#Article 1: Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna (680 words)


Kay qillqaqa huk rimaykunapim:
Ñawpaqtaqa kaypim rikuchisqa: 

Kaypiqa tukuy qillqanakunam, imatachus ñuqanchikpa lliw Wikipidiyapaq qillqananchik tiyananmi.

Qhichwa simipi qillqanaykipaq kaypipas qhawariy: 







#Article 3: Piruw (361 words)


Piruw (kastilla simipi: , aymara simipi: , inlish simi: Peru) nisqaqa Urin Awya Yalapi huk Sinchawkam. Uma llaqtanqa Lima llaqtam.

Piruwqa sapan llaqtam, umalliqniyuq, Qurinaka nisqa rimana huñunakuyniyuqpas.

Wichay larumanta Ikwayur llaqtawan, Kulumbiya llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Brasil llaqtawan Buliwya llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Chili llaqtawan Buliwya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay larumantataq Pasiphiku mama quchawan tinkusqa.

Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa kastillanu, qhichwa, aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi.

Piruwpa umalliqnin

Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi Suyukuna, huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truhillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimputi llaqtawan.

Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: Chala (Costa) nisqa Pasiphiku mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Walla (Sierra) nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq Urqu (montaña) nisqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu (Selva Amazónica) nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa:

Piruw llaqtapiqa kanmi kuna, kuna (194), kunapas.

Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyupas:

Piruw llaqtapiqa achka runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, Qhichwa runa, Aymara runa, Awahun runa, Ashaninka runa, hukkunapas.

/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

(Pukyu: )

Turistiku llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.

Qillqakuna - Qillqaqkuna

Taki kapchiy 



#Article 5: Qhichwa simi (342 words)


Qhichwa simi icha Runasimi ñisqaqa Urin Awya Yalapi rimasqan rimaymi. Tawantinsuyup siminsi karqan. Kunanqa yaqa 14.000.000 runam kay simita riman, Piruwpi, Buliwyapi, Arhintinapi, Ikwadurpi, Chilipi, Kulumbyapi ima riman. Lliw Awya Yala rimaykunamanta astawan rimaqniyuqmi. Qhichwa sutiwantaq Fray Domingo de Santo Tomásmi kay simiman suticharqan, payqa qichwa simimanta ñawpaq qillqaqmi karqan.

Simi yachaqkunaqa qhichwa simi hukllachu icha achkachu kasqanmanta achkatam rimaykunakun. SIL Internationalmantaqa 42 rimaymi. Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturmantataq huk simillam, Qusqu llaqtamanta rimayllam allin qhichwa simi ñispa. 

Ichataq Chanka rimaqqa manam Wanka rimayta hap'inchu, Wankakunataq manam Chanka rimayta intindillantaqchu. Chaymantam ñinku, manam huk rimayllachu, ichataq achka qhichwa rimay kaptinmi qichwaman rimaykunap ayllun sutichan.

Achka qhichwa k'iti rimaymi kachkan, iskaynintin hatun rimay huñum, achkataq aslla urin rimay huñum:

Alfredo Torero sutiyuq simi yachaqpa nisqankamaqa qhichwa simi Lima suyupis paqarirqan. Chay k'itipi lliwmanta aswan k'iti rimaykuna kaptinmi, chaypi qhichwa simip qallarisqan karqan, nispa ninmi. Chaymantataqsi qhichwa rimayqa chawpi Antikunapis mast'arirqan, iskaynintin rimay huñuman (Waywash, Wamp'uy) rakispa. Inkakunalla chaymanta unay pachas Qusquman apamurqan, chaypi ñawpaqta mana qhichwata rimaptinkus. Inkakunaqa wamp'uy qhichwatas tukuy Tawantinsuyup rimaynin hinas llamk'achispa kunan Ikwadurmanpas aparqan.

Ispañulkuna Tawantinsuyuta atiparqaspa, 16, 17 ñiqin pachakwatakunapi Fray Domingo de Santo Tomás, Diego González Holguín sutiyuq ispañul tayta kurakunam ñawpaq qhichwa simimanta simi qullqakunatam simi kamachiykunatapas qillqarqanku.

Ispañulkunaqa ñawpaqta qhichwa simita qhatuna simi hinas, kristiyanuchay nisqapaqpas llamk'achirqan. Alli-allillamantataq kastilla simitas mast'arirqan, qhichwa simita, huk indihina simikunatapas ñit'ipaspa. Mana warkukuq republikakunallapi chaypi kamachiq wiraquchakunas qhichwa simitaqa tukrillapas saruparqan, kastilla simillata saqillaspa.

Piruwpi Juan Velasco Alvarado umalliq kaptin, 1975 watapi ñawpaq kutim qhichwa simita tukri simi hinaman kamachirqan. Chaywanpas, kunankamapas manam chiqap tukri simichu. Buliwyapi Evo Moralestaq 2006 watapim qhichwa simitam, aymara simitapas tukri simikunaman rurarqan.18.11.1985. Piruwpi, Sapan Achaha kamyuqmi nisqa.

Qhichwa rimayninchikta tukri nisqa qhichwa siq'i llumpawan qillqanchik. Chay siq'i llumpanchikqa kimsantinmi hanllalliyuq. Rodolfo Cerrón Palomino yachaqmi chay allin qillqaytaqa kaman. Chay hinataqmi kunan Piruwpi Buliwyapipas qhichwa siq'i llumpatam llamk'achinku.

Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur nisqaqa manam ari nispa, kunanraqmi pichqantin hanllalliwan qillqayta munan. Chay hinam Juan Velasco Alvaradop Piruwpi kamachisqan siq'i llumpa karqan, ichataq 1986 watallakamam tukri siq'i llumpa karqan, chaymanta kimsantin hanllalli tukrichasqa kaptinmi.




#Article 7: Qusqu suyu (107 words)


Qusqu suyu (aymara simipi: qusqu 
jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento del Cuzco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Qusqu llaqtam.





#Article 8: Punu suyu (152 words)


Punu suyu nisqaqa (aymara simipi: Punu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Puno) Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Punu llaqtam.

Kamasqa .

Hampi yurakuna: 

Ururillu quchapiqa, Melgar pruwinsyapi, kay pisqu layakunam kawsanku: 

Hukkunapas Punu suyupi:

Yaku pisqukuna:

Allpa yaku kawsaqkuna:

Ñuñuqkuna:

Challwakuna: 

Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan:

Punu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku. 

Kay pruwinsyakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku 1993 watapi: Kallawaya (88,1%), Lampa (85,0%), Asankaru (83,3%), Melgar (76,9%).

Kay pruwinsyakunapi aswanta huk indihina simitam (aswanta aymara simitam) rimanku 1993 watapi:  Muhu (87,2%), Yunkuyu (82,5%), Chukuwitu (81,2%), Qullaw (80,9%), Wankani (60,2%).

San Ruman pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku (45,1%) 1993 watapi.

 Pukyu:  

Kay llaqtakunapi aswanta aymara simitam rimanku: 


Kallawaya pruwinsyapi tusuykuna:

Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan.




#Article 9: Inka yachay tarpuy (167 words)


Inka nisqakunaqa ñawpaq pacha Antikunapi, Tawantinsuyu nisqan mama llaqtapi kawsaq runakunap hawaykawsayninsi karqan.

Chay hinataq Inka nispa Sapa Inka nisqa Inka qhapaqkunatam ninchik.

Manqu Qhapaq chunka iskayniyuq ñiqin pachakwatapi Qusqu llaqtatas kamaptin, Inkakunap qhapaq suyus qallarirqan. Aswansi wiñarqan, Awya Yalapi achka runa llaqtakunatas atipaspa. 

Mama llaqtaqa manas sunitachu kawsarqan: 1533 watapi, Ispañamanta hamuq Francisco Pizarros awqaqninkunawan Kastilla Atiy nisqapi Sapa inka Atawallpataqa Kashamarkapi puchu wañuchirqan; chaysi Kastilla Kamachina pacha qallarirqan.

Kamayuqkunapa siminku Qhichwa simis karqan. 700 huch'uy simis karqanku. Runa apukunatas muchananku Inkapa kamayuqkuna munarqanku. Uma apunku Intis karqan. Qhapaq Inkakunaqa intip churinsi karqan.

Tawantinsuyu mama llaqtaqa tawantin suyunkayuqsi karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyukunapa kuchukuna uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta Tawantinsuyu suti hamun.

Inkakunaqa q'illay takaytaña riqsirqan, antamanta, qullqimanta, qurimantapas achalakunata, llamk'anakunatapas - ahinataq tumikunata - ruraspa.

Inkakunap awaqninkunaqa aswan sumaq p'achakunatam ruraq karqan. Unkunkunapi pallasqa suyu-suyukunapas karqan, tukapu nisqa suyu-suyukunapas.

Khipu q'aytukunawanmi yupasqakunamanta willakunata hallch'aq karqan.

Hatun qhapaq wasinkunataqa rumilla pirqawan rurarqanku, mana pirqa llut'anata churaspa.

Inkakunaqa q'ulluta hurqunapaq Antikunapi sach'a-sach'akunata waqaychaspas wiñachiq karqan.




#Article 10: Chinchaysuyu (162 words)


Chinchaysuyu nisqaqa Tawantinsuyup chinchanpi suyunsi karqan.

Chinchaysuyu rimaykuna nisqataq tukuy mana uralan runasimichu kaq qhichwa simip k'iti rimayninkunam, waywash rimay chinchay runasimipas, tukuy sh, chusku, tamyay nispa rimaq qhichwa runakunap k'iti rimayninkunam.


#Article 11: Yaku (107 words)


Yaku, Qusqupi Unu nisqaqa q'ispi puriqllam (likidu), t'inkisqa imayaymi, yakuchaqpa muksinmi. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O). 0 °C-manta aswan chiriyaspaqa, yaku chullunkuyanmi (rit'iyan). 100 °C-manta aswa q'uñiyaspataq, wapsiyanmi. 4 °C kaptinqa, puriqlla yaku aswan llasaqmi. Chullunkuqa puriqlla yakumanta aswan pisim llasaq.

Tiksi muyupiqa yakuta mayukunapim, quchakunapipas. Mayupiqa yaku purinmi, quchapitaq mana purinchu. Mama quchaqa kachiyuq yakum. Chay tukuy tiksi muyupi yakukunataqa yaku pacha ninchikmi.

Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas kawsanapaq yakuta mat'ipayanku. Mana yaku kaptin, wañunchikman.

Runaqa upyana yakuta yaku hurqunakunamantam icha pukyukunamantam hurqun. Yaku purichina nisqa wiruwan icha witkhuwan runap wasinkunamanmi purichiyta atinku. Hatun llaqtakunapi kawsaq runakunata yaku pilakunantam yakuwan ñukyunku.




#Article 12: Tupaq Amaru iskay ñiqin (139 words)


Tupaq Amaru iskay ñiqin sutinchasqapas José Gabriel Túpaq Amaru icha Husiy Gawriyil Kunturkanki (José Gabriel Condorcanqui), sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tinta llaqtapi, Qanchi pruwinsyapi icha Surimana llaqtapi, Tupaq Amaru listritupi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi;  wañusqa Qusqu llaqtapi), huk piruwruna qhichwa rimaq ankallis karqan.

Husiyqa , 22 watayuqsi kaspa, Nuestra Señora de la Purificación sutiyuq inlisyapi Surimana llaqtapi 16 watayuq Mikayla Bastidastawansi kasarakurqan. Kimsa churinsi karqan, Hipólito (1761), Mariano (1762), Fernando (1768) sutiyuq.

Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1780 watapi ankallikurqan.

Mana atiptinsi, 1781 watapi Ispañulkunaqa Tupaq Amaruta Yanaurqup mach'ayninkunapi hap'ispa Qusqu llaqtata apaspa chaypis sipirqanku, chaymantataqsi Hipólito sutiyuq kuraq churintawan, Mikaylatawan, Tumasa Titu Kuntimaytatapas. Fernando sutiyuq sullka churinsi taytamamanpa wañuyninta rikurqan. Makinpita, chakinpita wataykur, tawa kawalluwan sutayarqan tawan kuchukunaman. Mana wañuptin piqanta ruquyarqan. Achkaman aychanta tullunta ruquskir aypuyarqan llaqtan llaqtan. Limaq piruw runakuna mana intuyaranchuu, icha kusikuryaqan uywatanaw wanuchiyanqanta.




#Article 13: Inkarrí (102 words)


Inkarrí nisqamantaqa Piruwpim runakuna willakunku. Inkarrí (Kastilla simipi: Inka Rey), Inka Qhapaq ñiyta munan.

Achka llaqtakunapis Inkarrimanta willakunku, chay hinataq Q'irus, Pukyu llaqta, Wamanqa, hukpas llaqtakunapi. José María Arguedas-pa willasqankunarayku tukuy pacha Inkarrita riqsirin.

Inkarrí intip churinsi kasqa. Quri tawnanta chamqaspa, chayamusqanpi Qusqu llaqtatas kamasqa.

Raya q'asapis Qullarríwan llallinakuspa chaypis Inkakunap Qullakunawan saywantas tukuchisqa. Qullarí tawnanta Titiqaqa quchaman chamqaspa chayamusqanpi Punu llaqtatas kamasqa.

Ispañamanta awqansi (Ispañarrí icha Pizarro) chayamuspa, Inkata hap'ispa sipisqa. Hap'iptin Inkaqa rimasqa: Sipiwanki, ichaqa kutimusaq, ñispa. Uman Lima llaqtapis, kurkun Qusqu llaqtapitaq p'ampasqa. Kunanña wiñachkaspas, kutimunqa.

Huk willasqakunakamataq Inkarriqa Antisuyupi Paytiti llaqtaman aypispas chinkasqa, huk p'unchawpi, taripay pachapi kutimunqas.




#Article 14: Q'irus (151 words)


Q'irus (q'iru + -s -niraq, -hina, -sapa: q'irusapa, sach'asapa) icha Q'iru llaqtaqa (Q’eros, Q’ero qillqasqapas) Piruwpi ayllu llaqtam Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Pawqartampu distritupi.

Q'irupiqa pusaq ayllu llaqtacham: Kiku Q'irus (Kiku Q’eros), Hapu Q'irus (Hapu Q’eros), Hatun Q'irus (Hatun Q’eros), Q'irus Tuturani (Q’eros Totorani), Markachiya (Marcachea), Pukara (Pucara), Q'achupata, K'allakancha (K’allacancha). Chay ñawpaq pichqantin ayllu llaqtaqa 21 kaq pachakwatap qallariyninpi Q'iru runa llaqtam kanchik nispa rimarirqan.
Tukuy Q'iru ayllu llaqtantinpiqa 600-chá runa kawsachkan.

Chaypi runakunaqa Qhichwa simillatam rimanku. Achka kwintukunapi Inkarrí nisqamantam willakunku.

Q'irupiqa kunanraq paqu yachaqkunam tiyan, huk altumisayuq achka pampamisayuqpas.

Yachay wasipi kastilla simillapi yachachiq kaptinsi, huk waynakunaqa pisi kastillanutapas rimanku.

Q'iru runakunaqa inkakunap qhipaq chawchunkunas. Ispañamanta awqakunas lliw runakunata wañuchiyta munaspa chayamuptin, pisilla inkakunas Q'iru k'itiman ayqispa kawsayninkuta qispiyta atirqanku. Urqup apunkunaqa ispaña awqaqkunata Wiraquchapampapi chamqaspa wañuchispas inka runakunataqa yanaparqanku. Chaymanta pachas Q'iru k'itipi kawsanku. Q'iru runakunaqa willkankunas.

Q'irupi asindapas karqan. 1963 llaqtapi Q'iru llaqtayuqkunaqa asindaduntas qarquspa ayqichirqanku.




#Article 15: José María Arguedas (746 words)


José María Arguedas Altamirano, (*  paqarisqa Antawaylla llaqtapi, Apurimaq suyupi;  wañusqa Lima llaqtapi), Piruw mama llaqtayuq qillqaq, runakunap kawsayninmanta achkata willaspa qillqarqan.

Lliwmanta astawan Kastilla simipi qillqaspa, achkatapas Qhichwa simipi willarqan. 1956 watapi Pukyu llaqtapi Inkarrí nisqamanta willasqakunata qillqamurqan. Qhichwa runapura achka takiykunata uyarispa qillqarqan, Jorge Lira sutiyuq masinwanpas. Piruwpi wiraqucha qhapaqkunap kamachiyninrayku llakipayakuspa, 1969 wañuchikurqan.

Yayanqa rimapukuqsi karqan, Víctor Manuel Arguedas Arellano sutiyuqsi, mamantaq Victoria Altamirano sutiyuqsi.

José María Arguedas Altamirano, nasirqa chunka pusaqniyuq enero killapi waranqa isqun pachak chunka hukniyuq watapim Antawaylla llaqtapi, Antawaylla pruwinsya, Apurimaq suyu nisqapi. Taytanmi karqa Victor Manuel Arguedas Arellano, Qusqu llaqtamanta abogado achka llaqtakunapim juez kaypi purirqa, mamanñataqmi Victoria Altamirano Navarro sutiyuq karqa, Antawayllapi qapaq runa aylluyuq karqa. Iskay wata suqta killachayuq kachkaptinmi mamitan wañukurqa, kulikuwan unquspan;  chaymi taytan-law awilanwan tiyapakurqa, Teresa Arellano sutiyuq, Antawaylla llaqtapi.

Chay musuq ayllunqa Pukyu llaqtapi tiyarqa, capital de provinciapi. 1919 watapi, Augusto B. Leguía kamachikuynin qallarichkaptin, taytanqa, contrapartin politikamanta kaptin,  Juez kayninmantam qarquchikurqa hinaptinmi abogado litigante kasqanman kutiykuspan hinaspapas viajeroman kutirikurqa, purisqan raykum maynillanpi ayllunta watukarqa.

Kay warmakaspan tiyasqan timpu Arguedaspaqa mana qunqaymi qipamamanwan  hinaspa qipamamanpa qari churin Pablo Pachecowan ñakarisqanta. Payqa qusanpa churintaqa millayllatañan chiqnirqa, hinaspanmi hacindapi yanapakuq runakunawan kuska tiyananpaq kamachirqa. Chay qipamamanpa qari churinqa maqarariq yunpayta sintichiq ima kasqa hinaspapas huk kuti mana munachkaqta qawachisqa india violasqanta. Kay hawa wawqinpa ruwasqantam wiñaypaq yuyanqa  rikuchkanmanpashina sayachkaqta gamonal abusivo, ñakarichikuq rumi sunqu chaymanta lujurioso obra literaria qillqasqanpi. Indiyukunapa chawpillanpim kuyayta tarirqa ayllunkunapi mana kuyakuy tarisqanta, sutinchakuspa paykunapa kawsasqanwan, pachamamatan aswan kuyana nispan tawnachakurqa.

Julio killapi 1921 watapim qipamamanpa wasinmanta Aristides sutiyuq kuraq wawqinwan ayqikurqa; hacienda Viseca sutiyuman iskayninku rirqa, tiyunku Manuel Perea Arellanopaman, San Juan de Lucanas llaqtamanta pusaq kilumitro puriypi. Iskay watam chaypi  tiyarqaku, mana taytayuq, kampu runawan kuskam tiyarqanku chakra llamkaypi yanapakuspanku. José Mariapaqa chay watakunallam allin sumaq kusisqa kawsaynin karqa.

Chaymanta as tunpantawan, Licenciaturayuqña Literaturapi Universidad San Marcospi, maystru-hina Colegio Nacional Mateo Pumacahua Sucuani llaqtapi yachachiyta qallarirqa, departamento del Cuzco nisqapi, Castellanota hinaspa geografiatawan yachachirqa (1939-1941). Alumnunkunawan kuskam, chay law llaqtakunapa   folklorninmanta llamkarqaku. Chaypin yachakurqa etnólogo kasqanta. Chaynallataqmi Celia Bustamante Vernal sutiyuq warmiwan kasarakurqa, Peña Cultural Pancho Fierro nisqapa promotoranwan (1939), chayllapim artistakuna hinaspa intelectualkunapas huñunakurqa.

Marsu killapi 1947 watapi Conservador General de Folklore del Misterio de Educación nispa sutichachikurqa, chaymanta Jefe de la Seccion Folklore nisqaman siqarqa, Bellas Artes, hinaspa kikin chay Ministerio de Educacionllapitaq karqa (1950-1952). Chaypim imaymanata ruwarqa allin Cultura Popular llipillan llaqtakunapi purinanpaq. Pay raykum, Jacinto Palacios, allin kaq Trovador Andino sutichasqa, kay kutimanta pacham chayraq  Musica Andina grabayta qallarirqa chaymi 1948 watapi kachkan. Chay raykum mana haykappas-hina teatro Municipal hinaspa teatro Segura nisaqpas chayraq punkunta kicharqaku arte andino nisqaman.

La Muerte de los hermanos Arango sutiyuq kuwintuwan, 1953 watapi riqsichisqanwanmi, llallirqa allin ñawpaqkaq primyuta Concurso Latinoamericano de Cuento México llaqtapi. 1954 watapi riqsichirqa taksa novelata Diamantes y Pedernales sutiyuq qillqasqanta. 

Allin profesional kananpaq, Universidad Nacional Mayor de San Marcos especializakun Etnología yachaypi, grado de bachillerkaman chayarqa 20 -12 -1957 tesista La Evolucion de las Comunidades Indigenas sutiyuqta ruwarqa, chay llamkaywanpas   Premio Nacional Fomento a la Cultura Javier Prado sutiyuqta 1958 watapi llallillantaq. Chaymi qallariy kutipi Europaman rirqa, Unesco becata quptin, España llaqtapi, hinaspa Francia llaqtapipas achka ruwaykuna estudiananpaq. España llaqtapi kachkaspanmi, Arguedas Zamora comunidadkunapa chawpinpi tapukachakuspa maskarqa, maypim kay  andino kawsayninchikpa España lawpi sapin nispan maskarqa, chaymi tesis dukturalninpaq allin kanqa: Las Comunidades de España y el Perú, chaywanmi pichqa punchaw julio killapi 1963 watapi graduwakurqa. 

 
Allin profesionalhina llamkachkaspa, 1966 abril killapi Arguedas sipikuyta munarqa. Kay qillqaq runa  sapa kuti yunpayta unquspa ñakarichkarqa ñawpa watakunamantaraq. Chaymantaqa, manaña allinñachu kawsaynin karqa. manañam pitapas rikuyta munaqñachu manam Ministerio de Educación  nitaq mayqin llamkananmanpas riyta munaqñachu, aswan Universidad Agraria hinaspa San Marcos chayllapiñan yachachisaq nirqa. Rikunusichikurqa psiquiatra chilena Lola Hoffmann sutiyuqwan qaliyanampaq, paymi nirqa, hanpikuyta munaspaykiqa, qillqanallaykim nirqa. Chay raykum kuwintu librukunata rikurichirqa: Amor mundo y todos los cuentos 1967 watapi chaymanta, tunpan qipaman, wañuptinña: El zorro de arriba y el zorro de abajo rikurichirqaku.

Chaymanta, chay punchawkuna mana allin kaynin kaqmanta rikurimurqa hinaptin yapamanta sipikuynin munay rikurimullantaq chaymantapas rimallantaqmi qallariqnin pay kikinpa sapa punchaw qillqasqanpi, kaqllataqmi churarqa novelanman wañuptinña rikurimusqanpi. Universidad Agraria  llamkasqanta kutichipun manañam llamkasaqñachu nispa hinaspa 28 noviembre killapi 1969 watapi universidad bañupi wichqarukuspan umanpi balyakurqa, chay raykum wañurqa, pichqa punchawpunim yunpayta ñakarispan (2 de diciembre 1969).

Panpakusqan punchaw, pay sapa punchaw kikin qillqasqanpi mañakusqanta-hina, tukipakuq tayta Máximo Damián Huamaní violinta waqaykachirqa almapa qayllanpi, arpista Luciano Chiara chaymanta dansaqkuna Gerardo Chiara hinaspa Zacarías Chiara-piwan kuska, hinaspam almapa qayllampi pisillata rimarqa, chay rimayninpiñtaqmi yuyarichirqa imaynas kuyay sunqu hawa runa indígena nisqa kasqanta, kuyayllatañam llakiykukurqa wañukusqanwan.




#Article 16: Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur (100 words)


Qhichwa simi hamut'ana kuraq suntur (kikinkuqa Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur icha kurak suntur nikuspa qillqakunkum) icha QSHKS icha kastilla simipi AMLQ nisqaqa Qusqu llaqtapi kuraq sunturmi. Manam ch'ullachu qhichwa simi hamut'ana wasi kaspapas, kikinkutaq ñuqanchikqa ch'ullam kanchik nispa rimanku. Qusqu qhichwa simipim qillqanku, Inka Qheswa Simi sutichaspa.

QSHKS-qa pichqantin hanllalliwanmi qillqan (e, o qillqaspa), manam tukri nisqa siq'i llumpa hinachu.

Faustino Espinoza Navarro sutiyuq kamariqnin achka watakuna QSHKS-pa umalliqninmi karqan.

Daniel Estrada sutiyuq Qusqu llaqtap kurakan kasqa runas QSHKS-taqa anchatas yanaparqan.

QSHKS-qa Lima llaqtapipas wawan wasiyuqmi. Chay wawanpa umalliqninqa Noemí Vizcardo Rozasmi. Chaypiqa Luis Alvarez Quispe sutiyuq yachaqpas llamk'achkan.

 




#Article 17: Iskay simipi yachay (963 words)


Iskay simipi yachay (kastilla simipi: educación bilingüe) nisqa iskay rimaypi yachachiywanqa yachay wasikunapi yachanku, yachakuqkunap mama rimaynin manam kamachiy rimay kaptin. Chay hinataq ñawpaq mama rimayninkupi yachakunku, chaymantas (iskay yachay watamanta pacha) kamachiy rimaypipas.

Bulibiyapi, Piruwpi, Ikwadurpi achka yachaywasikunapi iskay simipi yachay kaptinpas, manaraq lliw icha lliwmanta aswan yachakuqkuna kikinpa mama rimayninpichu, ahina qhichwa simipi icha aymara simipi yachakunku, astawan kamachiy rimaypi kastilla simillapim. Chayraykuqa indihinakunata kunanraqpas kastillanuchankum.

Iskay rimaypi iskay kultura nisqa kawsaypi yachaytaqa iskay simipi iskay kawsaypi yachay ninchikmi.




#Article 18: Porfirio Meneses Lazón (166 words)


Porfirio Meneses Lazón sutiyuq runaqa (1915 watapi paqarisqa Wanta llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Piruwpi; 2009 watapi wañusqa Lima llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi karqan. 

Porfirio Menesesqa paqarisqanpa Wanta llaqtamantas 1922 watapi Lima llaqtatas rirqan. 1935 watapi Wantata kutispa 1940 watakama chaypi tiyarqan. Chay Wanta llaqtapi runakunap kawsasqanmantaqa Achikyay willaykuna nisqa qillqasqanpi willanmi. 1997 watapi Macedonio Villafán-wan Mama llaqta qhichwa willakuy yallinakuy t'inka nisqatam (premio de cuento del Concurso Nacional de Literatura Quechua) chaskirqan.

Achikyay willaykuna nisqa liwruqa suqta willakuyniyuqmi, llakiypaq asiypaqpas. 

Warmichaykita waylluy sutiyuq asiypaq willakuypiqa huk warmis machaq qilla qusanta wasinmanta qarqun. Kawsayninchik kutimuptin nisqa willakuypitaq huk katuliku inlisyapi altar ruray kamayuq protestanteman t'ikrakun, hukmanta altar ruraq tukuspa.

Tayta Matías Urquni nisqa llakiypaq willakuypiqa huk runa tayta mamawan Limamanta kutimuspa Wankayu anta kuru sayanapi mana mayordomonta tinkuspa chaki-chakintam Wanta llaqtapi kaq wasinman rinanmi atin.

Muti maskaypi warmi tarikuy nisqa willakuytaq huk millp'uq maqt'amantam willan.

Hukpa wasin nisqa willakuyqa llamk'aq masinkunap ñakarichisqan guardia civil runamantam willan.

Yupinta qatispa nisqa willakuytaq qari warmip yanqa munanakuyninmanta willan.




#Article 19: Rodolfo Cerrón Palomino (101 words)


Rodolfo Cerrón Palomino sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Wankayu llaqtapi - ) huk piruwanu simikunamanta yachaqmi. Aswanta Qhichwa simi, Aymara simi, Uru simi, Muchik simimantapas yachanmi.

Mama rimayninqa wanka simim. Alfredo Torero sutiyuq yachaqpa yachakuqnin kaspa, Universidad Nacional Mayor de San Marcos nisqa hatun yachay wasipim yachakurqan.

Tayta Rodolfoqa 1976 watapi ñawpaq ñiqin wanka - kastilla simi taqitas kamarqan. 1994 watapi urin runasimipaq Chanka Qusqu Qullaw allin qillqaywan qhichwa - kastilla simi taqitas uyaycharqan. Chay allin qillqaytaqa Piruwpa urinpi, Bulibiyapipas llamk'achinchik, chay hinataq wikipidiyapi. Arhintina runasimipaq chay hinallataqmi allin kanman.

Rodolfo Cerrón Palominoqa Piruwpa hatun kamachinatam kastilla simimanta urin qhichwa simiman t'ikrarqan.




#Article 20: Unriya (238 words)


Unriya, Magyarsuyu icha Mayarsuyu unriya simipi: Magyarország Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Budapest llaqtam.

Suyukuna: 19 megyék, Budapest uma llaqtapas




#Article 21: Luis Alberto Sánchez (111 words)


Luis Alberto Félix Sánchez Sánchez (*  paqarisqa Limaq llaqtapi,  - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk  mama llaqtayuq taripay amachaqm, willay kamayuq, yachachiq wan pulitikupas qarqan.

Kastilla simi Qillqaqmi qarqan, APRA partidupi wankurisqan kaspa. Sinator, umalliq ranti, uma kamayuqpas qarqan.

Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Rector.

Taytan: Leandro Sánchez Blanco; Maman: Carmen Margarita Sánchez Patiño.

Warmi: Rosa Dergán 

Yachay wasi: La Recoleta

Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin

Gramática Castellana, para el cuarto y quinto año de primaria. Lima, Ed. Librería Peruana, 1934; 86 ps. 

La Perricholi. Chile, Ed. Ercilla, 1936; 175 p. (Colección Contemporáneos). 

Garcilaso Inca de la Vega. (Reedición). Lima, Banco de los Andes, 1979. 




#Article 22: José Oregón Morales (255 words)


José Oregón Morales( icha Husi Uriwun Muralis) sutiyuq runaqa (1949 watapi paqarisqa Sallqapampa (Salkabamba) ayllu llaqtapi, Pampas, Tayakasha llaqta, Wankawillka Suyu, Piruwpi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.

José Oregónqa colegio nisqapi simi kapchiy yachachiqmi. 1984 watapim Kutimanco nisqa, chunka iskayniyuq willakuyniyuq liwrunta rikurichirqan. Chaypiqa mamanpa willasqankunatam qillqarqan, kikinpa kamasqan ninakuykunawanmi, t'iktuqakunawanpas. Kastilla simipim aranway qillqatapas (El Motín) uyaycharqanpas, chaymanta wawakunapaq willaykunatapas. 1994 watapiqa Luru qulluchi (Loro ccolluchi) nisqa qhichwa simipim qillqasqan liwrunta paqarichirqan.

José Oregón Morales-pa qillqasqan Luru qulluchi 1994 watapim paqarirqan. Chay liwrupiqa pusaq willakuymi. Kaykunamantaqa iskay aswan hatun kaqmi kikin qillqaqpa kamasqan, mana huk runap willakusqanmantachu hap'isqa.

Luru qulluchi nisqa willakuypiqa huk chakra llamkaqmi willan, wamracha kasqanta yuyarispa. Chay pachas sara puquptinqa, sach'akunamanta achka luru mikhunata maskaq hamuq karqan. Huk wamrakunawansi chakrakunapi lurukunata manchachiq karqan. Huk kutis ancha achka lurukuna chakrata tukuykurqan. Llakiykuq tarpuqkunas huk machuman yanapayta mañakuq rirqan. Chay machuqa luru qulluchinapaqsi yanaparqan.

Qurilasu nisqa aswan hatun willakuyqa tawa rakiyuqmi. Huk turucha Qurilasu sutiyuqsi karqan. Chay turuqa, ñuqa hina kaspa, waka pukllaypim kasqanmanta willan.

Kaymi willakuyninmanta huk rakin:

Punchukusqa luruchapas paykuna hinataq qaparin; wakinqa ni tantiankuchu qapariyninta. Punchuchanñataq muyukuchkan kunkampi masupa rikrallanña; chaywanqa manchapata mancharichkanku wakin lurukunaqa. Astawan chawpinkumanraq winakuchkan punchuchayuq luruqa, iskayman kimsaman wakin lurukunata chiqichistin. Pawanku kinrakinrampa qiwiqiwimpa, rikranta wakman kayman apaykachastin; karu karupiqa kasqan huñunakurunku. Kasqan pachakusqa luruchaqa ayparun. Chaynalla chiqistin chiqistin pawachkanku; muyurispa muyurispa panta pantata pawanku, mana ni may risqankutapas yachakunkuchu; karuchaspaqa huñunakuypitaq kachkanku manam sapa sapallaqa pawayta yachaspanku. Huñulla kaymantaqa wañupakuchkankuña. Kayna kasqankutaqa suma sumaqta yachasqa don José del Carmenqa. (p. 23-24, José Oregón Morales)




#Article 23: Andrés Alencastre Gutiérrez (137 words)


Andrés Alencastre Gutiérrez, Anris Alinkastri Yutirris sutiyuq runaqa, Killku Warak'a (sutillkun) nisqapas ( paqarisqa Lanki llaqtapi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi,  wañuchisqa) piruwki, Runa Simipi kastilla simipipas qillqaqmi karqan. José María Arguedas 1955 watapi qillqarqan, 18 ñiqin pachakwatamanta lliw qhichwa simipi qillqaqkunamanta aswan allinmi, nispa.

Anrisqa 1909 watapi paqarirqaspa taytanpa asindanpi wiñarqan Parq'u llaqtapi Lanki qucha patanpi. Parq'upiqa ch'ulla ukhuyuq huch'uy yachay wasimansi rirqan  auf, chaymantataq Qusqu llaqtapi Salisyanu chawpi yachay wasiman, chaymantas Colegio Nacional de Ciencias nisqaman, 1929 watakama. 1921 watapis chakra runakuna Leopoldo sutiyuq taytanta wañuchirqan.

Sikuwani llaqtapi Mamallaqta Yachaywasi Matiya Pumaqhawa nisqapi kastilla simitas yachachirqan, chaymantataqsi Qusqupi yacha sunturpi qhichwa simita. 1960 Qhichwa simip t'uqyaynin, sut'iyaynin, ñiqinchayninmanta nisqamanta qillqaspa dukturyarqan.

Manaña yachay sunturpi llamk'arqaspa El Descanso (Samaykuy) nisqa ayllunpa wasinmansi aysakurqan.  huk chakra runakunas payta huk chukllapi Paqupampa llaqtapi sipirqanku, illapawan amachakuykachaptinpas. Ayantapas mut'uchirqanku.




#Article 24: Simi kamachiy (153 words)


Simi kamachiy, Wanka simipi Shimip luliqnin nisqaqa (kastilla simipi: gramática) rimaymanta kamachinakunam.





#Article 25: Kiskachay pruwinsya (143 words)


Kiskachay (aymara simipi: Kiskachay jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Espinar) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk pruwinsyam, Qusqu llaqtamanta 250 km karu uralan kuntinpi, mama quchap hawanmanta 3 800 mitru hanaqmanta 5.000 mitru hanaqkama, 5 311.09 km2-yuq. Uma llaqtanqa Yawri llaqtam.

Kamasqa .

Pusaq distritunmi kan.

Hanan Warka ayllu llaqtaqa (Alto Huarca) Kañipya mayup lluq'i patanpim, pampa-pampapi, lluq'i patapi Q'illu urqu, Saywa urqu, Chuq'i pirwa urqukunap kinrayninpi.

Away: Puchka, Awana, Mismima, Ruk'i, Awarank'u

K'apra: Challa, Raki, Manka, Mak'as, Phuku, Chatu.

Chakra kamay: 

Tintaya Markiri runa llaqta (Comunidad campesina de Tintaya Marquiri).

Kapchiy, away: 

Chakra kamay, michiy: 

Hanan Wankani ayllu llaqta (Comunidad campesina de Alto Huancane)

Kapchiy, raqch'i: 

Chakra kamay, michiy: 

K'uyu p'achallinakuna:

Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

Tintaya: 




#Article 26: Yura (174 words)


Yura icha Mallki (latin simipi: Planta - (regnum) Plantae, grigu simipi: Φυτόν - Φυτά) nisqaqa llapan imapas allpamanta wiñaq kawsaqmi, inti wayllay nisqata ruraq. Yuraqa saphiyuq, chillkiyuq, raphiyuqmi. Chillkip ñawch'inpitaq icha raphip lluk'inkunapiqa yurap mukmunkunam.

Kay hinataq yurakunaqa wiñankum: Mallkikunaqa sach'akunapas lliwmanta aswan hatunmi. Qurakunataq aswan pisim. Wiñayninkamaqa kay hinam kamanchik:

Tukuy yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi misk'ita ruranku. Kawsanapaqqa intip achkiyninta, wanuta, yakutapas mat'ipayanku. Saphinkunawan yakuta wanutapas ch'unqamunku.

Tuktuyuq, murukunata ruraq yurakunataqa muruyuq icha tuktuyuq ninchik. Hukkunataq, tuktunnaq yurakunaqa, pisillam (ahinataq laqu icha qucha yuyu).

Yurakunap kawsaykuqninkunap pirqankunaqa silulusayuqmi.

Yurakunap raphinpi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (kloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (klorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan, inti wayllay nisqata ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap rurasqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan.

Chakranchikkunapi miraspa tarpusqa sach'akunataqa mallkikunam ninchik.

Lliwmanta aswan tarpusqanchik chakra yurakunaqa sarawan papam.

Kaypi huk chakra yurakunam:

 




#Article 27: Pachamama (119 words)


Pachamama nisqaqa ñawpan Tawantinsuyu iñiypi yupaychasqa lliw kaqta puquchiq tukuy pachantinpa hatun willka mamanmi.

Pachamamaqa tukuy sallqa pacham, kawsay pacham, yurakunata puquchiq chaywan runata mikhuchiq allpam, lliw pachantinmi, ima kawsaqpas, ima kawsayta quqpas.

Chaywan Pachamama willka kaptinsi, allin kawsayniyuq runa yupaychachun, sallqa pachata ama waqllichunchu.

Antikunapi ayllu llaqtachakunapi kawsaq indihina runakunaqa Pachamamaman mañaspa, ch'allaspa, kukatam quspa yupaychan. Paqu yachaqpaqa Pachamamaman qunan atinmi.

Pachamamaqa karqan ruru paqariq waka, wiñachiq runa mikuykunata. Hinasi piñaq, alli kayánankaq. Churapuyaq arpaykunata tarpuypi, aymuraypi; wasi ruwayta qallarirpas, ñan kichar, qillqay chakrata uchkur. Arparqa kayayaq llamapa wiranta, llamapa shullunta, chakisqa raprakunata, sara ruruta, kinuwata, achka nina rawraqapi. Michikuqkuna pistayaq huk manaqa iskay llamata, chaqchuyaq yawarninta kaypa wakpa. Mana chaykunata ruwaptin samuq yaqasa aymuray, unguykuna, wañuypas. .







#Article 29: Hisuw (205 words)


Hisuw icha Hishu sutiyuq runaqa (iwriyu simimanta: יהושע [iehoshua], aramayu simipi ישוע [Jeshua, Jeshu], grigu simipi: Ιησούς [Iēsoús]) kristiyanu iñiypa kamaqnin karqan. Chay kristiyanu iñiykamaqa Apuyayapa Churin karqan.

Hisuwpa kawsasqanmantaqa Apuyayapa Simin Qillqam Matiyu, Markus, Lukas, Huwan  (alliwillayyuq) nisqakunap qillqasqankunapi willakun. Chay Apuyaya simin qillqapi qillqakunataqa musuq willay ninchik (grigu simimanta: Ευαγγέλιον [euangélion] allin willakuy).

Hisuwqa Bethlehem (Wilín) llaqtapim paqarirqan. Huryu kaspa, aramayu simitam rimarqan. Mamanpa sutinqa Mariya karqan. Mariyap qusanqa, Husiy (Joseph, José) sutiyuq, llaqllay kamayuqmi karqan.

Kimsa chunka watayuq kaspa, Hisuwqa huryukunata Apuyayapa qhapaq kayninmantam yachachiyta qallarirqan. Huwan ushachiq sutiyuqmi  Hisuwtaqa Hurllan mayupi  ushachirqan. Hisuwpa chunka iskayniyuq yachakuqninkunam karqan. Urqupi Kamikuy nisqapi musuq kamachikunamantam rimarqan, Yayayku nisqa mañaymantapas willaspa.

Qhipaq Sina nisqapiqa Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq. nispa t'antata winutapas yachakuqninkunawanqa rakinakurqan.

Huras Iskarioti, huk yachakuqnin, Hisuwta wasanchaspa Yerusalempi hudyu awqa yachachiqkunaman qupurqan. Paykunaqa Jesusta romanu apuq Pontius Pilatusman wañunapaq qurqan. Chay Pontius Pilatusqa Jesusta Kruspi wañuchichirqan.

Kristiyanu iñiykama, Jesusqa iñiqnin runakunata huchankunamanta qispichinapaq, hanaq pachapi wiñay kawsanankupaq, kikinpa kawsanta Kruspi qurqan. Kimsa kaq p'unchawpi wañusqamanta sayarispa kawsarirqan. Chaymantapacha Jesu Kristu sutiyuqmi. Hanaq pachaman huqarikuspa, kunanqa Dyuspa pañanpim tiyachkan. Kay pachap puchukayninpi hamunqa runakunata taripanapaq. Chaymantataq iñiqninkunaqa wiñaypaq kawsanqaku, mana iñiqtaq wiñaypaq wañunqaku.




#Article 30: Kristuyuyay iñiy (249 words)


Kristuyuyay iñiy nisqaqa Hisukristu qispichiq kaymanta iñiymi.

Kristuyuyay iñiymantaqa Apuyayam willakun.

Kristiyanu iñiykama Jesusqa Dyuspa Churinmi. Huklla Dyusmi kaspa, chay Dyusqa kimsantin hinam:

Dyusqa Israel llaqtanwan Sinai urqupi Moysesman Chunkantin Kamachiykunatam qillqachispa Ñawpa Rimanakuytam kamachirqan. Jesustaq Urqupi Kamiykuypiqa musuq kamachiykunatam kamarqan. Qhipaq Sinapiqa rakinakuspa Kruspi kurkunta yawarnintapas quspa Musuq Rimanakuyta kamachirqan iñiqninkunata huchankunamanta qispichinapaq, wiñay kawsanankupaq. Wañuymanta sayarispa wañuytam atiparqan. Pisilla chaymanta hanaq pachaman rirqan. Chaymanta pacha Dyuspa pañanpi tiyachkan. Hamunqa kay pachaman runakunata taripanapaq.

Apustulu Pawlu kristiyanu iñiytaqa mana hudyu kaq llaqtakunaman yachachirqan. Payqa hinapas wañuchisqa karqan.

Kristiyanukunaqa tiksi sut'iyachiyninkunataqa Iñini mañaypi rimaykunku.

Yayayku nisqa, Iwanhilista Matiyukama Jesuspa kamachisqan mañayqa ancha chaninchasqam.

Kristiyanukunaqa huk runakunatam katisismunisqa qillqawan kristiyanu iñiymantam yachachinku, Jesusqa hanaq pachaman rina kaspa lliw iñiqninkunata chay yachachiyta kamachirqaptinmi.

Kristiyanu tukuspa, runaqa bawtisakun huchankunamanta qhispichikunapaq. Jesu Kristumanta yuyanapaq, huchanmanta qhispikunapaqpas Siñurpa Sinantam mikhun.

Lliwmanta aswan chaninchasqa kristiyanu phistakunaqa kaymi:

Paskwapqa ñawpaqnin tawa chunka p'unchawkuna mallaspa sasinku Jesuspa muchusqanta yuyanapaq. Paskwap qanchistaq ñawpaqnin p'unchawkunaqa Simana Santa nikun. Chay pachaqa Jesuspa muchasqanta Yerusalempi chayasqanmanta sayarisqankama pacha yuyaykunku.

Jesuspa hanaq pachaman risqanmantapachaqa kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka kristiyanu inlisyakunam:

Ispañamanta Purtugalmantapas awqakunaqa Abya Yalapi chayamuspa, kaypi runakunata ñit'ipayta, qullqita qurita qichuytapas munaspa katuliku, kristiyanukunam kayku nispa llullarqan. Runakunap Tawantinsuyu iñiyta ama nichaspa, kristiyanu iñiyta runakunaman kamachirqan. Chay munay mana munaywan iñichiyqa manam Jesuspa siminkamachu karqan, kristiyanu iñiyqa runap qispillam kamarikuyninwan chiqaptaq iñinan kaptin.

Kunanqa Abya Yala mama llaqtakunapi lliw runakunamanta aswan katuliku kaptin, hukkunataq protestantu inlisyakunapi iñiqkunapas kanku. Chaywanpas, achka runakunam kunanraq Pachamamata huk apukunatapas yupaychan.




#Article 31: Kuka (111 words)


Kuka (Erythroxylon coca) nisqaqa huk thansam. Raphinkunapiqa huk kukayna nisqa musphachina imayay kaptinmi, runakuna lliipht'awan chaqruspa akullinmi mana yarqanapaq allin llamk'anapaq. Kuka ( aru simi); Kuka ( Kulli simi); coke ( inlis simi).  

Inkakunap yupaychasqan yuras karqan. Kunankamapas Pachamamaman kuku raphi q'uwatam qaranku.

Kukayna qhatuq nisqakunaqa raphinkunamanta kukaynata hurquspa, ama nisqa kaptinpas, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman qhatunku, USA-pi wayna runakuna kukaynawan musphakuyta munaptinmi. Chayraykum USA pusaqkunaqa Uralan Abya Yala mama llaqtakunapi sat'irikunku mana kukata puquchinapaq.

Evo Morales USA-man ama sat'ikuwaykuchu nispa Buliwyapi akllanakuypi atirqan, umalliq tukuspa.

Mariscal Andrés Avelino Cáceres ( Awilinu Kasiris)kukata chaqchapar   chiliki awqakunata   tsarapuran waqatsiran, hirkakunapa ukrukunapa purikachar.

Aya sutariptin ampikunachaw takipar kukata wakinkuna akullipayan, warat rikchayanapaqn Limaq llaqtapipas..




#Article 32: Iñini (327 words)


Iñini (grigu simipi: Πιστεύω [Pisteúō] icha συμβολον [symbolon], latin simipi Credo) nisqaqa kristiyanu iñiqkunaqa iñiyninpa tiksikunata willanku.

Ñawpaq kristiyanukunañam iñiyninta willarqanku. Chay iñini nisqaqa pachak icha iskay pachak watakunapim kikinchakurqan.

Πιστεύω εἰς θεòν πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς. Καὶ εἰς Ἰησοῦν Χριστòν, υἱὸν αὐτοῦ τòν μονογενῆ, τòν κύριον ἡμῶν, τòν συλληφθέντα ἐκ πνεύματος ἁγίου, γεννηθέντα ἐκ Μαρίας τῆς παρθένου, παθόντα ὑπὸ Ποντίου Πιλάτου, σταυρωθέντα, θανόντα, καὶ ταφέντα, κατελθόντα εἰς τὰ κατώτατα, τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστάντα ἀπò τῶν νεκρῶν, ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανούς, καθεζόμενον ἐν δεξιᾷ θεοῦ πατρὸς παντοδυνάμου, ἐκεῖθεν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Πιστεύω εἰς τò πνεῦμα τò ἅγιον, ἁγίαν καθολικὴν ἐκκλησίαν, ἁγίων κοινωνίαν, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, σαρκὸς ἀνάστασιν, ζωὴν αἰώνιον. Αμήν.

Credo in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae. Et in Iesum Christum, Filium Eius unicum, Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus, descendit ad ínferos, tertia die resurrexit a mortuis, ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam. Amen.

Iñinim Dyus Yaya llapa atipaqman,
hanaq pachap kay pachap ruraqinman.
Jesukristu paypa Sapay Churin Apunchikmanpas;
kaymi Espiritu Santup k'achayninmanta runa tukurqan,
Qullana Mariyap wiksanmanta paqarimurqan;
Ponsyu Pilatup siminmanta muchurqan;
Kruspi chakatasqa wañurqan,
p'ampasqataq karqan;
ukhu pachakunaman uraykurqan,
kimsa ñiqin p'unchawpi wañusqakunamanta kawsarimpurqan;
hanaq pachakunaman wicharipurqan;
chaypim Dyus Yaya llapa atipaqpa paña makinpi tiyachkan,
chaymantan kay pacha p'uchu kayta
kawsaq runakunata wañusqakunatawanpas taripaq hamunqa.
Espiritu Santuman iñinim,
Ch'uya tukuypaq inlisyata,
Santukunap hukllachakuyninta,
huchakunap pampachakuyninta,
ayakunap kawsarimpuyninta,
wiñay kawsaytapas iñinitaqmi.
Hinataq kachun.

Apuyayaman Qapaq Yayayman iñiy, . Hanaq patsata,  kay patsata yuritsiq, Hisukristuchawpis, hapallan tsurin, wiraqutsantsik, ruray yarpashqa Willka Haypa; yuriran ñusta Mariyapita, Punsiyu Pilaatus ñakatsiran. Tsakaskir, wañushqata panpayaran. Wiñay nanatsinaman yarpuran, kimsakaq punchawchaw kawarimuran wañushqakunapita; witsaran hanaq patsapa; hamaraykan Apuyaypa Qapaq Yayay allawkanchaw: tsaypita kutimunqa  paymitsaq kawaqkunata, wañushqakunata.

Iñiy Willka Hayman, hutsa qunqayman, aytsa kawariyman, wiñay kawayman. 

Tsaynaw katsun.

 




#Article 33: Sutirimana (117 words)


Simi kamachiypitaq suti icha sutirimana (kastilla simipi: sustantivo, latin simimanta: substantivum) nisqaqa imatapas, ima kaqtapas sut'ichaq rima layam.


Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.

Chay kapuy k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi kapuy rimakunam kan.

Kapuy k'askaqkunaqa huk k'askaqkunap ñawpanpi yapakun.

Chay hina k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi hina rimakunam kan.


Kay ukhupiqa tarikunku.

Kaykuna kanku:

Kaykunaqa kanku haqay sutikuna imaynapipas rimakullan, qhawarichiy …

Kaykunaqa sapanqa suti puririn ashkha ashkhaman.

qhawarichiykuna… 

(Sustantivos que derivan de otras palabras)

 







#Article 35: Qhichwa runa (198 words)


Qhichwa runa nisqaqa lliw Qhichwa simita rimaq runakunam, Piruw, Buliwya, Ikwadur, Kulumbya, Arhintina, Chili mama llaqtakunapi tiyaq.

Qhichwa runakunaqa achka ñawpaq runa llaqtakunamantam paqarin, ahinataq Wankakuna, Chankakuna, K'anakuna, Qanchikuna, Inkakuna, Kallawayakuna, Qullakuna, Kañarikuna hukkunamantapas.

Manaraq huk Qhichwa runa llaqta kaptinpas, huk Qhichwa pusaqkunam chay hina huk runa llaqtapaq rimapuykunku.

Piruwpiqa manam lliw Qhichwa runakunapaq tantanakuyninchu kan. Ikwadur mama llaqtapitaq ECUARUNARI tantanakuymi lliw Kichwa runakunata rikuchiykun. Chay ECUARUNARI-qa hatun CONAIE sutiyuq, lliw indihina nisqa runa llaqtakunata rikuchiykuq tantanakuypim wankurisqa. Buliwyapiqa lliw Qhichwa runakuna yaqa kaqllatam Qhichwa siminkuta rimanku. Manaraq huk tantanakuyninku kaptinpas, ñam Yachay Ministiryupiqa huk kunayninku CENAQ nisqa kachkan.

Arhintina suyupiqa 140.000-chá 160.000-chá Qhichwa rimaq kawsan Santiago del Estero pruwinsyapi. Astawan 6290 qhichwa runakuna Huhuy (Jujui) pruwinsyapi tiyanku. 1.379.000 urin Buliwyamanta qhichwa rimaq runakunaqa waq Arhintina suyukunapi kankus.

Buliwya suyupiqa 2.920.000 Qhichwa rimaq kawsan, Chuqichaka suyupi, Quchapampa suyupi, P'utuqsi suyupi, Uru-Uru suyupi, Chuqiyapu suyupi, Santa Kruspipas.

Chuqiyapu suyupiqa Kallawaya runakuna tiyanku. Kallawaya simitam rimanku.

Apaykachana: Apulu, Mirq´amaya, hukkunapas: antanka

Piruw suyupiqa 3.262.137 Qhichwa rimaq kawsarqan 2007 watapi pikunachus 5-watayuq aswan kuraq ima karqanku. Qusqu suyupi, Ayakuchu suyupi, Apurimaq suyupi, Wankawillka suyupi, Anqash suyupi, Wanuku suyupi, Hunin suyupi, Pasqu suyupi, Kashamarka suyupi, Lima suyupi, Punu suyupi, Ariqipa suyupi, hukkunapas.




#Article 36: Muksichaq (114 words)


Muksichaq, Chhuhu (Chhuju), Wayay, Wayrasamay, Nahasllay icha Uksihinu (kastilla simipi: oxígeno, musuq latin simipi: oxygenium, grigu simimanta Οξυγόνον, puchquchaq), O nisqaqa huk mana q'illay qallawam.

Tiksi muyup wayra pachanpiqa pichqa patma muksichaqmi, iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (O2), wayay nisqam. Hanaq wayra pachapitaq intip illanchayninpi kimsantin muksichaq iñuwam (O3) tukukun, achiksamaytu nisqam.

Q'illaykunaqa huk mana q'illaykunapas muksichaqwan muksikunatam ruranakunaku. Yakuchaqwan anchata t'uqyaspa yakutam ruranakun. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O).

Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas samanapaq muksichaqta mat'ipayanku. Mana muksichaq kaptin, wañunkuman. Chimlasay (k'illimsa iskay muksi, CO2) wapsita qarquspa samanku. Yurakunataq inti wayllaypi chimlasayta ch'unqaykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.




#Article 37: Chimlasay (108 words)


Chimlasay , K'illimsa iskay muksi icha Karbunu diuksidu (kastilla simipi: dióxido de carbono), CO2 nisqaqa, huk wayra pachapi kaq wapsi, k'illimsayaqpa iskay kuti muksinmi.

K'illimsa, allpa wira, yantapas rawraspaqa muksichaq wapsiwan chimlasayta ruranakun.

Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.

Runakuna achka allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa intip k'anchayninta wayra pachapi hark'aptin, wayra pacha quñukuchkanmi. Chay runap rurasqan q'uñiytaqa pacha q'uñichiy ninchikmi.




#Article 38: Taki kapchiy (164 words)


Taki kapchiy, Ñawray taki icha Musika nisqaqa (grigu simimanta Μουσική [Mūsikī´], Μούσα [Mūsa] musa, kapchiypa grigu china dyusnin, kastilla simipi música) imam simiwan takisqapas, waqachinawan waqachisqapas.

Taki kapchiyqa qati-qatilla, uyaywakunam huk mit'api, ñiqichisqa icha mana ñiqichisqa.

Taki kapchiypiqa kay iskaynintinmi: uyaywakunawan ch'inkunam.
Uyaywayqa tawantin kayniyuqmi: 

Uyaywakunawan ch'inkunawanpas ñiqichiyqa kay taki kapchiypa tiksinkunatam quwan:




#Article 39: Wasichay (128 words)


Wasichay nisqaqa wasi, pirqa ruraymanta maki kapchiymi. Pirqakunata wasi qatatapas rurananmi tiyan. Ayllu llaqtakunapiqa kunanraqmi q'iru wasi icha t'uru wasikunata wasichanku, ichhuwan, lukatawan icha huk yurakunawan qatachaspa. Kay pachaqa wamaqyachkaspa, aswan wasikunata sinchiyanawanmi ruranku, qatankunatataq tihakunawan icha aluminyu latawan. Pirqakunataqa pirqaq nisqa runakunam ruran.

Q'iru wasitaqa q'irullamanta, k'aspikunawan q'iru p'alltakunawanmi ruranchik.

T'uru wasitaqa kallmakunamanta rurasqa pirqakunata t'uruchaspa ruranchik, llut'asqa yura pirqamanta.

Champa wasitaqa t'uruwan chapusqa kallmakunamanta rurasqa champakunawan pirqanchik.

Rumi wasitaqa machina rimi nisqa, takanawan llamk'apusqa rumikunawan pirqanchik. Inkakunaqa rumi wasinkunata mana isku chapusqawanchu, mana t'uruwanchu, mana pirqa llut'anawanchu pirqarqanku, rumilla pirqata ruraspa.

Tika wasitaqa chakisqa t'urumanta rurasqa tikakunawan (aruwi, adubi, adobe) pirqanchik, tikakunata huq'u t'uruwan t'inkispa.

Kusasqa tikakunataqa isku chapusqawanmi, pirqa llut'anawanmi t'inkispa chay hina wasikunata pirqanchik.

Kunan pachapiqa, aswan wasikunatam khillay icha asiru k'aspikunawan urmiyunwan pirqanku.




#Article 40: Agatha Christie (117 words)


Agatha Mary Clarissa Christie sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Torquay llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi - †  wañusqa Wallingford llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu  mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.

Agatha Christie is no stranger to the cinema. Over the last 78 years, Poirot, Miss Marple, Tommy and Tuppence, Mr. Quin, Parker Pyne, and many others have been portrayed on numerous occasions:

Agatha Christie's Poirot ñawikaruy apachikuy qatipayay 

Spinnaker Software-pa Telarium-pa uyaychasqan

In 2004, the Japanese broadcasting company Nippon Housou Kyoukai turned Poirot and Marple into animated characters in the anime series Agatha Christie's Great Detectives Poirot and Marple, introducing Mabel West (daughter of Miss Marple's mystery-writer nephew Raymond West, a canonical Christie character) and her duck Oliver as new characters.




#Article 41: Tintaya (104 words)


Tintaya nisqaqa Yawri listritupi, Kiskachay wamanipi, Qusqu suyupi, Piruwpi huk hatun anta qhuyam. 

Nuwimri killapi 1994 watapi chay qhuyataqa Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Magma Copper Company sutiyuq ruruchinaman qurqan. Inirupi 1996 watapitaq BHP Billiton ruruchinam chay Magma Copper nisqataqa rantirqan. 2006 watapi Xstrata sutiyuq suwisa ruruchinam Tintaya qhuyata rantirqan.

Sallqa waqlliyrayku Tintaya runakunam qhuyawan awqa kaspa thutunku. 2012 watapi thutuykunapiqa wardyakuna iskay runatam wañuchirqan. Kiskachay pruwinsyap Oscar Mollohuanca sutiyuq kurakantam wardyankuna (policía nacional)  wichq'aspa Ika suyupi Cristo Rey de Cachiche wichq'ay wasiman churarqan. Kiskachay runakuna thutuptinmi  payta qispichirqan.

Kamachiqkunap runakunaman hayu kawpayrayku, iskay wañuchisqa runarayku Verónika Mendoza sutiyuq kunrisistam  Gana Perú nisqap kunrisista huñuntam saqirqan.




#Article 42: Yumay (111 words)


Yumay nisqaqa runtuchap yuma kuruchawan huñunakuyninmi runap, uywakunap, yurakunappas miraykunanpaq. Yumanapaqqa qharip warmiwan yuqunakunankum atin.

Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun. 

Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Qharip yumanpi kaq yuma kuruchakunaqa kismapi kachkaq runtuchamanmi rinku, chupachankuta maywispa. Runtucha kachkaptinqa, ch'ulla yuma kurucha yaykuyta atispa yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñariptin, warmi wiksayanmi. Chaymanta isqun killa pacha wawanta wachanmi.

Runa hinam uywakunapas yumanakunku.

Yurakunaqa wayra icha palamakuna sisachaptin tuktunkunapim yumanku. Sisa huk tuktumanta wak tuktup ruru raphiman chayaspa, ukhupi kaq runtuchaman wiñan. Huk sisacha runtuchata chayayta atispa yuman. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.




#Article 43: Inti wayllay (110 words)


Inti wallay icha Photosinthesis (Kastilla simipi: fotosíntesis, grigu simimanta: Φωτοσύνθεσις) nisqaqa yurakunap raphi q'umirwan intip achkiyninpi chimlasayta huk mana kawsaq imayaykunatapas yurap kawsa imayayninman t'ikraykuyninmi.

Yurakunap raphinkunapi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (khloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (khlorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtanku, muksichaqta kachaykuspa. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa kikinpa imayayninta ruraykuspa hinatapas wiñaspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap kachaykusqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu.

Kay hinam inti wayllaypa ruranakuy paqtachanin:




#Article 44: Pacha q'uñichiy (108 words)


Pacha q'uñichiy nisqaqa chimlasay, huk pacha q'uñichina nisqa wapsikunarayku wayra pachap q'uñiyninmi.

Inti tiksi muyuta achkiy, k'uyu qhipa, huk illanchaykunawan illanchaspa q'uñichiptin, tiksi muyutaq puka ñawpa nisqatam hawa pachaman illanchan. Pacha q'uñichina wapsikuna chay achkiy, k'uyu qhipa illanchaykunata chimpachinmi, manataqmi puka ñawpatachu. Chay puka ñawpa illanchayta allpaman rirpuchaspa wayra pachapipas hark'aspa allpa pachatam wayra pachatapas q'uñichinmi.

Runakuna achka rumiyasqa rawranata - allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas - kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa pacha q'uñichina wapsi kaptin, wayra pacha astawanmi quñukuchkan. Wayra pacha q'uñichkaptinmi, hatun chullunkukunam yakuyachkanku, mama quchakunapi yakuta mirachispa. Chayraykum mama quchap hawan huqarikuchkanmi, chalakunapi kachkaq llaqtakunatam llump'iyta hurapaspa.




#Article 45: María Sumire (105 words)


María Cleofé Sumire López de Conde sutiyuq warmiqa (Qanchi pruwinsyapi paqarisqa, Qusqu suyupi, Piruwpi) huk piruwanu, qhichwa simi rimaq pulitiku warmim, taripay amachaqpas.

Piruwpaq Huñu (Unión por el Perú) partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. 25 ñiqin anta situwa killapi 2006 p'unchawpi Hilaria Supa sutiyuq warmiwan Piruwpa wiñay kawsayninpi ñawpaq kaspa qhichwa simipim hurarqan, fujimorista Martha Hildebrandt sutiyuq kunrisup umalliqnin warmi k'amiptinpas.

Mariyaqa 2007 watapi Kamachiy Ruraykamay 806 (Proyecto de Ley 806) nisqatam qallarirqan, Piruwpi indihina runakunap rimayninkunata amachanapaq.  Piruwpa Kunrisun Piruwpa Qallariy Rimaykuna Amachana Llamk'achina Kamachiy (Ley para la Preservación y uso de las Lenguas Originarias del Perú) nisqaman ari nirqan.




#Article 46: Evo Morales (130 words)


Juan Evo Morales Ayma (Huwan Iwu Muralis Ayma) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Isallawi llaqtapi, Jurinuqa kantunpi, Buliwyapi) huk buliwiyanu, aymara simi rimaq pulitiku runam. 2006 watamanta 2019 watakama Buliwyap Umalliqninmi karqan.

Evo Moralesqa huk kuka chakrarunap pusaqnin karqaspa, Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) partidup umalliqnin tukurqan. Hukllachasqa Amirika Suyukunap pusaqninkunaqa Buliwyapi mana kukata puquchinapaq sat'irikuspa runakunata anchatam phiñachirqan. USA-man ama sat'ikuwaykuchu nispa Evo Morales Buliwyapi umalliy akllanakuypi MAS partidupaq sayakurqan.  umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 54-%-ninwan yallirqaspa,  2006 p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan. Yapay Buliwyap pusaqninmi. 2019 watapim tawa kutiñam Umalliqpaq allinakuykunapim akllachikuykacharqan, lliwkunamanta aswan akllaykunata chaskispa. OAS nisqap akllanakuny qhawaqkunataq nirqan, llullaspa atirqan, nispa.  awqaq pusaqkuna ripuy niptinmi, umalliymanta achhurakurqan. Chaymantam Mishikumanmi ayqirqan.  rimana huñunakuypa qatiq pusaqnin Jeanine Áñez sutiyuqmi awqaq pusaqkunap ari niyninwanmi Umalliq rurachikurqan, Evo Moralestaq nirqan, Jeanineqa manam umalliqchu, nispa.




#Article 47: Ollanta Humala (107 words)


Ollanta Moisés Humala Tasso sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk  mama llaqtap awqaq pusaqmi, pulitiku runam, Piruwanu Nasyunalista Partidupi wankurisqam.  p'unchawmanta  p'unchawkama Piruwpa umalliqninmi karqan.

Ollantap taytanqa Isaac Humala sutiyuq kumunistam karqan, Etnocacerismo nisqa rikch'arimuypa kamariqninmi.

Ollantaqa Piruwpa awqaqsuyunpi sirwispa awqaq pusaqmi tukurqan. K'anchaq Ñanta maqanakurqan 1991 watapi Tinku Mariya llaqtapi, 1992 watapi Mamay (Madre Mía) llaqtapipas. Hinaspas qispi kaypaq ruraq runakunatapas wañuchirqansi, wichq'arqansi.. 

Alberto Fujimori Piruwpa Umalliqnin kachkaptinmi,  Ollantaqa Antauro Humala sutiyuq mayor kasqa wawqinwan suqta chunkachá awqaqkunawanpas Lukumpa llaqtapi Alberto Fujimoriman awqallikurqan, huk hiniralta tawa qhuya llamk'aqkunatapas wichq'aspa. Awqaqkuna mana q'imiptinmi, Ollanta Humala chaymanta ayqirqan. Paytaqa awqaqsuyumanta qarqurqankum, ichataq Fujimori urmaptin Ollantata pampacharqanku.




#Article 48: Adolf Hitler (128 words)


Atulhu Hitlaa, aliman simipi Adolf Hitler (20 ñiqin ayriway killapi 1889 paqarisqa Braunau am Inn llaqtapi, Awstiriyapi, 30 ñiqin ayriway killapi 1945 wañusqa Berlin llaqtapi), huk aliman pulitiku runam karqan. Alimankunap Pusaqnin (der Führer) nikurqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuyta qallarirqaspa, ima hayk'appas aswan huchayuq runapura karqan.

Huk ñiqin pachantin maqanakuymanta Hitlerqa Nasyunalsusyalista Aliman Llamk'aqpa Partidun (NSDAP) nisqap umalliqnin tukurqan. Chay NSDAP partiduqa llamk'aqkunaman ancha hayu kaspa, musuq maqanakuypaq llamk'arqan, qasi kanapaq kayku nispa llullaspa.

Hitler lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, Nazi nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (Konzentrationslager nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum. Maqanakuynintinpiqa pichqa chunka pichqayuq hunu runakuna wañurqan.

Aliman awqaqkuna maqanakuyta chinkachkaptin, Rusyamanta awqaqkunataq Berlin llaqtata 1945 watapi atichkaptin, Hitler warminta wañuchispa kikintapas wañuchikurqan, manañam Alimanyap puchukaynintachu rikuspa.




#Article 49: Così fan tutte (106 words)


Così fan tutte ossia La scuola degli amanti (Chay hinam tukuy warmikuna ruran icha Munaqkunap yachay wasin) huk taki aranwaymi karqan, Wolfgang Amadeus Mozart-pa 1790 watapi rurasqan.

Simikunaqa (libretto nisqa) Lorenzo da Ponte-pa qillqasqansi karqan.

KV 588 huchhayuqmi.
Kay taki aranwayqa Joseph II Habsburgmantap mañakusqansi karqan. Antonio Salieri sutiyuq Mozartpa masinsi chay llamkaywanqa qallarirqan, huk rakita tukuspa, chaymantataqsi llamk'aywan kuchu-kuchuspa. Ñawpaq kuti Così fan tutte nisqataqa Wien llaqtapi Burgtheater nisqa aranway wasipis rikuchirqan, 26 ñiqin qhulla puquy killapi 1790 p'unchawpis.

Taki aranwayqa yanantinkunap rantinaykuyninmantam willan, pusaq kaq pachakwatapi. Ñawpaq pachañas Giovanni Boccaccio Decamerón nisqanpi, William Shakespearetaq Cymbeline nisqanpis willarqan.

Awqaqkuna, wawakuna, wamp'u pusaqkuna, kasarakuyman mink'achisqakuna, runakuna. 




#Article 50: K'allampa (104 words)


K'allampa (latin simipi: Fungus - (regnum) Fungi, grigu simipi: Μύκης - Μύκητες) nisqakunaqa yura hina wiñaq, ichaqa manam yurap kurku yawrinkunayuqchu kaq (manam chillkinchu, saphinchu, raphinchu kan), ismuchiq icha atam (qasi uqu), mana mikhuq aswanpas ch'unqaq kawsaqkunam. Huk k'allampakunataq yurakunawan kawsanakunaku, k'allampa saphi nisqapi.

K'allampap tiksi kurku yawrinqa k'allampa q'aytum (hipha nisqapas). Allpa hawanpi achka k'allampa q'aytukunayuq rikunalla puquykunam wiñan.

K'allampa rikch'aqpa puquyninta mana riqsispanchikqa, mana puquq k'allampa (fungi imperfecti, deuteromycetes) ninchik.

Millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunata qurwara ninchik. Huk qurwarakunaqa unquykunatam paqarichin.

P'uchquchiq, ch'ulla kawsaykuq kaq k'allampakunataqa qunchu ninchikmi.

Laquwan kawsanakuq k'allampakunataq kusma qara (Lichenes: rumi qara, sach'a qara) nisqam.




#Article 51: Shakira (160 words)


Shakira Isabel Mebarak Ripoll sutiyuqqa (2 ñiqin hatun puquy killapi 1977 paqarisqa Barranquilla llaqtapi, Kulumbyapi) Kulumbya mama llaqtayuq takiq kumpusiturpas warmim. Pop, Rock nisqakunata takin kastilla simipi inlish simipipas. Mamanqa Nidia del Carmen Ripoll Torrado, taytantaq Libanu mama llaqtapi paqarisqa Willian Mebarak Chadid. Sutinqa, Shakira arabiya simipi k'achasapa warmi, grasyasapa warmi niyta munansi. Indyapitaq Shakira nisqaqa achkiypa china dyusninsi.



#Article 52: Hullaqa (291 words)


Hullaqa, Chullasqa icha Huliyaka; (kastilla simipi: Juliaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, San Ruman pruwinsyap uma llaqtanmi. Sinchi hat'unmi qhatu llaqtapa kanqa. Allin ñankunata kanchu, achqa llaqtakunakamapis chayamurkan: Qusqu, Ariqipa, Chuqiyapu, Lampa, Punu, Wankani, Kapachika, Asankaru, Escallani, waqkunata hina. Runakuna nirqapun wayrallaqta, sinchi wayrarakchu, kaypi phawarin chakra yapuy killa, tarpuy killantin.

Ñawpaqta, warmikuna ruarqan p'achakuna, qhatun churarqan waj mama llaqtarunakunapaq. Chaywanchu, churamurkan 'chankakuq llajta' 

Sapa hatun puquy, pawqar waray killantin Hullaqa p'ukllay paqarin, kayta aswan hatun tukuy Piruw raymichakuy kan, tusuqkuna sinchi llimphisqa pach'a llaqtan ñankuna purin, tusun, upyan. Achka Qullasuyum tusunakuna kallpachinku, hinaqtin sapa qhulla puquy killa, San Sebastian qhachwa qallarin. 

Allin apaykachana kay llajtapi kan, ñankuna, antakuru allinchasqa kachkan, kaykunaqa llapa runakuna qarukama apan, lliw Piruw uransuyu llaqtakunap tinkin (Punu, Qusqu, Ariqipa, Takna), Qullasuyu qiqin Chuqiyapu Ña may urin llaqta riqti kaypi puriyta kananta.

Kay llaqtapi hinaq tiyan kay Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, wakin hawa llaqtakunamanta runap Hullaqaman chayan hinaqtin mayqinkama ripun. Kaymanta tukuy Punu Suyu atiwanlla chayanaypaq kan.

Ramón Ríos wiñaykawsay yachaq, Hullaqa chhullasqa kaypi rimaynin hamun. Chayta nin, Waynaruqipi achka qhiskata kan, hinaptin, inkakunap chayamuptin qhiskata qhawarqanku, hina nirqan chhullasqa kaypi.

Ña, Justo Ruelas nin; Hullaqa Shulla Qaqa rimana hamun, qhiskarayku qiqin hina

Huqkaq runam chayarkan chinchaymanta, Ñawpa 6000 watakuna kunamanta, urukuna tiyarqan qaylla mayuqata quchaqatantin. Chakas qucha, T'uruqucha, Qoriwat'a qucha, Quchapampa hina. Chay runakuna  mikurqan: ispi, challwa, karachi, mauri, tutura, waqkunanmin. Paykunaqa, tutura wamp'u ruwarqan, chaywanchu, ripurkan waq quchakunakama challwa hap'irqanpaq.

Ñawpa 3000 watakuna kunanmanta, Qaluyu waki paqarisqan Q'omer Moqopi, paykuna ruarkan waruwarukuna, p'achakuna, rumi llank'aypaq. Uywarqan papa, kuy, qinua, alpaca, karachi, kañiwa, wajkunanmin. Chaqay pachapi, Pukaraq runa hampurqan , chaywanchu, Waynaruqi waki paqarirqa. Kayta allin raqch'ikuna saqerqawan. Llachay mawq'a wakiyoq Oscar Ayca Gallegospa nirqapun paykunaqa ch'awpi llajta tiyarkan qaylla Waynaruqi urquqata. 

 




#Article 53: Saksuphun (143 words)


Saksuphun nisqaqa (inlish simipi: Saxophone) huk yatana ruk'awi phukuna waqachinam, Adolphe Saxpa 1846 watapi kamasqan. Latamanta ruraptinpas, qiru phukuna waqachina ninchikmi, qipa pinkuyllupi hina ch'ulla wiru raphiwan rurasqa simi rakinrayku.

Saksuphuntaqa big band, jazz nisqapi waqachinku.

Cannonball Adderley, Sidney Bechet, Michael Brecker, Ornette Coleman, John Coltrane, Dexter Gordon, Charlie Parker, Sonny Rollins, Lester Young, Candy Dulfer, Maceo Parker

Amherst Saxophone Quartet, Apollo Saxophone Quartet, Adelphi Saxophone Quartet, Alliage Quartett, Ardey Saxophonquartett, Berliner Saxophon Quartett, clair-obscur Saxophonquartett, Danubia Saxophon Quartett Wien, Deutsches Saxophon-Ensemble, Elision Saxophone Quartet, Four in a row, Itchy Fingers, Kölner Saxophon Mafia, Munich Saxophone Family, Les Femmes Saxales, London Saxophonic, Nuclear Whales Saxophone Orchestra, OSax, Osland Saxophone Quartet, Pindakaas Saxophon Quartett, Quartz Saxophone Quartet, Quintessence Saxophon Quintett, Raschèr Saxophonquartett, Rova Saxophone Quartet, Royal City Saxophone Quartet, San Francisco Saxophone Quartet, Saxemble, Saxofourte, Saxophone Cartel, Tübinger Saxophon Ensemble, 29th Street Saxophone Quartet




#Article 54: Iskay ñiqin pachantin maqanakuy (243 words)


Iskay ñiqin pachantin maqanakuy nisqaqa huk hatun, tukuy tiksi muyuntinpi, manataq Abya Yalapi awqasqa maqanakuymi karqan. Qallarirqan 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi aliman awqaqkuna Pulunyata ch'utiptin.

Adolf Hitler-pa kamachisqan Alimanyawan masi kaspa maqanakurqan Aksis nisqa mama llaqtakunam: Italya, Unriya, Isluwakya, Rumanya, Bulgarya, Hapun. Hitlerpa hayunkunaqa Alyadu nisqakunam karqan: Pulunya, Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Suwit Huñu, Chunwa, hukkunapas. Yaqa tukuy pacham Alimanyap, Hapunpapas hayun karqan.

Hitlerqa lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, Nazi nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (Konzentrationslager nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum.

Iwrupapi tukukurqan 8 ñiqin aymuray killapi 1945 p'unchawpi alyadukuna aliman awqaqkunata qulluchiptin. Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqana antankankuna 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpi iñuku huk'i t'uqyanawan Hiroshima llaqtata, 9-VIII p'unchawpitaq Nagasaki llaqtata qulluchiptinmi, Nihuntaq 15 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpim suhitakurqan.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuypiqa pichqa chunka hunumanta aswan runakunas wañurqan.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuyqa kaytam qatichirqan: Alimanyam, tukuy Iwrupapas rakisqa tukurqan. Suwit Huñup awqaqkunap hap'isqan anti Iwrupapi suyukunapi kumunista partidukuna kamachiyta hap'irqan, kapitalistakunata qarquspa, susyalismu nisqa runa llaqta dimukratiya nisqata kamaspa. Kunti Iwrupapitaq mama llaqtakuna kapitalista puchurqan, parlamintu dimukratiyam.

Alimanyataq tukuy antinpa, tawa ñiqin rakinta Pulunyaman, Suwit Huñumanpas chinkachirqan. Chunka hunamanta aswan runakunam chay suyukunamanta puchu Alimanyaman ayqichisqa karqan. Chay puchu Alimanyataq tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan: Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq Tantasqa Republika Alimanya nisqam tukurqan, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista Aliman Dimukratiku Republika nisqam.




#Article 55: Wuliwiya (297 words)


Wuliwiya icha Qullasuyu nisqaqa Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Kastilla simipi: Bolivia. Uma llaqtakuna Chuqichaka  Chuqiyapupas.
Buliwyap umalliqnin 2006 watamanta 2019 watakamam Evo Morales karqan. Kunanqa umalliq manam kachkanchu, chaywanpas, Jeanine Áñez umallinatam kamachichkan.

Buliwya suyupiqa isqun m, 112 , 339 .

Buliwya suyupiqa achka runa llaqtam, indihina ayllu llaqtam. 

Tukuy Buliwya suyu runakunamanta 4.133.138 indihina kanku (ine. 2001), paykunaqa 36 qutupi llaqtachakunku. Suyupi tukuy 4.141.187 mana indihina kawsan.

Uma runa llaqtakuna

 Pukyu: Wigberto Rivero Pinto (2006) 

Buliwya suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.   

Buliwyaqa 1825yuq watamantapacha chunka isqunniyuq hatun kamachi riqsin.

Iskay waranqa pichqayuq watapi qhapaq intiraymi killapi Evo Morales  Susyalismuman Rikch'arimuy partidumanta Movimiento al Socialismo (MAS) nisqa, huk ñiqin umalliq indihina Buliwya suyumanta, Buliwya suyu runakunamanta 54 % akllanasqa karqan. Iskay waranqa suqtayuq watapi, qhulla puquy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.

Suti (Kamaqkuna)

Pachakuti Indihina Rikch'arimuy (Movimiento Indígena Pachakuti (MIP)) nisqaqa huk buliwyanu partiduman rikch'akuq indihina tantanakuymi, 2000 watapi Felipe Quispep kamarisqan.

Buliwya suyuqa ima munay rikukuyniyuq, imaymananiray kawsayniyuq, raymikunayuq, takikunayuq. Kay suyuqa  hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: qaqa siqaykuna, mayupi wamp'upi tuytuykuna, puriykuna, pisqukuna, sallqa kawsay qhawaykunapas, q'uñi unu wayt'aykuna, ñawpa willakuykuna, wasichakuy, ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis. 

Santa Krus suyupi tarikullantaq Noel Kempff Mercado mamallaqta parki. 2000 watapi UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. Suqta llaqtaqa Santa Krus suyupi  tukuy runakunap qhapaq kaynin kan, Misiones jesuíticas de Bolivia nisqa.  Chuqiyapu suyupitaq Titiqaqa qucha Titiqaqa wat'a wan Killawat'a wan, hinaspa Tiwanaku kan. P'utuqsi suyupitaq askha  sumaq quchakuna kachi quchakunapas (Uyuni kachi qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Uru-Uru qucha), hatun urqukuna  (Aqutanku, Likankawur, Lipis, Uturunku) hinaspapis ch'in pacha tarikullantaq. Chuqichaka llaqtapitaq ima munay  ñawpa wasikuna kan. Quchapampa suyutaq unay pacha mawk'a Inkallaqta llaqtayuq, askha  sumaq quchakunapas.

Buliwya suyupi tarikuq kaqkuna: 

Caporales, Diablada, Cueca, Llamerada, Macheteros, Morenada, Saya, Suri Sikuri, Takirari, Tobas




#Article 56: Aqumayu pruwinsya (134 words)


Aqumayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Acomayo) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Aqumayu llaqtam.

Kamasqa .

kuna: Qhichwa, Suni (Javier Pulgar Vidal)

Quchakuna: Aqumayu pruwinsyapiqa tawa aswan hatun qucham:

Uchuy quchakuna: Maqpi (Umacha), Waywaqucha (Aqumayu), Yanaqucha (Musuqllaqta) Qiwaqucha (Pumaqanchi), Hurinuqucha, Tiktiqucha (Aqupiya), Chinaqucha (Hembra), Machu Sankarara; 

Mayukuna: Apurimaq mayu - Aqumayu - Kachimayu - Marpamayu - Wililli 

Uchuy mayukuna: Qullqamach'ay (Aqumayu distritu), Q'intir (Sankarara), Waqar, K'ayasqmayu (Llaqtapampa), Chakamayu (Taqtabamba), Q'aqawa (Santo Domingo), Qaywa, Pumaqanchi (Pumaqanchi), Unusi, Mayusa, Tikuna (Ch'usiqani)

Aqumayu pruwinsyapiqa qanchis distritum.

Pumaqanchi distrituqa aswan hatun distritum Qusqu suyupi. 

Aqumayu pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 Pukyu:  

Pumaqanchi llaqtapim kan yachay wasikunapas.




#Article 57: Kulunya (127 words)


Kulunya nisqaqa huk karuq kaq mama llaqtap atisqan, kapuynin hina hap'isqa suyum, manañam qispichu kachkaq, warkukuq, manam kacharisqachu.

Kulunya pacha nisqapi Iwrupapi mama llaqtakuna - Ispaña, Purtugal, Inlatirra, Ransiya, Urasuyu, qhipaqtaq (chunka isqunniyuq kaq pachakwatap puchukayninpi) Alimanyapas, Italyapas - Afrikapi, Asyapi, Abya Yalapi, Awstralyapi, Usiyanyapi suyukunata, mama llaqtakunata kulunyacharqan, chaypi kawsaq indihina runakunata sarupaspa.

Abya Yalapi Kastilla Atiy nisqawan indihinakunap muchuyninmi qallarirqan.

Abya Yalapi mitma wiraquchakuna chunka pusaqniyuq kaq pachakwatap puchukayninpi (Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Inlatirramanta), chunka isqunniyuq kaq pachakwatapi (Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi: Ispañamanta, Purtugalmanta) qispikurqan, indihinakunata qhipaqmanraq sarupaspa. Asyapi, Afrikapi kaq runa llaqtakuna iskay chunka kaq pachakwatallapi, Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi qispikurqan. Chay mama llaqtakunaqa kunanraqmi musikunwan Iwrupa mama llaqtakunamanta, Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta wachuriq kachkanraqmi. Chaytaqa musuq kulunya pachatam ninchik.

Kunan pachaqa Tiksimuyupi pisillaraqmi kulunyakuna:




#Article 58: Martin Luther (114 words)


Martin Luther icha Luder (10 ñiqin ayamarq'a killapi 1483 paqarisqa Eisleben llaqtapi, Alimanyapi, 18 ñiqin hatun puquy killapi 1546 wañusqa Eisleben llaqtapi) kristiyanu rifurmasyun nisqap kamaqninsi yachachiqpas karqan.

Awgustinu munqhi, katuliku munqhi, Dyusmanta yachachiq kaspa, katuliku inlisyapi mana allin wiñaykuykunata allinchayta munarqan, Dyuspa simillanmanta, Jesu Kristullamanta yuyaykuspa.

Kristiyanu iñiq runakunap Dyuspa Simin Qillqata allinta hap'inankupaqqa chay Bibliataqa iwriyu simimanta grigu simimantapas aliman simiman t'ikrarqan, Wartburg nisqa pukarapi (Eisenach k'itipi) pakasqa kachkaspa.

Katuliku inlisyata allinchayta munaptinpas, Hatun Papa mana atiyninta chinkayta munaspa Lutherta ñakarqan. Huk aliman qhapaqkunaqa Lutherpa yachachiyninta chaskiptin, wakinkuna Aliman hatun qhapaqpas (Habsburg hatun qhapaq) mana chaskispa ñakarqan. Chay hinatam Alimanyapi inlisya rakikurqan. Lutherpa yachachiyninta uyariq iñiqkuna musuq inlisya tukurqan, prutistantismu nisqata kamaspa.




#Article 59: Kumunismu (153 words)


Kumunismu nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, lliw runakuna kaqlla kachkaptin, kaqlla hayñiyuq, kaqlla kapuqniyuq. Chay kumunismu wakita ruranapaqqa llamk'aqkunas susyalismu nisqapi mama llaqtapi kamachinman.

Kumunista yachaypi, tukuy runakuna kaqlla hayñiyuqmi kanman, tukuykunap llam'kananmi kanman, manataqmi hatun pusaq runachu kanman. Karl Marxpa yuyaypiqa tukuy kapitalista mamallaqtakunapi llamk'aq runakuna hatun pachakutiytas ruranqa, chay qhipa, huk hatun susyalista mamallaqtas kanqa. Kay hinallas tukuy runakuna kaqlla qullqiyuqsi, kaqlla hayñiyuqsi kanqaman, Kumunismutas ruranqaman.

Wiñay kawsaypiqa achka susyalista nikuq mamallaqtakunam karqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun (1922 watamanta 1991 watakama), Yuguslawya (1945 watamanta 1991 watakama), Kuba, Chinchay Kuriya, Runallaqta Republika China. Achka wiñay kawsay yachaqkuna nin, chay mamallaqtakunapi manam allin runa hayñi kanchu, aswantaq achka llakikunam. Achka susyalista nisqa mamallaqtakunaqa musuqmanta kapitalistam tukurqan, ahinataq Susyalista Suwit Republikakunap Huñun 1991 watapim, Aliman Dimukratiku Republika 1990 watapim.

Achka kapitalista mamallaqtakunapi kumunista partidukunam tiyan, ahinataq Piruwpi Piruwanu Kumunista Partidukuna, Ikwadurpi Ikwadurpak Kumunista Partidu, Ikwadurpak Marxista-leninista Kumunista Partidu.




#Article 60: Thaqu yura urin rikch'aq ayllu (102 words)


Thaqu yura urin rikch'aq ayllu (subfamilia Mimosoideae) nisqaqa huk chaqallu yurakunap urin rikch'aq ayllunmi, rurunkunaqa chaqallum. 83 rikch'ananmi, 3275 rikch'aqninmi kan.

Tuktunkunaqa iskay - wakin-wakinllapi ch'ulla - yumanayuqmi, wach'illam, pichqantin raphimuyum, wakin-wakinllapi kimsantin, tawantin icha suqtantin. Sapsilla achka sisa raphinkunam, kimsamanta pachakkama. Sapsilla huklla ruru raphinmi, wakin-wakinlla iskay icha chunka suqtayuqkamam. Patapi chawpi wayta raphiqa hatunyasqam, iskaynintin urapi wayta raphiqa huñusqam, pila hinam, wamp'ucha nisqam. Chay wamp'uchapiqa sisa raphikunam, ruru aspiqchapas tiyanku. Kinraykunapi kaq iskay wayta raphiqa wamp'uchata p'intum.

Chunkantin sisa raphinmi, wakin wakinllapi isqun icha pichqantin, huñusqam ichaqa hukllachu manam.

Tuktu minuywanqa kay hinam:

Rurunqa chaqallum.

Kaymi huk thaqu hina yurakuna:




#Article 61: Iskay simipi iskay kawsaypi yachay (188 words)


Iskay simipi iskay kawsaypi yachay (ISIKY) icha Iskay simi kawsaypura yachay (ISKY, ISKAYA), kichwapi Ishkay shimi kawsaypura yachay (IShKY, kastilla simipi: educación intercultural bilingüe, EIB) nisqaqa iskay simipi yachaymi, astawanqa iskay kultura nisqa kawsay hinapi yachay. Chay yachay hinawanqa huk yachay wasikunapi yachanku, mama llaqtapi iskay icha aswan rimaykuna kultura nisqakunapas kaptin, lliw Awya Yalapi hinam.

Buliwyapi, Piruwpi, Ikwadurpi ISIKY nisqataqa yachay wasikunapi yachachin chayllapi, yachakuqkunap mama rimaynin manam kamachiy rimay, kastilla simi kaptin. Kastilla rimaq wawakunaman manaraq ñawpaq mama rimaykunatachu (qhichwa simi, aymara simi) yachachin. Chayraykuqa indihinakunata kunanraqpas kastillanuchankum. Chay qhichwa, aymara rimaykunata Andespa allin kawsayninta kastilla rimaqkunaman yachachiptin, chiqap iskay simipi iskay kawsaypi yachay kanman.

Astawanqa, achka yachaywasikunapi iskay simipi yachay kaptinpas, manaraq lliw icha lliwmanta aswan yachakuqkuna kikinpa mama rimayninpichu, ahina qhichwa simipi icha aymara simipi yachakunku, astawan kamachiy rimaypi kastilla simillapim.

Buliwyapiqa Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaqmi (CENAQ) tukuy Buliwyayuq runakunapaq iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaq rimapun.

Piruwpi iskay simipi iskay kawsaypi yachay llamk'aq indihina yachachiqkunaqa Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin (ANAMEBI) nisqapi wankurisqam.

Piruwpiqa Nonato Rufino Chuquimamani Valer sutiyuq yachachiqmi anchatam iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaq llamk'achkan. Rikch'asapa qhichwa simi qullqatapas rurarqan.




#Article 62: Kawsay yachay (124 words)


Kawsay yachay nisqaqa (latin simipi: Biologia, grigu simimanta: Βιολογία)  tukuy kawsaqkunapa yachayninmi.

Kawsay yachaymi ñawpa musuqpas. Ñawpa yachay hina, Aristotelis (384 watamanta 322 watakama K.ñ.) Kawsay yachaypa taytansi. Paymi tiksikuh huk jatun qillqasqap paqarichoqnin watiqaypi.

Kawsay yachay XVI pachakwata XVII pachakwatapas kama manam aswan allichirqanchu. Chay watakunapi, kay yachay tharinankunap musuq pachakunap yanapanrayku wiñasqanmi: kawsaykuqkunap añakikunappas pachanku.

Kurku yachaypi, iskay hatunruku runa rikurisqanku:

XVI pachakwatata tukuspa, mikruskupiwup wiñaynin qallarisqa. Iskay siminakuy qallarisqapas: huk siminakuy inwruiyunpam wiñayninrayku kasqan; huktaq siminakuy manakaqpa paqariyrayku kasqan.

XVIIIpachakwata Malliy Kawsay Yachaypam mitan kasqan. Kay pachap aswan hatunruku runakuna Spallanzani, Réamurpas, Buffonpas Linnépas karanku.

XIX pachakwatapi, Kawsay yachay musuq yachaytam kawsay pachap wiñay kawsayninpa yanapanrayku tukuchikusqan: Schleiden Schwannpas Kawsaykuqpa Iñiyninmantam rimaranku; Pasteur Byuhinisismantam rimaran; Lamarck Darwinpas huktaq yachaqkunapas rikch'aqyaymanta rimaranku.




#Article 63: Qiwuña (140 words)


Qiwuña, Qiwiña, Qiwña, Qiñwa icha Qiwna, kichwapi Kiñwa icha Sachakiñwa (genus Polylepis) nisqaqa huk sach'akunam, 4500 mitru hanaqkama wiñaq. 26 rikch'aqniyuq rikch'anam, waysallpu yura rikch'aq aylluman kapuq. Qiwuñaqa ancha alli-allillamantam wiñan, qaranta pisi-pisillamanta k'uskiykuchispa. Chay pisillata paskasqa qaranqa sach'ata chirimantam amachan.

Ñawpa pachas Punapi ancha achka qiwuña-qiwuñas karqan, kunan pachataq chaymanta chunka ch'iqtallamantas aswan pisillas puchuq kachkan. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna ama sach'a muthuychu ñiqsi karqan. Ispañulkuna hamuptinqa achka sach'akunas michina ruranapaq muthusqa karqan.

Kunan pacha mana chayllaña q'iru kaptinmi, runakuna qiwuñakunata yamt'apaq wasichanapaqpas muthunku. Llamakuna qiwuñap raphinkunatam mikhunku. Chaywan musuq qiwuña manañam wiñanchu. Lluqsiq qaranrayku qiwuña utqayllam rawran. Chayrayku achka qiwuñatañam kañarqanku.

Qiwuña-qiwuña Punapi allin allpapaq ancha chaniyuq kaptinmi, chay sach'a-sach'akunata amachananchikmi tiyachkan.

Mama llaqtap sach'a-sach'a kamayuqninkunaqa qiwuña ranti utqaylla wiñaq kalistukunatam churayta munan, runakunata q'iruwan kawsachinapaq. Chaywanpas huk kawsay pacha amachaq tantanakuykunam ayllu llaqtakunawan yanapanakuspa musuq qiwuña-qiwuñakunata churayta munan.




#Article 64: Internet (104 words)


Internet - inlish simipi Interconnected Networks: T'inkinakusqa llikakuna - lliw tiksimuyuntinpi antañiqiq llikakunap ancha hatun llikanmi, yawirkawan icha ankichiywan t'inkinakusqa, antañiqiqpura willakunata qunakunapaq. Tiksimuyuntinpi ima antañiqiq kay internetpi t'inkisqa kayta atinmi. Antañiqiqkunaqa willankunata tantari qillqa (protocol) nisqakunawanmi qunakun.

Internetqa 1969 watapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqanakuy ministiryunpa (Pentagon nisqap) ARPANET nisqa antañiqiq llikanmantas paqarirqan. Hatun yachaywasikunas, k'uskiykuy sunturkunapas chay ARPANET nisqataqa willanakunapaqsi llamk'achirqan. Chay pachas UNIX nisqa llamk'aykuna llikatapas kururachirqan. 1982 watapiqa ARPANET TCP/IP (Transmission control protocol / Internet protocol, karpay llanchiy tantari qillqa / t'inkinakusqa llikakuna tantari qillqa) nisqa tantari qillqatas llamk'achiyta qallarirqan. 1993 watapi WWW (Internet p'anqakunap llikan) paqariptin, internet anchata mastarikuytam qallarirqan.




#Article 65: Ikwayur (349 words)


Ikwayur  (kastilla simipi: Ecuador, Chawpipacha) nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Kitu llaqtam. Ikwayur Runaq Imayka 13.212.742 runakunam kawsachkanku (2006).

Kunan pacha Ikwadur icha Chawpipacha nisqa suyupiqa, ancha ñawpa pacha achka runa llaqtakunas tiyarqan. Ahinataq Waltiwya (Valdivia) nisqa runakunas Manawi markapi Santa Elena markapipas kawsarqan,  kñ -  kñ watakunapi. Paykunaqa sumaq k'apra ruraqsi karqan. Awya Yalapiqa manas ñawpaq huktaq runakunachu k'aprakunata rurayta yacharqan.

Achka wiñay kawsay yachaqkuna Juan de Velasco yachaq hina yuyarqan, aslla watamanta, Inkakunap hamusqankama, huk mamallaqta hatun pusaq Kitupi kawsarqan, pay Chawpipachap Antinkunatas kamachirqan, Puruha runallaqtamanta (Chimpurasu markapi), San Gabriel llaqtaman (Karchi markapi). Chay hatun pusaqqa Shyri nisqas karqan. Kunanqa manam tukuy wiñay kawsay yachaqkunachu pay hina yuyan. Astawan yachaqkuna yuyan, Chawpipachapi, Inkakunap hamusqankama, manas huklla hatun pusaqchu tiyarqan, aswantaq achka kurakakunas tiyarqan, huk kurakaqa achka ayllu llaqtakunatas kamachirqan. Qhipaqa Inkakuna Tupaq Inka Yupanki Wayna Qhapaqpas Chawpipachapi Antikunatas kamachirirqan, qhipa Chawpipacha Antikunap runankuna Tawantinsuyupi, Chinchaysuyu markapi kawsarqan. Kimsa chunka wata qhipa, Ispañulkunas hamurqan, Francisco Pizarro sutiyuq pusaqninqa 1533 watapi Atawallpa Inkatas wañuchirqan. 1534 watapiqa Kunkistadur Sebastián de Belalcázar Kitu llaqtatas hap'irqan, chay llaqta Ispañapaqmi nispa. Kunkistadurkunaqa hamurqaptinsi, Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqqa Kitu k'itipi tukuy wasikunatas ruphachirqan, Ispañulkuna ama tukuyta chaskinanpaq nispa, hinaspas quri imakunata khuyaylla rumikunatapas urqukunamansi apamurqan.

Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy nisqapi Antonio José de Sucre, Simón Bolívar sutiyuq awqaq pusaqkuna Ispañulkunawan maqanakurqaptin 1822 watamanta Ikwadur nisqa suyuqa Hatun Kulumbyaman kapuq markam karqan. 1830 watakunapi chay Hatun Kulumbya manaña tiyaptinsi Ikwadur huk musuq mamallaqtas tukurirqan. Juan José Flores Ikwadurpa huk ñiqin mamallaqta hatun pusaqsi tukurirqan. Hinaptinpas allpayuq mistikunaqa hinallataqsi indihinakunata maqarqan, sinchitas llamk'achisparaq. Astawantaqsi kichwa runakunaqa wasipunku nisqapi kawsarqan, mistikunapaq allpankunapi llamk'aspa, uchuylla allpayuq kaspa, chay uchuylla allpankunapi mikhuchikunanpaq llamk'aspa. Allpasapakunaqa, Kathuliku Inlisyapas tukuykunata kamachirqan. 1895 watapi Eloy Alfaro sutiyuq runas Ikwadurpa hatun pusaqnin tukurirqan, indihinakunata ñawpaq ñiqin yanapaqsi hatun pusaq kaspa.

Ikwadur mamallaqtap mamakamachiyninqa 2008 watapim qillqasqam karqan. Chay mamakamachiyqa kaman, huk hatun pusaqmi tiyan, payqa Presidente de la República nisqam.

Ikwadur mamallaqtapiqa iskay chunka tawayuq markam kachkan, sach'a-sach'akunapi suqta markam, Chalapi suqta markam, Antikunapitaq chunka hukniyuq marqam, Yawatisuyupitaq huklla markam kachkan. Sapa markapiqa achka kitikunam kachkan.

(++) Kamasqa wata: 2007




#Article 66: Nihun simi (254 words)


Nihun simi (日本語 - Nihongo) nisqaqa Nihun mama llaqtapi rimasqa rimaymi. Pachak iskay chunka qanchis hunu rimaqninmi kan.

Nihun suyupi nihun simita tukri simimanta riqsichiq liy manam kanchu. Ichaqa, Nihun suyup llapan institucionninqa nihun simillapim llamkanku. Yachaywasikunapitaq nihun simip kursunpa sutinqa 国語 (kokugo = Mamallaqtap simin). Internetpi, nihun simiqa 7niqin simim.

っtapas (Huchuy 'tsu') んtapas ('N') qichuptinchikqa, Nihun simipi llapan simikunaqa hanllallillapi tukukun. 

Nihun simi qillqanapaq kimsa qillqayninmi kan: Hiragana, Katakana, Kanji ima kanku.  

Kana nisqaqa nihun simip silaba qillqayninmi. Kanaqa iskay t'aqayuqmi: 

Hiraganaqa tiqsinnin qillqayninmi. Warmakunaqa yachaywasita qallaykuspa, chay hiraganataqa yachaykun. Chaymi, irqipaq mayt'ukunapi kanjip lawninpi hiraganata churaykuspa kanjita likachin. Hiraganaqa chayna kaspaqa Furiganam.

Katakanaqa hiraganahinam, sapa sanampaqa huk silaballata t'uqyachin. Ichaqa, Katakanawan huk simikunamanta hamuq simita qillqakun. Hinaspa, パン (pan = t'anta), キッチン (kicchin = wayk'una) nisqa simiqa portugal simimanta, ingles simimanta ima hamuptinmi, katakanawan qillqakun. Hinamantaq, kanjiqa sasa kaptinqa katakanawan qillqanmanku: バラ (bara = rusa wayta) simipihina. Pipas k'urita rimasqantaqa rikuchinapaqpas katakanawanmi qillqallan, huk rubutpa rimasqanta kaynata qillqaykunmanku: 

後ハ、コノ工場カラ出タトキ、初メテ人間ヲ見タサ。(Ato wa, kono koujou kara deta toki, hajimete ningen wo mitasa)

Chaymantaqa phawrikamanta lluqsispa wamaqta huk runatam qhawarquni.

Kanjiqa Chinamanta hamusqa qillqaymi. Chay qillqayqa kunan nihun simiman anchatam yachakusqa kachkan. Chaypaqqa, nihun runakunaqa kanjiman iskay likana layata churakurqan. Hukqa Kun'yomi (nihun simipi t'uqyay), huktaq On'yomi (China simimanta hamuq t'uqyay). Ichaqa, nihun simiqa mana china simihinachu kaptinmi, kanjiwan simip saphinllata qillqallanku, ramatika lakikunatataq hiraganawanmi qillqallan. Hinaptinqa, Nihun simipi qillqasqaqa kayhinam kanman: 

スペイン人の征服時の記録 (Supeinjin no seifukuji no kiroku) 

Ispaña runap atiynin pachamanta qillqakuna 

Chaypiqa, のqa (no) ramatika lakinmi, hinaspa manam kanjiyuqchu. Saphintaq 征服時 (Seifukuji) kanjiyuqmi.  




#Article 67: Qhichwa siq'i llunpa (102 words)


Qhichwa siq'i llunpa nisqaqa latin siq'i llumpamanta qhichwa simipaq rurasqa siq'i llumpam.

Qhichwa simipiqa (Qusqu-Qullawpi) kay qatiq sanampakunam, latin siq'i llumpamantam hap'isqa:


Chinchaysuyupi, chawpi suyukunap rimayninkunapipas kay qatiq sanampakunapas:
sh (shuti = suti, mishki = misk'i, ash = as)
ĉ (Wanka, Kashamarka, Inkawasi-Kañaris rimaykunapi: ĉaki = chaki, kaĉay= kachay).

Kay qatiq sanampakunataqa wakin rimaymanta simikunallapaqmi qillqanchik:


Kikinpa sutinkunapaq chaylla kay qatiq sanampakunatam qillqanchik:







#Article 69: Maria Reiche (154 words)


Maria Reiche sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Dresden llaqtapi, Alimanyapi -  wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk aliman yupana yachaqmi, mawk'a llaqtakunata k'uskiykuqpas karqan.

Maria Reiche paqarisqa Alimanyapi Dresden sutiyuq llaqtapi 15 kaq punchawpi mayu killapi 1903 watapi. Paqarisqan  llaqtapi yachakurqan yupanayachayta , yachay wasipi yachachinanpaq. 1932 watapi Piruwman chayamurqa, aliman kunsulpa churinkuna uywananpaq Kusku llaqtapi. Achka wata qhepata, Limaman astakamurqa. Chaypi llamkarqa Paul Kosok sutiyuq arkyulugupaq qillqasqanta tikraspan. Paul Kosok llamkarqa Naska siq'ikunamanta. Chaykunamanta ñawinchaptin, Mariapa uman rikcharirurqa Naskapa siqinkunapaq. 1947 watamanta payñataq librukuna qillqayta qallarirqa. Sumaqta Naska siqikunamanta willakuyninwan qatirqa yaqa wañunankama. Pay yanaparqa wakinkuna yachakunankupaq, allin riqsinankupaq Nascapa pampankunata. Paya kachkaspa Maria chaskira Piruw istadumanta aswan hatun urdinta, Orden del Sol sutiyuq. Chaywan llamkasqanta chanincharaku. UNESCOmanta chaskirqa Machu Pikchuwan sutichasqa midallata. 1998 watapi Maria wañurqa Hospital de las Fuerzas Aereas wasipi, Lima hatun llaqtapi. Naskapa hichpanpi pampakurqa, allin pampasqata. Wañusqanrayku huk llaqtakunamantapas chayamurqaku achka kamachikuqkuna. Yachasqan wasi Naskapa hichpanpi kunan musiyu hina kachkan.




#Article 70: Juan Domingo Perón (110 words)


Juan Domingo Perón sutiyuq runaqa (*8 ñiqin kantaray killapi 1895 p'unchawpi paqarisqa Lobos llaqtapi - †1 ñiqin anta situwa killapi 1974 wañusqa Olivos llaqtapi, Arhintinapi) huk arhintinu awqaq pusaq, pulitikupas runam karqan.

Kimsa kuti Arhintinap umalliqninmi akllasqa karqan: 1946, 1951, 1973 watakunapi. 1946 watamanta pacha umalliq kachkaptin, 16 ñiqin tarpuy killapi 1955 p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan. Chaymanta pacha Arhintinamanta mitikuspa chunka pusaqniyuq wata karu llaqtapi karqan. Arhintinaman kutimuspa, 23 ñiqin tarpuy killapi 1973 musuqlla umalliq tukurqan, ichaqa 1974 watapiña wañurqan.

Tayta: Mario Tomás Perón (1867-1928), Mama: Juana Sosa (1875-1953).

Warmikuna: Aurelia Gabriela Tizón de Perón (1929-1938), María Eva Duarte de Perón (1945-1952) wan María Estela Martínez de Perón (1961-1974).




#Article 71: Tinkurachina siwi (109 words)


Tinkurachina siwi nisqakunaqa (kastilla simipi: coordenada geográfica) Tiksimuyupi ima puystutapas sut'ichanapaq, taripanapaq runap kamachisqan siwi hina muyukunam.

Kimra siwi icha Tinkurachina hanaq (latitud) nisqaqa chawpipacha siq'imanta qhipakunakama yupasqam. Chawpipachapiqa ch'usaq k'atma (0°), chinchay qhipapiqa chinchay hanaq isqun chunka k'atma (90° Ch / 90° N), urin qhipapitaq urin hanaq isqun chunka k'atma (90° Ur / 90° S).

Suni siwi icha Tinkurachina suni (longitud) nisqataq London llaqtanta puriq Greenwich siwimanta iskaynintin kinraymanmi yupasqa. Greenwich siwipiqa London llaqtapi ch'usaq k'atma (0°), chay siwipqa huk kinrayman, anti puriyllaman anti pachak pusaq chunka k'atma (180° An / 180° E) nisqakama, kunti puriyllaman kunti pachak pusaq chunka k'atma (180° Ku / 180° W) nisqakamam yupanchik.




#Article 72: Chunkantin huchha llika (112 words)


Chunkantin huchha llika icha Chunkaman chunka miraq chayri patmakuq (kastilla simipi: sistema decimal) nisqaqa chunkantin huchharayuq huchha llikam, makinchikkuna hina. Lliwmanta aswan rimaykunam chay huchha llikayuq, ahinataq qhichwa simi, manataq Chawpi Abya Yalapi indihina rimaykuna (nawa simi, maya rimaykuna, hukkunapas), iskay chunkantin huchha llika nisqayuq.

Kay hinam chunkantin huchha llika:
huk (1) - (chunka kuti) -- chunka (10) - (chunka kuti) -- pachak (100) - (chunka kuti) -- waranqa (1.000) - (chunka kuti) -- chunka waranqa (10.000) - (chunka kuti) -- pachak waranqa (100.000) - (chunka kuti) -- hunu (1.000.000) - (chunka kuti) -- chunka hunu (10.000.000) - (chunka kuti) -- pachak hunu (100.000.000) - (chunka kuti) -- lluna (1.000.000.000) - ...




#Article 73: Ch'iqtaku (147 words)


Ch'iqtaku, Patmaku icha P'aki yupay (kastilla simipi: fracción) nisqaqa rakisqa (patmasqa), mana hunt'a kaq, mana k'apak kaq, yupaymi.

Ch'iqtakuqa iskaynintin hunt'a yupayniyuqmi: yupama, rakina yupay icha rakiriq yupay nisqa hanaqpi qillqasqa, patmama icha rakiq yupay nisqa urinpi qillqasqa.

Ch'iqtaku yupayqa (c) kaqllam yupama (a) patmamawan (b) rakisqa: c = a / b.

Kay hinam chay ch'iqtakuta ninchik: a b ch'iqta icha a b patma icha a b t'aqa.

Ahinataq 3/4 kay hinatam ninchik: kimsa tawa ch'iqta icha kimsa tawa patma icha kimsa tawa t'aqa.

Hunt'a yupaypa iskay kaq phatmanqa kuskan nisqam.

Yupamata patmamawan rantimpaspaqa, ch'iqtakup t'ikrasqa yupaynintam chaskinchik.

Ch'iqtaku yupaykunata yapanapaq icha qichunapaqqa, paqta patmamayuq ch'iqtakukunatam (paqta rakiqniyuq p'aki yupaykunatam) ruranchik. Chaypaqqa yupamata patmamatapas kaqlla hunt'a yupaywanmi miranchik: 

Ch'iqtakuta hunt'a yupaywan miranapaqqa yupamallatam hunt'a yupaywan miranchik:

Iskay ch'iqtakunatataq miranakunapaq iskaynintin yupamakunatam miranachinchik, iskaynintin patmakunatapas miranachinchik:

Ch'iqtakuta huk ch'iqtawan rakinapaqtaq ñawpaq ch'iqtakuta iskay ñiqin ch'iqtakup t'ikrasqa yupaywanmi miranchik:




#Article 74: Saddam Hussein (125 words)


Saddam Hussein sutiyuq runaqa (arabya simipi:  صدام حسين عبد المجيد التكريتي, Ṣaddām Ḥusayn Abd al-Maŷīd al-Takrītī, 28 ñiqin ayriway killapi 1937 paqarisqa Al-Awja llaqtapi, Iraqpi; 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 wañusqa Al-Kazimiyya llaqtapi, Bagdad ñiqpi) huk Iraq mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitikupas runam, sunita islam iñiqmi karqan. 1979 watamanta 2003 watakama Iraqpa umalliqninmi karqan.

Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Fransya, Suwit Huñupas yanapaptinmi, 1980 watamanta 1988 watakama Iran mama llaqtawan awqanakurqan. Ancha achka runakuna wañuptinpas, manam atiqchu tukurqan.

George Walker Bush sutiyuq Hukllachasqa Amirika Suyukunap umalliqnin terrorismu hayu maqanakuyta rimariptin, 20 ñiqin pawqar waray killapi 2003 p'unchawmanta Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqaqninkunam Iraq mama llaqtata atirqan, Saddam Huseinta urmachispa hap'ispa. Saddam Husseinqa 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 2006 p'unchawpi runa warkhunapim wañurqan. Kunanraqmi Iraq mama llaqtapi maqanakuchkanku.




#Article 75: Chinkasqa Churi (123 words)


Chinkasqa Churi nisqamantaqa Jesusmi Lukaspa qillqasqanpi, chunka pichqayuq uma rakipi, 11-manta 32-kama kaq wirsupi rikch'anachinapi willan pharisiyukuna niptin: Kay runaqa huchasapakunawanmi mikhuspa kawsakun, nispa.

Kaytam nin: Huk runap iskay churinmi karqan. Sullka churinqa taytanmanta tupaqninta mañakuspa tupaqninwan karu llaqtaman ripurqan. Tukuy tupaqninta mana allinta kawsaspa chinkachirqan. Wakchayasqa kaspa huk chakra runapaq khuchikunata michispa yarqaspa nikurqan: Taytayman kutimusaq, manaña churinchu kaspay. Wasinman chayamuchkaspa taytanqa karumantaña rikurqan. Churinqa manañam churiykichu kachkani niptinpas taytanqa churintata marq'aspa much'aspa chaskirqan, chitata sipispa sirwiqkunawan phistarqan. Kuraq churintaq chayta rikuspa phiñakuspa taytanta imaraykum chay? nispa tapurqan. Taytantaq kutichirqan: Churíy, qamqa ñuqawanpunim kachkanki, tukuy kapuqniykunapas qampataqmi; ichaqa kay wawqiyki wañusqa kachkaspa kawsariramusqanraykum, chinkasqa kachkaspa tarimusqa kasqanraykupiwanmi, q'uchukuspa kusikuna karqan.

Chunka qanchisniyuq kaq pachakwatapis Juan de Espinosa Medrano Chinkasqa Churimantamanta aranwaytas qillqarqan.




#Article 76: Lanki distritu (175 words)


 Lanki distritu (kastilla simipi: Distrito  de Langui) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum hatun Kana wamanipi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Lanki llaqtam (341 runa, 2007 watapi). Lanki llaqtaqa tarikun Lankilayu quchap hap'isqanmi. Lankiqa qanchis aylluyuqmi: Kunti Qiqra, Ñawichapi, Chankarani, Urinsaya, Ñawi Chaqupata, Kunti Wiluyu, Yana K'uchu, tawa waranqa kuraq lamar quchap patanpim tarikun, Apu Yana Urqup hayt'ananpi. Runankunataqmi truchata quchapi, uywata michispa chakrata llamk'aspa tiyanku.

Lanki llaqtaqa Layu llaqtapiwan chiqap yuyana kawsayniyuqmi, ñawpa runakunaqa tiyarqanku Hatun K'ana llaqtaman hap'isqa, chayman mistikuna chayamuptintaq sumaq quchayuq kaptin muyuriqninpi tiyaykurqanku, Alencastrecuna, Caballerokuna, Esquivelkuna, Medranokuna, Qhawatakuna (Ccahuata nisqa), huqkunapiwan, mistikama ñawpa runakunap hallp'ankunata hap'ipakuspan asindakunata kamarirqanku. 

Qusqu llaqtapi Asuntos Indigenas nisqa ayllukunamata tupapakuq kamarikuptinña, runakuna ayllukunata huñunarirqanku. Chay patamantaq Piruw suyu umalliq Juan Velasco Alvarado, Ayllukunata riqsirispan runakunaman allpanta kutichipurqan, chay p'unchawmantam kunankama ayllukuna kawsachkallan.

Lanki llaqtaqa allin qharipunim sayayninpi, kunankamapas, Chiyaraqhi patapi tupachkallanku Chiqa ayllukunawan sapa wata iskaychunka iniru killapi.

Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.


 Pukyu:  




#Article 77: Unuchay (133 words)


Unuchay,  icha Wawtisu, Yakutsay ( Ankash qallupi) nisqaqa (grigu simipi: Βάπτισμα, chaymanta kastilla simipi: bautismo; grigu simipi: βαπτίζειν (baptizein) ch'ultiy) kristiyanu tukuypa sananchanmi.

Dyuspa Simin Qillqakamaqa Unuchachiq Huwanmi huchankunata willakuq runakunata, ichataq Hisuwtapas Huryan mayupi unuchachin (). Huchallikuqkunataqa unuchachin kutirinankupaq, huchankunata pampachanapaqmi (, , ). Huwan hina Hisuwpa akllay qatiqninkunapas unuchachirqanku ().

Matiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa ().

Runa Jesu Kristu apuymi nispa huchankunamanta pampachanapaq mañaspa yakupi ch'ultichikun, musuq kristiyanu kawsayta, Ch'uya Ispirituta chaskinanpaq. Chay hinas mawk'a runa wañurquptin musuq runas, Kristupi iñiywan allin kawsaq runa paqarin.

Pastur icha kuraqa iñiqta bawtisaspa ninmi: Bawtisayki Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi nispa.

Huk kristiyanu inlisyakunapi - Katuliku Inlisyapi, Urtuduksa Inlisyapi, Lutiranismupi - wawachakunatapas bawtisanku; manataq Bawtista inlisyapichu, iwanhilikal nisqa inlisyakunapichu.




#Article 78: Llallawa (185 words)


Llallawa (kastilla simipi: Llallagua) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyup uma llaqtanmi.

Llallawa llaqtaqa Unsiya llaqtap (pruwinsyap uma llaqtanpa) chinchayninpi, chaymanta 7 km karum, Chukiyapu llaqtamantataq 300 km karum, uralanpi, Ururu llaqtamanta 100 km karum, chinchay kuntinpi. Chaymanta huk mana sinchichasqa ñanpi huk 5.000 m hanaq q'asanta purimunchik.

Llallawa llaqtaqa mama quchap hawanmanta 3.800 m aswan hanaqmi. Llaqtap k'itipiqa iskaynintin urqum, Llallawa nisqam (ñuñu, chuchu niyta munaqsi). Llaqtaqa puna nisqa sallqa suyupim, wata kuskanchaku llaphinqa 10 °C, wata kuskanchaku para yakunqa 400 mm.

Llallawa k'itipiqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatunsi chayanta qhuyakunam karqan. Chaypis chayanta qhapaq nisqa Simón I. Patiño sutiyuq runas ancha qhapaq ruruchinantas kamarqan. Buliwya pachakutiypi chay qhuyakunatas mamallaqtachaspa sapsicharqanku. Chay qhuya ch'usaqchasqa kaptinsi, 1980 watakunapi chayantap Tiksimuyu chanin ancha pisichasqa kaptinsi Buliwya mama llaqta chay qhuyakunataqa wichq'arqan, huk pisilla qhuyakunata hukllapaqchaspa. Chaymantapacha runakuna mana llamk'ayniyuq kaspa karuman purinmi. Huk runakunataq qhuyakunapi chanyantataraqmi maskachkan. 
Runa huchhaykamaqa 1992 watapi 31.474 runakunas Llallawapi kawsachkarqan, 2001 watapi 29.472 runas, 2006 watapitaq 27.700 runachá. Llallawa munisipyu kawsaq runakunap kuskanchaku kawsay mit'anqa 58,2 watam, chunka pichqayuqmanta aswan watayuq kaqkunap ñawinchay qillqay atiq puqtuynintaq 83%.




#Article 79: Inka Wasi distritu (197 words)


Inka Wasi distritu (kastilla simipi: Distrito de Incahuasi) nisqaqa Phirriñaphi pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi (Piruwpi) huk distritum. Uma llaqtanqa Inka Wasi llaqtam

Amusuy, Antamarka, Atumpampa, Atumpukyu, Ayamachay, Qallima, Kanchachala, Cruz Loma, Yuraqmaĉay (Cueva Blanca), Cumbe Aura, Wayrul, Janque, Kunkacha, La Tranca, Lanchipampa, Lakipampa, Llamka, Maqaykaq, Mal Paso, Maraywaka, Montecarlo, Moyán, Uqsapampa, Hatun Pampa (Pampa Grande), Payqa Sirka, Pukarumi (Piedra Colorada), Sayaqrumi (Piedra Parada), Playa, Puchaka, Kitikiru, Qutrapampa, Mayupampa (Riopampa), Romero, Rumichaka, Saka, San Luis, Señor de la Humildad, Shankapampa, Shurchapitij, Sinchiwal, Susupampa, Tambuni, Tasakira, Tayapampa, Tutura, Tuturas, Tuluqpampa, Tungula, Uyshawasi, Uyurpampa, Warwar, Wasikaq

Alamo, Arco, Hatun Chakwaka, Biskacha, Capilla, Cascarilla, Castilla Rosa, Chillkayaku, Chillpaka, Chukllapampa, Coco, Coyona, Cumba, Waru, Escalera, Halecon, Jachi, Kinwa, Kuyuna, La Calera, La Rajada, Lajas, Lanchi, Limón, Liriu, Lluchkayaku, Makmakpampa, Marko, Molino, Mundo nuevo, Mushkalin, Muye, Pagay puente, Palayón, Paqcha, Pillqunta, Pulka, Punquyju, Puykaty, Quisera, Kitrarampa, Qunquna, San Nicolás, Sapote, Sauce Tranca, Shankayqun, Shita, Tierra Colorada, Tinkuq, Totorita, Tumbe, Uchkula chakwaka, Uktruyaku, Valencia, Wachuma, Yana Yaku, Yerba Buena

Chakrakamay wakikuna:
Alisupampa, Kinwa

Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam (Inkawasi-Kañaris k'iti rimayta) rimanku.

 Pukyu:  




#Article 80: Antonio Raimondi pruwinsya (101 words)


Antuuñu Raymunti pruwinsya (aymara simipi: Antonio Raimondi jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Antonio Raimondi) nisqaqa  mama llaqtayuq, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Llamillin llaqtam. 

Yurirqan 26.10.1964, mamallaqta pushaq: Fernando Belaúnde (Hirnanyu Wilayunti). Chaypia usharun pichqa chunkata watata.

Kay pruwinsyaqa kawsay yachaq Antonio Raimondimantam sutichasqa.

Suqta listritunmi kan:

Llamillin marka. 'llamillin' nin mikuyta musyay imanuw kanqanta, qalluykiwan, shimiwan maakuy huk mikuyta laqwapaqnuw. Kikin markaqa Pawaqutu hirka chakinchu, huk manyapa aywan Pashtaq raqra.

Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.




#Article 81: Ankash qallu (661 words)


Anqash rimay nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Anqash suyupi, kunti Wanuku suyupipas (Piruwpi) rimasqa.

Ankash rimayta yachayan  Ankash suyu kuraq patmapi, astawan walla walla laqtakunapi; rimayanpas Wanuku suyupa wamaninkunapi: Marañun wamani,
 Wakaypanpa wamani  Wamaliyis wamani; Qahatanpu wamani, Limaq suyupi. 

Kunan Qheswaqa Ikwaadur Piruw, Boliwya llaqtahuñupi Kasqapa (State) simin kan. Rimayan Chilipi, Arhintinapi, Kulumwyapi, tikmuq suyukunapi, manam Kasqa simichu .


Shuqankuna (ejemplos):

Sutipa, suti rantinpa, suti tumaqpa qipanman qillqay kunata.

Shutiwan imay kaqkuna rikurquchikan. Ima kawaqta, ima yayusata.

Wanakan imayta, runakunata, uywakunata llapanllaypa shutichanapaq.

Shuti tumatsiq chaninchan, manaqa cheganchan ima shuti ninqanta.Shuqunkuna (ejemplos): Yuraq punchu (poncho blanco), chaninchaq(calificativo); taqay wayna(aquel joven), cheqanchaq( determinativo).

Shutirantin ruran shuti rurankaqta, mana shutita qayarlla. Shutirantinkunan kayan: 

Kikillanpita mana imatasi nintsu, wakin qipanchu, nin imaykata. Ruran huntana aruy, wakin rimaypa(oración) chayanta.

yaqa: sí en verdad, él es feroz.

Kaychuw (kaypi), aquí; rurichuw (ukupi), adentro; káyllachuw (aquí mismo); káyllapa (por este lado); waqtachuw (afuera); wakaqpa (por aquel lado); qepachuw (atrás); tsaymanpa( a ese lado); taqaychuw (allá); karuchuw (lejos); tsaychuw (allí); tsinpachuw ( en la otra orilla); hananchuw (encima); ñawpanchuw (adelante):witsaychuw (arriba); maychusi ( en cualquier lugar). Tsinpachaw ( al frente, en la otra banda).

Kanan (heute); tsaypinqa (alsdann); paqas(nacht); naqa (vor); tsaypita (nachher)

Mana, m (non // ne pas);  Ari, Awmi, (oui); amaraq (encore);  na (déjà)

Kaynaw( así); tsaynaw, tsaynaw ( así, así);allim ( bien); tsaynawpis( así también); pis (también); mana alli( malo), imay alli (muy bien). 

May tsika, may atska ( muchísimo); waallka ( un poco); waallkalla ( muy poco); atska ( mucho, bastante); pishilla ( muy tierno); astawan ( mañakuy) más. 

Tsaynuunaachi ( podría ser así); imanuuraq ( quién sabe, cómo será); kanqam( podría ser, podría haber); maypis, maysi ( tal vez); maynaachi (quizás sea); aashi (dice que sí); tsaynuushi ( dice que es así). 

Ima (what?); imata ( what thing?); imaq, imaman ( ¿a qué?).Imapaq ( ¿para qué?); tsaynuukuw, hinachu ( ¿así es?), ima hanan,ima nir, imanasqa ( ¿por qué?).

Verbalizador. Rimaypita huk 
kamanakuna kay qipanallawan yarqun; wakinqa huk kamanapitam.  

Kapuy. Ser o existir uno para otro. (En Occidente: tener o poseer)

Allqu kapaman, existe un perro para mí (tengo perro); allqu kapushinki, hay un perro para ti (tienes perro); allqu kapun, hay un perro para él)tiene perro; wahi kapayaaman, ( hay una casa para nosotros,  (tenemos casa (Ex)); wahi kapamantsik, existe una casa para nosotros (tenemos casa (In)); wahi kapuyaashunki hay una casa para ustedes; wahi kapuyan, hay una casa para ellos (tienen casa). No prima el derecho de propiedad, sino de existencia y el vínculo es entre seres autónomos, con la naturaleza de existir de cada ser.

Kay. Existir, haber con vínculo, ser. 

Tsurii kan, hay un hijo mío; tsuriki kan, hay un hijo tuyo; tsurin kan, hay un hijo suyo; nuqakunapa qiruukuna  kan, hay un palo nuestro (Ex);  qiruntsik kan, hay un árbol nuestro, (In); qiruykikuna kan, hay un palo  de ustedes; qirunkuna kan, hay un palo de ellos.


Ishkay hawa shimikunata churantsik huk mushuq shimi yarqunanpaq.

 Huk shimipa qipanman laqantsik qipaqta.

Shuyantsik hinchi tikramunanpaq. mta, mitapis nintsik, 'tan'pa rantinmi.

Mana hinchita tikratsimunqatsu.

(vocabulario, voces adaptadas del castellano, Kastilla simimanta yaykamusha)

 




#Article 82: Wantar Chawin distritu (113 words)


Wantar Chawin distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chavin de Huantar) Piruw mama llaqtap  distritum, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Wantar Chawin llaqtam, Musna mayup patanpi tiyaq. Wantar Chawin mawk'a llaqtamanta 500 mitrumchá karum. Kay llaqtaqa 1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.

Kay listritup sutin luqsin iskay qhichwa simimanta: Wantar Chawpin; Wantarqa huk hacham 'Cortaderia rudyuscula Stapfl' . Hukkaq suti Chawpin nin mayu tinkuq, ñan tinkuq ( encuentro de ríos, cruce de caminos). Kay pachapi tupan Musna mayu wachiqsa mayuwan .

Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.




#Article 83: Juan Velasco Alvarado (110 words)


Juan Francisco Velasco Alvarado sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Piwra llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Ancha unqusqaña katinmi, 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1975 p'unchawpi Francisco Morales Bermúdez Cerruti sutiyuq hiniralmi Velascota kamachinamanta qarqurqan. Iskay watamantam Velascoqa wañurqan. 

Kastilla runakuna  witiskiyaptin, paykunapa yawarnin apaqkuna charikuyaran chakrakunata, niyaran 'asinda' (allpa k'iti nisunpaq). Chaychu llank'aqkunata allichu rikayaran; chay hanan 1930 watamanta, niyaran tikrasun.Chaynupan kasqa Musuq chakra kachiy, apusimin yarqamuran 24 punchawpi, suqtañiqin killapi 1969 watapi.

Achka mamallaqtakunawan Piruw willanakuyta qallarirqan. Sutin rantin churaran kachaykunata, Piruwpa allinta rikunanpaq.27.05. 1975 watapi, sinchi apusími 21156-wan nirqan Kastilla simiwan paqta Runa simi , kamayuq simi kachun, Mama llaqta Piruwpi.




#Article 84: Qichuychakra (127 words)


Qichuychakra (kastilla simipi: Hacienda) nisqaqa hatun asindadu, patrun nisqa wiraquchaman kapuq chakrakunam, michinakunam.

Ispañulkuna Tawantinsuyuta, Awya Yalata atirqaptin, indihina runakunap allpankunata hap'ispas wiraquchapura rakinakurqan, inkuminda nisqata kamaspa. Piyun nisqa indihina runakunap patrunpaq llamk'ananmi karqan. Patrunqa piyunta saruqmi karqan, runakunapaq sasachakuy pachas karqan. Abya Yalapi musuq mama llaqtakuna Ispañamanta qispikurqaptin, indihinapaq manam allinyarqanchu. Ispañap qhapaqman kapusqa inkuminda nisqa allpakunas wiraquchakunap kapuynin tukuspa asindas tukurqan. Wiraquchakuna asindakunapi hinallaraqsi indihinakunata sarupurqan, chay mama llaqtakuna wiraquchap kapuyninrayku.

Iskay chunka kaq pachakwatapi indihinakuna chakra kamay allinchay nisqa allpankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan. Buliwyapi, Piruwpi, Ikwadurpipas chayraykum chay hina chakra kamay allinchaykunapi allpakunata runakunaman kutichirqan. qhichwa, aymara ayllu runakunapas chakrankunata hap'ispa asindadukunata qarquspa allpankunata ayllu llaqtakunap kapuyninman kutichimuspa chaskirqanku. Chay ayllu runakunap tantanakuyninkunaqa Piruwpi Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy nisqa tantanakuymi, Ikwadurpitaq ECUARUNARI nisqa tantanakuymi.




#Article 85: Chakra kamay allinchay (118 words)


Chakra kamay allinchay (kastilla simipi: reforma agraria) nisqaqa chakra runakunap kawsayninta allinchanapaq ruraymi.

Awya Yala mama llaqtakunapi pisilla qapaq asindadukunaman lliwmanta aswan allpakuna, asindakuna kapuptinmi chakra runa, indihina runakuna ancha sasalla kawsarqan. Chayrayku indihinakuna allpankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan.

Buliwyapi 9 ñiqin ayriway killapi 1952 p'unchawpi llamk'aqkuna, huk awqaqkunapas MNR nisqapi wankurisqa Víctor Paz Estenssoro sutiyuq akllasqa umalliqta kamachinaman yanaparqan. Chay MNR kamachinaqa 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1953 p'unchawpi chakra kamay allinchayta rimarirqaspa asindakunatam indihina runaman quykurqan, asindadukunata qarquspa. 

Piruwpitaq 3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis Juan Velasco Alvarado huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta kamachinamanta qarqurqan, chaymantas huk chakra kamay allinchayta qallarispa.

Ikwadurpi ECUARUNARI nisqa tantanakuymi chakra kamay allinchaypaq maqakuspa huk allpakunata kutiyta ayparqan.




#Article 86: Kimsantin Dyus (159 words)


Kimsantin Dyus nisqaqa (grigu simipi: Αγία Τριάδα, latin simipi: Trinitas, chaymanta kastilla simipi: Trinidad) kristiyanu iñiypi kimsantin hina Dyusmi, huklla Dyus kaspapas:

Dyuspa Simin Qillqa chay Kimsantin Dyus yuyaymantaqa manam willanchu, ichtaq huklla kutim chay kimsa dyuspa kayninkunata Yaya, Dyus, Ispiritu nisqakunata nin: Mathiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa (). Chayrayku kunankunapas musuq iñiqkunata Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpim bawtisanku.

Kristiyanu Duktrina nisqaqa kaytam nin: Astawanraq yachay, churi, kay qhapaq Dyus kristiyanukunap much'asqaykum, Dyus Yaya, Dyus Churi, Dyus Ispiritu Santu, kimsa persona kaspapas manam kimsa Dyuschu. Huk Dyusllam. Kay kimsantin persona Yaya Churi Ispiritu Santu kimsa kaspapas huk kayniyuqllam, huk Dyusllam. Kay qhapaq Dyusllam chiqanpuni Dyusqa. Manam huk huk Dyusqa kanchu. Machuykichikkunap Dyusta hina much'asqan wak'ankunaqa llulla supaymi. Manam chayqankunaqa Dyuschu. Kaytawanpas yachaytaq. Kay qhapaq Dyuspa Churin Jesu Kristu sutiyuqmi wiñay Wirhin Santa Mariyap wiksanpi runa tukurqan, paymantataq paqarimurqan.

Kimsantin Dyustaqa Kimsantin Dyus raymipim phistanku.




#Article 87: Madidi mamallaqta parki (101 words)


Madidi mamallaqta parki nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mamallaqta parkim Abel Iturralde pruwinsyapi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Bautista Saavedra pruwinsyapipas, Chuqiyapu suyupi,Amarumayu sach'a-sach'a suyupi .

Saywakuna: 

Chunta yura rikch'aq ayllu: Taraputu sach'a Iriartea deltoidea 

Ñuñuqkuna: 156 rikch'aq

Pisqukuna: 867 rikch'aq (~ 1.150)

Allpa yaku kawsaqkuna: 84 rikch'aq 

Suchuqkuna: 71 rikch'aq 

Challwakuna: 192 rikch'aq 

Pillpintukuna: 15 rikch'aq

Madidi mamallaqta parkipiqa, parki ñiqpipas, 31 ayllu llaqtapi 3.900-chá runa tiyan (mamallaqta parki: 9 ayllu llaqta, IMNA k'itipi: 22 ayllu llaqta): Qhichwa runakuna (Tuychi mayu patanpi), Takana runakuna (Ixiamas Tumupasapas k'itikuna), Araona runakuna (Madidi mayu patanpi). Runakuna aswanta llaqtakuna ñiqpi tiyanku.

(Madidi mamallaqta parki uhupi ñiqpipas) 




#Article 88: Kichwa runa (428 words)


Kichwa runa (Kichwaruna) nisqakunaqa - Inka icha Inga nikuqpas - lliw Kichwa rimaq runakunam, Ikwadur, Kulumbya, Chincha Piruwpi kaq Qhichwa runam, ahinataq Puruhakuna, Kañarikuna hukkunapas.

Ikwadur mama llaqtapi kichwa runakunap tantanakuyninqa ECUARUNARI nisqam.

Ikwadurpi, kichwa runakunaka ñawpak ashtawan waranka watakaman sapiyakurka. Tawka wiñay kawsay yachakkuna, Juan de Velascoshina yuyarkan, ashta watamanta, Inkakuna shamushkakaman, shuk mamallakta hatun pushak Kitupi kawsarka, pay Ikwadurpa Antikunata kawarkan, Puruha llaktamanta (Chimpurasu markapi), San Gabriel llaktaman (Karchi markapi). Chay hatun pushakka, Shyri nishkami. Kunanka, mana tukuy wiñay kawsay yachakkuna shina yuyan. Ashtawan yachakkuna yuyan, Ikwadurpi, Inkakuna shamushkakaman, mana shuklla hatun pushak tiyarka, shinapashmi tawka kurakakuna tiyarka, shuk kurakaka, tawka ayllu llaktakunata kawarkan. Kipa, Inkakuna Tupak Yupankika Wayna Kapakkapash Ikwadurpi Antikunata kamachirirka, kipa Ikwadur Antikunapa runakuna Tawantinsuyupi kawsarkan. Kimsa chunka wata kipa, Ispañulkuna shamurka, Francisco Pizarro pushakmi, 1533 watapi Atawalpa Inkata wanchirka. 1534 watapi, Kunkistadur Sebastián de Belalcázarka Kitu llaktata hapirkan, chay llakta Ispañapakmi nirka. Chay kipa, 19 ñiqin pachakwataman, ashta kichwa runakunaka asindakunapi kawsarkakun, ashta llankakushun, shinapash mana kullkitapash, mana allpatapash charikurkan. 20 ñiqin pachakwatapi, hatun pushak Eloy Alfaro kichwa runakunapak hayñikunata kararkan, chay kipa, tawka runakunapak pushakkuna (shina Dolores Cacuango, Tránsito Amaguaña) hayñiman makakurka. Shinalla mushuk tantanakuykuna (shinalla ECUARUNARI), tukuchirirka, kashnalla kichwa runakunaka Iskay simipi iskay kawsaypi yachaykunata rurarka.

Kunan punchapi, ashta kichwa runakuna allpata llankakkunami kan. Kashna, tawka kichwa runakuna maki kapchiyta llankakkunami kan. Ashtawan kichwa runakunaka uchilla, mana sumak allpata charikun, shinalla kunan pachapi wakchalla kawsakun (2001 watapi, 87%). Shinapash Utawalu runakanaka, Sarakuru runakunakapash sumak maki kapchiykunata hatunkapa ruran. Paykunaka chay churanakunata, pachalinakunatapash Ikwadurpi karullaktapipash hatun. Shuktak kichwa runakunaka takikkunami kan.

Kichwa runakuna kichwa simita riman. Kichwa simika ashta dialectokunata (shina Sachapa kichwa, Chimpurasupa kichwapash, Impapurapa kichwapash etc.) charin, chaymanta yachachikkunaka Kichwa Amawta Kamachikpi tantanakurirka, paykunaka Shukllachishka Kichwa rurarka. Kunan, Iskay simipi iskay kawsaypi yachay wasikunapi, Shukllachishka Kichwaka yachachishkami kan. Shinalla, ashtawan kichwa runakunaka kastilla simita riman. Ayllu llaktakunapi, tawka runakunaka runa simita kastilla simiwan chapun, chay rimaykunaka chapushka nishkami.

Kichwa runakunapa kawsayka llaktapi hatun sapikunata charin. Paykuna yuyan Pachamamaka ñuka wasimi kan, chaymanta payman mikunakunata karan. Shinalla kichwa runakunaka yuyan, Inti kunukta, achiktapash ñukanchikman karan. Chaymanta Inti raymipi tukuy watakunapi tushunami, takinamipash kan. Kichwa runapa kawsaypi, ruku runakuna ashta kuyashkami kan, paykunaka taytaka, mamaka nishkami kan.

Ikwadurpi, kichwa runakuna Antikunapi, Amasuniyapipash kawsan. Amasuniya kichwa kunakuna mamallaktayuk kan. Paykuna Napu markapi, Pastasa markapi, Sukumpiyu markapi, Orellana markapipash kawsakun. Chay markakunapi, 80.000 kichwa runakuna kawsakun, CODENPE nin. Amasuniya mamallaktapi, iskay runa llaktakuna tiyan, shuk runa llaktapi Napurunakunaka kawsakun, shuk runa llaktapipash Pastasa runakunaka kawsakun. Sarayaku shuk Amasuniya kichwa ayllullaktami kan.

Shuk kichwa runakuna Antikunapi kawsan. Antikunapi, tawka kichwa runa llaktakunaka tiyan :




#Article 89: Wak'as munisipyu (727 words)


Wak'as (kastilla simipi: Vacas, wak'a nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtan Wak'as, Papaq llaqtan sutiwan riqsisqa, achkha papa puqusqanrayku. 

Qhipa runayupayman jina tiyapun 12.511 runakunan (2001).

Wak'as munisipyu tarikun qulla antipi Quchapampa suyupi; antiman kantun Carrasco pruwinsyawan, kuntiman kantun Jarani munisipyuwan, chinchaman kantun T'iraqi pruwinsyawan, qullamantaq kantun Misk'i pruwinsyawan. Kasqantaq jana kaynin 3.400 mitrusmanta 4.420 mitrus kama.

Wak'as allin riqsisqallataq quchasninrayku, mayqinkunachus aswan jatunkuna kanku Quchapanpa suyu ukhupi. 

Kay munisipyupi wiñan juk ñawpa mallki, Chukiqayara (Titanka / Puya / Kara / T'ikanka) sutiwan riqsisqa, t'ikan sapa pachaq watalla, wiñantaq 10 m. aswanta, Quchapampa suyupi Wak'asllapi tiyan kay mallkiqa. Ñawpaq riqsichiktaq karqa jamut'asqa Ransiyamanta Alcide d'Orbigny, 1838 watapi. Kay mallkiq jamut'asqa sutin Puya raimondii.

Tiyallantaq waq mallkikuna:

Quchakunampi tiyan achkha qucha p'isqukuna: wallata (Chloephaga melanoptera), pariwana, suq'a, panama (Oxyura jamaicensis), chullunpa; challwakunapis tiyallankutaq.

Chaymanta kallankutaq kay k'itakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae) , k'itaquwi, ch'usiqa, waman, p'isaqa, yuthu, jamp'atu, k'ayrankuli, ararankha, kataripis.

Tiyallankutaq kay uywakuna: llama, quwi, waqkuna ima.

Ñawpa pacha Wak'as k'itipi kawsarqanku  ñawray llaqtakuna, Quta Chuwi llaqtakuna jina, qhipaman Inkakuna pachapi  Puqunawan khuska juñusqa karqa Tawantinsuyuman, maynintataqchus qhapaq ñan riq. Chaymanta kulunya pachapi karqa Misk'i k'itiqta, Doctrina de San Francisco de Pocona ukhupi, Viceparroquia de Santa Bárbara de Bacas sutiwan.

Qhispiy chayamusqantawan musuq suyu Buliwyapaq, Wak'as riqsipasqa karqa wisikantun jina Misk'i pruwinsyaqta, 1830 watapitaq kantunman tukurqa. Chaymanta musuq Punata pruwinsya kamasqa kasqanmantawan, 1874 watapi, Wak'as kantun juñusqa karqa Wantiula wisikantunninwan khuska, kinsa ñiqin T'iraqi munisipyumpata. Qhipa watasmantaq Jarani pruwinsya kamakuqtin, 1914 watapi, Wak'as kantun qiparirqa iskay ñiqin T'iraqi munisipyumpata jina. Qhipa qhipamantaq, T'iraqi kamasqa kaqtin musuq pruwinsya, 1986 watapi, Wak'as kikin pachapi tukurqa iskay ñiqin munisipyu Jarani pruwinsyaqta. Chaymantapachataq Wak'aspa wakin juch'uy llaqtasninta kay musuq pruwinsya T'iraqi jap'iyqakapun: Boqueron k'asa, Ch'ullkumayu, Qañiquta, Qayarani, Quwari, Payrumani, T'ulapampa, Sapataranchu waqkunatawan.

Kulunya pachapi Wak'as karqa 13 ayllu llaqtasniyuq, estancias sutiwan riqsisqas, chaymanta Buliwya suyu qhispiy tarisqantawan, Quchapampa munisipyu kay jatuchachaq jallp'akunata jap'iyqakapurqa haciendasman tukuchispa Rijurma Agrariakama (1953), kaykunaq arrinsanwantaq payllaq munisipyu yachay wasinkunata Quchapampa suyuq uma llaqtanpi.

Wak'as munisipyumanta llaqtayuqkuna riqsisqan kanku maqanakusqallankumantapuni, ankalli kayninkuraykutaq tukuy atiy millp'uymanta ñak'arisqankumanta kulunya pachapi ripublikapiwan, ñawpa kaysay jap'in achkha juqharichiykunata jatariykunatawan, kaykunamanta achkha tukukurqanku kallpawan pampachasqas, atirakiywantaq. Maqanakuyninkuna ukhupi allin kawsayta mask'aspa 1936 watapi, 20 p'unchay qhapaq inti raymi killapi kamarqanku iskay kaq ñiqin qutata Buliwya suyupi ukhupi, Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacas nisqa sutiwan, yachachiq Toribio Clauriq yanapayninwan khuska, pichus kamasqa ñawpaq watapi Escuela Indigenal de Vacas juch'uy yachay wasita Challwamayupi, mask'aspa purum runakunapaq qhispiyta.

Juk kantunmi kan: Wak'as kantun

Wak'as munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. 

(Runakuna 2001 watapi)

Wak'as munisipyuqta tiyan achkha allin imakuna qhawaykachanapaq, ñawpaqta kasanku quchasnin Parququcha, Asiruqucha, Junt'utuyu, Pilaqucha, Qullpaqucha, Yanatamawan; riqsisqas challwakunarayku, qucha p'isqus icha k'ita pilikunaraykupis; chanta Quchaquchitapis maypichus unay pacha Santa Bárbara rikhurikunman kasqa.

Unay ñawpa mallki Puya raimondii, Chukiqayara sutiwan riqsisqa, sapa pachaq watalla t'ikaq, may ima chaniyuq riqsisqa. Jinallataq Turu Wayq'u phaqcha; qhatukuna sapa junqajuna: intichaw p'unchayta Wak'as llaqtapi, killachaw p'unchayta Rudiyupi, ch'askachaw p'unchaytataq Parirumpi, chhalaku wata qhatukuna San Pedro Virgen del Carmen raymipiwan, Jatun qhatu challwamanta ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi, maypichus atikun mikhuriyta challwamanta misk'i mukhuna wayk'usqasta, waqkuna mikhuykunatapis, Wak'as aqhatawan khuska uqyaykurispa. Phuqllay raymi takipayanakuswan, ayakunaq p'unchaynin raymipis mastak'uswan wayllunk'aswan ima; Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaqpis, juk ñawpa jatun yachay wasi Buliwya suyumanta, maypichus kamasqa karqanku Escuela Indigenal de Vacas, Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacaswan khuska. Jinallataq Santa Bárbara raymi, Wak'aspa patrunan, qhapaq raymin Wak'as llaqtaq p'unchaynin ima, raymichakun kikin Wak'aspi tawa p'unchay qhapaq inti raymi killapi; chanta ruwakullankutaq waq raymikunapis.

Ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi ruwakun Wak'as llaqtapi Jatun qhatu challwamanta, karu puriymantawan (Feria del Pejerrey y del Turismo).

Jinallataq sapa qanchischawta ruwakunku qhatukuna, Wak'as llaqtapi intichaw p'unchayta, Rudiyupi killachaw p'unchayta, Parirumpitaq ch'askachaw p'unchayta; kay qhatukunapi ranqhanku tukuy laya puquykunata, astawanqa Wak'as munisipyumanta puquykunata, ranqhallankutaq p'achakuna waq imakunatapis. 

Yachachiymanta rimaspa Wak'as munisipyupi tiyan tukuy yachay wasikuna. Ñawpaq juch'uy yachay wasi qhari wawakunapaq kamasqa karqa 1862 watapi, kikin Wak'as llaqtapi. Aswan qhipatataq kamarqa yachachiq Toribio Claure Challwamayupi Escuela Indigenal de Vacas nisqata, 1935 watapi, Warisata yachay wasi unanchayninman jina, purum runakunaq wawasninku yachakunankupaq. Kunanqa tiyan tukuy juch'uy llaqtakunapi Juch'uy Yachay wasikuna, jinallataq wakimpi Chawpi yachay wasikunapis.

Kay wayrawasita Misuk'anipi kamarqa «Instituto de Capacitación Campesina» (INCCA), uk ONG, 1 ñiqin tarpuy killapi 1990 watapi. Kunanqa Chiwalaki wayrawasita apanku ñawpaqman «Central Regional de Chiwalaki», purum runakunaq qutun.

 




#Article 90: Jarani pruwinsya (114 words)


Jarani pruwinsya icha Arani pruwinsya (aymara simipi: Jarani jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Arani, jarani icha jallmani nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam, jinallataq uj ñiqin munisipyu. Quchapampa llaqtamanta 55 km karum. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam. 

Wak'as munisipyupi tiyan Chukiqayarakuna (Titanka (Puya raimondii)), mayqinkunachus sapa pachaq wataslla t'ikanku, chantapis Jarani pruwinsya ukhupiqa Wak'asllapi tiyanku.

Tiyallantaq kay waq alikuna:

Quchakunapi tiyan ashkha uywakuna: challwakuna, wallatakuna (Chloephaga melanoptera), suq'a, panama, chullunpa.

Chaymanta kallankutaj waq uywakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae) , k'itaquwi, ch'usiqa, wamani, p'isaqa, yuthu, katari.

Iskay munisipyunmi kan.

Jarani pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  

Jarani munisipyupi:

Wak'as munisipyupi:

Ñawra takiqkuna / Waqachiqkuna:

 




#Article 91: Wak'as (306 words)


Wak'as nisqaqa (kastilla simipi: Vacas, wak'a nisqamanta sutinchasqa) Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Wak'as munisipyupi, uma llaqtan, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.

Wak'as sumaq riqsisqa ashkha papa puqusqanrayku, chayraykutaq Papaq llaqtan ninku.

Quchapampa llaqtamanta 85 kilumitruspi tarikun; Jaranimantari 30 km kashan, mamaquchamantataq 3.475 mitrusmanta patapi kashan. Qhipa runayupayman jinataq tiyapun 650 runakunan (2001). 

Wak'as llaqtañiq tarikun achka quchakunam, Parququcha, Asiruqucha, Junt'utuyu, Pilawit'u, Qullpaqucha, Yanatama, mayqinkunachus aswan jatunkuna kanku Quchapampa suyu ukhupi. 

Unay pachapi Wak'as, sutin nisqanman jina, karqa uq much'ana, maypichus jaywaq kanku jaywakunata apukunaman, chayri uq kikin wak'a kanman kasqa, ajinata pikunachus chay pacha kawsaq kaqkuna qhawaspa waqaychaspataq karqanku, ñawpaqta Jarajuri, Chuwi, Quta runakunawan, mayqinkunachus aymara simi rimaq kanku, aswan qhipatataq inka runakuna.

Inkakuna pachapi Wak'as llaqta kallarqataq uq tampu inkañan patapi, Inkallaqta 
Puquna llaqtaman ima rinapi. Chaymanta ispañul runakuna suticharqanku Santa Bárbara de Bacas sutiwan.

Buliwya llaqta qhispi kay tarisqanmantapacha wisikantun karqa, chawmantataq kantun. 1830 watapitaq kamarisqa karqa «Parroquia de Santa Bárbara de Vacas» jina.

Runakuna puriyqacharikamunankupaq Wak'as llaqtapi ñawpaqta kasqanku sapa uq raymikunasnin, maypichus atikun mikhuriy misk'i mikhuykunata, challwata jina, q'unchapi llant'awan wayk'usqata, astawanqa sapa wata Jatun qhatu challwamanta papamanta makiwan ruwaykunamantawan p'unchaypi.

Santa Bárbara inlisyan iskay pachaq watas aswanña ruwasqata allillantaq qhawarimuy, chaymanta intichaw p'unchay qhatunta, kanchanta, quchastapis qhawarimuy kusallataq kanman.

Buliwya kamachiqkuna kamarqanku ñawpaq juch'uy yachay wasi qhari wawaspaq Wak'as llaqtapi 1862 watapi, Escuela de Varones sutiwan, qhipantataq waq juch'uy yachay wasi warmi wawaspaq, Escuela Municipal de Niñas sutiwan, kamarqa Quchapampamanta llaqta kamaq 1912 watapi. Kunan p'unchaypi tiyanku kay wachay wasikuna:

Wak'as llaqtapi runakuna kawsanku papa puquchispa, chaymanta tarpullankutaq uqata, jawasta, arwijata, riquta, siwarata, waq puquykunata ima. Kay tukuy puquykunata ranqhanku intichaw p'unchay qhatupi kikin Wak'as llaqtapi, chanta apallankutaq ranqhaq waq qhatukunaman Quchapampapi, Punatapi, Jaranipipis.

Chaymanta aqhata askhata ruwallankutaq, challwamantapis wayk'unku mikhuykunata ranqhanankupaq.

Wak'asman rinapaq taqsikuna lluqsinku Qhuchapampa llaqtamanta, San Carlos wak'a chayri inlisya wasamanta, jinallataq Punata llaqtamanta taqsikuna lluqsillankutaq inlisyan wasamanta.

 




#Article 92: Amboró mamallaqta parki (135 words)


Amboró mamallaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Amboró) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, huk mamallaqta parkim, Santa Krus suyupi, Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Florida pruwinsyapi, Ichilu pruwinsyapi, Manuel María Caballero pruwinsyapipas.

Ñuñuqkuna: Kay amachasqa suyupiqa kanmi 15 laya marsupialia, 7 laya k'usillukuna, 19 laya aycha mikhuqkuna, 44 laya masukuna, 7 laya xenarthra, 1 laya ch'ulla ruk'anayuqkuna, 4 iskay ruk'anayuqkuna, 1 laya rinrisapa khankiqkuna, 9 laya khankiqkuna.

Masukuna Chiroptera

Pisqukuna: 840 rikch'aq

Suchuqkuna: 105 rikch'aq

Allpa yaku kawsaqkuna: 76 rikch'aq

Challwakuna: 109 rikch'aq

Kunan kay parkipiqa Aymara runakunawan Qhichwa runakunawan aswanta tiyanku. Parkipiqa (IMNA k'itipi) 19.000-chá runa 3.900-chá ayllupi, 110 ayllu llaqtapi kawsan. Buena Vista llaqtapi 821 ayllu kan, Yapakani llaqtapi 703 ayllu kan, Kumarapa llaqtapi 882 ayllu kan (2001 watapi). Yapakani llaqtapi 75% Qhichwa runakuna kan, Buena Vista llaqtapi 69,7% (FAN-TNC, 1997).




#Article 93: Aliman Dimukratiku Republika (114 words)


Aliman Dimukratiku Republika (aliman simipi Deutsche Demokratische Republik, DDR) nisqaqa huk susyalista republikam karqan, 1949 watamanta 1990 watakamam.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa qhipanpi Suwit Huñup awqaqkuna anti Alimanyata hap'isptin, huk atiqkunataq kuntinta hap'iptin, Alimanya tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan. Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq Tantasqa Republika Alimanya nisqam tukuptin, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista Aliman Dimukratiku Republika nisqam tukurqan.

Aliman Dimukratiku Republikap musikun, kawpay llikanpas ismuptin 1989 watapi Erich Honecker sutiyuq pusaqnin urmachisqa karqan. 1990 watapi akllanakuypi akllasqa musuq kamachinaqa mama llaqtata chulluchiyta kamarikurqan. Chaymantataq Tantasqa Republika Alimanyaman hukllakurqan. Chaywanmi susyalismu qulluchisqa kaptin runa llaqtap kapuyninkuna (Volkseigentum) nisqaqa kapitalistakunaman, aswanta kunti Alimanyayuq ruruchinakunamanmi qhatusqa karqan.




#Article 94: Lamrama distritu (170 words)


Lamrama distritu (kastilla simipi Distrito de Lambrama) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Lamrama (Lambrama) llaqtam.

llapan llaqtamasiycunata  peru, apurimac,lambrama nisq'anku suyupi napayakamuni, nuq'a Leonidas Silva Ccanri.
Internitpi mashkamuspa tarimuni kay pagina web ninq'ankuta, kay llaqtaypi lambrama sepas q'arikuna kaycu ashka, manan pipis nukaycumanta yuyarimuankucho empresatan ruayta munaycu, chaypaqmi pi runapis yanapariwanacuna munaycuman.

q'aynatan nuq'aycucca rimaycu runa simitaq'a, llapan lambrama masiycunata uyarichiyta munayman 
llanq'arisun ya  llaqtanchis wiñarinanpa'q.

nuq`'a llapan sonq'oyhuan rimayamusaq:

lambrama llaq`taypi nuq'a wiñani taq'sa casccaymanta pacha wacacunata, cabracuna, ccuchicunata, uywacunata michispa, chaypin yuyayta q'apipa rikchani, inaspan chipito orcco chimpaypi tiascca.
jinalla wiñani llaqtaymanta lluqsimunaycama, lluqsiruspañataq sonq'oy manapunin tiyariyta munachu lambramallapin tiayta gustarucusq'a. cuna carupi cani pero manan llaqtayta k'onccanta atiymanchu, chaymi nuq'a waq'ani sapa yuyarispa, caru llactatan purimushani llactamasiycuna raycu, llactay raycu, chay chipito orccoyta mañarucusaq, maytaña risaq chayq'a ccanña ya chipito amaya q'onqaruanquichu.

Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.

 




#Article 95: Mamara distritu (111 words)


Mamara distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Mamara) Piruw mama llaqtapi huk distritum Grau pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Mamara llaqtam.

Allpantinkunaqa kanmi: Tutura-Urupisa mayu, Pukasara urqu, Qurimayu, Wayshani urqu, Wankakalla pampa, Waswaqucha, Puka urqu, Taraqpata, Chumillu q'as chaykuna ima.

Quchakuna kanmi: Quchapampa, Kimsaqucha, Uqhincha, Utqhuqucha, Q'umirqucha, Sunququcha, Waswaqucha, Runtuqucha, Mankaqucha

Yanawara ayllumanta paqarimuqmi kankupas, chaymi qharikunaq p'achankuqa yana warakama, ukhunankutaq yuraq wara, sunbrerunkutaq  ch'umpi, yuraq ima, warmikunataq yana suk'upa, yana pullira t'ika pallay chumpiyuq, yana muntera wakinpataq yuraq.

Distritupiqa aswanta runa simitam rimanku, wakintaq kastilla simita rimanku.



#Article 96: Rumiñawi (awqaq pusaq) (100 words)


Rumiñawi sutiyuq runaqa (25 ñiqin inti raymi killapi 1535 wañusqa Kitu ñiqpi) huk inka awqaq pusaqsi karqan.

Rumiñawiqa Atawallpap hatun awqaq pusaqnin kaspa Waskarman hayus awqarqan. 1532 watapis Rumiñawi, Kiskis, Challkuchimaq (Qarakuchima) atispa awqaqninkunata Qusquman pusqarqan. Francisco Pizarro 26 ñiqin anta situwa killapi 1533 Atawallpatas Kashamarka llaqtapi wañuchiptinsi Rumiñawi Chinchaysuyuman ayqispa ankalliytas qallarirqan. Sebastián de Belalcázarpa pusasqan ispañulkunata hark'ayta munaspa manas atirqanchu. Tiyuqaqa ñiqpi (kunan Chimpurasu markapi) huk ispañul kawallukunata wañuchispanpas atipasqa karqan. Churinkunaqa chaypachas wañurqan. Kitu llaqtatas thuñichirqaspas urqukunaman ayqirqan. 1535 watapis Rumiñawi urqupi ispañulkunap hap'isqan karqan. Anchata muchuchiptinpas, manas Atawallpap qurinmantachu willarqan. Ispañulkunaqa manas chaymanta uyarispa Rumiñawitas sipirqan.




#Article 97: Iliada (106 words)


Iliada icha Iliás nisqaqa (grigu simipi Ἰλιάς, Ιλιάδα) ñawpa grigukunap epos nisqa harawi willaykuyninsi karqan, Omirospa qillqasqansi, Truyanu maqanakuy nisqamanta willaq.

Iliadaqa runa qhapaq nisqa Agamemnon sutiyuq qhapaqpa Akhiliyas sutiyuq hatun awqaqwan rimanakuynin, hayu kayninmantam willan. Chay Akhiliyas ancha phiñakuspas huk mit'a mana maqanakuyta munaptinsi, achka grigu awqaqkuna wañun, paypurataq Akhiliyaspa qhuchumasi, Patroklos sutiyuq. Runakunap kinrayninpiqa grigu dyuskunam maqanakun. Athini grigukunap larunpi maqaykuptin, Aristaq Truyanukunap masinmi karqan. Patroklospa wañuyninmanta astawanraq phiñakuspa, Akhiliyas Ektor sutiyuq truyanuwan maqanakuspa wañuchin. Iliada tukukun Akhiliyaspa pisiyaq phiñakuyninwanmi, manaña Akhiliyaspa wañuyninmanta, manaña Truyap puchukayninmanta willaspa.

Iliadaqa lliw Iwrupapi qillqakunamantaqa aswan ñawpa pachamantas karqan, 730 kñ watamantas. Odisiyataq Iliadamanta iskay chunkachá aswan qhipaq.




#Article 98: Truyanu maqanakuy (118 words)


Truyanu maqanakuy nisqaqa (grigu simipi Τρωικός πόλεμος) ñawpa grigukunap willaykusqansi karqan, tukuy grigu llaqtakuna Truya llaqtap hayunsi kaptin.

Truya llaqtap Priamos sutiyuq qhapaqninpa churin, Paris sutiyuq, Spartip qhapaqninpa Eleni sutiyuq warminta hap'ikuptinsi, tukuy grigu qhapaqkuna ancha phiñakuspas awqaqninkunata Truya llaqtaman maqanapaq qayakurqan. Chay Truya llaqtapi chunka watas maqanakuspapas manas atirqanchu. Chay maqanakuymanta Omirosmi Iliada nisqanpi willaykun.

Achka awqaqkuna, grigukunap Akhiliyasnin, truyanukunap Ektorninpas wañuptinña, grigukuna manaraq atiptin, Odisiw sutiyuq Ithakip qhapaqnin qiqutamantas yuyarqan: Truyanukunaman manañam awqapuykikuchu nispa llullaspa Truyanu Kawalluta haywarqan. Chay kawallup ukhunpis Odisiw huk awqaqkunawan pakakurqan. Truyanukuna iñiptinsi kawalluta llaqtap ukhunman aysamurqan. Truyanukuna anchata phistarqaspa ch'allkurqaspa machakurquptinsi, grigu awqakuna llaqtap punkunkunatas kicharqan. Hawamanta kutimuq grigukunas llaqtaman yaykurqan, chaypi truyanu runakunata wañuchispa.

Asllas truyanukuna ayqiyta atirqan, paypurataqsi Ayniyas.




#Article 99: Vybiti (127 words)


Vybiti (rusu simipi: Выбити) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi llaqtam Novgorod suyupi Kaloshka mayup patanpipas. Vybiti llaqtaqa chunka kilumitru Soltsy llaqtamanta karum.

Chay hinalla huk willakuy willakuwanchis llaqtap sutinqa rusu rimamantas выбивать (qarquy) purinmi. Ñawpa pacha chaymanta tiwtunik wallakunata qarqurqayku. Hinallataq k`uchullapi tiyaq Kuk, Úpolzy, Úgosha llaqtakunaqa sutichurakusqanku. Úgosha llaqtapi awqakunata anqusarqayku (rusu simipi: Úgosha - ugoshát imachiqmanta, runa simipi: anqusay). Vybiti llaqtaman chayarqaptinku paykunata chaymanta qarqurqayku (rusu simipi: Vybiti - vybivát imachiqmanta, runa simipi: qarquy), Kuk llaqtapitaqqa awqakunaqa waqyachisqaykurayku waqyarqanku (rusu simipi: Kuk - kukovát imachiqmanta, runa simipi: waqyay). 

Novgorod suyu ancha mawk`a suyum. Shelóñ mayup patankunapi Soltsýwan Gorodókwan llaqtakunaqa kanku. Gorodók (runa simipi: Huch`uy Llaqta) llaqtata Alixandru Niwski sutiyuq runa kamarqas.
Vybiti llaqtapi Vasilchikov prinsipikuna tiyarqanku. Kunanqa kaypi paykunap  tiyanan kachkanmi. Kay tiyanaqa achka sumaq parkiyuqmi.




#Article 100: Kastillanuchay (113 words)


Kastillanuchay (kastilla simipi: Castellanización) nisqaqa Ispañapi, kasqa kulunyakunapipas, Awya Yalapi mama llaqtakunapi kamachiqkunap kawpayninmi mana kastilla rimaq runakunap, indihinakunap kastilla simita mama simi hina chaskinanpaq kikinpa mama siminta qunqananpaq.

Yachay wasikunapi kastilla simitalla yachachispa indihina wawakunata mama simita rimayninrayku wanachaptinmi, chay iskuylakunapi yachachisqa runakunaqa mama simita rimaymanta manchakunmi. Astawanpas, awqaqkunapuram, phawrikakunapim, qillqana ukhukunapim Awya Yala rimaykunataqa sarupanku.

Chay kastillanuchaymantaqa achkaña Awya Yalapi rimaykunam wañusqaña, ahinataq Pukina simi, Muchik simi, Kulli simi. Huk rimaykunataq - paypurapas Qhichwa siminchik - chikichasqañam. Kay mama llaqtanchikkunap kawpayninta mana hukchaptinchikqa, pisi pachapichá kay sumaq rimayninchikkuna wañunqaman.

Awya Yala simikunap mana chinkananpaqqa, kunan pacha achka runakunam Iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqatam mañakun. Hukkunataq, ahinataq Buliwyap umalliqnin Evo Morales 




#Article 101: Akchiq Ñan (282 words)


K'anchaq Ñan, Achkiq Ñan icha Akchiq Ñan, kastilla simipi Sendero Luminoso nisqaqa huk piruwanu, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi. 1980 watamanta 1992 watakama piruwanu awqaqkunawan hayu kaspa tukuy Piruwpi mamallaqtayuq maqanakuyta rurarqan. Chaypacha aswanta Qhichwa runakuna llakispanmi, Sasachakuy pacham nirqan.

 

Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta pulisiyallatam maqanakuyman kacharqan. 1982 K'anchaq Ñan Wamanqapi samk'ay wasita ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi maqanakuy kamachiytam rimarirqan. Chaymantataq piruwanu awqaqkunaqa maqanakuytapuni qallarirqan, mana K'anchaq Ñanman hayullachu, ichataq tukuy indihina, qhichwa runaman hayum, k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachispa (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas. Chay senderista nisqakunaqa achka kristiyanu pasturkunatapas sipirqan,  Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq Biblia t'ikraqtam.

Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi  María Elena Moyano illapayayarqanku.

Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq  Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.

Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa K'anchaq Ñanpa kallpan anchatam pisiyarqan, yaqata puchukaspa.

Chay mamallaqtayuq maqanakuypiqa 60.000-manta aswan, 80.000-chá runam wañurqan, paypurataq 75 %-nin qhichwa, huk indihinapas runam.

Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, disimri killapi 2000 Valentín Paniagua sutiyuq umalliq Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin (Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú) nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2003 p'unchawpi Alejandro Toledo sutiyuq umalliqman willaspa.




#Article 102: Pacha kuyuqta Amaniq (128 words)


Pacha kuyuqta Amaniq ( icha Taytacha Timpluris), kastilla simipi Señor de los Temblores nisqaqa Qusqu llaqtap amachana santunmi, Yana Kristup wank'anmi.

Sapa Santa Simanapi, Santu Lunispi chay taytachataqa Qusqup Katidralninmanta llaqtap k'ikllu ñanninkunantam apaykuspa yupaychanku. Wasikunap balkunninkunamantaqa ñukch'u t'ikakunatam warkunku. Waqaypatapiqa iñiqkunata saminchanmi.

Chunka suqtayuq kaq pachakwatapis Ispañap Qhapaqnin Carlos V chay wank'ataqa Qusqu runakunaman qurqan. Huk runakunataq ninku, manam hinachu, chay taytacha p'ati waskakunamanta rurasqa kaptinmi, nispa. Ispañul Qhapaqqa kañinallatas qurqan. Chaymantataqsi chay Kristu wank'aqa q'usñichiymanta yanayarqan. 

Marsu killap qhipaq p'unchawninkunapi 1650 watapi Qusqu llaqtataqa huk pacha kuyuysi kharkachirqan. Chaypachas runakunaqa Yana Kristuta altarninmanta hap'ispa ayma puriyninpi apaykurqan. Wank'ata hap'ichkaptin, pacha kuyuyqa tuyllas puchukarqan. Chaymantataqsi taytachataqa katidralpa punkunman churaspa Taytacha Timpluris nispa sutinchaspa Qusqup Amachaqinman rurarqan.

Paypaq Arguedas riman huknin yachaypanqanpi: Ríos profundos ( May ruriyuq mayukuna).




#Article 103: Arhintinap runasimin (175 words)


Arhintinap runasimin nisqaqa Arhintinap chinchanpi rimasqa qhichwa simi k'iti rimaymi, Santiago del Estero wamanipi rimasqa. Kastilla simip ancha chikichasqan k'iti rimaymi.

Kaypim wakillan Arhintinap runasiminpa siminkunaqa wak runasimi k'iti rimaykunap hina kaq siminwan:

Kay simikunaqa Arhintinap runasiminpa Ayakuchu Chanka runasimiman kuska kayninta rikuchiwanchik.

Hamawt'a Domingo Bravo ancha allinta Arhintinap runasiminmanta qillqan kay liwrupi: «El quichua santiagueño. Reducto idiomático argentino» (Tucumán, 1956). Kay hamawt'a runasimip allin-rimay-yachayninmanta qillqan. Paypa liwrunpi runasimimanta kastilla simiman t'ikraq simi-pirwa kachkan suqta waranqa qhichwa simiwan. Hamawt'a Domingo Bravo kastilla simimanta runasimiman t'ikraq simi-pirwata 1977 watapi qillqarqan.

Hamawt'a Emilio Christensen-pas Arhintinap runasiminmanta qillqan paypa Buenos Aires llaqtapi 1970 watapi lluqsisqa liwrunpi: «El quichua santiagueño: Lengua supérstite del Tucumán incaico». Ichaqa ñawpaq aswan allin Arhintinap runasiminmanta qillqaqqa hamawt'a Sergio Grigórieff-mi. Kay rusu sutiyuq hamawt'a Buenos Aires llaqtapi 1935 watapi lluqsisqa liwruta qillqarqan: «Compendio del idioma quichua: 1. Gramática. 2. Diccionario quichua-castellano. 3. Paradigmas del verbo (tablas). Con notas detalladas sobre las particularidades del idioma en Santiago del Estero». Kay liwrunpi hamawt'a Sergio Grigórieff yaqa 60 wata hamawt'a Rodolfo Cerrón Palominomanta ñawpaqmi «urin runasimi»-hina qillqan.




#Article 104: Lak'ota (116 words)


Lak'ota, Nak'ota, Dak'ota (lak'ota simipi: Lakȟóta, Nakhóta, Dakhóta; inlish simipi: Sioux [ˈsuː/] icha Lakota) nikuq runakunaqa Chinchay Awya Yalapi, kunan Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Kanadapipas kawsaq indihina runa llaqtam. Kunanqa 162 waranqa runakunas kachkan, ichaqa 26.300-llanñas lak'ota simitaraq rimachkan. Hukllachasqa Amirika Suyukunapi 155.200 Lak'ota runakuna 2005 watapi karqanku 16 risirwasyun nisqakunapi, Kanadapipas kunan p'unchaw yaqa 6.600 Lak'ota runakuna kachkanku isqun Ñawpaq Nasyun (First Nation) nisqa ayllu llaqtakunapi.

Lak'otakunamanqa kimsantin runa huñum kapun:

Lak'otakunaqa Chinchay Awya Yalap inkill pampakunapi chakuqsi yura pallaqpas karqan, kawallupi rispa bisuntikunatas huk uywakunatapas chakuq. Chay kawallukunaqa Mishikupi ispañulkunamanta ayqispa qispispa sallqayasqas karqan.

Kawsaqraq Lak'otakunataqa risirwasyun nisqakunamansi kacharqanku.

Kunanqa Lak'ota risirwasyunkunapi kawsaq runakunaqa lliw HAS runakunamanta aswan wakcham kachkan, kuskanchaku kawsay mit'aqa 44 watallam.




#Article 105: Layqa (148 words)


Layqa nisqaqa (aymara simimanta rima) mana rikunalla atiykunawan imakunatapas ruraq runam, warmipas qharipas.

Ñawpa pacha, Tawantinsuyu pachapiqa chay layqakunaqa Tawantinsuyu iñiymanta yachaqkunas, umukunas karqan, dyus kaykunawan - Pachamamawan, wak'akunawan, urqup apunkunawan rimanakuspa. Kunankamapas Antikunapi huk ayllu llaqtakunapi hampiq nisqa paqu yachaqkunam, watuqkunapas chay hinatam apukunawan rimanakuspa ruraykunku.

Kastilla Kamachiy pachapi kathuliku misyunaryukuna Awya Yala runakunata kristiyanuchaspa chay umukunata, paqu yachaqkunata mana allin ruraqkuna, dañuq, bruja (layqa warmi), brujo (layqa qhari) nispa suticharqan. Aswan ñawpa pacha Iwrupapipas hinallataqsi karqan, ñawpa kilta, germanu, islaw umukunawan. Chaywantaq ñawpa pacha kasqa allin yachaq nisqa runakuna manañas allinchu, ichataq saqra runakuna nisqas karqan. Layqa qulluy nisqapi achka bruja, brujo nisqa runakunatas - aswantaq warmikunatas - yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan.

Kunan pacha Iwrupapi achka willakuykunapi chay bruja, brujo nisqa runa kaqkuna manañam millaychu, aswantaq allinmi. Ahinataq inlis Joanne K. Rowlingpa qillqasqan kawsay rikch'api Harry Potter sutiyuq allin layqa saqra kaq Voldemort sutiyuq layqawanmi maqanakun.




#Article 106: Layqa qulluy (113 words)


Layqa qulluy nisqapiqa Iwrupapi kamachiqkuna waranqa-waranqa layqa (bruja) sutinchasqa runakunata, lliwmanta aswan warmikunata wañuchirqan.

Ancha ñawpa pachañas Mawk'a Iqiptupi, Babilunpipas layqa nisqa runakunatas qatiykachaspa wañuchirqan. Hudyukunap, Kristiyanukunappas liwrunpas, Dyuspa Simin Qillqam layqa kaymanqa ama nin ().

Iwrupapi 5 ñiqin anta situwa killapi 1484 p'unchawpi Hatun Papa Inusinsyu pusaq ñiqin bula qillqanwan Summis desiderantes affectibus nispa qallarispa Kathuliku inlisyap sutinpi inkisisyun nisqawan layqa qulluyta kamachirqan. Hinaspa Kathuliku inlisya waranqa-waranqa layqa nisqa warmikunata wañuchichirqan, chaymantataqsi hinallataq prutistanti inlisyakunapas.

Chay pacha inkisisyun taripay sunturkuna hampiq warmikunata layqa kaymanta, diyawlu ruranakuymanta, dyusta ñakaymanta ch'atarqan. Hipachiywan chay warmikunamantaqa kunfisyun willakuytam atipayarqan. Achka bruja, brujo nisqa runakunatas - wañuy wanayman taripaspa yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan, lliwmanta astawantaq Ispañapi, Alimanyapipas.




#Article 107: Piruw suyup Rimana Wasin (403 words)


Piruw suyup Rimana wasin, Piruw suyu Rimanan wasi (Perú suyu Rimanan Wasi), Hatun Rimana Wasi (Buliwiyapi : Jatun Rimana Wasin ) icha Piruwpa Kunrisun (Congreso de la República del Perú) nisqaqa Piruwpa rimana huñunakuy wasinmi.

Piruw suyu qispisqa kawsayninqa qallarirqan imayna kamachiy kamayuq kayninta qhawarispa. Rimana Wasiqa paqarisqanmanta pachapuni t’inkisqan khunan Piruw llaqtan kawsayninman hina. 1822 watakunamanta pachan apulli Francisco Javier de Luna Pizarro kamachiyninwan, rimana wasip kawsayninqa kawsan kikin llaqtap kawsayninwan kuska, churaspa Piruw llaqtap munayninta allin kamachiyman. Qasi kawsay hinaspa llaqtawan kamachiyta churaspa, 

Piruw suyup Rimana Wasin kamakuyqanmanta pacha “capilla de San Marcos” nisqa taytachaq wasinpin llank’ananpaq puritan, chaymantataqmi llank’aranku askha wasikunapi. Ñawpaq kawsaypin Rimana Wasi karan “ bicameral” nisqa huñunasqa apullikunap llank’asqan. Cámara de Diputados” nisqa huk apulli t’aqa llank’ayninkuta rimarqanku “Universidad de San Marcos” nisqa Hatun Yachay Wasipi hinaspataqmi “Cámara de Senadores” nisqa Hatun Apullikuna Rimarqanku mauk'a Inquisición” nisqa wasipi

Miguel Grau Seminario, suyup haylli runa ruwayninmi Rimana Wasipi Apullikuna yachapayananku atiy, paypa kawsayninmi llaqtap munasqanman hina ruwayniyuq karan chaymi Apullikuna ima llak’ayninkupipas chay yuyaypi kanan. Panmi Rimana wasipi Apulli kaspa llyñita mañakunan” nisqata mana chaypi llank’ananpaq mañakuran ichaqa awqanakuyman rinanpaqmi.

Rimana Wasip kawsayninmi qillqasqa Piruw Suyup hatun Kamay Pirwakunapi, chayrankun Piruw suyup Hatun Kamachiqninkuna, hanaqpachapi taytachata yuyarispa hinaspa llaqtatapas llank’ananku, Rimay wasipi kamaq sutita huqarispa, llaqtap kamachiykunata qhawarispapuni hinaspa suyuntinpa sumaq kayninpaq.

Rimana Wasiqpa chaninchaq kayninmi: kamachiy qillqa ruway. Piruw Suyuq Hatun Kamay Pirwan llapan ñankunata rikun allin kamachi ruwakuykuna riqsichinankupaq.

Rimana Wasiq huk sumaq ruwaynillantaqmi “actos de gobierno” nisqa hatun kamachiqpa imaymana suyuq ruwaykunamanta. Willakuykunata mañaspa chaykunataqa ruwakun, hach'awanqukunata mink’aspa Rimana Wasipi hatun rimaypi suyupaq llank’asqankumanta rimanankupaq hinaspa “Comisiones” nisqakunapipas rimanallakutaqmi llapa qillqa kamachiykuna qillqa ruwasqanta rikunankupaq. 

Rimana Wasin llapa llaqtap rimayninta rantinkan. Llapa yawarkunata, apu yuyaykunata, kamayuq kaykunata, hinaspa makiwan llank’aykunata llaqta munayninman hinapuni.

Rimana wasipi apullikunan akllasqa suyuntinpaq llank’anankupaq, qillqa kamachiy, rikuy hinaspa rantinkaykunapi llapa llaqtanchispa kawsayninkunata allin tikarinanta qhawanankupaq, chayraykun mana pipas huchallinmanchu ima rimasqankumantapas akllasqankumantapas, chaymantapas manan apipachinapi huchallisqa kankumanchu mana Rina Wasi kamachisqanqa. Llaqata runan rimana wasi apullita churanan llaqta kamachiyta chawpichananpaq paywan.

Rimana Wasipi apulliq llank’ayninqa hunt’an kanan, ichaqa wayna sipas hatun yachay wasipi yachachiypiqa atinmantaqmi yachachiyta. Rimana Wasipi apulliq ruwayninqa tukuy llaqtap yachananmi, llaqta runaqa apulliq llank’ayninqa riqsin willana masikuna mast’arisqanrayku.

Khunami, Suyu Rimana Wasi llank’ayninta munan “ modernizar sus sistemas” nisqa ruwaykunata astawan , imaymana ruwaykunapi, wasin llut’aykunapi hinaspa llapa llank’ana churaypi. Ruwakumi yuyaywan, sumaq kawsayta tariyta llank’ayta khunanmanta kallpachaspa, ama qunqaspa llapa qhipa apullikunap llank’ayninta sumaq llaqta kawsaypaq.




#Article 108: Willachikuy (107 words)


Willachikuy nisqaqa (kastilla simipi: comunicación) runapura, ima willaq kaqpurapas willakunatam kachaypas chaskiypas.

Ñawpa pachamantaña runa rikch'aq kikinpa sapsi willana yawrininwanmi runapura willanakun: rimaywanmi. Aswanqa, kurku hawanchayninchikwanmi, uya hawanchayninchikwanmi willanakunchikmi.

Qillqa wallparisqa karqaptinmi, qillqaywanpas willarinakurqanchik, liwruwanmi, willay p'anqawanmi.

Willay p'anqakunata kachanakunapaqqa chaski nisqa runa mink'akunam llamk'ayta qallarirqan. 

Pacha musuqyaptin, musuq, pinchikillawan llamk'aq willachikuy llikakunatam wallpariqanku: karu qillqaymi, karu rimaymi, ñaqha watakunapitaq antañiqiq llikakunam, internet nisqa hatun sapsi antañiqiq llikakunap llikanpas.

Huk puririylla riq willachikuypaq llikakunataq willay kancha nisqam. Chay willay kanchaqa willay p'anqa nisqawanmi qallarirqan. Hinallataqmi liwrukunam - ahinataq Dyuspa Simin Qillqam - willay kancha hinam mast'asrisqa karqan. Kunan pachataq pinchikillawan llamk'aq willay kancha llikakunam llamk'aykun: ankichiymi, ñawikaruymi.




#Article 109: Sapara runa (101 words)


Sapara nisqakunaqa (kastilla simipi: Zápara, Záparo) Ikwadurpi Piruwpipas tiyaq runa llaqtam. Ñawpa pacha Sapara simita rimaq karqaptinpas, kunan pachataq kichwa icha kastilla simitam rimanku.

Ñawpa pacha Sapara runakunaqa sach'awakata, wankanata, yuthuta, chachalakata chakurqan. Makisapatataq manas chakurqanchu, machunkuna kaptinsi. Kunan pachataq, manañam huk sallqa uywakuna kaptinmi, makisapatapas mikhunku.

Iskay chunka kaq pachakwatap qallarisqanpiqa, k'awchu waq'ayay kachkaptinsi, saparu runap sach'a-sach'ankuna muthusqa karqan, Saparu runataq isklawchasqas karqan, k'awchuta pallananpaq qhapaq wiaquchakunapaq.

Ikwadurpiqa Pastasa markapi, Pastasa kitipi, Sarayaku kitillipi, Tikri mayu kitillipipas kawsanku. 

Zàpara runakunaqa chunka llaqtapi kawsanku.

Piruwpiqa Luritu suyupi tiyanku. Arabela runakunaqa Arabela mayu patanpi kawsanku, Ikitu runakunaqa Hanan Nanay mayu patanpi tiyanku.




#Article 110: K'awchu waq'ayay (106 words)


K'awchu waq'ayay nisqaqa 1879 watamanta 1912 watakama Amarumayu sach'a-sach'a suyupi qullqiyuq ruruchinayuq, k'awchuwan qhatuq wiraqucha runakunap qapaqchakuysi karqan, achka runa llakichisqakunarayku waq'ayay nisqam.

Charles Goodyear 1839 watapi k'awchu salinachay (vulcanización) nisqata tarirqaptinsi, achka qhatuq runas k'awchuta rurayta munarqan. K'awchu sach'ataq Amarumayup suyunkunallapis wiñarqan. Chay pacha Brasilpi kaq Manaus hatun llaqtas tukurqan.

K'awchu sach'akunata mallki-mallkikunapi puquchinapaqqa achka sach'a-sach'ankuna muthusqa karqan, indihina runa llaqtakunataq - ahinataq Machiqinqa, Ashaninka, Waorani, Sapara runa - isklawchasqas karqan, k'awchuta pallananpaq qhapaq wiraquchakunapaq. Piruwpiqa Carlos Fermín Fitzcarrald sutiyuq qhatuq runas lliwmanta astawan qullqichakurqan.

Inlatirrayuq Henry Wickham 1876 watapi k'awchu murukunata pallaspa paka-pakaylla Malasyaman apaptinsi, Amarumayu suyupi k'awchu waq'ayayqa puchukarqan. Chaymantapacha Asyapipas k'awchutam puquchinku.




#Article 111: Megantoni mamallaqta willkachasqa (163 words)


Megantoni mamallaqta willkachasqa icha Megantoni mamallaqta wak'a (kastilla simipi: Santuario Nacional Megantoni) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Icharati distritupi.            

Megantoni mamallaqta willkachasqapiqa kanmi 32 laya ñuñuqkuna 7 rikch'aq ñiqipi 17 rikch'aq ayllupipas, 378 laya (600-chá) pisqukuna, 32 laya allpa yaku kawsaqkuna, 19 laya suchuqkuna, 22 layapas (70-chá) challwakuna. Kallantaqmi askha yurakuna kay muyuyllapi wiñaq manataqmi tarikunchu waq tiqsimuyuynintinpi. Kay Mamallaqta Willkachasqapiqa Santuario Nacional nisqa kanmi hatun amachasqa suyu istrikta. Kay kitikunaman atinkumanmi haykuyta yachaqkuna yachay riqsiq, chay warda parkikunaq qawasqantaqmi kanan paykuna.

Kallantaqmi huq p’aki puna nisqa tuparitaqmi Manu mamallaqta parkiwan kuska.

Ñuñuqkuna: (32 laya 7 rikch'aq ñiqipi, 17 rikch'aq ayllupipas)

Pisqukuna: 378 laya 

Allpa yaku kawsaqkuna (32 laya) suchuqkunapas (19 laya):

Challwakuna: 22 laya 

Hanan Urupampa mayup k'itinpiqa uray Urupampa mayup k'itinpipas - Mainique punku Megantoni parki ñiqpi -  askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku, 38 ayllu llaqtakunaqa tawa runa llaqtakunapa: Machiqinqa, Kampa (Ashaninka Kakintepas), Kugapakori / Nanti, Yine Yami, Panopas (Nahua / Yora), 85% Arawaka. 

 

 




#Article 112: Chawchuri rikuri (118 words)


Chawchuri rikuri icha Rasismu nisqaqa rasista nisqap runakunap yuyayniyninmi, huk rasa (raza) nisqaman kapuq runakunaqa wakin rasa kunaman kapuq runakunamanta awsan allinmi, aswan yuyayniyuq kaq, aswan allinta yuyaychakuq, aswan qhali, nispa.

Huk chawchuyuq runakunaman manam llamk'aytachu qun, aswan pisi qullqita imatapas rantispa qun, manam yanapanchu.

Chawchuri rikuriq runaqa nin, huk chawchuyuq runakuna manam pay hina allinchu, nispa. Hinaspaqa rasistakuna nin, indio runakuna, negro runakuna mana blanco hina allinchu, aswantaq q'anra, upa, nispa allquchaspa.

Chawchuri rikuriqa huk mama llaqtakunap kawpaynimi, ahinataqmi karqan Iwrupa mama llaqtakunap kawpaynin kulunyankunapi, isklawniyuq asindayuqpas Awya Yala republikakunapi 19 kaq pachakwatapi, Alimanyapi Adolf Hitler kaptin, 1994 watakama Urin Afrikapi Apartheid nisqa kawpayninpas. Chay hina kawpaspaqa huk rasa nisqayuq runakunaman wakin rasayuq runakunamanta aswan hayñikunatam qun.




#Article 113: Berlin pirqa (112 words)


Berlin pirqa (aliman simipi: Berliner Mauer) nisqaqa Alimanya iskay mama llaqtaman kachkaptin Berlin llaqtatam iskay ch'iqtaman rakirqan.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuy tukukurqaptinsi, hatun tawantin atipaq mama llaqtakuna atipasqa Alimanyatas, Berlin llaqtatapas rakinakurqan. Kimsantin kunti atipaqkunaqa - Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Ransiya - Berlinpa kuntinta hap'ispa kamachiqninkunas karqan. Anti Berlintaq Suwit Huñup hap'isqansi karqan, chaymantataq susyalista Anti Alimanya nisqapas Aliman Dimukratiku Republikap uma llaqtansi tukurqan. Berlinta tukuy muyuriq suyum Anti Alimanyaman kapurqan.

Anti Alimanyap kamachiqninkunam 13 kaq p'unchawpi awustu killapi 1961 watapi chay pirqata iskay Berlin rakipura saywanpi pirqachayta kamachirqan runakunata kuntiman riymanta hark'anapaq. 9 kaq p'unchawpi nuwimri killapi 1989 watapi anti Alimanyapi kamachiy urmarichkaptinmi pirqata musuqmanta kicharqan. Qhipaq killakunapi thuñichirqan.




#Article 114: Pilón Lajas kawsay pacha churarikusa (100 words)


Pilón Lajas kawsay pacha risirwa (kastilla simipi: Reserva de la Biosfera y Tierra Comunitaria de Origen Pilón Lajas) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Ballivián pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupipas, Urin Yunka pruwinsyapi, Lariqaqa pruwinsyapi, Franz Tamayo pruwinsyapipas.

Pilón Lajas kawsay pacha risirwapiqa kanmi 2.500-chá laya yurakuna.

Kay risirwapiqa kanmi 755 laya uywakuna, 485 laya pisqukuna.

Ñuñuqkuna: 73 rikch'aq

Khankiqkuna: 

Pisqukuna: 485 rikch'aq

Challwakuna: 103 rikch'aq

Suchuqkuna: 58 rikch'aq

Allpa yaku kawsaqkuna: 36 rikch'aq

Risirwapiqa 25 Indihina ayllu llaqta kawsan (650 runa 1996 watapi): Tsiman (36,4%), Mosetén (10,8%), Takana runakuna (33%), Ese'eqha runakuna pas. Mayukuna patankunapi, llaqtakunapas ñiqpi aswanta tiyanku.




#Article 115: Inkakunap wasichasqankuna (122 words)


Inkakunaqa ancha sikllalla rikch'ayniyuq, ancha sinchi, sanaywaq, kunanraq rikunalla hatun wasikunatam wasicharqan.

Ulilla, hina-hinalla wasikunataqa tikakunawansi pirqacharqan, kunankamapas ayllu llaqtakunapiraq wasichanku hinas.

Qhapaqkunap wasinkunatataq, manqus wasikunatapas pirqana rumi ch'iquspa rumilla pirqakunamantas wasicharqan, mana pirqa llut'anatachu, mana isku chapusqatachu churaspa. Ancha allinta pirqasqa rumipura saywanman manapas tumichu, manapas yawrichu sat'ikuyta atirqan.

Inkakunap wasichasqankunapiqa ancha hatun rumikunatam tarinchik, ahinataq Saksaywamanpi, Qusqupi Hatun Rumiyuq sutiyuq k'ikllu ñanpipas. Manataqsi pirqankunata achalacharqanchu.

Lliwmanta aswan allin ch'iquqkunaqa Qullawmantas hamuspa Qusqu llaqtapi hatun Inka panakakunapaqsi llamk'aq karqan.

Inkakunap rumilla wasinkunaqa ancha sinchi kaspas pacha kuyuypapas manas thuñichisqanchu karqan, Ispañulkunap musuq wasichasqankuna urmaptintaq.

Inkakunaqa manas k'uktikunatachu, manapas p'aqchikunatachu pirqarqan. Punkunkunataqa wintanankunatapas kirma rumikunawanmi qatacharqan. Wasi qatankunaqa k'ullumanta chakakuqniyuq, ichhumanta, qachumanta rurasqas karqan, waylla qatas, ichataq chay pachamanta qatakuna manañam kanchu.




#Article 116: Oscar R. Benavides (104 words)


Uskar Rimunyu Winawiyis Larriya, kastilla simipi Oscar Raymundo Benavides Larrea sutiyuq runaqa (*15 ñiqin pawqar waray killapi 1876 paqarisqa Lima llaqtapi, †2 ñiqin anta situwa killapi 1945 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.

Yaya: Miguel Benavides y Gallegos
Mama: Erfilia Larrea

Warmi: Francisca Benavides Canseco

El Mariscal Benavides, su vida y su obra. 1976, 1981. Lima, Editorial Atlántida, 2 volúmenes.

Basadre, Jorge. 1963. Historia de la República del Perú, Quinta edición, Volumen VIII. Lima, Ediciones Historia.

Orrego, Juan Luis. 2000. La República oligárquica (1850-1950). En: Historia del Perú, Lima, Lexus.

Tauro (del Pino), Alberto. 1988. Enciclopedia ilustrada del Perú. Lima, Peisa.




#Article 117: Hua Guofeng (100 words)


Hua Guofeng, Su Zhu (蘇鑄), (Chinu simipi:  华国锋, chino tradicional: 華國鋒, pinyin: Huà Guófēng, Wade-Giles: Hua Kuo-feng) sutiyuq runaqa,(5 ñiqin pawqar waray killapi 1898 paqarisqa Jiaocheng llaqtapi - 20 ñiqin chakra yapuy killapi 2008 wañusqa Pikkin llaqtapi). 

Ñawpaq warmi: Han Zhijun (韩芝俊)

Churinkuna: Su Hua, oficial retirado del Fuerza Aérea; Su Bin oficial retirado del ejército; Su Ling es oficial de la Administración Civil de la Aviación de China; Su Li trabaja para el Consejo de Estado.

Kastilla simipi:

Inlish simipi:

Hsü, Immanuel C. Y. The Rise of Modern China, 6th edition, Oxford University Press, Oxford, 1999 (ISBN 0-19-512504-5). . 

 




#Article 118: Luis José de Orbegoso (176 words)


Luis José de Orbegoso y Moncada sutiyuq runaqa (* 25 ñiqin chakra yapuy killapi-1795 paqarisqa Uskil llaqtapi - † 5 ñiqin hatun puquy killapi-1847 wañusqa Truhillu llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Piruwpi Umalliq (1833-1836).

Tayta:  Justo de Orbegoso y BurutaránMama: Francisca Moncada-Galindo y Morales.

Ñawpaq Warmi: María Josefa Martínez de Pinillos CachoChurinkuna: Pedro José de Orbegoso y Martínez de Pinillos, María de la Mercedes de la Santísima Trinidad Bonifacia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuela de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Gregoria de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuel María del Corazón de Jesús de Orbegoso y Martínez de Pinillos, José Cleto de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Antonia María de las Mercedes Emilia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Diego Serapio De Orbegoso y Martínez de Pinillos, Matilde De Orbegoso y Martínez de Pinillos, Nemesio Domingo de las Mercedes de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Juan Guillermo Eloy de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Isabel de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Josefina de Orbegoso y Martínez de Pinillos; Esteban De Orbegoso.

Yachaywasi: 




#Article 119: Hatun chullunku (101 words)


Hatun chullunku icha Illima, wanka limaypi Wallallu nisqaqa tukuy watantinkunapi kaq, ancha hatun chullunkum, hatun urqukunap hanka nisqa hawanpi, kinrayninkunapi kaq urqu chullunku nisqam, Antartikapi Kalalit Nunatpipas kaq chullunku suyu nisqataqmi.

Aswan urqukunata qataq, ichataq mana hunt'a suyu hina hatun kaq chullunkuqa urqu chullunku pampa nisqam (ahinataq Qillqaya Rit'ipampa).

Hatun chullunkuqa achka chiri suyukunapim. Urmamusqa achka tawqa rit'imantam achka ñit'iywan chiriypi chullunkum tukukun. Hatun chullunkuqa hatun qallu hina qhichwakunapi uraykuspa lluchk'anmi, pampanpi hatun ñit'iywan puriqllayaspa yakuyaspa, chayrayku aslla qhaquy kaptinmi.

Chullunku pachapi hatun chullunkukuna anchatas hatunyarqan, achka suyukunata chullunkuchaspa. Kunan pachataq pacha q'uñiyaptinmi, hatun chullunkukunaqa chullukuspa yakuyaspa pisiyachkanmi, huk p'unchawchá puchukaspa.




#Article 120: Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq (184 words)


Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq nisqaqa (kastilla simipi: Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes) Buliwyapi hatun yachay wasim, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Wak'as munisipyupi.

Kay ñawpaq Jatun Yachay Wasi purun runakunapaq Quchapampa suyupi kamasqa karqa 18 p'unchay jatun puquy killa 1916 wata, Tunqulipi, Qulumi, Chapari pruwinsyapi. Yachayniyuq George Rouma yachachisqanman jina, ñawpaqman aparqa yachachiq Angel Chaves Ruiz. Chaymanta manaraq watata junt'asaqtin apasqa karqa Muruman, Sakawa riqpi, maymantachus lluqsirqanku ñawpaq yachachiqkuna; chaypitaq karqa inti raymi killa 1922 watakama.

Chaymanta aparqanku warmikunata T'arataman, qharikunatataq Laqa Laqaman. 1926 watapitaq qharikunata aparqanku Wint'uman, warmikunatataq Killaqulluman. Chaymantataq 1928 watapi apasqa karqanku Tikipaya riqman; chay kikin watapitaq Buliwya suyu umalliq kamarqa chunka watata wisk'asqa kanankupaq tukuy jatun yachay wasikuna yachachiqkunapaq.

Uq kamayniqta Ministiryu Yachaymanta 1940 watapi suticharqa Ismael Montes sutiwan kay Jatun Yachay Wasita. Chaymanta qhipan wata apasqa karqa Punata llaqtaman.

Qhipaman, 1946 watapi yachachiq Toribio Claure Montaño mañasqanmanjina apasqa karqa Challwamayuman, Escuela Indigenalpa wasinman. Chay watamantapacha kunan kama Wak'aspi, kay Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq, wakichin musuq yachachiqkunata kampupi wawakunata yachachinankupaq. 

Jinallataq, Wak'aspi kasqanrayku kay Jatun Yachay Wasi astawan riqsisqa Wak'as Normal sutiwan.




#Article 121: Ranulfo Amador Fuentes Rojas (147 words)


Ranulfo Amador Fuentes Rojas sutiyuq runaqa ( paqarisqa Punki llaqtapi, Anqu distritupi, Lamar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruwpi) piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi, waynu takichaqpas.

Ranulfoqa, Ranucha qayasqapas, wiñarqan Punki llaqtapi chunka hukniyuq kaq watankama. Ancha yuraq qarayuq kaptinmi, qhichwa masinkunas chikchi nispa kamiq karqan. Manaraqsi kastilla simitachu rimarqan, qhichwa simillatas. Lucía Rojas Sosa sutiyuq maman wañurqaptinsi, chunka hukniyuq watallayuq kaspa taytanwan Amadeo sutiyuq wawqinwanpas sach'a-sach'akunaman astakurqan, chunchu nisqa runakunawan kawsanapaq.
Taytanpas wañurqaptinsi Punkiman kutimurqan, allin runakunawansi kawsaspa. Chaymantataq Limaman astakurqan yachaqanapaq llamk'anapaqpas. Piedraliza del Rímac nisqa barriyupi kawsaspa yachay wasiman rirqan. Chaypi limeño nisqa runakunas asipayaspa llakichiq karqan. Chaypachas takikunata, harawikunata, waynukunata qillqayta qallarirqan. Chunka pichqayuq watayuq kaspa ñawpaq kaq waynunta qillqarqan, Voluble (Corazón de piedra ingrata) sutiyuq, iskay simipi takina (huk wirsukuna kastilla simipi, hukkunataq qhichwa simipi). 1970 watapi qillqarqan lliwkunamanta aswan riqsisqa waynuntam, El Hombre (Runa) nisqa, kastilla simipi. Waynunkunapaqqa takinatam rimanatapas ruraq karqan.




#Article 122: Alfredo Alberdi Vallejo (160 words)


Alfredo Alberdi Vallejo Wamangapin paqarimurqa, Wamanpuma yachay wasipim yachayninta huntachirqa. Hatun Amauta Wasi San Cristobalpipas yachakuq karqa; chaymantaqa Hatun Amauta Wasi Berlinpi duktur lloqsimurqa. Chay yachay wasipitaqmi yachachiy qarqa. 

Llaqtampiñatami Archivo Departamental Ayackuchupitaqmi sayarichirqa huk llamkaqmansinkunawan kuska. Ñawpa pacha qellqatapas paleografía  nisqantapas ñawinkuspa niqmi kampas. Qellqankunam rikurin Pokrakunamanta nanachikuspa (La negaación de los Pokras o la tergiversación de la historia de Huamanga), chaynallataqmi Waman Pumantapas (El mundo al revés. Guaman Poma anticolonialista, wvb-Berlín, 2010). Qellqarqa Tiksimuyumantapas (Tiksimuyu: El Universo. La etnoastronomía quechua y su incidencia en el hombre andino, wvb-Berlín, 1999), Sarwa llaqtamantapas (Sarhua, eine Andine Comunbidad der Indio-künstler, edit. Tumi, Berlín, 1992), chaynallataqmi rikurichimurqa Imamantam Unquchikuni: Waruchiri ñawpa qellqapa imanam unkuykuna karqaku qapa watakunapi (La antropología médica andina prehispánica según el manuscrito Quechua de Huarochirí-Perú del siglo XVI. Magister, Fu-Berlín, 1996). Yachachiq Amauta kaspan llamkapum Qatun Amauta Wasi Berlimpim (Instituto de Estudios Latinoamericanos de la Freie Universidad de Berlín), wakmanta qinan RUNA YACHACHIY qamasqanta, kayta qawarinaykipaq kay kaqta tipsink 

 




#Article 123: Louis XVI (107 words)


Louis XVI (Luis chunka suqtayuq kaq) Louis-Auguste de France sutiyuq runaqa (*23 ñiqin chakra yapuy killapi - 1754 paqarisqa Versailles llaqtapi - †21 ñiqin qhulla puquy killapi 1793 wañusqa Paris llaqtapi). 

Tayta: Louis 
Mama: María Josefina de Sajonia

Ñawpaq warmi: María Antonieta

Wawakuna: 4
María Teresa Carlota (20 de diciembre de 1778 – 19 de octubre de 1851); Luis José Javier Francisco (22 de octubre de 1781 – 4 de junio de 1789); Luis Carlos (Luis XVII) (27 de marzo de 1785 – 8 de junio de 1795); María Sofía Helena Beatriz (9 de julio de 1786 – 19 de junio de 1787). 

Kastilla simipi:

Inlish simipi:

 




#Article 124: Domingo de Santo Tomás (226 words)


Fray Domingo de Santo Tomás, O.P., sutiyuq (* 1499 watapi paqarisqa Siwilla llaqtapi, Ispaña mama llaqtapi - †  wañusqa La Plata (Buliwya) llaqtapi) karqa huk taytakura duminikanu, misyuniru, qhichwa simimanta ñawpaq hatun yachaq, uwispu ima Inlisya Katulikamanta. Qillqarqa ñawpaq qillqasqakunata runasimipi, simikamayta, imaynatacha kay simipi yakichikun rimanapaq chayta, hinallataq huk simiqullqatawan. Runasimita chay qillqasqakunanpi suticharqa Qhichwa sutiwan.

Wallatulit llaqtapi, Ispaña mama llaqtapi 1560 watapi urqhurqa Grammatica o Arte de la lengua general de los Indios de los Reynos del Perú, chanta  Vocabulario de la lengua general del Peru, llamada Quichua sutichasqa ñawpaq kaq p'anqakunata qhichwa simipi qillqasqata.  Kay qillqasqakunampi, Fray Domingo de Santo Tomás, suticharqa runasimita qhichwa sutiwan, ichapas kay rimay maymantacha tiqsikusqanmanta. 

Kay qillqasqakunasninwanqa ñawpaqta yanapayta munarqa misyuniru taytakurakunata, qhichwa simita yachaspa Sumaq Willayta yachachinankupaq, chaymantaqa rikuchiyta munaspa kay qhichwa rimaqkunaqa atiyniyuq kasqankuta huk runa rimayta allinta rimanankupaq, chayri rikuchiyta manaspa runakuna kasqankuta, waq runakunahina atiy yuyayniyuq chayri umayuq.  

Hinallataq payqa riqsichirqa sumaq yachaykunasninta kay llaqtakunamanta Pedro Cieza de Leónpa qillqasqakunampaq; chanta riqsichillarqataq kawsayninkumanta Fray Bartolomé de Las Casasman, Apologética historia sumaria qillqasqampaq.

Rimaq  llaqtaman 1561 wata qallariypi kutirimusqa Ispañamanta, Piruwman runakunaqpa sutinkupi kamachiqkunaqpa ñawpaqinkupi sayaqjina, maqanakullarqapuni inkumintirikunawan mana paykunaq munasqanku inkuminta wiñaypaq kananpaq, 1562 wata yunt'ata purirqa Piruw Wirriynatuta Rimaq llaqtamanta La Plata llaqtakama Juan Polo de Ondegardowan khuska qayllaspa kasikikunaqpa tantakuykunasninkuman qhawanankupaq inkumintakunata wiñaypaq rantiyta munasqankumanta, rikuspa mana paykuna munasqankuta, nispa manan kanchu.




#Article 125: Celia Cruz (107 words)


Úrsula Hilaria Celia Caridad Cruz Alfonso, Celia Cruz sutiyuq runaqa, (* 21 ñiqin kantaray killapi 1925 watapi paqarisqa La Habana llaqtapi  - † 16 ñiqin anta situwa killapi 2003 watapi wañusqa Fort Lee llaqtapi New Jersey suyupi) huk  mama llaqtayuq takiqmi kastilla simillapim qarqan. 

Taytan: Simón Cruz; Maman: Catalina Alfonso.Qusankuna: Pedro Knight.



#Article 126: Miguel Grau (122 words)


Miyil Raw Siminaryu (Miguel Grau Seminario, Kastilla simipi),Hatun quchapa chiqa runan reqsísqa sutiyuq (Caballero de los Mares) , sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin anta situwa killapi 1834 paqarisqa Piwra llaqtapi, Piruwpi - † 8 ñiqin kantaray killapi 1879 wañusqa Punta Angamos llaqtapi, Buliwyapi), Piruw Wamp'u awqaq suyupi, llaqta pusaqpas, Piura apulliq awqarqan. 

Yaya:  Juan Manuel Grau y Berrío// Huwan Manuwil Raw Wiriyu;  Mama: María Luisa Seminario y del Castillo //Marya Luwisa Siminaryu Kastillupa.

Warmi: Dolores Cabero y Núñez// Yuluuris Kawiru Nuuñis (1867-1879).

Chili, unaypita hinchikarkur, hatikarqan Wuliwiyapa patsankunaman. Piruwmansi Pisawapa yaykamurqan. Chili ayraharqan salitrita, Inlatirra yanaparqan. Hatusaq musuq wanpukunawan qatikacharqan Waskarta, Raw pusarqan kay wanputa. 8.10. 1879, Anqaamus ninqanchun atska chili wanpukuna intur taqmayarqan Waskarta. Tsaychaumi Raw, qipa qucha awqa pusaqkunapis wañuyarqan.




#Article 127: Awya Yala rimaykuna (151 words)


Awya Yala rimay nisqakunaqa tukuy Awya Yalapi rimasqaña simikuna, manaraq Iwrupa mama llaqtakuna kulunyacharqaptin, paykunamanta qhipaqta yurisqa rimaykunapas.

Kastilla Atiy nisqa qallarichkaptin, tukuy Awya Yalapi waranqamanta aswan rimaykunas karqan. Chaymantataqsi, Ispaña, Purtugal, huk Iwrupa mama llaqtakunap kulunyan pachapi, qispikusqa Republikakunap pachanpipas iwrupa simikunam - kastilla simi, purtuyis simi, inlish simi, phransis simi, nirlandis simi – indihina nisqa runakunap rimayninkunata anchhuchirqan. Chayrayku kunan pacha kimsa pachak rimayraqchá kawsachkan, yaqa tukuy kawsaqraqtaq awya yala rimaykuna ancha chikichasqam.

Kaymi kunan pacha lliw Awya Yala rimaykunamanta aswan rimaqniyuqraq rimaykuna:

Kaymi huk hatun rimaykunap ayllunkuna:

Campbell (1997), Gordon (2005), Kaufman (1990, 1994), Key (1979), Loukotka (1968).

Kaymi SIL-pa allichasqan sutisuyu:

Kay rimaykunamantaqa simi yachaqkuna rimanakuchkanmi, mana arí ninakuspa.

Ñawpaqta Joseph Greenberg-pa Amerindia nisqan ñawpaq takyachisqakamaqa, tukuy Awya Yala rimaykunaqa kimsallantinmi hatun rimaykunap ayllunkunamanmi kapun:

Kay Greenberg, Ruhlen yachaqkunap yayasqankunataqa huk simi yachaqkunam mana arí nipun.

Kaymi huk rimaykunap suni ayllunkuna (macrofamilia) nisqakunam, huk simi yachaqkunap riqsisqan:




#Article 128: Utu astika rimaykuna (121 words)


Utu astika rimaykuna nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Chinchay Awya Yalapi Chawpi Awya Yalapipas.

Chincha utu astika rimaykuna

Hopi LaVerne Masayesva Jeanne. 1978. Aspects of Hopi grammar, Massachusetts Institute of Technology PhD dissertation.Hopi Dictionary Project. 1998. : A Hopi-English Dictionary of the Third Mesa Dialect With an English-Hopi Finder List and a Sketch of Hopi Grammar. Tucson: University of Arizona Press.

Tübatulabal C.F. Voegelin. 1958. Working Dictionary of Tubatulabal, International Journal of American Linguistics 24:221-228.

Numic Michael Nichols. 1973. Northern Paiute historical grammar, University of California, Berkeley PhD dissertationWick R. Miller. 1986. Numic Languages, Handbook of North American Indians, Volume 11, Great Basin. Ed. by Warren L. d’Azevedo. Washington: Smithsonian Institution. Pages 98-106.

Urin utu astika rimaykuna

Pimanu (Tepiman)

Corachol-Aztecan




#Article 129: Konrad Adenauer (175 words)


Konrad Hermann Joseph Adenauer sutiyuq runaqa ( paqarisqa Köln llaqtapi;  wañusqa Rhöndorf barriyupi, Bad Honnef llaqtaman kapuq) Alimanya mama llaqtayuq pulitiku runam karqan, Alimanyap Dimukrata Kristiyanu Unyunninpi (CDU) wankurisqa, kunti Alimanyap ñawpaq kaq kansillirnin.

Konrad Adenauerqa Freiburg im Breisgau llaqtap yachay sunturninpi chiqarimaytam yachaqarqan. Achka watakunam Köln llaqtap kurakanmi karqan, Alimanyap Chawpi Partidun (Zentrumspartei) nisqapi wankurisqa kaspa. Adolf Hitler Alimanyap kansillirnin tukukuptin, nazi nisqakuna tukuy partidukunata champarqan NSDAP nisqa nazi partidu ch'ulla partidu tukunanpaq. Chayrayku Adenauer chay pacha manañam kawpaq runachu karqan.

Nazi kamachina 1945 watapi iskay ñiqin pachantin maqanakuypa p'uchukayninpi urmaptinmi, Konrad Adenauer huk masinkunawan Alimanyap Dimukrata Kristiyanu Unyunnin (CDU) nisqata kamarirqan. Chay partiduwan 1949 akllanakuykunapi atiparqaspa kansillirmi akllasqa karqan. 1949 watamanta 1963 watakama kunti Alimanya mama llaqtap ñawpaq kaq kansillirninmi karqan, 1951 watamanta 1955 watakamataq tuyllalla mama llaqtap hawa ministrunmi. Kumunistakunap, Suwit Huñup, Aliman Dimukratiku Republikap ancha sinchi hayun kaspa Kunti Iwrupap mama llaqtankunawan, Hukllachasqa Amirika Suyukunawanpas llamk'anakurqan, NATO, Iwrupa Huñu nisqa mamallaqtakunap tantanakuyninkunata kamarispa, kunti Alimanyata musuqmanta ayñichaspa (Wiederbewaffnung). Chaywanpas Suwit Huñuwan rimanakuspa 1955 watapi Rusiyapi wichq'asqa aliman awqaqkunata qispichirqan Alimanyaman kutimunanpaq.




#Article 130: Qhichwa rimaykuna (114 words)


Qhichwa rimaykuna nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi. Tukuy qhichwa, qichwa, qiĉwa icha kichwa nisqa, qhichwa simi nisqaman kapuq k'iti rimayninkunam kay rimaykunap ayllunman kapun.

Manam tukuy qhichwa k'iti rimaykuna hap'iqanallachu. Chayrayku yachaqkunaqa ninkum, achka rimaymi, pichqachá, qanchischá, nispa. SIL International nisqa tantanakuy ninmi, 42 rimaykunam, nispa. Ichataq ancha kaqlla kaq k'iti rimaykunatapas sapaq rimay ninmi, ahinataq Qusqu qhichwa simi, Apurimaq qhichwa simi, Ariqipa qhichwa simi, Punu qhichwa simi, chaykunam sapaq simi nispa. Piruw mama llaqtapiqa chay k'iti rimaykunata huklla allin qillqaywanmi qillqanku, Qusqu-Qullaw nisqawan. Chanka runasimiwanpas allin hap'iqanallam, Qullasuyu qhichwa simiwanpas. Chayrayku huklla uralan runasimi ninkupas.

Achka qhichwa k'iti rimaykunam kachkan, iskaynintin hatun rimay huñum, achkataq aslla urin rimay huñum:




#Article 131: Tupaq Katari (125 words)


Hulyan Apasa Nina (Julian Apaza Nina) sutiyuq runaqa, Tupaq Katari nisqapas, (1750 watachá paqarisqa Ayu Ayu llaqtapi, Aruma pruwinsyapi,  wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) Hanan Piruwpi huk aymara ankalli runas karqan.

Sutintaqa iskay ancha riqsisqa indihina pusaqmantas chaskirqan: Tupaq Amaru iskay ñiqin, Tomas Katari sutiyuq Chayantap kurakanmantapas. Aymara simipitaq katari nisqaqa amaru niyta munanmi, chaymanta Tupaq Katari hinallataqmi Tupaq Amaru niyta munan.

Manaraq ankallikuspa, sakristan, t'anta ruraqpas karqan.

Tupaq Katariqa 40.000 runayuq awqaqsuyuwan Chuqiyapu llaqtata iskay kutis ch'utirqan 1781 watapi, ichataq ispañul awqaqkunas atiparqan.

Bartolina Sisa sutiyuq warminsi, Gregoria Apasa sutiyuq paninpas maqayninkunapi yanaparqan.

Andres Tupaq Amaruwan iskay kaq kuti Tupaq Katari Chuqiyaputa ch'utirqan, chay kutitaq hap'isqa kaspa. Chaymantas indihina pusaqkunata, panantapas wañuchirqan.

Tupaq Katarip ankalliyninqa lliwmanta aswan hatunsi karqan. Iskaylla watapis ispañulkuna atiparqan.

Wañuchichkaptinku, kaytas nirqan:




#Article 132: Wikipidiya:Kayqa Qhichwa Wikipidiyam (142 words)


Kayqa Qhichwa Wikipidiyam. Imatataq chayqa niyta munan?

Kay Wikipidiyaqa manam Qusqulla (Qosqo) qhichwachu, manam Ayakuchulla qichwachu, manam Anqashlla qichwachu, manapas Ikwadur kichwallachu. Kay Wikipdiyaqa tukuy qhichwa rimaqkunapaqmi. Chayrayku uralan runasimi nisqa allin qillqaytam llamk'achinchik,  nisqa p'anqapipas qhaway.

Chay uralan runasimi nisqata mana riqsispaqa, ama mancharikuychu! Kay Wikipidiyapi ima qhichwa k'iti rimaypipas qillqaspa yanapankiman. Ima mana hap'iqanalla qillqasqa rimakunataqa huk ruraqkunam allinchanqaku.

Manataq chay sapsi qhichwapi qillqayta munaspaqa, sapaqtaq qhichwa k'iti rimayllapi munaspaqa, huk sapaq Wikipidiyapi qillqaychik, icha k'iti rimaypi musuq Wikipidiyata qallarichiychik! Ahinataq, Qosqo rimaytaqa lluymanta astawanmi munani nispaqa, (QSHKS hina), chay k'iti rimaypa tuyruta -  llamk'achiychik! Chay tuyrupaq Wikipidiyataq kanqa!

Musuq Wikipidiyata kamariyta munaspaykiqa, kaypi qhaway: 

Ama mancharikuychikchu. Huk hatun rimaykunapaqpas k'iti rimayninkunapaq Wikipidiyankunam kachkanñam, ahinataq Italya simipaq (,  hukkunapas), Aliman simipaqpas (, ,  hukkunapas).

Munakusqa ruraqkuna, kay Qhichwa Wikipidiyapi yanapawaychik! Ichataq sapaq k'iti rimayta munaspaykichikqa, chay k'iti rimaypi Wikipidiyapi qillqaychik.




#Article 133: Tupi simi (115 words)


Tupi simi nisqaqa ñawpa pacha Brasilpa anti chalanpi kawsaq Tupi runakunap rimaynisi karqan, waraniyi simiman ancha rikch'akuqllas, tupi waraniyi rimaykunaman kapuq.

Brasil Purtugalpa kulunyan kachkaptin, chay tupi simita tukuy Brasilpis runa llaqtapura rimarqanku, hinallataqsi blanco nisqa runakunapas, sapsi simi (Língua geral) nisqas.

Iskaynintin k'iti rimaysi karqan:

Amarumayu sach'a-sach'a suyupiqa ura Amarumayup patanpi kawsaq Tupinamba runakunap rimayninmanta yurisqa Amarumayu sapsi simi (Língua geral amazônica) icha ñengatu (allin rimay) nisqatas rimarqan. Chay Tupinamba mama k'itipi runakunaqa manañam tupi simitachu riman, ichataq Yanamayup patanpi, Kulumbyawan Winisuylawan saywapim 30.000-chá runakuna chay ñengatu simitaraq rimanku.

Uralan Brasilpitaq Uralan sapsi simi (Língua geral austral, Língua geral paulista) icha uralan tupi simi nisqatas rimarqanku. Chay uralan tupi rimayqa 19 kaq pachakwatapis wañurqan.



#Article 136: Agustín (santu) (255 words)


Agustin santu sutiyuq runaqa, (kastilla simipi: Agustín de Hipona o San Agustín, latín simipi: Aurelius Augustinus Hipponensis; grisya simipi: Αὐγουστῖνος Ἱππῶνος, Augoustinos Hippōnos) (*  paqarisqa Tagaste llaqtapi - †  wañusqa Hipona llaqtapi) Alhirya mama llaqtayuq taytakura, Hatun yaya, Dyusmanta yachachiq kaspa, Munqhipas, qillqaqpas runam, latin simipi qillqaqmi.

Tayta: Patricio;  Mama: Mónica.

De beata vita liber I, De ordine libri II, Soliloquiorum libri II, De immortalitate animae liber I, De quantitatae animae liber I, De libero arbitrio libri III, De musica libri VI, De magistro liber I...

De vera religione liber I.  390. 

Está dividida en dos partes: en la primera combate al paganismo (l. 1-10) y en la segunda defiende la doctrina cristiana (l. 11-22). 

De fide rerum quae non videntur liber I, De utilitate credendi liber I, De divinatione daemonum liber I, Quaestiones expositae contra paganos VI...

De fide et símbolo liber I, De diversis quaestionibus octoginta tribus liber I, De diversis quaestionibus ad Simplicianum libri II, Ad inquisitionem lanuarii libri II, De fide et operibus liber I, De videndo Deo liber I, De praesentia Dei liber I, De cura pro mortuis gerenda liber I, De octo Dulcitii quaestionibus liber I...

Contra mendacium, De catechizandis rudibus liber I, De continentia liber I, De patientia liber I...

'De natura boni liber I, Psalmus contra partem Donati, De peccatorum meritis et remissione et de baptismo parvolorum ad Marcellium libri III ( 412 wata), De gratia et libero arbitrio liber I (426 wata), De haeresibus...

San Juan, salmokuna wan sermonkuna.

Enarrationes in Psalmos. 392 watamanta 416 watakama.




#Article 137: Magaly Solier (105 words)


Magaly Solier Romero sutiyuqqa ( paqarisqa Wanta llaqtapi, Ayakuchu suyupi) huk piruwanu aranway pukllaq warmim, takiqpas.

Magalyqa Palmayuq llaqtapi (Wanta distritupi, Wanta pruwinsyapi) wiñarqan. Chunka watayuq kaspas Lima llaqtata rirqan chaypi qhapaq runap wasinpi llamk'ananpaq. Aslla p'unchawmantataqsi anchata llakisqa Palmayuqman kutimurqan. Chaymantataqsi Wantapi yachay wasiman rirqan. 2006 watapi Wanta llaqtapi hatun plasapi mikhunata qhatuchkaptin, Claudia Llosa sutiyuq kuyu walltay pusaqsi pilikulapi pukllanapaq mink'achirqan. Chaymanta Claudiap Madeinusa sutiyuq pilikulanpim pukllarqan. 

Mancharisqa Ñuñu (La teta asustada) sutiyuq pilikulapim Fausta sutiyuq warmita pukllarqan, 2009 watapi Berlin llaqtapi Quri Ukumari Suñayta (Goldener Bär) chaskispa.

Magalyqa takinmi, takikunatapas kamarin, lliwninmanta aswan qhichwa simipi, hukkunatataq kastilla simipim. Ñawpaq diskunqa Warmi sutiyuqmi.




#Article 138: Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy (111 words)


Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy, kastilla simipi Confederación Campesina del Perú (CCP) nisqaqa Piruwpi chakrarunakunap hatun tantanakuyninmi.

CCP-qa  kamarisqas karqan. Ñawpaq kaq pusaqninkunaqa Ika suyumanta Juan Hipólito Pévez Oliveros sutiyuq chakrarunam (Secretario General), Kumbinsyun pruwinsyamanta Ernesto Quispe Ledesma sutiyuq taripay amachaqmi (Secretario de Organización).

CCP-pi wankurisqa qhichwa ayllu runakunaqa chakrankunata hap'ispa asindadukunata qarquspa allpankunata ayllu llaqtakunap kapuyninman kutichimuspa chaskirqanku, chay hinataq 1960 watakunapi Kumbinsyun pruwinsyapi (Qusqu suyupi) - Hugo Blanco Galdós Kumbinsyunpi pusaqnin kaptin -, Pasqu suyupi, Hunin suyupi, 1974 watapi Antawaylla pruwinsyapi, Chinchiru pruwinsyapipas (Apurimaq suyupi), 1987 watapitaq iskay hunu hiktarya Punu suyupim.

CCP-qa qhichwa runakunap hatun huñunakuykunapim llamk'anakun, mamallaqtappas mamallaqtapurapas. Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim (Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas) wankurisqa.




#Article 139: Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin (107 words)


Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin, kastilla simipi Asociación Nacional de Maestros de Educación Bilingüe Intercultural (ANAMEBI) nisqaqa Piruwpi iskay simipi iskay kawsaypi yachaypi llamk'aq yachachiqkunap hatun tantanakuyninmi, qhichwa runakunam, huk indihina runakunapas.

ANAMEBI-qa  kamarisqam karqan. 

Kunan kachkaq pusaqninqa Ankash suyumanta Oscar Chávez Gonzáles sutiyuq yachachiqmi.

ANAMEBI-qa tukuy indihina runakunapaq iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaqmi tanqan, ayllu runakunap kamachisqan yachachiypaqmi, indihina runakunap mana kastillanuyananpaq. ANAMEBI nin, Ayllu runakuna kikinpa kawsay saphillanwanmi allin kawsay nisqata aypanqaku. Kunan Piruw mama llaqtataq yachay wasinkunapi runakunata kastillanuchaspa indihina kawsayta puchukachiyta munanmi, nispa.

ANAMEBI-qa qhichwa runakunap hatun huñunakuykunapim llamk'anakun, mamallaqtappas mamallaqtapurapas. Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim (Coordinadora Andina de Organizaciones Indígenas) wankurisqa.




#Article 140: Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuy (116 words)


Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuy, kastilla simipi Confederación General de Trabajadores del Perú (CGTP) nisqaqa Piruwpi llamk'aqkunap sindikatunkunap hatun tantanakuyninmi.

Ñawpaq kaq CGTP nisqa sindikatu hatun tantanakuyqa  kamarisqas karqan. Tantanakuy kamachiyninqa maqay wakichinpas José Carlos Mariáteguip, Amauta nisqa willay p'anqanpi uyanchasqa karqan. Chay ñawpaq CGTP-qa pisilla pachamanta puchukarqan.

CGTP-pi wankurisqa llamk'aqpura achka Piruwanu Kumunista Partidupim, CGTP-pa pusaqninkunapas, ahinataq Isidoro Gamarra Ramírez, Valentín Pacho, Pedro Huillca Tecse.

Kaymi CGTP-pi wankurisqa huk sindikatukunam: Qullqiwasikunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin (Federación de Empleados Bancarios), Siwil Wasichaykunapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin (Federación de Construcción Civil), Chuphirkunap Tantanakuynin, Q'illay Allwiyapi Llamk'aqkunap Tantanakuynin, Qusqu suyupi Ariqipa suyupipas llamk'aqkuna, Piruwpi Challwaqkunap Tantanakuynin (Federación de Pescadores del Perú), Piruwanu Karurimay Ruruchinapi Sindikatu (Sindicato de la Compañía Peruana de Teléfonos), hukkunapas.




#Article 141: Piruwki Aylluchaq Pusana Raki (161 words)


Piruwki Aylluchaq Pusana Raki (PAPR), kastilla simipi Partido Comunista Peruano (PCP) nisqaqa huk piruwanu kumunista partidum, 1928 watapi José Carlos Mariáteguip kamarisqan Piruwanu Susyalista Partidu, icha Piruwki Runaykaqpaq Pushana Raki ( Ankash qallu) (Partido Socialista Peruano) sutiwan.

 huñunakuypi kumunista llamk'aqkunaqa Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuytam (CTGP) kamarirqanku.

Chinap masinkunaqa chaymantapacha Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha (Partido Comunista del Perú - Bandera Roja, PCP-BR) nikurqanku.

PKP Puka Unancha nisqamanta 1980 watapi Piruwanu Kumunista Partidu - K'anchaq Ñan (Partido Comunista del Perú-Sendero Luminoso, PCP-SL) nikuq Abimael Guzmánpa ankalli partidun rakikurqan, qatiq watakunapi runakunata terrorista hina mamallaqtayuq maqanakuywan llakichispa, huk kumunistakunatapas awqata hina wañuchispa. Chayrayku runakuna chay pachataqa Sasachakuy pacha nispam suticharqanku.

Piruwanu Kumunista Partidu - Hukllakay (Partido Comunista del Perú - Unidad) nikuq Jorge del Pradop (1960-manta 1991-kama) pusasqan kumunistakunataq Suwit Huñup masinkuna kaspa Juan Velasco Alvaradop kamachinantapas yanaparqan. 1980 watakunapiqa Huñusqa Lluq'i (Izquierda Unida, IU) nisqa masintinpi llamk'anakurqan. Chaypacha Pedro Huillca Tecse sutiyuq Piruw Llamk'aqkuna Sapsi Tantanakuypa pusaqninmi ancha riqsisqa PKP-niyuq karqan.




#Article 142: Ch'aska Anka Ninawaman (112 words)


Ch'aska Eugenia Anka Ninawaman sutiyuq warmiqa (1973 watapi Eugenia Carlos Ríos sutiwan paqarisqa Chisikata ayllu llaqtapi,Yawri llaqta ñiqpi, Qusqu suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi.

Qanchis watayuq kachkaq Ch'askachataqa pusamurqanku Ariqipa llaqtamanmi mistikunapaq llamk'ananpaq. Chay mistikuna allquchaptinmi, chunka pichqayuq watayuq kaspa yachay sunturmanmi riyta qallarirqan. Chay allquchaq mistikunamanta ancha phiñakuspam, manaña Carlos Ríos sutichakuspa qhichwa simipi sutitam chaskirqan, kayta nispa: Eugenia Carlos Ríos nispa sutichawarqanku. Ichataq Ch'aska Anka Ninawamanmi kani. Kikiypa Ch'askaymantam. Taytaypa Ankanmantam. Mamaypa Ninawamanninmantam. Ankalli Qhichwa llaqtaymantam, nispa.

Runa waki yachaykunatam, runallaqta yachaytam yachaqarqan Ikwadurpi kaq FLACSO nisqa yachay sunturpi. Chaymantataq Paris llaqtaman rirqan, INALCO (Institut national des langues et civilisations orientales) nisqa yachay sunturpi llamk'anapaq.

Qhichwa simipi achka harawikunatam qillqan.




#Article 143: Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy (120 words)


Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy, kastilla simipi Asociación Interétnica de Desarrollo de la Selva Peruana (AIDESEP) nisqaqa Piruwanu Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kaq ayllu runakunap tantanakuyninkunap hatun tantanakuyninmi.

Juan Velasco Alvaradop kamachinanqa  Ley de Comunidades Nativas (Nº 20653) nisqawan, 11 kaq uma rakinwan, Piruwpa Amarumayu sach'a-sach'a suyunpi kawsaq runa llaqtakunap allpankunata amacharqan hatun akuna ruruchinap mana hap'inanpaq. Chay pacha ayllu runakunap musuq tantanakuyninkunam paqarirqan.

 AIDESEP tantanakuypi wankurisqa ayllu runakuna Bagua llaqta k'itipi sach'a-sach'a suyupi allpa wira ruruchinata hark'anapaq mañaspa sayakurqanku. Umalliq Alan García wardyankunawan chay sayariyta sarupaptin kimsa chunkamanta aswan runakunam wañurqanku, pachak pichqa chunkataq k'irisqam karqan.

AIDESEP tantanakuypa kunan pusaqninqa Alberto Pizangom, Chayawita runam.

AIDESEP-qa Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim (Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica) wankurisqa.




#Article 147: Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa (109 words)


Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa (inlish simipi: FIFA World Cup, kastilla simipi: Copa Mundial de Fútbol) nisqaqa llapa tawa kaq watapi kaq ancha hatun mamallaqtapura piluta hayt'ay atinakuymi, lliw Tiksimuyuntinpi kaq allpa pachakunapi mama llaqtakunap FIFA nisqapi wankurisqa piluta hayt'ay quchuntinkunap pukllasqan. Atiqnin hatun Kupa nisqatam chaskin. 1930 watamantam ruranku, manataq 1942, 1946 watakunallapi (iskay ñiqin pachantin maqanakuyrayku).

 Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2018, 2022 watakunapi kana mama llaqtakunas riqsikunqa.

Brasil pichqa kutiñam atiparqan, Italya tawa kutiña, Alimanya kimsa kutiña.

Kay qatiqpiqa lliwmanta 24 quchuntinkunatam rikunki, huk icha aswan kuti lliwmanta tawa aswan allinpura kasqa.

Wiksu qillqapitaq rikunki, chay quchuntinpa mama llaqtanpi kasqa.

Yaqa 6.000 pukllaqkunañam Piluta Hayt'ay Pachantin Kupapi pukllarqan.




#Article 148: Qhiwar (167 words)


Qhiwar (kastilla simipi: Qquehuar) nisqaqa Sikuwani distritupi (Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi,  Piruwpi), Qusqumanta Punukama khillay ñanpi huk ayllu llaqtam, Sikuwani llaqtamanta qanchis kilumitru karum.

Qhiwar llaqtaqa pichqa sayayuqmi: Quchakunka, Krus Kunka, Wanquqala, Warmillaqta, Sirqupata (barriyu nisqakuna), Llawlliru (sapsi, anexo nisqa). Kimsa waranqa runayuqmi, qanchis waranqa hiqtaryayuq.

Ñawpa pacha Pampa Qhiwar llaqtapi kimsa kurakas kawsarqanku: Apu Chillka, Apu Qhuqru, Apu Hump'iri. 20 ñiqin pachakwatap qallarisqanpis asindadukunas hamurqanku runakunap allapanta qichuspa. Chaywanpas, Piruwpa kamachinan (Augusto Leguía)  Qhiwar ayllu llaqta riqsirirqanmi. 1964 watapi Qhiwarniyuq runakuna allpankunata tiyapuykacharqankus mana aypaspa. 1973 watapitaq general Velascop llamk'aqninsi asindaduta qarqurqan allpankunata runakunaman kutichispa. Chayrayku 2001 watapi Qhiwar runakuna Velascopaq wank'atas churarqanku.

Iskay primaria yachay wasiyuqmi. Huk yachay wasiqa 1920 watamantas kan, huktaq 1963 watamantas. Chay yachay wasikunapiqa kastilla simillapis yacharqanku. Kunantaq iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqatam yaykuchiyta munanku.

Qhiwartaqa huk rimay k'uskiykuymantam riqsisqa llaqta. Chaypi qhichwa yachachiq Nereo Aqules Hancco Mamani sutiyuq runa yachay wasinpi yachaqaqkunap rimayninmanta, kastillanuchayninmanta k'uskiykurqan. Runakunaqa qhichwa simitam rimanku. Wakin llaqtakunapi hinaqa, Qhiwar llaqtapipas wawakuna astawantaq kastilla simitam rimanku.




#Article 149: Dolores Cacuango (120 words)


 
Dolores Cacuango Quilo sutiyuq warmiqa, icha Mama Dulu (1881 watapi paqarisqa San Pablo Urku llaqtapi, Kayampi kitipi, Ikwadurpi, 1971 watapi wañusqa Kayampi llaqtapi) huk  pulitiku warmim karqan, Kayampim.

Kichwa runakunapaqqa hatun ñawpaqman pusaqmi karqan, chayrayku payta Mama Dulu nirqankum. Tukuy kawsayninpi kichwa runaman allpankunata kutichinapaq paykuna allpayuq tukunanpaq, runakunawan misti (mishu) allpayuqkunata maqanakurqan. Hinallataq mama Tránsito Amaguañawan iskay kawsaypi iskay simipi yachay wasikunatam kamachirqan. Tukuy kawsayninpi allpayuq mistikunam chapaqkunapas Mama Duluta maqaspa qatiykacharqan. Payqa wiñay wakchallam kawsarqan, hinallapas wakchalla huk uchuylla wasipim wañurqan.

Doloresqa nirqan, pitishka urku uksha shina, kutin wiñakmi kanchik, shinami, urku uksha shinawan pachamamata katachishun, kashna paypak yuyaypi Imashina inti tayta tukuykunata kunukyachin, nima ashtawan nima pishita, kari-warmikunata, shinallatakmi yachayka tukuykunaman achikyachinka, charikkunata, wakchakunata, amukuna cashpa serviciokunamanpash. 

  
  




#Article 150: Tránsito Amaguaña (102 words)


Tránsito Amaguaña sutiyuq warmiqa (1909 watapi paqarisqa Chimpa (Kayampi)|Chimpa [La Chimba]  ayllu llaqtapi, Kayampi llaktapi; 2009 watapi wañusqa Chimpapipas) huk ikwaduryanu pulitiku warmim karqan, kayampim. Dolores Cacuangowan, ayllullaqta runakunawanpas maqanakurqan, indihinakunaman allpankunata kutichimunapaq. Hinallapas 1944 watapi Dolores Cacuangowan Ikwadurpi ñawpaq kaq iskay simi yachay wasitam kamarirqan. 1963 watapi, Susyalista Suwit Republikakunap Huñun mamallaktaman rirqan. Chaymanta kutimuspa, Ikwadur hatun pushaqkuna wichq'ay wasimanmi payta churarqan. Paykunaqa Mama Tránsitota kumunistam, ankallim nirqan. Hinaspam paykuna iskay simi yachay wasikunata wichq'achirqan. Chaymantam Mama Tránsito tukuy kawsayninpi wasinpi kawsaspa wakcha ayllukunawanmi kawsakurqan. 2003 watapi Lucio Gutiérrez hatun pushakqa payman premio Eugenio Espejo nisqatam qararqan. 2009 watapi wasillaqtanpim wañurqan.




#Article 151: Lila Downs (153 words)


Ana Lila Downs Sánchez sutiyuq runaqa (9 ñiqin tarpuy killapi 1968 paqarisqa Oaxaka llaqtapi Mishiku), Mishikupi mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan inlish simipipas. Huk Ranchera takiqsi karqan, runaqa Mishiku mama llaqtayuq takiqmi, mishtika simi karqan.

Mamanqa Ana Sánchez ayllu runa mishtika, taytantaq amirika mama llaqtapi paqarisqa Allen Downs. Sutinqa, Lila hindipi grasyasapa warmi niyta munansi. Indyapitaq Lila nisqaqa achkiypa pukllayninsi.

Musuq York llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi 1992 watapi urqhurqa kantu, chanta Taki aranway sutichasqa ñawpaq kaq p'anqakunata inlish simipi qillqasqata.  Kay taki kapchiy, Paul Cohen, suticharqa runasimita amirikawa sutiwan, ichapas kay rimay maymantacha tiqsikusqanmanta. 

Downsqa Oaxaka de Juárez, Oaxaka llaqtakunapim yachay wasiman rirqan. 2002 watapi amirikawa llaqtapi hatun plasapi mikhunata qhatuchkaptin, Julie Taymor sutiyuq kuyu walltay pusaqsi pilikulapi pukllanapaq mink'achirqan, chaymanta Julie Frida sutiyuq pilikulanpim pukllarqan. 

Lilaqa takinmi, takikunatapas kamarin, lliwninmanta aswan mishtika simipi, saputika simipi hukkunatataq kastilla simipim. Ñawpaq diskunqa La Sandunga sutiyuqmi.

 




#Article 152: Sebastián de Belalcázar (127 words)


Sebastián de Belalcázar sutiyuq runaqa (1480 watapi paqarisqa Belalcázar llaqtapi, Ispañapi; 1551 watapi wañusqa Cartagena llaqtapi, kunan Kulumbyapi) huk ispañul kunkistadurmi karqan. Belalcázarqa Dariyin (Darién) llaqtaman rirqan 1514 watapi, chaypi kapitanmi karqan. Francisco Hernández de Córdoba sutiyuq maqanakuqkunata pusaqwan Nikarawa mamallaqtamanmi rirqan, chaypi León llaqtap alkalden akllasqam karqan 1524 watapi. 1532 watapiqa Francisco Pizarrowan Piruw mamallaqtamanmi rirqan, Tawantinsuyuta atinapaq. Atawallpa wañuchisqaña karqaptin, Belalcázar chinchamanmi rirqan. Chaypi kaq Kitu mamallaqtata atirqaspa Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqtam wañuchirqan. 

Chay qhipataq musuqmantam chinchaman rirqan, urin Kulumbyata atinapaq. Wayakil, Neiva, Popayán llaqtakunatam kamarirqan. Hinapas chay watakunapi Awya Yalapi, Ikwadur, Kulumbya suyukunapi achka runakunam Belalcázarrayku wañurqan, unquymanta, yarqaymanta, maqanakuymanta. 1540 watamanta 1551 watakama Carlos V Riyqa payta urin Kulumbyap hatun pusaqnin nirqanmi. 1551 watapi Ispaña mamallaqtaman kutimuchkaspa manaraq kutimurqaspa Belalcázar Cartagena llaqtapi wañurqan.




#Article 153: Iskay chunkantin huchha llika (163 words)


Iskay chunkantin huchha llika icha Iskay chunkaman iskay chunka miraq chayri patmakuq (kastilla simipi: sistema vigesimal) nisqaqa iskay chunkantin huchharayuq huchha llikam. Mishikupi, Chawpi Awya Yalapi indihina rimaykunam chay huchha llikayuq, ahinataq nawa simi, maya rimaykuna, hukkunapas.

Kay hinam iskay chunkantin huchha llika:
huk (1) - (iskay chunka kuti) -- iskay chunka (20) - (iskay chunka kuti) -- tawa pachak (400) - (iskay chunka kuti) -- pusaq waranqa (8.000) - (iskay chunka kuti) -- pachak suqta chunka waranqa (160.000) - (iskay chunka kuti) -- kimsa hunu iskay pachak waranqa (3.200.000) - (iskay chunka kuti) -- Suqta chunka tawayuq hunu (64.000.000) - ...

Kay wachuchasqapiqa iskay chunkap huqariyninkunatam rikunki, ima hinam maya simipi, nawa simipipas ninku.

Kay wachuchasqapiqa rikunki ima hinam iskay chunkantin huchha llikapi yupanku. Hawa kaq sinrupiqa arabya nisqa chunkantin huchha llikapaq yupa sananchakunam, iskay kaq sinrupitaq maya yupaykunam, kimsa kaq sinrupi maya simipi rimakuna, tawa kaq sinrupi musuq qillqaypi nawa simipi rimakuna, pichqa kaq sinrupitaq klasiku nisqa nawa (nahuatl) simipi rimakunam.




#Article 154: Wikipidiya:Pukyukuna (104 words)


Wikipidiyapi qillqaspaqa, qillqamusunchik, maymantam qillqasqata riqsinchik. Qillqasunchik, ima liwrupim, ima internet tiyaypim ñawirirqunchik.

Chay hinam qillqasunchik:

Sapaq ñawirisqakunamanta willananchikpaqqa qillqapi  qillqasunchik, ahinataq kay hinam, Taraqchimantam:

Taraqchi (Molothrus bonariensis) nisqa pisquqa huk pisqukunap

qichuspa chaypi kaq runtukunata qarquspa kikinpa runtunkunata huk pisquwan
uywachin.

Chakrakunata anchata waqllichiq pisqu kaptinmi, runakunata manam munakunchu.

Qillqap qhipanpitaq  qillqasunchik:

Chaypi ñawiriqkuna pukyukunatam rikunqa.

Allin liwrukunata qhawachinapaqqa qillqasunchik:

Internet llikapi allin tiyaykunata qhawachinapaqqa qillqasunchik:

Kay hinam rikurinqa:

Taraqchi (Molothrus bonariensis) nisqa pisquqa huk pisqukunap - iskay pachakmanta aswan rikch'aq, ahinataq tiluchip - q'isanta qichuspa chaypi kaq runtukunata qarquspa kikinpa runtunkunata huk pisquwan uywachin.

Chakrakunata anchata waqllichiq pisqu kaptinmi, runakunata manam munakunchu.




#Article 155: Piruwpi Sasachakuy pacha (342 words)


Piruwpi Sasachakuy pacha (Sasachakuy tiempo) nispaqa Piruwpi 1980 watakunapi mamallaqtayuq maqanakuytam sutichanku, Piruwpi ukhu maqanakuy (Conflicto armado interno en el Perú) nisqapas. Chaypacha K'anchaq Ñan icha Akchiq Ñan (Sendero Luminoso) nisqa maoista, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi Piruw mamallaqtatam awqanakurqan. Senderista nisqa ankallikuna, piruwanu awqaqkunapas 70.000-chá runakunata sipirqan, paypura lliwmanta aswan Qhichwa runakunatas.

Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, disimri killapi 2000 Valentín Paniagua sutiyuq umalliq Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin (Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú) nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2003 p'unchawpi Alejandro Toledo sutiyuq umalliqman willaspa.

Chay Piruwpi ukhu maqanakuyqa Ayakuchu suyupi, huk suyukunapipas Qhichwa runakunapaq ancha sasachakuymi pacha karqan. Lliwmanta aswan maqanakuqkunaqa manam Qhichwa llaqtayuq runakunachu karqan, manam Qhichwa runakunapaq muchuypaqchu karqan. Ichataq lliw sipisqa runakunamantaqa 56%-nin chakra runam, 75%-nin qhichwa rimaqmi, 68%-nin wakcham, 79%-nin ayllu llaqta, mana hatun llaqta k'itikunamantam. Chay sipisqakunata ruraqkunamanta 57%-ninsi ankallikuna karqan - Senderista nisqakunam, 1,5 %-ninsi MRTA-pa ankallikuna, wakinkunataq piruwanu wardyakunam, awqaqkunam. Chay ankallikunaqa hinallataqmi wardyakuna, awqaqkuna mana ayñiyuq chakra runakunatam, wawakunatapas sipirqan. Hinaptinmi chay maqanakuyqa Piruw Republikap wiñay kawsayninpi lliwmanta aswan yawarchaq maqanakuymi karqan.

Piruwanu awqaqkunaqa k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachirqan (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas.

Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi  María Elena Moyano illapayayarqanku.

Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq  Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.

Huk qillqaqkunam Sasachakuy pacha nisqamanta qhichwa simipipas qillqarqanku. Carlos Falconí Aramburú sutiyuq takichaq taki qillqaqmi chaypachaña chay hatun sasachakuymanta takikunata qillqarqan, ahinataq Ofrenda (1982), Viva la patria (1986), Tierra que duele (1987), Justicia punkupi suyasaq (2002) nisqa takikunatam. Huk takinkunatam Manuelcha Pradopas takirqan, ahinataq Ofrenda nisqa, qhichwa simipi takita. Pablo Landeo Muñoz 2016 watapi Aqupampa sutiyuq kawsay rikch'anpipas chay Sasachakuy pachapi hatun llaqtaman ayqisqa runakunamantam willan.




#Article 156: Rómulo Sauñe Quicaña (170 words)


Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chakiqpampa llaqtapi, Ayakuchu suyupi;  wañusqa Wamanqa llaqta ñiqpi) huk piruwanu prutistanti pasturmi, t'ikraqpas karqan, Ch'uya Qillqap Qhichwa t'ikraqninmi.

Romuloqa Chakiqpampa qhichwa ayllu llaqtachapim wiñarqan, michiq maqt'acha kaspa. Mamanqa inka panakayuqsi karqan, machunkunaqa inka umus. Mamanpa taytanqa Justiniano Quicaña sutiyuqtaq iwanhiliku kristiyanum tukurqan, chaymantataq Romulopas kutirikurqan. Huk iñiqkunawan TAWA (Tawantinsuyuman Allin Willakuy Apaqkuna) nisqa misyun tantanakuyta kamarispa iñiyta mast'ariysirqan. Hinaspa Chuya Qillqata grigu, iwriyu simikunamanta Chanka runasimimanmi t'ikrarqan. Chay ruraynintaqa  hunt'arqan. Uyarispam Runaqa Iñin (FCBH) nisqapaq Musuq Rimanakuytam rimaspa hallch'arqan. Chaypacha Akchiq Ñan nisqap ankallinkunañam chay k'itipi runakunata wañuchispa maqanakurqan. Justiniano Quicañatapas chaypacha wañuchirqanku.

 Manila llaqtapi Pachantin Iwanhiliku Hatun Tantanakuymanta iñiy qispi kaypaq suñayatam chaskirqan.

 Ruben sutiyuq wawqinwan Josué, Marco Antonio sutiyuq qayrinkunawan Chakiqpampamanta Wamanqa llaqtaman kutimuchkaptin Akchiq Ñan ankallikunam ñanninta hark'aspa tawantinta illapaspa sipirqanku.

Romuloqa Donna Jackson sutiyuq warmiwan kasarakusqam karqan, tawa churinmi kan (iskay qhari, iskay warmi) - Rumi, Kusi, Quri, Tawa sutiyuq. Paykunaqa kunankamapas Piruwanu Qhichwa Iwanhiliku Inlisya nisqapaqmi llamk'an. Romulop wawqintaq Joshua sutiyuq chay inlisyap pusaqninmi kachkan, Wamanqa llaqtapi kawsaq.




#Article 157: Verónika Mendoza (135 words)


Verónika Fanny Mendoza Frisch sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Qusqu llaqtapi) huk piruwanu nuna yachaqmi, kastilla simita yachachiqmi, pulitikupas. 2011 watamanta 2016 watakama mit'apaq Piruwpa Kunrisunpi akllasqam kachkan Qusqu suyupaq.

Paris llaqtapi Université de Paris VII Denis Diderot nisqa yachay sunturpi nuna yachaytam yachaqarqan, 2003 watapi yachayta hunt'aspa. Chaymantataq Musuq Sorbonne yachay sunturpi Waki yachaytam yachaqarqan master nisqata 2006 watapi hunt'aspa, chaymanta kastilla simi iskay kaq rimay yachachiyta yachaqarqan karu yachay nisqawan Madridpi Universidad Nacional de Educación a Distancia nisqapi. Kastilla simita yachachirqan Paris llaqtapi, Qusqu llaqtapi kaq Pukllasunchis tantanakuypa yachay wasinpipas.

Partido Nacionalista Peruano (PNP) nisqapi wankurikurqan 2007 watapi.  akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Gana Perú nisqapaq. 47 088 akllaytam chaskirqan. 

Tintayapi kaq Xstrata rurachinap anta qhuya qhuyawan awqa kaq thutuq runakunatam yanapan. Wardyakuna iskay thutuq runata wañuchiptin Veronika  Gana Perú nisqap kunrisista huñuntam saqirqan.




#Article 158: Qhichwaman Biblia t'ikrasqakuna (514 words)


Kunan pachaqa achka Qhichwaman Biblia t'ikrasqakuna kachkañam, ichataq ñawpaq kaq t'ikrasqaqa 1981 watallapim hunt'asqa karqan.

Kathuliku Inlisya Kastilla Atiywanmi kristiyanu iñiyta Antikunapi runakunaman apamuyta munaspapas, runakunata Dyuspa Simin Qillqata ñawiriyta manam saqillankuchu. Chayrayku Kastilal Kamachina pachapiqa Bibliata manam t'ikrarqankuchu.

Iskusyamanta hamuq bawtista pastur James Thompson Piruwpa Qispikuy Maqanakuy nisqapiñam Dyuspa Simin Qillqata Qhichwa, Aymara simikunaman t'ikrayta munarqan. Tawa masintinkunawanmi Musuq Rimanakuyta 1822 watamanta 1824 watakama t'ikraspa hunt'arqan, ichataq qillqasqan maqanakuypim chinkarqan. 1880 watallapim Huwanpa Qillqasqantam uyaycharqanku, Gybbon-Spilsburyp t'ikrasqanta.

Qusqumanta hamuq Buenos Airespi kawsaq qillqaq Clorinda Matto sutiyuqqa (1852–1909) tawantin Iwanhilyutam, Apustulkunap Rurasqankunatam, Romanukunapaq qillqatapas kastilla simimanta Qusqu qhichwa simiman t'ikrarqan, 1901 watamanta 1904 watakama Buenos Aires llaqtapi uyaychasqa.Apunchis Jesucristoc Evangelion San Marcospa qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1903. 102 pp.Apunchis Jesucristoc Evangelion San Lucaspa qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901. 113 pp.Apunchis Jesucristoc Evangelion San Juanpa qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901. 76 pp.San Pablo Apostolpa Romanocunaman qquelkascan, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901.Apostolcunac ruraskancuna, Pananchis Clorinda Matto de Turnerpa castellanomanta runa simiman thicraskan. Sociedad Bíblica Americana (American Bible Society), Buenos Aires 1901. Tukuy Musuq Rimanakuytataq 1922 watallapim uyaycharqanku Buliwyapaq Qullasuyu qhichwa simipi. 

Tukuy Ñawpaq Rimanakuy Musuq Rimanakuyniyuq Dyuspa Simin Qillqantin iwriyu, grigu simikunamanta Qhichwa simiman t'ikrasqataqa 1986 watapim uyaycharqanku Qullasuyu qhichwa simipim. Ayakuchu suyupitaq iwanhiliku qhichwa pastur Rómulo Sauñe Quicañam Chuya Qillqata Chanka runasimimanmi t'ikrarqan, 1987 uyaychasqa. Rómulo Sauñetaqa K'anchaq Ñanpa ankallinkunam 1992 watapi sipirqan. 1988 watapi Qusqu qhichwa simiman t'ikraqa llapantin Dyuspa Simi Qillqatam uyaycharqanku. Ikwadurpi kimsa kichwa k'iti rimayman t'ikrasqakunam uyaychasqam 1989 watapi Chimpurasu, 1994 watapi Impapura, 2010 watapi Kañari k'iti rimaypim. 1996 watapi ñawra inlisyakunamanta hamuq runakuna Qullasuyu qhichwa simipi musuqchasqa t'ikrasqatam uyaycharqanku, 2004 , diwtirukanuniku nisqa liwrukunayuqpas musuqchasqatam. Ñawpaq Waywash rimayman ñawpaq kaq t'ikrasqatataq SIL Internationalmanta kaq David Webermi rurarqan, Wallaqa rimaypim 2010 watapi uyaychasqa.

Kathuliku Inlisyapi runakunapas tukuynintin Bibliata qhichwa simiman t'ikrarqanmi, Kichwa simiman Urin qhichwa simimanpas. 1973 watapi Ikwadurpi Latakunka llaqtapi Bernarda Ortiz (Coronita) sutiyuq misyunaryu warmim salesiano Antonio Brescuani, Jesuita Miguel, Francisco Ramos, ñawra k'itikunamanta hamuq indihina taytakurakunapas Bibliata kichwa simiman t'ikrayta qallarirqan. Chay t'ikrasqataqa 1997 watapi kichwa, kastilla rimaykunapim uyaycharqanku. Piruwpitaq Wankawillka llaqtapi Florencio Coronado Romaní, Dermott Molloy sutiyuq hatun yayap yanapayninwan Bibliata urin qhichwa simimanmi t'ikrarqan, qhichwa, kastilla rimaykunapi 2002 watapi uyaychasqa. Chay Dermott Molloy sutiyuqqa tawantin Iwanhilyuta Apustulkunap Rurasqankunatapas 1974 watapiñam uyaycharqan. Chay liwrukunataqa Musuq Vulgata nisqamantam t'ikrasqa. Tawantin iwanhilyukunatataq Congregación de los Sagrados Corazones (provincia del Perú) nisqap Hilario Huanca Mamani, Hermann Wendling sutiyuq taytakurankunam Punu Qhichwa simiman t'ikrarqan 2007 watapi.

Kay t'ikrasqakunaqa ñawra qillqaykunapim qillqasqam, kastilla qillqaypim, QSHKSpa qillqayninpi icha Urin runasimi nisqa allin qillqaypim.

Chaymantapacha huk musuqchasqakunatañam ruraqankum, 2004 watapi Qusqu qhichwa simipi, 2012 watapi Chanka runasimipim. 2014 watapi Qullasuyu qhichwa simipim musuqchasqata hunt'ayta munanku. Chay musuqchaywanqa kastilla simimanta hamuq rimakunata allin qhichwa rimakunawanmi rantichayta munanku, ahinataq achka yupaypaq -s nisqata -kuna nisqawan.

Qhichwa simiman tukuynintin Biblia t'ikrasqakunaqa kaymi:




#Article 159: Florencio Segura Gutiérrez (237 words)


Florencio Segura Gutiérrez sutiyuq runaqa (1912 watapi paqarisqa Talawira llaqtapi, Apurimaq suyupi; 2000 watapi wañusqa Talawira llaqtapi) huk piruwanu prutistanti pasturmi, taki qillqaqmi, t'ikraqpas karqan.

Florencioqa Talawirapi kaq ayllupi iskay wawqiwan, iskay panawan wiñarqan iskay simita kastilla simi, qhichwa simi) rimaspa. Tukuy ayllu 1930 watakunapi kristiyanu tukuspa prisbitiryanu iwanhiliku inlisyaman yaykurqan. Florencioqa Lima llaqtapi chukcha rutuq tukuspa Wamanqa llaqtapi kikinpa chukcha rutuna tindatam kicharqan. Chaypi Inés sutiyuq warmita riqsirispa kasarakurqan. Kikinpa tindanpi Alonso Hitchcock sutiyuq inlis misyunaryuta riqsirqaspa paywan Chuya Qillqata kastilla simipi ñawiriyta qallarispa s kristiyanu tukurqan. Chaymantataqsi kristiyanu rimay takikunata qillqayta qallarirqan, ñawpaqta kastilla simipi, qhipaqtataq qhichwa simillapi. 1941 watapi Talawiraman kutimurqan, tindanwan mana aypaspa. 1943 watapi riqsirisqan Kenneth Case sutiyuq misyunaryuwan kuska chay rimay takikunapaq takinakunatas qillqarqan. 1946 watapim ñawpaq takina liwrun uyaychasqa karqan, Dyuspa Siminmanta Takikuna nisqa. Chaymantataqmi achka kristiyanu takikunatam qillqarqan, qhichwa simillapim, achka pachak takim. Homer Emersonwan, Kenneth Casewanpas Musuq Rimanakuytam Chanka Runasimiman tikrarirqan. Lukaspa Qillqasqan, Huwanpa Qillqasqanpas 1954 watapim paqarirqan, tukuy Musuq Rimanakuytaq 1958 watapim. 1962 watamanta 1983 watakama Florencioqa Wanta llaqtapi kristiyanu Radio Amawta nisqapim llamkarqan. Chaypacha Fernando Quicañawan, Rómulo Sauñe Quicañawan, hukkunawanpas TAWA (Tawantinsuyuman Allin Willakuy Apaqkuna) nisqa imwanhiliku tantanakuytam kamarirqan. 1983 watapi Florencioqa Talawiramanmi kutimurqan. Chaypi wañusqankama warminwan kawsarqan.

Florenciop takinkunta kunankamapas tukuy urin Piruwpi iwanhiliku inlisyakunapim takinku. Diospa Siminmanta Takikuna nisqa takina liwrunqa achka kutim uyaychasqa karqan, 1979 watapi 18 kutiñam. Takinkunaqa huk takina liwrupim kan, ahinataq Allin Willaykunaq Takinkuna, Iñiq T’aqaq Akllasqa Takinkuna nisqa liwrukunapim.




#Article 160: Istriptukuku pharinhitis (1047 words)


Istriptukuku pharinhitis, istriptukuku amiktalitis, istriptukuku amuqlli unquy kaqqa, lat. Pharyngitis streptococcica, Amygdalitis streptococcica, kast. Faringitis estreptocócica, amigdalitis estreptocócica, mana chay dolor de garganta estreptocócico kaqqa (tunquri nanay riqsikuq hina) huk faringitis kaq hina huk bacteria huchayuq rayku sutichasqa estreptococo del grupo A. Nanachin faringe kaqta, amígdalas kaqta wakin kutitaq laringe kaqta.  Aswan rikukusqa sintomasqa kanku fiebre, dolor de garganta punkiy kay ganglios linfáticos kaqpi.  Wawapurapi, 37% tunquri nanaywan machu runakunapurapitaq 5 chanta 15% kay nanayllawantaq.

Faringitis kaqqa huk bacteria huchayuq raykuqa huk unquy chimpachikuq huk unqusqa runawan kaptiykipacha. Lluqsiyninqa kay hisopado de garganta kaqmanta huk pachan willayta quchiy atinku. Mana ruwakunmanpischu kay qhawayqa imaraykuchus sanillachikuyqa ñikunman sintomasllamantapacha. Sichus diagnosticoqa ari ñikunña chay mana chay sichus kaynin ancha hatun, qukunku antibióticos kaqta aswan qhipa nanaykunata chinkachinapaq chanta aswan utqhay kutirinanpaq.

Aswan rikukuq sintomasqa kay faringitis estreptocócica kaqmanta kanku dolor de garganta, fiebre aswan kay , secreción (pus kay amígdalas kaqpi) chanta punkisqa ganglios linfáticos.

Wak síntomas kanku: dolor de cabeza, náuseas chanta vómitos, dolor abdominal,, dolor muscular,, mana chay fiebre escarlata mana chay puntos rojos en el paladar. Kay qhipakaq mana anchata rikukunchu ichaqa kan característico kay unquymanta. Kay unquyqa huk período de incubación kaqniyuq huk mana chay kimsa p’unchawmanta chinpachikuy qhipanmanta, chanta síntomas rikhurimurqanku. Mana qhaja tiyan chay, ojos enrojecidos, ch’aka, qhuña mana chay sarna simipi, manasina faringitis estreptocócica kanmanchu.

Faringitis estreptocócica kaqqa huk bacteria huchayuq kan kayqa sutichasqa estreptococo beta-hemolíticopa A qutunmanta (chantapas sutichakun GAS).  Wak basterias kay estreptococos mana beta-hemolíticospa grupo A kaqnin kaq chanta fusobacterias kaqkunapas faringitiskaqta quchikunkuman  Huk unqusqa runawan chiqan chanta qaylla kaptiyki chimpakun chayraykutaq maypichus achkha runakuna tiyanku chaypi, ejércitopi hina chanta yachaywasipi hina, chimpachikuy aswan hatun kanqa. Tarikurqa kay ch’aki bacterias polvopi mana chimpachikuqchu kanku, kay juq’u bacteriasri kay kiru pichanapi mana chay wak rich’akuq kayman kaqkunapi kaqkunaqa chunka phichqayuq p’unchawkunakamapuni kawsankuman.  Mana rikukuqchu kay chimpasqa mikhunakunaqa kay unquyta quchikuqqa. huk 12% wawakunapuramanta mana signosniyuq manataq sintomasniyuq kaqkunaqa kay bacteria GAS kaqniyuq tunqurinpi. 

Ima ruwaytachus faringitis unqusqa runakunaman quyta yachanapaqqa kay huk hinasqa Centor yuyay kaqkunawan llamk’akunman. Kaykunaqa willanku kay infección estreptocócica kaq kayninmanta phichqa clínicos criteriosman hina.

Huk chanin qukun sapa hukman hina kay qatimuq criteriosman:

Ichaqa, kay Sociedad de Enfermedades Infecciosas de América mana ruwakuyninwanchu kachkan kay empíricos ruwaykunaman chanta antibióticos kaqkunallata qukunan tiyan ñin sichus cultivo lluqsiynin kusa kaptin chay. Pruebasqa mana ruwakunmanchu kimsa watayuq uraman wawakunapi imaraykuchus estreptococos kay A qutumanta chanta fiebre reumática mana rikukuqchu kanku, ichapas huk hermanuyuq kay unquywan kanman chay.

Huk isopado de fauces kay allinnin huk faringitis estreptocócica kaqta tarinapaq huk 90–95% llulluwan kaqwan.  Chantapas huk prueba rápida de estreptococos kaqwan llamk’akunman (riqsichikuq huk utqhay prueba hina mana chay RADT). Ichapas kusa kan prueba aswan utqhay chay, huk llulluwan aswan pisi (70%) chanta nikusqa kikin (98%) kay faucesmanta hisopado .

Lluqsiynin huk faucesmanta hisopado mana kan allin, sintomasman yapasqa chay diagnosticuta ch’uwanchan, sichus musphaypi kakuchkan chayqa. Machu runapiqa, huk RADT negativo tiyapuqwan kusapacha diagnosticuta wich’unapaq, ichaqa wawapurapiqa huk tunquri cultivota ruwakunanta munakun kay lluqsiyta ch’uwanchanapaq. Mana faucesmanta hisopatuta sapa p’unchaw ruwanachu sichus unqusqa mana  sintomasniyuq chay, imaraykuchus wakin runakuna apanku sapa kuti kay bacterias estreptococos kaqkunata tunquripi mana ni ima nanayniyuq.

Kay faringitis estreptocócica sintomasninku wak unquykunawan yapakuptinku chay, ancha ch’ampa diagnosticuta ruwana kanqa mana qhawayta ruwasparaq.  ch’ujuqa, qhuñaqa, diarrea chanta ojos irritados, enrojecidos kaqkunaqa k’ajaman yapasqa chanta uma nanayman ima aswan willakuq kanku kay dolor de garganta viral faringitis estreptocócica kaqta.
Kay rikukusqa punkiy kay kunka ganglios kaqmanta yapasqa tunquri nanaywan, k’ajawan chanta amígdalas punkiywan ima chantapas kay mononucleosis infecciosa kaqpi rikhurinman.

Kay amigdalectomía mana chay amígdalas operación huk allin ñawpa willakuq kanman kay pikunachus sapa kuti tunquripi infeccioneswan kaqkunapaq  (astawa kimsamanta watapi).  Ichaqa, kusakunaqa mana achkhachu chanta episodiosqa pachawan pisillachkan, aswan jaqaymanta kay aqllasqa ruwaykunamanta. Kay episodios kutiruwakusqakuna kay faringitis kaqmanta kay Gas positivo quqkuna huk runapi pichus cronica GAS kayniyuq kaqpi pichus virales infeccionesta sapa kuti hap’ichkan chaypi rikhurimullankumantaq. Mana allinchu tratamiento ruwanaqa kay runakuna qayllasqa unquyman ichaqa mana sintomasniyuqchu chay.  Ama munakunchu yanapana kay GAS unquywan runakunata imaraykuchus chimpachikuy kaynin chanta aswan qhipa nanaykuna ancha pisi chay.

Faringitis estreptocócica kaqqa mana yanapasqa chinkapun huk machkha p’unchawkunapi.  Saniyachiy antibióticos kaqwanqa unquy kawsayninta pisillachin huk chunka suqta  phanipi.  Imaraykuchus saniyachiyta kay antibióticos kaqwan jampinaqa kan aswan qhipa nanaykunata pisillachina kay hinata fiebre reumática chanta absceso retrofaríngeo  chanta ancha kusa sichus kay jisq’un p’unchawkunapi kay síntomas rikhurimusaptinpacha kamachikun chay.

Analgésicos kaqqa kay antinflamatorios no esteróideos (AINE) chanta paracetamol (acetaminofeno) kaqqa ancha kusa nanayta kay faringitis estreptocócica kaqwan  kamachinankupaq. lidocaína kaqqa sankhu ima chaypas kusa kanman. Ichapas kay esteroides kaqkuna nanaywan yanapankuman chay mana sapa kuti ruwanapaq kusachu. Machu runakunaqa aspirinasta upyankuman ichaqa wawakunaqa ama upyanankuchu tiyan kay síndrome de Reyekaq rayku.

Kay aqllasqa antibiótico Estados Unidospi kay faringitis estreptocócica kaqta saniyachinapaq kan penicilina V hark’ayninrayku, chaninninrayku chanta allin ruwayninrayku.  Europapitaq amoxicilinakaqta munakun.  Indiapi, maypichus k’aja reumática aswan hatun, penicilina benzatínica G kaqta kamachikun intramuscular hina ñawpa aqllayta hina sanillaypaq. Allin antibióticos kaqqa kay síntomas thaskiyninta kay 3-5 p’unchawkunamanta huk p’unchawman pisillachin chantaqa chimpachikunata pisillachillantaq. Yanapakunku aswanta imaraykuchus kay mana ancha rikukuq nanaykunata pisillachinapaq kay hinata fiebre reumática kaqta chanta abceso retrofaríngeokaqtawan. Ichapas achkha kusa ñiykuna antibióticos saniyachiypaq kan chay, chantapas qhipa jamuyninkunata yachakunallantaq ima tiyan. chanta allin mana imapas saniyayta kusa machu runakunaman pichunatachus mana allintachu jampikuna ruwan chaykunaman  qunaqa. Antibióticos kaqkunata faringitis estreptocócica kaqpaq willakun aswan hatun ritmuman suyasanchikmanta kay difusión grado. Willakun eritromicina chanta wak kunamacrólidos mana chay clindamicina runakunapaq anchaalergias a la penicilinakaqkunayuq. Ñawpaqta kay cefalosporinas kaqwan saniyachikunman tukuypaq, pikunapichus mana ancha ch’ampa alergiaschu.  Infeccionesqa kay estreptococo kaqpas huk glomerulonefritis aguda, kaqman apanman ichaqa, antibióticos upyayninqa mana kay qhipa ruwakuypaq frecuencianta pisillachinchu.

Faringitis sintomasqa allichapunku saniyachiywan manapas chaywan kay kimsa – phichqa p’unchawninpi.  Antibioticoswan saniyachiyqa aswan qhipa nanaykunata chimpachiykunata pisillachin, wawakunaqa 24 chininita antibióticos upyaytawan yachay wasiman kutinkuman. Machu runapiqa aswan qhipa nanaykunaqa ancha pisi. Wawakunapiqa tukuy pachapi reumática k’ajaqa pisi rikukun, ichaqa, aswan riqsikuq kay cardiopatía qukuq kay Indiapi, África subsaharianapi chanta wakin k’uchus Australiamanta.

Kay complicaciones faringitis kaqmanta estreptococo kaqrayku kanku:
 

 

Aswan pisi qullqi junt’achina kay unquypaq kay Estados Unidospi wawaspaq $350.000.000 kan.

Faringitis aswan hatun ñiqi maypichus faringitis estreptocócica kachkan kaytaq 11 junu runakunapi huk watapi Estados Unidospi tarikun.  Aswan achkha unquykuna virusmanta kanku chay, kay estreptococos kay A beta-hemolitico qutumanta huchayuq kanku kay 15-30% kay unqusqakunamanta kay faringitis kaqwan wawakunapi chanta 5-20% machu runakunapi.  Kay unquykunaqa invierno tukukuptin rikhurimun chanta primavera qallariyninpi ima.




#Article 161: Ayllu (Yupa yachay) (102 words)


Yupa yachaychu, Ayllu-qa huk qurqa rurana-yuq. 4 kayninkuna kan. Huk simikunawan , katsun: A, qurqa; *, rurana; m, n, p, A-pa kaqninkuna.

m, n A-pa kaqnin kaptinqa, m*n-pis A-chu ratan, mayqan m,n, kaptinsi.

Llapan m, n, p  A-chu hatiraqkunapaq, yarqun rurana *-wan: (m * n) * p = m* (n* p); e mana tikrantsu mayqan m-tapis.

Huk A-pa kaqnin, qillqasha e -wan, shutin kikillan kaqnin. Llapan m, A-pa kaqninwan, yuritsin m*e = e*m = m. Mana e tikratsintsu mayqan m-tapis.

Llapan m, A-pa kaqninpa, kan huk kaqnin, qillqasha m-wan, shutin qespi kaqnin. Rurana-wan yarqun m * m'= m' * m = e.

 




#Article 162: Krup (1239 words)


Krup, lat. Laryngotracheobronchitis (kast. crup icha laringotraqueobronquitis) huk samanamanta unquy huk virus rayku mayqinchus patakaq sinqa ukhupi infeccionta ruwan.  Kay infeccionqa tonqori ukhuta punkichin, chayrayku mana allinta samachiwanchikchu, chaymanta kay sintomakunawan kachkanchik allqu uhuy (tos perruna), estridor, chaymanta disfonía ima. Pisi, mana ancha sinchichu utaq sinchi sintomakunata rikhurichin, kaytaq ch’isinpi aswan sinchiman tukun. Kayqa hampikuy munan huk dosikunallawan kay esteroides kaqmanta; wakin kuti, ancha sinchi kaptin, kay epinefrina kaqwan hampikuy munan. Mayniqpi hina hampina wasiman qhipakuq yachachikun.

Kay imamantachus rinkhurinman karqa chaymanta chay aswan sinchi causasninta yachaspaña, kay crup kaqniyuq kanki ñisunku kay clínicapi qhawachikuspa (kay hina: epiglotitis utaq huk hawa ima kay vias respiratorias kaqpi)kaqta. Mana qhipan qhawachikunata munakunchu – yawar qhawachina, rayos-X, utaq cultivos ñisqata —. Kayqa huk rikhuriq unquypuni, wawakunapi huk 15% kaqman hap’in, aswantataq kay 6 killayuqman 5 utaq 6 watayuqmankama.  Mana nijayk’aq hina wayna runakunaman utaq machu runakunaman hap’inchu. Ñawpaqtaqa kay difteria juchayuqrayku rikhurinman karqa niqtinkupas, kay occidental pachapaqqa, kaypata hamuyninqa kusi yuyakunayapaq, kay vacunación kaqtin, kaywantaq aswan llimphu kananchikpaq chaymanta sumaq kawsaypaq ayllukunapi. 

Kay crup kaqqa riqsichikuq kayrayku: tos “perruna”, estridor, disfonía (voz kaqpi pantay), chaymanta  sasacha respirarpaq mayqinchus ch’isipi aswan sinchiman tukun.  Kay perruna ch’ujuqa aswanta rich’akuq kay foca waqllana waqayninman utaq kaylobo marino kaqman. Hark’ayqa aswan sinchi kanqa kay ansaqillayrayku utaq kay llantokaqrayku, chaymanta, sichus wawa samakusaptin uyarikuy atikun chay, ñiy munan kay vías respiratorias sinchita k’uykuchaykukun. Hark’ayqa pisillanman kay crup kaq aswan sinchiyaptin.  

Wak sintomakunaqa kanman fiebre, rinitis aguda (aswan riqsisqa síntomas kay resfriado común)kaqmanta, chaymanta k’uykuchaykuy kay pared del tórax kaqpi.  El babeo utaq kay unqusqa hina rikukuq, huk willay wak hina unquykunamanta. 

Kay crup kaqqa huk infeccion huk virus huchayuqrayku nikun. Wakinkunataq kayllatataq ninku aswan mask’asqa simikunapi, kay hina laringotraqueítis aguda, crup espasmódico, difteria laríngea, traqueítis bacteriana, laringotraqueobronquitis, chaymanta laringotraqueobronconeumonía. Kay iskay ñawpa unquykuna huk virus yuchayuqrayku chaymanta mana ancha sinchichu kanku kay sintomaspi; kay tawa qhipan unquykunari bacterias yuchayuqrayku kanku chaymanta aswan sinchi kanku.

Kay crup viral kaq utaq laringotraqueítis aguda kaqqa kay virus de la parainfluenza huchayuqrayku, aswantataq kay 1 chaymanta 2 wallpamakuna, kay 75% casospi. Wak unquykuna virus huchayuqrayku kaqkuna kanku: gripe A,B ima, sarampión, adenovirus chaymanta virus respiratorio sincicial (VRS). Kay crup espasmódico kaq kay kikin virus qutu huchayuqrayku kay laringotraqueítis aguda kaqmanta ichapas kayqa mana infección signosniyuqchu (kay hina k’aja, kunka nanay chaymanta mirayaynin kay conteo de glóbulos blancos) kaqmanta.  Tratamienton chaymanta kay tratamientopaq kutichiynin kikinllataq kanku.

Kay bacteriano qutuqa rak’ikun kaypi: difteria laríngea, traqueítis bacteriana, laringotraqueobronquitis chaymanta laringotraqueo-bronconeumonía.  Kay difteria laríngea rikhurin kay Corynebacterium diphtheriae kaqrayku kay traqueítis bacteriana, kay laringotraqueobronquitis chaymanta kay laringotraqueo- bronconeumonía kaqkunataq huk infección viral primaria kaqraykupuni rikhurin huk bacteriano secundario thaskiyninwan.  Kay aswan riqsisqa rikhuriq bacterias kanku:  Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Hemophilus influenzae, chaymanta Moraxella catarrhalis kaq ima.

Kay infección viral kay crup ruwasqanqa punkichin kay laringe, tráquea, chaymanta hatun bronquios kay glóbulos blancos yaykuyninrayku (aswantataq histiocitos, linfocitos, células plasmáticas, chaymanta neutrófilos)kaqrayku. kay punkiyqa kay vías respiratoriasta tapaykun, chaymanta ancha sinchi chayqa mana samayta ahinallatapacha atikunchu, chaymanta kan kay t’uki ruqyasqa ima wayra lluqsiypuni estridor sutichasqa..

Kay crup kaqqa clínicapi qhawachikun.  Ñawpaqtaqa wak ima unquychus kay patakaq vías respiratoriasta tapachkan chayta raqpana tiyan kay hinakuna epiglotitis, huk mana riqsisqa virus kay vías respiratoriaskaqpi, estenosis subglótica, angioedema, absceso retrofaríngeo,chaymanta traqueítis bacterianakaqpas.

Mana rayos X] qhawachiykunata sapa kuti ruwakunchu, Ichaqa ruwakun chay, tunquri k’uykuchakusqanta rikhuchinqa, kay signo del campanario sutichasqa, kay estenosis subglótica huchayuqrayku, kaytaq rich’akun kay campanario rikukuyninpi.  Kay campanario signon huk willay kay qhawaypaq, ichaqa mana tarikuqchu kay aswan achkha casospi. 

Mana wak qhawachiykunata anchata munakunchu (kay hina análisis de sangre chaymanta cultivo viral), imaraykuchus mana munakuq ansaqillayta ruwachinman, kay hinatataq kay ch’ampayuq via área tensionta yapaykuchinman. Ahina kaptinpis kay cultivos virales, nasofaríngea samaypi urkhukuptin, chaywan llamk’akunman yachanapaq imaraykuchus chay unquy kanman, aswantataq chaywan llamk’akun kay mask’ana pampapi.Sichus runaqa mana kutiripunchu kay pachan tratamientowan chayqa, huk infección bacterianapi umachana; chay hina chayqa aswan mask’aykunata kamachikunqa.

Kay crup may hina sinchichus kachkanta yachanapaq aswan llamk’achikusqa sistemaqa kasqa kay Escala de Westley ñisqa. Kayqa astawan llamk’achikuq kasqa kay mask’anapi manataq anchatachu kay clínica llamk’aypiqa. Kayqa huk yupakuy kay phisqa ruwaykunamanta qusqa: allin yuyay ñiqi, cianosis (qara anqasllasqa llimp’iyuq qhuñakuna ima), estridor, wayrachap yaykunan chaymanta contracciones ima. 
. Yupaykuna qusqa sapa llamk’anarayku kay pañakaq tawlapi rikuchikun, hunt’asqa lluqsimuynintaq kachkan kay 0 chaymanta 17 kaqman hina.

Achkha unqusqakuna kay crup kaqwan saniyachikurqanku immunización kay  influenza chaymanta kay diferiakaqmanta. Ñawpaqtaqa, kay crup kay difteria kaqwan k'askachakuq karqa, ichaqa kay allin vacunación rayku, mana difteria rikhuriy atinmanchu kunanpachapiqa kay hina ñawpachasqa pachapiqa..

Wawakuna kay crup kaqniyuq aswan atikusqa ñañiq kananku tiyan. Aswantaqa kay esteroides kaqta qunku ,chaymanta kay sinchi unqusqakunapiqa epinefrinakaqta.  Kay saturación de oxígeno kaqniyuq wawakunapaqqa urapi kay 92% kaqmanta oxigenota qukunan tiyan, chaymanta hospitalpi qhipakunkuman qhawaypi kay unqusqakuna kay sinchi crup kaqniyuq. Sichus oxigenota munakun chayqa aswan allin kanqa kamachiy conductosninta (huk oxigeno quqta hap’ispa wawap uyan qayllapi) imaraykuchus aswan pisi ansaqiyta quchikun kay máscarakaqmantaqa. Tratamientowanqa, aswan pisi kay 0.2% runakunamanta munan kay intubación endotraqueal kaqta.

Rikuchikurqa, kaycorticoesteroideskaqkunaqa, kay dexametasona kayjinaqa chaymanta kay budesónidakaqqa, sumaqllachinku lluqsiykunata kay crup kaqwan wawakunata, mayqinllapas kachun unquypa ñiqinqa.  Kay suqta phani kamachiyninmantapacha huk allin saniyay rikurikunña.  Ichapas munasqa llamk’ayninta ruwanku sichus siminta, parenteral, upyakunku chay, utaq muskhispa, aswanta munakun kay upyaspa.  Huk dosisllata munakun chaywanqa sanillakunqapuni.  Kay Dexametasona kaq dosisqa kay 0.15, 0.3 chaymanta kay 0.6 mg/kg kaqkunamanta kikin sanillachiyniyuq rich’akun.

Kay pachan crup utaq kay sinchi kaq, allichakapunman huch’uy pachapi kay epinefrina  nebulizador kaqwan. Kay epinefrina ruwachin kay crup unquypa ñiqin pisiyanata huk 10 30 chinini kaqpi, allichayninkunaqa 2 phanillata kawsan. Sichus allichayqa kay tratamientop qhipanta sayan chay kay 2 4  phanipi chantataq mana ch’ampakuna kanchu chay, wawata hampina wasimanta lluqsichiy yachanku.

Ichapas mask’akurqanku wak tratamientos kay crup kappa, nimayqin allin lluqsiykunata qunchu kaykunawan llamk’anapaq hina. Yakup wapsinta utaq quñi wayrachata muskhiyqa huk ñawpa tratamiento kay auto-cuidado kaqmanta, mana chay allin hampichiyninta rikuchiy atirqankuchu  chayrayku kunanpachaqa pisita ruwakun. Kay haminakuna tospaq kaqwan hampikunaqa, chantataq kay dextrometorfano chaymanta/utaq kayguaifenesina kaqniyuq, manallataq hampikunapaq kusachu. Ñawpapachapiqa muskhikuq karqa kay heliox kaq (huk piqtu kay helio kaqmanta kay oxígeno kaqwan) kay samana sayk’uyta pisillachinapaq, ichaqa mana ancha lluqsimuykuna tiyanchu kaywan hampikunapaq hina.  Kay crup huk viral unquy kaptin, mana kay antibióticoskaqkunawan llamk’akunchu, ichapas huk infecion bacteriana secundaria rikhuriptin. Sichus huk infección bacteriana kaptin, kay antibióticos vancomicina chaymanta kay cefotaximakaqwan llamk’akunman.gripe Aswan sinchi kaqtinqa kay  A o B ch’ujuyuq ima chay, kay antiviral inhibidores de la neuraminidasakaqta qukunman

kay crup viral kaqa huk  auto-limitada unquy ichaqa mayninpi hina kay,insuficiencia respiratoria chaymanta/utaq paro cardíacoaco wañuyman apanman.  Kay sintomasqa allinllanku  iskay p’unchaykunapi ichaqa qamchis p’unchaw unayta kanman. Wak ch’ampakuna mana ancha rikukuq kanku: traqueítis bacteriana, neumonía, chaymanta edema pulmonarkaq ima.

Kay crup 15% wawakunaman hina hap’in, kay 6 killayuqmanta chaymanta kay 5 utaq 6 watayuqkama. 5% hampina wasiman yaykuq wawakunaman rikch’an. Mana ancha rikukuq casospi, aswan huch’uy wawakunapipuni rikukunman kay kimsa killayuq hinapi, chaymanta aswan machu wawaspi kay 15 watayuq hinapi. Qhari runakunaqa huk 50% hinapi hina unqunku aswan warmi wawakunamanta, chantataq aswanta prevalencia miray tiyan otoñopi.

Kay “crup” simiqa kay “crup” verbomanta hamun, kay Inglés Moderno Temprano kaqmanta mayqinchus Ch’akata qhapariy ñin munay; Kay sutiqa ñawpa kutitaqa kay Escocia kaqpi unquyman sutichakurqa, chantataq aswanta riqsikurqa kay 18 pachaq watapi. Kay crup diftérico riqsikun kay Ñawpaq Grecia kay Homero kaq pachanmantapacha chantataq kay 1826 kaqpipuni kay Bretonneau  waknarqa kay crup viral kaqta kay crup difteria kaqman yuchachasqa kaqwanta. Franceces kaqkunaqa kay crup viral kaqtaqa suticharqanku falso crup hinata imaraykuchus kay “crup” chaypachataqa huchachakuq karqa kay bacteria de la difteria unquyman.  Kay crup difteriaman huchachakuq mana anchata riqsikunchu chay immunización vacunación rayku.




#Article 163: May wanay qallu (113 words)


May wanay qallu. ¿Imanuupa? Qallum allin aswan kuyutsiqnin kikinkaypa.Paywan atintsik riqiyta rurin rurinyaq huk yachaymuruyta.

Qallun allin aswan yachaymuruypa huk sinchi kaqnin. Paywan atintsik rimayta iñiykunapaq, allinchanikunapaq qillqapantsik imannu kayanqanta, musyantsik ruwatakikunapaq, tukuy yachayta riqintsik. Yupayta, qatuyta, waylluyta, imaykatapis qalluwanraqmi yarqapamantsik.

Qalluwan purin yayapita tsuriman, mamapita wawaman, imanuu ruranakuna kanqan. Unay kawayta musyantsik qalluwan.Willanakuykunata, kushisha wiyantsik. Alli runa kanapaq allichanikunata makyamanytsik yashqakaq runa mahintsikkuna. Llullaniraq rimaywan willanakuyan llaqtan yurinqanta. Rimayqa allin aswan wanay; maychusi mashtasha manam ushankanqatsu.Yashqakaqkuna willakuyan ima hacha hanpi kanqanta.

Wayrashimipa rimashun. Yachay wahichu ñawpataqa yachatsiyatsun runashimichuraq. Waynu takiqkuna, uullqusi, warmisi qutsunqa runashimichu. Hanpikuqkuna, panpatsaqkuna,rimapukuqkuna, waqaychaqkuna rimayanan runashimita. Ama mantsakunkitsu runasimichu rimayta, maychu kar, imay patsapis. Chimaychita yaqaykatsiyan lluta qalluchu qutsur.




#Article 164: Anti yachay tarpuy (152 words)


Anti yachay tarpuy (Kastilla simipi Cultura andina) ( Deutsch: Anden Kultur) (English: Andean culture) nisqa tiyan suqta llaqta hunupi: Arhintinapi, Buliwyapi, Chilipi, Ikwadurpi,Kulumwyapi, Piruwpi. Suqta waranqa watana kan. Siminkuna kunanqa arusimi, runasimiwan.Yachaqkuna ninku Tiyawanaku, Wari kasqa, Tawantinsuyu karqaniku rakin Anti yachay tarpuypa.

Anti yachay tarpuy kan maypis, hatun uma llaqtakunapi: 

Inti punchaw huñuyanku rayminkuna sumachiq; kanchakunapi ruranku atipanata, aswan ruyrus haytanata. Kanku haymakuna, kitikunapa, k'itikunapa, wamanikunapa. Suyukunapa: hayma suntur, kikinpa wasichanayuq. Chaypi mikun kikinpa mikuyninta. Haka pichu, kuchi aycha kankasa. Imanaman aqha. Wiyanku waynuta,chaywan tusunku; harawi takitapas; takinku pachan runakuna, chaqrusa runakuna, aswan Kastilla simipa. Kanku chimaychipas, chimaychapas. Ruwanku nanipurita, riyanku Limaq qhapaq patayaq, tusur, takir, wanyachir tinyata , pinkulluta.

Kay uma llaqtapi rimayan arusimita, runasimita. Aswan pacahn runakuna tiyan. Kikinpa hawkakayninta sumachinku. Buliwya kamachikuq kallpan iskaysimi yachachita.

Pachan runakuna sinchikunku. Qarquyasa askha Ikwadur uma pusaqta. Sinchinku iskay simi yachachiyta. Wakin runakuna purinku kikinpa pachanwan (llatpanwan). Hawkakayninta kawsanku. Aswan pachan simita rimanku.

 




#Article 165: Alberto Escobar (185 words)


Manuel Alberto Escobar Sambrano ( ̺ paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Framinghampi) huk  mama llaqtayuq harawiq qillaq, simikunamanta yachaq, yachachiq, piruwki runa.

Alma materː Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.

Inicia la carrera de docente en 1958, en la Universidad de San Marcos, en letras, profesando en las cátedras de Introducción a la Filología Románica, Interpretación de Textos Literarios, Teoría y Análisis Lingüísticos. Es el fundador deL CILA, impulsor de los estudios sobre lenguas diversas del Perú, y llegó a dirigir dicho centro. Ejerció el decanato de la Facultad de Letras y fue elegido virrector de San Marcos; pidió su cese en San Marcos y fue honrado como profesor emérito de ella. Fue miembro fundador del  (Instituto de Estudios Peruanos), de  (Asociación de Lingüística y Filología de América Latina) y PILEI (Programa Interamericano de Lingüística y Enseñanza de Idiomas) y profesor visitante de diversas universidades en Europa (Université de Grenoble III, University of Bergen, Noruega) y los Estados Unidos (Puerto Rico, Kansas, New Mexico State University, University of Chicago).

Ha sido prologuista. Ha elaborado antologías de narraciones del Perú y de la poesía peruana.




#Article 166: Qhichwa simikuna Kastilla simipi (117 words)


Kechwaqam huk simi rimasa Arqintina, Puliwya, Chili, Kulunpya, Ikwatur, Piruw llaqtahuñuqkunapi. Samun inkakunapa m'itayninpita, mastayasa iñiq maqchiqkuna.Iskay chunka ñiqin  pachak wata,usananpi, llaqta pusaqkuna, Puliwya, Ikwatur, Piruwpi kamariyasa  riqsia simi kananpaq.

Qichwa simikunan paqarin, Ispañamanta runakuna samuskiptin, 1532 watapi. Kan:
Aparecen voces quechuas-después de la llegada de los españoles a Perú en 1532- en lo que sigue:



#Article 167: Uchku Pillu (212 words)


Uchku Pillu kuyay sutin  piruwki pachan runapa, alli sinchikuq ayllu masinkunapaq, chakra tarpuq, qillay maskaq.Paqarisqa , wañusapas XIX pachak watapi. (kastilla simipi nisqaqa Uchcu Pedro, sutinqa: Pedro Celestino Cochachin de la Cruz).( Qarwaq, 19.05.1835, Kasma, 29.09.1885)  .

Ataqiru (Qarwaq)pi paqarisqa. Maqakuran Atusparyawan huñusa. Qillupi chakrayuq yayaniraqnin, Tamasu Rudriqes, llullakuypa wasin qayar, chaypi h'piskir, kay nirqan. Chaynuupa wañuchiyaran chay quyalla 

Ikma qiparan, warmin Lusya Kastillu ( Lucía Castillo); kawaykaqta haqiran puwaq tsurinkunata: Marya (María) , Huwana (Juana), Huusipa (Josefa), Maryanu (Mariano), Manuwil ( Manuel),  Ilaryu (Hilario),Huniwasyu (Bonifacio), Apulinaryu (Apolinario)pis, llapan Kuchachin  (Cochachin)nisqa.

 . Tsaypitaqa witikuran. Waraqman yaykuyaran Pushakapa harukuq runankuna. Atusparya tsinkakuran Fabian Mantillapa wahinman, hanpiyaran chakinchaw yawaryuq kutsuta.

Después de replegarse hacia la codillera negra, se puso al mando de un contingente de campesinos, con los que siguió haciendo resistencia, en una decisión espartana de vencer o morir.

El obispo de Huaraz, Fidel Olivas Escudero, hijo de hacendados de Llama (Pomabamba)le conminó a rendirse , so pena de ir al infierno, a lo que respondió Uchku Pedro que primero irían los gamonales. Sin hacerle caso, dio un encuentro en Huarupampa donde se produjo otra mortandad.===Waraqman lluqsin===

Señor de los Milagros
Callejón de Huaylas
Cordillera de los andes

Movimientos campesinos en Ancash de C. Augusto Alba
Movimientos campesinos del Perú de Wilfredo Kapsoli




#Article 168: Anaphilaksiya (2434 words)


Kay Anaphilaksiya (gr. Αναφυλαξία, lat. Anaphylaxia, kast. Anafilaxia) huk sinchi alérgica kutichina utqhaytapacha ch’ampayan chanta wañuyman apawasunman. Aswan riqsikuq sintomasqa kanku erupción siqsikuwan, kunkamanta punkiy, chanta pisi yawarmanta presión ima. Aswan riqsikuq causasqa qhañiykuna manchay wach’iykuna insectosmanta ima kanku, mikhunamanta chanta jampikunamanta ima.

Kay patofisiológico ñiqipi, kay anafilaxia kaqpata causanqa kay wakin yuraq yawar células kaqmanta kacharpariynin kan kaykunaqa kay inmunológico kaqrayku manchay kay mecanismos mana inmunológicos kacharparisqas karqanku. Diagnosticonqa t’inkikun kay rikhuriyninkunaman sintomasninmanta chanta rikukuyninkunamanta ima. Ñawpaq jampiyninqa kachkan huk t’uqsina kay epinefrina kaqmanta, kaytaq wak ruwaykunawan hunt’achikun.

Tantiyakun kay 0,05 kaqmanta 2% kaqkama tukuypacha runakunaqa mayk’aqpas kay anafilaxia unquywan kanqanku ñin, chanta kay porcentajesqa wiñachkan ñin. Kay simiqa hamun kay griegas simikunamanta ἀνά ana, ñiqay chanta φύλαξις filaxis, hark’akuy.

Kay anafilaxia kaqqa achkha huk hina sintomasniyuq rikhurin chininikuna manchay phanikuna thaskiyninman hina  huk 5 kaqmanta 30 chinini kaqman qallariyninwan kan chay sichus rikuchikuyqa intravenosamanta chayqa, chanta 2 phanimanta sichus mikhunamanta chayqa.  Aswan riqsisqa unquq partesqa kanku: qara (80–90%), samaymanta aparato (70%), sistema gastrointestinal (30–45%), sunqu chanta yawarmanta vasos ima (10–45%), chanta kay chawpi sistema nervioso ima (10–15%), iskay zonaswan manchay aswanwan unqusqas.

 
Sintomaspiqa aswanta rikukun urticaria generalizada, siqsiku, erupción manchay simimanta punkiy.Chay punkiyniyuq kaqkuna manchay angioedema kaqniyuq qarankupas ruphakuchkanman hina sientenkuman manataq siqsikutaqa.  Qallumanta manchay kunkamanta punkiyqa huk 20% hinata casosmanta rikhurin. Wak sintomasqa kanman qhuña chanta punkiy kay conjuntivakaqmanta. Qarapas huk anqas llimp’i hinaman tukupuchkanman kay pisi oxígeno kaqrayku.

Samaymanta síntomas rikhurinkuman kay mana aire kanman hina, ansaqiykuna manchay sinqa tapasqaima. Ansaqiykunaqa qukun kay bronquiales aychakunamanta kharkatiyrayku , Sinqa tapasqaqa t’inkisqa kachkan kay tapaywan hatun vías secundarias punkiyman.  Chantapas ch’akallay, nanay q’ulltiptiyki manchay ch’uju rikhurinman.

Rikhurinman kharkatiykuna kay coronarias sirk’akunapi qhipanwantaq miocardiomanta infartokaqwan, arritmia, manchayparo cardíaco kaq ima. Unqusqakunaqa kay patología coronaria subyacente kaqwanqa aswanta tupankuman kay efectos cardíacos kaqkunawan kay anafilaxia rayku. Kay kharkatiy cardíaco kaqqa t’inkisqa kachkan sunqupi kay células productoras histamina kaqmanta rikhuriyninman. Chanta, ancha riqsisqa Utqhay sunqumanta t’iktikuna kay qukun kay pisi yawarmanta presiónrayku,. Huk 10% kaqpi casosmanta willakurqa huk reflejo de Bezold–Jarisch kaq, kay  Alliy sunqumanta t’iktikuna kaqtaq t’inkisqa kachkan kay Pisi yawarmanta presiónkaqwan. Huk pisiyay kay yawarmanta presión kaqqa manchay huk shock (sichus distributivo manchay huk cardiogénico) kaqpas kan chay uma muyuy hinata quchikunman  manchay Allin yuyay chinkayta. Mayninpi hina kay pisi yawarmanta presionqa kanman kay huk sintomalla kay anafilaxia kaqmanta

Gastrointestinales sintomaspiqa kanman susunkakuna wiksa nanay, q’ichalira chanta q’ipnakuna ima. Chanta musphay kanman, jisp’ay p’uruta mana kamachiy atikunchu manchay chakara nanay ima kikin uterinos susunkakunanman hina. Pericerebrales Yawarmanta vasos dilataciónqa jap’ichinman uma nanaykunakaqkunata. Chantapas huk phuti kaqpas manchay utqhay wañuy munay kaqpas hina willakurqa.

Kay anafilaxiaqa kutichiy hina rikhurimunman mayqin hawa sustanciamanpasrayku. Aswan riqsikuq causas kankuman miyu  insectos wach’iyrayku manchay qhañiyrayku, mikhunakuna chanta jampikuna.  Mikhunakunarayku aswan riqsisqa causas kanku wawakunapi waynakunapi ima; jampikuna, insectos wach’iynin chanta qhañiynin kunaraykutaq machu runaspi aswanta rikhurin. Wakin causas aswan pisi rikukuq kanku: factores físicos, agentes biológicos kaqkuna kay wawsahina, látex, hormonales tikraykuna, aditivos alimentarios kay glutamato monosódico hina chanta kay colorantes alimentarios ima, chanta tópicos jampikuna ima.Chantapas causas hina kanman kay factores físicos kay ejercicios hina (anafilaxia hina riqsisqa kaytaq rikhuriq ejerciciosrayku) manchay temperaturarayku (q’ajapas manchay chiripas), chiqan efectosniyuq kay mastocitokuna kaqninta.  Kay rikhurimuq casos ejerciciosrayku aswan t’inkisqa kachkanku kay wakin mikhuna mikhuywan. Kay agentes bloqueantes neuromusculares, kay antibióticos chanta kay látex ima aswan riqsisqa causas kanku kay anestesia kaqpi.  Kay 32-50% casospi mana causanta yachakunchu, chayrayku sutichakun “anafilaxia idiopática”. 

Achkha mikhunakuna rikhurichinkuman kay anafilaxia kaqta; tarikuq hina riqsichikunman kay ñawpaq riqsisqa mikhuymanta.  Aswan riqsisqa mikhunakunaqa huk hina kanku tukuy pacha kitiman hina. Kay culturas occidentalespiqa, aswan riqsisqa causasqa kanku kay maní, trigo, ch’aki puquykuna, kay marisco, challwa, willali manchay runtu mikhuyrayku. Kay sésamo kaqqa ancha riqsisqa kay Oriente Medio kaqpi, Asia kaqpitaq aswanta riqsikun kay arroz chanta kay garbanzos kaqkuna ima kay anafilaxia kaqpata causasnin hina. Sinchi causasqa riqsikun kay alérgeno, kaqta mikhuptinchik ichaqa wakin runakunaqa sinchita reaccionanku qayllaykuptinkulla. Wawakunaqa alergiasninkuta atipankuman. Kay 16 watayuqpi, huk 80% wawakunamanta anafilaxia kaqwan kanku kay willaliman manchay runtukunaman ima chanta huk 20% anafilaxia kaqwan kay maníman karunchasqa kaqkuna kay mikhunata mikhuy atillanku.

Mayqin jampikunallapas causa kanman kay anafilaxia kaqpaq. Aswan riqsisqakunaqa kanku kay antibióticos betalactámicos (kay penicilinakaq hina), qhipantataq kay aspirina chanta kay fármacos antiinflamatorios mana esteroideoskaq ima.   Wak antibióticos kaqkunaqa aswan pisita churakunku, chanta kay reacciones kay antiinflamatorios mana esteroideos jampikunaman agentes específicos kanku, kay ñiy munan huk runa huk antiinflamatorio mana esteroideo jampiman alérgica kaptinpas atinman, jasapacha, wak hinata apaykachayta.  Wak mana ancha riqsisqa causasqa kanku kay quimioterapia, kay t’uqsinas, kay protamina chanta kay qhurasmanta jampikuna ima. Wakin jampikunaqa (vancomicina, morfina, rayos X kaqninta contraste kaqkuna hina) anafilaxia kaqta qukunku chiqantapacha kacharispa kay mastocitos desgranulacionninta.

Huk reacción huk agenteman kuti kutiqa llamk’aynin kuti kutiman hina ruwakun, chanta kay propiedades intrínsecas kaqkunaman hina.  Kay anafilaxia penicilinasman manchay kay cefalosporinas kaqkunaman rikhurimun qhipanta proteinaswan tinkuykuchikullaptin kurpu ukhupi, wakin agenteswan aswan jasata wakkunamanta tinkuykuspa. Kay anafilaxia penicilinamanqa rikhurin kay 2.000 – 10.000 intervenciones terapéuticas kaqpi, wañuytaq qukun aswan pisita kaptin hukpaq sapa 50.000 intervencionespi. Sichus pillapas reaccionan kay  penicilinas kaqkunaman chay aswan achkhata reaccionanqa kay cefalosporinas kaqkunaman, ahinapas kikinllapuni wañuyqa aswan pisi kachkan hukpaq sapa 1.000 casospi. Kay ñawpa agentes kay radiocontraste kaqmanta reaccionesta ruwachiq kanku huk 1% kaqpi kay casosmanta, kay ñawpaqkuna aswan pisi osmolares agentestaq reaccionachinku huk 0,04% casospi.

Insectos wach’iyninpa miyukunan manchay qhañiynin kay Himenópteros kaqkuna (warakuna chanta lachiwanakuna ima) manchay kay Triatominos (winchukakuna) anafilaxia kaqta qukunman chay manchikuq runakunaman.  Kay reacciones sistémicas ñawpa kaqkunaqa, tumpawan achkha kay local reaccionmanta kay wach’i muyuriyninpi, huk causa qhipaman anafilaxias qukunanpaq kanku;  mana ahinapas, khuskan kay wañuykunamanta mana ñawpaqta kay reacción sistémicawan kachkarqankuchu

Runakuna kay atópicas unquywan kay hina asma, eczema manchay rinitis alérgica ima aswan jasata unqunkuman kay mikhunamanta anafilaxia kaqwan, látex chanta radiocontraste kaqwan ima ichaqa manataq t’uqsina jampikunaraykuchu chantapas wach’iykunaraykuchu. Huk yachana ruwakuypi wawakunapi tarikurqa kayta huk 60% kaqkunapi historialninkupi ñawpaqtaqa kay atópicas unquykunawan kasqankuta, chantataq aswan kay huk 90% anafilaxiawan wañuqkunamanta asmawan kachkanku. Pikunachus kay mastocitosis kaqwan kachkanku chay manchay aswan achkha qullqi kayniyuq kanku chay aswanta unqunku. Aswan achkha pacha thaskiptin chay kay aswan qhipa agente rikuchiyninmantaqa, aswan pisi riesgo kanqa.

Kay anafilaxia kaqqa huk sinchi alérgica kutichina utqhay qukuymanta achkha sistemas orgánicos kaqkunamantaq hap’in.  Kaytaq qukun kay mediadores inflamatorios kaqrayku chanta kay citoquinas kaqrayku ima kay mastocitos kaqmanta chanta kay basófilokuna kaqmanta ima, kay qukun kay huk  reacción inmunológica kaqrayku ichaqa wakin kuti huk mana inmunológico mecanismorayku.

Kay mecanismo inmunológico kaqpi,  kay inmunoglobulina E (IgE) kay antígeno (hawa material alérgica kutichina kaqta qukuq) kaqwan chaqrukun. Chayrayku kay antígeno k’askasqa kay IgE activa FcεRI mastocitos kaqpi chanta kay basófilos kaqpi receptores. Kayqa kay mediadores inflamatorios kacharpariyman apan kay histamina kaq hina. Kay mediadoresqa qhipantaqa kay tunqurimanta aychakunanta músculo liso k’uykullachin,  huk vasodilatación kaqta hap’ichikunku, kay yawarmanta vasosmantapacha fluidos lluqsimuyninta yapanku chanta kay sunqumanta aychanta pisi t’ikti kaqta qun. Chantapas huk mecanismo inmunológico tiyan kaytaq mana kay IgE kaqman t’inkikunchu, ichaqa mana yachakunchu sichus runapi kan chay.

Kay mana inmunológicos mecanismos kaqkunaqa sustanciasniyuq kanku kaykunataq kay mastocitos chanta kay basófilos kaqkunamanta desgranulación kaqta qukunku. Kayqa agentes kayhina kaqkunayuq medios de contraste, opiáceos, temperatura (q’aja manchay chiri ima) chanta kharkatiykuna ima.

Kay anafilaxia kaqpata diagnosticonqa ruwakun kay criterios clínicos umachasqa kaqkunaman hina. Anafilaxia kaqwan kankuman ñikun sichus kay qhipan kimsa sintomasmanta mayqinllawanpas kanku chay kay qhipan chininikuna/phanikuna thaskiynin ukhupi kay alérgeno rikuchikuyninman chayqa:

Huk ataque kaqpiqa, yawar analisisqa kay triptasa kaqmanta manchay kay histamina (mastocitos kacharparisqan) kaqmanta allin kankuman kay insectos wach’iymanta manchay jampikunamanta anafilaxia kaqta tarinankupaq. Ichaqa, kay qhawaykunaqa pisi pachallapaq kanku sichus causaqa qukun mikhunarayku, manchay sichus runaqa huk pachan yawarmanta presión kaqniyuq kan chay, chanta sichus mana específicokuna kankuchu chay kay diagnóstico kaqpaq.

Kimsa chaninniyuq rak’ikuynin kay anafilaxia kaqmanta tiyan. Kay shock anafiláctico kaqqa k’askasqa kachkan kay huk vasodilatación sistémica kaqman kaytaq huk pisi yawarmanta presión kaqta qukun mayqinchus, willayninpi, aswan urapi kay 30% kaqmanta kachkan kay unqusqap línea basalninmanta manchay urapi kay standard chaninkunamanta Kay anafilaxia bifásica kaqqa huk qhipan hamuq sintomasmanta kay 1 kay 72 qhipan phanikama ukhupi mana musuq tinkunayuqchu kay alérgeno kaqman. Kay ruwakuymanta willayninkuna mana kikinchu kanku, chanta wakin yachanakunaqa ñinku kay ruwakuyqa chayan kay 20% kaqta casosmanta. Kay ruwakullaypuniqa ruwakun kay 8 phani pacha ukhupi. Kikin anafilaxia kaq hinallataq jampikun.  Kay pseudoanafilaxia kaqqa manchay kay reacciones anafilactoides kaqqa huk anafilaxia kaqpata wallpaman kaytaq mana ima alérgica kutichina kaqta qukunchu, manchay kay chiqan desgranulación kay mastocitos kaqmantarayku qukun . Kay mana hark’asqa anafilaxia kaqqa kay kunan parlakuq simi kachkan kay Tukuy Pachamanta Qutu Alergia kaqrayku kaqkunapaq  chanta wakin sumaq yachaqkunaqa ñirinku manaña parlakunanta kay ñawpa simita.

Kay Ch’iklluriy alergias kaqkunamanta kaqkunaqa yanapankuman yachanapaq imachus causanta. Kanku Ch’iklluriy cutánea alergias kaqkunamanta (kay cutáneas ch’iklluriy) kaq hina wakin mikhunakunapaq chanta wakin miyukunapaq ima. Kay IgE específica analisisqa allin kanman kay willaliman, runtuman, maníman, ch’aki puquykunaman chanta challwaman ima alergiasta yachanapaq. Kanku cutáneas ch’iklluriykuna kay penicilina kaqman alergiaspaq, ichaqa mana wak jampikunapaqqa. Kay mana hark’asqa anafilaxia ruwaykunaqa yachakunkuman kay historial kaqraykulla manchay kay alérgeno parlakuq tinkuyninraykulla, ichaqa mana kay cutáneas ch’iklluriyraykuchu manchay mana kay yawar análisisraykuchu ima. 

Wakin kutiqa ancha sasa kanman yachanapaq mayqinchus kay anafilaxias asma kaqrayku kay síncope kaqmanta manchay kay manchhikuy ataques kaqmanta. Mana ahinapas, asma kaqqa mana siqsikuyuqchu manataq gastrointestinales síntomasniyuqchu, uma muyuyqa jamun aswanta kay q’illuyaywan manataq anchatachu kay erupciónwanqa, chanta huk manchhikuy ataqueqa qara pukayayta ruwachinman ichaqa mana siqsikuta qukunchu. Wak ruwaykuna kay hina kikinta rikukun chay kanku: escrombroidosis chanta anisakiasis.

Huk wañusqa runapi kay anafilaxia kaqrayku kay autopsia kaqqa huk ch’usaq sunqu kaqta rikuchinman kaytaq kanman karqa huk pisillasqa retorno venoso vasodilatación kaqrayku chanta kay rak’iykachayman intravascular ñiqiman kay chawpi compartimentomanta perifericoman.  Kay analisiskunaqa triptasa suero yapasqa ñiqikunata tarirqanku, huk yapayta kay tukuy chanta aqllasqa ñiqikunapi kay IgE suero kaqmanta. 

Munakun kay anafilaxia kaqpata causanmanta hark’akunata. Chay casospi mayqinkunapichus kay mana atikunmanchu chay, kay desensibilización huk aqllay kanman. Kay Inmunoterapia kaq Himenópteros kaqpata miyuyuq kusa chanta huk 80-90% kaqta machu runakunamanta chanta huk 98% kaqta wawakunamanta desensibilizan kay warakuna, lachiwanakuna, hatun lachiwanakuna, q’illu lachiwanakuna alergiasmanta, chanta kay llimp’irasqa sik’imira –solenopsis-kuna kaqkunamanta ima. Kay inmunoterapia oral kaqqa kusa kanman chanta wakin unqusqakunata desensibilizan kay wakin mikhunakunamanta willali, runtukuna, ch’aki puquykuna chanta maniykunamanta ima hina; mana ahinapas, kutinpuq efectosqa riqsisqa kanku. Kay desensibilización atikullanmantaq wakin jampikunapaq, ichaqa munakun aswan achkha unqusqakuna hark’akullachunku kay agentemanta. Kay látex kaqman reaccionaqkunaqa chaninniyuq kanman hark’akuy kay reactividad cruzada mikhunakunamanta kay aguacates, latanus chanta papas hina, wakinkunamantaqa.

Kay anafilaxia kaqqa huk emergencia médica kaytaq munanman kay resucitación ruwanasta kay hinata vías aéreas kachariynin kaqta, oxígeno suplementario kaqta, achkha ñiqikunata kay fluidos intravenosos kaqmanta chanta huk sapa kuti qhawaykachayta.  Kay epinefrina kamachiyqa kachkan kay aqllakuq jampiynin, sapa kutitaq tupachisqa kay antihistamínicos kaqwan chanta kay esteroides kaqkunawan ima. Munakun huk hospitalaria qhawaykachay pachata 2 kaqmanta 24 phanikama unqusqakunapaq kutiripusqankumanta pacha, kayqa sichus huk  anafilaxia bifásica kaqrayku. 

Kay Epinefrina (adrenalina) kaqqa ñawpaq jampiynin kay anafilaxia kaqmanta, ni huk contraindicación absoluta kaqniyuq jampikunanpaq. Munakun churakunanta intramuscularmente huk epinefrina ruwayta kay chankap chawpi anterolateral uyanpi chay kutipacha sichus diagnosticopi tarikunman chay. Kay t’uqsinaqa watiqmanta churakunman sapa 5 chanta 15 chininikama sichus tarikuq kutichiyqa mana kusapachachu chayqa. Huk 16 chanta 35% kaqpi kay casosmanta munakunpuni huk 2 kaq dosis, ichaqa mayninpi hina aswan 2 kaq dosismanta churakun. Kay intramuscular ñanqa aswan kusa kay subcutánea churakuymanta ñisqaqa imaraykuchus kayqa huk mana utqhay ch’unqakuyniyuq kanman Mana sinchi efectosnin kay epinefrina kaqmanta kanman kharkatiykuna, phuti, uma nanaykuna chanta t’iktikuna.

Kay unqusqakuna betabloqueantes kaq jampiyniyuq kachkanku chaykuna kay epinefrina kaqman muchuyniyuq kankuman. Kay ñanpiqa, sichus kay epinefrina mana allinchu chayqa kay glucagon intravenoso kaqta churakunman, chayqa huk ruway mecanismoyuq karunchasqa kay beta-receptorkuna kaqkunamanta.

Sichus anchata munakunman chay, churakullanmantaq kay intravenosamente kaqninta huk qaywisqa epinefrina yakuta churaspa. Ichaqa, kay epinefrina intravenosa kaqqa t’inkikun kay arritmia kaqwan chanta kay infarto miocardiomanta kaqwantaq.  Kay Autoinyector epinefrinamanta kaqwan llamk’akun kay sapan churakuy iskay dosispaq, huk machu runakunapaq manchay wawakunapaq aswan 25 kg kaqniyuqkunaman chanta huktaq wawakunapaq 10 kaqmanta 15 kg kaqkama kaqniyuqkunaman. 

Kay Antihistaminas kaqkunaqa (kay H1 kay H2 kaq hina ima), sapa kuti llamk’akuptinpas chanta kusa kachkankuta ñikun kay teórico umachaypi, pisi tarikuyniyuq kanku. Huk Ensayo Cochrane kay 2007 kaqpi mana allin yachanakunata tarirqachu mayqinkunapichus willayninkuta atiykuchinankupaq  chanta ñikun mana ni huk efectoyuq kasqanta kay vías respiratorias manchay kay espasmos edema kaqkunapi. Mana tarikunmanchu kay Corticosteroides kaqkuna huk hina kasqankuta kay kunan ñanpi anafilaxia kaqmanta, ichaqa kaywan llamk’akunman aswan pisillachinapaq kay anafilaxia bifásica riesgosta. Kay profiláctica kusa jampiynin kay casospi mana riqsisqachu.   Kay salbutamol Nebulizado  ancha kusa kanman kay broncoespasmos kaqpaq mayqinkunachus mana kay epinefrina kaqwan jampikuqchu. Kay Anqas metilenomanta kaqwan llamk’akurqa kay casospi mayqinkunapichus mana wak ruwaykunawan allinllarqankuchu, kay thakñiy efectosninrayku llusq’u aychakunamanta.

Kay anafilaxia chimpachikuqpacha unqusqakunaman ñikun huk “alergiaspaq ruwana umachayniyuq” kanankuta, chanta ñikun tatakunata yachaywasikunaman willanankuta kay wawasninkuqpata alergiasninmanta chanta imatachus ruwakunan huk emergencia anafiláctica casopi   Kay ruwanapaq umachayqa kanqapuni kay autoinyectores epinefrinamanta kaqkunawan, willay apanapaqpuni huk alerta médica pulsera kaqta, chanta huk yachachiy imaynatachus kay causasmanta hark’akunapaq.  Kay Inmunoterapia wakin causaspaq tiyan, jamuq anafilaxia casosmanta hark’akunapaq. Huk desensibilización subcutánea jampikuyqa kay achkha wata thaskiypi kusa karqa kay wach’iq insectospaq, kay desensibilización oral kaqtaq kusa achkha mikhunakunapaq.

Kay unqusqakunapi mayqinkunapichus causanku riqsisqa chanta utqhay médico jampikuymanta munakun chay, ñawpachasqa willayninqa kusa.  Causa mana riqsisqa kaptinpas, sichus allin ñawpa jampinawan kakun chayqa kay ñawpachasqa willayqa allin. Sichus wañuyman chayakun chayqa, kayqa kanman kay respiratorias causas asfixia) hinarayku manchay cardiovasculares causas (shock) kaqrayku, huk tarikuy wañuywan 0,7 kaqmanta 20% kaqkama casosmanta.  Utqhaychasqa wañuy casos karqanku huk machkha chininillapi. Tarikuykuna kay anafilaxia unqusqakunapiqa ejerciciorayku kaypachasqa kusapacha kanku, aswan pisi casosniyuq chanta mana ancha sinchichu unqusqap wata hunt’ayninman hina. 

Kay caso kaqqa anafilaxia kaqmanta kan huk 4,5 mirachisqa 100.000 runakunamanta sapa wata, huk índice supervivenciamanta kaqwan kay 0,5 kaqmanta 2% kaqkama.  Porcentajes kaqkunaqa yapakunku: Casosqa kay 1980 watapi tantiyaspa 20 mirachisqa 100.000 kaqkama watapi karqa, kay 1990 watapitaq 50 mirachisqa 100.000 kaqkama sapa wata karqa.  Yapayqa kanman sina kay anafilaxia mikhunarayku kaqmanta.  Kay riesgo kaqqa aswan hatun kay waynakunapi sipaskunapi chanta warmikunapi ima. 

Kunanpi pacha kay anafilaxia kaqqa huchayuq kay 500–1.000 wañuykunamanta sapa wata (2,4 mirachisqa junupi) kay Estados Unidos kaqpi, 20 wañuykuna sapa wata kay Reino Unido kaqpi (0,33 mirachisqa junupi) chanta 15 wañuykuna sapa wata Australia kaqpi (0,64 mirachisqa junupi).Kay wañuykunamanta tasasqa pisiyarqanku kay 1970 watapi chanta 2000 watapi Australia kaqpi, wañuyqa kay anafilaxia mikhunamanta kaqraykuqa warmikunapi aswanta tarikun, kay insectos wach’iyraykutaq qharikunapi aswanta tarikun. Kay anafilaxia kaqrayku wañuyqa aswan tarikun kay jampikunarayku.

Kay afilaxia kaqqa suticharqa Charles Richet kay 1902 watapi, chanta qhipantataq tikrakurqa anafilaxia kaqman allinta uyarikusqanrayku.  Kayrayku kay Premio Nobel Medicinamanta chanta Fisiologíamanta kaqta qurqanku kay anafilaxiamanta llamk’ayninrayku kay 1913 watapi. Ahinapas, kay ruwayqa ñawpamantaña willakuq karqa.  Kay simiqa hamun kay Griego simikunamanta ἀνά ana, ñiqay, y φύλαξις filaxis, hark’akuy. 

Sapa kuti anchata kallpakunku kay epinefrina sublingual kaqta ruwanapaq kay anafilaxia kaqta jampinapaq. Yachanapi kay Subcutánea t’uqsina kay anticuerpo anti-IgE omalizumab kaqmanta kachkan huk método hina kutimuyninmanta hark’akunanpaq, ichaqa manaraq qukunchu jampikunapaq. 




#Article 169: Ch’uju unquy (1889 words)


Kay ch’uju unquy (chantapas kay nasofaringitis, rinofaringitis, utaq ch’uju) huk chimpachikuq vías respiratorias superiores kaqmanta unquy kaytaq ñawpaqta sinqaman hap’in. Aswan riqsisqa unqunayaq kanku ch’uju, kunka nanay, qhuña chaymanta k’aja ima chaymanta qamchismanta chunka p’unchawtahina qukun, ichaqa wakin kutiqa kimsa simanatahina qukun. Aswan kay 200 virusmanta kay ch’uju unquyta hap’ichikun, ichaqa aswan riqsisqaqa kanku kay rinovirus kaqkuna.

Kay vías respiratorias superiores kaqmanta chimpachikuykunaqa rak’ikunku mayqin kurpu k’uchumanchus hap’ikun chaymanhina. Aswan riqsikuq kutitaqa, kay ch’uju unquyqa sinqaman, kunkaman (faringitis) chaymanta kay senos paranasales (sinusitis) kaqman ima hap’in. Kay unqunayaq qukun kay inmunológica kutichiy kurpumantarayku kay chimpachikuq kaqman manataq aswantachu kay tejido thantakuy kay virus kaqraykuhinachu. Aswan riqsisqa hark’ayqa kan makita mayllakuna, ichapas nikun kay uyapaq máscaras kaqkunata churakuy kusallataq. 

Mana hampiy kay ch’uju unquypaq tiyanchu, ichaqa unqunayaqnin hampikunman. Kayqa aswan hap’ikuq runakunapurapi chimpachikuq unquy: machu runaqa iskayta utaq kimsa kutita watapi hap’ichikun, wawataq suqtamanta chunka iskayniyuqkama kutita. Kay unquy chimpakuykunaqa ñawpamantapacha runata qatimun. 

Aswan riqsisqa unqunayaq huk ch’uju unquymanta kanku, ch’uju, qhuña sinqa wichq’akuywan chaymanta kunka nanay ima. Wakin kutiqa, aycha nanay, sayk’u, uma nanay chaymanta yarqhay chinkapuy ima kanman. 40% kaqpi casosmanta kunka nanay tiyan, 50% kaqpi ch’uju tiyan chaymanta khuskanpi kay casosmanta aycha nanay. Machu runaqa mana k’ajayuqchu kanku, ichaqa wawakunaqa ari. Ch’ujuqa mana ancha sinchichu kay influenza kaqta qatiq kaqman tupachispa. Kay ch’ujupas chaymanta k’ajapas ima machu runakunapi influenza ñisqata willaptinpas, rich’akuykuna tiyan kay iskay unquykunapi. Achkha kay viruskunamanta ch’uju unquyta hap’ichikuq, kay asintomaticas chimpachikuykunata hap’ichillanmantaq. Llimp’iqa kay llawsamanta utaq qhuñamantaqa ch’uwa, q’illu utaq q’umir kanman chaymanta mana willanchu ima laya viruschus kay chimpakuyta ruwachiq.

Aswan rikukuqpi, ch’uju unquyqa sayk’uywan, chiriwan, achhuykunawan chaymanta uma nanaywan ima qallarin. Chaymanta machkha p’unchaw qhipantaqa qhuña chaymanta ch’uju qallarin. Unqunayaq kaqkunaqa kay ñawpaq 16 phanikunapi rikhurinman  chaymanta aswan sinchinman chayan iskaymanta tawa p’unchawmanhina qallarisqanmanta. Aswan rikukuqpi qamchis p’unchawmanta chunka p’unchawpihina chinkapun, ichaqa kimsa semanata unayllanman. 35-40% kaqpi kay wawakuna casosmanta, ch’ujuqa aswan chunka p’unchawkunamanta unayllan chaymanta aswan 25 kaqmanta 10% kaqpi.

Kay ch’uju unquyqa huk viral chimpakuy kay vías respiratorias superiores kaqmanta. Kay aswan riqsikuq virus hap’ichiq kaqqa kan kay rinovirus kaq (30–80%), huk picornavirus laya kan kay 99 riqsisqa serotipos kaqwan. Wakkunaq tiyapunku: coronavirus (10–15%), influenza (5–15%), parainfluenza, virus sincitial respiratorio runamanta, adenovirus, enterovirus, chaymanta metapneumovirus. Achkha kutiqa aswan huk virusmanta tiyan. Tukuyta yupaspa, aswan kay 200 laya virales ukhina ch’uju unquykunamanta tiyan.

Kay ch’uju unquymanta virusqa chimpakun kay wayrapi yakumanta (aerosol), chiqan tinkunakuna kay chimpachisqa sinqamanta yakukunawan utaq fómites kaqwan ima (chimpachisqa imakuna). Mana yachakunraqchu mayqinchus kay ñankunamanta aswan chaninniyuq. Kay viruskunaqa kawsankuman unayta wayrapi chaymanta runakunataq makinkupi, ñawinkupi chaymanta sinqankupi ima apankuman, ahinata imaynatachus kay chimpachiy rinhina. Kay chimpachiyqa aswan rikukun kay guarderías kaqpi chaymanta yachaywasikunapi ima, mayqinpichus wawas pikunachus mana unqunapaq sistemas kaqninku mana allin hatunllasqaschu chaymanta pisi llimphus kanku khuska kachkankurayku. Kay chimpachikuykunaqa wasiman apakunku chaymanta wak yawarmasikunamantaq chimpachikun. Mana yachakunku kay wayra hallich’asqa vuelos comerciales nisqakunapi huk chimpakuy ñan kachkanta. Ichaqa, pikunachus qayllaman chukunku chaykuna aswan qaylla chimpachikunamanta kanku. Kay virus ruwachisqas kay rinovirus kaqrayku aswan chimpachiq kanku kay ñawpa kimsa p’unchawkuna unqunayaqmanta, chantataq aswan pisi chimpachikuqkunaman tukupunku.

Ñawpa ñiykunaqa ñin hukqa ch’uju unquyta hap’inman kay chiri pachapi unayta kaqrayku, parahina utaq invernal pachahina chaymanta chayhinata karqa imaynatachus unquy sutinta hap’irqa. Kay kurpumanta chirillay ruwayninqa huk riesgo factorhina ch’aqwakuman apan kay ch’uju unquypaq. Wakinkuna kay ch’uju unquyta hap’ichiq viruskunamanta estacionales kanku chaymanta aswanta hap’ikun kay chiri utaq huq’u pachapi. Wakinkuna ñinku kayqa kan imaraykuchus wichq’asqa wasikunapi anchata kankurayku chaymanta wak runakuna qayllanpirayku;  aswanta kay wawakuna yachaywasiman kutinku chaykunapi.Ichaqa, kay sistema respiratorio kaqpi tikraykunarayku kanman mayqinchus aswan manchhichiyta qukun. Kay huq’u pacha achkhallachinman kay viral chimpachiyta imaraykuchus ch’aki wayra yanapan kay huch’uy partículas virales aswan karuman chayanankupaq chaymanta aswan unayta wayrapi kanankupaq. 

Kay achkha runa unquymanta hark’akunaqa, ruwasqa huk ñawpa tinkunarayku kay ch’uju unquy viruskunaman, huk sinchi llamk’ayniyuq kay viral mirayninmanta hark’ayninpi, imaynatachus rikuchikun kay aswan wayna ayllukunapihina mayqinkunachus achkha tasasniyuq kay respiratorias chimpachikuykunamanta. Wak riesgo factorqa kan huk pisi mana unqunapaq kay. Kayman k’askakun kay mana puñuy atikuy chaymanta ancha tuyu kay ima aswan riesgoyuq kay chimpachiyta llamk’achinapaq kay tinkuna qhipanta huk rinovirus kaqman. Ñikun efectosninman k’askasqa kachkanta kay mana unqunapaq sistema kaqpi.

Ñikun kay ch’uju unquy unqunayaq kaqninqa aswan k’askasqa kachkanku kay inmunológica kutichiywan kay virusman. Kay mecanismo kay mana unqunapaq kutichiymantaqa sumaq riqsisqa sapa virusmanta. Ahinata, kay rinovirus kaqkunaqa chiqan tinkuywan chimpachikun; kay runa ICAM-1 receptoresman k’askakunku huk mana riqsisqakuna mecanismos kaqninta mayqinkunachus kay punkiymanta mediadores ruwaqkunata kacharinku. Kay mediadores unqunayaqta ruwachinku. Aswan rikukuqpi mana waqllinkuchu epitelio nasal kaqta. Wakhinamanta, kay sincitial respiratorio (VSR) virusqa anchata chimpachikun chiqan tinkuywan chaymanta wayrapi yaku kaqninta. Chaymanta sinqapitaq kunkapitaq karinku manaraq vías respiratorias inferiores kaqman chayaptin. Kay VSR kaqqa ari kay epitelial waqlliyta ruwan. Kay parainfluenza aswan rikukuqpi sinqa, kunka chaymanta bronquios ima punkiyta qukun. Huch’uy wawakunapiqa, tunqurita waqlliptin, kay crup unqunayaqninta qunman imaraykuchus kay vías respiratorias huch’uy kayninrayku.

Kay ukhinallachiy kay virales chimpachikuy vías respiratorias kaqpuramanta unqunayaq maypichus kanman ahinaman llamk’an. Kay ch’uju unquyqa aswanta sinqaman waqllin, kay faringitis kaqqa kunkaman, chaymanta bronquitis kaqqa surk’anman. Ichaqa, achkha kikin unqunayaqniyuq kanman chaymanta achkha partes waqllisqas rikukunkuman. Kay ch’uju unquyqa aswan rikukuqpi rinitis kaqhina utaq sinqa punkiy kaqhina riqsikun, huk tikrakuq ñiqiwan kay kunka punkiymanta. Ancha rikukuq unqusqaqa sapan qhawakun. Aswan rikukuqpiqa mana karunchakunchu kay agente viral kaqqa chaymanta mana riqsiy atikunchu ima laya viruschus kasqanta kay unqunayaqpi umachakuspa.

Kay físicas hark’akuykunaqa kay ch’uju unquy virus mirakuymanta hark’akunapaqqa, sumaq kaq hark’akuykunalla kankuman hark’akunapaq. Kaytaq maki mayllakuykunawan chaymanta barbijos churakuywan ima kan. Kay hampiwasi kitipi, qara makikunata chaymanta batata ima churakunku. Mana allinchu ruwanaqa huk cuarentena kaqtaqa imaraykuchus unquyqa ancha riqsisqa chaymanta unqunayaq pisi aqllasqas kanku. Vacunacionqa ancha sasa imaraykuchus ancha achkha involucrasqa virus kan chaymanta usqhaytapacha wiñanku. kay huk allin vacunamanta paqarichiyqa kan, ahinataqa, pisi atikuq.

Sapa kuti maki mayllakuyqa allinsina kanman kay ch’uju unquy virus chimpachiy pisillananpaq, aswanta wawakunapurapi. Mana yachakunchu sichus antivirales kaqkunata chaymanta antibacteriales kaqkunata yapayqa kay maki mayllakuyman aswan kusa kasqanta. Kay barbijos churakuyqa unqusqa runakunawan tinkuypiqa allin kanman kasqa; ichaqa, mana achkha rikukuq kanchu runakunamanta karunchasqa kachinapaq. Kay suplementos zinc kaqwan hampikuyqa allin kanman ch’uju unquy casosta pisillachinapaq. Kay sapa kuti jampi upyanaqa kay vitamina C kaqwan suplementosmanta mana ch’uju unquy riesgonta utaq sinchiyninta pisillachinchu.

Kunankamaqa mana hampikuna utaq qhura hampikuna kanchu mayqinkunamantachus allin hampiynin sumaq evidenciasniyuq kasqanta kay chimpakuymanta unayllanninta huch’uyllachinapaq., Ahinatataq, hampikuyninqa unqunayaq kaqllata chinkachinqa. Sumaqta samarina, yakusta upyana, huq’u ukhunchik kananpaq chaymanta q’uñi millu yakuwan kunkata qhulluqachiyta ruwana ima allin ruwaykuna hampikunapaq kan. Aswan achkha kusallayninkunaqa kay hampikuyninmanta yapakunku kay placebo efectoman.

Kay hampikuyninkunaqa mayqinkunachus unqunayaq kaqkunata sanillachiy yanapaq analgésicos kaqkunawan chaymanta simples antipiréticos kay ibuprofeno kaqhina kaqkunawan ima hamun chaymanta kay paracetamol kaqwan ima. Evidencias kaqqa mana rikuchinchu kay ch’ujupaq hampikuna aswan kusa kasqankuta kay chhilli analgésicos kaqkunamanta manataq wawakunapi qukunan munakunchu kay mana evidencia kaqtinrayku mayqinchus kusa kayninta utaq waqlliypaq potencialninta rikuchiq. 2009 kaqpi, Canada ch’uju unquypaq chaymanta ch’ujupaq hampikunata pillamanpas ranqhay churakuyta hark'arqa suyk’a wawakunapi suqta watamanta, imaraykuchus mana kusa hampiynin kaqmanta rikukuq kasqanrayku chaymanta kay phuti riesgostachus ruwanrayku ima. Mana allin kamachiynin kay dextrometorfano kaqmanta (huk pillamanpas ranqhakuq ch’ujupaq hampi) hark’ana kaqninman aparqa achkha suyukunapi.

Machu runakunapi, qhuña unqunayaq antihistamínicos primera generación kaqmanta kaqwan pisillachikunman; ichaqa mana allin rikukuqniyuqman t’inkikun kay somnolencia kaqhina. Wak sinqa kicharichiqkuna kay pseudoefedrina kaqhina allinllataq kanku kay ayllupi. Kay ipratropio aerosol kaqpi qhuña unqunayaqta pisillachinman, ichaqa mana ancha kusachu kay sinqa wichq’akuypaq.  Kay antihistamínicos segunda generación kaqmanta mana ancha kusasinachu kankuman.

Mana achkha yachakuy kaqrayku, mana yachakunchu sichus huk yapakuy kay ingesta yakukunapi allinllachinchus unqunayaqta utaq pisillachinchus kay respiratoria unquyta. Chaymanta huk kikin willay mana kaynin tiyan kay rupha wayra q’usñichasqa churakuypaq. Huk yachakuy rikuchirqa kay mentoladas jawikuna qhasqupi churakuyqa yanapanman kay ch’isipi ch’ujuta, sinqa wichq’akuyta chaymanta mana puñuy atiyta allinchachinanpaq.

Antibióticos kaqkunaqa mana allinchu kanchu kay infecciones virales kaqkunapaq chayraykutaq mana allinchu kanku kay ch’uju unquy virus kaqkunapaq. Kay efectos secundarios kaqkunarayku, waqlliy atinkuman, ichaqa, sapakuti hampikamachikunku. Wakin imaraykukuna imaraykuchus antibióticos kaqkunan hampikamachikunkurayku kanku unqusqap munaynin, hampiqruna imayllatapas ruway munaynin, chaymanta kay hasallay sinchiman tukuykuna hark’ayta mayqinkunachus kay antibióticos kaqkunaman ari ñinkuman. Mana allin antivirales millachiqkuna kay ch’uju unquy hampikuyninpi tiyanchu, ichapas wakin ñawpa yachay mask’aykuna allinninkunata rikuchirqankupas.

Ichapas achkha wak aqyanapaq hampikuynin kaptinpas, mana cientifica evidencia tiyanchu mayqinchus yanapanman kay hampikuyninta. Mana achkha evidencia kanchu kay 2010 kaqpi willarinapaqhina utaq wich’unapaqhina kay miel kaqwan hampikunapaq utaq sinqa mayllakuyta. Wakin yachaykuna willanku zinc kaqta upyana kay 24 phani ukhupi kay unqunayaq qallarichkanmantapacha mana unqusqa runakunapi ch’uju unquy unayllayninta chaymanta sinchillayninta pisillachin. Kay achkha ukhinakuna kay yachaykunapi munachin aswan yachayta mask’anata yachanapaq imaynatachus chaymanta mayk’aqchus kay zinc allin kanman. Kay vitamina C efecto kaqninqa kay ch’uju unquypi hatunpi yachakurqa mana allin tarikuywan, manataq ahinatachu kay qusqa pachakunapi, aswanta kay runakunapi pikunachus actividad fisica kaqta chiri kitikunapi ruwaq. Evidencia kay echinaces kaqwan hampikuyqa mana sinchichu. Kay ukhina laya Echinacea kaqwan suplementosqa ukhina kankuman allinllayninpi. Mana yachakunchu sichus ajus allin kanman. Huk evidencialla vitamina D kaqwan mana allin kayninta tarirqachu.

Kay ch’uju unquy mana sinchichu chaymanta aswan achkha kaqkuna unqunayaqninmanta huk semanapi allinllapunku. Sichus sinchi champallaykuy tiyan chayqa ancha machu runakunapi, ancha wayna runakunapi utaq inmunosuprimidas runakunapi aswan rikukuqpi rikukun. Secundarias infecciones bacteriales ruwakunman kay sinusitis kaqhina, faringitis kaqhina utaq otitis aguda kaqhina. Tantiyakun 8% casosmanta sinusitis ruwakun, otitis kaqtaq ruwakun 30% casosmanta.

Kay ch’uju unquyqa aswan riqsisqa runa unquy kan chaymanta tukuy ayllukunaman pachamanta hap’in. Machu runakunaqa watapi iskaymanta phichqa infecciones kaqtahina hap’in wawakunataq watapi suqtamanta chunka ch’uju unquykunatahina hap’inkuman (yachaywasipi kaqkunari watapi chunka iskayniyuq ch’uju unquyhinata hap’inkuman). Kay sintomaticas chimpakuykuna yupayninqa machu runakunapi yapakun kay mana unqunapaq sistema mawq’allayninrayku.

Kay ch’uju unquy causanpas riqsisqa kaptinpas kay 1950s kaqpi, kay unquyqa runakunawan kachkarqa ñawpamantapacha. Unqunayaqnin chaymanta hampikuynin allinta willakun kay papiro egipcio Ebers kaqpi, aswan riqsisqa mawq’a hampiq p’anqa, qillqasqa ñawpata kay siglo 16 AC kaqpi. Ingles kaqpi sutiqa, “common cold” kay siglo 16 kaqpi apaykachakurqa, kay rich’akuyrayku unqunayaqninpi kay chiriman rikuchikuy imawan.

Reino Unido kaqpi, kay Medical Research Council paqarichirqa kay Common Cold Unit 1946 kaqpi chaymanta chaypi karqa maypichus kay rinovirus tarikurqa kay 1956 kaqpi. Kay 70 watakunapi, kay CCU kaq rikuchirqa kay interferones kaqwan hampikuyninqa kay thapachakuy pachapi kay rinovirus chimpachiy  kaqmanta hark’an kay unquymanta, ichaqa mana hasa hampikuyninta ruway atirqachu. Kay 1989 kaqpi unidad kaqta wichq’arqanku, iskay watamanta kay yachay mask’ana hunt’achikuptin kay zinc kaqmanta gluconato tabletas kaqmanta hark’anapaq kay ch’uju unquykunata kay rinovirus kaqrayku, kay huk allin hampikuyninlla kay unidad thaskiyninpi.

Aswan achkha pacha k’uchukunapi, mana allinta yachakunchu kay ch’uju unquy impacto kaqnin. Kay Estados Unidos kaqpi, kay ch’uju unquy 75-100 junu jampiq runa tapuykunaman apan sapa wata, huk 7700 junu dólares watapi tantiyasqa chaninniyuq. Estadounidenses kaqkunaqa 2900 hunu dolaresta chikchanku kay pillamanpas ranqhay hampikunapi chaymanta 400 hunutataq kamachisqa hampikunapi kay unqunayaq allinllaypaq. Aswan huk tercio runakunamanta huk jampiq runaman riqkuna huk antibióticos kamachiyta quchikurqanku, kaytaq efectosniyuq kay antibiótica k’ullukuypi. Tantiyakun estadounidenses wawakuna 22-189 hunu yachaywasi p’unchawkunata sapa wata saqipunku kay ch’uju unquyrayku. Ahinatataq, tatakuna 126 hunu llamk’ana p’unchawkunata saqipunku ch’ujumanta unqusqa wawankuta qhawanankupaq. Kay 150 hunu saqipusqa llamk’ana p’unchawkunaman yapakuptin kay ch’ujumanta unqusqa llamk’aqkunarayku, kay total económico impacto kaqqa ch’uju unquymanta atipan kay 20 hunu dolaresta sapa wata. Kay ch’uju unquyqa 40% saqipusqa llamk’ana kaqmanta huchachakun kay Estados Unidos kaqpi.

Achkha antivirales yanakurqanku, ichaqa 2009 kaqkama ni huk allin karqachu kay ch’uju unquypaq. kay antiviral pleconaril millachiq yanakuchkan mayqinchus allin kanman kay picornaviruspaq, kay droga BTA-798 chaymantapas. Kay oral churakuynin kay pleconaril kaqmanta ch’ampa hark’akuy rikuchin, chayraykutaq kay aerosol kaqpi kayninta yachaqakuchkan.

Yachay mask’aqkuna kay Universidad Maryland, College Par chaymanta kay Universidad Wisconsin-Madison kaqmanta kaqkunaqa kay tukuy riqsisqa virusmanta mayqinkunachus ch’uju unquyta hap’ichiq genoma kaqninta tarirqanku.




#Article 170: Tripanosomiasis africana (305 words)


Tripanosomiasis africana utaq puñuymanta unquy  kayqa runaqpata chaymanta wak uywaspata ima parasitaria unquy. Kayqa huk Trypanosoma brucei layamanta parásito kaqrayku rikhurin. Iskay layas runakunaman chimpaq tiyan, kay Trypanosoma brucei gambiense (T.b.g) chanta kay Trypanosoma brucei rhodesiense (T.b.r.). Kay T.b.g aswan kay 98% willasqa casusmanta huchayuq. Iskayninku aswanta chimpachikunku huk chimpachisqa tsetse ch’uspi wach’iyrayku chaymanta aswanta tarikunku kay kampu hallp’aspi.    Qallariyninpi, kay unquypata ñawpa thaskiyninpiqa, q’aja, uma nanaykuna, siqsiku, chaymanta muquspi nanay ima tiyan. Kayqa qallarin huk semana utaq kimsa semanamanhina wach’iymanta. Semanasman utaq aswan killasnan kay iskay kaq thaskiyninqa musphaywan, mana allin coordinacionwan, sunk’aywan chaymanta mana puñuy atiywan ima qallarin. Diagnostico kaqqa ruwakun kay parásito mask’aywan huk yawar map’a (frotis) nisqawan utaq kay linfático yakupi huk nudo kaqmanta. Huk wasa tuyupi tuqsiy kaqqa ancha munasqa ruwakuynin yachanapaq imachus hukhina kay ñawpa thaskiypi kay iskay kaq thaskiypi ima kay unquymanta tiyan.  Kay sinchi unquykunamanta hark’ayninqa anchata munakun kay chimpachisqa ayllukunapi huk yawar analisiswan kay T.b.g. kaqpata hampiyninpaq. Hampiyninqa aswan hasa sichus unquy pachampi tarikun chay chaymanta manaraq neurologicos sintomasqa rikhuriptin. Kay ñawpa kaq thaskiyninmanta hampiyninqa kay pentamidina utaq suramina hampiswan hampikun. Kay iskay kaq thaskiyninmanta hampiyninqa kan eflornitina utaq huk tupachiy nifurtimox kay eflornitina kaqwan ima kay T.b.g. kaqpaq hampikun. Kay melarsoprol iskayninku hampiyninpaq kaqtaq, kay T.b.r. kaqpaqlla churakun kay sinchi iskay kaq efectosninrayku.  Kay unquyqa rikhurin aswanta kay wakin Sub-Saharan Africaayllukunapi, huk 70 hunu runakunahina chimpachikuy atiq 36 suyukunapi. Kay 2010 watamanta ñawpaqman 9.000 runakunatahina wañuyman apan,kay 1990 watapitaq 34.000 kaqllata. Tantillakun 30,000 runakunahina kunanpacha chimpachisqa kasqankuta, huk 7.000 musuq chimpaykunawan ima kay 2012 watapi. Aswan kay 80% casosmanta kay República Democratica del Congokaqpi tarikun. Kimsa rikhuriykuna kay kunan thaskiypi tarikurqa: huk kay 1896 watamanta kay 1906 watakama aswanta Uganda kaqpi chanta kay Kungu mayu suyu kaqpi chanta iskay kay 1920 chaymanta 1970 watapi achkha africanos suyukunapi. Wak uywakuna, wakakunahina, kay unquywan kankuman utaq chimpachikunkuman.  




#Article 171: Evola virusmanta unquyqa (353 words)


Evola virusmanta unquyqa (EVD) utaq kay hemorrágica k’achay Ebolamantaqa (EHF) huk runa unquy kay Ebolamanta virushuchanrayku qukun. Sintomas kaqninkunaqa iskaymanta kimsa semanasmantahina qhipanta kay virus chimpaykuchikuspapacha qallarinku, huk k’ahakaqwan, kunka nanaywan, Aycha nanaykuna, chaymanta uma nanaykunaima. Aswan rikukuqqa hamun ñat’ikuna kaqwan, q’ipnakunawan, chaymanta q’ichawanima, chaymanta kay q’iwicha kaqmanta rurukunakaqmanta pisi llamk’anasninwan ima. Kayniqpiqa, wakin runakunaqa yawar lluqsiy ch’ampasniyuq kayta qallarinku.

Kay virusqa chimpachikun huk infectasqa uywapyawar kaqwan utaq kurpumanta wapsikuna kaqwan ima (aswan rikukuqqa k’usillu kaqkunapi utaq puquymanta chiñi) kaqkunapi. Wayranninta chimpachikuyqa manaraq yachakunchu qumir pampapi. Kay puquykunamanta chiñi kaqkunaqa kay virusta apankumantaq chimpachinkumantaq mana waqllichikuspataq nikun. Hukta runaman infeccion hap’iptin, kay unquyqa runapurapi chimpachikuy atinman. Wañuy atipaq runakunaqa kay unquyta chimpachiy atinkuman esperma kaqninta iskay killantahina. Diagnostico kaqta ruwanarayku, aswan riqsikuqpiqa, wak kikin sintomasniyuq unquykuna karunchakunku, kay malaria kaqjina cólera kaqjina chaymanta wak hemorrágicas virales k’aja kaqkuna. Kay yawarmanta diagnostico kaqta sumaq riqsinapaq anticuerpos virales kaqkunapi viral RNA virales, utaq virusnintinpipuni sumaq qhawaychakun.

Rak’ikuyninqa kachkan kay chimparachiy unquyta pisillachiywan ima kay infectasqa k’usillukunamanta chaymanta khuchikunamanta runakunaman. Kay ruwakuyta atinman kay infeccionta sumaq yacharaspa chay uywakunapi, wañurachiypi chaymanta kurpumanta virusta sumaq raqparachiypi sichus unquy tarikun chay. Sumaqta aychata wayk’uspa chaymanta hark’akunapaq p’achata churakuspa aychata ruwanapaq kusallataq kanman, hark’akunapaq p’achatahina churakuna chaymanta makita mayllakuna kaqjina sichus huk runa kay unquyniyuq muyurinninpi kachkanchik chay. Kurpumanta wapsi muestrasqa chaymanta kay unquywan runakunamanta tejidosqa sumaq hark’aywan llamk’akunanku tiyan. 
 
  
Mana huk aqllasqa hampikuynin kay unquypaq tiyanchu; ruwaykuna kay infectasqa runasta yanapanapaq qukunan tiyantaq Kay terapia [siminta rehidratación (yaku pisi misk’itaq millutaq upyanapaq) utaq intravenosos yakus. Kay unquyqa huk achkha wañuymanta tasakaqniyuq: aswantaqa mañuchispa kachkan 50% kaqmanta chaymanta 90% kaqkama kay viruswan infectasqa kaqkunata. Kay EVD ñawpataqa riqsichikurqa kay Sudán kaqpi chaymanta kay Congo kaqmanta República Democrática kaqpi. Aswataqa kay unquyqa rikhuriykunapi kay África Subsahariana k’aja pampakunapi rikhurin. Kay 1976 kaqpi(ñawpata riqsikuptin) kay  2013 kaqkama, aswan pisi kay 1.000 runakunamanta chimpachikurqanku watapi. Aswan hatun rikhuriyqa kunankamaqa kay Ebola rikhuriyninmanta kay 2014 kay África Occidentalthaskiypi, kaqta Guinea kaqta, Sierra Leona kaqta, Liberia kaqta waqllichkan chaymanta ichapas Nigeria kaqtapas ima. Kay Qhapaq Sitwa 2014 kaqmanta qallarispa aswan kay 1.600 casosmanta riqsikurqanku. Sinchita llamk’akuchkan huk t’uqsina kaqta ruwanapaq; ichaqa, manaraq nihuk kanraqchu.




#Article 172: Taki Unquy (112 words)


Patsan runakuna ahayayar harutsakuq runakunata munarayan qishpisha kayta.

Halla runakuna, Ataw Wallpaqta wañuskatsir, hatipuyaran patsan runakunata kristiyanismu ninqanta, muchapay qapaq Hisusta niyaran. Chayqa wakamkunaman tikrayaran. Tushur, tsuktsur, mana wiyarannatsu 'kurakuna'. Wamanqa llaqtapi paqariran, chaymanta mastakaran.

Mashtakaran Quspqupa, La Pazpa, Putusipa, Wankawilka; manan iñiy kuyuyllatsu karqan, munayanaqshi unay kamatsiqnuw kananta, Tawantinsuyu patsanuw.

Kuura Albornoz, Waman Puma Ayala tsarapuyaran, hinchukuyaran mana witsikananpaq, tsaynuwpan ushakaran. Imanuwkarsi kay shuqanta gatirmi Santus Atawalpa, Husi Tupaq Amaru, shariyaran, qarqushun halla runakunata nir. Qishpikuy ninqanchu (1821) tsay karupita runakunapa tsurin shariyaran kikillanpaq. 1969 wataraqmi patsan runakuna qishpiyaran hatun qichuy chakrakuna ushakaptin. Kanan piimay hitan, kikin rapran kapun.Kaykanllam allish tukuy, walkallam mamallaqta kallpata katsiyan. Llullakuna, yaqakuna, michakuna,munanqanta rurakuyan; ismun shunqunkunapis.




#Article 173: Vittorio Emanuele II (103 words)


Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Luca Tommaso di Savoia, Vittorio Emanuele II sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Torino llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) p qhapaqnsi karqan.
 
Tayta: Carlos Alberto I; Mama: María Teresa de Austria-Toscana. 

oingo boingo unga bunga machen feuer

Ñawpaq warmi: María Adelaida de Habsburgo-Lorena Churinkuna: María Clotilde de Saboya (1843-1911), Condesa de Moncalieri; Humberto I (1844-1900), Italya Riy; Amadeo I Ispaña Riy (1845-1890), Ispaña Riy (1870 - 1873); Otón Eugenio de Saboya (1846-1866), Duque de Monferrato; María Pía Saboyamanta (1847-1911); Carlos Alberto Saboyamanta (1851–1854), Duque de Chablais; ittorio Emanuele Saboyamanta (1852–1852); ittorio Emanuele Saboyamanta (1855–1855), Conde de Génova.




#Article 174: Runa simi wayrasimipa (156 words)


Unaypitam wayrasimipa yachaqkuna rimayamun atska markapita.

Kanan Suyu pushaq, wamani kuraq akraychaw, San Luyis chaw, Chakaschaw, Pumapanpachaw, Mariskal Lusuriaqachaw, kitinkunachaw, karrupita qayakachayamushqa runa shimichaw ( Ankash qallu).

Wayrashimi Siima ( Radio Cima) Piskupanpapita alliq allilla 6 pullan yanu qallirimun rimar runashimichaw, willakamun willaychakunata, ñawirin wiñay kawayta, tapupan riqisha yachaq runakunata imaykapaq: hachakunapaq, uywakunapaq, waatakunapaq, yaparimun huk shutikuna runashimichaw, llapan ishkay chunkanaw. Huk kuti nimuran kakash manaqa urqu wallpa (gallo). Wiyaqkunapis tapukayamun, kutitsiyan musyananpaq, yachakunanpaq.

Munisipal wayra shimi Yawyapita rimamun runashimichaw, kunan, anyan qillay chaskiqkunata, alli yupayanpaq, wananqanta rantipakunanpaq, shumaq mikuyta akrayaananpaq. Tsay qatitam niyan  Pinsiyun 65 ( yashqa qaraytukuy). Kuraqkayta munaqkunapis rimayamushqam.

Piskupanpa hamaychay 20 sitimri 2014 wata, markapatachaw tinkuyaran munapaqkuna, ishkaq rimayamuran kechwachaw, mañayaran Limaqpita kutiqkunata kechwachaw rimayananpaq.

San Luyispita, wayrashimipa, huk Kuraqwasi munapaq, rimamuran , qayakuran mikupakuq aywayananpaq, alli mikushun upyashun nimuran. Waraspita qayakuyan, ura uraqa kechwapa. Karruwan puriqkuna kanan witsaykuna  kikinpura parlayan kikinpa shiminkunawan. Huk iñimatsiqkuna runa shimipa waarayllana qayaykachamun, supayta apashunkiman nimun.




#Article 175: Claudia Coari Mamani (116 words)


Claudia Faustina Coari Mamani sutiyuq warmiqa (1967 watapi paqarisqa Iskallani ayllu llaqtapi, Kapachika distritupi , Punu pruwinsyapi) piruwanu chakra warmim, pulitikupas. 2011 watamanta 2016 watakama mit'apaq Piruwpa Kunrisunpi akllasqam kachkan Punu suyupaq, Gana Perú nisqapaq.

Pichqa watayuq wawa kaptin maman wañurqan. Chaymantapacha awichawan achachiwanpas wiñarqan.

Sikundarya nisqa yachay wasipi kaspa kathuliku inlisyapi kristiyanu animaduram akllasqa karqan, tawa wata kananpaq. Chaymantataq Kapachikapi akllasqa warmi pusaq karqan.

Claudiaqa chakra warmi kaspa huk chakraruna tantanakuykunapim - Confederación Campesina del Perú (CCP) nisqapi wankurisqa Federación Departamental de Campesinos de Puno (FDCP) nisqapi - llamk'arqan.  akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Gana Perú nisqapaq.

Kunan kunrisista kachkaspa, Hugo Carrillo Caverowan kuska qhichwa, aymara simipi yachachiytam atichinata munan.

Claudiaqa huk warmi wawayuqmi kachkan.




#Article 176: Rimay wanki (118 words)


Rimay wanki ( Kastilla simipi, figura literaria): Kay qillqashqata niyan mana qillqaq, mana ñawiriq runakuna kikillanmanta.

Yayay, quri sungu, yanapaykamay chakray tarrpuypi, manaqa Yayay, quri shungu, ruraasimay chakraa muruychu. quri sunqu ( 'mitahura')

Sipas, sumaq sisa, mañamay hatun mankata, huk manpa  Hipash, shumaq wayta, mañallaamay hatun mankata , shumaq wayta ( wéta) ( mitahura)

Akilis ayqin (phaway) atuqnaw (simil)

Trunkutam waqatsimushaq, Inka tushuchaw ( trunku= kullu= arpa) ( simil)

Shuqushnii mana pashtannatsu rantin pinkulluu mana pashtannatsu ( shuqush rantin pinkulluta)

Silya, qamqa allish harunky Anti tushucaw ( 'tushunky'pa rantin harunky)

Limaqchaw runaqa ñuyashu markachawnuuraq

Allaw, turuullay, aywakunki, yayaami karayki

Panpa killa ( plenilunio)

Huk tuqaylla, taripay

Hutsayuq allqunaw unpuran

Nina qallu, chiki ( Nina qallu = mentiroso, calumniador) 




#Article 177: Erich Honecker (149 words)


Erich Honecker sutiyuq runaqa  ( paqarisqa Neunkirchen llaqtapi;  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq pulitikum karqan, Alimanyap Susyalista Hukllachasqa Partidunpi (SED) wankurisqa.

NSDAP (nazi partidu) nisqa Adolf Hitlerpa partidun Alimanyapi kachachichkaptin, Erich Honecker Saarland suyupi wayna kumunista kaspa nazikuna hayun llamk'aykurqan. Chayrayku nazikuna payta hap'ispa wichq'ay wasiman wichq'arqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa p'uchukayninpi Suwit Huñup awqaqninkuna Brandenburg llaqtapi wichq'ay wasimanta qispichirqan.

Maqanakuy p'uchukarqaptin Alimanyap Kumunista Partidunman yaykurqan, chaymanta Alimanyap Susyaldimukrata Partidunwan huñunakusqa Alimanyap Susyalista Hukllachasqa Partidun (SED) nisqaman. 1971 watapi chay SED nisqap sapsi qillqaqninmi (Generalsekretär) tukurqan. 1976 watamanta 1989 watakama Aliman Dimukratiku Republika (DDR, Anti Alimanya) mamallaqtap hatun pusaqninmi (Vorsitzender des Staatsrates der Deutschen Demokratischen Republik, Aliman Dimukratiku Republikap Mamallaqta Kunaqninpa Umalliqnin) karqan, 1989 watapitaq payta chay kamachinamanta qarqurqanku. Alimanya huñuywan chay DDR manaña kaptinmi, Berlin llaqtapi musuqmanta wichq'asqam karqan, chaymantataq Chili mama llaqtamanmi rirqan. Chaypi 1994 watapi kukupin apanqara unquymantam wañurqan, 81 watayuq kaspa.




#Article 178: Chagas kaqmanta unquy (377 words)


Chagas kaqmanta unquy o Trypanosomiasis americana kaqqa, huk q’uñi pampa khurumanta unquy kay protozoariohuchayuqrayku rikhurinTrypanosoma cruzi. Kay rikhurin huk ch’uspirayku sutichasqas winchucas. Infeccion thaskiyninmanhina sintomasninqa tikrakun. Qallariyninpiqa mana sintomas kanchu utaq ancha pisi kanku, chaymanta kaywan hamunkuman: q’aja, punkiy ganglios linfáticos, uma nanay, wach’isqapi punkiy ima.  8–12 semanas qhipantaqa runakunaqa yaykunku kay fase cronica kay unquymanta, chanta huk, 60–70% kaqpi kayqa ni hayk’aq wak sintomastawan qukunchu. Huknin 30 40% kaq runakunamantaqa aswan sintomasta riqsin kay 10 30 wata qhipanta kay infeccion qallariyninmantapacha. Kaypis hamun kay sunqumanta ventrículos hatunyayninwan kay 20 30% kaqpi, kaytaq chaymanta apan kay insuficiencia  cardíacakaqman.  Huk 10% kaq runakunapi qukullanmantaq kay hukhatun esófago utaq huk hatun colon.

Kay T. cruzi aswan runakunapurapi chimpakun chanta wak uywakunapi ima yawar ch’unqaqkuna ch’uspisrayku kay    Triatominosyawarmasikunamanta kanku. Kay ch’uspisqa aylluskunapi riqsikunku achkha sutiswan:winchuca  Argentinapi, Boliviapi, Chilepi, Paraguaypi ima,  barbeiro (barbero) Brasilpi, pito Colombiapi, chinche América Centralpi, chipo ima Venezuelapi. Kay unquyqa chimpachikuyanmantaq kay yawar transfusión, transplante de órganos, ch’ichichasqa mikhunasta  kay ch’uspisrayku mikhuspa, chaymanta mamamanta suyu wawanmanima. Kay unquymanta qallariyninpiqa diagnostico kaqninqa ruwakun kay microscopia kaqpi kay yawar parasituta tariqtinku. Kay cronica unquyqa diagnosticakun  anticuerpos kaqta tariqtinku kay T. cruzi kaqpaq yawarpi.

Hark’akunapaqqa winchukasta wañuchina tiyan chaymanta mana wach’ichikunachu tiyan. Wak hark’akuyqa kanman chay transfusionespaq churakuq yawarta sumaqta qhawaykachana. Kay 2013 watakama mana huk hampinapaq t’uqsina kanchu. Ñaqhallaraq infeccionesqa hampiswan hampikunkuman benznidazole utaq nifurtimox, kaqwan kaykunaqa hampiymanpuni apanku sichus usqhaytapacha churakunku chay, ichaqa aswan pisi efectosniyuqman tukupun sichus runaqa Chaqaswan unqusqa unaytaña kachkan chay.  Sichus kay cronica unquypi churaykukunku chay, kay tukukuymanta sintomas thaskiyninta aswan qhipachinkuman.. Benznidazole chaymanta nifurtimox ima secundarios temporales efectosta qukunku kay 40% kaqkama ima runapi,  kay qaramanta desórdenes kaqwan, ñuqtupi toxicidad kaqwan chaymanta irritación del sistema digestivo imawan hamun.

Tantiyakun 7 8 junu runakumanta kay Chaqas unquyniyuq kachkanku, aswantataq kay México, América Central chanta América del Surima. Kaymantaqa rikhurirqa tantiyaspaqa 12 500 wañusqakuna sapa wata kay 2006 kaqman. Aswan kaq kay unqusqa runakunamantaqa waqcha runas kanku  chaymanta aswan kaq kay unqusqa runakunamantaqa mana yacharqankuchu infectasqas kachkarqankumanta. Runakunamanta thaskiyninkuqa utaq achkhata chimpachikuchkanku kay maypichus Chaqas unquy kachkan chay ayllusta, kunantaq achkha Europeos suyusña EE.UU suyusña kay unquywan kachkanku. Kay pampaspipas huk wata yapaykukuy tiyarqa kay 2014 kaqkama. Kay unquyqa ñawpaq riqsisqa karqa 1909 kaqpi, riqsichirqa Carlos Chagas, kaymantataq suti qukurqa. Aswan 150 hukhina uywakunaman waqllin.




#Article 179: Hepatitis A (364 words)


Hepatitis A (aswan riqsisqa  hepatitis infeccioso) kaqhina kan huk ancha sinchi infecciosa unquy kay q’iwicha kaqmanta kay hepatitis A virus huchanrayku(HAV). Aswan casos kaqkunaqa hukchhika mana chay mana sintomas kaqniyuqchu kanku aswantataq kay wayna runakunapi. Pachaqa kay infeccion kaqmanta sintomas kaqman, mayqinkunapichus rikhurin chay, kan iskaymanta suqta semana kaqmanhina. Sichus tiyan chay kay pusaq semana kaqpi chay hamunkuman kaykunawan: ñat’iwan, q’ipnawan, q’ichalirawan, q’illu qara, q’ajawan, chanta wiksa nanaywan ima. Kay 10-15% kaqhina runakunamanta sintinku huk qhipan qhipan sintomas kaqkunata suqta killa thaskisqanmantaña kay infeccion qallariyninmanta. Ancha sinchi q’iwicha insuficiencia Ichapas mayniqpihina rikhurinman kay qallariywan aswantataq hatun machu runapi.

Aswan riqsisqakunapiqa chimpachikun mikhuspapas upyaspapas mikhunata mana chay ch’ichi yakuta infectasqa akakunawan. Mariscos kaqkuna mayqinkunachus mana allin chayachisqa karqanku chaykuna aswan riqsisqa ñan kanku. Chantapas chinpachikunman huk infectasqa runaman k’askaspa. Wawakuna infectasqa kachkanku kaqkupiqa mana ancha síntomas kaqkuna rikhurinchu ichaqa infectay atinku waqkunataqa. Huk infección hap’ikuq qhipantaqa huk runamanqa manaña hap’inqachu watiqmanta tukuy puchuq kawsaynipiqa. Diagnostico kaqqa yawar pruebas kaqkunata mañan imaraykuchus síntomas kaqkunaqa kikin kanku waq imaymana unquykuna kaqhina. Kayqa kan huk kay phichqa riqsisqakunamanta hepatitis viruses: A, B, C, D, chanta Eima.

Kay hepatitis A t’uqsina kaqqa allin hark’akuypaq. Wakin suyukunaqa allin willakunku sapa kuti kayta wawakunapaq chanta kay mayqinkunachus hasa hap’ichikunku chaykunapaq ima sichus manaraq ñawpaqta t’uqsichikurqanku kaqkunapaq.  Kay allinman rich’akun kawsaypaq. Waq hark’akuy ñanqa yupan maki mayllakuy chanta allin chayasqa mikhuna ima. Mana huk akllasqa hampikuynin tiyanchu, samaykunawan chanta hampikunawan ima kay ñat’i kaqpaq mana chay q’ichalira kaqpaq sumaq willasqa munakuyninmanhina. Kay infecciones kaqkunaqa q’alitu chinkapuy yachanku mana q’iwicha unquywan thaskispa. Hampikuyninqa kay ancha sinchi q’iwicha insuficiencia kaqmantaqa, sichus kan chay, kan q’iwicha transplantekaq.

Tukuy pachapi huk 1.5 hunuhina kay casos sintomaticos kaqkuna sapa wata rikhurinku  huk chunkakuna hunukunamanta kay infecciones kaqkunayuq tukuypi. Aswan rikhurin kay ayllukunapi tukuy pachamanta mayqinkunapichus pisi llimphuchayuq chanta mana achkha allin yakuyuq. Kayllamk’asqa pacha kaqpi huk 90% kaqhina wawakunamanta infectasqa karqanku chunka watankupi chayraykutaq mana chimpachikuq kanku machu runapi kaqtinkuqa. Kayqa aswan rikhurin kay mana allin llamk’asqa suyukunapi maypichus wawakuna mana rikuchikunkuchu wayna kaqtinku chanta mana tukuy imapaq t’uqsina tiyanchu. Kay 2010 kaqpi, ancha sinchi hepatitis A kaqqa saqin 102,000 wañusqakunapi. Hepatitis tukuy pacha wata hunt’aynin sapa wata ruwakun kay Julio 28 kaqta sumaq umallichinapaq  kayhepatitis viralkaqmanta.




#Article 180: Cysticercosis (356 words)


Cysticercosis kaqqa huk unquy infeccion ñisqa mayqinchus rikhurin huk wayna rikch’ayniyuq huchayuqrayku(cysticercus) kay khuchip tenian kaqmanta (Taenia solium). Runakunaqa hukchhika mana chay ni huk sintomas kaqniykuchu kankuman watakunapi, hatunllayninku kanku iskay centimetros kaqhina mana nanayniyuq chantapas mana pachan waqtakuykunayuq qaranchikpi aychayninchikpipas tiyanchu, mana chay uma ukhumanta sintomas kan sichus ñuqtu waqllisqa kachkan chay. Killakuna mana chay watakuna qhipantaqa kay waqtaykuykuna nanaymantaq punkiymantaq  tukunkuman chaymanta sanillapunku. Chay sumaq llamk’asqa suyukunapi kayqa huk chay aswan riqsisqa casos chay incautacions kaqmanta.

Kayqa hasata hap’iykukun kay tenia khurusniyuq mismisqa mikhunakunata yakuta mikhuspa upyaspa ima. Chawa q’umir puquykunaqa aswan hap'ichikun. Kay tenia kaqmanta runtusninqa hamunku kay akakuna kaqmanta huk chimpachisqa runamanta kay machuña khuruswan kan chay, huk riqsisqa kayqa kayhina taeniasis. Taeniasis kaqa kan waqhina unquy mayqinchus hap’ikun kay quistes ñisqata mikhuspa mana allin chayasqa khuchi aychapi. Kay runakuna mayqinkunachus tiyakunku waqwan mayqinchus kay tenia kaqwan kachkanku aswan hasa kanku kay cysticercosis kaqwan chimpachikuq. Diagnostico kaqqa ruwasqa kanman kayhina upina huk quiste kaqmanta. Rikch’aykunata ñuqtumanta urqhuspa kay tomografia equipo kaqwan(CT) mana chay resonancia magnetica (MRI)kaqwan aswan ruwakunku kay unquy diagnostico kaqpaq ñuqtupi. Huk hatun yupay miraynin kay yuraq globuloskaqmanta, sutichasqa eosinófilos, kay fluido espinal cerebral kaqpi chanta yawarpas sumaq llamk’achikun rikuchiqkunahina.

Kay infeccion kasqa aripuni hark’akunman kay sapan llimphuchakuywan chanta saneamientokaqwan. Kayqa hamun: allinta khuchi aychata wayk’uspa, sumaq hisp’ana wasis chanta sumaq yaykuyniyuq llimphu yakuman. Teniasis kaqwan runakunap hampikuyninqa ancha chaninniyuq mirayninta hark’anapaq. Kay unquymanta hampikuyninqa mayqinchus nervioso sistema kaqta mana yupanchu mana munakunmanchu. ref name=Garcia03/  Neurosisticircosis kaqwan runakunap hampikuyninqa hampiwan kanman praziquantel mana chay albendazolkaqwan. Kaykuna sumaq mañakuq kankuman unay pacha thaskiyninpi. Esteroidess, punkiy thañinanpaq kay hampikuyninpi chanta hampikuna anti-asimientos kaqkunaqa sumaq mañakuq kankullamantaq. Wakin kutiqa cirugias ruwakunku kay quistes kaqkunata urqhunapaq. 

Kay khuchimanta tenia kaqqa aswan riqsisqa kay Asia, Africa Sub-Sahariana, chanta America Latina ima kaqpi. Wakin ayllukunapi yachakun 25% runakunamanta waqllisqas kachkankumanta. Kay sumaq llamk’asqa pachapiqa kayqa mana ancha riqsisqachu. Tukuy pacha kay 2010 kaqmanta qallarisqa 1,200 wañuykunahina karqanku, 700 kaqkunahina kay 1990 kaqpi. Cysticercosis kaqqa waqllillantaq khuchikunata wakakunata ima ichaqa mayniqpihina sintomas kaqkunata quchin imaraykuchus kaykunaqa mana achkha pachata kawsankuchu. Kay unquyqa runakunapurapi rikhurirqa kay ñawpa pacha thaskiyninmantaña. Kayqa kan huk kay mana hampikuq q’uñi pampa unquykaqmanta.






#Article 182: Dracunculosis (337 words)


Dracunculosis, sutichasqa kallantaq guinea kaqmanta khuru unquynin  (GWD)kaq ima, kayqa huk infeccion ñisqa kay guinea khurukaqrayku. Huk runaqa chimpachikun upyaptin yakuta mayqinchus yaku pikisniyuq infectasqa kay guinea khuruwan larvae. Qallariyninpiqa mana ni huk sintomas kaqniyuqchu. Huk wata qhipanmantaqa, runaqa huk q’ara nanayta sienten imaraykuchus kay china khuruqa huk phusulluta qarapi ruwan, aswantataq kay chakispi. Kay pacha thaskiyninpiqa, mana puriytapas llamk’aytapas atikunmanchu. Mana ancha riqsisqachu kay unquyqa wañuyman apaq casos kaqkunaqa.

Runakunaqa kanku kay huk riqsisqa uywakunalla mayqinkunatachus kay guinea khuru chimpan. Kay khuruqa kan huk centimetros kaqmanta iskay milimetros kaqkama rakhumanta chantataq huk machu chinaqa 60 centimetros kaqmanta 100 centimetroskama hatunnin (urqu khurukunaqa aswan huch’uy kanku).  Runap ukhunmanta hawapiqa kay runtuskunaqa kimsa semana kaqkunata kawsay atinkuman.. Paykunaqa mikhuchikuq kananku tiyan kay pikikunawan ñawpaq kaymantaqa. Kay larva kay yakumanta pikikuna ukhupi aswan tawa killamanta kawsankuman. Chayraykutaq kay unquyqa hap’ikunanpuni tiyan sapa wata kay runakunapi mayqinkunachus tiyakunku huk ayllullapi. Huk diagnostico kaqqa kay unquymanta aswantaqa ruwakunman chay unquypa signos sintomas kaqkunata qhawarispa.

Hark’akuyninqa kan kay unquyta ñawpa tarirpaywan chantataq runa hark’achichispa kay k’iri churayta upyana yakupi. Wak ruwaykunaqa kanku: llimphu yakuman riyninta sumaqllachina chanta waktaq kanman yakuta ch’umarayta sichus mana llimphu chay. Ch’umarachiyqa huk thanta kayninta kusa kanman. Mismisqa upyana yakuqa sumaqllachikunman huk quimico kaqwan sutichasqa temefos Kay larva kaqta wañuchinapaq. Mana hampikuna mana chay t’uqsina tiyanchu kay unquypaq. Kay khuruqa hayrallata chinkachikunman huk machkha semanas kaqkunapi huk k’aspipi muyurichispa. Kay phusullus kaqkunaqa lluqsimuq khuruwan ruwasqakunaqa bacteria kaqkunawan infectasqa kankuman. Nanayqa kallanmanpuni killakuna thaskiyta kay khuru wañusqanmantaqa.

Kay 2013 kaqpi 148 casos kaqkuna willachisqas karqanku. Kayqa aswan pisi kay 3.5 hunu casos kaqkunamanta kay 1986 kaqpi. Kayqa kan 4 suyukunallapi Africa kaqpi, aswan pisi kay 20 suyukunapi kay 1980 watapi. Kay aswan waqllisqa suyuqa kan Sudán del sur. Ichapas kay ñawpa kaq khuru unquy kanman chinkachinapaq. Guinea khuru unquyqa riqsisqa karqa ñawpa unay pachakunamantaña. Kay Egipcian medico kaqpi willakun Papiro de Eberskaqhina, riqsisqa kay 1550 BC kaqmantaña. Kay dracunculosis sutiqa hamun kay Latin kaqmanta Huch’uy dragones kaqkunawan nanachikuy,  guinea khuru suti rikhurimuptin kay Europeos qhipantaqa rikurqanku kay unquyta kay Guinea kaqpi kayEste de Africa costa kaqpi kay 17 siglo kaqkunapi. Huk kikin laya kay guinea khuruman unquyta hap’ichin wak uywakunata. Kaykunaqa mana rich’akunkuchu runakunata chimpachiqhinaqa.. Kayqa rak’ikun kayhinata huk mana hampikuq q’uñi pampa unquy.




#Article 183: Esquistosomiasis (174 words)


Kay esquistosomiasis (bilharziasis kaqhina, riqsisqa ch’urukuna khurukunamanta ruphay, chaymanta Katayama ruphay) kay unquy khururayku rikurin kay Esquistosoma imayna kayninhina kan. Kayta unkusqa chimpachiyta hisp’anaman utaq ch’unchulaman quyta atin. Rikuchinnin kanman wisa nanay, k’ichalira, aka yawarwan, hisp’aykaqpi yawar. Maypichus unaymanta hepatitis hap’ichin, ruru nanay, infertilidad, utaq isqu unquy p’urupi quyta atikunman. Wawakunapi hap’iyta atikunman mana sumaq hatuyaq mana yuyay kanchu.

Kay unquy chimpakun yakurayku maychus khurukuna tiyan. Kay khurukuna unqusqayakurayku rikurimunku. Kay unquy ancha wawallapipuni hatunyachasqa suyukunapi rikun maychus kanku asuwan munasqa unqusqa yaku pukllaspa. Wak qutukuna kanku tarpuq runakuna, challwa hap’iqkuna hinapis runakuna maychus hap’inku mana llimphu yakuta punchawkunapi. Kayta helmintos unqusqakuna qutupi khusqa. Kay rikuchin qallarin mask’aspa runtukunata khurupta utaq akapi khurukuna runakunapi. Hinapis anticuerpos kay yawar unquypi mask’akuyta atikunman.

Tukuy ima chaynana tiyan hark’anapaq kay unquyta yakuta pichan chaymanta ch’urukuna yupaynin huchuyachin. Ayllukunapi maypi unquykunaqa atinkun llapa qutupaq praziquantel hampiwan khusqan sapa wata hamut’aspan. Kay ruwakun pisiyachispa yupayta unqusqa runakunata chanta mirachisqa unqusqamanta huchuyachiy. Hinapis praziquantel hampita kay unqusqapaq maychus ñin Organización Mundial de la Salud kaqrayku maychus yachanku mana sumaqta kayta.






#Article 185: Julio Guzmán (296 words)


Julio Armando Guzmán Cáceres (31.07 1970, Limaq, Piruw) piruwki raki llaqta pusaq, wasi rikaqpas;  Piruwpaq llapanchikpa ñawpaqnin.

Limaqpi paqarisqa 31.07. 1970; chunkay iskay warmakunamanta sulkap ñawpan. Yayan, wasi kamariq, Qosqo runa. Maman Kantamanta; payqa Silinyin runap warman.

Rikulita Wilkaq Sunqu Runayay Wasipi, Limaqpi, qatiran hawakaq yachakuyta 

Piruwpa Katuliku Suntur Yacha Wasi man yaykuran; chaypi qairan wasi wataqpaq. Qipanman yachakuran George Town Yachay Suntur Wasipi; Oxford Yachay Suntur Wasipipas.

Georgetownwan Maryland Yachay Suntur Wasipa Runapaq Kawpay Yachay Wasipi  qilli yachachiq karqan.

Wiñay Mulanpi ruri Qillay wasipi, chunka watantin rurarqan. Piruwki pushakapa, Mype makima rurapa hanchaq yanapi qatiq. 2012 watapi Pushaq yanapi huñupa umalliqkaypa,  ñawpaq pushallaq karqan; 2013 witikurqan.

Qipatana Piruwpipas, Deloittepi qillin, Hikutay Pushaka hanchaqnin karqan.

 


#Article 186: Jost Gippert (152 words)


 Jost Gippert  sutiyuq runaqa (*12 pawqar waray killapi 1956 watapi paqarisqa Winz-Niederwenigern llaqtapi (kunan: Hattingen llaqta, Alimanyapi), 
Alimanyapi) huk aliman lingwistan, caucasologon, lingwistika komparatiwamanta yachaqmi, qillqaqpasmi.
Kunanqa Frankfurt am Main llaqtapi Johann Wolfgang Goethe universidapi yachachishan.

Jost Gippert bachilleratuta 1972 watapi Leipzig institutopi Essen-Altessen llaqtapi ruwaran.

Estudian qhepa doctoradota filosofiapi 1977 watapi hurqukuran. 1977 watamanta 1990 watakama asistente universitarion, lectorpasmi Berlin llaqtapi, Wien llaqtapi, Salzburg llaqtapi. 1991 watapi arminu simipi georgiano simipi, iraní simi simikunamanta obrawan habilitacionta hurqukuran. 1994 watamanta Jost Gippertmi lingwistika comparativata Johann Wolfgang Goethe universidapi Frankfurt am Main llaqtapi yachachishan.

Jost Gippert doctor honoris causan wakin universidapi Georgia mama llaqtapi:

Jost Gippertpa llank’anan manan sapallanchu indoeuropeo simikunamanta, tipologia lingwistikamanta, ichaqa caucaso simikunamantapas.

Jost Gippert TITUS proyectoq paqarichiqninmi, qullananmi 1987 watamanta. 1999 proyectota ARMAZI paqarichiran.

Puquypi 2013 watapi Petra-Kappert-Fellowhina huq kutitawan Hamburg llaqtapi kasharan, “Encyclopedia of Manuscript Cultures of Asia and Africa” liwruta, “Comparative Oriental Manuscript Studies” liwruta qellqayta yanapananpaq.




#Article 187: Fiebre amarilla (299 words)


Fiebre amarilla, riqsisqa vomito negro utaq plaga americana, kaqhina huk unquy ñawch’i viral. Sintomakuna kay ruphay, chulli unquy, mana yariqha, ñat’ikuna, musculo nanay wasapi chaymanta umapi kanku. Sintomakuna phisqa punchaw allichanku. Wakin runakuna huk punchaw allichayninmanta, ruphayta kutichin, wiksa nanay tiyan chaymanta k’iwicha waqlli qallarin chanta kay q’illu qara ruwan. Sichus kayta rikusqan, achka yawar waqlliluna chaymanta rurun pantaykuna hatunyachisqanku.

Kay unquy fiebre amarilla virusrayku hapisqan chaymanta kay china mosquitowach’iywan. Runakunaman waqllichin, wak primate, chaymanta achka wak mosquitokuna. Llaqtakunapi, hukñiqi qhapaq mosquitokuna Aedes aegypti especiekuna kay unquyta ch’iqichin. Kay virus huk RNA virus kay Flavivirus generowan. Kay unquy sasa wak kikin unquy kan, ñawpaq sintomakunawan. Yuyachiypaq kay unquyta, yawar muestrata polimerasa reacción en cadena kaqwan munan.

Huk allin chaymanta harkasqa vacuna fiebre amarillawan chaymanta wakin suyukuna vacuna viajerokunapaq munan. Wak ruwanakuna t’ituypaq unquyta huchuyachiy achka transmisor mosquitokunata yapan. Llaqtakunapi maypi fiebre amarilla unquy kikin chaymanta vacuna mana kikinlla, ñawpaq hapinakuna unquqkunamanta chaymanta inmunización llapa runakunapi qhapaq t’ituypaq unquyta. Sichus unqusqan, uhquypa allichaynin sintomakunawan kan chanta mana akllasqa tukukusqakuna viruspaq kankuchu. Kay runakunapaq unquywan wañuyta atikun sichus mana hapinakuna tiyankuchu.

Fiebre amarilla unquy 200.000 infecciones chaymanta 30.000 wañuykuna sapa watapi ruwan, 90% kay wañuymanta África kaqpi kanku. Iskay huñu runakunamanta kawsanku kitikunapi maypi kay unquyta kikin kan. Kikin  tropical kitikunapi Sud América kaqpi África kaqpi, ichaqa mana Asia kaqpi. 1980 kaqmanta, achka yupaykuna unquykunamanta fiebre amarillamanta hatunyachinku. Kayta iñisqan pisi runakuna immune kanku, aswan runakuna llaqtakunapi, runakuna llaqtakunapi kawsachkanku, runakuna sapa kuti kuyuchkanku chaymanta tikrasqa clima. Kay unquy África kaqpi paqarisqan, maypi kay unquy Sud América kay trata de esclavos kay siglo 17qi ch’iqichin. Chantapas kay siglo 17qi kaqmanta, achka brotekuna unquymanta Ámerica, África, chaymanta Europa hap’isqan. Kay 18qi siclota chaymanta 19qi siglota, fiebre amarilla aswan maqllu unquyta infecciosa unquy rikusqa kasqan. Kay fiebre amarilla virus hukñiqi virus ukhunpi tarisqan.




#Article 188: Paperaspaq hampikuna (255 words)


Paperaspaq hampikuna  harkasqa  paperas t’itun. Mayk’aq aswan runakunaman kay hapikuna qusqanku chantapas pisi pantaykuna kay runakuna ñiqiman pisiyachin. Mayk’aq 90% runakunamanta hampiwan kanku chantapas kay hampi allillan 85% kaqmanta kan. Iskay dosis aswan pachapaq munasqanku. Qallarina dosis 12  chaymanta 18 killakunayuqpura nisqan. Iskay dosispuni iskay chaymanta suqta watayuqpuri qusqan. Ruwaynin chanta unquyta kay mana inmune runapi mana munayta kankuchu.

Paperaspaq hapikuna sumaq harkasqa kan chaymanta pisi wak efectokuna kanku. Pisi nanay chaymanta inflamación maypi churasqa inyeccionpi chaymanta pisi rupha tariyta atikun. Aswan qhapaq efectokuna mana riqsisqanku. Yachasqa mana paqta tinkiypaq kay hampi pantaykunawan ahina neurologico efectokunata. Kay hampi mana runakunaman qusqankuchu pichus wiksayuq utaq sinchi inmunosupresión kanku. Mana allin tukukusqakuna wawakunapaq pichus mamakunayuq hapita wiksayuqpi chaskisqanku; ichaqa, mana qillqa willakuqpi kasqanku. Kay hampikuna chiwchi celulakunapi paqarisqanku, chantapas allinlla quypaq kay runakuna runtu alergiakuna kaqwan.

Aswan hatunyachisqa pacha kaqmanta chaymanta achka suyukuna pacha hatunyachiypi kayta inmunización programakunankupi yapanku wiñaypuni tupaq sarampión kaqwan chaymanta rubeolapaq hampi kaqwan riqsisqa MMR. Huk huñusqa ñawpaq kimsa hampikunawan chaymanta kay varicelapaq hampi kaqwan riqsisqa MMRV hapirinalla kanku. 2005 kaqmanta 110 suyukuna kay hampita tarikuyta qusqanku. Kitipi maypi vacunacionta llapa runakunapaq ruwasqan chantapas aswan 90% runakuna unquymanta tiyanku. Khuska waranqa huñu dosis huk variedad hampimanta qusqan.

Huk paperas hampi hukñiqi kamachisqa 1948 kaqpi kasqan; ichaqa pisi pacha efectividadpaq tiyanlla. Allichasqa hampikuna qatunapi 1969 kaqpi kasqanku. Mayk’aq ñawpaq hampi kay Inactivada kasqan chantapas wak preparacionkuna kawsay qhasñu virus kanku. Kay Lista Chaniyuq Hampikunamanta Organizacion Mundial Salud kaqpi, aswan chaniyuq hampikuna kaqlla alliyay sistema kaqpi. Achka yupay wak imayna kanan ahina 2007 kaqmanta kanku.




#Article 189: Colera hampikuna (155 words)


Colera hampikuna hampikuna kanku allinlla t’ituypaq colera kaqta kanku. 85% allinlla kanku sichus suqtañiqi killakuna ruwasqanku chaymanta 50–60% allinlla hukñiqi watapi ruwasqanku. Allinlla huchuyachin sichus pisi 50% kaqman chanta iskay watakunapi. Mayk’aq huk qhapaq huñu runakunamanta inmunizado kanku kay beneficiokuna inmunidad huñumanta quwayta atikun kay mana inmunizado runakunapaq. Kay Organización Mundial de la Salud kay ruwasqa nin chantapas wak ruwanakuna kay hatun maqllupaq ninpas. Iskay hapikuna utaq kimsa hampikuna simirayku nisqankupuni. Huk inyección hapirinalla wakin kitikunapi pachapi ichaqa pisi hapirinalla kan.

Iskay hapirinalla hampikuna simipaq harkaypuni kanku. Aswan 60 suyukunapi ruwayta kamachisqanku. Suyukunapi ruwasqan maypi kay unquy pisi kikin rentable kayta atikun.

Hukñiqi hampikuna ruwasqa colerapaq qhipa 1800 watayuq paqarisqanku. Kaykunata hukñiqi hampi llapa pachapi ruwasqan chayta huk laboratoriopi ruwasqan. Hampikuna simipaq ñawpaq 1990 kaqpi riqsichinku. Kay Lista Chaniyuq Hampikunapi kay Organización Mundial de la Salud kaqpaq kanku, aswan chaniyuq hampi kaqlla alliyay sistema kaqpi munasqan. Qullqi inmunizaypaq colerapaq 0.1 kaqmanta chaymanta 4.0 USD kaqman.




#Article 190: Sarampiónpaq hampi (205 words)


Sarampiónpaq hampi huk hampi kan chantapas sumaq allinlla t’ituypaq sarampión kaqta kan. Chanta huk dosis 85% wawakuna hisq’un killakunayuqwan immunes kanku. Kaykuna mana inmunidad huklla dosiswan paqarichinkuchu chanta iskay dosiswan hatunyachinku. Mayk’aq tasas vacunaciónpaq runakunapi aswan 93% kanku chantapas mana sarampión unquyta hatunyachinchu; ichaqa, kayta ruwayta atikun sichus tasas vacunaciónmanta huchuyachin. Hampip allichaynin achka watukuna unan. Mana yachasqa sichus pachawan mana allichayniyuq tikran. Kay hampi unquyta t’ituyta atikunpas sichus iskay punchawkuna unquywan kasqan.

Hampi wiñaypuni harkan kay VIH infección kaqwanpas kasqan. Wak efectokuna pisi chaymanta huchuy unanku. Nanayhina kitipi maypi inyecciónta tarikusqan utaq pisi rhupa yapasqanku. Anafilaxia huk runapi pachaq waranqa runakunamanta willakusqan. Tasas Síndrome de Guillain-Barré kaqmanta, autismo kaqmanta chaymanta unquy inflamatoria chunchulamanta kaqmanta mana hatunyachisqankuchu. 

Hampita hapirinalla sapallapaq chaymanta tupasqa wak hampikunawan kay rubeolapaq hampi kaqwan, paperaspaq hampi kaqwan, chaymanta varicelapaq hampi kaqwan yapanku(kay MMR hampi chaymanta MMRV hampi). Hampita allillan llapa tupachisqawan llamkan. Kay Organización Mundial de la Salud kay hampita hisq’un killakunapi niyta qusqan kay kitipi pachapi maypi kay unquyta sapsi kan. Kitipi maypi kay unquyta mana sapsi kan chantapas chunka iskayniyuq killakunapi allinlla kan. Kayta huk kawsay hampi kan. Ch’aki hallp’ahina kan chayta chaqru ñawpaq qarapi utaq musculopi quyta munan. Chiqaqchaypaq sichus kay hampita allinlla kasqan chantapas yawar qhawachiyta munan.




#Article 191: Pedro Willkapasa Alarkun (118 words)


Pedro Willkapasa Alarkun, Pedro Willka Apasa Alarkun icha Pedro Vilcapasa Alarcón sutiyuq runaqa (1741 watapi paqarisqa Murqu Urqu llaqtapi [Asankaru llaqtamanta 20 km];  wañusqa Asankaru llaqtapi), Sallqa Puma nisqapas, huk piruwanu ankallis karqan.

Pedrop mamanqa Cleto Vilcapaza, taytantaq Juana Alarcón sutiyuqsi karqan. Real Colegio de San Bernardo del Cusco nisqapis yachaqarqan. P'utuqsipi Sumaq Urqu nisqamanta qullqiwansi makipurarqan Qusqu llaqtapi. Hinaspaqa José Gabriel Condorcanquitas riqsirirqan.

Surat'a k'itipi, Miguel Bastidaswan, Andres Tupaq Amaruwanpas Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1781 watapi ankallikurqan. Hinaspapas, Lariqaqata atiyta manas atirqanchu.  Surat'a llaqtata 20.000 ankalliwan ch'utirqan, manas atispataq, Puno, Wankani k'itikunaman anchhurqan. Ispaña awqaqkuna Pedrop ankallinkunata Kunturkuyu k'itipis atirqan, Podrotaq Asankarupi musuqmantas ch'utirqan. Chaypacha ispañakuna Pedrota hap'ispa  pusaq kawalluwan p'itispa wañuchirqan.

Kaytas runankunaman nirqan:

nispa.




#Article 192: Barry White (109 words)


Barry Eugene Carter sutiyuq runaqa, icha Barry White (*  paqarisqa Galveston llaqtapi -   wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna  mama llaqtap  Soul takiqsi qarqan, takichaq qarqan.



#Article 194: Tania Pariona (191 words)


Tania Edith Pariona Tarqui (Paryuna Tarki) sutiyuq warmiqa (1984 watapi paqarisqa Qayara ayllu llaqtapi, Qayara distritupi, Víctor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi) huk piruwanu  pulitiku warmim, waki llamk'aqmi (trabajadora social).

Taniaqa Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi Qayara llaqtachapi paqarirqaspa Wamanqa llaqtapi wiñarqan. Tawa watayuq kaptin piruwanu awqaqkuna Qayara llaqtapi kimsa chunka isqunniyuq runata wañuchirqan.

Chunka watayuq p'asñacha kaspa Ñuqanchik nisqa Ayakuchupi warmakunap tantanakuyninta riqsirisqan, Chirapaq nisqa tantanakuywan t'inkisqa. Chaypi Qhichwa warma masinwankunata yanapaspa umalliyta qallarirqan.

Huñusqa Llamk'aq Warmakunap Mamallaqta Piruw Rikch'arimuynin (Movimiento Nacional de Niños y Adolescentes Trabajadores Organizados del Perú, MNNATSOP) nisqapipas llamk'arqan, karu llaqtakunapipas purispa.

Chirapaq nisqa tantanakuypiqa huk wakichiykunapi llamk'arqan Qhichwa warmakunatapas warmikunatapas yanapaspa, mamallaqtapi karu llaqtakunapipas. Huñusqa Nasyunkunap New York llaqtapi tiyayninpipas indihina runakunapaq rimanakurqan.

Wamanqapiqa Tania waki llamk'ay nisqata yachaqarqan Universidad Nacional San Cristóbal de Huamanga nisqapi 2009 watakama, chaymantataq runa rururay nisqata Lima llaqtapi Pontificia Universidad Católica del Perú nisqapi.

Frente Amplio nisqa partidu huñupi wankurisqa kaspa, 2016 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.  sullullcharqan: Qayara, Ayakuchu llaqtayrayku, chayhinallata llapallan llaqtanchikkuna, qichwa, aymara, amasuniku allin kawsayninta maskaspa, arí llamkasaq. Ama haykapipas terrorismo ni subversivo ni de estado nisqa kachunchu. Arí sullullchanim, nispa.

Kunanqa chay Kunrisupi ayllurunakunap hayñinkunapaqmi llamk'achkan.




#Article 195: Hatun Chimpa Paqtachaypaq, Kawsaypaq, Qispi kaypaq (110 words)


Hatun Chimpa Paqtachaypaq, Kawsaypaq, Qispi kaypaq, kastilla simipi Frente Amplio por Justicia, Vida y Libertad nisqaqa huk piruwanu pulitiku huñunakuymi, 2012 watapi huk piruwanu partidukunap, tantanakuykunappas kamarisqan. Kunanqa Verónika Mendoza Frischmi pusaqnin kachkan.

 pusaq kunrisistakunam Acción Popular - Frente Amplio nisqa parlamintaryu huñuta kamarirqanku: pichqan Acción Popular nisqamanta, kimsataq wakin kunrisistakuna, paypura Verónika Mendoza.

Frente Amplio por Justicia, Vida y Libertad nisqataqa  kamarirqanku, Verónika Mendozata pusaqninman akllaspa. Kaymi wankurisqan partidukuna: Ciudadanos por el Cambio, MAS, Tierra y Libertad, Fuerza Social, Patria Roja, Partido Socialista. 2016 watapi Verónika Mendoza umallinapaq, Frente Amplio nisqataq rimana huñunakuypaq akllanakuykunapi yallinakurqan. Veronikaqa kimsalla kaq tukurqan. Frente Amplio nisqaqa chaymantapacha iskay chunka kunrisistayuqmi kachkan.

Kaymi kunrisistankuna:




#Article 196: Runanaq Kallpa (347 words)


Runanaq Kallpa,( kastilla simipi: Fuerza Popular) nisqaqa huk piruwanu partidum, fujimorista nisqa, 2010 watapi kamarisqa.

Runanaq Kallpap pusaqninqa Alberto Fujimorip ususunmi, Keiko Fujimorim. Keikoqa iskay kutiña - 2011, 2016 watakunapi - umallinapaq rimana huñunakuypaqpas akllanakuykunapi yallinakurqan, iskay ñiqin muyuyman aypaspa, chaymantataq mana atispa. Kunan Piruwanu Kunrisupitaq lliwmanta aswan kunristayuqmi kachkan, tukuy 130 kunrisistapura 72 fujimoristam. 

Kunrisupi huñunpa pusaqninkunaqaː Aguilar Montenegro Wilmer, Albrecht Rodríguez Víctor Augusto,
Alcalá Mateo Percy Eloy, Alcorta Suero María Lourdes Pía Luisa, Ananculi Gómez Betty Gladys, Andrade Salguero de Álvarez Gladys Griselda, Aramayo Gaona Alejandra, Arimborgo Guerra Tamar, Ávila Rojas Lucio, Bartra Barriga Rosa María, Becerril Rodríguez Héctor Virgilio, Beteta Rubín Karina Juliza, Bocangel Weydert Guillermo Augusto, Bustos Espinoza Estelita Sonia, Castro Grández Miguel Antonio, Chacón De Vettori Cecilia Isabel,  Chihuán Ramos Leyla Felícita, Cuadros Candia Nelly Lady, Del Águila Cárdenas Juan Carlos, Dipas Huamán Joaquín, Domínguez Herrera Carlos Alberto, Donayre Pasquel Patricia Elizabeth, Echevarría Huamán Sonia Rosario, Elías Ávalos Miguel Ángel, Figueroa Minaya Modesto, Fujimori Higuchi Kenji Gerardo, Galarreta Velarde Luis Fernando, Galván Vento Clayton Flavio, García Jiménez Maritza Matilde, Gonzales Ardiles Juan Carlos Eugenio, Herrera Arévalo Marita, Lazo Julca Israel Tito, Letona Pereyra María Úrsula Ingrid, Lizana Santos Mártires, López Vilela Luis Humberto, Mamani Colquehuanca Moíses, Mantilla Medina Mario Fidel, Martorell Sobero Guillermo Hernán, Melgar Valdez Elard Galo, Melgarejo Páucar María Cristina, Miyashiro Arashiro Marco Enrique, Monterola Abregu Wuilian Alfonso, Noceda Chiang Paloma Rosa, Palma Mendoza José Marvín, Palomino Ortiz Dalmiro Feliciano, Pariona Galindo Federico, Petrozzi Franco Francisco Enrique Hugo, Ponce Villarreal de Vargas Yesenia, Ramírez Gamarra Osías, Ramírez Tandazo Bienvenido, Reátegui Flores Rolando, Robles Uribe Lizbeth Hilda, Saavedra Vela Esther, Salaverry Villa Daniel Enrique, Salazar De La Torre Milagros Emperatriz, Salazar Miranda Octavio Edilberto, Salgado Rubianes Luz Filomena, Sarmiento Betancourt Freddy Fernando, Schaefer Cuculiza Karla Melissa, Segura Izquierdo César Antonio, Takayama Jiménez Milagros, Tapia Bernal Segundo Leocadio, Ticlla Rafael Carlos Humberto, Torres Morales Miguel Ángel, Trujillo Zegarra Gilmer, Tubino Arias Schreiber Carlos Mario Del Carmen, Ushñahua Huasanga Glider Agustín, Ventura Angel Roy Ernesto, Vergara Pinto Edwin, Villavicencio Cárdenas Francisco Javier, Yika García Luis Alberto, Yuyes Meza Juan Carlo.

Wiñay kawsay (Piruw)




#Article 197: Marisa Glave Remy (107 words)


Marisa Glave Remy sutiyuq warmiqa ( watapi paqarisqa La Victoria distritupi, Lima pruwinsyapi) huk piruwanu  pulitiku warmim, waki yachaqmi (socióloga), Tierra y Libertad nisqa partidupi, Frente Amplio nisqapipas wankurisqa.

Marisqa Limapi Colegio Sagrados Corazones Recoleta nisqapi yachaqarqan, chaymantataq Pontificia Universidad Católica del Perú nisqapi waki yachayta istudyarqan, bachiller tukuspa. Hinaspam Limapi Universidad Continental de Ciencias e Ingeniería yachaqarqa magistra tukuspa, chaymanta Universidad Autónoma de Barcelona nisqapi.

Marisaqa 2016 watapi Frente Amplio por Justicia, Vida y Libertad nisqa partidu huñupi wankurikuspa Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Lima Qhapaq llaqta suyupi. Kunanqa kunrisupi Frente Amplio nisqap huñunpa pusaqninmi kachkan.

Marisap taytanqa Luis Miguel Glave Testino, mamanqa María Isabel Remy Simatovicmi.




#Article 198: K'allampa saphi (119 words)


K'allampa saphi (mykorriza, μυκόρριζα) nisqapiqa k'allampa sach'awan icha huk yurawan  kawsanakunmi. K'allampa q'aytukunam wiñan yurap saphinpi. Llapan kawsanakuqmi chitanakun, hawmakuspan: K'allampaqa yurata yanapan allpamanta iyunkunata (wanuchanakunata: phusphuru, chhukwi, isku, kaliyu) hurquywan, yurataq inti wayllaywan rurasqa k'illimsayakukunatam k'allampaman quykun. Huk k'allampakunam, yurakunapas mana k'allampa saphiwan kaptinqa manam kawsayta atinmanchu - kamachi kawsanakuqmi.

Hawa k'allampa saphi: K'allampa q'aytukunaqa yurap kawsaykuqkunap chawpillanpi wiñan, manataqmi kawsaykuqkuanp ukhunpichu. Ahinataq awidul (Betula) nisqawan Amanita muscaria, pinu (Pinus) nisqawan Lactarius deliciosus.

Ukhu k'allampa saphi: K'allampa q'aytukunaqa yurap kawsaykuqkunap ukhunpipas wiñan. Ahinataq arsi (Acer) nisqawan t'inki k'allampakuna, kawallu kastaña (Aesculus) nisqawan t'inki k'allampakuna.

K'allmaykuq k'allampa saphi: K'allampa q'aytukunaqa yurap kawsaykuqkunap ukhunpi wiñaspa k'allmacha-k'allmachakunatam ruraykun. Ahinataq triyupi huk riwikunapi, qachu yura (Poaeceae) nisqapi wiñaq k'allmaykuq saphi k'allampakuna (Glomeromycetes).




#Article 199: Nemesio Zúñiga Cazorla (157 words)


Nemesio Zúñiga Cazorla sutiyuq runaqa ( paqarisqa San Salvador llaqtapi, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi;  wañusqa Urupampa llaqtapi, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi) huk Piruw mama llaqtayuq kathuliku taytakuram, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.

Nemesio Zúñiga Cazorla taytanpa asindanpim wiñarqan, Laris qhichwapim. Khallka llaqtapi primarya yachay wasiman riq, chaymantataq Qusqu llaqtapi kathuliku Colegio de San Francisco nisqaman rirqan, chaymanta Seminario de San Antonio Abad nisqaman.

Qusqu llaqtapiqa Qusqu runasimipi achka aranwaykunatam qillqarqan, ahinataq Pitusira 1915 watapi, Quri ch'uspi (Ccore Chchuspe) nisqatapas, chay qhipaq aranwaytaqa Punu llaqtapi kawsaq Inocencio Mamanipas pukllachikurqan.

Zúñigaqa Compañía Nacional Dramática Incaica (Compañía Dramática Incaica Cuzco) sutiyuq aranway huñuta pusaspa Piruwpi achka llaqtapi, wakin mamallaqtakunapipas (Buliwya, Chili, Arhintina) aranwayninkunata, wakin qillqaqkunap aranwaynintapas pukllachikurqan, ahinataq Luis Ochoap Chuki illanta, José Félix Silva Ayalap Yawarwaqaqninta ( ñawpaq kutita Qallaw llaqtapi Teatro Municipal nisqapi), Apu Ullantay nisqatapas. 1930 watapi Urupampa llaqtapi parukyu taytakura tukurqan. Chaymantapacha qhichwa simipi musuq aranwaykunatam qillqarqan, ahinataq Katacha (1930 watapi),  T'ikahina (1934 watapi) nisqakunata.

 




#Article 200: Florencio Coronado Romaní (128 words)


Florencio Coronado Romaní sutiyuq runaqa ( paqarisqa Qaqa distritupi, Aqupampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku taytakuram, Wankawillkap hatun yayanmi, qhichwa simipi qillqaqmi, Dyuspa Simin Qillqata t'ikraqmi karqan, Santa Bibliap Qhichwa t'ikraqninmi.

Florencio Coronado Romaní Aqupampa pruwinsyapi llaqtachapi wiñaspa 14 watayuq kaspa Redentorista nisqa kathuliku misyunaryukunaman rirqan. Ñawpaqtaqa Piruwpi yachaqarqan, chaymantataq Ransiyaman rirqan redentorista taytakura tukunanpaq.  Bilhikapi taytakuraman tukuchirqanku. Chaymanta Piruwman kutirqan, chaypi ayllu llaqtakunapi Dyuspa siminta rimaspa. 1956 watapi Wankawillkap hatun yayanmi tukurqan, chayqa 1982 watakamam kakuspa.

Hatun yaya kasqa Dyuspa Simin Qillqata, Misalta, Sakramintu Ritualtapas Chanka runasimimanmi t'ikrarqan. Chaypacha Hanaq Pacha Ñan (Janacc Pacha Ñan) nisqa liwrutam qillqarqan, katisismuyuq takikunayuq liwrutam. Biblia t'ikrasqantaqa 2002 watallapim tukuchirqan, William Dermott Molloy McDermott sutiyuq Wankawillkap Hatun yayanwan, Wanta llaqtayuq Alberto Barbosa sutiyuq taytakurawan llak'anakuspa.

 




#Article 201: William Dermott Molloy McDermott (122 words)


William Dermott Molloy McDermott sutiyuq runaqa ( paqarisqa Baile Átha Cliath llaqtapi, Ilandapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk   mama llaqtayuq kathuliku taytakuram, Wankawillkap hatun yayanmi qarqan.

Molloyqa Baile Átha Cliath llaqtapi Coláiste Phádraig Ceatharlach nisqa duminikanu yachay wasipi yachaqarqan taytakura tukunanpaq.  taytakuramanmi tukuchirqanku Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Alabama suyupi Birmingham llaqtapi. Chaymantataq Piruman rirqan misyunaryu kaspa iwanhilyuta mast'arinanpaq. Chunka tawayuq wata Apurimaq suyupi Wankarama llaqtapi parukyu taytakura kaspa qhichwa simitam yachaqarqan.

 Pawlu VIm Molloyta Mawritanyapi Thukka llaqtap Titular hatun yaya nisqaman, Wankawillkapi yanapaq hatun yayamanpas suticharqan.  hatun yayaman willkachasqam karqan.  Wankawillkapi hatun yayam tukurqan, karguta Florencio Coronado Romanímantam chaskispa, Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi. 2005 watapi, 75 watayuq kaspa, hatun yaya kayninmanta anchuchikuptin, Ispañamanta hamuq Isidro Barrio Barrio Wankawillkapi musuq hatun yayam tukurqan, .

 




#Article 202: Manuelcha Prado (105 words)


Manuel Prado Alarcón icha Manuelcha Prado sutiyuq runaqa ( paqarisqa Pukyu llaqtapi , Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi) piruwanu kitara waqachiqmi, takiqmi, takichaqmi, taki qillqaqpas.

Chunka iskayniyuq watayuq kaspa kitarata waqachispa takiyta qallarirqan huk kusituykunapi, chaymantataqsi chullapas takispa. Jaime Guardiam Manuelcha Pradop yachachiqnin karqan. Manuelcha Pukyu llaqtamanta hamuspa Lima llaqtaman chayarqaspa urqukunatapas pampakunatapas kuskiykurqan Jaimeta maskaq uyarispa yachaqananpaq.

Takiq kaspa kikinpa llaqtanpi ayllu llaqtakunap takiyninkunatas pallarqan, ahinataq wasichakuy, wawa pampay, atipanakuy (takanakuy), wallpa waqay, tihiras tusuy (saqra, galakuna, docecobray), ayla (yaku raymipi warmakunap puriyninmanta tusuy), torovelay (Soras, Lukanas) nisqakunamanta. Carlos Falconí Aramburúpa rurasqan takikunatapas takirqanmi, ahinataq Ofrenda nisqa, qhichwa simipi takita, Piruwpi Sasachakuy pacha nisqamanta willaq.




#Article 203: Carlos Falconí Aramburú (269 words)


Carlos Ernesto Falconí Aramburú sutiyuq runaqa (1937 watapi paqarisqa San Miyil llaqtapi, Lamar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi) piruwanu kitara waqachiqmi, takiqmi, taki pallaqmi, takichaqmi, taki qillqaqpas.

Carlosqa takiyta qallarirqan Roberto Falconí sutiyuq taytanwan, kitarata waqachispa.

Wantapi Escuela Elemental Huanta nisqaman riq, chaymantataq Colegio San Juan Bosco, chaymanta Wamanqa llaqtapi Gran Unidad Escolar “Mariscal Cáceres” de Ayacucho. Chaypis riqsirirqan Ernesto Camassi Pizarro, Carlos Flores sutiyuq masinkunata, paykunawan Trío Ayacucho nisqa kusituyta kamarispa. Wamanqapi Universidad Nacional “San Cristóbal de Huamanga” nisqa yachay sunturpi yachaqarqan Lengua y Literatura nisqawan magister tukuspa.

Carlos Falconiqa vals, bolero nisqakunata tusurqan, 1958 watapi kikinpa valsnin “Adiós” nisqata unanchaspa. Trío Ayacucho nisqa kusituyta 1950 watapi kamarispan iskay ñiqin takiq karqan kimsa ñiqin kitarata waqachirqan. Ernesto Camassi Pizarrotaq ñawpaq ñiqin takiq kaspa iskay ñiqin kitarata waqachirqan, Carlos Florestaq ñawpaq ñiqin kitarata. Carlos Flores kusituyta saqirqaptin Amílcar Gamarra Altamirano yaykurqan 1964 watapi.

Chaypacha kusituyqa ñawpaq diskunkunatam rurarqan: 1966 watapim Vapor Brillante, Con el mayor cariño nisqa takiyuq diskuchata, chaymantataq isqun hatun diskum, iskay kumpaktu diskupas, ayllu llaqtakunamanta takiykunayuq. Lliwmanta aswan riqsisqa takinkunaqa kaykunachá: Huamanga (1958), Carolita (1966), Ingrata Mestiza (1973), Wakcha Masillay (1978), Ofrenda (1982), Viva la patria (1986), Tanto amor, tanto infortunio (1987), Tierra que duele (1987), Aurora (1994), Lejanía (2000), Justicia punkupi suyasaq (2002). Chay qhipaq takinkunapiqa Piruwpi Sasachakuy pacha nisqamantam willan, runakunap llakinmantam, suyakuyninmantapas. Huk takinkunatam Manuelcha Pradopas takirqan, ahinataq Ofrenda nisqa, qhichwa simipi takita. Tierra que duele nisqapi rikch'arichkaq Inkarrímantam willan.

Carlosqa ayllu llaqtakunapi runakunata uyarispa takikunatam qillqan, chay yachaywan kikinpa takinkunatapas ruran. Chay rurasqankunarayku huk suñaykunatam chaskirqan, ahinataq Qullqi Urpicha nisqata, Antikunamanta Qillqaqkunapwan Takirurakunap iskay ñiqin Rimaynin nisqapi, Piruwpa Umallinap unanchasqan Lima llaqtapi 1988 watapi.




#Article 204: Nelly Munguía (119 words)


Nelly Munguía San Miguel sutiyuq warmiqa (paqarisqa Uswa llaqtapi, chaypacha Pariwanaqucha pruwinsyapi, kunantaq Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi,  wañusqa San Francisco (California) llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq takiqmi karqan. 

Nellyqa iskay watayuq kaspas mamanwan Lima llaqtatas chayamurqan. Chaypi wiñaspas mamataytanmanta achka waynukunata takiytas yachaqarqan, wiñarqaspa taykiyninwan hat'allikuspa kawsarqan.

Ancha riqsisqa takiqmi tukurqan. Takirqanpas Ricardo Dolorier Urbanop qillqasqan Flor de Retama (Ritamap Waytan) nisqa waynutam, Wanta llaqtapi 1969 watapi kasqa Sinchikuna nisqap hatun wañuychiyninmanta willaq. Gabriela Mistralpa iskay qillqasqankunatapas takirqan, La madre triste, Dame la mano sutiyuq. Kikintaq qillqarqan Nació el amor, El plantamonte, hukkunatapas. Qhipaq kaq CD-ninpi kay takisqankunam: Pachamama, Hálito de la esperanza, Arveja saruy, Wawa pampay, Expreso Puquio, Cay copachallayta, Aku ripusunchi, El Huascarán, Galeras pampa, Qachwa vilcanchina.




#Article 205: Flor de María Canelo Marcet (104 words)


Flor de María Martina Canelo Marcet sutiyuq warmiqa huk Piruw mama llaqtayuq piyanu waqachiqmi, piyanu yachachiqmi, takichaqmi, takiqpas. 

Florqa Lima llaqtapi Conservatorio Nacional nisqapi piyanuta Mary Vargas Quintanilla sutiyuq yachachiqninmantas yachaqarqan. 

Sipas kasparaq Arturo Pinto Cárdenas sutiyuq qusanwan Clodomiro Landeo Lagos sutiyuq masinwanpas Taklla nisqa kusituytam kamarirqan, takispa, piyanuta waqachispa.

Chaymantas ch'ullapas (solista) kuskachasqapas kaspa Orquesta Sinfónica Nacional, Orquesta Sinfónica de Trujillo, Orquesta Juvenil de Lima nisqakunapis piyanuta waqachirqan. CD nisqakunatam rurachirqan.

Kunanqa Qusqu llaqtapi Asociación Cultural Qantu nisqap pusaqninmi kachkan. Asociación Suzuki del Perú nisqapaq 2014 watamantam llamk'an, wawakunata, wiñasqa runakunatapas piyanu waqachiyta yachachispa. 2008 watamantam Fil Uno sutiyuq chilu waqachiqwan iskaynintinpi waqachin.




#Article 206: Arturo Pinto Cárdenas (122 words)


Arturo Enrique Pinto Cárdenas sutiyuq runaqa, Kike Pinto nisqapas ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq charanku waqachiqmi, qina waqachiqmi, takiqmi, musika yachachiqmi, takichaqmi, taki pallaqpas. 

Arturoqa Lima llaqtapi Escuela Nacional de Música nisqa yachay wasipi musikatas yachaqarqan. 

Wayna kasparaq Flor de María Canelo Marcet sutiyuq warminwan Clodomiro Landeo Lagos sutiyuq masinwanpas Taklla nisqa kusituytam kamarirqan, takispa, charankuta waqachispa.

Waruchiri pruwinsyapi San Pedro de Casta llaqtachap llump'ay yanapaqninmi. Q'iru Nasyun nisqapi Hapu Q'iru ayllu llaqtachapi taki kamay yanapaqmi.

Qusqu llaqtapi Asociación Cultural Qantu nisqatam kamarirqan Flor Canelowan, huk runakunawanpas. Asociación Suzuki del Perú nisqapaq llamk'achkan musikata yachachispa. Chay Qusqu llaqtapiqa Instituto de Cultura y Desarrollo Social, Centro Cultural y Museo de Instrumentos Musicales Andinos y Amazónicos TAKI nisqatam pusachkan, kamariqninpas karqan.




#Article 207: Máximo Damián Huamaní (218 words)


Máximo Damián Huamaní sutiyuq runaqa ( paqarisqa Iswa llaqtapi (San Diego de Ishua), Suntuntu wayq'upi, Awqara distritupi, Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi;  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq wiyulin waqachiqmi karqan. 

Maximoqa Justiniano Damián, Toribia Huamaní mamataytankunap wawan kaspa Iswa Qhichwa ayllu llaqtapi wiñarqan, mamataytata chakra llamk'aypi yanapaspa, hinaspa mana yachay wasiman rispa. Taytanqa raymikunapi wiyulinta waqachiptin, Máximo uyarispa waqachiyta yachaqayta munarqan. Taytan wiyulinista kaspapas manas munarqanchu, wiyulinta hatun machaykunapi, tragu upyaykunapi waqachinku, churiy aswan allinta kawsachun, nispa. 13 watayuq kaspa, taytan illachkaptin, taytanpa masinkunawan takispa ñawpaqta wiyulinta waqachirqan, ancha allinta yachaqaspa. Chaymanta pisilla pachaña huk raymipi waqachirqan, runakunta anchata tunachispa. Hinaptinsi taytan manañas ama nirqanchu.

Lima llaqtapiqa huk phawrikakunapis llamk'arqan. Huk watawanta qhipa tiyun wiyulinta qurqaptin musuqmanta waqachiyta qallarirqan. Hinaspam ancha riqsisqa wiyulinistam tukurqan. Lima llaqtapi José María Arguedasta riqsirirqan, ancha allin quchumasikuna tukuspa. Pueblo Libre distritupis Jose Maximota ñawpaqta rikuchkaspas qhichwa simipi tapurqan, Qamrí Maximo Damian kankichu? Kuntratasqaykim. Haku risunchik, Artisaniyapi wiyulinta waqarichiy! nispa. Joseqa qhipaq kawsay rikch'an El zorro de arriba y el zorro de abajo sutiyuqpi Maximonta samincharqan. Josepa aya p'ampayninpi 1969 watapi Jaime Guardia, Alejandro Vivanco, Chiara wawqikunawan takirqan kikinpa rurasqan llaki takita Tihiras tusuypa wañukuynin Agonía de la Danza de las Tijeras sutiyuqta.

Maximoqa Isabel Asto sutiyuq takiqwanmi kasarakusqa karqan. Maximo Isabelwan Antikunamanta, Ayakuchu suyunmanta takikunata waqachiptinmi, Antikunamanta achka runakunam musikanta munarqan.




#Article 208: Juan Andrés Lares León (132 words)


Juan Andrés Lares León sutiyuq runaqa, Chimango nisqapas (1957 watapi paqarisqa Qawana llaqtapi, Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi) huk Piruw mama llaqtayuq wiyulin waqachiqmi. 

Chimangocha Qawana llaqtapi paqarirqaspa huklla watachayuq kachkaptin maman wañurqan. Naska llaqtapi mamanpa mamanpa wasinpi wiñarqan, awilanwan qhichwa simita rimaspa. Awilanpas wañurqaptin qanchis wawallayuq kaspa taytanwan Lima llatatas astakurqan. Chimangoqa qhichwa ayllunta anchata muchuptinsi taytansi nirqan, iskuylapi allinta yachaqaspaylkiqa, ruphay mit'akunapi Qawana llaqtaman kutimuy, nispa. Chayhinas tukurqan.

Lukanaman kutimurqaspa wiyulinta waqachiyta qallarirqan, sapa wata raymikunapi waqachispa. Severo Díaz wiyulin yachachiq kaptinsi ancha allin wiyulin waqachiq tukurqan, tihiras tusuytapas takispa.

Limapi chawpi yachay wasita tukurqaspa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninta yaykurqan. San Markuspi llamk'ay sayachi kachkaptinsi manaña yachaqayta munaspa Lukanaman kutimurqan, wiyulinta waqachinallapaq. Chaypi tusuqkunawan musikata ruraspa ancha riqsisqam tukurqan. Manuelcha Prado, Pepita García Miró, William Luna, hukkunawanpas takirqan.




#Article 209: Los Pasteles Verdes (117 words)


Los Pasteles Verdes nisqaqa huk  mama llaqtayuq Latin pop kusituymi. 1973 watapim rakinakurqan




#Article 210: La Sonora Matancera (116 words)


 La Sonora Matancera nisqaqa huk  mama llaqtayuq rumba kusituymi. 1924 watapim rakinakurqan, Matanzas llaqta manta.

#Article 211: Huwan Bawtista (122 words)


Huwan Bawtista sutiyuq runaqa ((grigu simipi: Ἰωάννης ὁ βαπτιστής, Ioannēs ho baptistēs o Ἰωάννης ὁ βαπτίζων, Ioannēs ho baptizōn; kastilla simipi: Juan El Bautista); ( 1 wata paqarisqa -  30 watapi wañusqa ) huk kristiyanu santu.

  (San Huwan Paqariy);   (San Huwan Runa wilancha)  San Huwan Bawtista raymi p'unchawninmi.

Taytan: Zacharie; Maman: Elisabeth.

Dyuspa Simin Qillqakamaqa Unuchachiq Huwanmi huchankunata willakuq runakunata, ichataq Hisuwtapas Hurdan mayupi unuchachin (). Huchallikuqkunataqa unuchachin kutirinankupaq, huchankunata pampachanapaqmi (, , ). Huwan hina Hisuwpa akllay qatiqninkunapas unuchachirqanku ().

Matiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa ().

Runa Jesu Kristu apuymi nispa huchankunamanta pampachanapaq mañaspa yakupi ch'ultichikun, musuq kristiyanu kawsayta, Ch'uya Ispirituta chaskinanpaq.  

Huwan Bawtista La Sallemanta




#Article 212: Carlos Aquino (128 words)


Carlos Alberto Aquino Rodríguez huk musikuq kan, aswan allin Asiya musiku kamachiq. Hinaqtin, ch'aninchasqa hawa mamallaqtakunaman musiku yachachiq kan, Asiyamanta musiku kusaq yachan.  Hinaqtin, Piruw suyupi huk kaq Nihun simi tikraq kapun. 2017-kama  Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Musiku Mask'aq Suntur umachiq kan. ASIYA Wankurinap huk paqariq runa kan

Musiku yachachirqan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi, Lima llaqta Piruw suyu. Chaymantari, Osaka Yachay Suntur, Nihun mamallaqtapi, Nihun simi yacharkan; Kobe Yachay Sunturpi, yachankunata kusakurqan; chaqaypi,hawa mamallaqtakunam makipura yachay tukuchirqan. Kusachirqan wakin lanthikuna, hawa mamallaqtam musiku icha Asiya musiku hinaq. 1993 wata, Piruwpi, huk kaq Nihun simi tikraq kutirirqan,  juramentado nispa; chaymanta, Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturpi, Antikunam Sunturpi yachachiq kutirirqan (1994-2009). Kunan, hawa mamallaqtakunanpi (Asiya aswan riqsisqa), puriq yachachiq kan, wakin: , , .




#Article 213: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin (1694 words)


Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin (kastilla simipi: Universidad Nacional Mayor de San Marcos, UNMSM; latin simimanta: Academia Sancti Marci Urbis Regum in Peruvia) nisqaqa Piruwpi qhapaq Yachay sunturmi, Lima llaqtapi. Aswan chaninchasqa, sut'inchasqa yachay wankurina Piruw mamallaqtapi kan, hinan kaspa Piruwpi, Awya Yalawpi ñawpaq yachay sunturnin kan.  1548 watapi, Santo Domingo kunwintupi pata yachaqkunamanta qallarisqaku. Fray Tomas de San Martín nispa, chiqanchasqa paqarirqaku, hinaqtin 1551 wata ayriwa killa 12 ñiqin Carlos I Ispañamanta Qhapaq kamaqillqanninwan chaynallata kawsarirkaku. Sacro Impero Romano Germánico-wan,  1571-pi Puntifisya kutirirqaku, Pio V papa chay puntifisya nispa qurqan, hinaqtin sutin tikrarqan kayhina: Qhapaq Puntifisya Lima Qhapaqkunan Llaqtan Yachay Suntur (Kastilla simipi: Real y Pontificia Universidad de la Ciudad de los Reyes de Lima ). Ispañan kurunanmanta riqsispaqa, ñawpa Awya Yala yachay sunturnin, qhapaq kamaqillqa paqarispaqa hina, 1551-manta 1821-kama, Lima Llaqtan Yachay Sunturnin Virreinato pachan. Ispañamanta qispikusqa pachan, aswan chaninchasqa kutirqan, wakin hatun runakunam k'anchaspa, yachachispa, Piruwpa qispichinkama. Chaykunapas qhipanmi, ripuwlika pachapi Lima Yachay Suntur sutinta takyay. 1946 watakama, chay watapi kunan sut'inta hap'irqapun kunanmanta Mamallaqtap Yachaysunturnin kan.

Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin kusaq Piruwmanta yachay wankurina riqsispaqa, aswan hatuchasqa, sut'ichasqa, chaninchasqa, kaykunarayku: «allinkamachinrayku, akllaykamachinrayku, wiñankawsayninrayku», hinaqtin chiqachisqa aswan allin hamut'a wankurina, waki wankurina hina kaspaqa.  Yaqa tukuy pachaqa 1º ñiqin Piruwpi kan, kay ranking-kuna nispa yupaychasqa  University Rankings by Academic Performance URAP Center-manta hina,  QS World University Rankings por Quacquarelli Simonds hina, Rankings Web of Universities CSIC-manta hina (aswan riqsisqa Webometrics hina),  University Web Rankings 4ICU-manta, SIR World Reports SCImago Research Center-manta, waqkuna. Aswanpataq, sapa Piruw yachay sunturnin acreditación-wan kan, hawa mamallaqtakunamanta chaninchakuspataq. 

Achka hatun Piruwmanta runakuna, Awya Yala runakunantin, sunturmanta lluqsimurqan, paykunaqa t'aqwiqkuna, hamut'a-runakuna, qillqaqkuna, waqkuna kan; tukuy paykunaqa sut'ichispa yachay sunturnin chaninta, aswan allin kaspaqa, Piruwa wiñaykawsaynin hatunchakuspa, wiñachikuspa. San Markus Yachay Suntur nispaqa Piruw kaqlla hina, tukuy mamallaqtan ñawpankuna, qhipanankuna mirachininrayku, hinaspataq yachaqnin sinchi qaywisqa umayuq kanku, yachakuq, kallpachakuq yachaqkuna, Piruw mamallaqtam runakuna hina. 21 Mamallaqtam umalliqnin  1 Premio Nobel-tin —Mario Vargas Llosa, sapa piruwanuqa kay suñaywan— kay yachay sunturmanta lluqsimurqan, ña t'aqwiqkuna, amawtakunapas kapun.

Yaqa 500 watakunawan, San Markus Hatun Yachay Suntur achka wasikuna purirqaku, wakin kunankama tiyan, chanin; kaytaqa San Markus Hatun Wasi kan, huk kaq San Markus wasin aswan 400 watakuna puririrqan, kaytaqa wakin wasikuna, Lima llaqta chawpinpi,  UNESCO-manta Patrimonio de la humanidad nisqa riqsirqan,— kunan yachay sunturnin chaninchasqa llamk'achiykuna wasi, waq imankunapas kan, hinaqtin aswan kusaq runakunam riqsichinanpaq, kunan San Fernando Hampi Yachay Facultad-nin nispa 1901 wata paqarirqan, ñawpaq hamp'ina wasi tukuy Piruwpa kan; hinaqtin 1960-manta Yachay Sunturnin Llaqtan pusamurqan, hinaqtin kuraq campus kan; chaypi achka Facultad-kuna, chawpi bilbioteca, kancha, pusaq wasi, hamut'a wasikuna tiyan. Tukuy kaykuna Lima llaqtap chawpin kachkan. Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, 65 suntur-yachaywasikunawan kan, 20 facultadkuna huñusqa, hinaqsi, paykunaqa huñusqa 6 yachaysunturpa p'atmakunapi, Piruwmanta Yachay Suntur ancha yachaqkuna mast'arispaqa, tukuy facultad-kunasninta ñawpa-grado, qhipa-grado programakunata aypun. Hinaqtin, sinchi achka wankurinakuna, hamut'akuna, qutukunan kachkan, kaykuna hina: centro cultural, musiyukuna, ñawiriy wasikuna, unquna wasikuna, press, waqkuna.

Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnintaqa  Carlos V sutiyuq Ispañap Qhapaqnim kamarirqan. Chayrayku mi kachkan, Awya Yalapi ñawpaq yachay sunturmi, Piruwpi ñawpaq yachay sunturmipas.

Piruw mamallaqtam kuraq yachayninta qallarirqapun Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin qallarinwan,  hinaq hak’ay 1548 watapi, estudios generales-manta  kunventokunapiqa yachasparqan kamachirqaku (santu dumingu orden nispa). Paykunaqa taripanninkunata musuq ispañapa hallp’ankunapi clero runakunaqa allinta yachayta karqan

Hinaspataq, Limapa cabildo-n Ispañakama apachirqaku kaykuna fray Tomas de San Martín nispa, Jeronimo de Aliaga-ntin, paykunaqa Qhapaq Carlos I V, sacro imperio romano germánico-manta  qhapaq kamaqillqa hap’ikurqan (Fray Tomas llamk’aninta kusasqa karqan) . Kay  qhapaq kamaqillqaqa 1551 wata, 12 aymuraqa lluqsimurqan, Valladolid llaqtapi; hinaspataq chiqaqpuni yachay sunturqa paqarirqaku kay sut’inwan: Qhapaq Lima Llaqtam Yachay Sunturnin (kastilla simi: Real Universidad de Lima)

Kay  qhapaq kamaqillqan ñawinchanku kayhina: Lima Llaqta Yachay Sunturnin chiqapuniwa qallarinnanqa runakunam cristiyanu iñiy yachanaypaq, hinaspataq Qhapaq kamachiy uyarinaypaq. Kay qillqatawan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, 1553 wata qulla puquy 2 p’unchay clasesta qallarinqaku, Nuestra señora del Rosario kunwintupi, ñawpa kaq pusaqninta Juan Bautista de la Roca karqa, huq kaq amawtaqa Andrés Cianca y Corona Cosma Castillo

San Markus Yachay Sunturnin pusamusqanta yanapana, virrey Francisco Toledo-qa, kamachiqnin tikranaypaq yanapakun, hinaqtin, amawtakuna, yachaqkuna, yachachiqkuna, waqkunapas haqay boloñes llumphata hapisqanku, kay llumphayta yachay sunturqa q'ispi k'itiqa kutiyta munarqaku; chaykunawansi Piruw haruchkaqay q'ispichinaypaq paqarirqamun, Ispaña qispikusqapaq kutinaypaq. Hinaqtin, kay yachay sunturqa, Hayñi Qillqakunap San Karlus Yachay Wasipas, San Fernando Hampi Yachay Yachay Wasipas, kimsakuna qhawachisqata kapurqakun, Piruwpa wirriymanta qhawachiraspa, yachayqkunan, runakunan mana allin llumphanninrayku. 

Yachay sunturnin riqsichina ilustración llumphankuna yaykuyta saqipurqanku, hinataqsi, Piruwpa qispichinaypaq atimuranqaku, runakunam waq llumphayninta kutipachkarqaku. 1813 watapi, Jose Fernando de Abascal kamachin pachapi, San Fernando Hampi Yachay Facultadnin qayllarinqaku, Fernando VII Ispañamanta, Santa Ana hawk'aypatapi —kunanpacha Italiya hawk'aypata— chaqaypi Kamachiy Ministeryupi karqan, wasirqan; kay facultad-qa Hampina Yachaywasimanta paqarimurqaku.

Kay musuq campus-qa Maranqa wakiman patan kan, kaykuna ñawpapachapi ruwamurqarqan, hinaqsi, yachay sunturqa allinchachispa, harkachispa munan —San Markus Waka hina— wakin manan kunanpacha challarqakun. 1969 watapi, yachaysunturpa p'atmakunaqa winachimurqanku —kunan suntur yachaywasikunan sutichasqa—. 1984 wata, 22 ñiqin tarpuy killapi, kunan musuq istatuto nispataq paqarimurqakun. Kunanpacha aswan 40.000 yachaqkunawan kapuaqtin, aswan 4.000 amawtakunawan kapuaptinpas, yachaysunturqa 65 p'atmankunapi yachachin, 77pi maestriakuna, 27 doctoradokuna, kunanpacha aswan mañasqa kapun. Kunan hina, 20 facultad-kunawan kan, 6 patmakunan huñusqa, paykunaqa achqa qillqakuna paqarichin, qillqarichin, 3 musiyukunawan kan, hinaqsi achka hamut'a sunturkunawan. UNESCO-paq, Piruwpi San Markus huk sapa tukuy niray yachay sunturqa kan, achka hamut'akuna uqllaninrayku

Mama Llaqtap Kurak San Markus Yachay Suntur qallarin pacha, munastiku clerigokunaqa kamachiq karqa, paykunaqa kamachirqan; ilustración pachapi mana imapipas iñina kutimurqan, kunan p'unchaykama qiqin qhatipan. Kunanpacha, kamachi tantanakuynin kaykunaqa kanku:

Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi 20 apulliyuq-kunawan kayan, 5 p'atmakuna huñusqa, kaykunawan 65 ñawpapata, 104 qhipapata yachanakuna qurin, kaykunatawan Piruw mamallaqtapi, aswan yachanakuna yachay sunturnin kapuapti kan. 

Qhali-kay hamut'a kay facultad-kunawan kapun: 

Kay tawak'a tukuy facultadkuna A qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

Kay kamayuchiq-kuna kan:

Kay tawak'a tukuy facultadkuna B qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

Killikacha paykunaqa facultad-kuna kapun:

Kay tawak'a tukuy facultadkuna C qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

Kayta paykunaqa facultad-kuna kapun:

Kay tawak'a tukuy facultadkuna D qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

Kay Runakay patachaywan ayllukaywan yachayna p'atmaqa kaykunawan facultad-kuna kapun:

Kay tawak'a tukuy facultadkuna E qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:

Ñawpagradu yachayta yaykunapaq huk yaykuchina ch'iklluriy qusqayta kanan, kay ñawpagradupqa bachillerato, hinaqtin licenciatura nispa qurin. Ña wakin yaykuna paykunapaq kan: hawa mamallaqtamanta yachaqkunapaq, kusa yachaqpaq yachaywasipipaq, thultu runakunantinpaq. Waq wakin aswan runakunapaq kan, ordinario nispa, huk watapi iskay kuti ruwanku: pawqarwaraypi, tarpuykillapi. Piruw mamallaqtapi, Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin sinchi qhalisqa yaykuchina ch'iklluriy qusqayta kanan (ñawpagradupi), istadistica kaqninta, pasaq akllaqpuni kan, kayta haykuchinap sasaninrayku, sinchi achka mañaq runakunamrayku. Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin yaykuchina sinchi riqsisqa Pirumanta runakunapaq, qhalininrayku, akllaninrayku; sapa wata 60 waranqa mañaq runakuna kayman yaykuta munan, yaykuchinaman, yayllinraqa, 6 waranqata yachaysunturta qurin (tukuy watapi, iskaykunam yaykuchina), hinaqtin akllayninta llaqa 10% kapun. Ña yaqa kaykunam watapi (2008, pawqar waray killa), huk t'aqwinaqa nin, aswan mañasqa carrerakuna kaykunaka kapun: hampi yachay 5.923 mañaqkunawan 43 yaykuchinapaq, hayñi 1.690 mañaqkunawan 93 yaykuchinapaq, yupay yachay 1.894 mañaqkunawan 120 yaykuchinapaq,kamachiy yachay 1.676 mañaqkunawan 120 yaykuchinapaq,sistemakunap killikachan 1.665 mañaqkunawan 160 yaykuchinapaq makipura killikachanpas 1.578 mañaqkunawan 25 yaykuchinapaq. 

Qhipagradupaq, maaestria, especializacion, doctoradopaq; qhipagrapupa yachaywasin qillqayman yaykuchina ruwan, Mana achka vacantekunam kachkanrayku, huk ch'iklluriy ruwayta kanan, kay ch'iklluriyta especial juradoman chaninchasqa kan, kaykuna juradokuna yachachiq kan, hamawt'akunam kan, kaypita kikin qhalisqa kan. 2010 watapipaq llaqa 200 vacantekunap qurirqanku. 

San Markus Hatun Yachay Suntur llaqtan, yachay suntur llaqtan hina riqsisqa, huk kaq campus nispa kay San Markus yachay suntur kan, kayta kachkan Venezuela ñanpi —34-36 tawak'a—, Yachay suntur ñanpi, Amezaga Oscar Benavides-tin ñankunap, Lima distritu, Lima suyu, kay yachay suntur llaqtan achka facultad-kuna kachkan, ima ruranachina kikin tiyan, kamachiwasi , rikturwasi tiyan. Kaypi kachkan 17 facultad-kuna (iskay chunkamanta), estadio nispaqa kachkan, yachay sunturpa gimnasyun nispa, San Markus wakan, chawpi biblioteca-ta tiyan,  yachay sunturpa mikhunawasin, hinallataqasi, yachaqkuna wasin. San Markus wakapi sinchi t'aqwisqa kan.

Yaykunapaq 8 punkukuna kachkan, sinchi hatun area-wan, musuq pabellon-kuna ruwanaypaq atin; areanpiqa sinchi achka arqueologico resto-kuna patan tiyan, chaqay ñawpa wakikuna: lima, ichma, kay sunturpiqa arean achka llamk'ayta karqan, 1500 watakuna qhipan. 

Kay ñawiriywasi 2500 runakunam haykuyta atin. Huk multifuncional qhawachina kapun, 400 tiyanakuna, achka allyiwakamachasqa sistemakunawan akpun, videu-pi rikuchiypaq, camara, llika tink'ina, proyector-kuna, wayrasimikuna, waqkuna. Kay ñawiriywasi tukuy rurachinta paysapa ruwayta atin, hinallataqsi, huk virtual ñawiriywasi kapun.

Sistema de bibliotecas (SISBIB)-wan tant'asqa kachkan. 

Kunanpacha Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Unquna Wasin yachay suntur ukhun kachkan, yachaqkunam qhali kayninmanta, unquyninkunamanta, unquymanta allinchaymanta, hampikunamantapaspaq kan  kay unquna wasi 1998 watapi hatun puquy killapi qallarichirqaku, ñawpa pachakuna, taqasqa consultoriokuna kamachirqaku. Kay unquna wasi, yachaqkunam, yachachiqkunam, kamachiqkunam, llaqtakunam unqunan hampichiypaq kan, qhalinchankupaq, achka imankunata ruwanku, operacion-kuna hina, achka emergencikunapipas, traumatismo hina, ruphaq runa allinchaypaq hina, nanakuna, waqkuna. 

Achka serviciokuna kaman, radiologia hina, hampi kuq hina, uqhuy allinchay hina, diabetes qhawachiy hina, sida qhawachiy hina, nuna yachay hampiq kapun, khir hampiqtapas, tullu hampiq, ukhukurku hampiq, khurku kuchukuna, ginecología, waqkuna.

Achka campaña-kuna ruwanku, waq sunturkunawan, vacunacion nispapaq, yawar qunaypaq, achkatapis.

Mamallaqta San Markus Kuraq Yachay Suntur Sinku Hayt'ana Pampan (Kusa San Markus Hayt'ana Pampa hina riqsisqa), San Markus Yachay Suntur Llaqtan yaqa chawpinmin kachkan. Yaykunapaq 5 tawak'a Amezaga Avenidaqa atin, hinallataqsi, 36 tawak'a Venezuela Avenidaqa, Piruw suyupi, Lima llaptapi. 1951 watapi kicharqanku, 400 San Markus Yachay Suntur watakuna p'unchaynin yuyachinaypaq. Kay sinru hayt'ana pampapi 70 000 runakuna yaykuyta atin, ña, kunanpachaqa sapa kamachiqnin 43 000 runakuna yaykuyta saqin, ima emergencia, allin lluqsinaypaq kananrayku, kaykunatawan, Pirw mamallaqtapi huk hatun hayt'ana pampa kan.  

Kunan, kaypiqa San Markus Club-ta p'ukllan (Kastilla: Club Deportivo Universidad San Marcos), kay club-ta iskay kaq Piruwpa ligan p'ukllan. 

Hinaqtin, kay pampata yachaqkuna, yachachiqkuna, kamachiqkunapaq kapun, paykunaqa ima imanruwana ruwanku. Kunanpacha hinallataq, kaypiqa concierto-kuanata ruwanku, sinchi achka takiqkuna kaypi hamunqaku, wakin paykunaka: Metallica, Korn, Gustavo Cerati, Marc Anthony, Bon Jovi, Green Day, The Smashing Pumpkins, Fania All-Stars, Iron Maiden, Shakira, Slayer, Van Halen, Bad Religion, Juanes, Aerosmith, Pearl Jam, Noel Gallagher, Lady Gaga, waqkuna kan.

Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin iskay yachaqkuna wasikunawan kapun, iskay akllasqa campus-ninkunapaq:

#Article 214: AYNI Lab Social (140 words)


AYNI Lab Social nisqaqa huk Piruwpa Wiñachina Huñuchina Kamayuq Wasip waki musuqyachiy hamut'a wasin. 2016 watapi, kantaray killapi paqarirqaku, musuq  allin ruwachinakuna t'akachiyrayku waki kamakuna allinchakuspa,  k'anchasqa hamut'a-kuna riqsichinaypaq, kamachinaypaq waqcha runakuna kaspaqa ichaqa llawch'i kaq kaspaqa kawsaynin kaq allinchakuypaq. Kayta Piruwpi huk kaq kusaq qullqikamay musuqyachiy hamut'a wasiqa kan —Piruwpa kamayuqnin kamaqillqaman qallarispataq—. Piruwpa umalliqnin Pedro Pablo Kuczynski, kay AYNI Lab Social-manta rimarqaku, nichkan kayta paqarinmanta 100 p'unchawkuna purichirqaraq imakunataq atirqachirqaku, hina imataq ruwachinqa.

Yachaqkunap tikniku kamachiq kaptinqa, huk Llamk'ay Qutu kan, kay qutupi llapan ruwayninkuna kamachikun. Kay qutu ukhupi huk Waki Qhawana, Kamaqpas Yaqakamayuq kan, kay runaqa uman kan, hinaqtin kaypiqa kachkan waq Wakikunap Mañakuq Yaqakamayuq, waq umalliqkunanpas 

AYNI Lab Social wakip musuqyachiy aswan atiwanlla kanaypaq mask'an, chaykuna sapa, ranqhakuq, mirachikuqtin kanayta kan, wichachina, allin musikuq pusana kutiyta kananpaq. Kaypiqa musuq aywilla kamay sunturkuna llamk'achkan, kay musuqkuna allinchakuypaq. 




#Article 215: FIFA Klub Pachantin Kupa 2016 (117 words)


FIFA Klub Pachantin Kupa 2016   (inlish simipi: FIFA Club World Cup 2016, kastilla simipi: Copa Mundial de Clubes de la FIFA de 2016) nisqaqa 2016 watapi Nihun mama llaqtapi XIII ñiqin FIFA Klub Pachantin Kupam.





#Article 218: Patsan Shimi Punchaw (137 words)


Patsan shimi punchawqa shumaatsin apushimi 21156 yarqunqantam. 27 pitsqa killachaw, Juan Velasco Alvarado nirqan patsan shimi riqisham kanqa. 

Piruwchaw atska shimikunam kan, atska yachay tarpuykuna. Tsay nishqakuna may unay patsapitam, manaraq shapru runakuna chamuptin. 

Kay kawaq shimikuna riqikaananpaq ima rikuq mañakurqan himchikurqan qillqaqnintsik, Husi Marya Aryillas. Kay runam willakurqan patsan shimita harutsakuyanqanta, imapaqsi apaykachaayaq Kastilla shimillata. Rimaq runakunatapis allqutsayarqan.

Manaraq shapru runakuna Awya yalaman yaykayaamuptin Tawantinsuyuchaw,  kichwa shimi   riqishqa shimi karqan; hinapis huk shimikunapis karqan: aymara, yakuy allpashqapa qullanchaw; uru shimi,  Titiqaqa quchapa kuchunchaw;  kulli, muchik, Piruwpa chinchay suyunchaw. Haruy llaqta witsay, yuraq mistikuna harkaayarqan patsan shimikuna rimayaananta. Hatiitaa munayarqan hapallan Kastilla shimita rimakaananpaq.

Patsan shimichaw  shimi kapchiipa yachay panqakuna kan, may chaachikuqqa: Ullantay kichwa shimichaw. Piruwpa hacha hachanchawpis huk shimikunata rimayan: shipiwu, kukama, awahun, wanpis, shuiwas. witutu, kanraqmi.

Piruwchaw 1996 wata tsinpatsiyarqan kay yarpay punchay kananpaq. 




#Article 219: Uchco Pedro (173 words)


Piiru Qutsatsin (Pedro Cochachin); Tikray shutin: Uchku Piillu. Ankashpita. Awqalli. Waqta runa. Piruwpaq maqakurqan hatikaamushqa chilikikunata. 

Ataqiru (Qarwas)chaw yurishqa, 1885 haapa patsa tikraypa  awqayllinn. Kanan hunaqnaw, kapillachaw hatiraykarqan, tsaychawmi illaparyarqan.
 

Kasirispa yanapaq hutsa wankuq Manuwil Muskiira (Manuel Mosquera)ta riqirqan, Atusparayana Muskiirata churarqan Ankash prihiktu, tsaynawpa patsa tikrayman yaykurqan. Tamya killa 15chaw, paypis inturqan Karwasta achkuyananpaq. Awqalli yachayninwan saslla rikaatsikurqan allishkayninta. Paymi  mantsaypaq aqash sutaqkunapa apullin kaeqan. 

Kinsa yaykapuykunata awqalli yachayninwam harkarqan, Waylas kallkiman mana chaayanpaq.Kananyaqmi  rumi wankakunan Yaana hirka hirka naanipa kuchunchaw ichiraykaayan. Runa niraananpaq tsay rumikunata punchutsiq, tsukutsiq. Kay pantatsiy matsakaatsiq, rikaskir, Sinchawkapa awqallinkuna sikpayaq.

Qutsatsin llallikiskiyaptinsi, mana unpurantsu. Wallka awqaq qatiqninkunawan, Yana hirka hirkapita mantsatsiq ashiqninkunata. Atska tsariq yaykuqkuna mana tsariyarqantsu. Llapan qatikachaqninkuna mana imaraykur tumanyaykayarqan. Sirpa runawanraq kay unay pushaqta tsariyarqan.
 
Ata runapaq, kunpaarinllata, Panchu Artiyaqa shutiyuqta, ashiyarqan. Kay ata runa  mikuy tushuyman qayarirqan, Killuman. Iñinqanpa runa tuqllaman shikwarirqan. Kasmaman apayarqan, ima ima tapupaskir, saslla musyapaskir, wañutsishun niyarqan. Illapayarqan Sichinpa qachpa waqtanchaw. Ayanta haqiyarqan mana panpar, Sinchawka awqallikuna. Huk Iñiq raki llakipaakuq runa mitsiq, kuyaparnin panparan ayanta, tsay illapayanqan patsallachaw. 




#Article 220: Jair Bolsonaro (100 words)


Jair Messias Bolsonaro sutiyuq runaqa (21 ñiqin pawqar waray killapi 1955 paqarisqa Glicério llaqtapi, São Paulo suyupi) Brasil mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitiku runam. 2019 watamata Brasipa umalliqninmi kachkan. 

Taytanqa Perci Geraldo Bolsonaro sutiyuqmi, mamantaq Olinda Bonturi sutiyuq. Michelle sutiyuq warminwan kasarakusqam. Wawankunaqa Flávio Bolsonaro, Carlos Bolsonaro, Eduardo Bolsonaro, Renan Bolsonaro, Laura Bolsonaro.

Jair Bolsonaroqa nirqan, Brasilpi awqakunap llaqta saruynin ancha allinmi karqan, nispa. Pantarqankutaq, t'ikrapuqnin runakunata mana wañuchispa. Kamachikuq awqaqkunaqa hayuqnin runakunata wañuchirqanman, nispa.

Ayllu runakunap hayñinman ancha hayunmi, chay asnaq, qanra, purtuyis simita mana rimaq indiokuna brasil allpakunap 12 %-nin rakiyuqmi kachkan, rimana wasipi lobby nisqata ruraspa, nispa.




#Article 221: Perrovaca (142 words)


Olga, icha Perrovaca, huk Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin allqu kan, sinchi chaninchasqa, riqsisqa uywana, Piruw runakuna achkata munan, kay allquta uywana-munaqpaq kallpaqninta hasp'in. 

Perrovaca 2008 watap paqarirqan, Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin-pi, kay yachay suntur achka hawamanta waqcha uywanakunap wasin kan. 2019 watap tukuy yachay suntur uywanakunan yupanqaku, paykunaman astawan allin allinchananpaq. Perrovaca-qa San Markus Yachay Suntur Huñunap purinan huñusqa ripurqan, hinaspataq astawan riqsisqa kapusqa. San Markus hawamanta, Ni una Menospas purinakuy, waq purinakuykunapas huñusqa kapurqa. San Markuspi, yachaqkuna achka allquqa munanqaku, ima achka mikhunatapas qurirqan.

Paq'arip sut'in Olga karqan, yallinraq, muyu kurkunta, q'aranta kaspaqa, yachaqkuna Perrovaca sut'inta kurqan. Kay sut'iwan astawan riqsisqa kutisqa, hinaspataq yachaqkuna, ima waq hawa suntur runakuna riqsisqapun. Allin kaptinqa astawan munasqa kapun, tukuy yachay suntur payqa munanku, mikhuna, hamp'ikuna, qurinqaku.

Payqa 2019 watapi wañurqan, payqa San Markus mikhuna waspi qhipan p'ampasqa kachkan.




#Article 222: Manuel Yrigoyen (120 words)


Manuel Yrigoyen  Arias sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku wan pulitikumi qarqan.

Pirupas Uma kamayuq (1878-1879; 1890 y 1894-1895), Piruw Hawa ministru (1878-1879; 1879, 1889-1890 y 1894-1895) wan Musiku wan makipura ministru (1886-1887).

Taytan: Pedro de Yrigoyen y Loyola; Maman: Josefa Arias y Larrea.. Warmiː Mercedes Diez Canseco Olazábal de Yrigoyen.Churinkunaː (3) María Mercedes Yrigoyen Diez Canseco; Jesús Yrigoyen Diez Canseco; José María Yrigoyen Diez Canseco; Margarita Yrigoyen Diez Canseco; María Yrigoyen Diez Canseco; Manuel Yrigoyen Diez Canseco; Mercedes Yrigoyen Diez Canseco; Ramón Yrigoyen Diez Canseco; Gabina Yrigoyen Diez Canseco; Francisco Yrigoyen Diez Canseco; Sofía Yrigoyen Diez Canseco; Pedro Yrigoyen Diez Canseco.

Alma mater: Real Convictorio de San Carlos 




#Article 223: Roxana Quispe Collantes (169 words)


Roxana Quispe Collantes (Ruksana Qispi Qullantis) sutiyuq warmiqa piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi, yachachiqmi, t'ikraqmi, simi kapchiy yachaqmi.

Roxanaqa Chusiqani ayllu llaqtapim, Pumaqanchi distritupi, Aqumayu pruwinsyapi, Qusqu suyupi paqarirqan, huk turiwan wiñaspa. Taytanqa wardyam Manuel Quispe sutiyuq, mamantaq yachachiq Albarada Collantes sutiyuq.

Roxanaqa Qusqu llaqtapi Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturninpi yachachiyta yachaqarqan myaistra tukukuspa. Chaymantataq yachawasipi kastillasimita yachachiyta qallarirqan. Lima llaqtapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi Qhichwa simipi qillqasqakunata, harawikunata k'uskirirqan. Qusqupi yachay sunturpa ñawiriy wasinpi Qhichwa simipi qillqakunata maskaspa huklla qillqasqata tarirqan, Andrés Alencastre Gutiérrezpa Yawar Para nisqa qillqanta. 2012 watapi dukturyanapaq amawta qillqayta qallarirqan chay Andrés Alencastre Gutiérrezmanta k'uskiykuspa. Chay yachayninkunataqa Qusqu runasimipim qillqarqan, 2019 watapi tukuspa.  chay yachay qillqasqanta hat'allirqan qutuchasqa yachaqkunap chimpanpi, hinallataq Qusqu runasimillapi rimaspa. Chay yachaqkunaqa Isabel Gálvez Astorayme, Gonzalo Espino Relucé, Mauro Mamani Macedo, Rómulo Monte Alto, Dorian Espezúa Salmón, José Carlos Ballón Vargas, hukkunapas karqan. Ruxanaqa ayparqan, lliwmanta aswan allin tupuyta chaskispa. Lima llaqtapi yachay sunturpa wiñay kawsayninpi ñawpa ñiqin kutim qhichwa simillapi rurasqa dukturyay karqan.




#Article 224: Víctor Boluarte Medina (242 words)


Víctor Boluarte Medina sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk piruwanu Taripay amachaqmi, pulitikupas. Kunanqa Qusqu llaqtap kurakanmi kachkan.

Limapi paqarirqaspapas, Qusqu suyupi Pawqartampu llaqtachapi wiñarqan. Qusqu llaqtapi La Salle Yachaywasipi yacharqanqan, chaymantataq, 1983 watamanta, Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturninpim hayñi yachayta yachaqarqan, 1992 watapi taripay amachaq tukuspa. Lima llaqtapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi 1994 watapi waki yachaqmi tukurqan, San Martín de Porres Yachay Sunturpitaq 2008 watapi kamachina yachaqmi.

Chiqarimay yachaq kaspa 1996 watamanta 1998 watakama Enafer S.A. nisqapaq llamk'arqan Urin Irruñanrayku. 1997 watamanta Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturninpi yachachiqmi kachkan, hinallataq 2017 watamanta Qusqupi Antikunap Yachay Sunturninpi.

 p'unchawmanta  p'unchawkama apristam karqan, 2003 watamanta 2006 watakama Qusqu pruwinsyap rihidurnin kaspa, Carlos Valencia kuraka kaptin. Chay partidupaq llamk'aspa, 2006 watapi akllanakuykunapi kuraka tukuyta munaspa manam ayparqanchu, tukuy akllaykunap 14.285%-llanta chaskispa, Marina Sequeiros atiptinmi. APRA partiduta saqirqaspa, 2018 watapi Tawantinsuyu Suyu Rikch'arimuypaq pruwinsya kuraka akllanakuykunapi atirqan akllaykunap 19.685%-ninwan,  Qusqu pruwinsyap kurakan tukuspa.

 munisipal kamachikuywan kamachirqan Qusqu, Qusqu willkasqam sutiyki nisqa Qusqu llaqtataki Qusqupi tukuy tukri ruraykunapi, tukuy yachaywasikunapipas takinanpaq Qusqu runasimipi. Víctor Boluarteqa nin, Kastilla simipi, kimsantin hanllallillayuq hukllachasqa Urin Qichwa simipi ama takisqa kachunchu, pichqantin hanllalli Qusqu runasimipim takisqa kachun. Yachachiy ministru qhichwa qillqasqanta ama Ayakuchu qichwa simiman t'ikrachunchu, nispa.

Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturtam sinchita yanapan, Qusqu runasimita Qhapaq Simi (Quechua imperial) sutinchaspa, Qusqu qhichwasimiqa pichqa hanllalliyuqmi (Qosqo qheswasimiqa pisqa hanllalliyoqmi), nispa. Víctor Boluarte Medina nirqan, Yachachiy Ministruman qillqasaq, ama kimsalla hanllalli qhichwata yachachinanpaq, nispa.




#Article 225: Qusqu, Qusqu willkasqam sutiyki (119 words)


Qusqu, Qusqu willkasqam sutiyki nisqaqa (kastilla simipi: Cusco, Cusco es tu nombre sagrado, Himno al Cusco, pichqantin hanllalli Qusqu runasimipi Qosqo, Qosqo willkasqan sutiyki) Qusqu llaqtap willka takinmi. Takinantaqa Roberto Ojeda Campanam 1970 watapi kamarirqan, kastilla simipi rimankunatataq Luis Nieto Mirandam qillqamurqan. Faustino Espinoza Navarro, Mario Mejía Waman sutiyuq runakunam, Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur nisqapi wankurisqa, 1990 watapi Qusqu qhichwa simimanmi t'ikrarqan.

Qusqu pruwinsyap kurakan, Víctor Boluarte Medina sutiyuq,  munisipal kamachikuywan kamachirqan Qusqu, Qusqu willkasqam sutiyki nisqa Qusqu llaqtataki Qusqupi tukuy tukri ruraykunapi, tukuy yachaywasikunapipas takinanpaq Qusqu runasimipi. Víctor Boluarteqa nin, Kastilla simipi, kimsantin hanllallillayuq hukllachasqa Urin Qichwa simipi ama takisqa kachunchu, pichqantin hanllalli Qusqu runasimipim takisqa kachun. Yachachiy ministru qhichwa qillqasqanta ama Ayakuchu qichwa simiman t'ikrachunchu, nispa.




#Article 226: Luis Arce (117 words)


Luis Alberto Arce Catacora (Luwis Alwirtu Arsi Katakura) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwyapi) huk buliwiyanu musiku yachaqmi, yachay suntur yachachiqmi, pulitiku runam.  Buliwya akllanakuykunapim Buliwyap umalliqninman akllasqa karqan.

Evo Morales Buliwyap umalliqnin kachkaptin, musiku ministru iskay kutim karqan, huk kuti  p'unchawmanta  p'unchawkama, iskay kaq kutitaq  p'unchawmanta  p'unchawkamam, Evo Moralespa umalliq kayninpa puchukayninkamam. Evo Moralesta qarqurqaptin, Luis Arcepas Evowan Mishiku mama llaqtamanmi ayqirqan, chaymantataq Arhintina mama llaqtamanmi.  Buynus Ayris llaqtapi buliwyanu Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqap pusaqninkuna Luis Arceta 2020 watapi buliwyanu umallina akllanakuykunapi umallinapaq kandidatuman akllarqan, David Chuqiwankatataq qatiq umalliq kanapaqmi. 2019 Kurunawirus unquyraykum chay akllanakuykunaqa mayukillapi manam karqanchu, uktuwrillapim.  Buliwya akllanakuykunapitaqmi Buliwyap umalliqninman akllasqa karqan, tukuy akllaykunamanta 55,1%-ninta chaskispa, David Chuqiwankataq qatiq umalliqmanmi.




#Article 227: Kurunawirus lliw unqurichiq (327 words)


Kurunawirus lliw unqurichiq (kastilla simipi: Pandemia de enfermedad por coronavirus) nisqaqa huk wamaq unquymi kay kurunawirus 2019 (COVID-19) sinchi samay ñak’ariy kurunawirus 2 (SARS-CoV-2) nisqamantan paqarimurqan. Wamaqllaraq mirariytam qallarirqa Wuhan, Hubei pruwinsya, Chunwa Runallaqta Ripuwlikapi, qhapaq raymi killa 2019 watapi; 11 ñiqin pawqar waray killapi 2020 watapim chayllaraq Hamp'i Tiqsimuyup Tantanakuyqa hatun unquytaqa riqsirqurqa. 67,027,000 unqukunañam 12 ñiqin qhapaq raymi killakamalla kachkan, kanmansi 191 suyu ayllukunapi ima, 1,535,000 wañusqata hinallataq 43,062,000 qaliyasqata saqispan. 

COVID-19 musyachiq mana riqsinallachu hinallataq kaywan runakuna unquqqa manataqsi musyachikunmanchu utaq hatarinman musyachiq chhulliwan kaqhinalla, kanmansi rupapakuy, uhu, saykuy, samaywan ñak’ariy utaq panku nanay. Unquq nisyuyaptinqa neumoniaman qatarikun, samaywan ñak’ariy, supay manchariy, wañuy ima.

Wakin runakuna, asintumatiku nispa kanman, ichaqa utqhaq unquy willaqkunawan kanman. Qullanan sintumakuna: ruphay unquy, llasaq kurkun kanku   ch'aki uhuy. Qicha, waq sintumakunata  mana sapa kuti kanku . Machukuna aswan allin unqukunta atinku, yallinraq waynakuna unqunta atinkuraqmi. OMS ninku  waynakuna machuhina wañunta atinku .

Wakin unquy willaqkuna kaykuna kanku.

Antiviral hampilla vacunaqa manam kanraqchu. Hampi yanapakuyqa musyarichiq qhaliyachiyllas hinallataq waqaychasqa hampichina yanapaq. Kay unquywan mana ñak’arinapaqsi makinchikta mayllikuna, uhuspa siminchikta pistukuna, karunchakuna huk runakunamanta, qhawarina, llapan runamanta sichus unquywan musyaqtukuqta ayqichina. Huk tapukuna qatipaymi huk kurunawirussmanta achka añakikuna wañuchiq minkarinku pampakuna allin pichanapaq SARS-CoV-2 alkulwan hampikunawanpas. Kay unquy mana mirarinanpaqsi manapuni illarinachu, runa wichq’ana, runa sayarichiy kanan, utaq huñunakuykunata tanichiy. 
 
Hubei pruwinsyapi runa wichq’ana kaykunamansi yapakun, Italya suyupa lliwninpi runa wichq’ana, Iwrupapa huk suyunkunapi, Chunwa Runallaqta Ripuwlika hinallataq Urin Kuryu suyupi runa sayarichiy, achka fronterakuna wichq’ay utaq illaqkuna qiparichiy, antaka pampakunapi ima anta kurupa sayananpi waqaycharikuy, maykunapis unqusqakunamanta illanapi willarikuy.  

Yachay wasikuna hinallataq suntur wasikuna wichq’akunku lliwllapi, pisillanpipas, 124 suyukunapi, 1.6 waranqa hunu yachaqyaqkunata sasachachirispan.

Kay unquyqa ancha tiqsi muyupi socioeconomicatam tipiqyachichkan, huñu pukllaykunata utaq kawsaykunata tanirichispan, chaynallataq hampikuna pisiyaptin manchakuy qatallichkan llapan kamaqkunapi, qhatu hampi ruraykuna, electronikuskuna hinallataq mikhuykunapas. Mana allin willakuykunam internetpi kan utaq conspiracion hamutaykuna añawmantapas, suyu runakuna chiqniy, usuchiy, chaynallataq manchakuymanta mikhunakunata qhatuy. Unquyta hatun muchuytahina tiqsi muyupi wakin rimariqkunam aswanraq Iskay ñiqin pachantin maqanakuymantapas kasqanta riqsirinku.






#Article 229: Achahala (148 words)


Achahala, icha Hukllachisqa Qichwa Siq'i Llumpa huk simi qillqananpaqmi kan. Simi yachaqkuna Rodolfo Cerrón Palomino, Alfredo Torerontawan kay siq'i llumpata paqarichisqan, lliw k'itimanta huñuchaykuspa
Urin qhichwa simiqa achka rimaykunan kapun, chaykuna kanku: Wamanqa rimay, Qusqu rimay, Qullaw rimay, Santiagu Istiru rimay. Chay rimaykuna yaqa kaqlla kanku, chaymantari huklla alphawituwan  aswan allinmi qillqanku.

Piruwpi, Qullasuyupi, achka sunturkuna kay Yachay Ministeriokunatapas achahalawan qillqan. Piruwtin Qullasuyuntin yaqa kaqlla qillqan, huklla mana kaqllachu, Qullasuyupi (j)-wan qillqan, manam (h)-wanchu. Lliw urin qichwa rimakunata allin kaywan qillqanta atinku.

Qhichwa simipiqa kay qatiq sanampakunam, latin siq'i llumpamantam hap'isqa:

a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.

Kay qatiq sanampakunataqa wakin rimaymanta simikunallapaqmi qillqanchik (kastilla simi, inlis simipipas):

b, d, e, f, g, o.

Kikinpa sutinkunapaq chaylla kay qatiq sanampakunatam qillqanchik:

c, v, x, z; j.




#Article 230: Radoje Domanović (305 words)


Radoje Domanović (sirbya simi : Радоје Домановић) sutiyuq runaqa; ( paqarisqa Ovsište llaqtapi –  wañusqa Beograd llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaq, imapas willakuq, allí-allin riqsisqaassipayay taksa willakuyninkunawan.

Radoje Domanović paqarimurqa Ovsište llaqtapim Chaupiserbia nisqanpi, Miloš Domanovićpa hinataq Persida Cukićpa churin, llactapa amautan hinallataq ñaupaqman puririq, Pavle Cukićpa churinpa churin, hukninkaq comandante militar ñaupaq kaq hinallataq iskay kaq serbia llactapa hatarimuyninku. Payqa warma kaspan wiñarqa Gornje Jarušice llactapim Kragujevacpa kuchumpi. Chaypim qallariy yachaywasiman rirqa, Kragujevacpiñataq chaupi yachaywasipi tukurqa hinallatq, filosofiatañataq qatun yachay wasi Belgradollaqtapi, kaypim yachamurqa huq simicunata hinañataq serbia llaqtapa kawsayninta.

Partido Radical del Pueblo nisqanman huñukurusqanmantam maqanakuyman yaykurura Obrenović nisqampa. Kamachikuyninkunawan hinaspanmi Vranje llaqtaman apasqa karqa 1895 wata tukuynimpiña hinaspa 1896 watapi yapa pusayuraku Leskovacmanñataq. Paypa qilqayninkunam qallaykurqa yachachisqan watakunapim, riqsichimurqa ñaupaq kaq taksa chiqap kawsayninta1895 watapi, 1898 watapi llaqta hatary yachachimusqanmanta warmintin wikutimusqa karqa kamachikuqpa kuntranpi rikurimusqan rayku, chaimantam Belgrado llaqtaman pasakurqa lliw aylluntin.

Belgradopiñataq llamkayta qallaykurqa qillqaq wawqinkunawan “Zvezda” (Quyllor) sapa suqta punchau willakuykuna hinallataq chay periódico político de oposición “Odjek” (Eco) nisqanpipas. Kaypim qilqayta hinaspa riqsichimuyta qallaykurqa chay assipayay willakuyninkunawan, imaynam: “Supay”, “Munapayaycuna qichuy”. Riqsisqa kayman chayayninmi karqa kaykuna reqsichimusqanmanta: “Umalliq” (1901) hinallataq “Stradija” (1902), chaykunapim nirqa chay Sichi kamachikuykunapa llullakuyninta, yanqa kayninkunata.

Maqanakuy qipallanmanmi Aleksandar Obrenović kamachikuynin tukurqa 1903 watapi, ancha riqsiska kachkaptin, Domanović chaskirqa huk qillqaita amawtakunapa umanchaqninmanta, chaymanta Alemania suyuman kacharqa huk wata ashkataraq yachaq, chaymi apakurqa Múnich llaqtapi. Chaymanta Serbiaman kutiptin Radoje llakikururqa mana musuq yachaykuna kaptin. Qallaykurqa kikinpa Suqta punchaw willakuykunata “Stradija” nisqanta, chaymantam hinalla piñakurqa llapa chay musuq Akllanakuspa kamachinakuykunata nisqankunata mana kallpanchasqa kasqankumant, ichaqa chay qillqaskankuna manañam ñaupaqta kallpayuq hinañachu karqa nitaq umanchaytapas atirqañachu ñaupaqta hina.

Radoje Domanović chaupi tutapim wañukurqa, 17 chakra yapuy killapi 1908 watapi, kimsachunka pichqayuq watampi, wañukurqa neumonia unquywanmi hinallataq tuberkulosiswan, musuq ayamarka Belgradupapim pampasqa karqa, lliw qipa qillqaskankuna chinkaruram chay ñaupaq maqanakuy pachapi.

Wakin reqsisqa qellqasqankuna:

 
 (serbia simipi) (runasimipi)




#Article 231: Ricardo Valderrama Fernández (150 words)


Ricardo Valderrama Fernández sutiyuq runaqa ( paqarisqa Suqsu Awkaylli [Sucso Aucaylle de San Jerónimo] llaqtapi, Qusqu pruwinsyapi;  wañusqa Qusqu llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq qillqaq, runa yachaqpas karqan. 2019 watamanta wañuyninkama Qusqu llaqtap kurakanmi karqan.

Ricardoqa San Jerónimo distritu paqarirqan 1945 watapi. 1970 watakunapi runa yachayta yachaqarqan Qusqu llaqtapi Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin (UNSAAC) nisqapi, lisinsiyadu runa yachaq tukuspa 1976 watapi. 1990 watamantapacha chay yachay sunturpi hatun yachaq kaspa yachachirqan.

Tawantinsuyu Suyu Rikch'arimuy nisqapi wankurisqa kaspa, 2018 watapi Qusqu pruwinsyapi akllanakuypi Víctor Boluarte Medinawan mañakuq karqan, Victorqa kuraka kanapaq, Ricardotaq rihidur kanapaq. Akllanakuypi atispa Víctor Boluarte kuraka tukurqan, Ricardotaq rihidurmi.  Víctor Boluarte qarqusqa kaptin 2008, 2009 watakunapi Taripakuq Yachay Wasi mana allinkunata rurasqankunarayku, Ricardo Qusqu llaqtap kurakanmi tukurqan .

 Ricardo Valderramapi 2019 Kurunawirus unquyta tarirqaptinmi, rihidur Romi Infantas Sotom Qusqup musuq kurakanmi tukurqan. Ricardotaq  wañurqanmi kurunawirusrayku.

Ricardo Valderrama Fernándezqa Carmen Escalante Gutiérrezwanmi kasarakusqa karqan, kuskan kimsa churiyuq karqan.




#Total Article count: 231
#Total Word count: 54653