere in brunzu, in maiolica, in terra cotta o in pintura.




#Article 328: Monte Sinai (100 words)


Su monte mentuadu medas boltas in sa Bibbia, e inue Mosè ada retzidu dae Deu sa duas taulas cun sos deghe cumandamentos. Est  unu monte cun 2100 metros de altaria, in sa penisola de su Sinai, bagnada dae su Mar Rosso, dae su Golfo de Aqaba e dae su Mediterraneo. Affacca a custu monte b'est su monasteru de Santa Caderina, in su desertu, inserradu intro muros altos, chi parede una fortezza, betzu de 17-18 seculos, ancora abitadu dae monacos cristianos ortodossos. In su monasteru s'agatada una ricca biblioteca con volumenes antigos e una creja cun iconas bellas medas e antigas.




#Article 329: Galilea (103 words)


Sa Galilea est una regione de sa Palestina antiga e de Israele oe. S'agatada a nord de Israele. Connoschida in sa Bibbia, spetzialmente in sos vangelos. In Galilea bi sunt sas tzitades de Nazaret, Cafarnao e Tiberiade. B'est unu Lagu, su Lagu de Galilea nadu puru Mare de Galilea. A nord confinat cun su Libanu, e a est cun su Fiumene Giordanu, a ovest cun su Mare Mediterraneu. Sa Galilea tenet terrinos adattos a s'agricoltura (pianura di Esdrelon). A Nazaret b'est bividu Gesù Cristu. E in Galilea at incomintzadu sa sua missione. De Galilea funt sos apostulos, sos primos discipulos de Gesù Cristu.




#Article 330: Marrocu (212 words)


Su Marocu, o Marrocu, est una natzione de s'Àfrica setentrionale, in sa rezone de su Magreb. Sa bidda prus importante est Rabat, tzitade chi tenet 577.000 bividores.

S'istadu tenet istèrrida de 446.550 km² (o de 710.850 km² incluende su terrìtòriu pretèndidu de Sahara Otzidentale) e contat unos 37 milliones de bividores. Sas limbas chi se faheddant sunt s'àrabu, su bèrberu et su frantzese. (Sas limbas ufitzales sunt s'àrabu et su bèrberu solu).

Sas costas sunt infùndidas dae su mare Mediterraneu e de s'istrintu de Gibilterra in su norte, dae s'otzèanu Atlànticu in totu su tretu de ovest, mentras ca sas làcanas de terra sunt cun s'Algeria a est e a sud-est, cun sa Mauritània sud (contende chi su Marrocu pretendet soberania subra su Sahara Otzidentale), francas sas exclaves ispagnolas de Ceuta, Melilla e sa penìsula de Peñón de Vélez de la Gomera a norte. Su clima est mediterraneu in sas costas, montanu in sos montes de s'Atlante et deserticu in su Sahara.

Est una monarchia, et su rei si narat Mohamed VI. Su lumene deribat dae sa tzitade de Marrakech, chi in sa limba berbera est Terra de deus. Su Marrocu fiat istadu colonia de sa Frantza dae su 1912 a su 1956, divenende unu intra sas primas natziones chi si liberiant.




#Article 331: Credo (299 words)


Su Credo est una formula chi tenet autoridade manna pro sa fide cristiana catolica. 

Sunt regoltas sas veridades pius importantes  de sa fide, comente  sunt  istadas definidas dae divescios Concilios Ecumenicos in sos seculos passados, ispetzialmente in sos primos 4 seculos de s'istoria de sa Creja catolica.

Custa formula est connotta comente Su credo, dae sa prima paraula latina de s'incomintzu. Sa tradutzione est in logudoresu:

criadore de su chelu e de sa terra,

de totu sas cosas visìbiles e invisìbiles.

Creo un d'unu solu Segnore, Gesù Cristu, unicu Fizu de Deus, 

nàschidu dae su Babbu prima de totu sos seculos:

Deus dae Deus, lughe dae lughe, Deus veru dae Deus veru,

generadu, non criadu, de sa matessi sustantzia de su Babbu,

po mediu de isse totus sas cosas sun istadas criadas.

Po nois omines e po sa nostra salvesa

est faladu dae su chelu

e po obera de s'Ispiritu Santu

s'est incarnadu in sas intragnas de sa Virgine Maria

e s'est fatu omine.

Est istadu crucifissu po nois sutta Pontziu Pilatu,

est mortu e est istadu sepultadu.

Tres dies a poi est resuscitadu

segundu sas Iscrituras,

est pigadu a su chelu, e setzit a sa dresta de su Babbu.

E de nou at  a bènnere in sa groria, po giudicare sos bios e-i sos mortos,

e-i su regnu sou no at a tenner fine.

Creo in s'Ispiritu Santu, 

chi est Segnore e dat sa vida,

e protzedit dae su Babbu e dae su Fizu.

Cun su Babbu e-i su Fizu est adoradu e glorificadu,

e at faeddadu po su mediu de sos profetas.

Creo sa Creja, una santa catòlica e apostòlica.

Professo unu solu battijimu

po su perdonu de sos peccados.

Aisetto sa risurretzione de sos mortos,

e-i sa vida de su mundu chi at a bènnere. Amen




#Article 332: Cristianèsimu (1090 words)


Su Cristianesimu est una religiòne monoteista, originada in su I seculu, intzentrada in s'impostu de Gesùs Cristu, e lu riconnoschene comente su Figiu de Deus fattu omine.

In su cristianesimu unu ruolu importante ada appidu s'apostolu Simone Pedru, unu de sos doighi, sos primos discipulos o apostolos.
Gesus una die at nadu a Simone chi a una domanda de Gesus aiada rispostu: Tue ses su Messia, su fizu de su Deus vivente, Tue ses Pedru e subra custa pedra deo apo a costruire sa creja mia; sas fortzas de s'ifferru non l'ana a binchere nè a la distruere. A tie dao sas giaes de su regnu se sos chelos e su chi asa a ligare subra sa terra at a essere ligadu in sos chelos (Matteo 16,16-19). Gai Gesus at dadu a Pedru su compitu de essere capu de sa creja. Santu Pedru est mortu martire a Roma in sa persecutzione de Nerone (64 d.C.). Po sos cristianos catolicos su Paba est su successore de s'apostolu Pedru, su Piscamu de Roma e est su responsabile de sa Creja universale. Su cristianesimu in sos seculos at connottu eresias (sa negatzione de veridades importantes, riveladas, dogmas, de sa fide cristiana,es.s' arianesimu, su monofisismu, su pelagianesimu). At connotu puru divisiones: de sa Creja Ortodossa, a poi de su scisma de su 1054. Sa creja ortodossa est presente spetzialmente in s'Europa orientale.
De sas Crejas Protestantes, in su 1500 (luterana, calvinista, battista, anglicana), e chi sunu presentes spetzialmente in su nord Europa e nord America.

Su cristianesimu at tentu Santos mannos, sos Padres de sa Creja: Ambrogiu, Austinu, Zirominu, Ireneu, Atanasiu, Basile, Gregoriu de Nazianzo, Gregoriu de Nissa, Giuanne Crisostomo. E in sos seculos, ateros santos: Antoni, Benedetto, Cirillo e Metodio, Bernardo, Frantziscu de Assisi, Tomasu de Aquino, Pitzente de Paoli, Frantziscu Saveriu, Giuanne Bosco e ateros. Tra sas feminas: Brigida de Isvetzia, Caderina de Siena, Chiara de Assisi, Teresa d'Avila, Teresa de sa rughe (Edit Stein, morta in su campu de concentramentu de Auschwitz), Madre Teresa de Calcutta e ateras meda.

Cando Gesùs Cristu est naschidu, sa Palestina fudi sutta su dominiu de s'imperu de Roma: Gesus est naschidu essende imperadore Ottavianu Augustu e est mortu essende imperadore Tiberiu.
Gesus, in ebraicu Ieshuà, Deus salvada; Cristu, dae su gregu cristòs, unto, chi est uguale a Messia, dae s'ebraicu. Notitzias subra Gesus s'agatana in sos Vangelos, libros iscritos dae discipulos de Gesus, in su primu seculu de sa nostra era. A s'edade de 30 annos Gesus a comintzadu a preigare sa ennida de su Regnu de Deus invitende sos omines a nde faghere parte. Gesù Cristu no ada lassadu iscritos. S'insegnamentu de Gesus s'agatada in sos Vangelos, 4 libros, iscrittos dae Matteu, Marcu, Luca e Giuanne.
Gesus de Nazaret est unu ebreu e ada condivisu sa fide religiosa de su populu ebreu, ind'unu Deus unicu, criadore e segnore de s'Istoria. In sos ultimos tres annos de sa vida sua, Gesus a pagu a pagu ha fattu cumprendere chi aiada una missione chi deviada cumprire e chi li fudi istada affidada dae Deus, chi Gesus giamaida su Babbu meu. Invitada tzertos omines a lu sighire in d'una vida de preigadore (sos 12 discipulos). Comente ogni bonu ebreu Gesus su sapadu andaiada a sa Sinagoga,su logu inue sos ebreos s'incontraiana pa legere sa Bibbia e iscultare una ispiegatzione. Sos interventos de Gesus, po ispiegare sa Legge de Mosè, medas boltas sunu istados motivu de cuntierras cun sos iscribas e sos fariseos,autoridades religiosas de su populu ebreu. Motivu de cuntierra est cando sanada sos malaidos in die de sapadu, e segundu sos fariseos custu fudi proibidu. Ma Gesus rispondiada: Su sapadu est fattu po s'omine, no s'omine po su sapadu (Marco 2,27).

Gesus faeddaiada de Deus servindesi de parabulas, est a narrere contos chi si riferini a fattos de sa vida ordinaria po insegnamentos profundos subra Deus e-i sos omines (s'anzone isperdisciadu, su fizu chi si ch'est andadu dae domo, su seminadore, su fariseu e-i su publicanu, su Samaritanu, su posidu in su campu etc.). S'insegnametu de Gesus fut in sa linea de sa Legge de Mosè e de sa doctrina de sos Profetas ebreos. Non fudi in linea cun s'interpretatzione chi meda boltas nde daiana sas autoridades religiosas de s'ebraismu (Scribas, Fariseos, Sadduceos, e Summos Satzerdotes). Cun issos Gesus s'est iscontradu, proponinde una dottrina spiritualmente profunda, liberendela dae travisamentos che nde oscuraina s'autenticu ispiritu. Gesus ada fattu cumprendere che fudi superiore puru a Mosè, e chi fudi s'interprete autorizadu de sa Legge de Mosè e de sos prefetas.
Ada atzetadu chi sos suos discipulos l'eppana reconnottu comente su Messia, chi su popoulu de Israele aisettaiada (Matteu 16,16). 
Gesus attidi novidades po sa religione de Israele (cfr Matteu 9,14-17: sa parabula de su inu nou). Sa cuntierra cun sas autoridades religiosas ebreas las ispinghede a accusare Gesus comente unu sobilladore denanti a su Guvernadore Romanu Pontziu Pilatu. Resessini a lu faghere cundennare a morte, e prima benidi suttapostu a sa flagellatzione e a poi a sa crucifissione. Mortu in rughe, Gesus enidi sepultadu. Ma pegas dies a poi, tres dies, su sepulcru de Gesus est agatadu boidu. Sa fide cristiana faeddada de Gesus resuscitadu dae morte, chi si mustrada a sos suos discipulos a Gerusalemme biu. Faeddada puru de s'ascensione de Gesus a su Chelu e chi como est biu probe a Deus. Sos cristianos aisettan chi Cristos torrede una segunda olta a sa fine de sos tempos, comente zuighe de sos omines.Sa fide cristiana est resessida a penetrare in varios logos de s'imperu romanu, spetzialmente in sas categorias pius umiles de sa populatzione, ma puru in sas classes istruidas e benestantes.
At devidu affrontare cuntierras cun s'imperu romanu, poite sos cristianos rifiutaiana de venerare sos deos paganos e s'imperadore, comente si pretendiada sutta pena de morte. Meda sunt istados bocchidos in sas persecutziones contra sos cristianos (pabas, piscamos, predis, diaconos e cristianos simplitzes, omines e feminas).

Sa Creja o sa comunidade de sos chi creene in Gesu Cristu est una realtde importante de su cristianesimu. Si intrada a nde faghere parte po su mediu de su battijimu (retzidu dae minores o dae. mannos). Ateros Sacramentos accumpagnana sa vida de unu membru de sa creja. Importante po sa religione cristiana catolica est sa celebratzione de sa Eucaristia o Missa chi est su sacrificiu de Cristos po sa salvascione de sos omines. Festas importantes de su cristianesimu sunu: Nadale, Pasca; e tempos importantes: Avventu, Caresima, Pentecoste. Veridades importantes: unidade de Deus in tre personas: Babbu, Fizu, Ispiritu santu (sa Trinidade). Incarnatzione, Passione, Morte e risurretzione de Gesù Cristu.




#Article 333: Missa (1154 words)


Sa Santa Missa est sa celebratzione Eucarìstica impreada in sa Crèsia Catòlica, sa Crèsia Ortodossa, s'Anglicanèsimu e in su Luteranèsimu. Su nòmene Missa benit dae su latinu missa.

V/ /In nomen de su Babbu e de su Fizu e de s’Ispìridu Santu.
R/ Amen.
V/ Sa gràtzia de su Segnore nostru Gesu Cristu,
s’amore de Deus e sa comunione de s’Ispìridu Santu
siat cun totu bois.
R/ E siat cun tegus puru.

V/ Frades e sorres, reconnoschemus sos peccados nostros,
pro esser dignos de celebrare sos santos mistèrios.
R/ Cunfesso a Deus onnipotente e a bois, frades e sorres,
chi apo peccadu meda in pensamentos, paràulas, òberas e omissiones:
culpa mia, culpa mia, culpa manna mia.
E sùpplico a Santa Maria semper Vìrgine,
a totu sos ànghelos e santos e a bois, frades e sorres,
de pregare pro me a su Segnore Deus nostru.

V/ Deus onnipotente tenzat piedade de nois,
perdonet sos peccados nostros e nos giutat a sa vida eterna.
R/ Amen.

V/ Glòria a Deus in altu! Glòria in sos chelos!
E paghe in terra a totus: Deus bos istimat.

R/ Nois ti laudamus, ti beneighimus, ti adoramus, ti glorificamus,
ti torramus gràtzias pro sa glòria tua manna,
Segnore Deus, Re Soberanu, Deus Babbu nostru onnipotente.
Segnore, Fizu Unigènitu, Gesu Cristu,
Segnore Deus, Anzone dae Deus, Fizu de s’eternu Babbu:
tue chi nde leas sos peccados de su mundu, tene piedade de nois;
tue chi nde leas sos peccados de su mundu, asculta sa sùpplica nostra;
tue ch’istas in glòria resuscitadu, tene piedade de nois.
Tue solu su Santu, tue solu Segnore, tue solu Soberanu, Gesu-Cristu,
cun s’Ispìridu Santu in sa glòria de Deus eternu Babbu. Amen.

V/ Paràula de Deus. R/ Torremus gràtzias a Deus.
V/ Su Segnore siat cun bois. R/ E siat cun tegus puru.
V/ Dae su santu Evangèliu segundu N.. R/ Gloria a tie, Segnore.

V/ Paràula de su Segnore. R/ Làude a tie, Cristos.

V/ Creo in unu solu Deus,
R/ Babbu onnipotente, chi at fattu chelu e terra,
e totu sas cosas visìbiles e invisìbiles.
Creo in unu solu Segnore, Gesu Cristu, Fizu de Deus Unigènitu,
nàschidu dae su Babbu innantis de dogni tempus:
Deus dae Deus, Lughe dae Lughe, Deus veru dae Deus veru,
non creadu, ma generadu, de sa matessi sustàntzia de su Babbu;
per mesu sou totu sas cosas sunt fattas.
Pro more nostru e pro sa salvesa nostra
dae sos chelos s’est abbassadu fin’a nois;
E s’est incarnadu pro òpera de s’Ispìridu Santu
in sas intràgnas de sa Vìrgine Maria, e s’est fatu òmine.
Postu in sa rughe pro nois, guvernende Pòntziu Pilatu,
at patidu sa passione e est istadu sepultadu.
A sas tres dies est resuscitadu, segundu sas Iscrituras,
est altziadu a sos chelos, ue istat a sa destra de su Babbu.
E at a torrare bestidu de glòria, a giudicare bios e mortos,
e de su regnu sou no b’at a aer fine.
Creo in s’Ispìridu Santu, Segnore e donadore de vida:
isse protzedit dae su Babbu e dae su Fizu.
Cun su Babbu e cun su Fizu umpare est adoradu e glorificadu,
e at faeddadu per mesu de sos profetas.
Creo sa Crèsia, una, santa, cattòlica e apostòlica.
Professo unu batìsimu ebbia a perdonu de sos peccados.
E isto in s’isettu de sa resurretzione
e de sa vida de su tempus benidore. Amen.

V/ Beneittu ses tue, Segnore, Deus de s’universu;
dae sa bonidade tua amus retzidu su pane chi t’ offerimus,
fruttu de sa terra e de su trabagliu nostru;
dae custu nos at a benner su pane chi nos dat sa vida.
R/ Beneittu semper siat su Deus Segnore nostru.

V/ Beneittu ses tue, Segnore, Deus de s’universu;
dae sa bonidade tua amus retzidu su binu chi t’ offerimus,
fruttu de sa bide e de su trabagliu nostru;
dae custu at a benner pro nois bevida ispirituale.
R/ Beneittu semper siat su Deus Segnore nostru.

V/ Pregade, frades e sorres, pro chi su sacrifìtziu meu e bostru
siat aggradéssidu a Deus, Babbu nostru onnipotente.
R/ Retzat su Segnore custu sacrifìtziu dae manus tuas,
a laude e glòria de su nomen sou,
pro su bene nostru e de totu sa Crèsia sua santa.

V. Su Segnore siat cun bois. R. Et siat cun tegus puru.
V. A Deus sos coros nostros! R. Sos coros nostros a su Segnore.

V. Torremus gràtzias a su Segnore Deus nostru. R. Est cosa bona e giusta.

R. Santu, Santu,
Santu su Segnore, Deus de s’universu.
Chelos e terra bundant de sa glòria tua.
Osanna in altu! Osanna in sos chelos!
Beneittu chie benit in nomen de su Segnore!
Osanna in altu! Osanna in sos chelos!

V/ Mannu est su mistèriu de sa fide nostra.

cun sa rughe e sa resurretzione tua:
salva nos, Salvadore de su mundu.

V/ Ammentèndenos de sas paràulas de su Salvadore,
e pesados a s’iscola sua, nos atrivimus a narrer:
R/ Babbu nostru, ch’istas in sos chelos,
santificadu siat su nomen tou,
benzat a nois su regnu tou,
fatta siat sa voluntade tua,
comente in su chelu gai in sa terra.
Su pane nostru de dogni die dona nos oe,
e perdona a nois sos peccados nostros
comente nois perdonamus a sos inimigos nostros,
e no nos lasses rùere in tentatzione,
ma lìbera nos dae male.

V/ Lìbera nos, ti pregamus, Segnore, dae dogni male, cuntzedi paghe in vida nostra, e si nos agiuat sa miserigòrdia tua, amus a biver semper lìberos dae su peccadue seguros dae dogni timoria, in s’isettu de s’isperàntzia santa,chi torret su Salvadore nostru Gesu-Cristu.
R/ A tie su regnu, s’onnipotèntzia e sa glòria in eternu.

V/ Segnore Gesu-Cristu, chi as naradu a sos apòstulos tuos:
Bos lasso sa paghe, bos do sa paghe mia,
no abbàides a sos peccados nostros, ma a sa fide de sa Crèsia tua
e dali paghe e unidade segundu sa voluntade tua.
V/ Tue chi vives e regnas como e pro semper.
R/ Amen.

V/ Sa paghe de su Segnore abarret cun bois. R/ E abarret cun tegus puru.
V/ Dàdebos sa paghe.

R/ Anzone donadu dae Deus, chi nde leas sos peccados de su mundu, tene piedade de nois.
Anzone donadu dae Deus, chi nde leas sos peccados de su mundu, tene piedade de nois.
Anzone donadu dae Deus, chi nde leas sos peccados de su mundu, donanos sa paghe.

V/ Custu est s’Anzone chi Deus nos at donadu. Isse nde leat sos peccados de su mundu.
Pretziados sos chi Deus jamat a sa chena de su Segnore.
R/ Segnore, non so dignu chi intres in domo mia,
ma nara una paràula ebbia e at a esser sana s’anima mia.

V/ Corpus de Cristos.
R/ Amin-Gèsus.

V/ Su Segnore siat cun bois.
R/ E siat cun tegus puru.

V/ Bos beneigat su Deus onnipotente,
Babbu, e Fizu + e Ispìridu Santu.
R/ AMEN.

V/ Andade in paghe. Est sa missa.
R/ Torremus gràtzias a Deus.




#Article 334: Tzitade de su Vaticanu (224 words)


Sa tzitade de su Vaticanu est unu istadu naschidu in su 1929 po su mediu de Sos Pattos Lateranesos tra s'Italia e-i su Paba. No faghet parte de Sa Comunidade Europea, est guvernadu dae sa Creja catolica; est s'istadu pius minore chi esistit in su mundu (pro tirada e populatzione).

Como su Vaticanu est sa sea de su Paba, su sucessore de s'apostolu Pedru, su Piscamu de Roma e po cussu su Capu de sa Creja catolica.

In sa tzitade de su Vaticanu b'est sa basilica de Santu Pedru, unu capolavoro de architettura, cun sa cupola pius manna in muradura, opera de Michelanghelu Buonarroti. Sa piatta de santu Pedru est famosa po su colonnadu de Bernini, e ca dae unu balcone de s'istudiu sou, su Paba faeddada e saludada a sos fideles chi bi acudini dae totu su mundu. Bi sunu sos Museos Vaticanos, istraordinaria regolta de capolavoros de pintura scultura aratzos e de ateru, dae s'antighidade a oe. In sos palatos de sa tzidade de su Vaticanu s'agatana Salas monumentales cun operas de sos massimos pintores; no si podede irmentigare sa Cappella Sistina, costruida suta su Paba Sisto IV a sa fine de su 1400 e inue sunu pinturas de Botticelli, Luca Signorelli, Ghirlandaio, Perugino, e ateros, e s'opera manna de Michelanghelu chi b'ada tribagliadu po deghe annos. Da ammentare Su Giudisciu Universale.




#Article 335: Dante Alighieri (129 words)


 
Dante Alighieri, naschidu in Firenze su 1265, mortu in Ravenna su 1321. S'obera sua prus importante est Sa Comedia, compositzione poetica in tres cantigos : S'Ifferru, Su Purgadoriu e su Paradisu. Onzi cantigu cuntenet 33 cantos in tertzinas. Dante immaginada unu viaggiu in s'ultres tumba, guidadu in s'Ifferru dae Virgiliu, poeta latinu, in su Purgatoriu dae Beatrice e in su Paradisu dae Santu Bernardu de Chiaravalle. In custu poema si tratat de personagios printzipalmente de Firenze e tuscanos e in genere personaggios istoricos o de sa cronaca de su tempus. Ma s'obera est puru unu trattadu de politiga, de filosofia, de teologia, de astronomia, de literadura. Sa limba est su fiorentinu, chi poi de su XVI seculu diventat s'italianu.
Ca Dante l'ischiata chi sa vera religione itti su Lafer.




#Article 336: Plauto (139 words)


 
De sa vida de Plauto sciesu meda pagu, fudi nasciu in su 255-251 a.C, a Sàrsina, si fiiat trasferidu a Roma e incumenzò a iscriri dopu sa segunda gherra punica (202 a.C.)y edi mottu in su 184 a.C. Su nomen Maccus faidi pensai ca in sa piseddidade ia fattu s'attori de attellanas, innui su maccus viada unu de is personaggius printziparis.

Su cognomen Plautus,invecis ,in sa limba de s'Umbria ollia nai cun is origas mannas o cun is peis mannus . 

Vudi aicci meda famosu ca agoa de sa motti sua, ci venta 130 cemmedias a nomini suu, Marco Terenzio Varrone, 150 annus dopu, das adi istudiadas e adi fattu una classifica: nd'adi reconnottu 21 seguramenti de issu, 19 ca no si scidi beni de chini sianta e 90 falsas.

Is commedias plautinas porint essi dividias in sesi gruppus:




#Article 337: Socrate (161 words)


Socrate no s'adi lassau nudda de iscrittu, poitta creia ca sa beridadi deppiat essi ciccada in su dialegesthai (discursu) e no podia essi iscritta, ca sinunca ia tentu unu valori dogmaticu. Tottu cussu chi sciesu de sa bida e de sa folosofia sua si danti nau, printzipalmenti, Platone e Senofonte chi funti istaus alunnus suus e Aristotele. Nasciu in su  a Atene in Grèghia, fillu de Sofronisco e de Fenerete, in su piseddidade ia istudiadu sa physiscun Anassagora, e agoa, no appanadu de custu, incumenzò a istudiai s'omini, commenti is sophisteis. Adi spendiu totu sa bida po sa filosofia, i edi mottu po issa, in su 
Socrate fudi una de is prus importantis figuras de sa filosofia, ca finzasa filosufus de su '900, cummenti Nietzsche e Kierkegaard, anti pigau ispuntu de issu.

Socrate arribada in d'unu momentu particolari po sa filosofia gréga, sa presentzia de is Sofistas.
Communti issus, Socrate, si cuncintrada in s'omini e aintru de issu ciccada sa veridadi,




#Article 338: Murta (180 words)


Sa murta (Myrtus communis) est una mata chi creschet areste e calchi borta, ma non a s'ispissu, brincat sos duos metros de artesa; Est una mata cun sas fozas semper birdes e lùghidas, e in beranu cumintzan a ispuntare tottus sos frores, chi sun biancos e de colore rosa. Tando si intendet unu fragu bellu meda chi nde prenat tottu su logu in ue creschet. Sa murta faghet parte a prennu titulu de sa flora mediterranea, cund unu frutu chi si tinghet a nieddu cando est bellu maduru e si podet collire finas a bennarzu. 

In Sardigna creschet in tottue, a curtzu e attesu dae su mare, francu in montes artos meda. Est una pranta chi istat menzus in terrinu friscu, mancari chi timat meda su bentu malu chi, a s'ispissu, la iscontzat. Subratottu si nde agattat meda a chirriu de su lagu Omodeo e in ambasduas sas alas a costazu de su Tirsu. Ponendechèlu in alcolo a 90°, de su frutu, fattu buddire in abba e tuccaru, nde faghen impitu meda sos sardos po fàghere unu licore caraterìsticu traditzionale.




#Article 339: Fortza (236 words)


Is fortzas podinti cambiai sa velocidadi de unu corpu. Ci funti fortzas de contattu, cummenti cussa de su ventu in d'una vera o un'omini chi spingiri una potta, e cussas de attesu, cummmenti cussa de una calamida o de su campu gravitatzionali de sa terra.

Chi un corpu aparra frimmu oli nai ca sa summa de tottus is fortzas edi parili a zeru, chi si movidi edi diversa de zeru.
Is Fortzas vunti vettoris, po custu teninti una derettura, unu versu e una intesidadi; s'unidadi de mesura edi su Newton (N).
Unu N edi paris a sa fortza-pesu cun sa cale sa terra attirada versu de issa unu curpu de massa 102g. Po tanti si calcolada moltiplichendi sa massa po sa fortza de gravidadi de sa terra.

Edi sa fortza chi s'opponnidi a su movimentu de unu corpu; podid'essi radenti, tra dus pillus, volventi, candu unu corpu arrumbula inpitzus de un'attru, viscosu, candu unu corpu si movidi in d'unu correntile. Sa fortza de attritu co dipendidi de s'area interessada, edi sempre parallela a sa superfici de contattu, e su versu edi s'imbressi de i cussu de su movimentu. 

S'attrittu chi c'edi tra dus corpus frimus edi s'attrittu staticu, candu unu si movidi edi dinamico.

S'attrittu staticu edi sa forza minima chi servidi po fai movi unu corpu.

Si calculada moltiplichendi sa fortza chi craccada po unu numuru variabili chi dipendidi de is materialis de is corpus.




#Article 340: Antiogu de Sulcis (159 words)


Santu Antiogu de Sulcis, est de pònnere in su tempus cando sos Bandalos, unu populu Germanicu, cun Genserico, in su V seculu, dae su nord Europa s'est mòvidu in chirca de terras, est intradu in Gallia, e l'at sutamissa, pustis àteros populos germanicos che lo s'ana ispintos in Ispagna e in Nord Àfrica e l'ant ocupada assumancu po 80 annos. Sicomente fiant Arianos (e negaiant sa divinidade de Cristo), ant perseghidu a sos cristianos catolicos, e meda los ana esiliados in Còrsica, in Sitzilia e in Sardigna. Paret tzertu chi santu Antiogu fut de custos esiliados in Sardigna, e chi inoghe est mortu, ma no martire comente narat una Passio, tardia de su XI-XII seculu, unu contu de su protzessu e de su martiriu, in cue ant adatadu su contu de un àteru Antiogu, Antiogu de Sabaste (martire). 

Antiogu est unu nòmene meda difùndiu in Sardigna, e puru su nòmene de un'ìsula minore a sud ovest de sa Sardigna.




#Article 341: Figu morisca (176 words)


Sa Figu morisca o Figuindia o Figu moru (Opuntia ficus-indica) est una matta de sa familia Cactacee. Creschet ispontanea, e si nd'agatat meda in Sardigna. Truncu pulposu, cun sas palas, inue creschent sas ispinas chi sunt sas fozas. Su frutu, cando est maduru diventat guasi ruju, e si podet mandigare. Creschet azzumai in tottu sa Sardigna fiszas a alturas de 350/400 metros dae su mare, andada a cumprimentu a s'agabàda de s'istadiale, a coa de su mese de capudanne e cominzu de su mese de sant'aine, innantis de l'ingollere s'accostumada a illimpiare sa figu morisca cun nd'un'iscova fatta de murdegu (o de atteru linnamene chi si zappada)pro che li ogare s'ispina, pro l'ispuligare cun discanzu, sa figu morisca es prupposa e ranulosa de semenes, saboria e sustanziosa, sos menzus sabores si podent intendere papandodda a manzanu, daghi est galu frisca, pro l'ingollere si manizzat una canna, in sa punta s'isperrada e s'illascada in chimbe limbas, appustis pro fagher abbarrare apertas sas limbas si che istichidi un biculu de ortigu, su lumene de custu atrezzu est cànnau. 




#Article 342: Santu Antoni Abadu de sa Marina (1220 words)


Santu Antoni Abadu de sa Marina est una crèsia in su tzentru de Casteddu.

Su logu aundi surgit sa crèsia, afaciada a Sa Costa (Arruga Manno), est su logu aundi surgiat s’uspidali de sa citadi, una strutura (uspidali e guventu, ki torràt a su 1342, o forsis in deretuara a su de XII sègulu). S’uspidali fiat arreju de s’òrdini de is Agostinianus, ma de su 1638 benint arremprasaus de s’òrdini de is Spedalierus de Santu Juanni de Deus.

In su 1674 s’òrdini decidit de fabricai, in logu de sa capella beça de s’uspidali, ki depiat torrai a su de XIII sègulu, una crèsia noa e monumentali. Custa dda consacrat in su 1723 s’obispu Sellent, cumenti testimonjat sa losa posta in s’àtriu de sa crèsia.

In su 1850 s’òrdini de is Spedalierus si trasladat a s’Uspidali Civili nou fabricau a pitzus de su progetu de Gaetanu Cima, e is localis de s’uspidali e de su guventu de Sant’Antoni ddus bendint a privaus, e sa crèsia monumentali de Sant’Antoni dd’‘onant a s’Arcicunfraria de sa Madonna de Ítria, ki dd’iant istituia in su 1608 e ki teniat sa seu sua in s’oradroxu a su costau de sa crèsia noa de Santu Agostini, e ki imoi est bènniu a essi sa capella de s’Asilu de sa Marina.

Sa crèsia est acapiada a su curtu de Sant’Antoni Abadu, ki in Sardìnnia ddu tzerriant Sant’Antoni ‘e su fogu, ca sa paristòria de Sant’Antoni contat ki su Santu iat furau su fogu a su Dimòniu po dd’arregalai a is òminis. In sa pràtza a palas de sa crèsia (Pratza Santu Sepùlcru) dònnia 17 de Gennarxu si fait sa beneditzioni de is animalis masedus.

Sa crèsia est unu de is pagus monumentus sardus a essi fabricau cun-d’una concetzioni cumpletamenti baroca. A foras su ki dda caraterizat fortementi est sa grandu cùpula surmontada de una lanterna eleganti ki acabat a cibudda unu pagu strecada. Custa grandu cùpula coberit totu sa fàbrica de sa crèsia impostada a pranta centrali.

S’afaciada a s’arruga est sinnalada sceti de su portali, ki perou est arricu e de grandu cualidadi pràstiga.

Su portali est postu intr’‘e duas grandu parastas strombadas, jai jai a aculli s’abisitadori a intrus de sa crèsia, custas parastas funt surmontadas de capitellus cumpòsitus ki arrejint una trabeatzioni ki portat a centru su stema de is Spedalièrus de Santu Juanni de Deus. A pitzus de sa gurnisa, nc’est su niçu ki a intrus nc’est su santu titolari cun su fusti in manu e unu proceddeddu a is peis. (Sant’Antoni abadu est su protetori de is animalis masedus). Custu niçu est contornau de ghirlandas e bòculus de grandu efetu pràstigu.

Prima de intrai in s’àula de sa crèsia, nc’est unu atrixeddu aundi eus nau prima ki nc’est una losa aundi nc’est scritu s’annu de cunsacradura de su tempru.

Cumenti s’intrat in s’àula, s’efetu est spantosu, ca s’abisitadori s’agatat diretamenti a suta de sa grandu cùpula ki coberit totu sa crèsia. Cumenti eus nau, custa est una de is pagus crèsia barocas a pranta centralis in Sardìnnia. Custu poita sa crèsia dd’ant fabricada ex novo, cun-d’una concezioni baroca sketa. Sa primu fàbrica de-i custu tipu in Sardìnnia fut sa grandu capella de sa Piedadi, inseria a intrus in sa crèsia de su Santu Sepùlcru, ki est justu a palas de sa crèsia ‘e Santu Antoni.

Su barocu in Sardìnnia dd’intrant cun sa grandu acalasçadura de sa Seu de Santa Maria in Casteddu ‘e susu, e de insaras, jai jai totu is principalis crèsias sardas ddas acalasçant cun su stili nou, ma sa concetzioni spatziali abarrat cussa de su connotu, est a nai sa concezioni a basìliga. Sceti pagu crèsias ddas fàbricant ex novo, cun sa concetzioni de su barocu arromanu, cumenti a puntu Santu Antoni e Santu Miali in Casteddu. In is biddas su costumu fiat de acalasçai sceti. De s’arrestu is crèsias noas ki fabricànt fiant po sa mayoria sceti oradroxus o cresieddas, e duncas no meresciànt de essi fabricadas cun grandu formas. Sceti fatu fatu si podit agatai una fàbrica arrara de-i custu tipu atesu de is grandus centrus de arradiatzioni curturali, cumenti sa crèsia tropu bellixedda de Nostra Sennora de Loreto in Mamoyada.

Sa strutura de sa crèsia de Sant’Antoni est a pranta a otàgonu unu pagu allonghiau in diretzioni de s’assi intrada – presbitèriu, e in dònnia lau s’oberint a arrajera is grandus arcus tundus de is ses capellas ki funt delimitadas de parastas ladas de àngulu ki acabant cun capitellu corìntziu e ki arregint una trabeazioni arta e decorada de unu frisu dorau arricu meda. Totu sa componidura acentuat meda s’andamentu verticali.

Totu s’àula est caraterizada de su colori birdi de s’arrebussu ki a pitzus spìcant is doraduras de is capitellus e de is frisus fatus a stocu de sa trabeatzioni.

Su grandu tzimborru de sa cùpula est scandiu de grandus arcus tundus, aundi a centru s’oberint grandus fentanas arretangularis ki illuxant su logu.

Is tìtulas de sa cùpula funt delineadas de gurnisas doradas e de ghirlandas. Finsas a su 1914 custas fiant decoradas de is grandus afriscus pintaus in su 1886 de su pintori emilianu Guglielmu Bilancioni, ma ki po problemas de infiltratzionis de umididadi ddus ant dèpius scrostai. De-i custus afriscus esistint ancora is botzetus in-d’unus cantu de arregotas privadas de sa citadi (biri a pustis).

A pitzus de s’àtriu de intrada est sistemau su balconi de sa cantoria aundi nc’est s’òrganu a duas tastieras fabricau de sa dita pistoyesa Agati Tronci, comporau in su 1887 de s’Arcicunfraria de sa Madonna de Ítria.

Is capellas s’oberint a s’àula de sa crèsia cun grandus arcus tundus, e funt cobertas de bòvida a carrada. Is artaris funt totus de màrmuri coloraus.

Sa capella prus interessanti est sa de sa Madonna d’Ítria, sa segundu a manca, aundi a centru de s’artari de màrmuri nc’est sa grandu tela bitia de s’òrdini de s’Ítria, ki fiat prima in s’artari mannu de s’Oradroxu de sa Madonna d’Ítria ki ancora oi est a su costau de sa crèsia de Santu Agostini, e ki fut lassau de sa cunfraria pighedi sa crèsia de Santu Antoni a seu sua.

S’arcu de sa capella de s’artari mannu tenit su matessi manniori de is atras, perou s’àula est meda prus profunda.

S’artari est de màrmuris coloraus e decorau de tarsias e càrrigu de stocus e doraduras, fitzas tropu càrrigu.

A centru de su niçu est collocada sa stàtua de su santu, e incastonau a intrus de s’artari nc’est un’arrelikiàriu cun unus cantu de arrelìkias de su santu.

Is botzetus de is afriscus de su pintori emilianu Guglielmo Bilancioni po is tìtulas de sa cùpula de sa crèsia esistint ancora e funt spratzinaus in-d’unas cantu de arregotas privadas de sa citadi.

Custus afriscus ddus at comissionau s’Arcicunfraria de sa Madonna d’Ítria in su 1884 e acabaus de su pintori in su 1886. In su 1890 s’afriscu “Sa Morti de Santu Antoni” arresurtat jai dannejau, e a su pintori ddu tzerriant po dd’arranjai. S’umididadi perou sighit a arruinai custus traballus finsas a candu, in su 1914, Antoni Scano sinnalat sa necessidadi trista de fai scrostai is arrebussus africaus ki arriscànt de nci arrui a pitzus de sa genti.

Is botzetus ki s’agatant ancora perou s’amostant sa grandu cualidadi ki depiant tenni custus afriscus. Sa cosa de prus grandu ecisu est s’ambientatzioni de is scenas, in-d’unu Orienti mìtigu e evocativu.




#Article 343: Tostoine (170 words)


Su Tostóine est un'arretaliu de s'òrdine Testudines o Chelonia.

In Sardigna esistet su tostoine de sicu, de 20–30 cm de mannària. S'habitat est afaca a mare. Mandigat birdura. B'est puru su tostoine de abba, chi bivet in sos pojos, in rios de abba currente non incuinada. Onzi tantu bessit dae s'abba pro s'iscaldire a su sole. Est prus minore de su de sicu, e est fatzile biere sos minoreddos, naschidos dae pagu. Esistent sos tostoines de mare.

Su tostoine jughet subra una protetzione (iscorza) de ossu, dura, e suta una protetzione unu pagu prus modde, ma dura issa puru. Podet retirare ancas e conca e gai est sizilladu e difesu dae sos inimigos. Su tostoine bivet a longu. Sos de sicu podent bivere in sos giardinos, sos de abba in domo, in d'una baltza. Su tostoine est chentza dentes ma sa buca est a ata e segada su chi depet mandigare.

S'ordine cumprendet unas treghentos ispetzias biventes, unas cantus in perigulu de estintzione.

Sutaòrdine Paracryptodira (estintu)

Sutaòrdine Cryptodira

Sutaòrdine Pleurodira




#Article 344: Nostra Segnora de Baluvirde (santuariu) (213 words)


Unu Santuariu dedicadu a Nostra Segnora de Baluvirde (Nostra Sagnora de Vaivelt in s'aligaresu, Nostra Signora di Valverde in italianu) s'agatada a 7 Km. dae S'Alighera, in su nord ovest de sa Sardigna. Sa creja est de su XVI seculu. Est a una navada, cun tres cappellas  dae un'ala e dae s'atera. A denanti de sa creja unu porticadu. S'altare in marmaru, riccu e imponente, est de sa medade de su 1700. Sas cappellas sunu riccas de quadros mannos e de calchi valore. Duos quadros sunu de Pantaleo Calvi e  risalini a su 1600.  S'istatua de sa Madonna est minore, de 33 cm. Sa cara est unu pagu niedda, cun su Fizu in bratzos. S'istatua est posta in d'unu nicciu, in s'altare mazore. Subra in d'un ateru nicciu, un' istatua de sa Madonna de sa fritza, ca tenede una fritza inn manu.
In sa creja medas ex votos, chi devene passare in unu museu. Nostra Segnora de Baluvirde est sa  Patrona de sa Diotzesi de S'Alighera, e cun santu Micheli Patrona de sa tzitade.

Est unu santuariu meda frecuentadu dae sos s'aligaresos e dae zente de sas biddas de su circondariu, ispetzialmente in su periodu de sos pellegrinagios dae sa prima domìniga a pustis de Pasca fintzas a sa prima dominiga de làmpadas.




#Article 345: Chiroptera (121 words)


Sos Chiropteros sunt un òrdine de mamìferos tzerriadu de sòlitu Alipedde.

Mamìferu, chi parede unu sorighe cun alas. Vivede in grutas, o in domos betzas disabitadas. Neulas de custos animales si movene bolende in custos logos chena tzumbare in ostaculos. Giughede alas de pedde, chi sunu puru farrancas, chi servini po s'appiccare a conca in giosso cando dromidi o est in letargu. Dromidi a de die e bolada a de note a catza de muschitas. Est unu ispantu comente resessada a de note a fàghere custu, po su mèdiu de s'eco, chi issu produidi, e chi servidi a s'animale po evitare sos ostaculos o ischire de sa muschita chi issu est chirchende. Est un animale meda istudiadu po custas suas carateristicas.




#Article 346: Torinu (236 words)


Torinu (Turin in piemontesu) est una tzitade italiana, cabu de logu de sa Provìntzia de Torinu e de sa Regione Piemonte.  Est sa quarta tzittade de italia po bividores. In pianura, inue su Po retzidi sa Dora Riparia. Est una de sas tzitades pius attivas in su campu de s'editoria est sede de una de sas casas editrices pius prestigiosa chi est sa Giulio Einaudi Editore.

Fut unu  centru de sa popolatzione gallica de sos Taurinos. Est diventada colonia romana cun su nomene de Augusta Taurinorum. In sos seculos est passadas sutta dominatziones divescias: est istada puru unu ducadu longobardu, e a s'incomintzi de su seculu XIII est pasada sutta sos Savoias. Pius a tardu sutta sos Frantzasos e dae su 1814  est torrada sutta sos Savoias. Dae su 1861 au 1865 est istada capitale de su Regnu de Italia. In Torino at incomintzadu sa FIAT chi est istada sempre importante po s'economia de sa tzitade e de su Piemonte. Importante s'Universidade  de Torino(sec.XV).

In tzitade divescios palattos rinascimentales : Palatu Reale, Palattu Madama, Palattu Carignano.  Tzelebre sa Mole Antonelliana de s'architettu Alessandro Antonelli.  In sa cattedale, in d'una Cappella  dae su 1578 si cunservat sa Sindone. Ateras crejas : sa Consolata, Maria Ausiliatrice, La Gran Madre, Superga e  ateras. In Torino b'est “La Casa della Divina Provvidenza” connotta puru comente su Cottolengo. Torino est un importante nodu ferroviariu e istradale tra s'Italia e sa Frantza.




#Article 347: Mangoni (145 words)


Su mangoni o mangone (Phoenicopterus, Fürbringer 1758) est unu pilloni mannu de sa familia Phoenicopteridae.

Esistit fintzas su de colore ruju: e  in logudoresu si narat puru zente ruja, in campidanesu genti arrubia.

Sas pinnas sunt biancas cun d'unu pagu de ruju, tenet ancas longas e istriziles de colore rosa, su tuju longu e curvu, picculu mannu e curvu, cun custu iscavat e sedattat su ludu de sos istagnos, chirchende su 'e mandigare, algas e cambareddus. Su corpu no est tantu mannu. In Sardinnia bibint in sos istagnos, inue faghet puru su nidu. Su nidu est altu, fraigadu cun su ludu, e sa forma comente unu secchiu rovesciadu. Est puzone migratore. Curiosu però, ca arrivat inoghe in s'istiu, e partit in beranu (a diferentzia de àteros puzones). In Sardigna meda s'inde bident in s'Istagniu de Molentargius, e in s'Istagniu de Santa Gilla, affacca a Casteddu.




#Article 348: Cau (pigione) (112 words)


Su Gabbianu (Larus argentatus) de sa familia Laridi. Est su gabbianu reale, e si agatat in Sardigna. Sas pumas sunt biancas a s'ala 'e sutta. Sa conca est bianca in ijerru, niedda in beranu; sas alas sunt grigias.Est de 50-60 cm. de longaria-Difendet s'ispatziu vitale po sa coppia, puru si est minore. Vivet a trumas, affacca a mare. Piscat a pizu de s'abba. Como s'agatat meda in tzitades vicinu a mare, ispetzialmente si unu riu unidi sa tzitade a su mare. Faghet su nidu subra iscoglieras unu pagu isoladas, o subra rocchittas solitarias. Faghet 2 0 3 osos.  S'ind agatant in campagnas e visitant sos muntonalzos (discariche)in chirca de cosas de mandigare.




#Article 349: Mus musculus (125 words)


Su sòrighe o topi (Mus musculus, Linnaeus 1758), de sa familia Murudi, est unu mamìferu rotzigadore. Si tzerriarat puru topi comuni e topi domesticu po du differentziai de su topi selvaticu, Apodemos sylvaticus. Domesticu po ita esti associau a s'òmine e a suus domu. Animaleddu de colore grigiu, cun runcu appuntidu, mustatzos, e coa longa. 
Topis funti onnivurus. Sunt preda de sos puzones predatores, de cussos chi catzanta a de note e de sos chi catzanta a de die.
Su rapportu con s'òmini est importanti po ita custa ìspetzias est considerada una pesti. 
Su topi est utilitzau po s'istùdios sièntificos in tottus is traballadorios (laboratorios) de su mundu po ita sciemmus sa sua genetica meda beni e po ita est pitticcu e si accoppiara allestru.




#Article 350: Istrìa (116 words)


SIstrìa (Tyto alba) de sa Familia Tytonidae. Est unu puzone notturnu. Cun pumas de colore biancu, e cun unu pagu de marrone subra sas alas. Sa fache cumparidi tunda, cun su picculu minore. Sas farrancas sunt robustas. Vivet in campagna ma s'ind agatant puru in tzitzade. Est unu catzadore a de notte de animales minores: puzones, sorighes, e ateros rotzigadores,nocivos. Ada una vista 'ona a de notte, e paret chi eppada orijas finas, e-i custu l'agiudada in sa catza. Duncas, est unu puzone utile. Ma s'omine, cun sos disbuscamentos, e fraigos de domos e de istradas est imminorighende s'abitat de custos puzones, ed est provochende s'iscumparsa issoro. In Sardigna custu puzone non godit de bona nomea.




#Article 351: Perdija (136 words)


Sa Perdija (Alectoris barbara) de sa Familia Alectoridi, est sa perdija sarda, ca vivet in Sardigna e in nord Africa. Su nomene scintificu enit dae su gregu alectoris (pudda). Est puru connotta comente pudda de mata. 

Su corpu est regoltu, ancas robustas, coa curtza. Sa pumas sunt pintirinadas, e si cunfundent cun su terrinu o sas fozas siccas. Vivet in sos campos, in mesu a sas matas. Mandigat semenes, bermes, insetos, formigas. Faghet su nidu subra su terrinu cun paza e chiccajos. Faghede una vintina de osos, chi benint ciocchidos dae sa femina. Appena naschidos, sos puddighinos sunt in movimentu a dasegus de sa mama. Sa femina, su masciu e -i sos puddighinos formana una familia, e bistana umpare. Sa perdija est unu puzone areste, chircadu meda dae sos catzadores, po sa petta bona e saporida.




#Article 352: Columbidae (114 words)


Sa famìlia de is columbus (columbidae, Illiger 1811) est dividia in prus de 300 spetzias, 5 subfamìlias, e 42 generes.

B'est su columbu areste, chi vivet in sas campagnas, in sos buscos, e mandigat semenes. B'est su columbu masedu, chi vivet in tzitade. S'inde ident subra sas domos, subra campaniles, crejas, turres. S'ind 'ident medas in sas piattas cando lis dana a mandigare. Faghet su nidu in totue. Sa femina faghet duos osos e los ciocchit. Su colore de sas pumas est variu: iscuru, colore 'e chijina, biancu, cun una istriscia bianca chi inghiriat totu su puzone, alas nieddas e conca niedda. Su tuju de custos est colore 'e brunzu cun isfumaduras de 'irde.




#Article 353: Pasca (328 words)


Pasca.
Dae s'ebraicu Pesach, passazu. S'in de faeddat meda in sa Bibbia spetzialmente in sa Bibbia ebraica o Antigu Testamentu. Sa paraula indicat su passazu de s' Anghelu de su Segnore chi at colpadu sos fizos primogenitos de sos Egitzianos e at risparmiadu sos Ebreos. Sa tzelebratzione de custu eventu si aiat 'occhinde s'anzone pascuale, chi si mandigaiat cun pane azimu, no lievitadu, e irduras amaras. Sa Pasca cheriat tzelebrare s'essida (su passazu) de sos Ebreos dae s'isciaidudine se s'Egittu. Sa festa duraiat sete dies.

In sos Vangelos si mustrat comente sa morte de Gesu Cristu fut in coincidentzia cun
sa tzelebratzione de sa Pasca ebraica, insinuende goi chi Gesus fut su 
veru anzone pascuale, sacrificadu (cun sa morte in rughe), po liberare sos omines dae s'isciaidudine de sa culpa e de su peccadu. Sa pasca ebraica fut una fregura, una antitzipatzione de sa vera Pasca chi fut cudda cumprida dae Gesu Cristu. A s'incomintzu sos cristianos, chi funt ebreos, tzelebraiant sa pasca issoro in sa matessi data de sa Pasca ebraica. Pius a tardu cando puru sos paganos , non ebreos, ant aderidu a sa fide cristiana,in otzidente 
si comintzat a tzelebrare sa pasca sa Dominica a poi de su 14 de Nisan, in sa die in cue si mentuaiat sa risurretzione de Gesus dae morte. Ma medas crejas de s'Oriente ant continuadu a la tzelebrare in sa matessi data de sos ebreos. Custa situatzione est durada fintzas a su mesu de su II seculu. Bi funt cuntierras subra sa data de sa Pasca tra sos Piscamos de Roma, est a narrere sos Pabas e tzertos Piscamos de s'Oriente. Paba Vittore at reunidu sos Piscamos de Italia (s'annu 196) po affrontare sa chistione, e fut detzisu de tzelebrare sa Pasca sa prima dominiga a poi de su pleniluniu de 'eranu. Custu no fut chena cuntierras. Sa die de sa tzelebratzione de sa Pasca indicada
dae Paba Vittore, fut confrimmada dae su Conciliu de Nicea in su 325.




#Article 354: Pudda (116 words)


Su puddu comunu (Gallus gallus domesticus o Gallus sinae, Linnaeus 1758) tenet sa cogorosta ruja bastante manna, isprones, alas unu pagu longas, cun pinnas subra sa coa longas e falcadas. Raspada chilchende ite mandigare;mandigada semenes, insetos, e irdura. Carateristicu su chichirichì de su puddu.

Sa pudda est sa fèmina de su puddu. Est pius minore de su puddu; podet mancare de sa cogorosta o la tenede minore; mancat de isprones. Est allevada po sos osos e po sa petta. Sa pudda ciocchidi sos osos po 21 dies, e cando naschent sos puddighinos sa pudda si leada cura de issos. Sa pudda mandigada semenes, insetos, irdura e erva. Sa petta de pudda est connota comente “petta bianca”.




#Article 355: Jara de Gèsturi (100 words)


Sa Jara de Gèsturi (tzerriada fintzas jara manna) est un artipranu de sa Sardigna tzentrale, a mesu tra Sarcidanu e Marmilla, de 4500 ettaros de tirada in territoriu de Gèsturi, Genoni, Tuili, e inue vivent trumas de caddos arestes. 

Unu territoriu de pasculos, cun arvures e matas e pojos de abba pioana. Po deghe meses sos caddos vivent inie e po  duos  meses de s'istiu benint trubados in pianura, inue si faghet puru  sa marcadura. Si faeddat de sos cadditos de sa Giara, ma oe no sunt gai minores. Unu tempus sos caddos beniant impreados po trabaglios, come de mancu.




#Article 356: Ovis aries (129 words)


Sarveghe (Ovis aries, Linnaeus 1758) est unu mamìferu ruminante de sa familia de is bovidae, de genere ovis.

In Sardigna bi nd'at meda. Benit allevadu po su late, sa lana, e sa petza. Su late de arveghe benit trattadu po fàghere casu de mandigare o casu po ratare. Onnz'annu sas arveghes benint tusas po sa lana. Est prejada sa petza de anzone, demancu sa petza de s'animale mannu. Però in Sardigna si usat mandigare “s'arveghe buddida”. S'arveghe mandigat erva pasculende in sas tancas. Est un animale masedu, cun istintu gregariu. Si murghet po su latte, etzetu cando allatat s'antzone. Su pastore po sa notte recuit su masone de arveghes in su cuile. S'arveghe non tenet corros, ma los tenet su masciu, su beccu.

Maneras de la tzerriare in Sardigna:




#Article 357: Novena (127 words)


Sa Novena est una pregadoria a Deus, a sa Madonna o a unu Santu po noe dies primmu de sa festa. In sas dies de sa novena si podet partetzipare a sa Missa. Unu predi podet preigare subra sa vida de su Santu e invitare a imitare sas virtudes suas. Calchi novena appartenet a sa traditzione seculare de sa Creja, comente sa novena de Nadale, o sa novena de s'Ispiritu Santu. Ateras novenas sunt ligadas a sa  devotzione populare po unu Santu o una Santa o  sa Madonna. In calchi logu in sas dies de sa novena si faghet unu pellegrinaggiu a pe', a unu Santuariu, preghende e cantende. In sas novenas e in sas festas po sa Madonna o po unu Santu si cantant sos gosos.




#Article 358: Casu (200 words)


Casu (dae su latinu caseus), est unu prodottu de su latte. Su casu lu faghet su pastore cun medodu traditzionale o in su casifitziu cun metodu industriale. Unu passazu est sa saladura e s'istajonadura. Su casu si faghet cun latte acchinu, latte eveghinu (de arveghe), de craba o de bufala.
Su casu si podet consumare friscu o istajonadu. B'est puru su casu po rattare. Unu tipu de casu est sa mozzarella fatta cun latte de bufala. 

In Sardigna si produet casu friscu  o casu chi si faghet istajonare, in formas minores (pischeddu)  o in formas mannas ( casu romanu). Unu sutaprodottu de su latte trabagliadu po su casu est su regottu. Bi sunt varios tipos de casu. Unu casu caretteristicu est su casizolu, de latte de 'acca, chi si lassat puru istajonare unu pagu. Su fiore sardu, de latte de 'acca. Ateros tipos: su casu giampagadu, o casu marzu, cun sos bermes de su casu.
Su gorgonzola, unu pagu piccante, e chi si faghet in nord Italia. Famadu est su parmigiano reggiano, e-i su grana padanu. Un ateru casu piccante est su provolone. Calchi tipu de casu si faghet affumare.  Su istracchinu est una crema de casu. E ateros meda.




#Article 359: Calvariu (106 words)


Calvariu est unu montiju affaca a Gerusalemme inue beniana giustisciados sos cundennados a morte e inue Gesu Cristu est mortu subra una rughe. Est giamadu puru Golgota ((dae s'aramaicu Gûlgaltâ: logu de sa calavera). Como cussa altura s'agatada intro a Gerusalemme chi est creschida a inghiriu. 

Subra su Calvariu b'est sa basilica de su Santu Sepulcru, fatta fraigare dae Costantinu imperadore. In mesania de sa navada b'est su santu Sepulcru de Cristos, rivestidu de marmaru biancu. Colunnas minores rezzene una cupula minore. In sa creja varias cappellas, e una appartenede a sos ortodossos, un' atera a sos coptos , un'atera a sos armenos, un'atera a sos catolicos.




#Article 360: Benedettinos (116 words)


Sos Benedettinos sunt un'ordine monasticu fundadu dae santu Beneittu, naschidu a Norcia in su 480. Tzentru de su monachesimu benedettinu est istada s'Abatzia de Montecassino. S'Ordine s'est diffusu, in Italia e in Europa cun medas cunventos, inue sos amanuenses ana trascrittu sos testos de sas oberas antigas, sa Bibbia e-i sos testos classicos. 

Ana creadu bibliotecas e iscolas. Sos benededittos ana isviluppadu s'agricoltura bonifichende terrinos, e difendinde sa popolatzione a su tempus de sas invasiones barbaricas.Ora et labora, prega e trabaglia, fudi su programma dadu dae santu Beneittu. 

Sos benedettinos sunu ancora presentes cun divescios monasterios in varia natziones. In Sardigna b'est unu monasteriu benedettinu a Santu Pedru de Sorres, affaca a Borutta, in su Tataresu.




#Article 361: Battisteru (234 words)


Su battisteru est su logu o s'edifitziu inue si retziat su battijimu (dae su gregu baptisma). Unu battijimu fut praticadu dae Giuanne Battista comente narat su Vangelu. Gesùs Cristu at retzidu su battijimu de Giuanne Battista in su riu Giordanu. Po su battijimu cristianu in sos primos tempos si usaiant sos rios, inue b'aiat aba o puru sas domos in tempos de persecutzione. Cando sas persecutziones sunt finidas e-i sos cristianos ant tentu sa libertade de praticare sa religione ant fraigadu battisteros. Funi edifitzios de una tzerta mannaria, de forma circolare o poligonale.

Funt mannos ca su batijimu si daiada a sos adultos, si daiada po immersione, e in occasione de sa Pasca. In su battisteru b'aiat una baltza (vasca) e bi funt iscalinas po calare in s'aba inue si eniada immersos (est su significadu de sa paraula baptisma) e àteras iscalinas dae s'àtera ala po nde essire dae s'abba. In sos muros internos bi funt pinturas o masaicos cun iscenas chi ammentaiana su battijimu e su significadu de su battijimu. Ancora oe si podet bidere su Battisteru de Firenze, su de Pisa e ateros. Sos battisteros funitaffaca a sa cattedrale, est a narrere in tzitades sede de su Piscamu. Como in sas crejas parrocchiales esistit su “fonte battesimale”, chi podedt essere in una Cappella o in su presbiteriu, inue si retzit su batijimu “per aspersione”, bettende unu pagu de aba subra sa conca.




#Article 362: Cistercensos (200 words)


Cistercensos,
padres de una Congregatzione benedettina. Su nomene derivada dae Cistercium, in latinu, e dae Citeaux, in frantzesu, logu inue fit istadu fundadu su monasteru. S'ordine aiat retzidu s'approvatzione dae su Paba in su 1100. In su 1113 si fit presentadu a su monasteriu Bernardu de Clairvaux (Chiaravalle) cun 30 cumpagnos e tre frades suos. Custu esempiu ada ispintu ateros giovanos a bintrare in sa Congregatzione, tantu chi fudi istadu netzessariu aberrere ateros 4 monasterios. Unu dei custos fit cussu de Clairvaux, de su cale fudi s'abade, santu Bernardu, puru chi esserat giovanu. S. Bernardu est istadu unu teologu e omine de preghiera; est istadu unu cossizeri de pabas e beniada mandadu po ponnere paghe tra principes in briga o in gherra. Est istadu proclamadu Duttore de sa Creja ( Doctor mellifluus) po sa dottrina e po sas operas chi ada iscrittu. S'Ordine est intradu in crisi a sa medade de 1300. A medade de su 1400, cund'unu interventu de su Paba Alessandru VII chi ada convocadu a Roma unu Capitulu Generale s'ordine si est ripresu. Como sunu pagos sos monasteros de s'Ordine. Sunu esistidos monasteros cistercenses feminiles. Ma su Conziliu de Trento las ada fattas diventare monzas de clausura.




#Article 363: Pinnetta (125 words)


Pinnetta (dae pinna, reparu). Costrutzione in pedra a siccu a pianta tunda, in tempos passados impittada dae pastores e massaios. Siguramente de origine antiga meda, dae su tempu de sos nuraghes. In sa pinnetta su pastore teniada reparu, bi drommiada subra una istoja, bi faghiada su fogu, e trabagliaiada su latte po su casu, e bi funi istelzos (labia, labiolos, buales). A su muru bi fudi sa cannitta po su casu; calchi roccu  piantadu in su muru po appiccare sa beltula e atera cosas. Bi fudi una banca ruza, calchi banchittu de oltiju. Sa copeltura de sa pinnetta fudi cun cannas e rattos de arvure e no bi pioiada. Su pavimentu fudi guasi sempre de terra e calchi olta a impedradu. Como, pinnettas s'ind'agatana pagas.




#Article 364: Creja (264 words)


Creja, cun custa paraula chi derivada dae su gregu ἐκκλησία (ekklēsía), e dae su latinu ecclesĭa, si intendet indicare sa comunidade. In su grecu classicu si  intendiada sa comunidade tzivile. In su Nou Testamentu si intendet sa comunidade de fide, reunida po tzelebrare sos ritos religiosos o su cultu, po iscultare sa paraula de  sos profetas o de Cristos, chi beniat annuntziada a su populu. Cun custa paraula s'intendet puru su fraigu inue sos cristianos si reuniant e si reunint. In sos primos tempos sos cristianos no aiant crejas.

Si reuniant in sas domos, o in sas catacumbas in tempu de persecutzione. A poi de s'Edittu de Costantinu imperadore (Edittu de Milanu, 313) chi daiat libertade a sa creja cristiana, s'est incomintzadu a fraigare crejas mannas e minores.

Como presentamos una creja manna comente bi nd'aiant in Roma, Costantinopoli e in ateros logos. A denanti de sa creja bi fut su vestibulu, dae su vestibulu si intraiat in su chiostro, e in su tzentru bi fut una funtana; s' intraiat in sacreja, in sa navada (ca fut allongada comente una  nave); sa navada podiat essere unica o divisa dae colunnas. In fundu a sa navada bi fut presbiteriu, su logu riservadu a sos preideros.

In su presbiteriu bi fut s'altare, e a dasegus  de s'altare su coro. Crejas meda funt pius semplitzes (cun  sa navada e-i su presbiteriu). Sas formas de sas crejas ant variadu  in sos seculos. Bi sunt istadas crejas in istile bizantinu, romanicu, goticu, baroccu.

In tzeltas crejas b'est su transetto, sa gupula, cappellas, e s'abside (in fundu a forma de semicerchiu).




#Article 365: Architetura romanica in Sardigna (117 words)


Su romanicu sardu est un'istiliu architetonicu chi s'est iviluppadu in Sardigna.

S'architetura romanica in Sardigna at appidu unu grande iviluppu dae sas origines e pro diversos seculos. Su romanicu sardu, finas sende autonomu, no est classificabile in d'una immagine reconnoschibile, difatis in Sardigna su romanicu s'est manifestadu cun  resustos unicos ma in frommas diversas. Custu est devidu a su fatu chi in sa Sardigna de sos juighes, ogni juighe at fatu arrivire padres de diversos ordines monasticos dae varias regiones italianas e dae sa Frantza. Pro custu fatu in sas architeturas de s'epoca si poden notare influssos pisanos, lombardos e provenzales e in pius istigas de su passazu de mastros, chi enian dae s'Ispagna, de cultura islamica.




#Article 366: Lester Bowie (336 words)


Fit membru de su AACM (Association for the Advancement of Creative Musicians) e est istadu unu de sos chi haian fundadu su gruppu de s'Art Ensemble of Chicago.
Lester Bowie in Sardigna che fit bennidu tantas bortas, in sos annos '70 e '80, e at sonadu in Tathari in su cinema teatro Verdi siat cun s'Art Ensemble of Chicago chi cun atteros musicistas comente Antonello Salis e in Uttieri in su De Candia (prima chi l'epperana arruinadu). Aiat collaboradu cun Marcello Melis in su discu Free to dance

Naskidu in Maryland, Bowie est istadu fattu mannu in sa tzittade de St. Louis in Missouri. A chimbe annos aiat comintzadu a istudiare sa trumba cun su babbu chi fit unu musicista professionista. AIat sonadu cun musicistas de blues comente Little Milton e Albert King, e musicistas de rhythm and blues comente Solomon Burke, Joe Tex e Rufus Thomas. 

In su 1966 si fit trasferidu a Chicago, inue at tribagliadu comente musicista de sala de incisione, e aiat incontradu Muhal Richard Abrams e Roscoe Mitchell edd'est diventadu unu membru de su AACM. In su 1968 aiat fundadu s'Art Ensemble of Chicago umpare a Mitchell e Abrams e cun Joseph Jarman e Malachi Favors.
At vividu e tribagliadu in Jamaica e in Africa.

In su 1984 aiat formadu sa Lester Bowie's Brass Fantasy, una orchestra de ottones cun s'aggiunta de su percussionista Don Moye. Cun custu gruppu, oltre a su reprtoriu jazzistigu, aiat realizzadu covers de cantones populares famosas de cantantes comente Whitney Houston, Michael Jackson, Marilyn Manson e sas Spice Girls. 

Bowie fit unu musicista eclettigu chi usaiat diversas tecnicas leende dae sa traditzione de sa trumba jazz, ma finas de su Reggae e de su Ska, in pius tottu fit caratterizzadu dae su modu sou ironicu de sonare.  

Diffattis Bowie aiat unu atteggiamentu avventurosu e umorale verso sa musica, a differentzia presempiu de Wynton Marsalis chi aiat unu approcciu conservativu a sa traditzione de su jazz.

Bowie est mortu in su 1999 de cancro a su fidigu.




#Article 367: Bide (169 words)


Bide, (Vitis vinifera) de sa Familia Vitacee. Arbustu rampicante, linna debile e torta, cun fozas largas e comente prammadas; sos fiores sunt minores de colore biancu e birde.

Sos fundos de sa 'ide in Sardigna funt tentos bascios po su 'entu e po su calore; como si piantana bides a perguladu, chi benint puntelladas e-i sa pianta est alta. Su frutu de sa ide est sa ua, budrones de ua, chi podet essere bianca o niedda, po mandigare o po fagher binu. Binos famados de Sardigna sunu: cannonau, vermentinu, monica; malvasia, vernaccia, muscadellu. S'Italia est famada po sos binos de varias regiones , ispetzialmente Sicilia, Puglia, Toscana, Veneto, Piemonte. Operatzione importante po sa ide est sa pudadura. Sa binnenera si faghet in cabidanni.

Unu tipu de ide est sa ide americana chi faghet sa ua fragola. In su 1800 unu parassita, sa fillossera, at distrutu sa bides europeas, chi sunu istadas innestadas in bidighinzos noos. In atunzu sas fozas de 'ide diventant grogas e rujitas, e poi nde ruene.




#Article 368: Cuffraria (185 words)


Una cuffraria est unu assòtziu de fideles laicos, de fide cattòliga, chi si ponent umpare po faghere oberas de caridade e de servitziu  po motivos religiosos. Sas cuffrarias  funi meda numerosas in su seculu XIII. E funi a s'origine  de atividades cristianas caritativas po sos poberos,  orfanos, malaidos,  presoneris, e po interrare sos mortos. S'origine est pius antiga ca s 'in de faeddada in dispozitziones dadas dae Carlo Magno. Boltas madas faghiana riferimentu a una creja, fata fraigare dae sos cuffrades, o ligados a  issa. Oe puru esistint cuffrarias antigas comente sa Cuffraria de sa Misericordia naschida a Firenze, in su Mediovo, po assistentzia a sos malaidos e po  sa sepultura de sos mortos. Oe però ana “aggiornadu” s'atividade issoro: cun sas “ambulantzas”, continuana unu servitziu po malaidos e poberos. Ateras cuffrarias ana cunservadu  su caratere religiosu, e faghene  unu servitziu in occasione de festas e de tzelebratziones  religiosas ( sas processiones de sa chida santa, e sunu ativos in sa Sagra Rappresentatzione de S'Iscravamentu; sa processione  de su Corpus Domini, o ligadas a su Santu Patronu de sa cuffraria). Esistint puru cuffrarias de feminas.




#Article 369: Figu (204 words)


Figu (Ficus carica) de sa Familia Moracee. Arvuree e fruttu. S'agatat sa figu areste (crabufigu) e sa figu cultivada in ortos, chi produet fruttos chi si mandigant. S'arvure vivet a longu. Su truncu de s'arvure est russu si s'arvure est betza, pagu altu e tendet a si dividere in diversos rattos. Sas fozas sunu largas. Sa linna non balet. Sos ramos si benint segados catzana unu latte. Su fruttu est gustosu e podedt essere de colore biancu o nieddu. Madurat in duas o tres boltas a segunnu de sa variedade, a finis de lampadas coghet su crabione, a finis de austu sa segunda incunza e si s'annada est bona un'atera incunza in santuaine. Si consumat frisca o cando est unu pagu sicca (sa cariga); de s'una e de s'atera s'ind agatat in commerciu. Su fruttu est unu pagu modde cando est maduru, cun d'una corza issa puru modde. Su fruttu est impreadu puru po faghere marmellata. 
In Sardigna agatat su clima sou ideale pro s'isviluppare, in ue bi nd'ada de divescias calidades, de sas cales, caliguna: figu alba de mannale, figu calaridana ruja, figu niedda, figu cana, figu cariga, figu buldasciotta, figu mattalona, figu pasatina, figu milinzana, figu buttada, figu de tres vias, etc.




#Article 370: Canada (461 words)


Su Canada est un'istadu chi òcupat sa parte a nord de s'Amèrica setentrionale, e est delimitadu dae s'Oceanu Atlantigu a est, dae su Pacificu a ovest e dae s'Oceanu Artigu a nord. A sud e a nord-ovest (Alaska) confinat cun sos Istados Unidos.
Pustis de sa Russia est su paese pius mannu de su mundu.

Su Canada est un'istadu federale cumpostu de deghe Provintzias e tres Territòrios, est una demogratzia parlamentare e una monarchia costitutzionale, rezida dae sa Reina Elisabetta II de su Regnu Unidu. Su Canada at otènnidu s'indipendèntzia dae su Regnu Unidu depustis de unu protzessu polìtigu chi fit comintzadu in su 1867 ed est istadu cumpridu in su 1982.
Sa capitale federale de s'istadu est Ottawa.

Est una natzione multiculturale e bilìngue: sas limbas ufitziales difatis sun s'inglesu e su frantzesu. Però in Canada, pro su fatu de sa cumpositzione de sa populatzione, chi cumprendet medas etnias, si bi faeddan limbas meda.
Su Canada est una natzione industrializada e tecnologicamente avanzada. S'economia si fundat printzipalmente in sas risorsas naturales e su comèrciu, in sa prus parte cara a sos Istados Unidos. 
Su Canada at medas e complessas relatziones cun sos àteros istados de su mundu, difatis faghet parte de su G8, sa NATO, s'APEC, de su Commonwealth of Nations, de Francophonie e de sas Natziones Unidas.

Su nòmene Canada nde benit dae sa peràula de sos Iroquesos de su riu St. Lawrence (Santu Larentu), kanata, chi cheret nàrrere bidda o acampamentu. In su 1535, sos indìgenos chi abitaian a curtzu de sa Quebec City de oe aian usadu custa peràula cun s'esploradore frantzesu Jacques Cartier pro indicare una bidda. Cartier dae tando in pustis at comintzadu a usare sa peràula Canada pro indicare no solu sa bidda ma totu su logu; dae su 1545, in sos lìberos e cartas geogràficas europeas an comintzadu a jamare sa regione cun su nòmene Canada.

Sa terra de su Canada est istada abitada pro millènnios dae medas grupos de populatziones indìgenas. Depustis de su 1492 sun comintzadas sas esploratziones de sos europeos, sa prima de Giovanni Caboto chi in su 1497 fit arrividu in Canada (forsis in Nova Scotia. Fit istada poi frequantada  màssimu dae issos frantzesos chi aian comintzadu a si frimare in sa costa Atlantiga. In su 1793 depustis de una gherra durada sete annos sa Frantza aiat tzèdidu casi totu sas colònias in Amèrica. In su 1867, cun s'unione de tres de sas colonias inglesas de su Nordamèrica e cun sa colònia frantzesa, cun sa creatzione de sa Confederatzione Canadesa, est istadu formadu unu domìniu federale de 4 provìntzias.

Su Canada est un'istadu federale, istituidu comente e dominiu in su 1867, e dae su 1926 apartenente a su Commonwealth. Sa natzione est divisa in 10 Provìntzias e 3 Territòrios. 




#Article 371: Casteddu/campidanesu (1019 words)


 
Casteddu de Càlaris o a sa lestra Casteddu in sardu (Cagliari in italianu, Cáller in spanniolu antigu), est unu comunu italianu, cittadi cabu de s'isula de Sardinnia, Regioni Autonoma de s'Italia. Tenit assumancu 150.000 abitadoris, intamis chi sa Cittadi Metropolitana sua (chi abarcat is comunus de Su Masu, Assèmini, Cabuderra, Ceraxius, Sestu, Pauli, Cuartuciu, Quartu Sant'Aleni e atrus 15 comunus) tenit prus de 450.000 bividoris.
Est sedi de s'artzipìscamu de s'Arcidiòtzesi de Casteddu puru.

Cittadi antiga cund una storia longa, Casteddu at connottu unus cantu de civiltadis. Fiat sa cittadi cabu de su Rennu de Sardinnia de su 1324 a su 1848, candu s'isula fiat piemontesa e Torinu est bessia a cittadi cabu de su Rènniu, chi in su 1861 est bessiu a Rennu de Italia. Est su logu de s'Universidadi de Casteddu de su 1607 e de s'Arcidiocesi de Casteddu, titulari de sa Primatzia de Sardinnia de su de cincu segulu A.C., sa cittadi est centru de sa cultura, de s'educatzioni, de sa politica e de s'arti de s'isula, connotta po is molimentus romanus, po s'Acropoli de s'edadi de mesu, de sa cittadi Barocca, de sa cittadi moderna umbertina e Art Nouveau e atrus molimentus meda. Est puru su centru economicu e de s'industria, ca tenit unu portu de is prus de importu de su Mediterraneu, unu aeruportu accappiau cun medas cittadis italianas e europeas e sa de 28 prus arta arrenda a intru de is cittadis italianas, ca si podit cumparai cun cussa de cittadis comenti Torinu, Vicentza e Genua.

A sutta de is palatzius de sa cittadi moderna ddoi est unu sterrimentu continuu de biddas de 5000 annus, de su neoliticu a is diis de oi. Nci funt calincunas Domus de Gianas addannadas meda de is cavas, una necropoli cartaginesa, unu anfiteatru romanu, una Basilica bizantina, duas turris pisanas, unu sistema de fortificatzionis chi iat fattu de sa cittadi su coru de su poderiu de s'imperiu spanniolu-asburgicu in sa parti de scurigadorgiu de su mari mediterraneu. Is arrendas suas de su logu funt sempiri stetius su portu suu amparau, su moguru fortificau poderosu de Monti Castru, su bixinau modernu de Casteddu de Susu, su sali de is paulis suus, e, de sa parti de aintru de s'isula, su trigu de su planu de su Campidanu e is mineras de Bidda de Cresia e logus acanta.

Casteddu est una de is prus tzitadis antigas de sa Sardinna, e parit chi dd'apant fundada is fenìtzius a giru de su sèculu VIII a.C., in s'oru de su stàinu de Santa Illa. Su nòmini fenìtziu fiat Karalý, nòmini prurali, ca giai de insaras fiat formada de unas cantu biddas.

Is arromanus, lòmpius in su 238 a.C., dd'ant fata seu de provìntzia e amanniada, faendidda cresci a giru de sa Pratza de su Cramu fintzas a Santu Sadurru: a foras de sa parte bìvia fiant is campusantus de Tuvixeddu (giai cartaginesu) e Bonàiri. In su sèculu II ap.C. dd'ant fata colonia. In edadi cristiana at tentu un'obispu. In edadi arromana puru su nòmini fiat prurali: Carales. Is bividoris depiant essi unus 30.000.

Mancai a serru, Casteddu (Carales) at sighiu a bivi asuta de vàndalus e gregus bizantinus, sendi sempri sa seu de su guvernadori provintziali. In su 711 perou parit chi is arabus dd'apant sçusciada e abruxada, e insaras is bividoris ant lassau sa tzitadi arromana andendi in sa parti prus antiga e sigura, in s'oru de su stàinu. Infatis no s'intendit prus de Carales, ma de Santa Ìgia (Santa Gilla, Santa Illa, it. Santa Cecilia).

In edadi Juigali, Santa Illa fiat sa cabitzali de su Juigau (Arrennu) de Càlaris: su nòmini de sa tzitadi antiga si fiat sarvau in su de su logu. Santa Illa teniat unus 15.000 bividoris, una cinta de murus e una crèsia cadirali: is arrastus faiat a ddus bìiri ancora in su sèculu XIX aundi oi est sa Centrali Elètriga.

In su 1216 sa Juixissa Beneita (Benedetta) de Lacon iat permìtiu a unus cantus pisanus de fraigai unu casteddu aundi oi est su bixinau de Casteddu de susu. Idea mala, ca in is gherras intre Pisa e Gènua su Juigau si iat essi alliau a sa segunda: in su 1258 is pisanus e is àterus Juigaus sardus alliaus suus sçùsciant Santa Illa e nci spargint su sali. Is bividoris lassant is arruinas, unus cantu andendi a Domunoas e Bidd'e Crèsia, àterus a fundai Biddanoa, s'apendìtziu de Casteddu chi totu connosceus.

Su casteddu is pisanus ddu narànt Castel di Castro di Callari, e de custu est bènniu su nòmini sardu de sa tzitadi: Casteddu. Is sardus no podiant bivi in su Casteddu, ma sceti in is apendìtzius (Stampaxi, Biddanoa, Marina), e chi calincunu sardu dd'agatànt aintru de is murus a portas serradas (est a nai a su noti), fiat acumpangiau a foras, cund una spinta de sa Turri de Santu Francau (o de calincun'atra).

In su 1324 is cadelanus ant cunchistau sa Sardinnia pisana, fundendi una tzitadi in su monti de Bonàiri (est a nai àiri bona), ma passendi giai in su 1325 in Casteddu, boghendi is pisanus e intrendinci bividoris cadelanus sceti. In is gherras intre Aragona e Arbarei, Casteddu dd'ant assitiada is arbaresus prus bortas, ma no dd'ant mai pigada.

De su 1410 Casteddu, chi is cadelanus narànt Càller est sa cabitzali de un'arrennu uniu, su Regnum Sardiniae et Corsicae. S'urrei est su de Aragoni, apresentau de unu bisurrei o de unu guvernadori. In prus innoi s'acorrat su Parlamentu (is Stamentus). Insaras ddoi depiant essi unus 10.000 bividoris.

Fintzas a sa gherra tzivili de su 1700-1714, sa Sardinnia est abarrada asuta de s'Aragona a in antis e de sa Ispannia a pustis, cun pagu noas ma importantis: s'Universidadi (1626), sa Cadirali (pisana, ma torrada a fai in stili barrocu), sa Festa de Sant'Efis etz.

Pigada de is austrianus in su 1708 e torrada a cunchistai de is spanniolus in su 1717, est assinnada cun totu sa Sardinnia a su Duca de Savòia in su 1720. Su primu guvernadori est stètiu su baroni de Saint-Rémy (su de su Bastioni).

Sempri abarrada cun is Savòias, oi est su capulogu de sa regioni Sardinnia de sa Arrepùbriga Italiana.




#Article 372: Giovanni Caboto (139 words)


 
Giuanne Caboto (Gaeta, 1450 – Inghilterra, 1498) est istadu unu navigadore e esploradore italianu, aiat sighidu sas istigas de Cristoforo Colombo edd'est famadu pruite at iscopertu su Canada su 24 de lampadas de su 1497.

Paret chi Giovanni Caboto sia naschidu in Gaeta in su 1450, dae una familia de diplomatigos, navigadores e mercantes. In su 1461, poi chi Gaeta est istada conchistada dae sos Aragonesos, Giuanne cun sa familia, si fin rifugiados in Venezia. Bindighi annos appoi in su 1476, Giuanne aiat ottennidu sa cittadinantzia dae su Senadu de Venezia.

S'ispeditzione de Giovanni Caboto fit arrivada in Nord America , ma non s'ischit bene in cale puntu fit approdadu in Canada. In varias secustantzias sun istadas propostos, comente logos de arrivu, dae sos istudiosos Bonavista, St. John's in Newfoundland, Cape Breton Island in Nova Scotia, Labrador e  Maine. 




#Article 373: Carmelitanos (184 words)


Carmelitanos Ordine monasticu de su XII seculu.
Si narat ki unu tzertu Bertoldo de Calabria partetzipendi in dd-una gruxiada in Terra Santa, in ocasioni de una battalla, iada fattu unu votu, ki si fiat istada bittoriosa si cunvertiada a su Cristianismu. A pustis de sa battalla si fiat retirau apitzu de su Monte Carmelu, in su nord ovest de sa Palestina. In cussu monti bi funt medas grutas e secundu una traditzioni in dd-una iat biviu su profeta Elia. Bertoldo cun pagus cumpajus iad costruiu barracas i a pustis unu monasteriu. Su Papa Onorio III iada approvau unas arregulas severas meda. Su logu perou no fiat seguru dae is amenatzas de is Saracenos. Tando sos monacos sunu ennidos in Europa, e ana fundadu diversos monasterios. A motivu de cambiamentos in sa Regula s'Ordine s'est divisu tra monacos de s'osservantzia e-i sos conventuales. Una riforma importante l'ada fatta Santa Teresa d'Avila cun Santu Giuanne de sa Rughe in su 1582. Sos chi ana aderidu a custa riforma si giamana Carmelitanos iscultzos, sia monasterios de omines che de feminas. Medas monasterios carmelitanos femininos sunu de clausura.




#Article 374: New Orleans (104 words)


New Orleans (in frantzesu: La Nouvelle-Orléans) est sa tzittade cun su portu pius mannu de sos Istados Unidos e sa pius manna de s'istadu de sa Louisiana. 

New Orleans est collocada in sa parte pius a sud de sa Louisiana, subra sa foce de su Mississippi. 

Sa tzittade at leadu su numene dae Filippu II, Duca de Orléans, edd'est una de sas pius antigas de sos Istados Unidos. New Orleans est connotta pro sa traditzione multiculturale e multilingue, pro su manigu, s'architettura, e sa musica (in primis pro esse' sa patria de su Jazz, e pro sa grande festa de carrasegare jamada Mardi Gras).




#Article 375: Lucrezio (186 words)


Tito Lucrezio Caro est istadu unu de sos primos epicureos a iscriere in latinu. De sa vida sua non si ana datos zertos, ma solu calchi notiscia in litteras e cronacas. Su documentu pius vicina a s'epoca sua est una littera de su 54 d.C. de Cicerone a su frade Quintus, inue su zelebre oradore iscriet chi est curende una editzione postuma de su De rerum natura su poema de Lucrezio, e affirma chi Sos poemas de Lucrezio sunu comente iscriet tue: b'at meda lampos de geniu e in pius dimostrada abilidade manna 
Virgiliu in su segundu liberu de sas Georgicas iscriet, faeddende de Lucreziu, Felice est chie at iscobertu sa causas de sas cosas e s'at postu sutta sos pes tottu sas timòrias, su fatalismu, e su rumore impressionante de s'Inferru abbramidu

Ateras  notiscias sunu presentes in su Chronicon de Santu Zirominu, iscrittu battoro seculos poi e'e sa morte de su poete, inue est iscrittu chi Lucrezio fit naskidu in su 99 a.C. e si fit mortu a s'edade de 44 annos. Paret chi fit naskidu in sa Campania o in Pompei o in Ercolano.

  




#Article 376: Compostela (196 words)


Su nomene paret chi derivede dae Campus stellae. Inoghe est meda veneradu santu Giagu apostolu. Una traditzione narat chi Santu Giagu est istadu in Ispagna po bi preigare su Vangelu, e est sepultadu in Compostela. Custa traditzione però presentat calchi difficultade. Santu Giagu su Mazore fut martirizzadu a Gerusalemme in su 44 comente raccontat su liberu de Sos Attos de sos Apostulos , cap.12. Santu Paulu in sa Littera a sos Romanos, in su 58, narada chi at intentzione de andare in Ispagna  po annuntziare su Vangelu, senza mentuare Santu Giagu. Né de santu Giagu faeddant Autores antigos né sos Concilios particulares chi si sunu tentos in Ispagna. Sa traditzione incomintzat in su seculu IX. Probabilmente  cando calchi relichia importante de Satu Giagu, est arrivada in Ispagna. Su re Alfonsu su Castu ada fattu fraigare una imponente santuariu in onore de Santu Giagu, e inghiriu a su santuariu est naschida sa tzitade de Sant'Iago de Compostela, chi fut una de sas metas pius importantes de pellegrinagios in su Mediovo e a poi. Famadu  “El Camino de Sant'Iago” , chi dae su confine ispagnolu cun sa Frantza giughiat a Compostela sos pellegrinos chi arrivaiant da tota Europa.




#Article 377: Dominicanos (131 words)


Sos Dominicanos sunu unu ordine religiosu fundadu dae santu Dominigu de Guzman in su 1216 e approvadu dae Onoriu III.

S'iscopu printzipale fudi sa preicatzione de sa Paraula de Deus e po custu si giamana s'Ordine de sos Preigadores. Santu Dominigu aiat fattu esperientzia de cantu fudi diffusa e perigulosa po sa fide cristiana s'eresia de sos albigesos in su sud de sa Frantza. Po duos annos cun cuffarentzias e incontros cun sos capos albigesos ada difesu sa fide catolica cun resultados mannos. Ada reunidu unu gruppu de cumpanzos ca continuerant s'opera ispetzialmente cun sa preigatzione de sa paraula de Deus. S'Ordine est crechidu subitu offrinde a sa creja unu servitziu importante. Ada dadu 4 Pabas a sa Creja e meda Piscamos. Funi Dominicanos teologos mannos, Sant'Alberto Magno e Tommaso d'Aquino.




#Article 378: Tool (148 words)


Is Tool funt unu grupu alternative metal nàschidu a Los Angeles in California. S'istile issoru est unu amisturu de heavy metal e neoprogressive e àteros de custu tipu etotu; est po custa bariedade ca tenent tra is istimadores ascurtadores de onnia tipu de mùsica. Su lider de su grupu, frontman pro is esibiduras e iscritore de is testus est su cantante Maynard James Keenan.

Si faint abiri me su panorama alternative rock cun su primu album (Undertow de su 1993) in su mentris ca custu fiat tzerriau movimentu trash, si faint balere comente alternative metal cun sa pubbricatzione de su segundu album issoru, Ænima in su 1996. A fùria de traballare in isperimentatziones musicales, arte bisuale, evolutzione personale de is testos (ca agatant s'apice cun Lateralus in su 2001 e 10,000 Days in su 2006), su grupu arrenexit a guadangiare criticas bonas e fama in totu su mundu.




#Article 379: Gesuitas (369 words)


Is Gesuitas funt un'ordine religiosu catolicu fundadu dae Ignatziu de Loyola. Su nòmene ufitziale est Compagnia de Gesus.

Ignatziu de Loyola, ispagnolu bascu, in gioventude est istadu òmine de corte e de armas. A 30 annos at tentu unu cambiamentu profundu, una cunversione religiosa. At fatu un' esperientzia de vida eremitica e de penitentzia (1522-1523), e a poi est andadu a Parigi a istudiare a sa Sorbona, famada Universitade de su tempu.
Inoghe resessit a conchistare 6 cumpagnos chi cherene condividere unu progettu de vida sou. Andana a Roma e otenint s'approvatzione de s'Ordine nou Cumpagnia de Gesus dae su paba Pàulu III (27 trìulas 1540). S'Ordine creschet in presse e a poi de pagos annos bi sunu Gesuitas in divescios logos in Europa e fora de Europa. Aberini Collegios po s'istrutzione de sos giovanos. 

Una novidade est chi s'iscola est gratis, ma unu principe, unu piscamu, una tzitade devene approntare sos locales e frunire su mediu po vivere a sos insegnantes. Sos Gesuitas ana tentu unu numeru mannu de missionarios: de custos, Frantziscu Saveriu in Ìndia e Giappone, Matteo Ricci in Tzina, Eusebio Chini in Mèssicu e Califòrnia, e àteros meda in Ìndia, Giappone, Àfrica, in Amèrica. In America meridionale ana avviadu una impresa manna, nodida comente Sas Ridutziones de su Paraguay, durada 150 annos: ana regoltu in comunidades sos indigenos Guaranì, e ana isviluppadu sa vida sotziale, economica e culturale de cussas popolatziones. ( cfr The Mission, unu film subra sa vida in Sas Ridutziones. Regia, Roland Joffé. Cast: Robert De Niro,Jeremy Irons e ateros. Musicas de E. Morricone. 1986). Su chi sos Gesuitas faghiant at provocadu una forte oppositzione de ministros e guvernos Illuministas, de varios istados Europeos ispetzialmente de Portugallu e de Ispagna. Custos ana fattu pressione subra su paba Clemente XIV chi in su 1773 ada suppressu s'Ordine. Calchi cosa de sos Gesuitas però est restada in vida in Russia, ca sa Czarina Caterina II no ada atzetadu de si brivare de sos Gesuitas chi funi in sos Collegios po sa gioventude. Pio VII in su 1814 ada de nou recostituidu s'Ordine de sos Gesuitas, chi sunu torrados a sas atividades issoro. Sos Gesuitas ant tentu òmines eminentes in varios campos: teologicu, filosoficu, astronomicu.




#Article 380: Zabid (146 words)


Zabid (in arabu: زبيد) est unu tzitade de su Yemen chi contat 23.000 abitantes. Sa tzitade est una de sas pius antigas de su Yemen edd'est istada capitale dae su XIII a su XV seculu e in pius fit unu centru de riferimentu pro su mundu arabu e mussulmanu devidu pro sa mazore parte a sa famada Universidade de Zabid chi fit appuntu unu entru de educatzione islamica. 

In dies de oe Zabid est a banda dae sas areas de iviluppu intelletuale e economicu de su Yemen contemporaneu.

De sa tzitade antiga si podet ancora ammirare sa Moskea manna chi est su monumentu pius importante de sa tzitade, avantzos de s'Universidade e sos avantzos de sas muraglias cun sas battor jannas. 
Zabid est istada declarada dae s'UNESCO Patrimoniu de s'Umanidade e dae su 2000 est istada inserida in s'elencu de sos patrimonios de s'umanidade in perigulu.




#Article 381: Pàulu Fresu (430 words)


Pàulu Fresu (Belchidda, 10 de freàrgiu de su 1961) est unu sonadore de trumba e de flicornu sardu.

Pàulu Fresu at incumentzadu cun s'istùdiu musicale a s'edade de ùndighi annos, sonende in sa banda musicale Bernardo De Muro de Belchidda, in ue at imparadu sos primos cuntzetos teòricos e tècnicos, propedèuticos a su cunservatòriu. A pustis de s'àere tramudadadu a Tàtari, at frecuentadu su cunservatòriu Luigi Canepa e at iscobertu sa chi at a devènnere sa printzipale passione sua: su jazz. In su 1982 at incumentzadu cun sa faina professionale sua registrende pro sa Rai in suta de sa ghia de Bruno Tommaso e partetzipende, in su mentres, a sos seminàrios de Siena jazz. A pustis at acabadu sos istùdios in su cunservatòriu Giovanni da Palestrina de Casteddu, diplomende·si in trumba in su 1984 cun su maistru Enzo Morandini. Sighit cun sa faina dedichende·si fintzas a progetos mistos de jazz-mùsica ètnica, world music, mùsica cuntemporànea, mùsica lèbia e mùsica antiga; in sos annos at tentu sa possibilidade de collaborare, in paris cun àteros, cun Alice, Farafina, Trilok Gurtu, Michael Nyman, sos Negramaro, Evan Parker, Gunther Schuller, Stadio e Ornella Vanoni. Dae su 1988, in sa comuna nadale sua de Belchidda, at propostu e ghiat su Time in Jazz, unu fèstival annuale de mùsica jazz chi at achiridu in su tempus una taradura internatzionale. In s'àmbitu de su fèstival at fintzas publicadu artìculos, retzensende libros e artistas.

Paolo Fresu est istadu diretore artìsticu de sos seminàrios jazz de Nùgoro dae su 1989 a su 2013 e de su fèstival Bergamo jazz dae su 2009 a su 2011. In su 2010 at fundadu s'eticheta discogràfica Tŭk Music.

Est istadu istrangiadu dae orgànicos mannos che a s'orchestra manna italiana, s'orchestra natzionale de jazz frantzesu (ONJ), s'orchestra de su ràdiu tedescu de Amburgu (NDR), s'Italian Instàbile Orchestra, s'orchestra de s'Auditòrium Parcu de sa Mùsica (PJMO), s'orchestra sinfònica de sa Rai, s'orchestra de s'Arena de Verona e I Virtuosi Italiani.

Artista de primore, at iscritu e est istadu su sugetu de publicatziones medas, siat libros chi artìculos. At fatu fintzas medas retzensiones de àteros artistas e una sèrie de vìdeos educativos in sardu, cun sutatìtulos in italianu, mutida Da casa a casa, e ammaniada in su perìodu de sa serradura in domo causada dae sa pandèmia de COVID-19, in ue at chistionadu de sa mùsica de medas artistas musicales, siat de jazz siat de àteros gèneres. Unos cantos de cussos vìdeos los at publicados fintzas in sa pàgina ufitziale de Facebook sua.

Sa discografia intrea de Pàulu Fresu si podet agatare in su situ ufitziale suo.




#Article 382: Vulpes vulpes (104 words)


 
Su matzone o marxani o fraitzu (Vulpes vulpes) est unu mamìferu de sa famìlia Canidae non mannu meda (a su màssimu 140 cm). 

Orijias a punta, runcu a punta, colore rujitu, pilu unu pagu longu, coa longa. Pettalzu, ma màndigat puru calchi frutu. Essidi a catzare a s'iscurigada. Si podede bocchidi e mandigat puddas e àteros puzones. S'agatada in totue in Europa e in sos àteros continentes. B'est su de su desertu e-i su de su nie. Mentuada sa catza a su matzone, cun canes de catza e fata dae cadderis in Inghilterra.

In Sardigna e in Còrsica s'agatat sa sutaispètzia Vulpes vulpes ichnusae.




#Article 383: Baseball (114 words)


 
Su baseball est unu isport chi si jogada cun d'una mazza e una palla fra duas isquadras cumposta de noe elementos dognuna. Sos puntos si marcana ogni orta chi unu jogadore iscudet a sa palla cun sa mazza e faghet su giru tocchende sas battor bases, postas in sos angulos de unu quadratu chi enit jamadu diamond (diamante), e torrada a sa base de partenzia home base.
Sos jogadores, de s'isquadra chi battidi cun sa mazza, iscudene a turnu contra a sa palla lanciada dae su pitcher (su chi lanciat sa palla) de s'attera isquadra, chi tentat in dogni modu de impedire a sos primos de marcare puntos eliminende sos battidores in tantos modos.




#Article 384: Enrico Mattei (226 words)


Enrico Mattei (Acqualagna, 29 de abrile 1906 – Bascapè, 27 de santuaine 1962) est istadu un imprendidore e dirigente pubblicu italianu.

Daboi de sa segunda gherra mundiale fit istadu ingarrigadu dae su guvernu de immantellare s'Agip, fundada in su 1926 dae su regime fascista. Mattei, cunvintu chi pro poder aere una industria forte in Italia fit nezessariu mannu de àere diponibilidade de energia autoprodotta, invece de sighire su mandadu de su guvernu, non solu de la liquidare ma aiat fattu de s'Agip sa soziedade subra sa cale aiat fundadu in su 1953 s'ENI (Ente Nazionale Idrocarburi). Mattei aiat finas dadu un ispinta forte a sas perforaziones pro agatare petroliu in sa Pianura Padana, in pius aiat realizzadu una rete de gasdottos pro sa produtzione de energia dae su metano. 

In campu internatzionale, comente e presidente de s'ENI, fit resessìdu a ottenne' divescias cunzessiones petroliferas in su Medio Oriente, finas ca issu aiat introdottu su prinzipiu chi sos paeses proprietarios de sos puttos devian rezire su 75% de sos profittos pro s'estrazione de su petroliu, e un'importante accordu cummerciale cun s'Unione Sovietica. 

Comente partigianu aiat cumbattidu contra a su fascismu e fit vicinu a sa sinistra democristiana, edd'est istadu parlamentare dae su 1948 a su 1953. 

Enrico Mattei est mortu in d'un'incidente de aereo chi, a sos resultos de su 1997, pare sia istadu de origine dolosa.




#Article 385: Cane (151 words)


Cane (o Cani in campidanesu) (Canis familiaris) de sa Familia Canidi. Est su cane domesticu, chi vivet cun s'omine dae sos tempos preistoricos. Mamiferu. Animale pettalzu, ma mandigat guasi de totu. Nde esistint de ratzas divescias, e sunu divescios po mannaria, fromma, po su pilu, sas orijas, sa conca, sa coa. Esistit su cane de catza, de guardia ( e chi calchi olta si devet tennere a sa cadena ), su cane pastore o de coile, su cane de slitta, su cane de cumpagnia, meda presente in sas domos, e sunu meda divescios. Cando sa femina anzada faghet divescios catteddos, chi naschent nudos e e cun so ojos serrados. De su cane si narat chi est s'amigu de s'omine. Ma boltas meda s'omine abbandonat s'amigu sou. Po cussu s'agatant trumas de canes randagios, chi sunt puru perigulosos po sas personas. Su cane appeddat. Unu diciu narat: “cane chi appeddat no mossigat”.




#Article 386: Lèpere (106 words)


Lèpere (Lepus europaeus) de sa Familia Leporidi. Su lepere comunu. Mamiferu. Longu unos 60 cm.

Orijas mannas, ojos mannos, cun pilos sensibiles in su runcu (vibrisse). Pilu longu e soffitze de colore rujittu. Sas ancas dasegus sunu longas e robustas, poite potat fuire cun saltios longos. Animale areste e vivet in campagna e mandigat erva e fenu. Est animale meda chircadu dae sos catzadores. Esistit su lepere de su nie chi vivet in sas zonas articas, ma puru in altu, in sas Alpes, e chi cambiat colore de su pilu, longu e soffitze, biancu in s'ijerru, e grigiu, colore de su terrinu in sas ateras istajones.




#Article 387: Conigliu (113 words)


Su conillu o conillyu (Oryctolagus cuniculus) est unu mamìferu de sa famìlia Leporidae. Est su conillyu areste, simile a su lèpere ma unu pagu prus minore: origas mannas, runcu tundu, duos dentes a denanti, e mandigada erva e fenu. Sas ancas de segus prus longas, po si movere saltiende. De colore grigiu e unu pagu biancu suta sa bentre. Sa femina cando anzat faghet divescios conillyeddos, chi naschene nudos e cun sos ogos serrados. 

S'in de agatada in Europa, nord Àfrica e Austràlia. In Austalia, inue vivet a trumas, iscavat gallerias suta su terrinu: po cussu in tzertos logos faghet dannos meda. Su conillyu benit allevadu po sa petza e po sa pedde.




#Article 388: Felis (131 words)


Felis est una gènia de mamìferu de sa famìlia Felidae tzerriadu de solitu battu, attu, gattu o pisittu in campidanesu.

Animale pettalzu, ma mandigada meda su pische. Ne esistini de varia ispetzias, chi sunu divescias po mannaria, pilu e colore. In sa lara de subra tenet pilos sensibiles (vibrisse). Sa coa est longa. Tenet farrancas acutas. Su attu miaulat. Animale catzadore de sorighes, puzones e àteros animaleddos. Como vivet meda in sa domos che animale de cumpagnia e no at bisonzu de sorigare. Cando anzat faghet divescios battolinos, chi naschent cun sos ojos serrados. Esistint battos de ratza: de Angora, siamesos e ateros. Bi sunu sos battos arestes chi vivene in campagna e in sos buscos in Europa e in Àfrica. Sunu pius mannos de sos battos domesticos.

Ispètzias de attu:




#Article 389: Barracoco (177 words)


Su barracoco o piricocu (Prunus armeniaca) est un àivure de frutu 'e sa Familia Rosacee. S'àivure est altu 7-8 metros, cun fozas coriatas. Fiorit chito in beranu.

Sa pianta est cultivada in Europa tzentru meridionale e in àteras zonas temperadas: s'àivure supportat su fritu, però si preférit a lu piantare in zonas asciutas ca s'umididade l'arruinzat.

Già dae su segundu annu de vida s'àiuvure faghet frutos, e dae tres-chimbe annos cominzat a nde produrre in cantidades pius mannas.

Sos frutos 'e su barracoco sunt de colore grogu giaru e no sunt tantu mannu. Saboridos, si mandigant friscos o comente marmellata.

Custu frutu est coltivadu in Cina dae pius de 4000 annos. B'est in Itàlia e in Grecia dae su 70-60 a.C., ma sunt istados sos Arabos a la giughere definitivamente in Europa, infatis su nomene barracoco derivat dae una paraula araba (مشمش Al-barqoq).

Su barracoco si guastat sùbitu, e cheret mandigadu in presse dae candu enit comporadu.

Su barracoco tenet tantas vitaminas, ispetzialmente vitamina A, B, C e PP. Tenet puru magnesiu, fosforu, ferru, calciu e potassiu.




#Article 390: Adriano Olivetti (179 words)


Adriano Olivetti (Ivrea, 11 de abrile 1901 – Milano, 27 frealzu 1960) est istadu unu imprendidore italianu. Issu fit connottu in tottu su mundu comente unu produttore de macchinas de iscriere, calcolatrices e computers.

Naskidu dae babbu ebreu Camillo, dae mama valdesa Luisa. In su 1924 si fit laureadu comente inzenieri chimicu e, fit istadu in sos Istados Unidos pro si aggiornare subra sas pratigas de organitzazione aziendale. In su 1926 aiat cominzadu a trabagliare comente operaiu in sa fabriga de su babbu e in su 1933 fit diventadu su direttore de sa Società Olivetti e in su '38 presidente.
Antifascista militante ( cun Carlo Rosselli, Ferruccio Parri, Sandro Pertini e ateros  aiat partizipadu a sa liberazione de Filippo Turati). In sos annos de sa gherra, ca fit ricercadu pro attividade sovversiva, si fit rifugiadu in Isvìtzera, pro rientrare in Italia poi de sa gherra e riprende' sas attividades de s'azienda sua.

Adriano Olivetti aiat coinvoltu e ingarrigadu tantas bias sos artistas sardos Costantino Nivola e Giovanni Pintori e po s'asienda sua aiat trabagliadu finas s'artista tattaresu Eugenio Tavolara.  

   




#Article 391: Computer (383 words)


 modernu:

Unu computer, o elaboradore , o puru carculadore  est una màchina chi elaborat datos sighende una lista de istrutziones.

Sa caraterìstica chi distinghet sos carculadores modernos dae sas àteras màchinas est su fatu chi custos podent èssere programados. Si podet dare una lista de istrutziones (su programa) a s'elaboradore, e custu ddas cunservat e ddas podet esecutare in unu momentu apostivigadu.

Su tipu de elaboradore prus connotu est s'elaboradore personale (PC), categoria in ue sunt incluidos s'elaboradore de mesa (desktop) e s'elaboradore portàtile.

Una forma de elaboradore pagu cunsiderada ma meda prus difusa sunt però sos sistemas embedded, carculadores piticos e simples, impreados pro controllare àteros dispositivos: dae sos robots industriales a s'istrumentatzione de sos aeroplanos, dae sos telèfonos cellulares finas a sos gioghitos pro pitzinnos.

Ateros tipos de elaboradores:

Sos elaboradores sunt màchinas digitales, ca elaborant signales e informatziones in forma numerica.
Mancari chi in sa istoria sunt esistidos carculadores chi impreaiant in sos tzircuidos de càrculu issoro su sistema de numeratzione deghimale, a dies de oe is elaboradores isfrutant s'algebra de Boole e su còdighe binàriu.

Sas primas màchinas cunsideradas comente elaboradores modernos sunt de sa metade de su sèculu XX (1940-1945), mancari chi su cuntzetu de elaboradore giai esistiat (castia àbacu e àteros carculadores mecànicos). Sos primos elaboradores eletronicos fiant mannos comente una abitatzione, e consumaiant una energia parìvile a cussa de chentinas d'elaboradores personales (PC) de oe. Is elaboradores modernos sunt realizados cun tzircuidos integrados, sunt meda prus poderosos (milliones de bortas prus), e ocupant unu logu meda minore: podent èssere prus piticos de unu relogiu de burtzu.

Sos elaboradores sunu formados dae una cumponente fisica (hardware), e dae su software.
Pro su chi s'atenet a s'hardware, su modellu chi si fundant is elaboradores de oe est s'architetura de Von Neumann, chi distinghet 4 cumponentes:

Pro su chi s'atenet a su programariu (software) tocat a narrere chi sas istrutziones nadias chi sas CPU podent esecutare sunt meda simples: summare unu nùmeru a un ateru, iscostiare unu datu dae unu logu a un ateru, imbiare datos a ateros dispositivos, etc. Pro custu sos programmas de oe, chi sunt cumpostos dae milliones de istrutziones, sunt disvilupados guasi semper cun limbagios de programatzione prus sofisticados, chi unu programa compiladore o interprete, traduet in su còdighe machina chi sa CPU podet esecutare.




#Article 392: Craba (105 words)


Craba (Capra hircus o Capra aegagrus hircus) De sa Familia Caprini. Mamìferu ruminante. Sa craba si allevada po su latte, sa petta e-i sa pedde. Tenede corros, girados a s'issegus in sos mascios (beccos), e in sas feminas. Un'arva fatta de pilos, e manteddu cun pilos unu pagu longos e lijos de colore biancu, o biancu cun macchias nieddas. Vivede a masones e mandigada erva, fenu e fozas de mata e de arvureddas. Andada pasculende in logos isperrumados. Sa craba faghede melidos. Est un animale briosu, sàltiat e ispetzialmente sàltiana sos crabitos. Bi sunu crabas de ratza, comente sa de Angora appretziada po sa lana.




#Article 393: Mohandas Karamchand Gandhi (3107 words)


Prus chi àteru fiat connotu cun su nòmini de Mahatma Gandhi ([महात्मा], àmina manna in sanscritu) allomìngiu donau po primu dae su poeta Rabindranath Tagore. In Ìndia ddu tzèrriant Bapu (in devanagaresu: બાપુ bāpu, Babbu). Gandhi est istadu unu de is primus a teorizari e pònniri in pratica sa satyagraha, sa resistèntzia a s'opressioni disubidiendi a modu civili totu su pòbulu impari sighendi su printzìpiu de sa non-violèntzia. Proprio custu at portau s'Ìndia a s'indipendèntzia e at inspirau medas àterus movimentus pro is deretus civilis in totu su mundu e medas àterus polìticus in totue. Est onorau ufitzialmenti in Ìndia comente Babbu de sa Natzioni tantis chi ant detzìdiu chi sa die sua de nàscita siat festa natzionali (Gandhi Jayanti) e in totu su mundu est sa Die Internatzionali de sa non-violèntzia.

Mohandas Karamchand Gandhi nàscit su 2 de santuaine a Porbandar, una bidda de piscadoris in s'istadu de Gujarat, in Ìndia. Sa famìlia sua apartenet a sa comunidade modh, grupu de traditzioni cumerciali. Istudiat a sa Alfred High School a Rajkot, incuni su babbu est su Primu Ministru de su printzipadu locale.
In su 1881, a s'etadi de trexi annus Gandhi si còiat, cun d-una coia combinada comenti narat sa traditzioni indù, cun Kasturba Gandhi fedali sua. Ant a tènniri cuatru fillus totus mascus.

A dixaset'annus partit po istudiari de abbogau in sa University College de Londra innui si cuncordada e si bestit comenti unu gentleman ingresu. Po mori de custu benit bogau dae sa casta sua.

At a torrari in Ìndia su 12 de làmpadas de su 1891, duas dis a pustis de àiri passau is esamis de giurisprudèntzia: apena chi arribat ddi nanta ca sa mama est morta. Cun s'agiudu de su fradi torrat a intru de sa casta e incumentat a traballari comenti abbogau ma tenit meda problemas poita non portat isperièntzia non connoscit beni is legis indianas e timit a fueddari in pùbricu. Prova a si cuncordari in Bombay (imoi tzerriada Mumbai) ma lassat pèrdiri po problemas de dinai.

Tandus Gandhi torrat a Rajkot po traballari anchè su fradi (issu puru abbogau). A pustis de dus annus s'impresa Dada Abdulla  C, ca cumèrciat in su Natal, ddu incarrigada de difèndiri una càusa in Sudàfrica. Fintzas a custu momentu Gandhi est istadu unu tipu druci, timorosu e proddincu candu depit fueddari in tribunali.

In Sudàfrica connoscit s'apartheid (segregatzioni de is nieddus), mescamenti su ratzismu de sa genti pro is 150 milla indianus chi biviant innia. At biu ca is cunnatzionalis suos fiant comenti isciabus e custu ddi fait fàiri una evolutzione a intru de su sentidu ispantosa. Issu etotu est su testimongiu in prima persona de fatus de ratzismu, intolleràntzia e ingiustìtzia in Sudàfrica. Nomenau est su fatu candu fiat in d-unu trenu cun su billettu de prima classi e ddu boliant fàiri andari in segunda classi ma issu protestendi s'est fatu bogari. Fintzas in su tribunali ci dd'ant bogau poita s'est arrefudau de si ndi tirari su turbante dae sa conca.

Custus e àterus fatus cunbincint Gandhi a pigari alientu po pigari parti ativa in su çertu contras custas ingiustìtzias ca beniant fatas a is indianus in su Natal. Tandus iscridit missadas de protesta a is giornalis e fait unu atòbiu in Pretoria cun totus is cunnatzionalis suos innui fait su primu discursu pùbricu e una petitzioni de protesta. Medas funt is atzionis de Gandhi in su Natal, issu est giai unu capu, difatis in su 1893  fundat su Natal Indian Congress e diventat su segretàriu.

In su 1901 Gandhi torrat in Ìndia e partecipat po sa prima borta a su Cungressu Indianu e otenit unu detèrminu po sa situatzioni de is indianus in Sudàfrica. Girat po un annu totu s'Ìndia in trenu bestiu comenti unu pòberu pedditzoni e pustis torrat in Sudàfrica.

Contribuiscit in su 1903 a sa fundatzioni de su giornali Indian opinion e s'interessat de induismu. Còmporat una portzioni de terra a Phoenix (Durban) pro imprentari su giornali e po coltivari impari a famìlia e collaboradoris. Su dominàriu de Phoenix est su primu modellu de ashram poita si praticat sa pregadoria e su traballu e totus funt retribuius cun su matessi tantu chentza diferèntzia de natzionalidadi o colori de peddi.

Gandi fait su voto de castidadi, cumintzat sa preparatzioni spirituali e sa pràtica de su digiunu, non bufat prus su lati. Si ndi segat is pilus e sciàcuat bassas e fognas.

Partecipat a sa protesta de su Congressu Indianu contras a s'Imperu britànnicu, e a cussa sempri non-violenta contras sa lei ratzista in Sudàfrica innui benit arrestau impari a àterus indianus e cinesus (unas cantas de custus ant a èssiri bocìus). Sa protesta s'ammàniat e su Generali Jan Christiaan Smuts est costrintu a negotziari cun Gandhi e is leis ratzialis benint burradas.

Gandhi si nd'andat dae su Sudàfrica in su 1914 po andari in Inghilterra. Po mori de unu dolori chi dd'increscit depit torrari in Ìndia. Isbarcat in su portu de Bombay su 9 de gennaxu de su 1915 innui ddi faint is festas de eroe natzionali. Cuss'annu etotu girat totu s'Ìndia in trenu ne is biddas de sa natzioni.

A pustis de dus annus in su Champaran, unu distretu de su Bihar, organizada sa disobedièntzia civile de millas massàius chentza de terra opressius dae is impresàrius ingresus, mali pagaus e pòburus meda ca funt cunstrintus a coltivari indiosfare (ca serbit po fàiri s'indaco) a su postu de cosa de papari. In su mentris cun àterus volontarius fàbricat iscolas e uspidalis.

S'autoridade ddu bolit impresonari po turbamentu de s'òrdini pùbricu ma gratzias a is massaius ca protestant a su processu suo e gratzias a s'atzioni de Gandhi etotu ca provat a creari unu cumpromissu cun is impresarius s'acusa benit arritirada. Assafinis s'autoridade creat una Comisioni, cun Gandhi a intru, chi detzidit ca sa situatzioni de is massàius depit acabari.

Giai in su matessi tempu Gandhi intendit ca is massaius de su Kheda non ci dda faiant a pagari is tassas po mori de una carestia, tandus organizat is massius, ddis imparat su satyagraha e a pustis de unu sciòperu de 21 dis arribat a un acòrdiu ca donat fama e notidadi a Gandhi in totu s'Ìndia. Dae custu momentu benit batiau dae su pòbulu Bapu (babu).

A pustis de sa prima gherra mundiali su Rennu Auniadu aprovat una lei po allonghiari is restritzionis de gherra in tempu de paxi. Gandhi s'oponit cun d-unu movimentu de disubidièntzia civili incumentzadu su 6 de abrili de su 1919 cun d-unu hartal, unu sciòperu generali no andendi a traballari ma preghendi e digiunendi. Gandhi benit impresonau. Iscopiant trumbullus in totu s'Ìndia, unu de-i custus est su massacru de Amritsar innui is sordaus ingresus bocint unas centus civilis e ndi ferint unas millas. Custu fatu fait inchietari meda su pòbulu e custu igenerat àteras violèntzias criticadas medas dae Gandhi.

In su matessi annu Gandhi intrat in su partidu de su Cungressu Natzionali Indianu mirendi a sa Swaraj ca est s'indipendèntzia cumpleta: individuali, spirituali e polìtica (auto-guvernu). Segundu Gandhi custa mira podit èssiri cumpletada isceti ponendi unu lìmitis precisus a sa cuntienda e sighendi is princìpius de sa satyagraha, sa non-violèntzia. In paghu tempu issu divenit su leader de su movimentu anti-coloniale indianu e in su 1921 benit fatu presidenti de su Partidu de su Cungressu. Suta de su cumandu suu benit aprovada una carta noa innui si fueddat de Swaraj comenti iscopu de mirari. S'iscritzioni a su partidu est oberta a totus suta pagamentu de unu tanti simbòlicu. Gandhi aconciat s'organizadura de su partidu, sa disciplina e sa gerarchia e ddu fait diventari unu partidu de truma ispaniau in totu sa natzioni.

Partit su boicotàgiu de totu is produtus istrangius mescamenti cussus ingresus. Gandhi narat a sa genti de si bestiri cun roba indiana e no ingresa, de lassari is traballus po su guvernu e de nci fuliari is tìtulus e is ònerus britànnicus.

Sa non-cooperatzioni otenit bona sorti meda e totu sa pobulatzioni, onnia casta indiana, partecipat prexada. Fintzas a freàxiu de su 1922 candu sa pobulatzioni intzitziada dae sa politzia s'arribellat massacrendi e abruxendi bintidus politziotus. Gandhi abarrat deludiu meda dae su balossimini de su pòbulu tandus arrepianat sa disubidièntzia civili e digiunat po cincu dis. Su dexi de martzu 1922 benit impresonau e processau po sovversioni. Gandhi narat de èssiri faltosu e pedit su màssimu de sa pena. Benit cundannau a ses annus de presoni ma est lassau a pustis de dus annus. S'arritirat dae is protestas, s'ocupat de su partidu e incumintzat a iscriri s'autobiografia.

Torrat in fortzas in su 1928. S'annu in antis su guvernu britànnicu aiat nomenau una cumissioni noa cun a intru unu indianu isceti. Sa cumissioni benit boicotada dae totus is partidus indianus. Gandhi suportat su detèrminu de su Cungressu de Calcutta de su nadale 1928 ca pedit a su vice-rei Lord Irwing de scioberari tra concèdiri a s'Ìndia s'istatudu de protetorau (Dominion) o de s'abetari una protesta manna non-violenta po otènniri s'indipendèntzia.

Su guvernu britànnicu, presièdiu dae su laburista Ramsay MacDonald, non concedit s'istatudu tandus su Cungressu Indianu, dirìgiu dae Jawaharlal Nehru, aprovat unu documentu ca dichiarat su Purna Swaraj, s'indipendèntzia cumpleta. Su 31 nadale 1929 benit artziada a Lahore sa bandera indiana. Su 26 gennaxu 1930 benit celebrau dae su partidu de su cungressu indianu e dae sa magioria de s'organizaduras indianas comente Die de s'indipendentzia de s'Ìndia.

Gandhi fait isciri ca sa satyagraha torrat a incumentzari. In su martzu 1930 si fùrriat contras sa tassa de su sali. Incumentzat aici sa nòtida caminada de su sali chi partit cun sessantotu satyagrahis dae s'ashram de Ahmedabad su 12 martzu e acabat a Dandi su 6 abrili 1930 pustis 380 km de caminada. Arribaus a sa costa de s'Oceanu Indianu Gandhi e is suos estraint su sali frighendisindi 
de su monopolio Reale e benint copiaus dae migliajas de indianus ca fiant allobaus in su mentris de sa caminada.

Custu fatu, una de is cosas prus arrenexas de s'istòria de sa non-violèntzia de s'Ìndia, benit pigada meda mali dae s'imperu britànnicu ca regiscit brutalmenti impresonendi prus de 60.000 personas. Fintzas Gandhi e àterus elementus de su Cungressu benint iprisonaus. Unas cantas de satyagrahis in prus benint arropaus in sa chirca de pigari in modu non-violentu su sali dae is salinas.

Candu in su 1931 bessit de presoni, su guvernu britànnicu, impersonau dae su vice-rei Lord Edward Irwin, detzidit de negotziari cun Gandhi. A pustis de otu longus cunfrontus, is duus, firmant su Patu Gandhi-Irwing (Patu de Delhi): is britànicus depint liberari is prisoneris polìticus, legitimari s'arregollidura de sali po cuxina a su pòbulu e depint arriconnosciri su deretu de is indianus a boicotari sa roba ingresa. Gandhi depit in càmbiu fàiri acabari su movimentu de disubidièntzia civili.

In prus Gandhi benit cumbidau a una mesa tunda in Londra, comenti ùnica persona de su partidu de su Cungressu, po chistionari de una noa carta costitutzionali indiana. Si tratenit in Europa tres mesis innui atòbiat fintzas Benito Mussolini. Su Papa Pio XI non ddu bolit atobiari poita narat ca Gandhi no est bestiu beni.

Gandhi torrat in Ìndia pustis sa faddina de sa Cunferentzia. Is ingresus ant fueddau isceti de pricìpius indianus e de minorias ma no ant fueddau de trasladari is poteris dae s'imperu britannicu a s'autoridadi indiana. In su matessi tempu su marchesi Freeman-Thomas, ca at pigau su postu de Lord Irwing, incumitzat a cumbàtiri is natzionalistas indianus e Gandhi benit impresonau torra. In su 1932 candu est ancora in sa presoni de Yeravda Gandhi arrenescit cun d-unu digiunu de ses dis a fàiri arritirari e revocari su provedimentu de su guvernu MacDonnald ca faiat votari is intocabilis in d-unu logu diversu de is àterus.

In su 1934 Gandhi s'arritirat dae sa vida polìtiga, dedichendisia de prus a sa riforma spirituali de s'Ìndia e non prus a s'indipendèntzia.

In s'istadi de su 1934 ant a tentari tres bortas de bociri Gandhi ca, peri in mesu a is annus Trinta, sighit a èssiri cunsiderau dae su guvernu de Londra s'allegadori principali cun su cali negotziari su passagiu de s'Ìndia a su regime polìtigu nou.

Is raportus cun s'autoridadi britànnica torrant a èssiri tèndius meda intre sa Segunda Gherra Mundiali. A s'iscòpiu de su certu (1939) Gandhi, chentza de chistionari cun is dirigidoris de su Cungressu, oferit un acotzu morali non-violentu a s'isforzu de gherra britànnicu.

Is cumpunentis de su Cungressu non consultaus s'ofendint e donant is dimissionis in truma. Gandhi, pustis cuntierras longas, càmbiat pensamentu e narat ca s'Ìndia non podit partecipari a sa gherra po sa libertadi de sa democazia chi custa non benit arreconotta mancu a s'Ìndia etotu. Mancari fiant solidarius cun is vìtimas de is Nazistas, Gandhi e su partidu de su Cungressu difati narant ca s'Ìndia diat contribuiu a sa ghera isceti chi is ingresus diant arreconnosciu a is indianus sa libertadi chi ddis fiat denegada.

Su guvenu non amollat a pitzu de s'indipendèntzia prus a prestu cicat de creari un'iscorriu tra induistas e munsulmanus intre su movimentu polìtigu indipendentista indianu. In càmbiu Gandhi infòrtiat is preguntas de indipendèntzia iscriendi su 13 abrili 1942 unu detèrminu ca pedit a is britànnicus de lassari s'Ìndia: Quit India. Cun custu su Mahatma cumbidat a sa furriada non-violenta totali. Benint organizadas amostaduras mannas de protesta.

Segundu Gandhi e su Partidu de su Cungressu custa est sa furriada prus radicali mai fata. Is ingresus s'oponint cun d-una truma de impresonaduras, violèntzias, oprissionis mai bias. Migliajas de indipendentistas benint bocius o fertus dae sa politzia, àteras centenas de migliajas benint ingabiaus. Gandhi e totus is dirigidoris funt impresonaus a Bombay su 2 austu 1942. Gandhi abarrat impresonau po dus annus in su palatzu de Aga Khan a Pune. Innoi acontessint duas malafatas ca dd'increscint meda: in antis su consilleri suo Mahadev Desai morit a pustis de ses dis de presoni de infartu. In fatu sa pobidda Kasturba morit a pustis de 18 mesis de presoni po mori de una polmonite.

In su 1943 Gandhi, ancora in presoni, digiunat po 21 dis po fàiri penitèntzia po totus is violèntzias acuntèssias in su mentris de s'insurretzioni pobulari indiana. Su movimentu Quit India s'iscòviat comenti una disgràtzia.

Gandhi benit spresonau su 6 maju 1944 po èssiri operau: fiat malàidu meda de malària e dissenteria e is britànnicus timiant chi potzat mòrriri in presoni e timiant sa protesta pobulari in fatu.

Cun totu chi sa violenta oprissioni, assafini in su 1943 su movimentu Quit India arrennescit a otènniri arresurtaus. Difati, acabada sa gherra, su Primu Ministru britànnicu nou Clement Attlee (su in fatu a Churchill) fait isciri ca su podere at a èssiri trasladau a is indianus. Tandus Gandhi fait acabari su certu e 100.000 impresonaus polìtigus benint liberaus. A pustis de pagu tempu su vice-rei Wavell incarrigat Jawarhallal Nerhu de formari unu guvernu de s'Ìndia indipendenti.

Su Rennu Auniadu, gratzias a is pressionis de su motu anti-coloniali, detzidit de donari s'indipendèntzia prena a sa colonia sua e su 24 martzu 1947 nòmenat vice-rei e guvernadori generali de is indias Lord Mountbatten, cun su còmpitu dificoltosu de preparari s'indipendèntzia.

Sa Lega Munsulmana, su segundu partidu indianu, fiat in cussu tempu ghiau dae Mohammad Ali Jinnah: Jinnah fiat unu natzionalista islamicu e est istadu su primu chi, in su 1940, at fatu isciri su pensamentu suo de una natzioni indiana islamica, su Pakistan. Sa lìnia polìtiga de sa Lega Munsulmana mirada a una divisioni de is duas prus mannas comunidais religiosas.

A-i custu puntu tantu sa Lega Munsulmana chi su partidu de su Cungressu funt cunvintus chi àteras solutzioni non ddu est chi non cussa de su piano Mountbatten (partzidura Pakistan e Ìndia) po istransiri una gherra civile intre munsulmanus e indùs.

A pustis de s'indipendèntzia tensione meda ddu est intre Pakistan e Ìndia po mori de chistonis de territotius e violèntzias avennias in fatu a sa separatzioni. Sa tensioni prus manna est cussa de su Kashmir. Su maharaja indù de su Kashmir, candu depiat detzìdiri chi s'uniri cun s'Ìndia o cun su Pakistan at arretudau e in cussu momentu s'istadu suo dd'ant invàdiu is islamicus cun d-unu carraxu de tribùs. Assafini su maharaja detzidit de s'uniri cun s'Ìndia mancari sa magioria de sa pobulatzioni siat munsulmana e custu amanniat sa tensioni in sa regioni. S'arribat aici a sa gherra indo-pakistana de su 1947.

Su 13 de gennaxu 1948, a s'edadi de 78 annus, Gandhi s'ùrtimu digiunu cosa sua a Delhi. Preguntat de fàiri acabari sa violèntzia sùbitu, pedit chi siat su Pakistan siat s'Ìndia donant garantzias de paridadi po is praticantis de totu is religionis, e chi s'Ìndia torrit su dinari (550 milionis de rupias) chi depit a su Pakistan. Gandhi timit ca s'instabilidadi e s'insiguresa si potzat amanniari creendi una gherra civili in Ìndia.

Mancari ddu fueddint meda po ddu fàiri papari issu non acabat su digiunu. Su guvernu indianu est custrintu tandus a pagari is 550 milionis a su Pakistan. Fintzas is dirigentis de is àteras comunidadis dd'assicurant ca ant a acabari sa violèntzia. A-i custu puntu Gandhi acabat su digiunu buffendi·sì suci de aràngiu.

Su 30 gennaxu 1948 anchè sa Birla House, in Delhi Noa, in su mentris chi fiat andendi in su giardinu po sa sòlita pregadoria de is 5 de merí, acumpangiau dae is netas Abha e Manu, Gandhi benit bocidu cun tres cropus de arrivortella dae Nathuram Godse, unu fanàticu indù radicale. Godse pensaiat ca Gandhi fiat s'arresponsabili de is cedimentus de s'istadu indianu a favori de su Pakistan. Prima de sparai Godse s'incrubat po reverèntzia a su fronti de Gandhi, poi provat a si fuiri ma gratzias a sa genti ca ddu bolia arropari si cunsegnat a sa politzia. S'otu de santandria Godse benit cundannau a morti e giustissiau sa chida in fatu.

In Ìndia, po mori de is teosoficus, Gandhi iscoberrit su libru Bhagavad Gita ca dd'at a mudari meda su pensamentu e su sentidu, mescamenti s'idea ca su disìgiu est portadori de patimentu e tribulia. Dae custu momentu s'at a interessari de religioni, non prus isceti de Induismu ma peri de Buddismu, Islam e Cristianèsimu.

Fintzas a cuddu momentu issu si fiat formau isceti cun librus sagraus de sa religioni induista. Candu andat a Londra cumintzat a connosciri sa cultura otzidentali ligendi librus a pitzu de socialismu libertàriu de William Morris, de anarchismu cristianu e pacifista de Lev Tolstoj, de sa teoria non-violenta de s'iscritori americanu Henry David Thoreau e de vegetarianismu de H.S.Salt. Intre sa vida sua Gandhi sighit a lìgiri testus sagraus indù, cun s'aciunta de àterus comente Tolstoj e Ruskin.

De importu meda po sa vida de Gandhi est istadu s'atòbiu cun su poeta mannu Rabindranath Tagore in su 1916 in su mentris de su viàgiu in trenu po totu s'Ìndia.

Sa chi sighit est sa bibliografia in limba italiana:




#Article 394: Teletubbies (220 words)


Teletubbies est una sèrie televisiva de pitzinnos britànnica pro pre-iscolares creada dae Anne Wood e Andrew Davenport dae Ragdoll Productions. Su programma si cuntzentrat subra bator criaduras multicolores connotas che Teletubbies, chi pigant nùmene dae sos ischermos de televisione chi tenent imprantados in sa bentre. Reconnotos in sa cultura populare pro s'antenna cun forma ùnica chi annòditat dae su capu de cada personàgiu, sos Teletubbies si comùnicant a traessu de murmutu e sunt istados disinnados pro s'assimigiare a sos pitzinnos minores.

Mescamente nòdida pro sos artos balores suos de produtzione, sa sèrie s'est cunvertida a sa lestra in èsitu cummertziale in Bretagna Manna ia s'istràngiu. At bintu diversos prèmios BAFTA e est istadu nominadu durante duas Daytime Emmys durante totu sua carriera. Unu single basadu subra sa cantzone de su tema de s'ispetàculu at otentu su nùmeru 1 in s'UK Singles Chart su nadale de su 1997 e at abbarradu in su Top 75 durante 32 chidas, benende prus de unu millione de còpias.

Cun totu chi s'esecutzione originale at concruidu su 2001, si sunt ordinados sessanta noos episòdios su 2014. In die de oe, si pùblicant a CBeebies in su Regnu Unidu e Nick Jr. in sos Istados Unidos. Sa sèrie original de 1997-2001 continuant a si mustrare in canales de televisione de importu mannu in totu su mundu.




#Article 395: Sardu campidanesu (326 words)


Su campidanesu est sa bariedadi de sa lìngua Sarda fueddada in su Cabu de Giossu de sa Sardìnnia; si liaus sa Gallura e is logus acanta de Tàtari, totu is àterus sardus chistiònant su cabesusesu, est a narai su sardu de su Cabu de susu. Podeus pentzai ca totu is chi bivint prus a basciu de Aristanis fueddint a sa manera campidanesa.

Tocat a narai ca, in beridadi, no est aici sentzillu a pratziri is biddas in cabesusesas e campidanesas, ca biddas a tipu Gadoni, Meana, Seulu, mancai siant giai giai prus a bàsciu de Aristanis, fueddant dialetus de transitzioni cun su cabesusesu. Si sciit poi ca ddoi at logus medas in ui is fueddus, e sa pronùntzia de cussus, pigant de totu is duas bariedadis chi eus nau, cumenti sutzedit in calincuna bidda de s'Ollasta, a tipu Jersu e Lanusè, o in biddas a tipu Làconi, in ui nant ogiu po ollu, ca assimbillat a su cabesusesu ozu, abba po su campidanesu acua ma no nant chibudda, ma cibudda.

A inturu de su campidanesu e totu, ddoi at calincuna diferèntzia pitichedda dai bidda a bidda, ma custas funt de seguru prus pagus de is chi ddoi at de su campidanesu a su cabesusesu. Ndi podeus arremonai medas: me in logus acanta de Casteddu, a sa -d- chi tenit innantis e a palas una boxali, ddi nant -r- (meda ddu nant mera); in sa Marmilla a una -l- chi puru tengiat innantis e a palas una boxali ddi nant -b- (soli ddu nant sobi); sempri innoi, a sa primu personi a su tempus passau de su verbu dda faint bessiri cun -ìa o cun -à (deu tenìa, andà, bufà, scidìa), candu me in atrus logus bessit cun -emu (deu tenemu, andamu, bufamu, scidemu). Ndi at atras medas, ma seguramenti duus campidanesus, de cali si bollat chi siant biddas, si iant a cumprendi chentza problema perunu.

Po biiri unu esèmpiu de sardu campidanesu, bai a su Mogoresu. 




#Article 396: Sardu logudoresu (496 words)


Su Sardu logudoresu est su limbazu sardu de su Logudoro, giamadu puru Cabu de Susu pro una chestione istorica. Difatis, unu campidanesu narat Cabesusesu a unu chi sa bidda sua siat pius in artu de Aristanis, mancari in carchi bidda, sende pius a josso de Aristanis, b'at paraulas chi de seguru sunt in logudoresu e nono in campidanesu.

Su logudoresu s'agatat in dificurtade, sende suzeta s'area de difusione a parare fronte a s'ispopulamentu de sas biddas, gai chi commo medas dae cue sunt istados custrintos a tucare a tzidades in ue sa limba de orizine est in una situatzione letza oppuru su logudoresu si faeddat pagu e nudda, comente in Terranoa, S'Alighera, Tàtari, Casteddu, Cuartu Sant'Aleni. Sigund' 'e una chirca sientifica de sa rezone chi risalit a su 2006, su logudoresu lu diant connoschere 553.000 pessones e 330.000 a lu faeddare.

Sos limbistas tenden a partzire sa limba sarda in duas bariedades printzipales, sa campidanesa e sa logudoresa, ma in realidade, sende un'astratzione, puru custas si depen partzire in atteras micro-variantes; sa de duas, pro motivos geograficos, resurtat sa prus diferentziada e si ischirriat in logudoresu settentrionale, logudoresu comune o tzentrale e nugoresu. A diferentzia de custa variante, sa prus cunservativa de tottus sas limbas romanzas, su logudoresu tenet una particulare influentzia dae sos cuntatos chin sa limba ispagnola in su periodu de dominadura. Su sardu logudoresu est su sighidore prus sintzeru de su latinu: si podet dare che puntu a comune tra tottus sas variantes de su limbazu sa cunservatzione latina, unica in tottu su mundu, de su sonu C e G (Caelum  Kelu). Pro motivos istoricos e culturales (su logudoresu bantat una traditzione literaria de importu mannu), est su limbazu chi in mesura mazore si tenet in contu tra sos limbistas pro su protzessu attuale de criatzione de una limba sarda unificada.

Su logudoresu settentrionale presentat sa cunservatzione de sa /l/ in antis de sa vocale (albu, altu, calchina, soldadu..) sos grupos -pl-, -cl- e -fl- chi si tramudant in -pi-, -ci- e -fi- pro more de s'influentzia esertzitada dae su galluresu e su tàtaresu (ant. plòerepiòere, ant. plathapiatta, ant. plùspiùs, ant. clesiacheja, ant. florefiore, ant. PlovakePiaghe), sa /r/ chi diventat /l/ comente puru sutzedit in galluresu (saldu, poltu, chelveddu, Saldigna), su gerundiu in -ende e paraulas chin influentzias ispagnolas (oju imbetze de narrer ogru, ocru).

Accadit su rotatzismu a sa /l/ chi tramudat in /r/ (arbu, artu, carchina, sordadu, proere, prus, frore..) e su gerundiu benit in -ande. B'at influentzias in Bosa e in Planarza de su logudoresu settentrionale, in Màrghine de su campidanesu (-tt--tz-: pratza, zintzula, putzu, petza, martzu..), in biddas comente Silanos, Bolòtana, Noragugume e Bortigale de su nugoresu, gai puru in sa Costera (Goceano in italianu) orientale chi b'at puru cussa de sos dialettos settentrionales e su gruppu -nd- tramudat in -nn- (andande  annanne).

De custa variante, chi li mancat sa lenitzione e unos cantos limbistas cussiderant puru comente autonoma, si nd'at a arrejonare menzus in attera pazina.

Jonas 1,4-9




#Article 397: Mogoresu (1049 words)


Su Mogoresu est su chi fueddant in Mòguru, una bidda de sa Provìntzia de Aristanis. Comenti àteras biddas medas in su Campidanu, a su Mogoresu is chi innantis studiànt sa lìngua sarda (a inghitzai de Wagner) ddi narànt in italianu chi fessit unu Campidanese rustico, unu Campidanesu furesau, de is messajus, cunfrontendi-ddu cun su Campidanesu tzivili, chi no fiat àteru che su chi si fueddàt in Casteddu. Is studiaus prus modernus, chi partzint su campidanesu in suta-bariedadis (M. Virdis, Fonetica del dialetto sardo campidanese, Della Torre, Cagliari 1978; A. Lepori, Dizionario Italiano - Sardo Campidanese, Castello, Cagliari 1988), ponint su Mogoresu aìnturu de sa bariedadi ocidentali, chi si distinghit pruschetotu po sa labialisadura de sa L intervocàlica, po sa nasalisadura (pronùntzia a carighedda) de sa N intervocàlica, po sa metàtesi de sa R in acabu de sìllaba serrada e po s'assimiladura de su liòngiu RT a T (càstia prus ainnantis po is esemprus). Tocat a nai ca is chi bivint in Mòguru tenint maneras de nai, fueddus e pronùntzias bortas medas allenas a àteras biddas de su Cabu de Bàsciu.

Moguru est sa primu bidda de sa Marmilla, una de is ùrtimas primu de arribai a su cabitzali de su Campidanu de Aristanis cun su de Casteddu. Duncas is fueddus Mogoresus funt sìmbilis meda a totu is àterus chi agataus me is àteras biddas acanta, a tipu Gonnostramatza, Masuddas, Pompu, Mragaxori, Siris, e diaici sighendi. Me in custus logus in tempus passaus, sa genti fiant  giai totus messajus e pastoris, prus chi piscadoris, sendi ca su mari fut atesu meda a ddoi lompi a carru. Po custa arraxoni, is maneras de nai e is dìcius benint giai totus de su mundu de sa messaria, de sa marra, de su cuaddu e de is ainas chi serbiant in custu mundu. De custas maneras ndi podeus arremonai a su mancu duas: in Mòguru, candu unu fait calincuna cosa po s'amarolla, mancai no tengat gana de dda fai, ddi nant ca no ddi andat beni de sedda (pron. [no ɖɖi 'anda 'βɛ̃i da 'zɛɖɖa]), a tipu su cuaddu chi, de chi su cavallieri ddi ponit mali sa sedda, tenit strobu a is costas e passillat arrennegau e cun pagu gana de sighiri a sa bia chi ddi nant. Sèmpiri de su mundu de is messajus, benit custa àtera manera de nai: candu unu est connotu po essi òmini malu meda, is àterus, de chi ddu biint, nant gei est una bella erba puru (pron. [dʒej 'ɛj ũa bɛll 'ɛβra 'βuɾu]), poita ca a bortas s'erba si ponit a cresci in dònnia logu e a dda segai ddoi bolit unu turmentu mannu.

Su nai de is fueddus a sa Mogoresa est sìmbili a cussu de is àteras biddas acanta. Duncas:

Su verbu essi, chi bolit nai essere, comenti sonat in Mòguru (trascritu acanta a comenti ddu scriint in Campidanesu normalisau): poneus sceti is formas simpris.

INDITADORI PRESENTI

deu seu ['sɛu]

tui ses ['sɛzi]

issu est ['ɛj] o ['ɛsti]

nosu seus ['seuzu]

bosàterus [o'zatruzu] seis ['seizi]

issus funt ['funti]

INDITADORI IMPERFETU

deu fui ['fuj] o, prus pagu imperau, fia ['fia]

tui fust ['fusti] o, prus pagu imperau, fiast ['fiasta] 

issu fut ['fuði] o, prus pagu imperau, fiat ['fiaða]

nosu fiaus ['fjauzu]

bosàterus fiais ['fjaizi]

issus fiant ['fjanta] o ['fianta]

deu apu a essi [ap 'ɛssi]

tui as a essi [ast 'ɛssi]

issu at a essi [að 'ɛssi]

nosu eus a essi [az 'ɛssi]

bosàterus eis a essi [az 'ɛssi]

issus ant a essi [ant 'ɛssi]

CONGIUNGIDORI PRESENTI

(chi) deu sia ['sia]

(chi) tui siast ['siasta]

(chi) issu siat ['siaða] 

(chi) nosu siaus ['sjauzu]

(chi) bosàterus siais ['sjaizi]

(chi) issus siant ['sianta]

CONGIUNGIDORI IMPERFETU

(chi) deu fessi ['fessi]

(chi) tui fessist ['fessisti]

(chi) issu fessit ['fessiði]

(chi) nosu fèssimus ['fessimuzu] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) bosàterus fèssidis ['festizi] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) issus fessint ['fessinti]

CONDITZIONALI PRESENTI

deu ia a essi [iap 'ɛssi]

tui iast a essi [iast 'ɛssi]

issu iat a essi [iað 'ɛssi]

nosu iaus a essi [iaz 'ɛssi]

bosàterus iais a essi [iast 'ɛssi]

issus iant a essi [iant 'ɛssi]

GERÙNDIU PRESENTI 

sendi ['sendu] o ['sendi] (no si narat meda; po nd'arremonai una ddu nant a s'antiga po quand'ero bambino, sendi pitiu)

PARTICÌPIU PASSAU

stau o stètiu ['stau], ['stetju] o ['stetiðu]

Su verbu ai  bolit nai avere, (po agiudai is àterus verbus a fai is tempus cumpostus) ma mai possedere, avere in possesso; po cussu ddoi est su verbu tenni ['tɛ̃i]. Ho fame si narat tèngiu fàmini; ho mangiato invècias apu papau. In Mòguru, su verbu ai si narat aici:

INDITADORI PRESENTI

deu apu ['apu]

tui as ['azi]

issu at ['aði]

nosu eus ['euzu]

osatrus eis ['eizi]

issus ant ['anti]

INDITADORI IMPERFETU

deu ia ['ia]

tui iast ['iasta]

issu iat ['iaða]

nosu iaus ['jauzu]

bosàterus iais ['jaizi]

issus iant ['ianta]

deu apu a ai [ap 'ai]

tui as a ai [ast 'ai]

issu at a ai [að 'ai]

nosu eus a ai [az 'ai]

bosàterus eis a ai [az 'ai]

issus ant a ai [ant 'ai]

CONGIUNGIDORI PRESENTI

(chi) deu apa ['apa]

(chi) tui apas ['apasta]

(chi) issu apat ['apaða]

(chi) nosu apaus [a'pauzu] o [a'peuzu] 

(chi) bosàterus apais [a'paizi] o [a'peizi]

(chi) issus apant ['apanta]

CONGIUNGIDORI IMPERFETU

(chi) deu essi ['essi]

(chi) tui essis ['essisti]

(chi) issu essit ['essiði]

(chi) nosu èssimus ['essimuzu] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) bosàterus èssidis ['estizi] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)

(chi) issus essint ['essinti]

CONDITZIONALI PRESENTI

deu ia a ai [ˌiap 'ai]

tui iast a ai [ˌiast 'ai]

issu iat a ai [ˌiað 'ai]

nosu iaus a ai [ˌiaz 'ai]

bosàterus iais a ai [ˌiast 'ai]

issus iant a ai [ˌiant 'ai]

GERÙNDIU PRESENTI 

endi ['endu] o ['endi] (no si narat giai mai)

Lunis (m.) ['lũizi]
         
Martis (m.) ['matizi]

Mèrcuris (m.) ['mrekwizi]

Giòbia (f.) ['dʒoβja] ma cun s'artìculu innantis a s'antiga est [sa 'joβja], comenti su giuu est [su 'ju:]

Cenàbura (m.) [tʃa'naβaɾa]

Sàbudu (m.) ['saβuðu]

Domìnigu (m.) [do'miɣu]

Gennàrgiu [dʒran'naʒu]

Friàrgiu [fri'aʒu]

Martzu ['mratsu]

Abrili [a'βriβi]

Maju ['maju]

Làmpadas ['laɱpaɾaza]

Mesi-de-argiolas [ˌmɛz a a'ʒrɔβaza]

Austu [a'ustu]

Cabudanni [kaβu'ðanni]

Santuaini [santua'ĩ:]

Donniasantu [donnja'zantu]

Mesi-de-idas [ˌmɛz a 'iðaza]

Beranu (m.) [ba'nãu] [su a'nãu]

Istadiali (m.) [ista'ðjaβi] o Istadi (f.) [i'staði]

Atòngiu (m.) [a'tondʒu]

Ierru (m.) [i'erru]

Boxi giai presenti, amanniada cun is trascriduras IPA de Stèvini Cherchi (mogoresu)




#Article 398: Riformatori Sardi (137 words)


Is Riformatori Sardi - Liberaldemocratici sunt unu movimentu nàschidu in Sardigna. Is arraighinas suas sunt sa catòlica e sa liberale e proponet is reformas intro de sa polìtica sarda.
Is Riformatori sustenent su sistema polìticu bipolare, sunt alternativos a sa manca ma sunt indipendentes dae su Popolo delle libertà: intra de issos bi sunt diferèntzias importantes chi pertocant pro esèmpiu sa relata intra de su potere e sas istitutziones. Is Riformatori tribagliant pro ebolvire sa dereta de oe in una manera prus liberale cun unu progetu autonumu e sunt prontos a cunfrontare·si cun is àteros partidos de sa matessi àrea.
Sos polìticos suos pius importantes sunt Michele Cossa (chi est istadu deputadu), Massimo Fantola (chi est istadu senatore), Gavino Cassano, Sergio Pisano, Pierpaolo Vargiu, Attilio Dedoni.
Ana finas collaboradu cun su Patto dei Liberaldemocratici de Mariotto Segni.




#Article 399: Tennis (111 words)


Su tennis est un'isport in su cale s'oponent duos giogadores in is incontros singulares o bator in is incontros duos contra'e duos.
Sos giogadores impunnant una racchitta chi in su tempus coladu aiat su bastimentu'e linna, a pustis de ligas lebias e oe de materiales polimericos. Intra de sos giogadores b'est una retza tètia chi est fata cun dd'unu bastimentu aunidu cun cordas ritzas e paris.
S'aresurtadu a ue is giogadores chèrent lòmpere est su'e fèrrere una bocita non permitende a is aversarios (chi sunt postos in s'atera metade de su campus in ue si giogat) de dd'arrematzare a pustis de su primu rimbotu o chi, addobbàndela, issos acabent pro faltare.




#Article 400: Bertrand Russell (102 words)


Bertrand Arthur William Russell, (Trellech, 18 de maiu 1872 – Penrhyndeudraeth, 2 de frealzu 1970), est istadu unu filosofu, unu logicu, matematicu, un'istoricu e unu pacifista. Fit unu importante attivista contra a de sas gherras, sustenidore de su liberu cumerciufra sos istados e antimperialista. Durante sa prima gherra mundiale Russell est istadu arrestadu pro s'attividade sua de pacifista. Calchi annu a poi at fattu una campagna contra a Adolf Hitler, pro su disarmu nucleare, at criticadu su regime sovietigu e s'intrada in gherra de sos Istados Unidos contra a su Vietnam. In su 1950 at binkidu su Premiu Nobel pro sa literatura.




#Article 401: Malcolm X (286 words)


Malcolm X (pronuntzia /ɛks/) (naskidu Malcolm Little; Omaha 19 de Maiu 1925 – New York, 21 Frealzu 1965), connottu puru comente El-Hajj Malik El-Shabazz (in arabu: الحاجّ مالك الشباز ‎), fit unu Afro-Americanu de religione Mussulmana e un'attivista pro sa difesa de dirittos umanos. Segundu sos ammiradores suos fit un'avvocadu coraggiosu pro sos deretos de sos Afro-Americanos, pro sos detrattores suos inveces fit unu chi alimentaiada ratzismu e violèntzia. In d'onnia casu est istadu cussideradu comente unu de sos Afroamericanos pius influentes e importantes de s'istoria.

Malcolm X fit naskidu in Omaha, Nebraska. Cando issu aiat 13 annos fit mortu su babbu e issa mama fit istada reclusa in d'unu manicomiu. Poi de ae' vividu pro diversos annos in orfanatrofios e collegios, issu at comintzadu a bintrare in cuntatu cun su mundu de sa criminalidade in Boston e New York. In su 1945 Malcolm X est istadu cundennadu a passare dae otto a deghe annos in galera. Mentre fit impresonadu Malcolm X es diventadu unu membru de s'organizadura musulmana jamada Nation of Islam. In su 1952 fit ja unu de sos leader de su movimentu e pro guasi 12 annos est istadu su personaggiu pius rapresentativu de sa Nation of Islam. In su mese de Martu de 1964 pro tensiones cun Elijah Muhammad lasseit s'organiazzatzione.
In cussu issu est diventadu unu musulmanu sunnita e aiat fattu unu pellegrinaggiu a sa Mecca.
In pius aiat viagiadu meda in Africa e in Medio Oriente. Gai fundeit sa Muslim Mosque, Inc., una organizadura religiosa e sa natzionalista Organization of Afro-American Unity. Mancu aiat fatu un annu dae cando aiat lassadu sa Nation of Islam, chi Malcolm X est istadu assassinadu in New York in su mentris de unu comìtziu.




#Article 402: Olìa (133 words)


Olìa (Olea europaea) de sa Familia oliacee. Arvure 'e fruttu tipicu de sa zona mediterranea. Creschede affaca a mare ma puru lontanu, fintzas a 500-600 metros subra su mare. Arvure no tantu mannu, cun fozas birdes unu pagu coriattas. Sa linna est dura e bona po trabaglios. Po produere, s'arvure devede essere pudadu in beranu. Su fruttu est s'olia. Si nd'agatada de divescias variedades.
S'olìa de s'ozu, no tantu manna, birde, chi diventada niedda e viola cando est madura. Unu pagu allongada, cun sa pulpa e unu semene. Po s'ozu  si faghede sa molidura de sas olias in su molinu. Dae sa prima molidura si ada s'ozu extra vergine, su pius prejadu. Cun sa segunda molidura si ada un ozu de preju inferiore. B'at olìas de cufetare e si nde agatada in commerciu.




#Article 403: Henry Kissinger (116 words)


Henry Kissinger (a s'anàgrafe Heinz Alfred Kissinger) (Fürth, Germània 27 de maju 1923) est unu polìticu istadunidensu de orìgini tedesca. Est stetiu su de 56 Segretariu de Istadu de is Istadus Unìus durante is presidèntzias de Richard Nixon e de Gerald Ford. At bintu su Nobel po sa paxi in su 1973.

Nascit in-d una famìlia ebràica tedesca originària de Bad Kissingen, lassat sa Germània in su 1938 in fatu a is persecutzionis antisemitas de is nazistas e s'istabiliscit in New York, in Washington Heights (Upper Manhattan); innoi po sighiri cun is istudius a su merì de ingresu, a su mengianu traballada cumenti operaiu. Kissinger, chi no at a pèrdiri a pustis su marcau atzentu tedescu...




#Article 404: Zeppara (118 words)


Zeppara est una fratzione de su comunu de Abas chi contat agiumai 200 bividores.

Su nòmene pare chi siat derivau dae Cipparas po s'orìgine de is logos in is calis surgidi ca fiant coltivaos a chibudda a is tempos dei romanos.
In Zeppara s'agatat s'ùnica crèsia intitulada a Santu Simeoni chi bade in Sardigna e in tempos recentes un omine nomadu Simeoni etotu at bintu is chent'annos. Prima de issu isceti un òmine, antigu mere de una domo museo abarrada identica nei seculos, aiat passadu su sèculu.

Est in Zeppara su Museo de su giogàtulu traditzionale de sa Sardigna ue si podent agatare is giogàtolos antigos comente cuddos chi faiant is pitzinnos de unu tempu cun sa canna.




#Article 405: Ignatziu de Loyola (569 words)


Ignatziu de Loyola (Loyola, 24 de nadale 1491 - Roma, 31 de trìulas 1556) est su fundadore de sos Gesuitas, e in su 1622 est istadu proclamadu santu dae su paba Gregorio XV.

Est naschidu in Loyola in sa provintzia basca de Guipùscoa. Picioccu de 15-16 annos est paggiu de su Tesoreri de su Regnu de Castiglia (Juan Velasquez de Cuellar). Giovanu ada frecuentadu su mundu de sa Corte e-i su mundu militare. Est presente a sa difesa de unu casteddu a Pamplona, attaccadu dae sos frantzesos: benidi feridu a un'anca dae unu colpu de bombarda (1521). 

Chirchende de si curare s'anca, po passare su tempu legede calchi libru, una vida de Cristos, e una vida de santos. Comintzada a si li presentare a sa mente calchi pensamentu nou po sa vida sua. Creschede su disizu de si cunvertire a Deus. 
Si dada a una vida de penetentzia comente eremida (Manresa 1522-1523).

Appuntada in unu quaderneddu su chi fudi vivinde e sos pensamentos chi li passaina po sa mente. Andada a Monserrat, in Catalogna, a su Santuariu de Nostra Signora. Si cunfessada e faghede unu izadolzu, veglia d'armi, denanti de sa Madonna. Làssada s' arma chi teniada, e bestidu poberamente, partidi cun s'intenzione de andare a Gerusalemme, faghere penitentzia e faeddare de Cristos a su prossimu. Ma dae Gerusalemme devede torrare in Ispagna. Intantu ada cumpresu chi devede istudiare po podere agiuare sos ateros. 

In s'ijerru de su 1528 partidi solu e a pe, e andada a Parigi a istudiare in s'Universidade da sa Sorbonne.
Allogiada in s'ispidale, chi est su logu inue andana sos poberos, e po vivere pedit s'elemusina.
In su 1533 diventada Magister Artium.

No istudiat solamente però, ma chircat cumpagnos chi chelzana condividere su progettu de vida chi tenet in mente. In su 1534 ada conchistadu ses cumpagnos : Pierre Favre (frantzesu), Francisco de Xavier (de Navarra), Alfonso Salmeron, Diego Laynez, e Nicolas Bobadilla (ispagnolos), Simao Rodrigues (portughesu). Su 15 de austu 1534 si incontrana a Montmartre affaca a Parigi, e si ligana a Deus e tra issos cun unu votu de povertade e castidade e cun s'impignu de andare a Gerusalemme, comente missionarios de Cristos; si custu no esserat possibile de si ponnere a dispositzione de su Paba.	

Sos sete cumpagnos su 1537 sunu a Venètzia po s'imbarcare po Gerusalemme, ma custu no est possibile a motivu de sa gherra cun sos Turcos. Detzidini de diventare predis, po podere preigare su vangelu de Cristos, e gai faghene in Venetzia e in logos affaca a Venetzia. Ignatziu e ateros duos andat a Roma cun s'intentzione de ottennere s'approvatzione dae su Paba de sa familia religiosa chi ana detzisu de comintzare.
Su paba Paulu III appròvada s'Ordine religiosu Cumpagnia de Gesus cun sa Bulla “Regimini militantis Ecclesiae” (27 de cabidanni 1540).

Sos cumpagnos si agatan umpare a Roma, e Ignatziu benit nomenadu su primu Superiore Generale. Si frimmada a Roma, e dae Roma sighidi e guidada sos cumpagnos chi àndana missionarios in Europa e fora de Europa, iscrinde litteras e Istrutziones.	Ignatziu a Roma, si occupada puru de pitzinnos orfanos, de poberos, de feminas in difficultade. 

Ignatziu ada iscrittu unu libereddu Esercitzios ispirituales, libereddu de istrutziones po unu caminu de vida ispirituale, po ponnere ordine in sa propia vida. 

Moridi a Roma su manzanu de su 31 de triulas 1556. Est istadu proclamadu santu, umpare a unu de sos primos cumpagnos Francisco de Xavier, su 1622.




#Article 406: Bonaventura de Bagnoregio (212 words)


Giovanni Fidanza connòschidu comente Bonaventura de Bagnoregio (Bagnoregio, 1221 - Lione, 15 trìulas 1274) est unu religiosu, filòsofu e teòlogu italianu.

Santu. De familia distinta. In su 1243, a 22 annos, intrat in s'Ordine frantziscanu. A poi de su novitziatu, benit mandadu a istudiare a Parigi a s'Universidade de sa Sorbonne. Su 1255 deventat Dutore in teologia, umpare a Tommasu d'Aquino. S'annu a poi est fatu superiore generale de s'Ordine de sos Minores frantziscanos. Cumpridi s'uffciu cun abilidade e sapientzia, e umpare resessit a iscriere liberos de impignu mannu. Su paba Gregoriu X lu faghet piscamu de Albano e cardinale. Devet accumpagnare su Paba a su Conciliu de Lione. Bonaventura partitzipat a sa prima sessione de su Conciliu (7 maju 1274). Ma una grave maladia lu giughet a sa morte su 14 de triulas 1274. 

Su paba Sistu V l'at nomenadu Duttore de sa Creja. S'òbera sua est istada appretziada meda po dotrina e po ricchesa ispirituale. Sos iscritos suos sunt istados regoltos in 8 volumenes (1588). Sunt mentuados sos iscritos : Itinerariu de sa mente in Deum e sa Vida de Santu Frantziscu e àteros iscritos subra sa Bibbia, e de teologia. Proclamadu santu in su 1482. Est connoschidu comente “su dutore seraficu”. Sa festa sua est su 15 de trìulas.




#Article 407: FIFA (104 words)


Sa Fédération Internationale de Football Association (in frantzesu pro Federatzione Internatzionale de s'Associatzione de su giogu de bòcia), connotu cun sa sigla FIFA, est s'istrutura chi guvernat su giogu de fubalu mundiale. Sa sea printzipale est in Zurigo, Isvìtzera e s'atuale presidente est Sepp Blatter. Sa FIFA, dae su 1930, aparizat su torneu de sos mundiales in ue benit assignada sa FIFA World Cup.

Sa FIFA est cumposta de 208 associatziones, chi sunt 16 pius de s'ONU e tres in pius de su Commitadu Olimpicu Internatzionale, ma chimbe in mancu de su International Association of Athletics Federations (sa Federatzione de sas Associatziones de Atletica).




#Article 408: Brunu de Querfurt (138 words)


Brunu (puru Brunone), santu. Fundadore de s'Ordine Certosinu. Naschet in Colonia su 1040, de familia distinta. Istudiat litteras, e po si perfetzionare andat a Reims, inue arrivat a sos grados pius altos e diventata cancellieri, e rettore de s'iscola. Ma idinde sa corrutzione chi regnaiat in su mundu, cun pagos amigos  detzidit de si retirare in un logu solitariu, giamadu Chartreuse (Certosa) e de fundare unu ordine monasticu ( sos Certosinos). Paba Urbanu II, alunnu sou, lu giamat a Roma, e inoghe puru aberit unu monasteriu ( in sas termas de Diocletzianu). A poi de unu pagu 'e tempu si trasferit in Calabria e fundat unu monasteriu, inue morit santamente su 6 de santuaine 1101. At iscrittu unu cummentu a sos Salmos e unu a sas Litteras de santu Paulu, e litteras. Sas festa, su 6 de santuaine.




#Article 409: Classificatzione sientìfica (239 words)


Ne is sièntzias biologicas sa classificatzione est una manera cun su cale is biòlogos amuntonant, assestant e classìficant diferèntes ispètzias de organismos biventes o fòssiles. Sa classificatzione biològica est una forma de tassonomia sientìfica. 

Su primu a chircare de atrumare is ispètzias segundu caraterìsticas morfològicas similares est istadu Carolus Linnaeus chi aiat creadu unu sistema de classificatzione pubricadu in su 1753 cun su nòmene Systema naturae. Custa est istada riesaminada e rimanegiada de sighidu fintzas a sa nàscita de sa teoria evolutzionista de Charles Darwin. Sa classificatzione sientìfica est s'arresultadu de is sièntzas evolutzionistas e derivat meda dae sa tassonomia e sa sistematica a prus chi totus is istùdios e is chircas fatas a pitzu de is biventes, siat dae sa biologia siat dae is àteras sièntzias.

Classificatziones imperadas de sòlitu pro s'amostamentu de tres ispètzias: su muschitu de sa fruta (imperadu meda in is traballadorios de genètica), s'òmine e sa Magnolia virginiana.

Cunsiderende cust'ùrtimu esèmpiu bidemus chi medas de is taxon tenent su nòmene de sa gènia Magnolia (Magnoliophyta, Magnoliales etc.).
Sa Magnolia virginiana est istada sa prima ispètzia de-i custa gènia nomenada e rapresentada, a prus chi sa ispètzia tìpica de custa gènia.

Is taxon subra sa gènia tenent de sòlitu unu nòmene chi benit dae sa gènia etotu. Is sufissos imperadus pro formare custos nòmenes benent dae su rennu, e, in unos casos fintzas dae su phylum e dae sa classe, a sa manera de sighidu:




#Article 410: Sant'Ambrosu de Milanu (326 words)


Aurelio Ambrogio, menzus connoschidu che Sant'Ambrosu (Treviri, 334/339 – Milanu, 4 abrile 397), santu e dotore de sa creja catòlica. 

Est nàschidu a Treviri in Germania inue su babbu fut prefettu de su pretoriu. Pitzinnu torrat a Roma e inoghe benit educadu. Creschinde  istudiat su gregu e lu possedit a sa perfetzione. Diventat cossizeri de su prefettu po su nord Italia e arrivat a Milanu. In tzitade bi fut unu numeru mannu de arianos, cristianos ereticos, e-i su Piscamu de Milanu fut de tendentzias arianas. Cando custu morit no si resessit de nominare unu sutzessore. Sa zente bidet in Ambrogiu s'omine adattu, ma Ambrosu est solu unu catecumenu, no est  mancu battijadu!

Retzit su battijimu e a poi de otto dies benit cunsacradu Piscamu de Milanu (7 de nadale 374). Est istadu unu piscamu de sos mannos de s'istoria de sa creja cattolica. Sos tempos funt agitados meda.  At devidu difendere sa fide cristiana cattolica contra a sos arianos e contra  paganos potentes  comente Simmacu, senadore e prefettu de Roma. At devidu cumbattere contra nemigos diffitziles comente sa mama de s'Imperadore, Giustina, una ariana fanatica. De mentuare su rapportu de Ambrosu cun Teodosiu imperadore cristianu de Oriente, chi aiat permissu una istrage  a Tessalonica (in Grecia) cun 7 miza mortos. Ambrosu li iscriet una littera invitendelu a faghere penitentzia, e po custu motivu li ordinat de  no  intrare in creja, né partetzipare a sas tzelebratziones in creja. S'imperadore, a Milanu, cheriat intrare in creja e Ambrogiu l'at affrontadu a sa janna de sa creja, e s'imperadore at devidu tzedere.

Santu Ambrosu est istadu importante po sa cunversione de  Austinu Aureliu,  chi in su 387 retzidi su battijimu propiu dae Ambrosu a Milanu e diventat sant'Austinu un ateru  mannu po s' istoria de sa creja. Ambrosu est unu de sos battoro Padres de sa Creja latina, e Duttore. Est mortu a Milanu su 4 de abrile 397.

Sa festa sua su 7 de nadale.

At iscritu meda:




#Article 411: Austinu de Ippona (249 words)


Austinu de Ippona, jamadu  erroneamente Aurelius in su medioevo, est connòschidu comente Sant'Austinu, (latinu: Augustinus Hipponensis).

Fizu de una cristiana, Mònica, e  de unu paganu, Patrìtziu. De cultura latina. A Cartàgine istùdiat retòrica. Insegnante de retorica a Tagaste, Cartagine e Roma.  In gioventude s'est avvicinadu a sa dottrina de sos manicheos, chi a poi hat refiutada. Su 384 est a Milanu insegnante de retorica. Inoghe connoschet Ambrosu, piscamu de Milanu. Austinu no est ancora cristianu. Sas preigas de su piscamu e sa lettura de oberas neoplatonicas l'agiuant a si cunvertire, e retzit su batijimu su 387 dae Ambrosu. Partit po s' Àfrica. Tzelebres sos arrejonos cun sa mama, Monica, a Ostia, prima de partire. Diventat predi su 391 e comintzt a preigare cun sutzessu; su 395 est cunsacradu piscamu de Ippona. Elocuente, de cultura manna, s'est dedicadu a cumbàtere sas dotrinas erèticas de manicheos, donatistas, pelagianos. At partetzipadu a divescios Concilios e sinodos, e sempre est istadu unu faru de dotrina. Sos Vandalos aiant occupadu su nord Àfrica e si funt avicinende a Ippona. Est istadu Piscamu po 35 annos. Morit a Ippona su 28 de austu de su 430.  

Dutore de sa Creja, e unu de sos Padres de sa Creja latina. Sa festa sua su 28 de austu.
Unu de sos pensadores pius mannos. 

Est diffitzile faghere s'elencu de sos iscrittos  suos. Unu incompletu:

Sos iscrittos de Austinu sunt istados regoltos in 11 vol. in -fol., dae sos Benedettinos de Saint Germain a Parigi in su 1700.




#Article 412: Basiliu de Cesarea (237 words)


 

Basiliu de Cesarea (o Basile) nadu su Mannu, (in gregu: Βασίλειος ο Μέγας; Cesarea in Cappadocia, 329 – Cesarea in Cappadocia, 1° bennalzu 379), est istadu unu piscamu gregu, Dutore de sa Creja e veneradu comente santu. 

Est naschidu a Cesarea in Cappadocia (in s'Asia Minore, sa Turkia de oe) s'annu 329, dae una famìlia cristiana esemplare. At istudiadu gramàtica e lìteras a Cesarea, Costantinopoli e Atene. Inoghe at incontradu unu amigu, e amigos sunt istados po tata sa vida, Gregoriu de Natziantzu. Torradu a Cesarea istudiat cun meda impignu sa Bibbia. Si retirat in unu logu solitariu ma meda bellu, e fundat unu monasteriu. Basiliu cun unu frade sou e àteros amigos vivet in una comunidade religiosa cun sas regulas chi at iscritu isse. Ordinadu predi e poi piscamu de Cesarea, at guvernadu po 10 annos. Sos discursos e-i sas preigas de Santu Basiliu sunt bellas meda, po sos contenudos, s'istile e-i sa limba. Po so poberos e sos istranieros at fattu una ispetzia de ispidale, e cun buttegas po trabagliare, e abeltu iscolas. At devidu lottare contra a sos arianos chi funt meda e potentes. At iscritu un Exameron, ispiegatzione subra su liberu de sa Genesi. Unu tratadu subra sa fide. Sas Regulas monasticas, chi sunt a sa base de su monachesimu orientale. Dutore, e unu de sos Padres de sa Creja orientale. Est mortu in su 379.
Sa festa est su 2 de bennalzu




#Article 413: Azerbaigián (460 words)


Sa Repùbbrica de s'Azerbaigián (in limba azera Azərbaycan Respublikası) est una natzioni chi s'estendit in sa cadena de is mòntis de su Càucasu. Sa capitali sua est Baku. Est arriccu mera de petròliu.

Mancai siat una repùbrica làica, sa prus parti de sa popolatzioni sighit sa religioni de s'Islam. Est sa natzioni prus manna de su Càucasu pro popolatzioni e mannària. S'Azerbaigián est unu de is fundadoris de sa Comunidadi de Istàdus Indipendentis e fait parti de su Cunsillu Europeu dae su 2001.

Geograficamenti, s'Azerbaigián s'estendit in dus terras mannas: s'Europa in sa parti setentrionali e s'Asia in cudda meridionali, ma est considerau un istàdu europeu.

Cunfinat a setentrioni cun sa Rùssia, a otzidenti cun sa Geòrgia e cun s'Armènia, a meridioni cun s'Iran e a orienti cun su mari Càspiu; sexclave de sa Repùbrica Autònoma de su Nakhchivan cunfinat cun s'Armènia a settentrioni e s'Iran e sa Turchia a meridioni. Tenet istèrrida de 86.600 km2.

Istoricamenti s'Azerbaigián est stètiu parti de s'Unioni Soviètica de su 1919 (candu est stètiu conchistau de s'armada arrùbia) a su 1991, candu est stètia dichiaràda s'indipendèntzia in pàris cun is àtrus istàtos de su Càucaso.

Tocat a nàrriri ca sa popolatzioni chi si considerat azera est mera prus numerosa de sa popolatzioni chi bivit in sa Repùbrica: sa prus parti de is azeros bivint in Iran, àteros bivint in Turchia, custu poita istoricamenti s'Azerbaigián est stètiu meda prus mannu de su chi est oi, ma est stètiu conchistau e divìdiu intra a sos invasòres. Pro custa arrexoni, sa limba azèra podit èssiri scrita in tres diferentis maneras: cun s'alfabetu latinu, cun s'alfabetu aràbu e cun s'alfabetu cirillicu. S'iscritura cun s'alfabetu aràbu est mera adoperara dae is azèrus iranianus e s'iscritura cirillica est stètia adoperada in is annus de russificatzioni candu s'Azerbaigián faiat parti de s'Uniòni Soviètica: oi in dì, perou, su guvernu de sa Repùbrica de s'Azerbaigián est circhendi de promòviri s'ùmperu de s'alfeabetu latinu pro s'acostiari a s'Otzidente e a sa Turchia, considerada una ispètzie de sorri manna dae s'istadu azeru prus piticcu e nou.

In is primus annus de s'indipendèntzia c'est stètia una gherra intra s'Azerbaigián e s'Armènia pro is logus de su Nagorno-Karabak ca funt ancora controllaus dae is fortzas armadas de s'Armènia: est de su 1994 ca is resolutzònis de s'ONU pro su ritiru de is fortzas de ocupatzioni Armènas no funti arrispetadas.

Sa prus parti de is esportatzionis funt de petròliu: dae su 1997 fintzas a oi, s'estratzioni de custu combustìbili est aumentada costantementi. Nci funt crèscidas in s'estratzioni de ferru, sali, rame e prumu puru.Is bias de comunicatzioni e s'indùstria de s'estratzioni, perou, funt insufitzentis. Su PIL est aumentau de su 7,4% in su 1999, de su 11,4% in su 2000 e de su 9,9% in su 2001.




#Article 414: Matzedònia de su Norte (296 words)


Sa Repùbrica de Matzedònia de su Nord (in limba matzèdone Република Северна  Македонија, Republika Severna Makedonija) est unu istadu de sa penìsula de is Balcànus. Cunfinat a setentrioni cun sa Sèrbia e su Kosovo, a orienti cun sa Bulgaria a meridioni cun sa Grèghia e a otzidenti cun s'Albania. Sa capitali est Skopje.

Fintzas a su 1993 faiat parti de sa Federatzioni de Iugoslàvia: fiat s'istadu prus meridionali e mancai prus pòburu de sa federatzioni.

Sa Repùbrica de Matzedònia de su Norti est arreconnota dae sa prus parti de is istàdus de su mundu, ma in tempus coladus at tentu problemas pro su nòmini chi aiat sçobedau. Matzedònia defati est su nòmini de una regioni de sa Grèghia puru, chi at protestau in s'ONU poita no boliat chi sa Repùbrica noa teniat cuddu matessi nòmini. Ufitzialmenti oi in di su nòmini est Repùbrica ex-Iugoslava de Matzedònia e at dèpiu puru cambiai sa bandera: sa chi teniat a su momentu de s'indipendèntzia teniat unu Soli de Verghina, sìmbolu de sempri cullegau a s'antigu Imperu Matzèdone, mescamenti a su rei Filippu, babbu de Alessandru su Mannu. Pustis de is protèstas de sa Grèghia, sa bandera noa tenit unu soli giallu in campu arrùbiu chi regòrdat su Soli de Verghina, ma no porit essi cuntestàu de nisçunus.

Sa limba matzèdone assimilla a su bùlgaru ma tenit influèntzias de su serbu puru, e sa sigunda limba foeddara in Matzedònia est s'albanesu.

Retzentementi nci funt stètius disòrdines in sa popolatzioni de etnia albanesa chi pustis de sa gherra in Kosovo est aumentara de nùmeru (imoi funt su 43% de sa popolatzioni totali poita ca ddui funt medas afitianaus) e bolit prus autonomia. In is pròssimus annus est possìbili chi sa Repùbrica de Matzedònia de su Norti potzat intrai in s'Uniòni Europea.




#Article 415: Severinu Boeziu (165 words)


Boeziu (Aniciu, Manliu, Torquatu, Severinu), est naschidu a Roma su 470 dae familia nobile. Fu ministru de Teodoricu re de sos Ostrogotos e sou cossizeri. Cortigianos invidiosos l'ant accusadu cun literas faltzas de tradimentu e po custu arrestadu e serradu in carcere e fattu morrere in mesu a torturas in su 523. Fut omine istruidu meda in varios campos, spetzialmente in filosofia, ma puru in teologia e at impreadu sas connoschentizas suas po difendere sa fide cristiana catolica contra a sas eresias de Ariu, de Nestoriu e de Eutiche. At iscrittu liberos de teologia (De Trinitate, De hebdomadibus e ateros). At iscrittu commentarios a sa Logica de Aristotele e a s'Isagoge de Porfiriu. Commentarios chi sunt istados a sa base de sos istudios de logica in su Mediu Evu. In carcere at iscrittu su liberu chi l'at resu famadu: De consolatione philosophiae (523). Est istadu s'autore de su manuale de teoria musicale De institutione musica chi est istadu de grande influentzia pro sa cultura medievale.




#Article 416: Brigida de Isvètzia (166 words)


Brigida de Isvetzia, (Finsta, 3 làmpadas 1303 – Roma, 23 trìulas 1373) est istada una religiosa proclamada santa dae paba Bonifacio IX in su 1391. 

De familia principesca, est naschida in su 1302.  Mistica manna e devota de sa passione de Gesùs Cristu. S'est isposada giovana meda e at tentu 8 fizos chi at educadu in sa fide e in  sa vida cristiana. Mortu su maridu, unu sant'omine,  s'est dada a una vida austera e de penitentzia. At fundadu a Wastein unu cunventu e un ordine religiosu de feminas, nadu de su Santìssimu Sarvadore, inue issa at vividu po duos annos. Po 24 annos est istada a Roma, inue at fundadu una domo po sos istudentes e pellegrinos isvedeses. At fatu unu pellegrinagiu a Gerusalemme e nd'est torrada malaida.  S'est impignada meda po su rientru de su Paba dae Avignone a Roma.

Est morta su 23 de trìulas de su 1373. Proclamada santa su 7 de santuaine 1391. Sa festa sua est su 23 de trìulas.




#Article 417: Ettore Petrolini (361 words)


Ettore Petrolini (Roma, 13 ennarzu 1884 – 29 làmpadas 1936) est istadu un'attore e unu drammaturgu italianu, attore ipecializzadu in su genere comicu, autore de diversas cantones, poesias e personaggios. Est cunsideradu una de sas figuras printzipales de su teatro di varietà, la rivista e s'avanspettacolo. 
Est ammentadu pro aer fattu sas beffes a sa dittadura, a su re e a Mussolini matessi.
In su teatru italianu est una figura imprenscindibile diffatis medas l'ana leadu comente e modellu, in mesu ai cussos siguramente b'est Gigi Proietti.

In su 1907 in Genova,  Ettore Petrolini e Ines Colapietro aian fattu unu cuntrattu pro una tournée in Sudamerica. Sa coppia si fit esibida in sos teatros e caffè-concerto in Argentina, Uruguay e Brasile. Petrolini bi fit torradu finas in su 1909 e in su 1911-1912, andende finas in Messico e a Cuba. E ancora in sos annos 1920 cando aiat isperimentadu su teatru futurista. In su 1921, fit torradu 
in Italia de improvvisu, umpare a una bellerina giovana meda de cui issu si fit innamoradu, una zerta Elma Fernandez (chi in arte si faghiat jamare Elma Criner o Elma Krimer). Su babbu de Elma aiat denunziadu sa copia ma a sa fine, bidende sas intentziones de Petrolini, los aiat perdonados. Issos duos si fin poi cojuados in su 1932 cun ritu tzivile e in su 1936 cun ritu religiosu. 

Sas cantones de Petrolini faghian parte integrante de su teatro sou. Medas de sos personaggios suos cantana cantones e filastroccas.
Medas de sas cantones suas sun istadas incisas in discu e ana appidu grande successo. Una de sas pius famosas fit una cantoine de su 1926, intitulada Una gita a li castelli  iscritta dae Franco Silvestri ma incisa dae Petrolini. Ma sa cantone sua pius nota est Tanto pe' cantà, cun sas peraulas de Alberto Simeoni, chi Petrolini aiat incisu in su 1932; cantone ripresa dae sa mazore parte de sos aristats pius importantes de Roma, tipu: Alvaro Amici, Gigi Proietti, Gabriella Ferri e pius de totu Nino Manfredi, chi cun custa cantone aiat appidu una fortuna manna.
Su matessi si podet narrer de Gastone chi est istada replicada dae medas artistas cumpresu Alberto Sordi. 




#Article 418: Albania (376 words)


SAlbania (, chi bolit nàrrere Paesi de is Àquilas) est unu istadu de sa penìsola de sos Balcànos. Sa capitale sua est Tirana.

Cunfinat a setentrione cun su Montinieddu, a oriente cun su Kosovo e sa Matzedònia de su Norte, a meridione cun sa Grèghia e a otzidente tenit su Mare Adriàticu.

Tenet istèrrida de 28.748 km2 e populatzioni de unus 2.886.026 bividores (2016). 

Pustis de unu perìodu de indipendèntzia cun sos Illìrios, sa regione de s'atuale Albania est istadu conchistada dae s'Imperu Romanu. Dae custu momentu no at prus tentu indipendèntzia fintzas a su 1912 candu est nàschida sa Repùblica de Albania de su chi fiat s'Imperu Otomanu.
In casi duamilla annos, sa regione est istadu dominada dae sos romanos, sos bizantinos e sos turcos.

Cun su declinu de s'Imperu Ottumanu, s'Albania est diventada indipendente comente Repùblica ma sùbitu pustis su generale Ahmet Zogu s'est dichiaradu rei e arit trasformadu sa repùblica in unu regnu.

S'indipendèntzia albanesa est durada pro pagu tempus, poita in su 1924 s'Itàlia fascista arit dichiarau su protetorau in pitz'e sa pitica repùblica balcànica (chi fiat de facto un'ocupatzione) e in sa segunda gherra mundiale (1939) d'arit ocupada cumpletamente.

Pustis de sa segunda gherra mundiale, s'Albania est diventada una Repùblica Sotzialista de imprenta soviètica, peroe nch'est essida dae su Patu de Barsàvia in su 1961 no cumpartzende sa lìnia contraistalinista de s'Unione Soviètiga, e posteriormente s'est acurtziada de sa politica Tzinèsa. Su rezìmene comunista fiat meda tostu: sa pobuladura fiat privada de sas liberdades prus elementales, sena perunu deretu de ispressare sas opiniones suas, botare e biazare. Sa currespondèntzia cun logu istranzu fiat rigurosamente proibida, e finas s'interna fiat sutaposta a cuntrollos rìzidos, non b'aiat nemancu cassitas de sos curreos e onzi lìtera cheriat bida dae sa polima pro esser aproada e imbiada.

In is primus anu '90, cun sa disgregatziòni de su mundu sovièticu, in Albania puru nch'est ruta sa ditadura e est mudada sa polìtica econòmica, oberendisì a su mercadu mundiale.

Sa ditadura comunista aiat destruìdu s'economia e, cun s'agabu de sa ditadura e s'abertura de sas làcanas, unu numeru elevadu meda de arbanesos at dassadu su paìsu, mescamente pro s'Itàlia e sa Grètzia. S'Arbania sighit a esser unu paìsu poberu, peroe est democràtigu e s'economia sua est creschende.




#Article 419: Paba Callistu I (142 words)


Callistu I, (... – 222) paba, santu e màrtire. 

Fortzis est istadu unu ischiavu, e a poi fut fatu diàconu dae Paba Zefirinu (199-217). Comente diàconu at tentu contu de su campusantu de sa Via Appia. Callistu, est diventadu Paba su 218, at organizadu sos camposantos de Roma, sas catacumbas inue beniant sepultados sos martires de sas persecutziones e ateros cristianos, e su campusantu de sa via Appia fut connotu comente su Coemeterium Callisti. In su 1800 custu campusantu est istadu esploradu e bogadu a pizu dae s'archeologu Giuanne Batista de Rossi e indicadu comente sas Catacumbas de Santu Callistu. Callistu at devidu cumbatere eresias contra sa Trinidade cristiana. Est istadu unu Pastore cumprensivu. Unu parte de su cleru l'at oppostu unu Antipaba, su primu. Est mortu su 222. Est veneradu comente martire, e sa festa sua est su 14 de santuaine.




#Article 420: Alice in den Städten (301 words)


Alice in den Städten in italianu Alice nelle città (puru si su film non est istadu mai doppiadu) est unu film de su 1974 direttu dae Wim Wenders.

Filmadu in bianco e nero, est su primu film de sa trilogia de s'istrada chi cumprendiat puru sos films Falsche Bewegung (Falso movimento) (1975) e Im Lauf der Zeit (In su passare de su tempus)(1976).

Philippe Winter est unu giornalista tedescu, chi fit andadu in sos Istados Unidos pro battor chidas pro isciere unu articulu subra su paesaggiu americanu. Una olta in cue pero aiad appidu problemas de identidade, tando invetzes de iscriere at leadu chentinarias de fotografias cun d'una Polaroid. 
A unu zertu puntu tevet drientrare in Germània pruite at finidu su inari.  In s'aereoporto de New York, connoschede una femina, Lisa, e sa fiza Alice, de noe annos. Non b'at pius bolos pro sa Germania e tando dezidini de aisettare umpàre. Su manzanu poi, intantu, Lisa est iparida, lassende solu unu bigliettinu preguntende a Philipp de accumpagnare Alice à Amsterdam inue issa pensat chi l'ad a raggiungher dai gue a calchi die.

Arrividos à Amsterdam, Philipp e Alice aisettan in debadas a Lisa. Tando dezidini de partire pro chircare sos nonnos de Alice chi abitana a Wuppertal in Germania, segundu su chi s'ammentaiada Alice. Sigomente sa pizinna non s'ammentaiat su nomene de sa nonna continuan a chircare cun s'unicu ajudu de una foto de sa domo. Intantu girende girende connoschene una femina chi passat una notte cun Philippe. 
Iscoragiados dae su vanu chircare, e sigomente Philippe non podet pius baliare su carattere meda forte de sa pizinna, la lassada ind'una istazione de polizia. Ma sa pizinna resessidi a fuire e acciappat torra a Philippe chi azzetat de continuare a chircare sa famiglia de Alice. A sa fine tottu si risolvat positivamente.




#Article 421: Caderina de Siena (197 words)


Caderina de Siena, (Siena, 25 martzu 1347 – 29 abrile 1380) est istada una mìstica italiana. Est istada proclamada santa dae paba Pio II in su 1461. Su paba Pio XII l'at proclamada Patrona d'Itàlia umpare a Santu Frantziscu (18 de làmpadas 1938), e paba Pàulu VI l'at dadu su tìtulu de Dutore de sa Creja (su 4 de santugaine 1970).

Caderina Benincasa, fiza de unu tintore, est nàschida in Siena su 1347 in una famìlia cristiana. In su 1365, a degheotu annos intrat in su Tertzu Ordine de Santu Dominigu. Fut una mìstica e contemplativa, ma  puru una femina ativa. Piena de atentzines po sos poberos e-i sos malaidos. At fatu meda po sa paghe tra persones, tra famìlias e tzitades , e po sa riforma de sa Creja. S'est ocupada meda de sa cunversiones de sos peccadores. Est andada a Avignone, cun messagios de paghe e po esortare su Paba (Gregoriu XI) a torrare a sa sede de  Roma.
Est morta a Roma su 29 de abrile 1380 a solu 33 annos.

De Santa Caderina amos iscritos in forma de dialogo (Dialogo della Divina Provvidenza, 1378), e 374 lìteras iscritas cun limbazu forte e coloridu.




#Article 422: Antoni de Padova (290 words)


Sant'Antoni de Padova, (in portughesu Santo António de Lisboa), nàschidu Fernando Martim de Bulhões e Taveira Azevedo, (Lisbona, 15 austu 1195 – Padova, 13 làmpadas 1231) est istadu unu frantzescanu portoghesu. 

Est naschidu in Lisbona su 1195. Su nòmene sou fut Fernando. A sos 15 annos est retzidu in unu cunventu de Canonigos de santu Austinu. Inoghe s'est formadu, at istudiadu. Giovanu fut amantiosu de su silèntziu e de sa vida cuntemplativa e de preghiera. Madurat d'idea de si fàghere frantziscanu, po poder andare a preigare su vangelu in Àfrica, comente chimbe martires frantziscanos de sos cales ant atidu sas relichias a Coimbra inue Fernando viviat.

Intrat in sa famìlia frantziscana su 1221 e leat su nòmene de Antoni. Partit po s'Àfrica, ma una temporada mala e bentos furiosos ispinghent sa nave in Sitzìlia. Dae inoghe partit po Assisi po su Capitulu Generale de sa Portziuncola, inue connoschet Santu Frantziscu. Una die, po casu, li pedint de preigare a una reunione de religiosos, e cun ispantu mannu, preigat dende proa de una captzidade manna.

At insegnadu teologia a Bologna, Tolosa, Montpellier e Padova. In totue fut unu apretziadu preigadore. A poi de sa morte de Santu Frantziscu, s'Òrdine fut in arriscu de cambiare meda allontanendesi dae sa trassas de Frantziscu, suta Frade Elia, Superiore Generale. Frade Antoni non fut de accordu e po bi ponner remediu andat a Roma a faeddare cun su paba Gregoriu IX.
Antoni distrutu dae sa maladia e dae sa fadiga, morit su 13 de làmpadas 1231, a 36 annos. In Padova ant fraigadu una creja magnifica po “su santu”. Sant'Antoni est unu de sos santos pius connottos e pius venerados.

Proclamadu Dutore de sa Creja dae Pio XII (1946). Sa festa, su 13 de làmpadas.




#Article 423: Antoni abate (304 words)


Sant'Antoni abate (Qumans, acanta 251 – desertu de sa Tebaide, 17 ghennàrgiu 357), fiat unu eremita egitzianu, est cunsideradu su fundadore de su monachèsimu cristianu e su primu de sos abates.

Nàschidu in sa  biddighedda de Coma in s'altu Egitu, in una famìlia cristiana chi at pensadu a sa educatzione sua. Est rimastu orfanu a mancu de vinti annos cun una sorre pius minore. Una die in creja intendet legere: «Si cheres  essere perfetu, bae, bende su chi asa e dalu a sos poberos a poi beni e sighimì»(Mt 19,21).  Custu invitu  Antoni lu intendet rivoltu propiu a isse, e lassat totu  po sighire a Cristos in una vida austera e solitaria in su desertu, occupende su tempu in preghiera, lettura e trabagliu cun sas manos. Creschiat su numeru de cuddos chi cheriant vivere suta sa  guida sua. A poi de paritzos annos de vida de eremida, in su 305 fundat unu monasteriu a Phaiun.

Cando iscopiat sa persecutzione de Massiminu contra a sos cristianos, Antoni andat a Alessàndria po incuraggiare sos chi funt persighidos e arrestados po sa fide cristiana. Finida sa perzecutzione si che torrat  a su logu in cue aiat fundadu sos monasterios, inue bi funt mizas de monacos, e  meda fint eremidas. Po disizu de una vida solitaria pius  austera ancora si ch'est andadu in su desertu a est de su Mar Ruju, e viviat in una tzella minoredda. In su 355 torrat a Alessàndria e collaborat cun santu Atanasiu a cumbattere sos Arianos. Sant'Atanasiu at iscritu  unu vida de Antoni.
 
Antoni morit a pius de chent'annos , su 17 de bennalzu 356. Est cunsideradu su fundadore de su monachesimu cristianu. Ma no paret chi eppat iscritu una Regula, ma literas meda po guidare sos monacos. Est veneradu comente su protetore de sos animales. Sa festa su 17 de bennalzu.




#Article 424: Carlo Borromeo (370 words)


Carlo Borromeo (Arona, 2 santugaine 1538 – Milano, 3 santandria 1584) est istadu unu cardinale e pìscamu de Milano. Est istadu canonizadu in su 1610 dae paba Paolo V.

Nàschidu ad Arona su 2 de santu aine 1538 in una famìlia nòbile e cristiana. Su babbu fut su conte Giberto Borromeno e sa mama Margherita de' Medici, sorre de su paba Pio IV. Istudiat diritu civile e canonicu in s'Universidade de Pavia. Fu fatu cardinale a 22 annos cun ingarrigos importantes a Roma. Fut unu de sos primos pìscamos ad acoglìre sas riformas de su Conciliu de Trento in sa diotzesi sua. Propriu issu aiat dadu impulsu a sa pubblicatzione de unu elenco de liberos de censurare (Indice tridentino o Index librorum prohibitorum a Summo Pontifice). S'elenco fit istadu emanadu poi 'e sas conclusiones de su Concilio di Trento de su 1564, sutta su Paba Pio IV. Fut omine austeru meda, de preghiera e penitèntzia; fut pòberu e s'est ocupadu meda de sos pòberos. At curadu sa formatzione de sos predis aberinde seminàrios, e iscolas gratis po sa gioventude. At visitadu pius bortas sa diotzesi, isterrida meda, chirchende de irraighinare sos abusos e preighende isse e totu a su populu, a sos pitzinnos, a sos malàidos. Durante sa peste chi at colpadu Milano (1576-77) in ogni modu at agiudadu sa popolatzione. 
Est mortu a 46 annos, a poi de 24 annos de vida intensa comente piscamu, su 3 de sant'Andria 1584.
Su Paba Paulu V l'at proclamadu Santu su 1 de sant'Andria de 1610.
Sa festa, su 4 de sant'Andria.

Finas si sas Dietas de Ilanz de su 1524 e de su 1526 aiana proclamadu sa libertade de cultu in sa Repubblica delle Tre Leghe in Isvìtzera, Borromeo aiat cumbattidu contra a su protestantesimu in sas baddes isvitzeras, imponende rigidamente sos printzipios istabilidos in su Concilio di Trento. In sa visita pastorale chi issu aiat fattu in Val Mesolcina in Isvìtzera aiat fattu arrestare pro istregoneria una chentinaria 'e persones, poi de sas torturas guasi tottu aian lassadu sa fede protestante pro si salvare sa vida, 10 fèminas e su prevosto fini istados invece cundennados a su rogo ue che finis istados bettados in su fogu a conca in giòsso.




#Article 425: Limba sòraba de susu (104 words)


Sa limba sòraba de susu o lusatzianu de susu (Hornjoserbšćina) est una limba de minoria fueddada in sa provìntzia istòrica de sa Lusàtzia de susu (oi est una parti de sa Sassònia). Est una de is duas bariantis de is limbas sòrabas chi faint parti de sa truma de limbas slavas otzidendalis. 

Su sòrabu de susu benit fueddau dae unas 40.000 personas in Sassònia. Po custu su sòrabu est sa de tres limba de minoria in Germània. Su sòrabu benit imparau in is iscolas primàrias, tenit programas a sa televisioni e a sa ràdio. Medas funt is librus iscritus in sòrabu, cumpresa sa bibbia.




#Article 426: Nomencladura binomiale (104 words)


 

In biologia sa nomencladura binomiale, o nomencladura binomia, est unu sistema formali po nomenari is ispètzias biventes. Si narat binomiale poita su nòmini sientìfigu de una ispètzia benit creau dae sa cumbinatzioni de dus nòminis:

Su primu fueddu (nòmini genèricu) cumintzat sèmpiri po lìtera manna, in càmbiu su segundu fueddu est iscritu in lìtera pitica; totu a-i dus fueddus andant iscritus in corsivu (po esempru Homo sapiens).
Candu sa gènia est istètia giai nomenada o candu atras ispètzias de sa matessi gènia funt giai istètias nomenadas, su nòmini genèricu si podit abreviari cun sa lìtera de cumintzu (H. sapiens) ma non si podit omìtiri.




#Article 427: Jazz standard (174 words)


Jazz standards sunu cussos cumponimentos musicales chi sunu meda connottos, sonados e interpretados dae sos mucistas de jazz e faghen parte de su repertoriu jazz. 

Pro fagher calchi esempiu zitamus sas musicas de Miles Davis in su discu Kind of Blue, e sempre de Davis cantones comente All Blues e So What, oburu Impressions de John Coltrane  (1963) e Maiden Voyage de Herbie Hancock. Sunu de fentomare puru Footprints de Wayne Shorter e  Freedom Jazz Dance de Eddie Harris.

Medas musicas de origine diversa sunu diventados standards, medas in s'ambitu de sa musica brtasiliana de sos primos annos 1960. Musica chi appartenian a su samba e Bossanova de João Gilberto, Antonio Carlos Jobim e Luiz Bonfá. De i custu genere como sun cussiderados standards Manhã de Carnaval , Summer Samba, e meda cantones de Jobim comente Desafinado, The Girl from Ipanema e Corcovado. Dae custa ligadura tra sa musica brasiliana e cussa jazz est diventada standard puru una cantone italiana de Bruno Martino chi si narat Estate chi fit istada interpretada dae João Gilberto.




#Article 428: Terra (207 words)


Sa terra est su praneta innui bivit fintzas s'umanidadi, su de tres in òrdini de distàntzia dae su Soli. Est su prus mannu de is pranetas terrestris de su sistema solari, siat po sa massa siat po su diàmetru. Est s'ùnicu corpu pranetàriu adatau a nci sustènniri sa vida, a su mancu intre cuddus connotus dae sa iscèntzia moderna.

Est istadu su primu praneta connotu che portadori de aba in totu a-is tres stadus (sòlidu, lìcuidu e gassosu) in su pillu suo, e su solu in s'Universu cun presèntzia de vida.

Tenit unu campu magnèticu, ca, paris cun d-una atmosfera cumposta po su prus dae azoto e ossìgenu, dd'amparat dae is radiatzionis noxidoras po sa vida; s'atmosfera funtzionat puru che iscudu contras is metèoras piticas faendi·ddas abruxiari po s'atritu prima chi potzant lòmpiri a su pillu de sa terra.

Sa formatzioni de sa Terra est datada po unus 4,57 miliardus e tenit feti unu satèlliti naturali, sa Luna, ca s'est formada intre 4,29 e 4,56 miliardus a oi. S'asse de rotatzioni de sa Terra est incrubau dae sa perpendicolare de su pranu de s'eclitica: po mori de custa incrubadura e de sa rivolutzione de sa Terra a giru de su Soli, ddui est s'arretroga de is istagionis.




#Article 429: Praneta (154 words)


Unu praneta (de su Gregu antigu Aστήρ πλανήτης (astēr planētēs), o πλάνης Aστήρ (plánēs astēr), istedda chi passillat) est unu corpu astronòmicu chi òrbitat a giru de un'istedda (ma chi non produsat energia po mesu de fusioni nucleari, ossiat non est issu etotu un'istedda), sa cali massa siat sufitzienti a ddi donai una forma sferoidali e sa cali fascia orbitali non tengat perunu corpu de mannesa cunfrontàbili o magiori.
Is pranetas de su Sistema Solari funt (in ordini de su prus bixinu a su Soli): Mercuriu, Venere, sa Terra, Marte, Jove, Saturnu, Uranu e Nettunu. Su praneta nanu Plutoni fiat su de noi pranetas de su Sistema Solari ma su 24 de Austu 2006 s'Unioni astronomica internatzionali dd'at bogau dae sa categoria di praneta po ddu ponni in sa categoria de is pranetas nanus.
A foras de su Sistema Solari ci funt medas pranetas extrasolaris e donnia dì si ndi funt scoberendi medas atrus.  




#Article 430: Istedda (136 words)


Unistedda (o istella) est unu corpu astronòmicu chi brillat de luxi pròpia. In astronomia e astrofìsica su fueddu est a nàrriri unu sferoide luxenti (prus o mancu perfetu) de plasma (gas meda ionizau a temperaduras artas), ca ingènerat energia in su nùcleu suo cun processus de fusioni nucleari; custa energia est spaniada in s'ispàtziu comente undas eletromagnèticas e partixeddas elementaris (neutrinus), is calis formant su bentu isteddari.

Isteddas podinti tenni unu o prus pranetas che girant intundu a custas commenti su Sistema Solari. S'istedda prus acanta de sa Terra est su Sole, mitza de grandu parti de s'energia de su praneta nostru. Is àteras isteddas, chentza de cunsiderare is supernovae, funt visibilis a de noti comente puntus luxentis, ca parint tremi·tremi po mori de is efetus distorsivus creaus dae s'atmosfera de sa Terra (efetu tzerriau seeing).




#Article 431: Joe Diorio (100 words)


 Joseph Louis Diorio connotu comente Joe Diorio (Waterbury, Connecticut USA, 6 de austu 1936) est unu chiterrista jazz, unu professore e composidore americanu. At sonau cun legendas de su jazz comente Sonny Stitt, Eddie Harris, Ira Sullivan, Stan Getz, Pat Metheny, Horace Silver, and Freddie Hubbard. Ultimamente at puru collaboradu a s'incisione de siversos album cun musicistas giovanos comente Robben Ford, Gary Willis, David Becker e Mick Goodrick.

Est istadu unu de sos primos istruttores de su Guitar Institute of Technology . Diorio at publicadu medas liberos e videos de metodos pro sonare sa chiterra edd'est autore de 10 albums.




#Article 432: Vincenzo Florio (senior) (197 words)


Vincenzo Florio (Bagnara Calabra, 4 de abrile 1799 – Palermu, 11 cabidanni 1868) est istadu un'imprendidore e polìtigu italianu.

Emigradu dae pizzinnu a Palermu a ue su babbu Paulu chi aiat una bona attividade cummerciale, una orta fattu mannu aiat cominzadu cun successo diversas attividades industriales, e aiat fundadu in Marsala sas Cantine Florio pro sa produtzione de su inu Marsala. 
In su 1840 in Palermu fit istada costituida sa Anglo-Sicilian Sulphur Company Limited una sotziedade tra Vincenzo Florio e sos inglesos Benjamin Ingham e Agostino Porry pro sa produtzione e sa cummercializzatzione de  s'acidu solforicu e sos derivados de su sulfaru.
Sempre cun Ingham aiat fundadu sa sotziedade Amministrazione dei pacchetti a vapore siciliani, chi in su 1841 aiat varadu sa nave a vapore Palermo po cullegare Palermo-Napoli. 
In su 1862 fit istada frimmada sa cunventzione tra su governu italianu e sa Compagnia Florio navale pro su servitziu postale e cummerciale tra sa Sitzìlia e Napoli.
In cussos annos Vincenzo aiat leadu varias garrigas pubblicas e fit intradu in su cossizu de amministratzione de sa Banca Nazionale e fit istadu finas presidente de sa Camera 'e Commerciu de Palermo.
In su 1864 fit istadu numenadu senadore.




#Article 433: Mambo (139 words)


Mambo este unu tipu de mùsica e de ballu Cubanu. Sa peraula mambo (chi cheret narre' arrejonada cun sos deos) nde derivat dae sa limba ki-kongo, chi fit faeddada dae sos ischiavos traportados a Cuba dae s'Africa centro-occidentale.
Sa prima fromma de su mambo est cussa, connotta cun su nomene danzon de ritmo nuevo, criada dae su musicista cubanu Orestes Lopez in su 1938. Ma in su 1948 su pianista Perez Prado, chi si fit trasferidu dae Cuba a su Messico in chirca de fortuna, ispirendesi a su souo de sas big band americanas at dadu famu mundiale a i custu ritmu nou. Diffattis cun s'orchestra sua aiat aceleradu su ritmu e, lassende a banda su flauto e i su violinu, aiat dadu pius ispaziu a sa sezione de sos ottones, in particulare sos sassofonos, aggiunghende sas percussiones cubanas. 




#Article 434: Jimi Hendrix (182 words)


James Marshall Hendrix (naskidu Johnny Allen Hendrix; Seattle,27 de Santuandria 1942 – Londra 18 de Cabidanni 1970) fit unu chitarrista, cantante e autore americanu. Est istadu cunsideradu dae sos musicistas e dae sos espertos su pius mezus chitarrista in s'istoria de sa mùsica rock e unu de sos pius chi ana influenzadu sos musicistas de s'epoca sua de ogni genere musicale. Poi de aer appidu successo in Europa est diventadu famosu in sos Istados Unidos dapoi de sa performance de su 1967 in su Monterey Pop Festival in San Francisco. 
In su 1969 aiat partecipadu a su Woodstock Festival e in su 1970 ai cussu de Isle of Wight Festival in s'isola de Wight, inue est mortu.

Hendrix fit istadu meda influenzadu dae ateros chitarristas comente B. B. King, Muddy Waters, Howlin' Wolf, Albert King e Elmore James, e finas dae chitarristas de su rhythm and blues e soul comente Curtis Mayfield, Steve Cropper e dae atteros de su jazz. Segundu Carlos Santana sa mùsica de Hendrix podet essere istada influenzada dae sas origines suas de Indianu Americanu.

Sa discografia uffitziali cumprendiri:




#Article 435: Piemonte (166 words)


Su Piemonte est una regioni de s'Itàlia nord-ocidentali de unus 4,4 milionis de abitantis cun cabulogu Torinu. Allacanat in s'ovest cun sa Frància (regionis Auvèrnia-Ròdanu-Alpis) e a nord cun sa Isvìtzera (cantonis Vallese e Ticino), a est cun sa Lombardia a sud-est cun s'Emìlia-Romagna (tenendi in comunu una làcana de pagu mancu de 8 km) e a sud cun sa Ligùria. 

Cun istèrrida de 25 387,07 km² est sa segunda regioni prus manna de Itàlia a fatu de sa Sicìlia, sa de seti po nùmeru de bividoris, segunda po nùmeru de comunis, regioni prus ocidentali de Itàlia e fait parte de s'EuroregioneAlpis-Mediterràneu, de sa Macroregioni alpina e, dislindau a is territòrius de is provìncias de Novara e VCO, de sa Règio Insùbrica. Est annotamale sa de cuatru regionis po esportatziones, con una cuota de su 10% de su totali natzionali, e sa de cincu po bàlida de su produtu internu brutu (PIB), cun unus 143 milliardos de euros totalis. Su rèdditu panòmini est superiori a sa mèdia italiana.




#Article 436: Ron Paul (317 words)


Ronald Ernest Ron Paul (Pittsburgh, 20 de austu de 1935) est unu polìticu e mèdicu ginecòlogu istadunidensi.

Est membru de su Partidu Republicanu e rapresentanti in sa Càmera de is Representantis po su de 14 Distretu (Texas).

Est istètiu elìgiu po sa primu borta a su Cungressu in su 1976. 
Torrau a sa pràtica mèdica in su 1985, torrat representanti sceti in su 1996, ancora cun su Partidu Republicanu. Diventadu membru de su RLC, Ron Paul bincit totu is eletzionis afatantis.

Est unu de is cungressistas prus ativus e con prus progetus de lei, est connotu comenti Mister No o Dr. No po totus is votus suus negativus a pitzus de progetus de lei chi sìant contra is printzipius de sa costitutzioni.

Est stètiu unu de is candidaus republicanus po is eletzionis presidentzialis de su 2008, e est stètiu, paradossalmenti, su candidau prus de fortuna in internet, e unu de is mancu mantovaus dae is media.

Annus giovanili ed educatzioni [acontza]
Ron Paul est nascesit in Green Tree, in Pennsylvania, fillu de Margaret Peggy Paul e Howard Caspar Paul. Paul fut su tertzu die cincu fillus nascius in is annus afatantis sa Grandu depressioni, e (divise) po annus s'aposentu suu sun is fradis William, David, Jerrold e Wayne.

Paul cumentzesit a traballai (fin da giovanissimo)in s'Harold's Diary, (successivamente) scriesit in d'unu (giornale),traballesit in una (bottega), e (vendette il latte) (unu clienti suu fut su famosu giocadori de baseball Honus Wagner).

Bravu meda in atlètica ligera, (si diplomò) in su Dormont High School nel 1953 con lodi. Fut puru un òtimu wrestler, giocadori de football, de baseball, (nonché) presidenti de su consillu studentescu de su liceo suu.

Dopo essersi iscritto al Gettysburg College, ricevette una borsa di studio; in quegli anni diresse il bar del college, e gareggiò nella squadra di nuoto. Entrò a far parte della Lambda Chi Alpha, e nel 1957 ottenne il Bachelor in biologia.




#Article 437: Fabrizio De André (164 words)


Fabrizio Cristiano De André (Gènova, 18 de frealzu 1940 – Milanu, 11 de ennalzu 1999) est istadu unu poete e cantautore italianu.

In sas oberas suas at sempere cantadu istòrias de pòvera zente, de emarginados, ma at finas sempre ironizadu subra sos potentes. At finas faeddadu de sa vida sua sempere abertamente e cun coragiu. Sas peraulas de sas cantones suas sunu cunsideradas poesias difatis medas sunu in sas antologias de sas iscolas italianas.

In barant'annos de carriera at realizadu bindighi album; comente numeru non sunu meda ma comente e calidade sunu prendas.

Est istadu un autore chi est resessidu a impreare sas limbas populares comente su genovesu ma finas su galluresu e su napulitanu. 

In sas cantones si fit ispiradu a diversos poetas comente Jacques Prévert, a s'Antologia de Spoon River de Edgar Lee Masters (traduida in italianu dae Fernanda Pivano e a àteros cantautores comente Georges Brassens, Bob Dylan e Leonard Cohen de sos cales aiat finas traduidu calchi cantone in italianu.

    




#Article 438: Limba inglesa (657 words)


Singlesu (nòmini nativu English, IPA: ['ɪŋglɪʃ]) est una limba indo-europea chi apartenit a su cambu ocidentali de is limbas germànicas, cun s'olandesu, s'altu e basciu tedescu, su fiamingu e su frìsone. Cunservat ancora una làdina parentela con su sàssoni continentali (dialetu de su basciu tedescu).

S'ingresu tenet una posissione particulare meda, non solu cuffòrma sas limbas germanicas ma fintzas in intro de su grustiu limbisticu indoeuropeu: at tramudau e fattu prus simpre s'istruttura sua a puntu tale de si accurtziare comomai a una limba isolante, prusaprestu chi non a una flessiva.

In prus, su vocabolariu tenet medas faveddos chi sun de orizine non germanica, ma latìna: prus de su 50% de cussos de erentzia latina benin dae su frantzesu e fin intraos in su lessicu ingresu pro more de sa dominadura normanna in sos seculos a pustis de su 1066 (cando sos ducas de Normandia aian conchistau s'Inghilterra anglo-sassone chin sa battalla de Hastings) e fintzas grassias a su rinaschimentu colande pro su latinu issientificu. Pro custu, una de sas carateristicas prus làdinas de su lessicu ingresu est sa richesa de sas cropas sinonìmicas, una de erentzia germanica e s'atera de erentzia latina, pro inditare sa matessi cosa in manera unu pacu differente (es.: freedom/liberty; pig/pork; spear/lance, amount/quantity, first/prime, ecc.).

Siat pro more de s'orizine sua, chi tenet in sinu suo elementos picaos a mes'a pare dae su latinu e dae su sassone, siat pro more de s'impreu suo oje in die che limba franca a libellu internassionale, siat pro more de sa povertade sua de declinassiones e desinentzias, s'ingresu est una limba meda prus aperta a cussentire s'intrada de faveddos istranzos.

Comente nau prima issupra, s'ingresu est divenniu sa limba franca printzipale, bocandeche dae su tronu fintzas su frantzesu chi, a sua vorta, aiat supprìu su latinu in sa comunicassione diplomatica e issientifica. Oje est unu mèdiu pro comunicare tra etnias chi non tenen ligamine curturale, issientificu o politicu.

Si carculat chi sos chi faveddan ingresu che limba mama (English as a native language, ENL) sian unos 350 miliones, sos chi lu faveddan che secunda limba (English as a second language, ESL), ovverosiat paris chin sa limba mama de su locu, sian unos 300 miliones, sos chi lu faveddan che limba istranza (English as a foreign language, EFL), ovverosiat imparada in iscola ma chi non si impreat, sian unos 100 miliones. Edduncas, su numeru de chie non chistionat ingresu che limba mama superat cussu de sos chi lu faveddan dae sende naschios.

Pro more de sas influentzias frantzesas-normannas si podet, ind unu tzertu sensu, ischirriare su vocabolariu in faveddos de erentzia germanica e ateros de erentzia latìna; cussos latinos benin derettu dae su latinu o dae su francu-normannu a manera indiretta.

Sa majorìa (su 57%) de sas 1000 paragulas ingresas chi prus s'imprean a cumone, e su 97% de sas 100 paragulas chi prus s'imprean a cumone, est de erentzia germanica, ma est a narrer puru chi cada pessone in media connoschet tra sas 35.000 e 75.000 paragulas, unu numeru in minorìa. A s'imbesse, sa majorìa in tottu de sos faveddos est de erentzia latina, chenza contare chi peroe su vocabolariu chi trattat de astronomia, matematica e chimica tenet orizine araba.

In su 1973, in Ordered Profusion di Thomas Finkenstaedt e Dieter Wolff, una chirca issientifica fatta issupra belle 80.000 paragulas de su ditzionariu Shorter Oxford Dictionary (3ᵃ ed.) aiat contau chi sas paragulas aian custa orizine in pertzentuale:

Una chirca chi at fattu Joseph M. Williams in Origins of the English Language at carculau sas pertzentuales in 10.000 paragulas picadas dae literas commertziales:

S'ingresu est una limba isparghinada peri su mundu e at depiu cunvivere chind unu muntone de limbas differentes: no est un'ispantu chi fintzas custa limba tenzat in sinu suo una cantitade manna de variantes. Si podet facher tzinnu a custos chi, est a ammentare, sun comuncas macro-grupos (est a narrer chi in intro de custos bi nd'at galu unu muntone de variedades):




#Article 439: Limba tedesca (545 words)


Su tedescu (die Deutsche Sprache, das Deutsche) est una limba de sa truma olandesu-germànica de su cambu ocidentali de is limbas germànicas de sa famìlia de limbas indo-europeas. Est sa limba germànica prus difùndia in su mundu a pustis de s'ingresu.

Est s'idioma cun su nùmeru prus mannu de fueddantis de limba mama in totu s'Unioni europea, fueddau che primu limba e arreconnotu comente limba ofitziale in Germània, in Àustria, in Lussemburgu, in Bèlgiu (cantones orientalis), in Liechtenstein e in Isvìtzera prus che àteru in sa parti de sus innui si fueddat una barianti tzèrriada isvìtzeru tedescu (Schweizerdeutsch).

Est fueddau fintzas in unus cantus logus de s'Itàlia comente su Tirolu de giossu o su Friuli (Val Canale), in àterus logus de s'Europa comente in Romania, Polònia (Voivodato di Opole), Frància (Alsàzia e Lorena), e fintzas in partis de is Istados Unidos d'America.

Cun unus 112 millionis fueddantis postus in 38 istadus est una limba pluricèntrica che s'ingresu. Ddui funt ìsulas linguìsticas in totu is cuntinentis e calincunas esistint giai dae parici sèculus.

Sa prus parte de sos vocabulos in tedescu bènit dae sa camba germanica de sas limbas indo-europeas, mancàri chi bi nd'àpat puru una minorìa picàdas dae su frantzesu, latinu e, pagòra, dae s'inglesu. Est una cosa ispantòsa chi su tedescu bòrtet paràgulas istrànzas fachènde imprèu de s'imbentàrju germanicu ebbìa: est de gai chi Notker III di Santu Gallu fit resessiu a bortare sos trattàos aristotelicos in tedescu anticu lìmpiu in s'annu de Milli. Oje in dìe, podìmus atzapàre pro esempiu  Fernseher /'fɛɐnˌze:(ɐ)/ , chi lu cumpònen fern (attèsu) e sehen (bìer), chi est sa bortàda esatta de su faveddu grecu-latinu televisione.

A prima ocràda, su lessicu tedescu est malu a cumprènder. Tòcat puru a ischìre chi una parte manna de lùmenes est una bortàda a sa lìttera dae su latìnu. Eddùncas, fìntzas de manèra indiretta, si pòdet iscumbatàre s'internassionalidàde de sos limbàzos, mascamènte in su campu de cosas chi pertènen a sa crèsia (pro esempiu, die Wieder-aufersteh-ung = re-surrect-io). Fìntzas sas paragulas chi su tedescu at picàu dae su latìnu si acàttan meda prus a s'ispìssu de cantu unu si pòdat isettàre, pro esempiu nüchtern (a jaunu, dae nocturnus), keusch (castu, dae conscius), die Laune (s'animu, dae luna), die Ziegel (dae tegula), die Pfeife (dae pipa) oppuru kosten (omonimu de gustare e constare), kaufen (comporàre, dae caupo, in sardu tzilleràrju) e gai sichìnde.

Sos dialetos tedescos si pòden ischirriàre in duas macrovariedades:

A s'ispìssu si cussìderat tedescu berdadèru sa limba chi si chistiònat in sas regiones de su Nord, mascamènte in sa tzittade de Hannover. Custas regiones, chi tando faveddàban su bassu tedescu, oje in dìe tènen una pronùntzia chi si accùrtziat meda a s'iscrìttu. Custu fàchet a manèra chi s'allega de inìbe si impàret in foras: est prus diffitzile, pro un'istranzu chi istùdiat su tedescu, a cumprènder sos dialetos de su Meridione, pro mòre de su vocalismu e particularidade lessicale chi pertènet a bavaresos, isvevos, austriacos e isvìtzeros. Mancàri tottu, s'istandard est creschènde a puntu tale de picàre pede meda cuffòrma sos dialetos, chi sìche sun isperdènde semper de prus. Una situassione de diglossia b'at pètzi in Isvìtzera, nàschia pro resones istoricas: b'aìat su bisònzu de marcàre differentzias contr'a su pangermanismu de su natzionalsotzialismu, chi podìat pònner in arrìscu meda s'intreghidàde isvìtzera.




#Article 440: Sanremo (138 words)


Sanremo o San Remo (Sanrému in limba ligure), antigamente Villa Matutiæ, est unu comune italianu de 56.526 abitantes in sa provintzia de Imperia in Liguria. 

Dae sa fine de s'Ottighentos e pro parte de su Noighentos sa nobiltade europea aiat seberadu sa tzitade comente sede preferida pro passare s'ijerru e pro soggiornos curativos; de custa traditzione restana medas architetturas comente sa cheja russa ortodossa e diversas palattos e villas comente Palazzo Bellevue, Palazzo Borea d'Olmo, Villa Nobel, Villa Ormond, Castello Devachan. 
Tra sos frequentadores pius famosos de sa tzitade bi sunu s'Imperadrice Elisabetta de Austria Sissi, su zar Nicola de Russia, Alfred Nobel, s'imperadrice Maria Alexandrovna e Italo Calvino chi b'aiat passadu parte de s'infanzia.

Sa tzitade est sa sede de su ominimu festival de sa cantone italiana chi si faghet ogni annu in su mese de martu.




#Article 441: Nino Rovelli (198 words)


Nino Rovelli (Solbiate Olona, Varese 1917 – Zurigo, 30 de nadale de su 1990) est istadu un'imprendidore italianu, est istadu su proprietàriu de su grupu chìmicu SIR - Società Italiana Resine.

De famìlia operaia, dae giovaneddu aiat abertu una oficina mecanica in sa idda sua, e cun sos annos aiat comintzadu a produire màchinas pro impiantos industriales; per mesu de cussa atividade fit intradu in cuntatos cun s'indùstria chimica. Si fit poi laureadu in Ingegneria a su Politecnico di Milano.

In su 1948 aiat partecipadu a sas Olimpiades de St. Moritz in s'ispecialidade de su bob a 4 e fit bessidu 11mu.

In su 1948 Rovelli aiat achisidu s'asienda lombarda SIR - Società Italiana Resine. Suta sa gestione suas sa SIR fit crèschida meda, finas a diventare in sos annos '70 su tertzu grupu chimicu italianu (daboi de Eni e Montedison), cun 13 mitza dipendentes in su 1975. 
Rovelli aiat invèstidu  meda in Sardigna, ue sa SIR aiat realizadu su polu petrolchìmicu de Portu Turre e in cussos annos fit diventadu su proprietàriu de sos duos giornales printzipales de sa Sardigna (La Nuova Sardegna e L'Unione Sarda).

In su 1979 Rovelli aiat tzèdidu sa propriedade de sa SIR.




#Article 442: SIR - Società Italiana Resine (114 words)


Sa SIR (Società Italiana Resine) fit istada fundada in Milano in su 1922. In su 1948 sa SIR fit istada acquisida dae s'imprendidore Nino Rovelli e in pagos annos fit già cunsiderada una de sas pius importantes de s'Europa.
In su 1967 sa SIR aiat rilevadu sas quotas de maggioranza de sa Rumianca S.p.A., chi fit un'atera asienda chimica de Genova, criende gai su gruppu SIR-Rumianca chi, poi de sa Montedison, in Italia fit su gruppu cun pius istabilimentos.

De seguru sa chimica in Sardigna est ligada a sa SIR, chi in s'isola aiad appidu sa mazore parte de s'isviluppu. In su 1964 fin comintzadas sas primas assuntziones in sos impiantos de Portu Turre. 




#Article 443: Wiki (187 words)


Unu wiki est unu situ o giàssu Web (o una colletzione de documentos ipertestuales) chi benit aggiornadu dae sos utentes e su materiale est iviluppadu cun sa collaboratzione de tottu sos chi bi ana s'intrada. Sas modificas sunu abertas, in su sensu chi su materiale podet esse' modificadu dae tutte sos utentes (a bortas solu si registrados, a bortas anonimos) e cunsistini non solu in aggiuntas, ma puru in modificas e cancelladuras de su chi fit istadu iscrittu primu dae atteros autores. Sa modificas sunt registradas in d'una cronologia chi, in su casu, permittit de che torrare s'iscrittu a comente fit; s'iscopu est cussu de condividere, iscambiare, immagazinare e ottimizare sas informatziones in modu collaborativu. 
In pius su numene wiki indicat su software utilizadu pro criare su situ web e su server.

WikiWikiWeb est istadu su primu nomene de wiki. Ward Cunningham aiat cominzadu a isviluppare WikiWikiWeb in su 1994, e l'aiat installadu in su Dominiu Internetsu 25 de martu de su 1995. Cunningham l'aiat jamada gai ammentendesi de una impiegada de s'aeroporto de Honolulu chi l'aiat invitadu a leare su Wiki Wiki, chi fit sa navetta.




#Article 444: Raymond Queneau (216 words)


Raymond Queneau fit creschidu ind'una familia de cummerciantes. Fit andadu a Parigi pro istudiare sa filosofia a sa Sorbona e a s'École Pratique des Hautes Études ue aiat sighidu sas letziones de Alexandre Kojève subra de Hegel.
Issu aiat frequentadu su grupu de sos surrealistas a su cale aiad aderidu in su 1924. In su 1930, cando l'aiana esclusu dae su grupu, aiat partecipadu a iscriere su pamphlet Un cadavre contra a de André Breton. Poi de aer lassadu su surrealismu  Raymond Queneau aiat trabagliadu a una Enciclopedia de iscientzias inesattas, chi fit pero istada rifiutada dae sos editores.
Fatende su servitziu militare in Algerìa e in Marocco (1925-1927) aiat imparadu s'arabu. 

In su 1947 aiat iscritu  Exercices de style (esercìtzios de istilu), chi fit unu contu muzzu racontadu in 99 maneras diversas. Custos Esercìtzios li fin istados ipirados dae s'Arte de sa fuga de Johann Sebastian Bach, in su mentre fit auscultende unu cunzertu.

Raymond Queneau fit unu lettore attentu e assiduu de s'obera de René Guénon, chi issu aiat iscobertu legende s'Introduction générale à l'étude des doctrines hindoues in su 1921. A  partire dae cussa data e finas a sa fine de sos annos '20, Queneau lege totu sas oberas e sos articulos de Guenon, e aiat appidu puru una breve curripundentzia cun issu.




#Article 445: Apartheid (287 words)


Apartheid (pronuntziadu ɐˈpartɦɛit in afrikaans) cheret narrer separatzione in sa limba Afrikaans e fit unu sistema legale de segregatzione ratziale mantentu in pè dae su guvernu de su National Party in Sudàfrica, dae su 1948 a su 1994.

Su primu atzinnu chi s'at de sa paràula est in unu discursu de Jan Smuts de su 1917, su tando primu ministru. Su tèrmine est istadu adotadu dae medas àteras limbas, creschende·nde su significadu pro isplicare situatziones de discriminatzione ratziale, e reclamadu cun pius o pius pagu sutzessu dae pòpulos o grupos oprìmidos vàrios. Sa segregatzione ratziale in Sudàfrica fiat comintzada durante su colonialismu, ma s'ufitzializatzione de s'apartheid fit comintzada pois de sas eletziones zenerales de su 1948. Sa lezislatzione noa classificaiat sos abitantes in grupos ratziales (biancos, nieddos, coloured e indianos) e sas zonas residentziales fint inserradas pro mèdiu de tramudaduras fortzadas. Sos abitantes nieddos fint ispozados dae sa tzitadinàntzia e tramudados a unos 10 territòrios autònomos tribales o bantustans de su paisu, bator de sos cales diant divènnere istados indipendentes. Su guvernu aiat segregadu s'educatzione, sa sanidade e àteros servìtzios pùblicos, e aiat reservadu pro sos biancos cussos de calidade mezus e pro sos nieddos cussos peus.

S'apartheid aiat contadu subra una resistèntzia interna de cunsideru. Su guvernu aiat rispostu a sas protestas e abolotos faghende illegale s'opositzione, promovende una reprimida forte e impresonende a sos cabos pius significativos de anti-apartheid, comente Nelson Mandela. Sas riformas promòvidas in sos annos '80 non fint resèssidas a suffogare s'opositzione, e in su 1990 su presidente Frederik Willem de Klerk aiat comintzadu sas negotziatziones pro pònnere fine a su sistema. In su 1994 fint tzelebradas eletziones multiratziales a sufràzu universale chi aiat bintu su Cungressu Natzionale Africanu de Nelson Mandela.




#Article 446: Giorgio Marras (103 words)


Giorgio Marras (Marrùbiu 15 Santuaine 1971) est un ex atleta ipecializzadu in sos 200 metres.
In su 1994 in sos campionados europeos at balanzadu una medaglia de brunzu in s'istafetta 4 X 100, umpàre a Ezio Madonia, Domenico Nettis e Sandro Floris. Est arrividu quartu in sos 200 metres in su 1992 in sos Campionados Europeos Indoor.

Su mezus personale sou de sos 200 metres este cun su tempus de 20.48 segundos fattu in su mese de triulas in su 1994 in Sestriere. Su mezus personale de sos 100 metres este 10.32 segundos e l'at fattu in Nùgoro in trìulas de su 1993.




#Article 447: Theo van Doesburg (259 words)


Theo van Doesburg fit un artista olandesu, praticait sa pintura, s'architettura, fit un'iscrittore, unu poete e unu teoricu de s'architettura. Est connottu pro essere istadu su fundadore, umpare a su pittore Piet Mondrian, de su movimerntu artisticu jamadu De Stijl.

Theo van Doesburg est su nomene in arte de Christian Emil Marie Küpper  e fit fizu de su fotografu Wilhelm Küpper. Poi de aer proadu a recitare e a cantare a sa fine est diventadu unu pintore. Sa prima mostra sua personale est de su 1908, mancari issu pensaiat de essere unu pittore modernu, ai cussu tempus issu fit in linea cun su movimentu de sos Impressionistas de Amsterdam. Ma in su 1913 est cambiadu tottu dapoi chi aiat leggidu un articulu de Wassilij Kandinskij  in cui issu faghiat un'analisi de sa carriera sua de pittore in su periodo 1903-1913. Dai cue aiat cominzadu a cumprendere sas possibilidades chi offriat sa pittura astratta. 

Su 'De Stijl' fit istadu creadu dae diversos artistas, Van Doesburg fit sambasciadore de su movimentu, e lu promoveit in totta Europa. Si fit trasferidu a Weimar in su 1922, chirchende de impressionare a su cabu de su Bauhaus Walter Gropius, pro  fagher in modu de influenzare tottu su movimentu.
Ma Gropius, puru si atzettaiada meda cunzettos de movimentos de s'arte contemporanea, penseit chi Doesburg non podiat diventare unu membru de su Bauhaus. Tando Doesburg aiat creadu una struttura sua vicinu ai cussa de su Bauhaus e aiat cominzadu a attrarre ateros istudentes interessados in sas bideas noas de su Construttivismu, Dadaismu e naturalmente De Stijl.




#Article 448: Cittiglio (181 words)


Cittiglio (lombardu: Stì, latinu: Cistellum) est una bidda aundi bivint 3.717 personas, s'agatat in sa provintzia de Varese (lombardu: Varès), in sa comunidadi muntana de sa Valcuvia.

Santu patronu de sa bidda est Santu Giùliu (festau su 31 de mes' 'e gennargiu), de importu est fintzas sa festa de Nostra Sennora de su Carmen (su 16 de mes' 'e argiolas).
Sa Festa Alpina a is Cascàdas de Cittiglio (acabu de mes' 'e Lampadas), e sa Gnoccata de Santu Biàgiu (cumentzu de su mes' 'e Cabudanni) funt cunsideradas atopus traditzionalis.
Donnia duus annus du at su Paliu de is Bixinaus, aundi is bixinaus stòrigus de Cittiglio giògant unu contra de s'àtru po binci garas sportìvas, de teatru, de cantu, de ballu, giogus de is cartas, giogus de is pipius, po acabai cun sa corsa de is burricus.

A nordu de sa bidda doi est sa fratzioni de Vararo (lombardu: Varée). In su 1902 nascìat in Cittiglio Alfredo Binda. In su Mediuevu Artu sa bidda fiat tzerriada Cistellum, comenti narat una pergamena de su 998, chi fait parti de su Codixi Dipromàtigu Lombardu.




#Article 449: Luciano Berio (192 words)


Luciano Berio (Imperia, 24 santuaine 1925 – Roma, 27 de maiu 2003) est istadu unu musicista e composidore italianu de mùsica contemporanea e elettroniga.

Aiat imparadu a sonare su pianuforte dae su babbu e dae su nonnu. In sa Segunda Gherra fit istadu arruoladu e sa prima die si fit feridu cun d'una pistola.

Poi 'e sa gherra, Berio aiat istudiadu in su conservatoriu de Milano cun Giulio Cesare Paribeni e Giorgio Federico Ghedini. Sigomente non podiat faghet sa carriera comente pianista, pro sa ferida a sa manu, Berio seberat de si cuncentrare in sa composizione. Su primu pezzu sou benit rappresentadu publicamente in su 1947.

In custu periodo connoscheit sa muzere, sa mezzosoprano americana de origine armena Cathy Berberian. Medas de sas compositziones suas sunu influenzadas dae su tipu de oghe de sa muzere. Sempre cun sa muzere aian curadu una serie de interpretaziones de mùsica populare cumpresa sa mùsica sarda. 
Sunu de su 1964 sos Folk Songs, chi est unu de sois trabaglios suos pius connottos e eseguidos, iscrittos pro sa muzere, in cui aiad elaborados canto populares de varias partes de su mundu (Istados Unidos, Armènia, Italia, Frantza, Azerbaigián).




#Article 450: Matteo Salvatore (121 words)


Matteo Salvatore (Apricena, 16 lampàdas 1925 - Foggia 27 austu 2005) est istadu unu 
composidore e cantante de musica popolare, e interprete de cantos tradizionales de su Gargano (Puglia). 

Aiat vividu s'infanzia in povertade comente totta s'Italia daboi de sa prima gherra mundiale. S'infanzia e ispetzies sa povertade sunu temas chi sun quasi sempre poresentes in sas cantones suas. 

Dae sos  annos ‘50 in poi, sempre accumpagnadu dae sa chiterra aiat cantadu cantones allegras e comicas, cun partes ironicas e irriverentes. 

Salvatore puru di ligadu a traditzione, pero in sas cantones suas inventada unu istiliu nou. Sos testos de sa cantones sunu de grande valore poeticu, Italo Calvino aiat nadu chi sas peraulas de Matteo Salvatore nois la devimus ancora inventare. 




#Article 451: Georges Brassens (107 words)


Georges Brassens (Sète, 22 de santuaine 1921 – Saint-Gély-du-Fesc, 29 de santuaine 1981) est istadu unu cantautore, poete, iscrittore e attore frantzesu.

Sas cantones de Brassens sunu istadas cantadaas dae varios cantantes frantzesos e traduidas in varias limbas. Nanni Svampa at traduidu meda cantones in italianu e in milanesu. 

Medas cantautores si sunu ispirados a Brassens: Fabrizio De André lu cunsideraiat unu mastru, tantèberu chi meda cantones (Il gorilla, Morire per delle idee, Le passanti, Delitto di paese, Marcia nuziale, Nell'acqua della chiara fontana) non sunu atteru che tradutziones e adattamentos de s'autore frantzesu.

Ateru cantautore italianu chi at traduidu cantones de Georges Brassens est Beppe Chierici.




#Article 452: Teorema (370 words)


Teorema in grecu ollit nai: cosa chi si castiat, asuba a chi si pensat; in su pianu etimologicu su fueddu est simbili a teoria (da τίθημι).

In matemàtica po teorema, in sensu strintu, si narat una propositzioi chi benit dimostrada aintru a una teoria formali (cumenti a onni atra propositzioi chi benit de is assiomasa de sa teoria atressu unu manixu de dimostratzioi) e chi in d-una espositzioi sistemàtica de sa teoria benit presentau cumenti arrisurtau d'importantzia meda. Su rolu importanti diferentziat is teoremas de lemmas, de is corollarius e de is fàcilis propositziois de sa teoria. Unu teorema est insarasa una implicatzioi logica intra dus predicaus.

Sa distintzioi intra teoremas e facilis propositziois de sa teoria esti una materia pagu precisa e poidi dipendi in patti de sa traditzioi, in patti de sa semplicidadi de sa propositzioi e duncas a sa facilidadi de n-di cumprendi su sensu e de d'arragodai, in patti de valutatzioisi asuba su numeru e su pesu de is cusseguéntziasa  chi si pointi ricavai de una propositzioi.

Onnia tanti si usada su fueddu teorema puru po una propositzioi po chi no si pottada una dimostratzioi chi donada soddisfatzioi in totu e po totu, ma si pottada scetti una prova chi ballidi po unu numeru mannu de situatzioisi ma no po totusu o de una prova cun callincunu passàda pagu definida (su fueddu justu, in sas teoriasa formalisi, esti una congettura).

Unu esempiu de s'usu prus tranchillu de su fueddu teorema esti donau de sa propositzioi utimu teorema de Fermat usada ananti de sa fini de sa dimostratzioi gratzias prus a totu a Andrew Wiles. Andada arragodau puru ca oi ci funti dimostratzioisi meda mannasa e dificilisi (cummenti cudda de prus de 15000 paginasa de sa classificatzioi de is gruppusu finiusu simpli) chi ianta a richiedi controllusu chi scetti po unu pagu funti fattusu cun s'attentzioi chi ianta a bolli. Atrasa dimostratzioisi chi ianta bolli controllusu meda atentusu funti cussusa chi si si pointi asuba analisi empiricasa fattasa cun su computer (v. matematica sperimentale). Po is propositzionisi po calli ci funti dimostratzioisi dificilisi chi teninti una fiducia manna de sa comunidadi internatzionali precisa cummenti cussa de is matematicusu, si cunsidera licito s'usu tranchillu de su fueddu teorema.




#Article 453: Echo &amp; the Bunnymen (515 words)


Is Echo  the Bunnymen sunt una band post-punk nàscia in su 1978 a Liverpool. In su Cumentzu sa band fiat cumposta dae Ian McCulloch, Will Sergeant e Les Pattinson. Sa fama benit cun traballus cummenti Heaven Up Here e Ocean Rain; in custu ùrtimu traballu ddoi est su cantu The Killing Moon. Su majore sucessu de sa band.

Su cantori Ian McCulloch  fadiat parte de sa band Crucial Three, impari a Pete Wylie (prus innantis in sa band Wah!) e Julian Cope. McCulloch a pustis ponnit impari a su ghitarrista Will Seargent e su bassista Les Pattinson is Echo And The Bunnymen, e su primu traballu fiat Crocodiles (1980). Su baterista Pete De Freitas si acciungit a sa band candu is àteros fiant traballendi a s'album de cumentzu.

Su primu album tenit unu bonu successu, ma est scetti cun su segundu Heaven Up Here (1981) chi sa band tenit una majore fama. In su 1983 bessit Porcupine, cae donat a sa band unu successu ancora majore e arribat segundu in sa classificas inglesas e de is Istados Unidos de America. S'album Porcupine fiat su prèxiu de su pùbricu gràtzias puru a is singulos The Back Of Love e The Cutter. A pustis de un' annu sa band pubricat Ocean Rain, cae tenit singulos cumenti Never Stop, Seven Seas, e Killing Moon, su majore sucessu de sa band. In su 1985 Bessit sa raccolta Songs To Learn And Sing. In su internu de sa band incumentzat a ddoi essi una aria grai po curpa de is certus cae is musicantes teniant impari. A pustis, in su 1987 bessit un àteru traballu, su omònimu Echo  The Bunnymen, fatu impari a su baterista Haircut 100, ma torrau a registrai candu Pete De Freitas torrat in sa band. 
In su 1988 McCulloch lassat sa band e su batterista Pete De Freitas morit in d'unu incidenti in s'arruga cun sa moto cosa sua. Su gruppu si torrat a formai cun Will Seargent e Les Pattison, su cantori Noel Burke, su baterista Damon Reece e su tastierista Jacke Brockman, giai in sa band in diferentis cuntzertus. Su nou trabballu, Reverberation, bessiu in su 1989 fiat stètiu unu grandu flop e sa band decidit de si scallai. 
Ian McCulloch in su matessi tempus  tenit unu bonu successu cun is album solistas Candleland (1989) e Mysterio (1992)

In su 1994 McCulloch e Sergent torrant a traballai impari asutta de su nomi Electrafixion e a pustis de tres annos si torrat a ponni impari su trio de is cummentzus cun su bassista Les Pattinson. Is Echo And The Bunnymen torrant aici impari e cun s'album Evergreen (1997) torrant a tenni unu successu mundialli. 
Prima de traballai a s'album What Are You Going To Do With Your Life? (1999), Pattinson bessit dae sa band po tenni cura de sa sa mammai. Chenze de issu McCulloch e Sergeant sighint impari e faint bessiri is traballus Flowers (2001) e Siberia (2005).
Como sa band traballa po is cuntzertos impari a su baterista Simon Finley, su bassista Stephen Brennan, su ghitarrista Gordy Groudie e su tastierista Paul Flemming.




#Article 454: Istanbul (146 words)


Istanbul (in turcu İstanbul; nomene antigu Byzantium e Costantinopoli; est sa tzittade pius manna de sa Turchia e, cun 12,6 milione de abitantes est sa pius populada de s'Europa e sa 5° in su mundu. Istanbul est sa tzittade finanziaria de sa natzione. 

Est collocada in su Bosforo e si estendet pro una parte in Europa (in sa Tracia) e in Asia (in s'Anatolia); e gai resultat s'unica tzittade de sumndu a esse posta in duos continentes.

Istanbul (in latinu Costantinopolis, s'antica Byzantium) est istada sa capitale de s'Imperu Romanu (330-395), e de s'Imperu Romanu de Oriente (Imperu Bizantinu) (395-1204 e 1261-1453), de s'Imperu Latinu (1204-1261) e de s'Imperu Ottomanu (1453-1922). Istanbul est istada finas declarada una de sas capitale europea de sa cultura pro su 2010. Dae su 1985, sos quartieres istoricos de Istanbul faghen parte de sa lista UNESCO de sos patrimonios de s'umanidade.




#Article 455: Joy Division (574 words)


Is Joy Division sunt istetius una band post-punk inglesa posta a paris a Salford, in sa contea de Greater Manchester. Su nomene benit dae is baraccas de is femminas me is campus dae cuncentramentu de is nazistas, contau puru in su libru The house of dolls de Ka-Tzetnik 135633 de su 1955. Is femminas inpresonadas in su tretu chi pigat custu nomene fiant pigadas po saccajas dae is sordaus e is SS tedescus. Is cantus dae No Love Lost chistionant dae custu argumentu.

Sa band fiat formada dae Bernard Sumner (nomene beru Bernard Albrecht), Stephen Morris, Peter Hook e Ian Curtis, su cantori mortu impicadu su 18 Maju de su 1980 a s'etadi de 23 annos. Is batteros cummentzant sa carriera musicale a Manchester cun su nomene de Stiff Kittens, cambiau a pustis dae pagu in Warsaw (pigau dae unu cantu strumentale tzerriau Warszava dae David Bowie postu in su album Low) e duncuas in Joy Division a pustis dae sa pubricatzione dae su EP An Ideal For Living.

Po cantu spettat s'aspettu de is cuntzertos, is Joy Division fiant tragaus dae su carisma dae su cantori Ian Curtis, is callis moventzas arregodant is attacus dae epilessia dae sa calli su cantori marturada e cae a pustis ddu iughent a si bociri. Sa bocidura dae su cantori benit a una die dae su cummentzu dae su tour americanu e prima de sa bessida dae su segundu album, Closer. Sa pintada de su lp Closer est una rapresentatzione dae una scultura de su campusantu monumentale de Staglieno, e fiat, a su narai de is atros musicantes dae sa band, detzidia dae Ian Curtis prima dae sa morte cosa sua.
Is cantos dae is Joy Division tenint pintadas fortes dae goth, prenas dae su disisperiu de Curtis. In medas logus is cantos cuanta messagius dae morte cae donant s'idea dae una bocidura dae su giovanu autore (cummente me is cantos New Dawn Fades, Something Must Break, Disorder, Insight, Passover), cae faint meda prus grais e nieddus is cantos e innue no si accatat una obertura a talli disisperiu.

Sa musica tenit, impari a sa boghe baritonale e drammatica dae Ian Curtis, una setzione ritmica corposa cae cun is tempus cùcus dae su bassu dae Peter Hook e sa batteria dae Stephen Morris iat a fai iscolla in sa scena new Wave de is annos '80. 
Su sonu dae is Joy division fiat unu traballu fattu impare a s'agiudu dae su produttore Martin Hannet cae traballat a tottus e duos is albums dae sa Band, Unknown Pleasure e Closer.

Is Joy division abarrant oj tras is prus connotas e influentes bands dae s'istoria dae sa musica moderna. Cummente a is Sex Pistols, The Clash e totta sa scena punk e post-punk in generale donant letziones cae si podit fai grandu musica puru no essendi maistrus de su strumentu. Sa propria cosa est de narai po cantu spettat a is cuntzertos: Is Joy Division fadiant parte de una genia cae no teniat gana de arrisu, e cae no ddu dopiat fai po sa marolla mancu in su palcu.
A pustis de sa morte de Ian Curtis, is ateros tres musicantes de sa band sighint sa carriera cun su nomene de New Order.

Is storias dae is Joy Division, dae sa Factory Recods e dae su movimentu musicale de Manchester me is annos '70 e '80 sunt contadas me is films 24 Hour Party People (2002) e Control (2007).




#Article 456: Giovanni Pintori (262 words)


Naskidu in  Provìntzia de Aristanis, su babu e sa mama fini de Nuoro,  inue cun sa famiglia fin torrados in su 1918.  

In su 1930 aiat binchidu una borsa de istudiu de su Consorzio dell’Economia Corporativa e cominzat a sighire sos corsos  del s’ISIA de Monza.
 
Finidos sos istudios, in su 1936 aiat comintzadu a trabagliare pro s' Ufficio Tecnico Pubblicità de sa Olivetti de Ivrea (inue già trabagliaiat Nivola) finas a diventare su reponsabile in su 1940.  
In su 1950 aiat binchidu sa Palma d’Oro della Federazione Italiana Pubblicità. 

In su 1952 su MoMA de New York organitzat sa mostra Olivetti: Design in Industry, inue sunu presentados medas trabaglios suos. In su 1953 fit bintradu a fagher parte de s’AGI (Alliance Graphique Internazionale), chi in su 1955, cun  un’esposizione in su Louvre, aiat dedicadu una sala a sos trabaglios suos pro Olivetti. Sempre in su 1955 aiat rezidu su Certificate of Excellence of Graphic Arts dell’AIGA (s’Associatzione de sos graphic designer americanos) e, s’annu apoi, sa Medaglia deOro e su Diploma de Primo Premio di Linea Grafica e de sa Fiera di Milano. 

Poi de sa morte de Adriano Olivetti (1960) continuat a regogliere reconnoschimentos internazionales comente su Typographic Excellence Award de su Type Directors Club de New York in su 1964. In su 1966 esponet una personale a Tokyo.

Varias  rivistas pubblicana immagines suas: Fortune, Graphic Design, Horizon.
In su 1967 lassat sa Olivetti e trabagliat comente e liberu professionista pro Pirelli, Ambrosetti, Gabbianelli, Parchi di Liguria, Merzario. 

In sos ultimos annos torrat a si dedicare a sa pintura solamente. 




#Article 457: Nina Hagen (181 words)


Nina Hagen (nomene de arte de Catharina Hagen; Berlinu, 11 de martu 1955) est una cantante tedesca de Berlino Est.

Nina est fiza de Hans Hagen (connottu puru comente Hans Oliva), un'iscrittore, e Eva-Maria Hagen, una attrice e cantante. Sos nonnos paternos suos ebreos fini mortos in su campu de cuncentramentu de Sachsenhausen. 

Cando aiat duos annos su babbu e sa mama si fini separados e issa est creschida cun sa mama. Cando aiat 4 annos issa iaasa comintzadu a istudiare balletto, e cando aiat 9 annos fit cunsiderada una pitzinna prodigiu de s'Opera lirica.
Cando issa aiat 11 annos, sa mama si fit cojuada cun Wolf Biermann, unu cantautore dissidente, sas bideas politigas de Biermann aian influentzadu meda sa giovana Hagen chi chito fit diventada una attivista politiga antigovernativa de sa Germania Est.
Hagen a 16 annos aiat lassadu s'iscola e si fit aggregada a sa cover band Fritzens Dampferband umpare a Achim Mentzel e ateros. Cun issa sa band aiat aggiuntu a su repertoriu branos de Janis Joplin e Tina Turner.
In su 1972 aiat formadu su grupu Automobil.




#Article 458: Bandera de Arbaree (225 words)


Sa bandera de Arbaree, s’àrbure de sos sardos, est una de sas banderas de sa Sardigna. Fiat sa bandera de su Giuigadu de Arborea in tempos Bizantinos e Giuigales. 

A pàrrere de carchi istudiosu che a Emmanuel Anati custu sìmbulu ,e fintzas su de s’àtera bandera sarda, sos bator moros, derivant dae sos Templares.

Dae su tribagliu de ateros istudiosos, comente Antoni Arca, est bessidu a campu chi sa bandera cun s'arbure fit, in realidade, su vessillu de sos Bas-Serra, casatu catalanu-aragonesu, chi lu giughesint a Sardigna e nde faghesint s'istemma de su Juigadu de Arbaree. Pro s'istudiu de Arca e de ateros istoricos, duncas, s'arbure no est sardu tantu cantu sos bator moros, batidos issos puru dae sos catalanos-aragonesos, e ammustrat petzi sa paga connoschentzia de sos Sardos de s'istoria issoro.  

S’àrbure de sos sardos est oe su sìmbulu de sa Banca de Tàtari, de su partidu indipendentista sardu Indipendentzia Repùbrica de Sardigna (in ruju e in nieddu leande sos colores dae sa bandera de sos bator moros)  e de sa Distilleria de Silvio Carta de Boàtiri chi imprentat s’àrbure subra de sas ampullas de abardente chi produit.

Consigeris de su Consìgiu Regionale sardu ant propostu una leze chi si at a èssere colada, at a pigare sa bandera de Arbaree a bandera natzionale sarda.

Subra de custu sìmbulu b’at una literatura de balia:




#Article 459: Bauhaus (110 words)


Bauhaus est s'abbreviazione de Staatliches Bauhaus, un'iscola de arte e architetura de sa Germània chi at operadu dae su 1919 a su 1933. 

S'iscola fit istada fundada in Weimar dae s'architeto Walter Gropius. Cussa de su Bauhaus no fit solu un iscola ma fit finas su puntu de referentzia pro su movimentu de innovazione in sos varios campos de s'arte, s'architetura e su design, connottu cun varios nomenes comente razionalismu, funzionalismu, architettura moderna oburu stile Bauhaus. 

Sos insegnantes de s'iscola fin de diversas natzionalidades e fini figuras de prim'ordine de sa cultura europea.
Cuss'esperienza didatiga de s'iscola at influidu meda subra s'insegnamentu artisticu e tecnicu finas a dies de oe.




#Article 460: László Moholy-Nagy (206 words)


Est istadu finas professore in s'iscola de su Bauhaus. Issu fit meda influenzadu dae su costruttivismu e unu sustenidore de s'intregatzione fra sa tecnologia e s'industria cun sas artes.

Moholy-Nagy fit naskidu cun su numene László Weisz dae una famiglia de traditzione mista ebraica e ungheresa, issu s'aiat jambadu su numene tedescu-ebraicu cun su sambenadu ungheresu de su tiu,Nagy. 

Poi de sos istudios de dirittu in s'universidade de Budapest, László Moholy-Nagy si fit arruoladu in s'esercitu austro-ungaricu. Feridu durante sa Prima Gherra Mundiale in su 1917, issu aiat comintzadu a disegnare durante sa convalescentza in s'ipidale de Odessa; torradu a Budapest, aiat dezisu de si dedicare cumpletamente a sa pintura.

In su 1919, poi 'e sa laurea, László Moholy-Nagy partit a Vienna inue trabagliat pro su giornale MA,  chi fit direttu  Lajos Kassák. Inoghe pro primu aiat iscobertu su costruttivismu russu e su suprematismu in d'una mostra de trabaglios de Malevich, Naum Gabo e El Lissitzky. In su 1920, comente e corripondente de sa rivista MA, issu si fit ipostadu a Berlinu e incue aiat connottu sos Dadaistas Raoul Hausmann, Hannah Höch e Kurt Schwitters.  László Moholy-Nagy realizzat unu de sas primas oberas suas « Composition 19 ». Intantu rincontrat e cojuat sa fotografa Lucia Schültz.




#Article 461: Vienna (106 words)


 
 
Vienna (Wien in tedescu, Bécs in ungheresu, Vídeň in tzecu) est sa capitale e a su tempus matessi unu istadu federadu de s'Austria.

Vienna est sa tzitade de s'Austria chi est sede de sas printzipales istitutzione iscolastigas e universidades.

Vienna est sede de medas offiscios de sa Natziones Unidas (ONU) e de diversas istitutziones e impresas internatzionales, cumpresos sa United Nations Industrial Development Organization (UNIDO), s'Organizatzion of Petroleum Exporting Countries (OPEC), sa International Atomic Energy Agency (IAEA), de s'Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE). 
Attualmente Vienna est sa quarta tzitade cun offiscios de s'ONU in su mundu (poi de New York, Ginevra e L'Aia). 




#Article 462: Odessa (353 words)


Odessa (in ucrainu: Одеса [oˈdɛsɐ]; in russu: Одесса [ɐˈdʲesə])  est sa de tres tzitades majores de s'Ucraina, cun pius de 1.003.000 abitantes. Non pius, est su portu printzipale subra su Mare Nieddu. Est fintzas tzentru amministrativu de s'oblast omònimu.

Posta in su chirru nord-otzidentale de su mare Nieddu, sa bidda est nàschia subra una cussolza tàtara minore e fiat fundada de Haci I Giray, khan de Crimea, in su 1440, cun nòmene de Hacibey. A pustis de unu perìodu de cuntrollu lituanu, in su 1529 fiat passada suta pòdere otomanu, fintzas a su 1792, annu de sa derrota de sos otomanos in sa gherra russo-turca.

In su 1794 fiat fundada sa tzitade peri unu decretu de imperadora Cadalina sa Manna. Dae su 1819 a su 1858 Odessa fiat unu portu francu. Pro totu su de 19 sèculos est istadu sa de bator tzidades de sa Rùssia imperiale a fatu de Mosca, Santu Pedruburgu e Varsàvia. Durante su perìodu sovièticu fiat su portu de cummèrtzios pius importante de s'Unione Soviètica e una base navale. Su 1 de bennàrzu 2000 su portu de Odessa est istadu declaradu portu francu de cummèrtzios pro unu perìodu de 25 annos.

S'architetura de Odessa at unu istile pius pròssimu a su mediterràneu chi non a su russu, est difatis istada influentziada de sos istiles italianu e frantzesu. Unos cantos fàbricos sunt fraigados cun unu ammesturu de istiles diferentes, comente art nouveau, renaschimentale o neoclàssicu.

Sos ucrainos rapresentant sa majoria de sos bividores de Odessa (unu 68%), sighidos de russos (unu 25%).  Sa limba pius impitada est nointamas su russu, faeddadu dae su 78% de sos bividores, contra petzi su 6% de sos chi faeddant ucrainu.

Grupos de minoria sunt rapresentados dae albanesos, armenos, azeros, crimeanos, tàtaros, bulgaros, georgianos, grecos, ebreos, polonesos, romunos, turcos e àteros. Fintzas a sa segunda gherra mundiale sa minoria ebrea fiat meda cunsistente e dae sos annos '70, sa prus parte de sos chi bi s'agataiant galu, sunt emigrados a Israele o àteros istados. In su de 19 sèculos sa tzitade fiat populada mescamente de russos, ma sos ebreos rapresentaiant su segundu grupu prus numerosu.




#Article 463: Deretu (111 words)


Dirittu / Deretu poded essede impreau in manera differente, commente:

Sos istudiososo in d'ognia tempusu ana arresonau criccande de arrespondede a sa pregunta “itte est su derettu” e galu oe, sun in chistionese, e sa soluzione a sa pregunta fatta est differente a segunda de su chi est s'orientamento filosofico de s'istudiante.
Una arresposta chi si potza narred zusta asua de tottu sas attirasa, no du est fintzes poite de ziniasa de derettu ind' ad medasa e sa menera de biede cambiada a segunda de su modellu. ( t'iada a bastare a pentzare a sa seberadura de su civil law e de su common law ingresu e de sos Istados Unioso)




#Article 464: Dharma (560 words)


Dharma est unu fueddu sanscritu ca me is filosofias orientalis bolit nai medas cosas. Podit essiri tradusiu commenti Lei, Lei cosmica, Lei Naturali, o chi no commenti sa manera in sa cali istant is cosas.

Bivendi de acordiu cun custa lei, est possibili no intendiri prus su sunfrimentu depidu a su ciclu de is nascimentus e de is mortis (Saṃsāra) imbatendi aici a sa liberatzioni (Moksha). De su momentu chi totu is atzionis (Karma) produsint frutus (bellus o malus a sigunda de s'atzioni), s'unica manera po scrufiri sa Liberatzioni est su fai referimentu a s'Ordini Universali e biviri in armonia cun issu atotu, chentza de provai apicigamentu po is frutus bellus de is atzionis virtuosas fatas, de manera chi custas si potzant condusiri a pagu a pagu a sa liberatzioni.

Su fueddu Dharma (in sanscritu: धर्म), o Dhamma in limba Pali, est usada in sa parti majori de is filosofias o religionis de origini indiana, is Religionis dharmicas: Induismu (Sanatana Dharma), Buddhismu, Jainismu e Sikhismu. In sa forma sua prus antiga, dharman, su fueddu si bit po sa prima borta me is Veda.

Difitzili est giai una definitzioni sintetica e cumpleta po Dharma; custu fueddu tenit una istoria longa i articulada meda e tenit puru unu muntoni de interpretatzionis esignificaus. Medas, siat Ocidentalis ca Orientalis, dd'ant interpretau in diversas maneras, commenti giustitzia po esempiu o commenti religioni; fueddus, ca a onnia modu, tenint una basi morali ca no esprimit cumpletamenti su significau metafisicu. Cun su fueddu dharma si indicat puru sa religioni, ma non si esauriscit a custa; issu indicat una ispètzia de lei de sa natura, lei eterna i ordini siat de su cosmu che de sa vida individuali e sotziali de is esseris umanus.

Duncas si podint individuai duas dimensionis in su cuntzetu de Dharma: una chi pertocat s'usu e sa conchista leitima de is benis de custa vida, e s'atra, de tipu escatologicu, ca interessat su fini urtimu de onnia anima, sa liberatzioni finali de su Saṃsāra.

In Dharma, agataus su printzipiu fundanti de su sistema de is castas - est a nai cussas categorias de personas innui is individuus ca ddui faint parti abarrant fidèlis a unu decrétu interiori ca no cunsiderat sa possibilidadi de si furriai.

In su Buddhismu, Dharma indicat is imparamentus de su Buddha  a susu de s'origini de su dukkha (su sunfrimentu) o a susu de sa pratica de custus imparamentus, e de cunsighèntzia a susu de su Buddhismu atotu. Su Dharma est una lei universali ca regulat su funtzionamentu de su mundu, e su Buddhismu s'impignat a ddu trasmitiri e spiegai, giai de sa prima allegàda pubblica de su Buddha ( Dharmaçakrapravartana). Su Dharma est simbolegiau de una arroda, su dharmacakra. Est una de is Tres prèndas.

S'allegàda de Dharma est una allegàda pubblica fata de unu maistu buddhista, a susu de is imparamentus de su buddhismu atotu. Is maistus buddhistas tenint regularmenti allegàdas de Dharma. In sa retza de allegàdas si nd'agatant medas, suta forma de testu, registratzioni audiu in formau mp3, o registratzioni videu, po su prus in inglesu (Dharma talks).

Su fueddu dharma, sempri in su Buddhismu, candu benit iscritu cun sa prima litera minuscola, indicat puru is diversus fenomenus ca si podint esaminai, est a nai: totus is ogetus connoscibilis, cussus de sa menti, is ogetus materialis, is regulas e is traditzionis religiosas e is cumportamentus virtuosus.




#Article 465: ONU (211 words)


SOrganizatzioni de is Natzionis Unias (in inglesu United Nations, in sigla UN; in russu Организация Объединённых Наций; in cinesu 聯合國; in arabu الأمم المتحدة), in sigla ONU, at bortas abrèviada in Natzionis Unias, est un'organitzatzioni intergovernativa i est sa printzipali organizatzioni internatzionali de su mundu.

Est naschida in su 1945, a pustis de sa secunda gherra mundiali, po sarvai sa paxi e sa securidadi internatzionali gratzias a sa cooperatzioni internatzionali.

S'ONU tenit puru comente iscopu cussu de fai cresci sa cooperatzioni internatzionali in àmbitus de sviluppu econòmicu, progressu socio-culturali e deretus umanus.

Candu un Istatu detzidit de intrai in is Natzionis Unias, issu depit atzetai is obligus sa Carta Internatzionali de s'ONU, chi fissat is printzìpius fundamentalis de is relatzionis internatzionalis.

Secondu cantu narat sa Carta, S'ONU tenit catrus funtzionis:

Is membrus de s'ONU funt Istatus soberanus. Is Natzionis Unias non funt unu guvernu mundiali i non legìferant. Issas perou donant strumentus e agiudu po sa solutzioni de is cunflitus internatzionalis e formulant polìticas apropriadas de interessu comunu.

A is Natzionis Unias, is Istatus membrus - mannus o piticus, arricus e povirus chi siant e cun diferentis bisuras politicas e diferentis sistemas sotzialis - faint intendi sa propria boxi i votant po donai forma a is politicas de sa comunidadi internatzionali.




#Article 466: Varese (1443 words)


Varese (lombardu: Varès) est unu comunu de sa Lombardia de 81.990 bividoris, capidali de sa omonima provintzia. Finas a su 1927 su comunu dipendìat da sa provintzia de Còmu. Sa tzitadi apartènnit a s'Arregioni Agraria n° 4 - Collinas de Varese, de su Parcu Arregionali Campu de is Froris e pagu atesu s'agatat su lagu omonimu: Lagu de Varese. Sa genti da tzèrriat fintzas Tzitadi Giardìnu sigumenti du at boscus, forestas e giardinus de villas in totu su territoriu de su comunu.
S'hinterland de sa tzitadi est tzerriau Varesotu.

Is primus trassas de insediamentus chi funt stetias agatadas in su territoriu tocant sa Preistoria, difatis comenti proant meda arrepertus espostus intr' 'e su musèu de Villa Mirabello e is trassas de insediamentus palafitìgulus in su isolino Virginia si podit nài chi su territoriu fiat populau giai in su 3500 a.c.
Is primus noas a pitz' 'e sa tzitadi funt de sa trada epoca imperiali arromana, candu sa bidda aundi biviant pòbulus de originis cèrtigas, cumentzaiat a pigai importu sempri prus mannu sigumenti chi s'agataiat in-d'unu logu cun camìnus stratègigus: acanta de Varese doi fiat unu camìnu chi passendi po sa Valganna e Ponte Tresa ligaiat sa Svitzera cun Milanu, e tenniat importu mannu siat militari chi econòmigu.

Est feti in su XIII sègulu chi sa bidda cumentzaiat a essi sempri prus manna, gratzias a is atibidadis de is mercantis de su mercadu de sa Motta. Sesi fiant is printzipalis diretzionis de espansioni de sa bidda, chi currispondiant a unu matessi nùmuru de ennas (oi no du ant prus tràssas): s'enna Rezzano, s'enna Regondello, s'enna de Santu Martinu acanta a sa crèsia chi portat su propiu nòmini, s'enna Milanu, s'enna Motta e s'enna de su sàrtu.

Sèmpri in su Mediuèvu Varese cumentzaiat a fai parti de su contàdu de su Sèpriu, aundi iat a nci abarrai finas a s'annessioni a su Ducau de Milanu. Funt de cuddus tempus (pustis de s'annu 1000) is turris difensivas chi s'agatant in su territoriu de sa tzitadi (doi ant ancoras oi sa turri de Masnago, sa turri Mozza, e sa de prus importu: sa turri de Velate tutelada da su Fundu po s'Ambienti Italianu FAI). Atru giassu difensivu de importu mannu est su Casteddu de Belforte, aundi si frimaiat in su 1164 e in su 1175 s'Imperadori Federìgu Brabarrubia candu calaiat da s'Allemannia contras de Milanu. Bollit narau puru chi in su 1168 is varesinus pigaiant parti issus etotu a sa Liga Lombarda aundi fiant tzerriaus is de Belforte.

S'importantzia sempri prus manna de sa tzitadi pigat che testimoniantzia s'eligidura de Guidu de Velate (territoriu chi s'agatat a is lacanas a nordu de sa borgada) che arcivèscuvu de Milanu in su 1045. Guidu fiat fideli a s'Imperadori Errìgu III de su Sàcru Arromanu Impèru, e cun issu si ponniat contras de su Pàpa e de is Patarus, moimentu erètigu difundiu in s'Italia àrta. In-d'is gherras intr' 'e is Visconti de Milanu contras de is Torriani de Còmu, sa tzitadi, alliada de is milanesus, fiat pigada da is comascus chi arrogaiant is presidius difensivus (intre-i cuddus sa turri de Velate) e atrus insediamentus.

In su 1237 Varese gherraiat alliau de Milanu contras s'Imperadori Federigu II de Svèvia, nepodi de su Brabarrubia.

Funt de su XIV sègulu is primus statùdus chi arreulaiant sa vida in sa tzitadi, afundada asub' 'e una autonomia de gubernu chi acabaiat feti in sa segunda midadi de su 1700.

De importu est su periodu de Càrlu Borromeo artzivèscuvu de Milanu chi ponniat modificas a s'istitutzioni ecresiastiga de Varese consolidendi s'importantzia de su munisteru de Santa Maria de su Munti chi oberriat una fraiga de arti de is de prus importu de totu sa Lombardia. Gratzias a s'agiudu de su pàra Babu Aguggiari (chi arrennesciat a agatai 1 milioni de francus mannus imperialis) fiat fraigau unu caminu chi artziaiat in pitzus de su Sacru Monti de Varese arribendi a su santuariu. Su caminu sacru fiat acabau in su 1680, cun s'agiudu de artistas de importu comenti il Morazzone e il Cerano suta sa diretzioni de s'architetu Giusepi Bernascone. Cust'opera trasfrumaiat Varese in-d'unu baluardu de su catolitzèsimu contras is amenatzas de su protestantèsimu.

 
Est in su 1752 chi sa tzitadi dibenniat po unu momentu unu tzèntru de sa polìtiga internatzionali: doi fiat in Varese su cungrèssu po disinnai is làcanas de sa Sbìtzera. Sa tzivilidadi de is villas chi caraterisaiat po totu su sègulu s'urbanistiga e s'àrti de sa tzitadi, agataiat in Frantziscu III d'Este (chi in su 1766 pigaiat in fèudu su bòrgu) s'apogèu cosa sua.

In su 1797 Varese dibènniat capidàli de su dipartimentu arrebolutzionariu frantzesu de su Verbànu, e duus annus a pustis su pòbulu varesinu festaiat su generali Napoleone Bonaparte chi bisitaiat sa tzitadi acumpangiau da Giusepina Beauharnais e Murat.

Torrau a s'Austria su bòrgu dibenniat ofitzialmenti tzitadi suta s'imperadori Ferdinandu I de Austria. In su 1830 in sa tzitadi fiat aluta sa pùbriga illuminatzioni cun su gàsu, in su 1857 Varese fiat tzitadi règia e s'annu a pustis cumentzaiant is traballus po fraigai su caminu ferrau intr' 'e Varese e Gallarate (chi benniat oberta su 9 de aùstu 1865 candu su primu trènu de su caminu ferrau Porto Ceresio-Gallarate bintraiat in sa tzitadi).

Fiat su 23 mayu 1859 chi is Cassadoris de is Alpis cumandaus da Garibaldi ocupaiant sa tzitadi in sa segunda gherra de indipendentzia italiana. Is garibaldinus difendiant bincendi sa tzitadi candu is austriagus torraiant a da atacai su 26 mayu de su matessi annu, in sa chi est stetia tzerriada sa Batalla de Varese. Su 28 mayu sa provintzia de Còmu, chi cumprendiat fintzas Varese, fiat annetzada a s'Urrenniu de Sardigna, ma feti pagus disi, candu is garibaldinus suta s'amenatza austriaga s'arretiraiant in Laveno.
Candu is austriagus cumandaus da su generali Karl von Urban arretorraiant in sa tzitadi bolliant unu tributu mannu meda, chi is varesinus no podiant pagai. S'arrapresalla austriaga tandus fiat unu bombardamentu chi lassat sinnus fintzas oidì in su campanili de sa Basilica de Santu Vitòri e domus stòrigas meda comenti Villa de is Biumi. Is austriagus abarraiant ancoras pagus tempus in Varese: cun sa Batalla de Magenta contras de is esertzidus de Fràntza e Urrenniu de Sardigna s'Austria pigaiat una sconfita manna.

S'Unidadi Natzionali Italiana depiat essi unu input mannu po su svilupu econòmigu e sotziali de Varese: sempri prus industrias nasciant ingunis alimentadas da traballadoris de s'Italia Bàscia. Finas a sa Prima Gherra Mundiali benniant fraigadas cartieras, carrotzerias, acontzerias, caltzaturifitzius, cotonifitzius, sedifitzius, tessiduras e tzeràmigas, cun una crèscida urbanìstiga ordinada chi, gràtzias a su fraigamentu de asumancu centu villas mannas e milla villixeddas segundarias, portaiat sa tzitadi a essi tzerriada tzitadi giardinu.

Cun su fascismu, in su 1927, nasciat sa nòa provintzia de Varese cun Varese scioberrada da Mussolini comenti capidali (Busto Arsizio fiat s'atra candidada). In cudd'annus doi iat atru svilupu econòmigu e turìstigu de su territòriu, cun meda òperas urbanistigas de Architetura Fascista.

Su nòmini Varese tennit orìginis cèrtigas: var bollit nài àcua, poita s'agatat acanta de unu lagu chi tènnit su propiu nòmini (su Lagu de Varese).

Sa tzitadi de Varese s'agatat a is pèis de su Sacru Monti de Varese (chi fait parti de sa muntangia Campu de is Froris), e est banniada da su Lagu de Varese.
Sigumenti sa provintzia de Varese abarrat suta de is Alpis, muntangias e collinas funt su 32% e su 46% de su territoriu cosa sua; de importu funt fintzas is frùminis (is de importu prus mannu funt su Ticino e s'Olona) e is sèti lagus: tres mannus (Lagu Mayori, Lagu de Luganu, e Lagu de Varese), e cuatru prus pitìcus (Lagu de Comabbio, Lagu de Monate, [Lagu de Ghirla, e Lagu de Ganna).
Sa parti bàscia de sa provintzia est ocupada da unu arrògu de Pranu Padanu.

Varese est srebia siat da is Ferrovias de su Stàdu (FS) chi da is Ferrovias Nordu Milanu (LeNord) chi cun frecuèntzia arta meda ligant sa tzitadi cun Milanu. Doi at fintzas una arretza de bus siat aintru de sa tzitadi chi po si movi in sa provintzia. S'autostrada A8 (Autostrada de is Lagus) portat da Varese a Milanu, e da su 2008 funt cumentzaus is traballus (chi ant a acabai in su 2013) po fraigai s'autostrada nòa Pedemontana (Varese-Còmu-Bergamu) e sa Tangentziali de Varese.
In sa provintzia doi at s'Aeroportu Internatzionali de Malpensa.

Sa tzitadi est conòta in su mundu gratzias a su Sacru Monti de Varese, logu de pelegrinaxu includiu in-d'is Patrimònius de s'UNESCO

S'economìa de Varese si fundat apitz' 'e totu in s'industria (est unu de is territorius prus industrialisaus de s'Italia Ata) e prus pagu in s'agricortura; frìmas varesinas de importu funt:

In Varese doi at una Scola Europea, sa Scola Europea, Varese.




#Article 467: Ragtime (122 words)


Su Ragtime est unu genere musicale naskidu in sos Istados Unidos e chi at appidu sa mazore popularidade dae su 1897 e su 1918.
Su carattere printzipale de i custa musica est su ritmu sincopadu o (in inglesu ragged). Custa musica, prima de esse' publicada in ipartidos pro pianuforte, aiat cominzadu a essere de ballu in sas tzitades de St. Louis e New Orleans.

Su ragtime fidi una rielaboratzione de sa marcia chi fit istada resa populare dae John Philip Sousa, cun s'aggiunta de poliritmos de origine Africana.
Su cumposidore de ragtime Scott Joplin fit diventadu famosu poi e sa publicazione in su 1899 de Maple Leaf Rag unu pezzu chi ada influenzadu tottu sos cumposidores de ragtimes chi sun bennidos poi.




#Article 468: Wangari Maathai (137 words)


Wangari Muta Maathai est istada un'ambientalista e attivista politiga. Issa aiad istudiadu in sos Istados Unidos in su Benedictine College e in s'Univerdidade de Pittsburg, e in s'Universidade de Nairobi in Kènya. In su 1970, Maathai aiat fundadu su Green Belt Movement (Movimentu de sa tzintura irde), una organizatzione ambientalista non guvernativa chi si interessaqiada de piantare aivures, difesa de s'ambiente e dirittos de sa feminas.
In su 2004 est istada sa prima femina africana e sa prima ambientalista a rezire su Premiu Nobel pro su ”contributu a s'iviluppu sustenibile, demograzia e paghe.” 

Maathai est istada un'elegìda de su parlamentu de su Kenia, edd'est istada Assistente de su Ministru de s'Ambiente e de sas Risorsas naturales in su guvernu de su Presidente Mwai Kibaki tra su 2003 e i su 2005. Issa apartenit a sa etnia Kikuyu.




#Article 469: Green Belt Movement (104 words)


Sa Green Belt Movement est una associatzione ambientalista non governativa chi at sede in Nairobi, Kènya chi ada unu modu de agire pro sa difesa ambientale, basendesi a su matessi tempus subra s'iviluppu de sa comunidade e quindi sa capatzidade de faghere e de agire pratigamente.    
Wangari Maathai l'aiat criada in su 1977, sutta s'egida de su Maendeleo Ya Wanawake (Consizu Natzionale de sas Feminas de su Kenya). S'organizatzione at coinvoltu feminas provenientes dae sas areas rurales.
Custa feminas fin istadas incoragiadas dae sa biologa a piantare aivures de origine locale e de fruttu e mattas. In trint'annos sun creschidas 20 miliones de piantas. 




#Article 470: Martin Lutero (317 words)


Naskidu in Sassonia dae Hans Luder, unu minadore, e dae Margarethe Lindemann, ind'una familia modesta, religiosa e meda severa in s'educatzione de sos fizos.
Diventadu unu padre agostinianu a seguitu de sa proclamatzione de sa bulla pontificia edd'est istadu s'ispiradore de sa Riforma protestante, chi at jambadu su cursu de sa ziviltade occidentale.
Comente e preideru e professore de teologia in su 1517 issu aiat cuntestadu cun sas 95 tesis (in Latinu: Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum) su cummerciu de sas indulgentzias. Lutero aiat cuntrastadu cun tottu sas forzas su cunzettu chi cun su inari si podiat comporare su perdonu de Deus. Su refiutu de ritrattare sos iscrittos suos, comente l'aiat preguntadu su paba Leone X in su 1520,e Carlo V imperadore se su Sacru Romanu Imperu in sa Dieta de Worms in su 1521 aiat prodottu s'iscomuniga dae parte de su paba e sa cundenna de s'imperadore l'aiant resu unu fuorilegge.

Lutero aiat traduidu su Vangelu in tedescu e l'aiat publicadu in su 1522, e cun sos collaboradores suos aiat cumpletadu sa tradutzione de sa Bibbia in su 1534, annu in cui fit istada pubblicada sa Bibbia intrea. Issu aiat continuadu a trabagliare pro mezorare sa tradutzione finas a sa die 'e sa morte.
In sa tradutzione Lutero aiat usadu una variante de su tedescu faeddadu in sa cancelleria de sa Sassonia, ca la podian cumprendere sia in su nord comente in su sud de sa Germània.
Traduende issu aiat usadu unu limbazu chi lu podian cumprendere totu cantos chena impedimentos o difficultade. Sa versione pubblicada dae Lutero aiat appidu una grande diffusione in totu sas populatziones de limba tedesca, e pro cussu at finas dadu unu contributu mannu a s'isviluppu de sa limba e de sa literadura matessi. 
Sa Bibbia 'e Lutero aiad influentzadu ateras tradutziones vernacolares comente sa versione in inglesu de William Tyndale, unu precursore de sa versione autorizada de su Re Giacomo.




#Article 471: Alice in Chains (1183 words)


Is Alice In Chains sunt una band rock de is Istados Unidos De America, posta a paris a Seattle in su 1987. Impare a Nirvana, Pearl Jam e Soundgarden sunt unu de is gruppus de majore fama dae su movimentu grunge americanu. A diferentzia dae is ateras band dae su movimentu grunge, sa musica dae is alice In chains, est prus influentzada dae su Heavy metal cae de su Punk rock o su rock psichedelicu.

Su cantore Layne Staley, scallat sa band dae cosa sua, is Sleeze, e in su 1986 ponit a paris is Alice N' Chainz, una band heavy metal cae assimbillat a is gruppus hair metal. In is cummetzos sa band sonat covers dae Slayer e Armored Saint me is tzilleris dae Seattle. Una die Staley atobiat su ghitarrista Jerry Cantrell me is “Music Bank Rehearsal Studios. Su cantore, dae pagu bessiu dae is Alice N' Chainz, cheret a Cantrell de si ponni impari in una band funk de pagu posta a paris. Su ghitarrista podiat brintai scetti chi su cantori podiat brintai me sa band Cantrel, is “Diamond Lie”, innui sonant su batterista Sean Kinney e su bassista Mike Starr.
In su 1987, sa band funk dae Staley si scallat, e su cantore podit brintai me sa band dae Cantrell a tempu prenu. Sa band noa cummentzat a sonai me is tzilleris e pigat su nomene de sa band dae Staley furriendiddu in Alice In Chains. Sa band frimat unu contrattu cun sa Columbia Records me su 1989, e in su mese de Triulas dae su 1989, e in su 1990 bessit su primu EP tzerriadu We Dying Young. Su cantu chi teniat su nomene dae su album benit trasmittia me is radios dae Heavy Metal pighendi una bona fama.

Sempri in su 1990 benit fathu su primu LP, Facelift, s'album producit una hit, Man in the box, dae sa cali su video brintat in heavy rotation in su canale musicalle MTV, e benit agiudau dae unu tour mundialli innue sa band oberriat po is Van Halen e Iggy Pop. In su 1991, is alice in chains sonant in is cuntzertos, nomenaus Clash of Titans, impari a Slayer, Anthrax e Megadeth.
A pustis dae sa bessida dae su Ep acusticu Sap (cun s'unica borta cun su nomene Alice Moongarden, impari a sa calli is alice in Chains traballant impari a Mark Arm de is Mudhoney e Chris Cornell dae is Soundgarden), su gruppu accrescit sa fama cun su cantu Would?, chi fadiat parte de sa colonna sonora dae su film Singles dae su regista Cameron Crowe.
Dirt, prenu dae su sonu grae e caratteristicu dae sa band, benit fathu in su athongiu dae su 1992, e furiat unu successu, siat dae critica siat dae fama e bendiduras de s'album. Is cantos dae s'album sunt iscrittos intundhu a temas cummente s'eroina, sa morte e sa soledadi, e ponint boghes dae una dipendentzia dae eroina dae su cantore Lane Staley (como si iscit cae custas boghes furiant beras). Su matessi ballit po su bassista Mike Starr, cae lassat sa band po curpa dae custa dipendentzia e brintat Mike Inez a su logu dae cosa sua. . Mike Starr est stettiu bidu in su maju dae dae su 2009 sonendi a New York cun una cover band dae is Alice In Chains.
A pustis dae du su cuntzertu dae su Lollapalooza dae su 1993, su mundu dae sa musica alternativa abettat dae in batteros unu ateru traballu grae e inchiethu, mae candu bessit Jar Of Flies in su Gennargiu dae su 1994, spantat is fan e sa critica po su sonu istrangiu dae is ateros albums dae sa band. Fathu cummente unu EP semi-acusticu tziat a sumeru 1 me is classificas, una cosa mai sutzedia po unu EP.

Sa band no bandat in tour, e custu iughet a boghes noas dae unu dae una dipendentzia dae eroina dae Staley. In su 1995 su cantore sonat impari is Gacy Bunch una band fatha dae Lane Staley, su ghitarrista Mike McCready de is Pearl Jam e su batterista de is Screaming Shadows Trees Barret Martin. Above, s'album dae custa band, bessit in asutha dae su nomene Mad Season.
In su mese de Santandria dae su 1995, is Alice In Chains bessint cun unu album omonimu nou, Alice In Chains, ma fans medas ddu tzerriant Tripod, po unu cani tristu a tres farrancas. Su traballu arribat una atera borta a su numeru unu dae is classificas e in medas binti in custu album su erede dae Dirt.
Un atera borta sa band no fait unu beru tour mundialli, ma scetti 7 cuntzertos, dae sa calli 4 fathus dae spaba po is Kiss. Custu est s'urtimu album uffitzialli fathu dae is Alice In Chains. In sa arregolta Music Bank si acathant cantos nous cummenti Get Born Again e Died.

S'urtima presentzia dae sa band est stetia in su 1996 po su MTV Unplugged, Staley fiat in pagu bona sallude, ma su arregordu dae sa callidade dae su cuntzertu est manna, cun is cantos prus graes torraus a furriai in manera ottimale in sa versione acustica.
In manera uffitzialli sa band non si est scallada, ma Staley arruit in una manna depressioni po curpa dae sa morte po endocardite po usu dae droga. Staley furriat assoladu e in pagus ocasiones lassta sa domu sua dae Seattle. Cantrell chircat dae appoderai is cuntathos cun Staley, ma furiat craru cae su cantore no podiat torrai a goa, thando su ghitarrista bessit in su 1998 cun unu album solista, Boggy Depot.
Sa possibillidade dae torrai a biri sa band in paris accabhat su 5 dae Apribi daesu 2002, candu Layne Staley morit in domu sua po curpa dae una overdose dae eroina e cocaina a pustis dae 8 annus dae sa morte dae una atera icona dae sa scena grunge, Kurt Cobain de is Nirvana. A pustis dae sa morte dae su cantore, is tres chi abbarraiant pigant arrugas differentes. Jerry Cantrell bessit cun s'album Degradation Trip,unu traballu tothu in memoria dae su amigu mortu. In su matessi tempu Inez e Kinney brintant in un ateru gruppu grunge, is Spys4Darwin.

In su mesi dae Fiargiu dae su 2005 Jerry Cantrell, Mike Inez e Sean Kinney torrant impari po unu cuntzertu po is mortus dae su Tsunami. A sa boghe ddu furiant is cantores dae is Tool, Puddle Of Mudd e Damageplan.
A pustis dae unu annu sa band torrat a fai cuntzertos me is Istados Unidos Dae America po tributu a sa band a su femminile de is Heart. Po custu cuntzertu si aciungit a sa boghe su cantore de is Comes With The Fall, William Duvall, chi sonat pur sa segunda ghitarra.
In unu cuntzertu de su 2006 James Hetfield de is Metallica cantat cun sa band in Would, e su matessi fait in un ateru cuntzertu Phill Anselmo.
Su 28 dae Cabidanni iat a bessiri su nou traballu Black Gives Wy To Blue cun sa EMI\Virgin. In su Mengiau de su 30 dae dae su mese dae Lampadas sa band ait pubricau su primu singulu A looking View. 




#Article 472: Charles Aznavour (132 words)


Charles Aznavour (Շառլ Ազնավուր in arménu), naskidu cun su nomene Shahnourh Varinag Aznavourian (Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրյան) su 22 de maiu 1924 in Frantza a Parigi - 1 ottobre de 2018, fue un autore composidore e interprete  e attore.

Cojuadu tres boltas ad appidu 6 fizos.
At cantadu in pius de 60 films, ad iscrittu pius de milli cantones, at cantadu in 5 limbas, at bendidu pius de 100 milliones de discos, Charles Aznavour est oe su cantante frantzesu pius connottu in su mundu.

Su 26 de nadale de su  2008, su presidente de sa Republica Armena, Serge Sarkissian, l'at coferidu sa citadinantzia onoraria. In frealzu de su 2009, Charles Aznavour ada azettadu de faghere s'imbasciadore de Armenia in Ivizera. 
Charles Aznavour est finas su Rappresentante permanente de s'Armenia presso s'ONU de Ginevra.

   




#Article 473: Ludwig Mies van der Rohe (147 words)


 

Ludwig Mies van der Rohe, naskidu Maria Ludwig Michael Mies fit unu architeto tedescu naturalizzadu americanu, dae totu in genere est jamadu Mies.

Ludwig Mies van der Rohe, umpare a Walter Gropius e Le Corbusier, Frank Lloyd Wright e Alvar Aalto est cunsideradu unu de sos pionieres e mastros de s'Architetura Moderna. 

Su padiglioni tedescu, connottu mellus comenti padiglioni de Barcellona est una de is operas prus importantis de van der Rohe, pensau e fatu po s'esposizioni universali de Barcellona de su 1929. In su padiglioni s'architettu at postu calincuna cosa noa comenti sa pranta libera e is spazius fluentis.

A s'acabu de sa prima gherra mundiali, e de sa reprendia economica ca iat sighìu su pranu Dawes de su 1924, in ddunu tempus no meda bellu, cust'opera depiat rappresentai sa noa Germania, democratica, a in antis in sa cultura, erricca e ca castiada a sa paxi.




#Article 474: Beato Angelico (219 words)


Beato Angelico, Guido di Pietro, est naschidu a Vicchio del Mugello in su 1395, est mortu a Roma in su 1455. 
Fra Giovanni da Fiesole, connottu dae sos contemporaneos comente Beato Angelico, fudi unu pintore dominicanu. 

Unu capolavoro est Su Paradisu, 1434-35, chi si ammirada in sa Galleria de sos Uffitzios in Firenze: in su Tzentru sa Madonna chi benit coronada dae su Fizu. Inghiriada dae santos e santas e dae anghelos chi sonant sa trumba. Su colore dominante est s'oro, simbolu de eternidade. 

Ateru capolavoro, sa Madonna cun su Pitzinnu, anghelos in adoratzione e santu Dominigu e santa Caderina, imbenujados. Ancora dominante su colore de s'oro, accostas a su colore biaittu e a su ruju biu. Su Pitzinnu carignat sa Mama chi fissada su chi abbaidat s'iscena. Beato Angelico ada affriscadu cun imagines de santos sas tzellas de su Cunventu de Santu Marcu a Firenze. 

Ada tentu comente allievu Benozzo Gozzoli, chi ada collaboradu a affriscare sa Cappella Niccolina,in Vaticanu, cherfida dae Niccolò V, paba dae su 1447 a su 1455. In custa cappella ammiramos s'affriscu de su diaconu Istevene chi preigada a sos fideles, e unu affriscu de su diaconu Larentu chi distribuede s'elemosina a sos poberos. 

Beato Angelico est appretziadu comente autore de miniaturas de testos sagros, comente in s' Antifonariu de Santu Dominigu de Fiesole.




#Article 475: Gòsamu e Damianu (126 words)


Gòsamu e Damianu, fintzas nòtidos comente medicos santos fiant duos santos, màrtires, de su III-IV seculu, paret suta Diocletzianu, in Sìria.

Segundu una traditzione fiant dutores, medicos, e curaiant sos malàidos pro de badas. A poi de sa morte, meda sanaiant afacca a sa tumba issoro. Una traditzione narada chi fiant frades. A su tempus de su Paba Felice IV (525-530) relichias de sos duos santos sunt istadas giutas a Roma, in ue est istada fraigada e dedicada una creja, cun mosaicos bellos meda.

In Sardigna sunt venerados in logos meda. Patronos de Mamujada, Anela, Seulu e Triei. Sunt venerados puru a Giave in ue b'est una creja e po sa festa acudit gente meda dae sas biddas afacca. Sa festa est su 26 de cabudanni.




#Article 476: Costantinu (207 words)


 
Flavius Valerius Aurelius Constantinus (Naisso, 27 de frealzu de su 274 ca. - 22 de maiu 337) fit fizu de Costanzu Cloro e de Elena, fit istadu proclamadu imperadore dae sos soldados, poi de sa morte de su babbu Costantzu. Massentziu e Massiminu Daia, duos Cesares cherene occupare sa parte de sos ateros duos Cesares, Costantinu e Liciniu. Costantinu movede s'esercitu sou po s'Italia e arrivada a Roma. Ponede su campu a denanti de Ponte Milvio, no lontanu dae su Tevere. Una legenda narada chi prima de s'iscontru,Costantinu ada idu una rughe formada dae sa lughe de su sole e una iscrita: In hoc signo vinces, cun custu signu asa a binchere.
Incomintzada sa battaglia e Massentziu e-i sos suos sunu ispintos intro su Tevere. Massentziu moridi, e Costantinu intrat in Roma. Costantinu est istadu unu imperadore favorevole a sos cristianos: in su 313 ada fattu s'Edittu de Milanu, chi daiada a sos cristianos libertade de cultu. Retzìdi su batijimu guasi a sa fine de sa vida. In Sardigna Costantinu (Antine, Bantine, Gantine) est veneradu che santu in divescios logos: Sedilo, Puthumajore, Cossoine, Flussio e ateros. A Sedilo e Puthumajore si currede s'Ardia (su 6 de triulas) po ammentu de sa vittoria de Costantinu a Ponte Milvio.




#Article 477: Leonardu de Noblac (264 words)


Santu Lenardu de Noblac connotu fintzas che santu Lenardu abade, eremida, de Limoges, de su Limosinu o cunfessore (Orléans, 496 tzirca – Noblac, 6 onniasantu 545 o fortzis 559), est istadu unu abade frantzesu chi aiat bìvidu de eremida manna parte de sa vida; est cunsideradu santu de totu sas Crèsias chi ammitentsu cultu de sos santos.

Nàschidu in Gàllia in su 5-6 sèculos, dae una nobile familia, amiga de su re Clodoveu, chi fut padrinu de batijimu de Lenardu. Fut discipulu de Santu Remìgiu, piscamu de Reims (438-530),chi aiat evangelizadu sos Francos, e contribuidu a sa cunversione de Clodoveu. Lenardu aiat fatu vida de eremida e aiat tentu dae su Re unu terrinu po bi fraigare unu monastèriu. Aiat edificadu unu oratòriu in onore de Nostra Segnora e in onore de su  re Clodoveu, aiat giamadu su logu Nobiliacum (Noblac). Lenardu aiat retzìdu dae su re de pòdere liberare sos presoneris chi eperada incontradu. Sa fama sua si fiat istèrrida in Gàllia, in Germània, in Inghilterra. Sa notitzias iscritas subra santu Lenardu, cumparent in su de 11 sèculos. Meda sunt legendas, ma tzertas paret chi tèngiant  unu fundu de veridade istòrica. Sa devotzione po Santu Lenardu s'est isterrida in Europa, e sos Normannos l'ant giuta a Sitzìlia. Est invocadu comente protetore de sos presoneris, e est presentadu cun sas cadenas in manu. Sa festa sua su 6 de santandria. 

In Sardigna est su patronu de Bonorva, Duarche,Santu Lenardu de Siete Fuentes, Serramanna e de Biddanoa Monteleone. Famosa sa Moda de su poeta Remundu Piras a Santu  Lenardu (Nenaldu), cantada in custa bidda (1947).




#Article 478: Ucraina (110 words)


SUcraina (in ucrainu Україна, in russu Украина) est un'istadu chi occupat un'area de 603.700 km², e a su 1º de Nadale de su 2005 aiada 46.958.740 abitantes, sa capitale est Kiev edd'est in s'Europa de s'Est. Si accerada in su Mare Nieddu e cunfinat cun sa Russia a est, sa Bielorussia a nord e cun sa Polonia, Islovàchia, Ungheria, Romania e Moldova a ovest.

S'Ucraina est una repubblica, s'attuale Presidente de sa Repubblica est Volodymyr Zelens'kyj (2019) e su Primu ministru est Denys Šmihal' (2020).

Sa limba uffitziale est s'ucrainu, ma meda diffusu est puru su russu, chi in sa repubblica autonoma de sa Crimea est finas sa limba uffitziale.




#Article 479: Europa (mitologia) (191 words)


Europa (gregu Εὐρώπη) in sa mitòlogia grega fit sa fiza de Agenore re de sa tzitade de Tiro in sa Fenìcia. Dae custu mitu nde derivat su nomene de s'Europa. Paret chi su mitu siat de origine cretesa.

Zeus si fit inamoradu de Europa, poi chi l'aiat bida umpare a ateras piseddas regoglioende fiores acculzu a un'ipiaggia. Zeus tando aiat ordinadu a Ermes de che leare sos boes de su babu de Europa acculzu a s'ipiaggia. In cussu Zeus aiat leadu sas fromma de unu trau biancu, issu si fit avvicinadu a Europa e si fit isdraiadu sutta sos pes de a issa. Europa fit montada in groppa a su trau chi, atraessende su mare che l'aiat lewada a s'isula de Creta. 
Zeus tando si fit riveladu e aiat tentadu de violentare sa pizinna, ma issa bi l'aiat impedidu; tando Zeus si trasformeidi in aquila e fit ressessidu a subrafaghere a Europa ind'unu buscu de salighes o, segundu atere, sutta unu platanu.

Europa diventeidi sa prima reina de Creta. Dae Zeus aiat appidu tres fizos: Minosse, Radamanto, e Sarpedonte, chi appoi fin istados adottados dae su maridu Asterione re de Creta.




#Article 480: Che cosa sono le nuvole? (167 words)


Che cosa sono le nuvole? est unu de sos ses episodios chi faghiat parte de su film Capriccio all'italiana de su 1967. Sa regia e su suggettu e s'isceneggiadura fini de Pier Paolo Pasolini, sas musicas fini de Domenico Modugno .

S'istoria est cussa de s'Otello de William Shakespeare, chi unu burattinaiu faghet recitare a unu gruppu de marionettas in d'unu teatru de sa periferia de Roma. Sas marionettas restan sempre in sa parte; finas cando essini dae s'iscena, ma fora de sas quintas cummentana, umpare a su chi tirat sos filos (Francesco Leonetti), su chi avvenidi in s'iscena. A unu zertu puntu sa rappresentazione est interrumpida dae su pubblicu chi, in su momentu pius drammatigu, no appreziende su carattere violentu e brutale de sos personbaggios, faghede a bicculos sas marionettas de Otello (Ninetto Davoli) e de Jago (Totò). 
A sa fine s'ipazzinu (Domenico Modugno) che furriat sas marionettas ind'unu muntonalzu, inue sas duas marionettas abbaidana sas nues.

Custu episodiu est s'ultima pellicola inue est bessidu Totò.




#Article 481: Matteo Ricci (248 words)


 

Gesuita, matematicu, geografu, cartografu. Omine de cultura manna. 

Fizu de una antiga e nobile familia aiat cominzadu a istudiare cun  profittu mannu dae minore; a 9 annos aiat cominzadu a frecuentare su Collegiu de sos Gesuitas e a 16 annos est istadu mandadu a Roma a istudiare Giurisprudenza. In su 1571 est istadu ammittidu a su noviziadu de sos gesuitas. Matteu est partidu pro s'Oriente in su 1577 dae Coimbra e  a poi de meses de viaggiu est  approdadu a Goa. Dae inoghe est  partidu pro Cocìn inue benit  ordinadu preideru. Una olta in Macao Ricci pedit de andare a Shaozhou e a Pechino. Arrividi a Pechinu daboi de tantas peripezias sa prima olta in su 1597 e daboi bi est  torradu in su 1601 cun autorizatzione iscritta de s'imperadore Wanli. In pagu tempus Ricci cunvertidi unu numeru mannu de funtzionarios de s'imperu, sos cales lu aian aggiuadu a tradurre testos iscientificos e a sa redatzione de su Mappamondo.
Ada traduidu in latinu liberos de Confuciu, e in cinesu sos primos 6 liberos de sa Geometria de Euclide, e testos de astronomia e geografia. Mortu a Pechino, est istadu sepultadu in unu terrinu offertu dae s'imperadore, e pro sa prima olta in s'istoria de sa Cina est  istadu cunzessu unu terrinu de s'istadu pro un'istranzu.
Ancora oe in Pechino esistit sa tumba sua. Giuliu Andreotti in su 2001 at bidu custa tumba, e torradu in Italia ada iscrittu unu liberu:Un gesuita in Cina: Matteo Ricci, dall'Italia a Pechino.




#Article 482: Sergio Leone (151 words)


Sergio Leone est unu de is prus importantes registas de s'istoria de su cinema mondiali. Puru chi at fattu scetti 7 peliculas, Leone at rivoluzionadu sa maniera de fai cinema, in particulari cun su spaghetti-western e sas trilogias de su dollaru, cun Per un pugno di dollari, Per qualche dollaro in più e Il buono, il brutto e il cattivo e cun sa trilogia de su tempu cun C'era una volta il West, Giù la testa e C'era una volta in America; cust'uttimu però esti unu gangster movie, meda diversu de is attrus.

Sergio Leone at bintu unu David di Donatello in su 1972 po Giù la testa e unu Nastro d'argento al miglior film in su 1985 po C'era una volta in America, film chi at tentu una nomination po su Golden Globe a su mellus regista e una nomination po su David de Donatello po su mellus regista foresu. 




#Article 483: Mùsica napuletana (598 words)


Cun s'espressione mùsica napuletana oburu cantone napuletana si identificat sa musica populare originaria de Napoli. Sa cantone napuletana siguramente leada origine dae sa villanella chi fit una fromma musicale de cantone profana naskida propriu in Napoli, chi poi aiad influenzadu sa fromma sucessiva de sa canzonetta e finas de su madrigale.
Sos argumentos de sas villanellas  fin de genere rustigu (o areste), comicu e naturalmente  satiricu. 

Fra sa meidade de s'ottighentos e sa prima meidade de su noighentos sa cantone napuletana ad appidu una serie de cambiamentos pro s'impignu de diversos componidores, siat musicistas che poetes. 
In su 1835 a Napoli giraiada sa melodia de Te voglio bbene assaje iscritta dae Raffaele Sacco cun sa mùsica de Gaetano Donizetti. Ateras personalidades, in cussu tempus, chi ana dadu vida a custu grande patrimoniu sunu istados Salvatore di Giacomo, Libero Bovio, E.A. Mario, Ferdinando Russo, Ernesto Murolo. 
A sa composizione de cantiones napuletanas ana sempre contribuidu finas persones chi no fini propriu de Napoli. Un esempiu est cussu de Gabriele d'Annunzio chi aiat iscrittu sos versos de A Vucchella. Ma puru de sas interpretaziones de su tenore Enrico Caruso.

Sa Segunda gherra mundiale aiat signadu tota s'Europa e gai sa tzitade de Napoli. Pro cussu meda cantones dei cussu tempus sunu influenzadas dae sussos tragicos eventos gai;Munasterio 'e Santa Chiara, Simme 'e Napule paisà ma finas cantones allegras comente Tammurriata Nera. 
Unu autore chi at dadu unu contributu importante a su rinnovu de sda cantone napuletana est istadu Renato Carosone chi at creadu fusiones cun su jazz, e cun ritmos africanos e americanos. A i custu si aggiungat su contributu chi aiat dadu Perez Prado realizzende covers in jae Mambo de sas cantones de Carosone. Meda interessantes sun puru sas cover de su jazzista americanu Louis Prima.

Est s'epoca de oro de su Festival della Canzone Napoletana, ma è puru su tempus, a parte su contributu de Carosone, de ateros cambiamentos grazias a sos arrangiamentos de  Peppino di Capri. Un ateru importante composidore de cantone napuletanas est istadu Domenico Modugno. Ma in matessi tempus Roberto Murolo accumpagnadu dae sa chiterra aiat curadu un'antologia (12 discos) de sa cantone napuletana dae sas origines a su tempus presente.
De i cussos annos sun puru sa cover de O sole mio (It's now or never e Santa Lucia de Elvis Presley 

Finidu su Festival, sa cantone napuletana si identificat printzipalmente cun sos temas de sa sceneggiata; du cui su massimu protagonista est istadu Mario Merola, Pino Mauro e Mario Trevi. In su matessi tempus Bruno Venturini in su pienu de sa maturidade artistiga, interpretada in giae de lirica sos branos pius famados, curende una opera antologica, diventende su cantante napuletanu chi at bendidu pius discos de sempre. 
Sempre in custos annos sun bessidos autores noos comente Eduardo De Crescenzo, Alan Sorrenti chi at fattu sa coves de Dicidincello vuje e Pino Daniele chi an dadu una impronta noa a sa musica de Napoli.

In sos annos pius vicinos sa musica napuletana est diventada unu classicu in su repertoriu de sos cantantes de s'Opera e gai posimus appretziare su contributu de Placido Domingo, Luciano Pavarotti, Josè Carreras, ecc. Ma sos contributos benin dae tottu sos ambientes musicales internatzionales e gai amus cover de s'autore brasilianu Caetano Veloso (Luna rossa), sa cantante israeliana Noa, ecc. ecc.

Ateru genere de cantone napuletana meda populare est istada sa macchietta, peraula derivada dae su modu de descriere sos personaggios ind'unu abotzu in manera caricaturale. Tra sos autores e interpretes de custu genere figurana Nicola Maldacea e Nino Taranto.

 Anda puru a biere : Lista de sas cantones napoletanas

 




#Total Article count: 482
#Total Word count: 199801